Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 903 4496359 4472659 2026-05-26T05:23:28Z Limotecariu 735 4496359 wikitext text/x-wiki {{Marzu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1565]]: Fundación de [[Rio de Janeiro]]. * [[1867]]: L'[[estáu]] de [[Nebraska]] pasa a formar parte de la Xunión norteamericana. * [[1896]]: El físicu francés '''Henri Becquerel''', descubre una propiedá nueva de la materia: la [[radiactividá]]. == Nacencies == * [[1810]]: [[Frédéric Chopin]], compositor polacu († [[1849]]). * [[1904]]: [[Glenn Miller]], músicu d'Estaos Xuníos († [[1944]]). * [[1922]]: [[Isaac Rabin]], politicu israelín († [[1995]]). * [[1927]]: [[Harry Belafonte]], cantante y actor d'Estaos Xuníos († [[2023]]). * [[1969]]: [[Javier Bardem]], actor español. * [[1977]]: [[Esther Cañadas]], modelu y actriz española. * [[1994]]: [[Justin Bieber]], cantante Canadiense. == Muertes == * [[1510]]: [[Francisco De Almeida]] , militar y esplorador portugués. * [[1875]]: [[Tristan Çorbière]] , poeta francés * [[1938]]: [[Gabriele D'Annunzio]] , escritor italianu, principal representante del [[decadentismu]]. * [[1952]]: [[Mariano Azuela]], escritor mexicanu autor de varies noveles ambientaes na [[Revolución mexicana]] (° [[1 de xineru]] de [[1873]]) * [[1991]] : [[Edwin Herbert Land]], científicu d'Estaos Xuníos, inventor de la fotografía instantánea. * [[2020]]: [[Ernesto Cardenal]], sacerdote y [[Poesía|poeta]] [[Nicaragua|nicaraguanu]]<ref>[https://www.elcomercio.es/culturas/libros/muere-poeta-ernesto-cardenal-teologia-nicaragua-20200301001434-ntrc.html Muere el poeta Ernesto Cardenal, figura clave de la Teología de la Liberación] [[El Comercio]]. Consultao'l 02.03.2020</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Marzu|01]] 29jdeu10rmu6v8u498vvd5ilkhpkbap 0 986 4496325 3141967 2026-05-26T00:08:19Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Livio Berruti]] + [[Natalia Oreiro]] 4496325 wikitext text/x-wiki {{Mayu}} == Fechos == * [[ ]] - == Nacencies == * [[1925]] - [[Pol Pot]], líder de los [[Khmeres Roxos]] y primer presidente de [[Camboya]]. * [[1939]] - [[Livio Berruti]], atleta italianu. * [[1977]] - [[Natalia Oreiro]], cantante uruguaya. * [[1995]] - [[Álvaro Jiménez]], futbolista español. == Muertes == * [[2015]]: [[Xaviel Vilareyo]] profesor y escritor [[Asturies|asturianu]]<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=14653 L'asturianismu llamenta la muerte del escritor Xaviel Vilarello] asturies.com, consultao'l 20.05.2015</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mayu|19]] bshleai1c1lmba95vjpc7ck7bl9wydn 0 989 4496312 4496159 2026-05-25T22:14:52Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Richard Wagner]] 4496312 wikitext text/x-wiki {{Mayu}} == Fechos == * [[ ]] - == Nacencies == * [[1813]] - [[Richard Wagner]], compositor y escritor románticu ‎alemán d'ópera del sieglu XIX († [[1883]]) * [[1907]] - Georges Remi, [[Hergé]], dibuxante [[Bélxica|belxicanu]] de [[cómic]], creador de [[Tintín]] († [[1983]]) * [[1979]] - [[Maggie Q]], actriz y ex-modelu d'Estaos Xuníos * [[1982]] - [[Adriana Gil]], ex diputada plurinominal y política boliviana * [[1987]] - [[Novak Đoković]], tenista profesional serbiu == Muertes == * [[1895]] - [[Isaac Peral]], científicu español. * [[2019]] - [[Eduard Punset]], divulgador científicu y escritor [[España|español]]<ref>[https://www.eldiario.es/sociedad/Muere-anos-Eduard-Punset_0_901859880.html Muere el divulgador científico Eduard Punset a los 82 años] eldiario.com, consultao'l 22.05.2019</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mayu|22]] bbac6jh4zhih6u352ff5jl7gqb05ios 4496318 4496312 2026-05-25T23:00:52Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Naomi Campbell]] 4496318 wikitext text/x-wiki {{Mayu}} == Fechos == * [[ ]] - == Nacencies == * [[1813]] - [[Richard Wagner]], compositor y escritor románticu ‎alemán d'ópera del sieglu XIX († [[1883]]) * [[1907]] - Georges Remi, [[Hergé]], dibuxante [[Bélxica|belxicanu]] de [[cómic]], creador de [[Tintín]] († [[1983]]) * [[1970]] - [[Naomi Campbell]], actriz, empresaria y supermodelu inglesa * [[1979]] - [[Maggie Q]], actriz y ex-modelu d'Estaos Xuníos * [[1982]] - [[Adriana Gil]], ex diputada plurinominal y política boliviana * [[1987]] - [[Novak Đoković]], tenista profesional serbiu == Muertes == * [[1895]] - [[Isaac Peral]], científicu español. * [[2019]] - [[Eduard Punset]], divulgador científicu y escritor [[España|español]]<ref>[https://www.eldiario.es/sociedad/Muere-anos-Eduard-Punset_0_901859880.html Muere el divulgador científico Eduard Punset a los 82 años] eldiario.com, consultao'l 22.05.2019</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mayu|22]] 2xfszeme4xiyvjf3dsclibor7h1aw39 0 990 4496320 3606962 2026-05-25T23:06:05Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Lena Meyer-Landrut]] 4496320 wikitext text/x-wiki {{Mayu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1949]] - Fundación de la República Federal [[Alemaña|Alemana]]. == Nacencies == * [[1707]] - Stenbrohult : [[Carl von Linné]], naturalista suecu ( † [[10 de xineru]] de [[1778]] ) . * [[1834]] - [[Guillermo Estrada y Villaverde]], abogáu, profesor universitariu ya políticu asturianu († [[27 d'avientu]] de [[1894]]). * [[1949]] - [[Alan García Pérez]], políticu peruanu. * [[1991]] - [[Lena Meyer-Landrut]], cantante alemana. == Muertes == * [[230]]: [[Papa Urbanu I|San Urbanu]], 17ᵘ papa de la Ilesia Catolica. * [[2013]]: [[Georges Moustaki]], cantautor [[Francia|francés]] d'aniciu [[Grecia|griegu]]<ref>[https://www.publico.es/culturas/455864/fallece-el-cantautor-frances-georges-moustaki-a-los-79-anos Fallece el cantautor francés Georges Moustaki a los 79 años] Público, consultao'l 23.05.2013</ref> * [[2017]]: [[Roger Moore]], actor [[Gran Bretaña|británicu]]<ref>[https://www.lne.es/cultura/2017/05/23/muere-roger-moore-actor-james/2109218.html Muere Roger Moore, actor que dio vida a James Bond]. [[La Nueva España]], consultao'l 24.05.2017</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mayu|23]] rcarvoyq3ejyzg6s1n2c1p38b6ma7ce 0 1166 4496533 4495870 2026-05-26T09:39:58Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496533 wikitext text/x-wiki {{Ochobre}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[737]] - L'obispu Asteriu consagra la ilesia la Santa Cruz, en [[Cangues d'Onís]], que mandaran facer el rei asturianu [[Favila]] y la so muyer Froiliuba. * [[1553]] - [[Calvín]] ambura vivu al médicu español [[Miguel Servet]]. * [[1807]] - Firma del ''[[Tratáu de Fontainebleau]]'' ente [[Napoleón Bonaparte]] y [[Manuel Godoy]], que dexa los [[Francia|franceses]] introducir les sos tropes n'[[España]] p'atacar [[Portugal]]. * [[1990]] - Descúbrese una [[galaxa]] 60 veces mayor que la [[Vía Lláctea]]. * [[1998]] - [[Alemaña]]: [[Gerard Schröder]] ye nomáu [[canciller]]. == Nacencies == * [[1782]] - [[Niccolò Paganini]], violinista italianu († [[1840]]) * [[1844]] - [[Klas Pontus Arnoldson]], políticu y periodista suecu, [[premiu Nobel de la Paz]] en [[1908]] († [[1916]]) * [[1858]] - [[Theodore Roosevelt]], presidente de los [[Estaos Xuníos]] ente [[1901]] y [[1909]] († [[1919]]) * [[1892]] - [[Graciliano Ramos]], escritor brasilanu († [[1953]]) * [[1920]] - [[Kocheril Raman Narayanan]] presidente d'[[India]] († [[2005]]) * [[1924]] - [[Alain Bombard]], biólogu francés († [[2005]]) * [[1932]] - [[Sylvia Plath]], poeta norteamericana († [[1963]]) * [[1941]] - [[José Carlos Lariño]], futbolista español. * [[1945]] - [[Luiz Inácio Lula da Silva]], políticu brasilanu, presidente de Brasil * [[1952]] - [[Roberto Benigni]], actor y direutor de cine italianu * 1952 - [[Francis Fukuyama]], filósofu y economista norteamericanu d'orixe xaponés * [[1972]] - [[Maria Mutola]], atleta mozambicana == Muertes == * [[1553]] - [[Miguel Servet]], médicu español (° [[1509]] o [[1511]]) * [[1605]] - [[Akbar]], emperador mongol (° [[1542]]) * [[1968]] - [[Lise Meitner]], física austriaca (° [[1878]]) * [[1973]] - [[Otilio Ulate Blanco]], presidente de Costa Rica (° [[1891]]) * [[1980]] - [[John Hasbrouck van Vleck]], físicu norteamericanu, [[Premiu Nobel]] (° [[1899]]) * [[1990]] - [[Ugo Tognazzi]], actor italianu (° [[1927]]) * [[1927]] - [[Adolfo Álvarez-Buylla González-Alegre]], catedráticu d'Economía y Facienda de la [[Universidá d'Uviéu]] y políticu republicanu español. * [[1990]] - [[Jacques Demy]], direutor de cine francés (° [[1931]]) * 1990 - [[Xavier Cugat]], músicu y caricaturista español (° [[1900]]) * [[2000]] - [[Walter Berry]], barítonu austriacu (° [[1929]]) * [[2006]] - [[Ghulam Ishaq Khan]], presidente de Paquistán (° [[1915]]) * [[2010]] - [[Néstor Kirchner]], presidente arxentín (° [[1950]]) * [[2012]] - [[Terry Callier]], guitarrista, cantante y compositor jazz, soul y folk norteamericanu (° [[1945]]) * [[2013]] - [[Lou Reed]], cantante, compositor y fotógrafu norteamericanu (° [[1942]]) == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ochobre]] mv2kizld3m86vk8y50r1opzv4t645zy 0 1454 4496269 4495990 2026-05-25T12:25:36Z USSR-Slav 90676 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-28570-74|~2026-28570-74]] ([[User talk:~2026-28570-74|talk]]) to last revision by YoaR (Twinkle) 4496269 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20251117070413}} {{ficha de taxón | fossil_range = {{rangu fósil| 0.23| 0.028}} [[Pleistocenu]] ([[Ioniense]]-[[Tarantiense]]) | status = pre | extinct = ''ca.'' 28000 e.C. | image_caption = Reconstrucción d'un esqueletu de neandertal. | domain = [[Eucarya]] | regnum = [[Animalia]] | subregnum = [[Eumetazoa]] | superphylum = [[Deuterostomia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Tetrapoda]] | classis = [[Mammalia]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Placentalia]] | superordo = [[Euarchontoglires]] | granordo = [[Euarchonta]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorrhini]] | infraordo = [[Simiiformes]] | superfamilia = [[Hominoidea]] | familia = [[Hominidae]] | subfamilia = [[Homininae]] | tribus = [[Hominini]] | subtribus = [[Hominina]] | genus = [[Homo]] | species = '''H. neanderthalensis''' / '''H. sapiens''' | subspecies = ?'''Homo sapiens neanderthalensis''' | subspecies_authority = [[Bernard Grant Campbell|Campbell]], 1963 |range_map = Range of Homo neanderthalensis.png |range_map_caption = Área de distribución máxima de ''H. s. neanderthalensis''. }} [[Archivu:Homo sapiens neanderthalensis.jpg|thumb|''Neandertal'' de la Chapelle-aux-Saints ([[Francia]]).]] L''''Homo nearderthalensis''' o '''home de Neanderthal''' ye una especie estinta del xéneru ''[[Homo]]'' qu'ocupó [[Europa]] y fasteres d'[[Asia]] occidental na cabera [[edá de xelu]]. Surdió hai unos 150.000 años, desapaeciendo de sópitu hai unos 30.000. Descendiente del [[Homo heidelbergensis]], taba peradautáu al fríu estremu, tenía 1.600 cm³ de capacidá cranial, una altura de más de 1,8 metros lo que-y daba una masa corporal de más de 100 kilos. El primer fósil foi descubiertu en [[Xibraltar]] magar que la identificación como nueva especie fízose tres alcontrar los fósiles en [[1856]] cerca de [[Düsseldorf]] nel ''valle Neander'' n' [[Alemaña]]. La cultura asociada a esta especie ye'l [[Musteriense]]. {{entamu}} {{wikispecies}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Homo sapiens]] jrzd16k72m7xhr8ixymbag7hzt2tg82 0 7097 4496531 4495872 2026-05-26T09:34:58Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496531 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20200527152943}} {{personaxe}} '''Heracles''' (na mitoloxía romana '''Hércules''') ye'l nome d'un semidiós (dacuando consideráu héroe) de la mitoloxía griega. Yera fíu de [[Zeus]] y [[Alcmena]], aquel sabedor de la infidelidá de la muyer tresformóse nel so esposu pa concebir a Heracles. So pá dotólu d'una fuercia maraviyosa y sobrehumana que lu averaba a los dioses. Por mor d'esta infelidá del so cónyuxe, [[Hera]] siempre-y guardó un fuerte tarrecimientu a Heracles; d'esta miente, cuando taba en bierzu la diosa unvió-y dos culiebres pa que lu mataran, pero la descomunal fuercia del semidiós fizo que pudiera afogales. Tamién diz un mitu que siendo neñu taba mamando de so ma, y a esta arramóse-y una gota de lleche, que foi la que creó la [[Vía Lláctea]]. Hai que se decatar de que la pallabra [[galaxa]] provién del [[griegu]] ''galasias'', que significa llacteu. Cuando yera adultu aidó a [[Tebes]] na so llucha colos minios, y como la so fuercia foi decisiva pa ganar, el rei de Tebes concedió-y por esposa a la so fía [[Mégara]]; esta dio-y tres fíos pero [[Hera]] nun escaecía qu'Heracles yera una prueba viviente de la traición de [[Zeus]]. Asina que fizo alloquecer al fíu del so maríu, y neses Heracles asesinó a la so muyer y los sos fíos. Cuando tornó a la cordura decidió facer penitencia, pa lo que visitó al so primu [[Euristéu]], que-y mandó les Dolce Llabores. Representábaselu vistíu colos pelleyos del [[lleón de Nemea]] al que mató y espelleyó coles sos propies manes. == Les Dolce Llabores == # Afogar al [[lleón de Nemea]]. # Matar a la [[hidra de Lerna]]. # Algamar el [[ciervu]] de los cuernos d'oru. # Cazar el [[xabaril d'Erimantu]]. # Llimpiar les [[corte]]s d'[[Augías]]. # Acabar colos páxaros del llagu [[Estínfalu]]. # Adomar el [[güe]] xabaz de Creta. # Furtar les [[xegua|xegües]] del rei Diomenes de [[Tracias]]. # Vencer a les [[amazones (mitoloxía)|amazones]] y coyer la cincha d'[[Hipólita]]. # Matar a [[Xerión]] y furta-y los sos rabaños. # Furtar les [[mazana|mazanes]] d'oru del Xardín de les [[Hespérides]]. # Dir a buscar a [[Cerberu]] y llevalu a [[Euristéu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Semidioses de la mitoloxía griega]] [[Categoría:Personaxes de la mitoloxía griega]] [[nb:Herakles]] 0e8oxwnzlrwc4j774tverr686x1op0c 0 7849 4496545 4222523 2026-05-26T10:37:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496545 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Richard Matthew Stallman''' (tamién nomáu '''RMS''') {{nym}} ye'l fundador del movimientu del [[software llibre]], el proyeutu [[GNU]] y la ''[[Fundación del Software Llibre|Free Software Foundation]]'' ([[Fundación del Software Llibre]]). Ye un hácker perconocíu; ente los sos llogros tan [[Emacs]], el compilador GNU [[Llinguaxe de programación C|C]], y el depurador GNU. Tamién ye l'autor de la ''[[GNU General Public License]]'' (GNU GPL o GPL), la llicencia de software llibre que más s'emplega, y que pue dicise que ta nel orixe del conceutu de ''[[copyleft]]''. Tamién ye l'autor de la [[GNU FDL]], llicencia embaxu la que tan tolos conteníos de la [[wikipedia]]. Dende mediaos de los 1990, Stallman dedícase sobre too a facer campañes polítiques, puxando pol software llibre y contra les patentes de software o la ampliación de les lleis de ''copyright''. Cuando ta [[Programación|programando]], de cutio dedícase al [[Emacs|GNU Emacs]]. Vive de cobrar por delles de les conferencies que da. == Biografía == [[Archivu:Wikimania stallman keynote2.jpg|thumbnail|300px|Conferencia na Wikimania [[2005]] ([[Alemaña]])]] Stallman ñació'l [[16 de marzu]] de [[1953]] en [[Manhattan]], [[Nueva York]]. En [[1971]], siendo estudiante de primer añu de [[Física]] na [[Universidá de Harvard]], Stallman convirtióse nun [[hacker]] del llaboratoriu d'[[intelixencia artificial]] del [[MIT]]. Nos [[años 1980]], la cultura hacker que constituía la vida de Stallman entamó a desaniciase embaxu la presión de la comercialización na industria del software. En particular, otros hackers del llaboratoriu d'IA fundaron la compañía [[Symbolics]], enfotada en sustituyir el software llibre del Llaboratoriu col so propiu software privativu. Pente dos años, dende [[1983]] a [[1985]], Stallman por sí solu dobló los esfuercios de los programadores de Symbolics pa que nun algamaren el monopoliu nos ordenadores del llaboratoriu. Daquella, de toes maneres, él yera'l caberu hacker de su xeneración nel llaboratoriu. Pidiéron-y que firmara un alcuerdu de non divulgación (''non-disclosure agreement'') y ficiera otres coses qu'él consideró traiciones a los sos principios. En [[1986]], Stallman espublizó'l [[Manifiestu GNU]], nel que declaraba les sus intenciones y motivaciones pa facer una alternativa llibre al sistema operativu [[Unix]], al que nomó [[GNU]] (''GNU Nun ye [[Unix]]''), que tamién quier dicir ''[[ñu]]'' n'inglés (d'ehí el logotipu de sistema). Al pocu xúnese a la organización non llucrativa [[Free Software Foundation]] pa coordinar l'esfuerciu. Inventó el conceutu de [[copyleft]] qu'emplegose na [[GPL|Llicencia Pública Xeneral GNU]] (conocida xeneralmente como la "[[GPL]]") en [[1989]]. La mayor parte del sistema GNU, sacando'l [[kernel|nucleu]], completose casique al tiempu. En [[1991]], [[Linus Torvalds]] lliberó el nucleu [[Linux]] embaxu los términos de la GPL, completando d'esta mena un sistema GNU completu y operativu, el [[sistema operativu]] [[GNU/Linux]]. Les motivaciones polítiques y morales de Richard Stallman faen d'elli un personax controvertíu. Munchos programadores influyentes que tán d'alcuerdu col conceutu de compartir el códigu, difieren coles postures morales, filosofía personal o el llinguax qu'usa Stallman pa describir les sos posiciones. Un resultáu d'estos alderiques llevó a l'afitamientu d'una alternativa al movimientu del software llibre, el movimientu de [[códigu abiertu]]. Stallman recibiera munchos premios y reconocimientos pol su trabayu, ente ellos una ''membresía'' na ''MacArthur Foundation'' en [[1990]], el ''Grace Hopper Award'' de la ''Association for Computing Machinery'' en [[1991]] pol so trabayu nel editor [[Emacs]] orixinal, un Doctoráu Honoris Causa del ''Royal Institute of Technology'' de [[Suecia]] en [[1996]], el ''Pioneer award'' de la ''Electronic Frontier Foundation'' nel [[1998]], el ''Yuki Rubinski memorial award'' en [[1999]], y el ''Takeda award'' en [[2001]]. El [[2004]] recibió un Doctorau Honoris Causa dau pola [[Universidá de Salta]] ([[Arxentina]]). == Papel nel movimientu GNU == Anguaño, Stallman trabaya nel espardimientu de la ''ideoloxía'' GNU en tol mundu per aciu de charres y conferencies. Esto fai que lu consideren como un [[profeta]] o [[gurú]]. == Curiosidaes == La so aparentemente descuidada imaxe y les sos maníes extravagantes (nun usa [[teléfonu móvil]], siempres va acompañáu del so [[ordenador portátil]], lleva'l so propiu [[colchón]] vaya onde vaya, etc) fáenlu ser blancu de munchos chistes y chancies, llegando incluso a apaecer en [[Tira cómica|tires cómiques]]. == Espublizaciones == * [https://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html The right to read] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420074747/http://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html |date=2014-04-20 }}, (El drechu a lleer) ye un cuentu escritu por Richard Stallman en [[1996]]. * ''[http://bachue.com/colibri/faifes.html ''Free As In Freedom''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051213014030/http://bachue.com/colibri/faifes.html |date=2005-12-13 }}''. Del llibru ''Free as in Freedom'' de Sam Williams, al rodiu la vida y obra de Richard Stallman. * [http://sindominio.net/biblioweb/pensamiento/softlibre/''Software libre para una sociedad libre''] (Software llibre pa una sociedá llibre), Richard M. Stallman. Avientu 2004, Versión 1.0 == Ver tamién == * [[Emacs]] * [[GCC]] * [[GNU]] * [[GNU/Linux]] ([[GNU]] + [[Linux]]) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.stallman.org Páxina personal de RMS] * [https://www.fsf.org/blogs/rms/ Blog de Richard Stallman] * [https://www.gnu.org/philosophy/philosophy.es.html Páxines de la filosofía del Proyeutu GNU] * [http://softastur.org/ Proyeutu de torna de software llibre al asturianu «Softastur»] * [https://groups.google.com/groups?selm=771%40mit-eddie.UUCP Anunciu orixinal de GNU] * [https://www.elmundo.es/navegante/2004/04/27/entrevistas/1083074999.html Entrevista en «El Mundo»] * [http://laurel.datsi.fi.upm.es/~fsanchez/rms/ Ciclu de Conferencies al rodiu Software Llibre Ponente: Richard Stallman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051212235428/http://laurel.datsi.fi.upm.es/~fsanchez/rms/ |date=2005-12-12 }} * https://www.gnu.org/philosophy/audio/#GIRONA Stallman en [[Ogg]] [[Vorbis]] & [[Theora]] en Castellán {{NF|1953||Stallman, Richard Matthew}} [[Categoría:Informáticos ya informátiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Manhattan]] 6ew2c2k21oajx77b5xdq3ikgqr5dj7v 0 8915 4496478 4494921 2026-05-26T07:10:13Z Limotecariu 735 4496478 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Verónica Michelle Bachelet Jeria''' {{nym}}<ref>[[s:Ficheru:CLSRCeI AP1195109290(1).pdf|Acta de nacencia de Michelle Bachelet]]</ref> ye una [[médica]] y [[políticu|política]] [[chile|chilena]], actual [[Presidente de Chile|presidenta de la República de Chile]] dende'l [[11 de marzu]] de [[2014]].<ref name="electa"/> Bachelet ostentó la primer maxistratura del país ente'l [[11 de marzu]] de [[2006]] y el mesmu día de [[2010]], siendo reelecta darréu pa un nuevu mandatu. Tamién foi la primera [[Presidencia pro tempore d'Unasur|presidenta ''pro tempore'' d'UNASUR]], y la primer encargada d'[[ONX Muyeres]], axencia de les [[Naciones Xuníes]] pa la [[igualdá de xéneru]]. Fía d'[[Alberto Bachelet]], [[brigadier|xeneral de brigada]] de la [[Fuercia Aérea de Chile]] y miembru del gobiernu de la [[Unidá Popular]] liderada por [[Salvador Allende]], Michelle Bachelet estudió medicina na [[Universidá de Chile]], periodu en qu'ingresó a les files del [[Partíu Socialista de Chile|Partíu Socialista]]. Tres el [[golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973|golpe d'Estáu]] del [[11 de setiembre]] de [[1973]], el so padre foi deteníu pol [[Réxime Militar (Chile)|réxime militar]], finando en prisión, y Michelle xunto a la so madre, [[Ángela Jeria]], pasaron a la clandestinidá. En [[1975]] dambes fueron deteníes en [[Villa Grimaldi]] polos organismos represivos de la dictadura, antes de partir al [[exiliu políticu mientres el Réxime Militar de Chile|exiliu políticu]]. En [[1979]] tornó al país y sumóse a diversos movimientos contrarios a la dictadura d'[[Augusto Pinochet]]. Col [[Transición a la democracia (Chile)|torna de la democracia]], Bachelet desenvolvió una carrera política de baxu perfil, que camudaría radicalmente al asumir como [[Ministeriu de Salú de Chile|ministra de Salú]] mientres el gobiernu de [[Ricardo Lagos Escobar]] en [[2000]]. En [[2002]], asumió como [[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|ministra de Defensa]], siendo la primer muyer del país y d'[[Iberoamérica]] n'ocupar dichu puestu.<ref name=elmundo>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2005/12/10/internacional/1134222473.html |títulu=Michelle Bachelet: muyer, izquierdista y agnóstica |autor=El Mundo |fecha=16 de xineru de 2006 |fechaaccesu=8 de xineru de 2008}}</ref> Nesa posición, Bachelet convertir nuna figura de gran popularidá, siendo designada darréu como candidata presidencial de la [[Concertación de Partíos pola Democracia]] pa les [[eleición presidencial de Chile (2005-2006)|eleiciones presidenciales de 2005]], que ganó'l [[11 d'avientu]] d'esi añu y el [[15 de xineru]] de [[2006]] en primer y segunda vuelta, respeutivamente. La eleición de Bachelet como [[Presidente de Chile|presidenta de Chile]] marcó unu de los mayores afitaos na hestoria republicana del país al ser la primer muyer electa pa exercer el máximu cargu gubernamental. Magar les altes cifres d'aprobación y popularidá al empecipiar el so mandatu, al términu de la que se llamó «lluna de miel», Bachelet tuvo d'enfrentar una serie de diversos conflictos, d'ente los cualos sobresalen la ''[[movilización estudiantil de 2006 en Chile|Revolución pingüina]]'' —empecipiada a menos de dos meses d'empezar el so gobiernu— y la [[crisis del Transantiago]] —al añu siguiente—, que xeneraron fuertes divisiones y crisis na coalición de gobiernu como coles mesmes perdures crítiques y reproches per parte de la [[Alianza per Chile|oposición]]. Sicasí, al empezar la segunda metá del so mandatu, el sellu social» de los dos restantes años —que dexó una importante reforma al sistema previsional— y la bien evaluada xestión de la [[crisis económica de 2008-2009|crisis económica mundial de 2008]], dexó que Bachelet repicara les sos cifres de popularidá, algamando cifres históriques de sofitu a nivel llatinoamericanu;<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/documentos/archivos/2009/10/20/20091020181216.pdf |títulu=Informe de Prensa, Encuesta Nacional Ochobre de 2009 |autor=Centro d'Estudios de la Realidá Contemporánea (CERC) |fecha=20 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=3 de payares de 2010}}</ref> nel planu internacional, Bachelet foi evaluada ente les muyeres más poderoses ya influyentes del mundu.<ref>{{cita web |url=http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_Michelle-Bachelet_Z2QJ.html |fechaaccesu=22 de xineru de 2010 |fecha=19 d'agostu de 2009 |títulu=The 100 Most Powerful Women: #22 Michelle Bachelet |obra=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.forbes.com/lists/2008/11/biz_powerwomen08_Michelle-Bachelet_Z2QJ.html |fechaaccesu=28 d'agostu de 2008 |fecha=27 d'agostu de 2008 |títulu=''The 100 Most Powerful Women: #25 Michelle Bachelet'' |obra=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.forbes.com/lists/2007/11/biz-07women_Michelle-Bachelet_Z2QJ.html |fechaaccesu=31 d'agostu de 2007 |fecha=31 d'agostu de 2007 |títulu=''The 100 Most Powerful Women: #27 Michelle Bachelet'' |obra=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.forbes.com/lists/2006/11/06women_Michelle-Bachelet_Z2QJ.html |fechaaccesu=31 d'agostu de 2006 |fecha=31 d'agostu de 2006 |títulu=''The 100 Most Powerful Women: #17 Michelle Bachelet'' |obra=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735593,00.html |fechaaccesu=2 de mayu de 2008 |fecha=1 de mayu de 2008 |títulu=The World's Most Influential People - The 2008 TIME 100 - Leaders & Revolutionaries - Michelle Bachelet |obra=[[Time|TIME]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101024141141/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735593,00.html |archivedate=2010-10-24 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/11/29/the_fp_top_100_global_thinkers?page=0,31 |fechaaccesu=31 d'avientu de 2010 |fecha=Avientu de 2010 |títulu=''Foreign Policy-s Second Annual List of the 100 Top Global Thinkers'' |obra=[[Foreign Policy]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101230213106/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/11/29/the_fp_top_100_global_thinkers?page=0,31 |archivedate=2010-12-30 }}</ref> A poques selmanes del términu del so gobiernu, en febreru de [[2010]], tuvo qu'enfrentar un [[Terremotu de Chile de 2010|terremotu de magnitú 8,8]] qu'azotó a la zona centro sur del país,<ref name="ssn">{{cita web |autor=Sistema Sismolóxicu Nacional de la Universidá de Chile |url=http://ssn.dgf.uchile.cl/events/sensibles/2010/02/20100227063428.html |títulu=Informe de seísmu |fecha=27 de febreru de 2010 |fechaaccesu=15 de febreru de 2011}}</ref> que produció, amás, un fuerte [[Tsunami del terremotu de Chile de 2010|tsunami]] qu'impactó les mariñes chilenes. Dambos eventos destructivos dexaron un saldu de 525 persones muertes y 25 sumíes.<ref>{{cita web |autor=Sky News |títulu=Tsunami After Major Earthquake Hits Chile'' |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Chile-Earthquake-Measuring-83-On-The-Richter-Scale-Hits-Concepcion-And-Capital-Santiago/Article/201002415561008?lpos=World_News_Carousel_Region_0&lid=ARTICLE_15561008_Chile%3A_Earthquake_Measuring_8.3_On_The_Richter_Scale%2C_Hits_Concepcion_And_Capital_Santiago |idioma=inglés |fecha=27 de febreru de 2010 |fechaaccesu=27 de febreru de 2010}}</ref> Tres el so mandatu, Bachelet asumió como secretaria xeneral adxunta de les [[Naciones Xuníes]], col fin d'encargase y desempeñar la direición executiva de l'acabante crear axencia [[ONX Muyeres]].<ref>{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE68D3XG20100914 |títulu=Chile's Bachelet to head new O.N. women's entity |autor=Reuters |fecha=14 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2010/09/674-291830-9-bachelet-instalar en-nueva-york-en siendo-nomada-como-la-nueva-encargada-de.shtml |títulu=Bachelet instalar en Nueva York en siendo nomada como la nueva encargada de ONX Mujer |autor=La Tercer |fecha=14 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2010 }}</ref> Sicasí, la ex-presidenta caltúvose como una de les figures polítiques meyor evaluaes pola ciudadanía chilena,<ref>[http://www.latercera.com/noticia/politica/2012/10/674-487568-9-bachelet-ye-la figura presidencial-meyor-evaluada-y-supera-a-candidatos-de-la.shtml Michelle Bachelet ye la figura presidencial meyor evaluada y supera a candidatos de l'Alianza, según CERC]</ref><ref>[http://www.larepublica.pe/14-07-2012/michelle-bachelet-ganaria-les eleiciones-de-2013-en-chile-segun-sondéu Michelle Bachelet ganaría les eleiciones de 2013 en Chile, según sondéu]</ref> lo que motivó'l so regresu al país en marzu de 2013 pa convertise nuevamente en candidata a la presidencia.<ref name="emolpre">{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2013/03/27/590640/michelle-bachelet-encabeza-primer-actividá-publica-tres-regresu-a-chile.htmlB |títulu=Bachelet: “Tomé la decisión de ser candidata” |obra=Emol |fecha=27 de marzu de 2013 |fechaaccesu=27 de marzu de 2013}}</ref> Escoyida en [[Primaries presidenciales de la Nueva Mayoría de 2013|primaries]] como candidata del pactu [[Nueva Mayoría (Chile)|Nueva Mayoría]] —conformada pola ex Concertación y otros partíos d'esquierda—,<ref>{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2013/04/29/nueva-mayoria-denominárase-pactu-presidencial-opositor-pa-la primaria-del-30-de-xunu.shtml |títulu=“Nueva Mayoría denominaráse pactu presidencial opositor pa la primaria del 30 de xunu |obra=Biobío |fecha=29 d'abril de 2013 |fechaaccesu=30 d'abril de 2013 }}</ref> Bachelet llogró una amplia mayoría de los votos nes [[Eleición presidencial de Chile de 2013|eleiciones presidenciales de 2013]] y foi reelecta pa un segundu periodu, el qu'empecipió'l 11 de marzu de 2014. == Primeros años == [[Ficheru:La familia Bachelet Jeria durante sus vacaciones en el balneario de Cahuil.png|thumb|left|Michelle Bachelet na so infancia, xunto a los sos padres y el so hermanu mayor, de vacaciones en [[Cáhuil]].]] Nacida en [[Santiago de Chile|Santiago]], Verónica Michelle foi la segunda fía del matrimoniu conformáu dende [[1945]] pol xeneral de Brigada Aérea [[Alberto Bachelet]] y de l'[[arqueoloxía|arqueóloga]] [[Ángela Jeria]]. Al traviés de la so familia paterna, Bachelet baxa d'[[Inmigración en Chile#Inmigración francesa y suiza|inmigrantes]] [[Francia|franceses]] depués de que la so tatarabuelo, el [[vitivinicultura|viñatero]] Louis-Joseph Bachelet, llegara a Chile dende [[Burdeos]] en siendo contratáu pola familia Subercaseaux.<ref name=plrjvpqv>{{cita web |url=http://www.genealog.cl/Chile/B/Bachelet/ |títulu=Familia Bachelet |fechaaccesu=21 d'avientu de 2016 |autor=Legarraga Raddatz, Patricio; Josette Vervoort y Pablo Quintana Villanueva |fecha=22 de febreru de 2016 |sitiuweb=www.genealog.cl}}</ref> Por parte materna, Bachelet ye bisnieta de [[Máximu Jeria]], el primer [[inxeniería|inxenieru]] [[agronomía|agrónomu]] del país.<ref name="cidob">{{cita web |url=http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/chile/michelle_bachelet_jeria |autor=Fundación CIDOB |títulu=Michelle Bachelet Jeria |fecha=13 de xunu de 2007 |fechaaccesu=10 de xineru de 2008}}</ref> Y de parte paterna ye bisnieta de [[Germán Bachelet Beault]], bien venceyáu al axusto viticultor.<ref name=plrjvpqv/> La familia Bachelet Jeria tenía un talante lliberal, llaicu y progresista, onde les figures paternales taben bastante alloñaes del prototipu de la conservadora sociedá chilena: el xeneral Bachelet, magar el so [[machismu|machista]] formación militar, cooperaba nos llabores del llar y la so esposa yera una profesional desafiada.<ref name="cidob" /> El xeneral Bachelet, por cuenta de la so formación castrense calteníase alloñáu de la continxencia política, pero tenía fuertes llazos cola [[francmasonería]], siendo miembru de la [[Gran Loxa de Chile]].<ref>{{cita web |url=http://www.pepe-rodriguez.com/Masoneria/Masoneria_Pinochet.htm |títulu=Masones chilenos y el Golpe Militar |fechaaccesu=9 de xineru de 2008 |formatu=HTML |autor=Legarraga Raddatz, Patricio; Josette Vervoort y Pablo Quintana Villanueva}}</ref> [[Ficheru:Bachelet en su juventud, junto a su padre.jpg|thumb|Michelle Bachelet, mientres la so adolescencia, al pie del so padre Alberto.]] Debíu al trabayu del so padre, Michelle Bachelet pasó la so infancia en diverses dependencies de la [[Fuercia Aérea de Chile]], cuntando les bases aérees de [[Quintero]], [[Aeropuertu Internacional Cuetu Moreno|Cerro Moreno]] y [[Base Aérea El Monte|El Monte]]. En [[1962]], el so padre foi designáu pol presidente [[Jorge Alessandri]] como amestáu militar de la embaxada chilena en [[Washington D.&nbsp;C.]], polo que tola familia treslladar pa vivir en [[Bethesda (Maryland)|Bethesda]], un suburbiu allugáu en [[Maryland]]. Mientres los dos años d'estancia nos [[Estaos Xuníos]], Michelle Bachelet estudió na escuela local y aprendió a apoderar el [[idioma inglés]]. Al tornar, realizó los sos [[educación secundaria|estudios secundarios]] nel [[Llicéu Nᵘ 1 Javiera Carrera|Liceo nᵘ 1 de Neñes]] de [[Santiago (comuña)|Santiago]]. Mientres esos años, Bachelet realizó diverses actividaes deportives y artístiques, participando nel coru del so colexu, na so seleición de [[voleivol|vóleibol]] y na [[Academia de Teatru del Institutu Nacional]], onde conformó'l Grupu Aleph». Al pie d'amigues y compañeres, formó un grupu musical conocíu como «Les Clap Clap», que participó en diversos festivales escolares de música. Nel so cursu, exerció como delegada y presidente, antes de salir egresada como l'alumna de meyor rendimientu en [[1969]].<ref name="bio">{{cita web |autor=Gobierno de Chile |url=http://www.gobiernodechile.cl/biogra_bachelet/ |títulu=Biografía de Michelle Bachelet |fechaaccesu=9 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130620211549/http://www.gobiernodechile.cl/biogra_bachelet/ |fechaarchivu=2013-06-20 }}</ref> == Estudios universitarios y exiliu == [[Ficheru:FacmedUCh EP.jpg|thumb|La [[Facultá de Medicina de la Universidá de Chile|Facultá de Medicina]] de la [[Universidá de Chile]] foi la casa d'estudios de Michelle Bachelet dende [[1972]] a [[1975]] y, tres l'exiliu, de [[1979]] a [[1982]].]] Tres egresar de la educación secundaria, Bachelet rindió la [[Prueba d'Aptitú Académica]], algamando una de les meyores puntuaciones a nivel nacional,<ref name="hoymujer">{{cita web |autor=Hoymujer |url=http://www.hoymujer.com/trabajo/lideres/Michelle,Bachelet,29420,04,2007.html |títulu=Michelle Bachelet |fechaaccesu=5 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080121091552/http://www.hoymujer.com/trabajo/lideres/Michelle,Bachelet,29420,04,2007.html |fechaarchivu=2008-01-21 }}</ref> lo que-y dexó ingresar a la [[Facultá de Medicina de la Universidá de Chile|Facultá de Medicina]] de la [[Universidá de Chile]], depués de refugar otres carreres como [[socioloxía]] o [[economía]]. Mientres esa mesma dómina, a empiezos del gobiernu de la [[Unidá Popular]] liderada por [[Salvador Allende]], Bachelet averar a la [[Mocedá Socialista de Chile|Mocedá Socialista]] influyida pol mozu diputáu [[Carlos Lorca]], que tamién yera dirixente de la mesma casa d'estudios. Bachelet llueu empezaría a tomar un activu rol na política universitaria, mientres el so padre yera designáu por Allende en [[1972]] como xefe de les [[Xuntes de Suministru y Precios]] (JAP), destinaes a la distribución d'elementos de primera necesidá a la población productu de la falta d'alimentos y otros productos básicos. En [[1973]], la crisis político y económico en que s'atopaba'l país agravóse y diversos miembros de les [[Fuercies Armaes de Chile|Fuercies Armaes]] empezaron a orquestar un [[golpe d'Estáu]] contra'l gobiernu del Presidente Allende. Alberto Bachelet negar a participar y tres el [[golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973]], de momentu foi deteníu polos sos pares na so oficina del [[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministeriu de Defensa Nacional]] por órdenes direutes de [[Gustavo Leigh]], Comandante en Xefe de la Fuercia Aérea. Foi condergáu por traición a la patria» y quedó recluyíu na [[Cárcel Pública de Santiago]], onde sufrió diversos apremios y tortures. El [[12 de marzu]] de [[1974]], tres una xornada d'interrogatorios y tortura, Alberto Bachelet sufrió un [[infartu al miocardiu]] ensin recibir asistencia médica per parte de los funcionarios de la cortil y que finalmente-y provocó la muerte.<ref name="LaNación">{{cita web |autor=La Nación |url=http://www.lnd.cl/prontus_noticias/site/artic/20060121/pags/20060121161645.html |títulu=Los últimos díes del xeneral Bachelet |fecha=22 de xineru de 2007 |fechaaccesu=5 de xineru de 2008}}</ref> [[Ficheru:Villa Grimaldi 3.jpg|thumb|left|Memorial a les víctimes de la represión de la [[dictadura]] en [[Villa Grimaldi]], onde Bachelet foi detenida y torturada en [[1975]].]] Magar la muerte del so padre, Michelle Bachelet siguió colos sos estudios y sofitando al proscritu [[Partíu Socialista de Chile]] col fin d'ayudar a los escorríos políticos pol [[Réxime Militar (Chile)|Réxime Militar]] lideráu por [[Augusto Pinochet]]. Tres años de [[clandestinidá]], Bachelet y la so madre fueron deteníes el [[10 de xineru]] de [[1975]] pola [[Direición d'Intelixencia Nacional]] (DINA), siendo treslladaes cola vista vendada al [[campu de concentración|centro de detención]] conocíu como [[Villa Grimaldi]], onde seríen torturaes y entrugaes, pa depués ser treslladaes a la cortil de [[Cuatro Álamo]].<ref name="cidob" /> Gracies a los contactos qu'entá calteníen con ciertos líderes militares, Ángela Jeria llogró llograr el permisu por qu'al pie de la so fía partiera al [[exiliu]]. El so primer destín foi [[Australia]], onde Alberto, hermanu de Michelle, vivía dende [[1969]], pero depués Michelle Bachelet treslladar a la [[República Democrática Alemana]] pa prosiguir los sos estudios de medicina na [[Universidá Humboldt de Berlín|Universidá Humboldt]] de [[Berlín]]. Bachelet llegó a Alemaña Oriental en [[mayu]] de [[1975]] y establecióse nel barriu d'Am Stern na ciudá de [[Potsdam]], onde foi allugada gracies a les xestiones del gobiernu socialista d'[[Erich Honecker]] y onde empezó a aprender l'[[idioma alemán]]. Antes d'ingresar finalmente a les aules universitaries, el [[Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña]] dexó-y realizar dellos trabayos asistenciales en consultorios médicos de Potsdam y migró por siete meses a [[Leipzig]] mientres [[1978]] a perfeccionar el so idioma nel Herder Institut dependiente de la [[Universidá de Leipzig|Universidá Karl Marx]].<ref name="rda">{{cita web |autor=La Tercera |url=http://www.tercera.com/mediu/articulo/0,0,3255_66602343_199370524,00.html |títulu=Les buelgues de Bachelet n'Alemaña Oriental |fecha=9 d'abril de 2006 |fechaaccesu=5 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tercera.com/mediu/articulo/0,0,3255_66602343_199370524,00.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Nesi país conoció a [[Jorge Dávalos Cartes|Jorge Dávalos]], tamién exiliáu y miembru del Comité Central del PS, y con quien se casó en [[1977]]. Dávalos, que llegó a la RDA en [[1974]], yera d'oficiu [[Arquiteutura|arquiteutu]] -anque ensin [[diploma]]-, y tamién yera militante del [[Partíu Socialista de Chile|Partíu Socialista]], que, según la [[Stasi]], haber auspiciado en [[1968]] pa faer una capacitación en manexu de [[pistola|pistoles]] y [[esplosivu|esplosivos]].<ref name="jorgedavalos_rda">[http://diario.elmercurio.com/2009/01/25/reportajes/_portada/noticies/C836245A-9717-4Y86-B6C4-3A84AE6C3CD7.htm?id= {C836245A-9717-4Y86-B6C4-3A84AE6C3CD7} Los pasaxes más desconocíos del exiliu de Michelle Bachelet ]. [[El Mercurio]], 25 de xineru de 2009, p. D09.</ref> El primer fíu del matrimoniu, Sebastián Dávalos, nació mientres la so permanencia en Leipzig en [[1978]]. El [[1 de setiembre]] del mesmu añu, Bachelet (sol nome de «Verónica Michelle Dávalos») ingresó finalmente a la Universidá Humboldt. Un nuevu departamentu en Potsdam foi apurríu a la familia Dávalos pol gobiernu, mientres Ángela Jeria partió a [[Washington D. C.]] depués de trabayar dellos años nel Muséu Prehistóricu de Potsdam. Anque tenía proyeutada una permanencia hasta [[1984]], añu en que egresaría de la Universidá, la so estancia llindar a los cinco meses depués de llograr permisu pa tornar al país. == Regresu a Chile == En febreru de [[1979]], la familia Dávalos tornó a Chile y Michelle Bachelet retomó los sos estudios na Universidá de Chile, titulándose en [[xineru]] de [[1983]] como [[médicu|médicu ciruxanu]].<ref>{{cita web |autor=Superintendencia de Salú |url=http://webserver.superdesalud.gob.cl/bases/prestadoresindividuales.nsf/CertificadoRegistro?openform&pid=4Y7Y3D85CE5D54128425763C006A3380 |fecha=2013 |títulu=Rexistro de prestadores de salú |fechaaccesu=17 de mayu de 2013 }}</ref> En [[1984]] nació la so segunda fía mientres el so matrimoniu entraba nuna crisis que desaguaría na so [[nulidá matrimonial|términu]] esi mesmu añu. Depués de graduase, Bachelet presentó'l so postulación a un puestu de médicu xeneral de zona dientro del sistema públicu de salú, pero foi refugada, según ella, por razones polítiques». Sicasí, el [[Colexu Médicu de Chile]] dio-y una beca pa especializase en [[pediatría]] y salú pública nel [[Hospital Roberto del Río]], especialidá de la cual nun se tituló pos nun rindió l'exame final.<ref>{{cita web |url=http://impresa.elmercurio.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2013-09-22&NewsID=167170&dtB=13-12-2013%200:00:00&BodyID=10&PaginaId=4 |títulu=Los currículos y biografíes de los candidatos presidenciales oldeaos cola realidá periódicu=[[El Mercurio]] |fecha=22 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=13 de xineru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180520054346/http://impresa.elmercurio.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2013-09-22&NewsID=167170&dtB=13-12-2013%200:00:00&BodyID=10&PaginaId=4 |fechaarchivu=2018-05-20 }}</ref> Paralelamente, Bachelet incorporar a los llabores de la [[ONG]] [[PIDEE]] dedicada a la proteición de menores, quedando al cargu de la seición médica del organismu.<ref name="cidob" /> [[Ficheru:Organización No Gubernamental Protección a la infancia dañada por los estados de emergencia PIDEE ofrece cena en honor a Michelle Bachelet.JPG|thumb|En 1985, Bachelet faise cargu del área médica de la [[ONG]] Proteición a la Infancia Estropiada polos Estaos d'Emerxencia (PIDEE). La fotografía correspuende a una cena nel so honor entamada por PIDEE, tres la so designación como ministra de salú, en 2000.]] Nestos años, Bachelet taba alloñada de la política, magar la so cercanía con diversos militantes de la oposición a la [[Réxime Militar (Chile)|dictadura militar]]. N'Alemaña Oriental, Bachelet tornara participar nos grupos de formación política socialista y privilexó los sos estudios por encamientu del so home. Cuando en [[1978]] el Partíu Socialista nel exiliu quebrar ente les corrientes anovada de [[Carlos Altamirano Orrego|Carlos Altamirano]] y la dura de [[Clodomiro Almeyda]], Bachelet prefirió la postrera, que postulaba una llucha confrontacional contra la dictadura de Pinochet. A pesar de dicha eleición, Bachelet caltúvose acordada, un tanto desilusionada de la incapacidá de la dirigencia de llograr alcuerdos y crítica de delles aiciones. Al volver a Chile, Bachelet caltuvo'l so baxu perfil, abandonando la so participación n'actividaes polítiques y yera una figura desconocida dientro de les files del PS.<ref name="ochentas">{{cita web |autor=La Tercera |url=http://www.luisvargas.5o.com/6politica/bachelet2.html |fecha=12 de xunu de 2005 |títulu=Michelle Bachelet mientres los 80 |fechaaccesu=5 de payares de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616170649/http://www.luisvargas.5o.com/6politica/bachelet2.html |fechaarchivu=2012-06-16 }}</ref> Magar esti alloñamientu de la política partidista, Bachelet participaba en protestes contra'l gobiernu de Pinochet, yera cercana a la [[Vicaría de la Solidaridá]] –onde participaba viviegamente la so madre, [[Ángela Jeria]]– y empezó a forxar nueves rellaciones polítiques na so estancia nel PIDEE, especialmente con diversos militantes del [[Partíu Comunista de Chile|Partíu Comunista]]. Ente [[1985]] y [[1987]], Bachelet caltuvo una rellación sentimental con Álex Vojkovic, qu'actuaría nesa dómina como voceru del [[Frente Patrióticu Manuel Rodríguez]] (FPMR), un grupu revolucionariu opositor al réxime de Pinochet y qu'inclusive realizaría un [[atentáu contra Augusto Pinochet|atentáu nel so contra]]. A partir d'esi venceyu, señalóse que Bachelet collaboraría col FPMR,<ref>{{cita web |autor=Cooperativa.cl |url=http://www.cooperativa.cl/noticias/pais/dirigentes-de-movimiento-rodriguista-confirmaron-que-bachelet-collaboro-con-fpmr/2003-04-18/141100.html |títulu=Dirixentes de Movimientu Rodriguista confirmaron que Bachelet collaboró con FPMR |fecha=18 d'abril de 2003 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2013}}</ref> anque'l so nivel de participación sería básicu, interviniendo en dellos discutinios colos sos miembros,<ref>{{cita web |autor=La Tercera |url=http://www.tercera.cl/mediu/articulo/0,0,3255_66602343_147819372,00.html |títulu=La hestoria del ex frentista que foi pareya de Bachelet |fecha=10 de xunetu de 2005 |fechaaccesu=6 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tercera.cl/mediu/articulo/0,0,3255_66602343_147819372,00.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> sicasí, tamién s'indicó que podría realizar xeres d'analises de les operaciones armaes qu'efeutuaba'l Frente, y que sirvíen a la so cúpula pa planiar nueves aiciones, aldericando y sistematizando el llabor de la direición nacional del FPMR; sía que non, siempres s'esclarió que nun participó nin s'arreyó direutamente n'aiciones armaes del Frente.<ref>{{cita web |autor=EMOL |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2003/04/17/110152/michelle-bachelet-la ministra socialista-y-la so-venceyo-con-el-fpmr.html |títulu=Michelle Bachelet, la ministra socialista y el so venceyu col FPMR |fecha=17 d'abril de 2003 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2013}}</ref> Ella, pela so parte, negó tajantemente collaborar col FMPR.<ref>{{cita web |autor=EMOL |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2003/04/17/110183/michelle-bachelet-niega-tajantemente-colaboracion-con-el-fpmr.html |títulu=Michelle Bachelet niega tajantemente collaboración col FPMR |fecha=17 d'abril de 2003 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2013}}</ref> En 1987, la represión de la dictadura empezó a sumir, dexando la llegalización de los primeros partíos políticos abiertamente opositores al Réxime. Dientro de la oposición surdió una fuerte discrepancia ente aceptar o refugar la [[Constitución de 1980]] promulgada por Pinochet y que podría eventualmente dexar el fin de la dictadura. Bachelet, adscrita nesi tiempu al [[Movimientu Democráticu Popular]] y al [[Partíu Ampliu d'Izquierda Socialista]], siguió la corriente liderada por [[Camilo Escalona]] a favor de boicotiar la realización del [[Plebiscitu Nacional de 1988 (Chile)|Plebiscitu Nacional de 1988]], que consideraben sería un fraude eleutoral y la forma que tendría Pinochet de llexitimar el so gobiernu. A pesar d'ello, Bachelet finalmente inscribióse nos rexistros eleutorales y votó pol «Non», al igual que'l 53&nbsp;% de los votantes qu'obligaríen a que'l xeneral Pinochet dexara'l mandu de la nación en [[1990]].<ref name="ochentas" /> Cola victoria de [[Patricio Aylwin]] nes [[eleición presidencial de Chile (1989)|eleición presidencial de 1989]], la [[Concertación de Partíos pola Democracia]] asumió'l gobiernu del país, el [[11 de marzu]] de [[1990]], empecipiándose'l periodu de la [[transición a la democracia (Chile)|transición a la democracia]]. Bachelet foi incorporada finalmente al sistema públicu de salú, siendo contratada como [[epidemioloxía|epidemióloga]] nel [[Serviciu de Salú Metropolitanu Occidente (Chile)|Serviciu de Salú Metropolitanu Occidente]] y depués na [[Comisión Nacional del Sida de Chile|Comisión Nacional del Sida]] (CONASIDA). Al pie del so trabayu en diches organizaciones gubernamentales, Bachelet realizó asesoríes pa la [[Organización Panamericana de la Salú]], la [[Organización Mundial de la Salú]] y l'[[Axencia Alemana de Cooperación Téunica]] (GTZ) Nesa dómina, Bachelet conoció al epidemiólogu Aníbal Henríquez con quien trabayaba en CONASIDA. Dambos empecipiaron una rellación sentimental estable por trés años y de la cual nació la so fía menor en [[1992]]. Como'l matrimoniu con Dávalos nun taba [[nulidá matrimonial|anuláu]] en Chile, la pareya nun se casó y finalmente vencería a los trés años de rellación. Profesionalmente, Bachelet sería incorporada como asesora del [[Ministeriu de Salú de Chile|Ministeriu de Salú]] mientres el gobiernu d'[[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]] ente [[1994]] y [[1997]].<ref name="cidob" /> == Carrera política == [[Ficheru:Michelle Bachelet se presenta como candidata a concejala de Las Condes.JPG|thumb|Fotografía de Bachelet pa la campaña de les [[Eleiciones municipales de Chile de 1996|eleiciones municipales de 1996]], onde se presentó como candidata al conceyu de [[Los Condes]].]] [[Ficheru:Parada Militar 2002.jpg|thumb|Michelle Bachelet xunto al presidente [[Ricardo Lagos Escobar]] na [[Parada Militar de Chile|Parada Militar]] de [[2002]].]] [[Ficheru:Michelle Bachelet2.jpg|thumb|Michelle Bachelet como [[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|ministra de Defensa]] nun viaxe oficial a los [[Estaos Xuníos]].]] A mediaos de los [[años 1990]], la carrera de Bachelet enfocada principalmente nel mundu téunicu de la salú empezaría a entornase escontra la política partidista y la Defensa. En [[1996]] foi electa como parte del Comité Central del [[Partíu Socialista de Chile]] (reunificado dellos años antes) mientres el XXV Congresu de la coleutividá. Esi mesmu añu, mientres les [[Eleiciones municipales de Chile de 1996|eleiciones municipales]], Bachelet presentóse como candidata en [[Los Condes]], una comuña de clase alta allugada na zona oriente de [[Santiago de Chile]] y considerada un bastión eleutoral de la [[Derecha política|derecha]]. Na so primer participación eleutoral, Bachelet llogró 2622 votos equivalentes a un 2,35&nbsp;% del total, lo que nun-y dexó nin siquier ser electa [[conceyal]]; sicasí, [[Joaquín Lavín]], militante de la [[Unión Demócrata Independiente]], llogró un 77,76&nbsp;% del total siendo reelecto alcalde cola primer mayoría nacional.<ref name="alcalde1996">{{cita web |autor=Ministeriu del Interior - Sistema d'esplegue de cómputos |url=http://www.eleiciones.gob.cl/SitioHistorico/paginas/1996/municipales/comuñes/candidatos/total/4130.htm |títulu=Votación Candidatos por comuña Los Condes, Municipales 1996 |fechaaccesu=6 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.eleiciones.gob.cl/SitioHistorico/paginas/1996/municipales/comuñes/candidatos/total/4130.htm|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Depués de la so derrota, Bachelet cursó un [[Diplomatura|diplomáu]] sobre [[estratexa militar]] na [[Academia Nacional d'Estudios Políticos y Estratéxicos]] (ANEPE) —al qu'asistieron dolce alumnos: seis oficiales de les [[Fuercies Armaes de Chile|Fuercies Armaes]] y d'[[Fuercies d'Orde y Seguridá de Chile|Orde y Seguridá]], y seis civiles—, onde pol so bon rendimientu —llogró'l primer llugar de la promoción—, y gracies al patrociniu de la [[Beca Presidente de la República (Chile)|Beca Presidente de la República]], siguió en [[1997]] un cursu cimeru sobre defensa continental nel [[Colexu Interamericano de Defensa]], allugáu en [[Washington D.&nbsp;C.]], [[Estaos Xuníos]]. Al so regresu en [[1998]], Bachelet trabayó un añu como asesora del [[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministeriu de Defensa Nacional]].<ref>{{cita web |autor=La Nación |url=http://www.lanacion.cl/noticias/site/artic/20060116/pags/20060116011432.htm |títulu=La vida de la primer Presidenta de Chile |fecha=16 de xineru de 2006 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160827161252/http://www.lanacion.cl/noticias/site/artic/20060116/pags/20060116011432.htm |fechaarchivu=2016-08-27 }}</ref> Esi mesmu añu, foi reelecta nel Comité Central del PS ya integróse al Comité Políticu de la coleutividá. En [[mayu]] de [[1999]], Bachelet incorporar a la campaña del precandidato presidencial del bloque PS-[[Partíu Pola Democracia|PPD]] [[Ricardo Lagos Escobar]] nes primaries de la Concertación frente al [[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|demócrata cristianu]] [[Andrés Zaldívar]]. Tres l'atayante victoria laguista, Bachelet siguió na campaña pa les [[eleición presidencial de Chile (1999-2000)|eleiciones presidenciales]]. Tres una estrecha resultancia na primer eleición, Lagos llogró finalmente la victoria frente a Joaquín Lavín mientres la [[segunda vuelta]] realizada'l [[11 de xineru]] de [[2000]]. === Ministra de Salú === El [[11 de marzu]] del mesmu añu, Ricardo Lagos asumió como [[presidente de Chile]] al pie del so gabinete. Michelle Bachelet asumió esi día como [[Ministeriu de Salú de Chile|ministra de Salú]], el so primer cargu de relevancia nacional y que la obligó a arrenunciar al so cargu nel Comité Políticu socialista. Como parte de les promeses de la campaña presidencial, Lagos encamentó a Bachelet la xera d'acabar coles llamaes ''coles'' (files d'espera) de los enchíos consultorios públicos en menos de tres meses. Pese al escepticismu inicial y los curtios plazos, escontra'l mes de [[xunetu]]'l nivel de les coles amenorgar nun 90&nbsp;% gracies a la asignación centralizada de consultes per vía telefónica y la estensión horaria de les atenciones prioritaries. Por cuenta de que la meta d'esaniciar les coles nun foi cumplida, Bachelet dexó'l so cargu a disposición del Presidente Lagos, quien pela cueta la confirmaría.<ref name="cidob" /> Una vegada cumplida esta xera, Bachelet asumió una entá más complexa: dar entamu a la creación d'una reforma estructural al sistema públicu de salú que dexara l'accesu universal ya igualitariu a esta. Ente les reformes que fueron propuestes pola alministración de Bachelet (y que seríen desenvueltes pol so socesor, [[Osvaldo Artaza]]) atópase l'establecimientu d'un [[Plan PUXANZA|sistema d'accesu universal a les patoloxíes más comunes]], la ellaboración del proyeutu de llei sobre derechos y deberes de les persones, meyoramientu de programes de tratamientu d'enfermedaes y la estensión del seguru médicu.<ref name="cidob" /> Bachelet tuvo d'enfrentar mientres la so xestión la oposición de diversos grupos [[conservadorismu|conservadores]] y de la [[Ilesia Católica en Chile|Ilesia Católica]], especialmente tres l'aprobación del ministeriu a la venta de la [[píldora del día dempués]] y la distribución d'ésta en forma gratuita a víctimes d'[[abusu sexual]] nos consultorios públicos. Considerada polos sos opositores como un [[albuertu inducíu|abortifacente]], una demanda foi presentada ante la [[Corte Suprema de Chile]], que resolvió en [[2001]] prohibir la distribución del fármacu. === Ministra de Defensa Nacional === [[Ficheru:Bachelet revisando tropas.jpg|thumb|Bachelet revisando tropes xunto al [[secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos]], [[Donald Rumsfeld]].]] [[Ficheru:BacheletRumsfeld.jpg|thumb|Bachelet nuna xunta col [[secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos]], [[Donald Rumsfeld]] (enantes yá nomáu).]] El [[7 de xineru]] de [[2002]], Ricardo Lagos realizó un cambéu de gabinete, nel cual Bachelet pasó dende'l Ministeriu de Salú al [[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministeriu de Defensa Nacional]] en reemplazu del [[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|demócrata cristianu]] [[Mario Fernández Baeza|Mario Fernández]]. La llegada de Bachelet a esi organismu, anque nun foi una gran sorpresa pa los entendíos na carrera profesional de la ministra, marcó un precedente históricu. Michelle Bachelet foi la primer socialista n'asumir esa cartera en 29 años, desque [[Orlando Letelier]] fuera depuestu tres el golpe d'Estáu, y la primer ministra de Defensa torturada por órdenes de les mesmes [[Fuercies Armaes de Chile|Fuercies Armaes]] que quedaben al so cargu. Amás, Michelle Bachelet convertir na primer muyer al cargu d'un ministeriu de Defensa, non yá a nivel nacional, sinón qu'a nivel [[América Llatina|llatinoamericanu]], y una de les poques a nivel mundial. Magar diches condiciones, Bachelet nun enfrentó problemes coles xerarquíes de les Fuercies Armaes; otra manera, la so cercanía cola familia militar» dexó-y xenerar instancies úniques d'acercamientu ente les Fuercies Armaes y les víctimes de la represión mientres la dictadura, especialmente mientres el 30ᵘ aniversariu del golpe d'Estáu. Asina por casu, la [[Fuercia Aérea de Chile]] realizó actividaes conmemorativas nel antiguu campu de concentración de la [[isla Dawson]] xunto a dellos deteníos nesa dómina, y na base naval de [[Quintero]] onde foi reivindicada la figura del padre de la ministra, sumáu al «nunca más» pronunciáu por [[Juan Emilio Cheyre]], [[Comandante en Xefe del Exércitu de Chile|Comandante en Xefe]] del [[Exércitu de Chile]], consideráu como un actu de perdón públicu per parte de les Fuercies Armaes al mundu civil.<ref name="bioof">{{cita web |autor=Presidencia de Chile |títulu=Biografía |url=http://www.presidencia.cl/view/viewBiografia.asp?seccion=Biografia |fechaaccesu=9 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.presidencia.cl/view/viewBiografia.asp?seccion=Biografia|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Mientres la so xestión nel Ministeriu de Defensa Nacional, Bachelet siguió colos planes de modernización de les Fuercies Armaes, aumentó la participación d'éstes en [[misión de paz|misiones de paz]] como les de [[Xipre]] y [[Bosnia y Herzegovina]], amplió les posibilidaes d'ingresu de muyeres a la carrera militar, xeneró importantes cambeos al [[serviciu militar obligatoriu]] y punxo en práutica les disposiciones del [[tratáu d'Ottawa]] pa la destrucción de [[mina terrestre|campos minaos]]. Anque llograra dase a conocer ante la opinión pública mientres la so xestión como ministra de Salú, el despegue de la popularidá de Bachelet realizar na so xestión como ministra de Defensa. La personalidá relaxada de Bachelet, la so voluntá de xenerar alcuerdos y la so posición alloñada del ''establishment'' políticu tradicional empezaron a llevantar rápido la so imaxe magar la frialdá y complexidá acomuñada tradicionalmente al so ministeriu. Unu de los momentos claves nesti ascensu foi mientres l'iviernu de [[2002]], graves [[inundación]] azotaron diverses comuñes del [[Santiago de Chile|Gran Santiago]] tres [[Temporal de Santiago de Chile en 2002|fuertes agües]], polo que'l personal de les Fuercies Armaes esplegar p'ayudar a los damnificados; Bachelet salió a comandar les actividaes y la imaxe d'ella a bordu d'un [[carru de combate|tanque]] cruciando les cais cubiertes d'agua ya impartiendo órdenes a los sos subordinaos quedó na retina de la ciudadanía.<ref name="lanacionarg">{{cita web |autor=La Nación (Arxentina) |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=764226 |títulu=Una muyer que xunió tres mundos |fecha=12 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=9 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230819112932/https://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=764226 |fechaarchivu=2023-08-19 }}</ref> El llamáu «fenómenu Bachelet» empezó a crecer col pasu de los meses. Nun conciertu de [[Joan Manuel Serrat]], la entrada de Bachelet foi más vitoreada que la del propiu cantante y del presidente Lagos.<ref>{{cita web |autor=Terra España |url=http://actualidad.terra.es/articulo/html/av2633285.htm |títulu=Bachelet, la candidata impuesta polos ciudadanos |fecha=9 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=9 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/2uug|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> En [[2003]], les encuestes convertir na funcionaria meyor evaluada del gobiernu tres el presidente<ref name="lanacionarg" /> y yá a empiezos de [[2004]], yera una de les favorites pa la [[eleición presidencial de Chile (2005-2006)|eleición presidencial siguiente]], superando inclusive al derechiegu [[Joaquín Lavín]] y a l'abanderada democristiana [[Soledad Alvear]].<ref>{{cita web |autor=La Tercera |url=http://www.tercera.cl/mediu/articulo/imprimir/0,0,3255_5714_72048504,00.html |títulu=El fenómenu Bachelet apruz na axenda |fecha=28 de marzu de 2004 |fechaaccesu=9 de febreru de 2008 }}</ref> En 2003 recibió una distinción pola Federación de Muyeres pa la Paz Mundial<ref>[https://www.cooperativa.cl/noticias/pais/mujer/mujer-enfatizaron-que-entá-queda-enforma-por-avanzar-en-igualdá-de-generos/2006-03-05/143210.html Federación de Muyeres pa la Paz Mundial]</ref> == Primer candidatura presidencial == [[Ficheru:Michelle Bachelet y Soledad Alvear participan en debate en Hualpén.JPG|thumb|Bachelet participa nun alderique televisáu con [[Soledad Alvear]], dambes precandidatas presidenciales de la Concertación.]] [[Ficheru:Debate televisivo Canal 13 CNN (Bachelet).jpg|thumb|Michelle Bachelet nun [[alderique]] [[Televisión|televisáu]] de [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]] y [[CNN n'Español]].]] [[Ficheru:Michelle Bachelet durante campaña presidencial.jpg|thumb|Michelle Bachelet nun actu de campaña xunto a los ex presidentes [[Patricio Aylwin]] y [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle|Eduardo Frei]].]] {{AP|Eleición presidencial de Chile de 2005-2006|Primaries presidenciales de la Concertación de 2005}} Nuna sorpresiva midida, el [[29 de setiembre]] de [[2004]], el gobiernu de Lagos anunció la salida del gabinete de Bachelet y de la [[canciller]] [[Soledad Alvear]] nuna midida que foi interpretada como una forma de sofitar a la [[Concertación de Partíos pola Democracia|Concertación]] na campaña pa les [[Eleiciones municipales de Chile (2004)|eleiciones municipales]] y al empar dexar que dambes figures pudieren dedicase de llenu a la preparación de les campañes presidenciales del añu siguiente. El sofitu popular a la coalición gobernante en diches eleiciones (más de 10&nbsp;% por sobre los sos principales contrincantes) tres les estreches victories nes presidenciales de 2000 y les parllamentaries de 2001 rompió la idea xeneral de que les [[eleición presidencial de Chile (2005-2006)|eleiciones presidenciales de 2005]] taben decidíes a favor del candidatu de l'[[Alianza per Chile]], [[Joaquín Lavín]], y sirvieron como impulsu a les campañes de les precandidatas Alvear y Bachelet.<ref name="nuevomundo">{{cita web |url=http://nuevomundo.revues.org/document3538.html |autor=Gárate, Manuel |publicación=Nuevu Mundo Mundo Nuevos |títulu=De la eleición al primer añu de gobiernu de Michelle Bachelet: ¿un fenómenu políticu con fecha de expiración? |fecha=24 d'abril de 2007 |fechaaccesu=11 d'abril de 2008}}</ref> Col pasu de los meses, Alvear y Bachelet asitiáronse como les más series candidates de la Concertación, pero'l procesu de ratificación de dambes sería bien distintu. Alvear sufrió diversos problemes dientro del so partíu que retrasaron la so confirmación como la precandidata del [[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|Partíu Demócrata Cristianu]], mientres los partíos de l'ala progresista de la Concertación proclamaron con presteza a Bachelet: el [[Partíu pola Democracia|PPD]] facer el [[14 de payares]] de [[2004]].,<ref>{{cita web |autor=La Nación |url=http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20041114/pags/20041114141135.html |títulu=Michelle Bachelet: proclamada como candidata presidencial pol PPD |fecha=14 de payares de 2004 |fechaaccesu=11 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041124120626/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20041114/pags/20041114141135.html |fechaarchivu=2004-11-24 }}</ref> ente que'l Partíu Socialista facer mientres el so XXVII Congresu, realizáu ente'l [[28 de xineru|28]] y el [[30 de xineru]] de [[2005]]. El [[Partíu Radical Socialdemócrata]] finalmente decidió dar el so sofitu a la candidatura de Bachelet el [[23 d'abril]], n'evaluando llevantar dalguna precandidatura propia.<ref>{{cita web |autor=Teletrece Internet |url=http://teletrece.canal13.cl/cgi-bin/link.exe/Noticia/Chile/218358 |títulu=Partíu Radical escoyó a Michelle Bachelet como candidata oficial |fecha=23 d'abril de 2005 |fechaaccesu=11 d'abril de 2008}}</ref> Una vegada confirmaes dambes ex ministres como les precandidatas dientro de la coalición centroizquierdista, decidió realizase una [[eleición primaria]] abierta a nivel nacional el [[31 de xunetu]] de [[2005]], tal como se realizara en [[1999]] pa definir la candidatura concertacionista. Alvear y Bachelet realizaron les sos campañes y enfrentáronse nun alderique televisivu en [[Hualpén]], el [[27 d'abril]] d'esi mesmu añu. L'alderique realizar nun tonu moderáu y ensin grandes polémiques, onde Bachelet esclarió la so rellación con Álex Vojkovic mientres los años 1980 y la so supuesta cercanía con antiguos grupos terroristes, informaciones que fueren daes a conocer a la opinión pública mientres esos díes.<ref>{{cita web |autor=La Tercera |url=http://docs.latercera.cl/especiales/2005/alderique-bachelet-alvear |títulu=Alderica de les Primaries de la Concertación |fecha=28 d'abril de 2005 |fechaaccesu=11 d'abril de 2008}}</ref> Según diverses encuestes, Bachelet foi considerada ganadora del alderique pola ciudadanía, superando a Alvear na mayoría de los tópicos aldericaos y en diversos conceutos, especialmente los relativos a cercanía ya identificación.<ref>{{cita web |periódicu=La Nación |url=http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20050428/pags/20050428021549.html |fecha=28 d'abril de 2005 |títulu=A Bachelet siguen sonriéndolu les encuestes |fechaaccesu=24 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161002102659/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20050428/pags/20050428021549.html |fechaarchivu=2016-10-02 }}</ref> === Candidata de la Concertación === [[Ficheru:Estoy Contigo.jpg|thumb|left|Propaganda de Michelle Bachelet pa la campaña de 2005. Na imaxe, al pie d'un neñu, y el so eslogan de campaña «Toi contigo».]] Col pasu de les selmanes, les encuestes siguieron consolidando la ventaya de Bachelet por sobre Alvear nes preferencies de los simpatizantes concertacionistas. Escontra abril de 2005, Bachelet tenía sobre un 60&nbsp;% contra un 26&nbsp;% d'Alvear nes preferencies de los ciudadanos que manifestaben la intención de votar nes primaries oficialistas, los qu'algamaben un total de 52&nbsp;%. Anque tanto Bachelet como Alvear superaben con facilidá a Lavín, les cifres de la precandidata socialista yeren más amplies, algamando una intención de votu cercana al 49&nbsp;%.<ref>{{cita web |autor=CERC |url=http://www.cerc.cl/Encuestes%5C05ABR.pdf |títulu=Informe de prensa: Encuesta nacional - abril de 2005 |fecha=abril de 2005 |formatu=PDF |fechaaccesu=24 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cerc.cl/Encuestes%5C05ABR.pdf|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Magar la desventaxa, Alvear caltuvo la so candidatura per dellos meses hasta qu'en mayu de 2005, la situación camudaría cuando [[Sebastián Piñera]] anunció la so candidatura a la presidencia representando a [[Renovación Nacional]]. Magar que la candidatura de Piñera yera direutamente competidora cola de Lavín pol lideralgu de l'Alianza per Chile, ésta llogró quitar el respaldu del eleutoráu centrista d'Alvear. Ante dicha situación, y cayendo entá más nes encuestes, la candidata democristiana decidió baxar la so postulación el [[24 de mayu]] de [[2005]], confirmando a Bachelet como candidata única de la Concertación a [[Palaciu de La Moneda|La Moneda]]. [[Ficheru:Bachelet Zaldivar4.jpg|thumb|Michelle Bachelet nuna puerta a puerta» con [[Andrés Zaldívar]], nesi momentu'l so xefe de campaña.]] Cola carrera presidencial en plena marcha (a la que se sumó [[Tomás Hirsch]] representando a la [[Xuntos Podemos Más|esquierda extraparlamentaria]]), les encuestes confirmaron el favoritismu de Bachelet, pero punxeron en dulda la so capacidá de llograr la victoria n'avientu de 2005 y evitar asina la [[segunda vuelta eleutoral]]; asina, el principal oxetivu tanto de Lavín como de Piñera yera clasificar a la segunda vuelta pa depués enfrentar a Bachelet. La campaña presidencial de Bachelet intentó esplotar la cercanía, unu de los atributos más reconocíos pola ciudadanía (lo que se reflexó nel lema de la campaña, «Toi contigo»), y un amiestu ente'l continuismo del gobiernu de Ricardo Lagos, que les sos cifres de popularidá superaben el 60&nbsp;% d'aprobación, y la idea d'un xiru escontra un gobiernu ciudadanu». El so plan de gobiernu taba enmarcáu en redol a tres eje, que correspondíen a una meyora nel sistema de [[proteición social]], el [[desenvolvimientu económicu]] y [[democratización]] del sistema políticu. Na primer exa, Bachelet propunxo una reforma al sistema previsional, impulsu a la [[educación preescolar]], financiamiento garantizáu pa estudiantes d'[[educación cimera]], reformes a la xornada llaboral, aumentu del [[Plan PUXANZA]] a 80 patoloxíes escontra [[2010]], el fortalecimientu del sistema públicu de salú y la creación d'un [[Ministru d'Estáu de Chile#Proyeutos de nuevos ministerios|ministeriu de Seguridá Ciudadana]]. Amás, Bachelet asumió como unu de los sos principales oxetivos l'amenorgamientu na desigual [[distribución de la renta|distribución d'ingresos]], onde Chile caltién [[Países por igualdá d'ingresu unu de los peores índices]] a nivel mundial. En cuanto a la segunda pilastra, el plan de gobiernu caltenía la política d'un superávit estructural del 1% del PIB, mientres proponía l'aumentu nel [[gastu fiscal]], impulsu a les [[Pequeña y mediana empresa|Pymes]], creación d'un [[Comisión Nacional del Mediu Ambiente de Chile|ministeriu del Mediu Ambiente]] y desenvolvimientu del turismu, minería y agricultura. A lo último, na tercer exa propúnxose establecer la inscripción eleutoral de forma voluntaria y automática, reformar el sistema eleutoral (esaniciando asina'l [[sistema binominal]]) y el sistema de financiamiento de partíos políticos, sofitar proyeutos de llei [[discriminación|anti-discriminación]] y promover la [[igualdá de xéneru]] y los [[Homosexualidá en Chile|derechos d'homosexuales]] (anque refugando'l [[matrimoniu homosexual|matrimoniu]]).<ref>{{cita web |url=http://www.cep.cl/Cenda/Cen_Documentos/Varios_Politica/Candidatures_2005/Programa_Bachelet.doc |títulu=Plan de gobiernu de Michelle Bachelet |autor=CEP |formatu=DOC |fechaaccesu=27 d'abril de 2008 }}</ref> === Resultaos de la eleición === [[Ficheru:Michelle Bachelet deposita su voto en elección presidencial de 2005.JPG|thumb|left|Bachelet deposita'l so votu na primer vuelta de les eleiciones presidenciales de 2005]] [[Ficheru:Michelle Bachelet luego de depositar su voto en segunda vuelta presidencial de 2006.JPG|thumb|Bachelet, acompañada pola so fía Sofía, depués de depositar el so votu na segunda vuelta presidencial de 2006]] El [[Eleición presidencial de Chile (2005-2006)|día de les eleiciones]], [[11 d'avientu]] de 2005, llogró la primer mayoría con un 45,95% de los votos frente al 25,41% del so más cercanu rival pa la presidencia, [[Sebastián Piñera]], con quien compitió nuna segunda vuelta'l [[15 de xineru]] de 2006. Naquel día llogró un 53,5% del total de los votos contra un 46,5% de Sebastián Piñera, convirtiéndose na primer [[presidente de Chile|presidente]] muyer de Chile nes sos 196 años d'independencia. Coles mesmes, convertir na sesta muyer xefe d'Estáu na hestoria de [[Llatinoamérica]], dempués de la [[Nicaragua|nicaraguana]] [[Violeta Chamorro|Violeta Barrios de Chamorro]], l'[[arxentina]] [[María Estela Martínez de Perón]], la [[bolivia]]na [[Lidia Gueiler Tejada]], la [[Ecuador|ecuatoriana]] [[Rosalía Arteaga]] y la [[Panamá|panamiega]] [[Mireya Moscoso]] y la segunda escoyida democráticamente en [[Suramérica]] tres la [[Guyana|guyanesa]] [[Janet Jagan]]. El presidente Ricardo Lagos espresó públicamente'l so arguyu pol trunfu de Michelle Bachelet, destacando'l rol de la nueva mandataria como la primer muyer presidente de Chile. Coles mesmes, recibió les felicitaciones d'importantes miembros de la política nacional ya internacional. {{cita|«(...) ¿Quién lo hubiera pensáu, amigues y amigos? (...) ¿Quién lo (sic) hubiera pensáu, fai venti, diez o cinco años tras, que Chile escoyería como presidente a una muyer? Paecía difícil, pero foi posible. Ye posible, porque los ciudadanos querer, porque la democracia dexar. Gracies, amigues y amigos. Gracies, Chile. Gracies pol votu de millones d'ustedes. (...) El mio compromisu como presidente de Chile va ser percorrer, xunto a ustedes, un tramu más d'esta gran alamea de llibertá que vinimos abriendo.».|[[Michelle Bachelet Jeria]] nel so discursu tres la entrega de resultancies, [[15 de xineru]] de [[2006]]<ref>[http://www.emol.com/noticias/toos detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=208039 Pallabres de la presidente electa, Michelle Bachelet, Hotel Plaza San Francisco Kempinski, EMOL 15 de xineru de 2006.]</ref>}} El 30 de xineru de 2006 foi proclamada oficialmente pol [[Tribunal Calificador d'Eleiciones de Chile|Tribunal Calificador d'Eleiciones]] como [[presidenta electa]].<ref>{{cita web |url=http://www.tribunalcalificador.cl/admin/upload/spresi2006.pdf |autor=Tribunal Calificador d'Eleiciones |títulu=Alcuerdo de proclamación de presidente de la República de Chile 2006 a 2010 |fecha=30 de xineru de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060909191852/http://www.tribunalcalificador.cl/admin/upload/spresi2006.pdf |fechaarchivu=2006-09-09 }}</ref> Esa nueche, Bachelet apurrió la nómina de quien seríen los sos futuros [[Ministru d'Estáu de Chile|ministros]], cumpliendo cola promesa d'incorporar nueves cares y que fuera un gabinete paritario» (igual númberu d'homes y muyeres). Nos díes posteriores, la nómina de [[Subsecretariu d'Estáu de Chile|subsecretarios]] y [[intendente rexonal de Chile|intendentes]] cumplía la mesma carauterística de «paridá de xéneru». == Primer gobiernu == {{AP|Primer gobiernu de Michelle Bachelet}} === Política social ya interna === [[Ficheru:Logo Gobierno de Chile - 2000.svg|thumb|left|[[Logotipu del Gobiernu de Chile|Emblema institucional]] del [[Gobiernu de Chile]] mientres el gobiernu de Bachelet de [[2006]] a [[2010]].]] [[Ficheru:Pdta.Bachelet_2008.jpg|thumb|Michelle Bachelet escontra mediaos de 2008.]] El gobiernu de la Presidente Michelle Bachelet desenvolver ente marzu de 2006 y marzu de 2010. El 13 de marzu de 2006 aplicó la so primer midida presidencial d'importancia: la gratuidá inmediata nel sistema de salú públicu a mayores de 60 años, que rápido entró n'execución,<ref>[http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20060313/pags/20060313212412.html Mayores de 60 años van tener atención gratuita n'hospitales públicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527121852/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20060313/pags/20060313212412.html |date=2011-05-27 }}, ''La Nación'', 14 de marzu de 2006.</ref> Mientres los primeros meses de la so xestión, el gobiernu de Bachelet concentrar en dar cumplimientu a les «36 midíes pa los primeros 100 díes»<ref>{{Cita web |url=http://www.presidencia.cl/view/pop-up-plan-100-dias.asp |títulu=Plan 100 Díes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060519075530/http://www.presidencia.cl/view/pop-up-plan-100-dias.asp |fechaarchivu=2006-05-19 }}</ref> que prometiera mientres la so campaña. Unu de los puntos importantes foi la conformanza d'una comisión al cargu d'[[Edgardo Boeninger]] pa estudiar la reforma al [[sistema binominal|sistema eleutoral binominal]], na que sicasí se automarginaron los principales partíos de la [[Alianza per Chile|oposición]].<ref>[http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20060331/pags/20060331172954.html Derecha marxinar de comisión pa reforma al binominal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115051345/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20060331/pags/20060331172954.html |date=2013-01-15 }}, ''La Nación'', 31 de marzu de 2006.</ref> El [[21 de mayu]] de 2006, dio'l so primera [[discursu del 21 de mayu|discursu sobre la situación de Chile]] nel Salón d'Honor del [[Congresu Nacional de Chile|Congresu Nacional]]. Nel so discursu mentó la entrega de bonos d'iviernu a les families más probes del país, una reforma a la salú chilena a cuenta de los dineros del cobre, la construcción de nuevos hospitales y la creación de los Ministerios de [[Ministeriu del Interior y Seguridá Pública de Chile|Seguridá Ciudadana]] y del [[Ministeriu del Mediu Ambiente de Chile|Mediu Ambiente]]. A fines de [[mayu]], el gobiernu empieza a sufrir de diversos problemes y a enfrentar numberoses crítiques. El mayor problema aniciar cola serie de [[Movilización estudiantil de 2006 en Chile|protestes estudiantiles]] qu'empezaron a producise a entamos del mesmu mes en dellos liceos de Santiago esixendo reformes a la [[Educación en Chile|Educación chilena]]. El 30 de mayu, cerca de 800&nbsp;000 estudiantes allegaron a un llamáu a paru nacional convocáu poles asamblees estudiantiles, a pesar de les meses de diálogu establecíes paralelamente col ministru d'Educación [[Martín Zilic]]. Les remortines del movimientu estudiantil provocaron un duru golpe al gobiernu. Los paros reflexaron una serie de descoordinaciones ente'l gabinete políticu y los ministerios sectoriales, y que derivó'l 14 de xunetu de 2006, nos primeros cambeos al so gabinete, removiendo a los ministros del Interior; d'Economía, Fomentu y Reconstrucción; y d'Educación. Adicionalmente, el movimientu estudiantil anició una Nueva Llei Xeneral d'Educación (Llei N° 20.370) que representa'l marcu normativu pa una nueva institucionalidad educativa, según tamién, un conxuntu de beneficios, aumentos presupuestarios complementarios.<ref name="balance">{{cita web |url=http://www.sernac.cl/acercade/Balance%20Programáticu%202006-2010.pdf |títulu=Balance Programáticu Gobiernu Presidente Michelle Bachelet 2006-2010 |autor=División de Coordinación Interministerial, Ministerio Secretaría Xeneral de la Presidencia |fecha=marzu de 2010 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011 }}</ref> Amás, incluyóse un artículu nel proyeutu que ponía fin al arriquecimientu na educación escolar,<ref>{{cita web |autor=Estrada, Daniela |títulu=Empieza batalla llexislativa pol cambéu |url=http://ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=40684 |fechaaccesu=26 de marzu de 2013 |fecha=17 d'abril de 2007 |editor=IPS Inter Press Service |urlarchivu=http://archive.today/qNEzd|fechaarchivu=13 d'abril de 2013}}</ref> que nun aportar# a votáu al ser esaniciáu na Comisión d'Educación tres un alcuerdu ente gobiernu y oposición.<ref>La Tercera, 14 d'abril de 2013, p. 10.</ref> El 10 d'avientu de 2006, l'ex dictador [[Augusto Pinochet]] finó por causa d'una descompensación nel Hospital Militar de Santiago de Chile. N'usu de les sos atribuciones esclusives, Bachelet decidió que nun se-y efeutuaría un [[funeral d'Estáu]], como ex presidente de la República, nin se decretaría duelu oficial. Namái se-y rindieron honores aciagos como ex comandante en xefe del [[Exércitu de Chile|Exércitu]], conforme a la ordenanza d'esta institución. La presidenta nun asistió personalmente a les sos exequias, confiando la xera a la so Ministra de Defensa Nacional, [[Vivianne Blanlot]]. [[Ficheru:Inauguración_Museo_de_la Memoria_(Chile).jpg|thumb|Mientres el gobiernu de Bachelet inauguróse'l [[Muséu de la Memoria y los Derechos Humanos]], que recuerda los [[Violaciones de los Derechos Humanos de la Dictadura Militar en Chile (1973-1990)|crímenes contra los Derechos Humanos]] mientres la [[Réxime militar (Chile)|dictadura militar]].]] Depués de termináu «el primer tiempu», como se-y denominó a los primeros dos años de mandatu de Bachelet, empezar a imprimir nel Gobiernu un fuerte énfasis social, priorizándose un conxuntu de reformes tendientes a la construcción d'un Sistema de Proteición Social; n'efeutu, nesti marcu, realizóse una Reforma al Sistema de Pensiones que consideró, ente otres exes, un Sistema de Pensiones Solidaries y un aumentu progresivu de la cobertoria previsional de los sectores vulnerables algamar a xunetu de 2011, una cobertoria total del sistema de pensiones del orde del 97&nbsp;% pa los mayores de 65 años (incluyendo los beneficios contributivos).<ref>{{cita llibru |títulu=Historia de la Reforma Previsional chilena: Una esperiencia esitosa de política pública en democracia |nome=Alberto |apellíu=Arenas de Mesa editorial=Oficina Internacional del Trabayu |ubicación=Santiago de Chile |páxina=139|añu=2010 |isbn= 978-92-2-323258 }}</ref> Adicionalmente, creóse un Sistema Intersectorial de Proteición Social (al traviés de la Llei nᵘ 20&nbsp;379), tando compuestu polos Sistemes de Proteición [[Chile Crez Contigo]] y [[Chile Solidariu]], qu'a 2009 consideraba nel primeru alredor de 750 mil neños y neñes d'hasta cuatro años y 200&nbsp;000 muyeres embarazaes, y nel segundu cerca de 387&nbsp;000 families en condición d'estrema vulnerabilidá al traviés del Programa Ponte y otres 14&nbsp;000 persones na mesma situación por aciu programar «Venceyos», «Cai» y «Abriendo Caminos».<ref name="balance" /> === Política enerxética === Mientres el so gobiernu realizaron cambeos llegales al mercáu de xeneración llétricu en Chile, por aciu les lleis nᵘ&nbsp;19&nbsp;940 y nᵘ&nbsp;20&nbsp;018, qu'intenten incentivar el desenvolvimientu de proyeutos de xeneración d'enerxía a partir de fontes anovables non convencionales (ERNC) tales como la eólica, cortil, mareomotriz, geotermia, biomasa, ente otres, buscándose qu'esti tipu d'enerxíes atropen el 5&nbsp;% de la xeneración llétrica del país al añu 2015.<ref>{{cita web |autor=Nucleu Mileniu d'Electrónica Industrial y Mecatrónica y el Centru d'Innovación n'Enerxía de la Universidá Téunica Federico Santa María y el Programa d'Estudios ya Investigaciones n'Enerxía del Institutu d'Asuntos Públicos de la Universidá de Chile |url=http://www.eula.cl/doc/chile_new_renewables.pdf |títulu=Apurra potencial d'Enerxíes Anovables Non Convencionales y Eficiencia Enerxética a la Matriz Llétrica, 2008 - 2025 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101011022113/http://www.eula.cl/doc/chile_new_renewables.pdf |fechaarchivu=2010-10-11 }}</ref> Per otru llau, mientres el so Gobiernu decidió la construcción de la segunda planta de gas natural llicuao (GNL) del país -la primera yá se construyía en Quintero- como una forma d'afitar el suministru del suministru a la zona, al traviés de la empresa estatal [[Codelco]].<ref>{{cita web |autor=Diariu La Nación |url=http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20070116/pags/20070116202415.html |títulu=En Moxones va construyise segunda planta de GNL |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141113093032/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias/site/artic/20070116/pags/20070116202415.html |fechaarchivu=2014-11-13 }}</ref> === Rellaciones internacionales === [[Ficheru:Unasul 29.jpg|thumb|Michelle Bachelet xunto col presidente de Brasil [[Luiz Inácio Lula da Silva]] y de Bolivia [[Evo Morales]] mientres el tercer Cume del Conseyu de Xefes y Xefes d'Estáu y de Gobiernu celebrada en Brasilia, Brasil.]] El gobiernu de Bachelet intentó nun empiezu realizar xestos de cercanía a los países llatinoamericanos. Mientres la rellación con Arxentina paecía cercana pola afinidá ente los mandatarios de dambos países, la rellación col gobiernu [[bolivia]]nu d'[[Evo Morales]] algamaba importantes puntos d'alcuerdu los qu'incluyeron la creación d'una mesa de diálogu ente dambos países. La presidenta Bachelet realizó'l so primer viaxe oficial a [[Europa]] de la mano col Cume [[Xunión Europea]]-[[Llatinoamérica]] y el [[Caribe (zona)|Caribe]], que se realizó en [[Viena]] dende'l [[12 de mayu]] de 2006. Con anterioridá realizara una visita d'estáu a [[España]]. Darréu, visitó a les tropes de paz del [[Exércitu de Chile|Exércitu]] allugaes en [[Bosnia-Herzegovina]]. El 8 de xunu, Bachelet realizó la so primer xira escontra los [[Estaos Xuníos]]. A pesar del bon entamu que tuvieron les rellaciones con Arxentina, a mediaos d'añu, éstes se empantanaron a raigañu del conflictu gasífero. Bachelet, al pie d'otros mandatarios, tuvo presente na asunción de mandu del presidente peruanu [[Alan García]], a quien acompañó como convidada d'honor nel desfile y parada militar por fiestes patries. Establecer venceyos sólidos na rexón va ser unu de los principales oxetivos de l'alministración Bachelet. Nel mes de payares de 2006, Bachelet viaxó a [[Vietnam]] p'asistir al Cume de los países miembros de l'[[APEC]]. El 20 de payares, realiza una visita d'[[Estáu]] a [[Nueva Zelanda]], onde s'informó más sobre l'estáu económicu de la nación oceánica y les oportunidaes de [[Chile]] d'algamar un ésitu similar al de [[Wellington (Nueva Zelanda)|Wellington]]. Nel mes de marzu de 2007, Bachelet asistió a la xunta del [[BID]], na [[ciudá de Guatemala]], na qu'amás se-y dio un [[Doctoráu Honoris Causa]] pola [[Universidá de San Carlos de Guatemala]], el centru d'estudios universitarios más antiguu y grande de Centroamérica. El 23 de mayu de [[2008]] convertir na primera [[Presidencia pro tempore d'Unasur|presidenta ''pro tempore'' de la Xunión de Naciones Suramericanes]],<ref>{{Cita web |url=http://www.deigualaigual.net/en/news/24-politica/2389-chile-unasur-presidencia-brasil |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150414135321/http://www.deigualaigual.net/en/news/24-politica/2389-chile-unasur-presidencia-brasil |fechaarchivu=2015-04-14 }}</ref> hasta'l 10 d'agostu de 2009.<ref>{{Cita web |url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?30327 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140920232249/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?30327 |fechaarchivu=2014-09-20 }}</ref> El 23 de xunetu de [[2009]] recibió la Orde del Honor al Méritu del Fútbol Suramericano, nel grau de «Gran Collar Estraordinariu». Esta distinción va marcar la historia del fútbol suramericano, pos ye la primer vegada qu'una muyer recibe una reconocencia de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] nos sos 93 años de vida institucional. El 26 de febreru de 2010 concedióse-y el Collar de la [[Orde de Sabela la Católica]].<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2010-3212 Real Decreto 233/2010, de 26 de febreru, pol que se concede'l Collar de la Orde de Sabela la Católica]</ref> === Niveles d'aprobación === [[Ficheru:Michelle Bachelet approval ratings.png|thumb|Encuestes d'evaluación del gobiernu de Michelle Bachelet mientres el periodu 2006-2010.]] L'entamu del gobiernu de Bachelet empezó con gran sofitu de la ciudadanía, superior al 60&nbsp;% d'alcuerdu a dellos estudios d'opinión.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.adimark.cl/noticies/Evaluacion.act Evaluación Xestión del Gobierno mes d'abril], ''Adimark'', 8 de mayu de 2006.</ref> A fines del mes de xunu, nueves encuestes reflexaron una sópita cayida na popularidá, algamando'l 44,2&nbsp;% d'aprobación,<ref>Adimark GFK. 2006. Encuesta: Evaluación Xestión del Gobiernu, Informe mensual Xunu 2006 [https://web.archive.org/web/http://www.adimark.cl/noticies/eggjunio.act]</ref> la cifra más baxa nel mesmu periodu con al respective de los trés gobiernos previos de la Concertación, y que s'acomuñar principalmente a los efeutos del Movimientu estudiantil. El 11 de xineru de 2007, publicar la encuesta Adimark pal mes d'avientu de [[2006]], nel que la mandataria recibe un 54,3&nbsp;% d'aprobación a la so xestión. A xunu de 2009, una nueva encuesta Adimark indica que l'aprobación a la so xestión algama un 74&nbsp;%, el máximu del so mandatu hasta esa fecha y tamién el máximu de cualquier presidente nes Amériques; n'efeutu, el Presidente Obama quien la sigue, d'alcuerdu a Gallup pal mesmu mes llogra un 64&nbsp;% d'aprobación;<ref>Adimark GFK. 2009. Encuesta: Evaluación Xestión del Gobiernu, Informe mensual Xunu 2009 [http://www.adimark.cl/medios/Evaluacion_Gobierno_Xunu09.pdf]</ref> Al mes d'ochobre de 2009, un nuevu informe de la Encuesta Adimark marca un 80&nbsp;% d'aprobación, amosando amás que Bachelet ye «querida» por un 95&nbsp;% de los entrevistaos, en tantu un 94&nbsp;% considerar «respetada», ente que un 82&nbsp;% destacó la so «capacidá de lideralgu»; estes resultancies tresformaron a la presidenta n'unu de los mandatarios meyor evaluaos de l'América, siendo la so aprobación bien alta en tolos segmentos de la población, pero entá mayor ente les muyeres (85&nbsp;%) qu'ente los homes (76&nbsp;%), y ente les persones relativamente más probes (83&nbsp;%).<ref>Adimark GFK. 2009. Encuesta: Evaluación Xestión del Gobiernu, Informe mensual Ochobre 2009 [http://www.adimark.cl/medios/Evaluacion_Gobierno_Xunu09.pdf]</ref> El [[8 de xineru]] de [[2010]] dar a conocer los resultaos d'un sondéu realizáu por Adimark a más de 1100 persones, que apúrre-y un históricu 81&nbsp;% d'aprobación a la presidenta, 4&nbsp;% más qu'en payares de [[2009]]. Amás la so desaprobación baxó a 13&nbsp;% y el so gobiernu ye aprobáu por un 65&nbsp;% de los encuestaos.<ref>LaTercera.com. 2009. Encuesta Presidente Bachelet llogra históricu 81% d'aprobación n'estudiu Adimark. Diariu La Tercera, edición 07/01/2010 [http://latercera.com/contenido/674_215561_9.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111140830/http://latercera.com/contenido/674_215561_9.shtml |date=2012-01-11 }}</ref> Finalmente'l [[9 de marzu]] de 2010 antes dexar el so cargu de Presidente de la República dar a conocer la última encuesta Adimark, que dexa a Michelle Bachelet con un 84&nbsp;% d'aprobación y respaldu ciudadanu, siendo esta cifra la más alta rexistrada por un xefe d'Estáu nel país al momentu de dexar el cargu;<ref>{{cita web |apellíu = Terra Chile |nome = Portal d'Internet |títulu = Presidente Bachelet dexa'l cargu de Presidente con un históricu 84% d'aprobación n'estudiu Adimark |añu = 2010 |edición = http://www.terra.cl/ |ubicación = Santiago de Chile |url = http://www.terra.cl/actualidad/index.cfm?id_reg=1376147&id_cat=1675&titulo_url=Adimark:_Imaxe_de_Bachelet_caltener en_84%_pese_al terremotu |fechaaccesu = 2010 }}</ref> === Controversies === ==== Actuación nel tsunami de 2010 y reaición posterior al terremotu ==== Na so primer apaición pública tres el [[Terremotu de Chile de 2010|terremotu]] qu'azotó al centro sur de Chile'l 27 de febreru de 2010, a les 05:40 hores, la entós presidenta Bachelet refugó la posibilidá de que se produxera un tsunami y fixo un llamáu a que la población caltuviérase sele. Estes declaraciones realizar sobre la base d'un error nel diagnósticu de la situación per parte de l'Armada, más precisamente del [[Serviciu Hidrográficu y Oceanográficu de l'Armada de Chile]] (SHOA). Pocos minutos dempués del seísmu, una gran estensión de mariña quedó afarada por un [[Tsunami del terremotu de Chile de 2010|tsunami]] qu'afaró con gran parte de les estructures qu'atopaben al so pasu. Na so segunda rueda de prensa, asocedida a les 06:55 hores, comunicó qu'asocediera un aumentu d'aguaxe en [[Archipiélagu Juan Fernández|Juan Fernández]], pero namái foi informada de la real situación na islla a les 07:41 hores.<ref>{{cita web |url=http://ciperchile.cl/2012/01/18/tsunami-pasu-a-pasu-los-escandalosos-errores-y-omisiones-del-shoa-y-la-onemi/ |títulu=Tsunami pasu a pasu: los escandalosos errores y omisiones del SHOA y la ONEMI |obra=[[Ciper Chile]] |fecha=18 de xineru de 2012 |fechaaccesu=22 d'agostu de 2013 }}</ref> L'[[Armada de Chile]] reconoció'l so error al apurrir información ambigua o errónea a Bachelet,<ref name="alerta">{{cita web |url=http://diario.elmercurio.cl/2010/03/03/nacional/especial/noticies/c6fce86c-272d-4587-b809-6edb5a8bb57c.htm |títulu=Xefe naval reconoz qu'Armada refugó riesgu de tsunami al informar a Bachelet |fecha=3 de marzu de 2010 |autor=El Mercurio Online |fechaaccesu=3 de marzu de 2010}}</ref> sicasí, el Comandante en Xefe de l'Armada nuna declaración dada al diariu ''[[El Mercurio de Valparaíso]]'' señaló qu'una hora antes d'esti informe telefónicu a la Presidenta, yá se diera avisu a la ONEMI per parte del SHOA de l'alerta de tsunami.<ref>{{cita web |url=http://www.mercuriovalpo.cl/prontus4_noticies/site/extra/pdp/pdp.html?sec=2&ts=20100303025103&fp=20100303&pag=14 |títulu=Aclaración Comandante en Xefe de l'Armada dio avisu una hora antes del tsunami|periódicu=[[El Mercurio de Valparaíso]] |fecha=3 de marzu de 2010}}</ref> Dos díes depués de la catástrofe, Bachelet señaló que'l tsunami causó más víctimes fatales que'l mesmu terremotu.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2010/03/01/1/1361/gobiernu-chilenu-almite-error-armada-anunciar-tsunami.html?p=1354&m=1835 |títulu=Tsunami dexó más muertos que terremotu en Chile |editorial=[[Eluniverso.com]] |fecha=1 de marzu de 2010 }}</ref> Bachelet declaró en dos ocasiones, en calidá de testigu, poles muertes asocedíes mientres el tsunami de 2010. La primera, el 28 d'avientu de 2010, que'l so testu foi espublizáu pola prensa n'abril de 2011, y la segunda'l 2 de xineru de 2013, dambos ante la fiscal [[Solange Huerta]].<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2011/04/10/475169/la-declaracion-de-michelle-bachelet-en-la-investigacion-pol maremotu-del-27f.html |títulu=La declaración de Michelle Bachelet na investigación pol maremotu del 27/F |obra=emol.com |fecha=10 d'abril de 2011 |fechaaccesu=29 de marzu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2013/01/02/michelle-bachelet-declaro-de forma voluntaria-por casu-tsunami.shtml |títulu=Michelle Bachelet declaró de forma voluntaria por casu Tsunami |obra=Biobío |fecha=2 de xineru de 2013 |fechaaccesu=29 de marzu de 2013 }}</ref> L'abogáu de los familiares de les víctimes solicitó procesar a Bachelet por dichu casu, sicasí ello foi refugáu pol 7º Xulgáu de Garantía de Santiago.<ref>{{cita web |url=http://www.eldiario.es/politica/tribunal-imputar-Bachelet-victimas-tsunami_0_114789150.html |títulu=Un tribunal chilenu refuga imputar a Bachelet poles víctimes del tsunami de 2010 |obra=El Diariu |fecha=25 de marzu de 2013 |fechaaccesu=29 de marzu de 2013}}</ref> == Actividá pública ente presidencies == [[Ficheru:Lederen for UN Women pa det nordiske side-eventet i FN under FNs kvinnekommisjons sesjon (CSW56) i New York. Februar 2012.jpg|thumb|Bachelet como direutora d'[[ONX Muyeres]] en febreru de 2012.]] El 17 de mayu de 2010 dióse-y el títulu de Doctora Honoris Causa pola [[Universidá Pompeu Fabra]] de [[Barcelona]], pol so llabor na defensa de los derechos humanos nel exerciciu de la máxima autoridá política de Chile, y por impulsar polítiques d'arreglu históricu y de reconciliación y de meyora de los niveles de xusticia social, con especial atención a la población femenina».<ref>[http://www.upf.edu/enoticies/home_upf_ye/0516.html La UPF da'l doctoráu honoris causa a Michelle Bachelet], Universitat Pompeu Fabra, 17 de mayu de 2010</ref> El 16 d'abril de 2010, Bachelet creó la [[Fundación Dialoga]],<ref>{{cita publicación |autor=Gabriela Ulloa |coautores=Nelson Oteíza |títulu=Bachelet inaugura Fundación Dialoga en contrapesu a la concentración de poderes esistente en Chile |url=http://www.radiobiobio.cl/2010/04/16/bachelet-inaugura-fundacion-dialoga-en-contrapesu-a-la-concentracion-de poderes esistente-en-chile/ |formatu=Dixital |editorial=[[Radiu Bíu Bíu]] |fecha=16 d'abril de 2010 |fechaaccesu=1 de xineru de 2011|cita=La ex presidente Michelle Bachelet atópase en Bilbao, na comuña de Providencia, pa la inauguración de la so fundación que lleva por nome 'Dialoga'. }}</ref> una organización ensin fines d'arriquecimientu que'l so oxetivu ye apurrir a [[Chile]] idees, reflexones, diálogu y aiciones concretes, toes elles dende los principios del centru esquierda. Bachelet asumió como presidente del Direutoriu de la fundación.<ref>Fundación Dialoga, «[https://web.archive.org/web/http://www.dialoga.cl/nós/ Nós]». Consultáu'l 1 de xineru de 2011.</ref> Ye miembru del [[Club de Madrid]]. === ONX Muyeres === El 14 de setiembre de 2010, el [[Secretaría Xeneral de Naciones Xuníes|secretariu xeneral]] de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] (ONX), [[Ban Ki Moon]] nomar como direutora executiva de l'acabante crear axencia esmolecida de la defensa de la muyer, [[ONX Muyeres]] (''UN Women'', o ''United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women''),<ref>{{cita web |url=http://www.unwomen.org/2010/09/secretary-generals-press-encounter-announcing-ms-michelle-bachelet-as-head-of-un-women/ |títulu=Secretary-General's Press Encounter, Announcing Ms. Michelle Bachelet as Head of UN Women |obra=UN Women |idioma=inglés |fecha=14 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=14 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.unwomen.org/2010/09/secretary-generals-press-encounter-announcing-ms-michelle-bachelet-as-head-of-un-women/|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2010/09/100914_bachelet_onu_muyer_ra.shtml |títulu=Michelle Bachelet escoyida pa encabezar "ONX Muyeres" |obra=BBC Mundo |fecha=14 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=14 de setiembre de 2010}}</ref> asumiendo nesa calidá como secretaria adxunta de les Naciones Xuníes.<ref>{{cita web |url=http://www.unwomen.org/es/about-us/directorate/former-ed-michelle-bachelet/biographical-sketch-michelle-bachelet/ |títulu=Semblanza: Michelle Bachelet |obra=ONX Muyeres |fechaaccesu=29 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.unwomen.org/es/about-us/directorate/former-ed-michelle-bachelet/biographical-sketch-michelle-bachelet/|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Sol so periodu al cargu d'ONX Muyeres, aprobóse l'alcuerdu sobre «Eliminación y prevención de toles forma de violencia contra les muyeres y les neñes», frutu del 57ᵘ periodu de sesiones de la [[Comisión de la Condición Xurídico y Social de la Muyer]].<ref>{{cita web |url=http://michellebachelet.cl/lider-internacional/ |títulu=Líder internacional |obra=michellebachelet.cl |fechaaccesu=4 d'abril de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130407221750/http://michellebachelet.cl/lider-internacional/ |fechaarchivu=2013-04-07 }}</ref> El 15 de marzu de 2013 anunció'l so arrenunciu a ONX Muyeres pa retornar al so país.<ref>{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2013/03/15/michelle-bachelet-dexa-el so-cargu-y-torna-a-chile.shtml |títulu=Michelle Bachelet anuncia que va dexar la ONX Muyeres pa volver a Chile |obra=biobiochile.cl |fecha=15 de marzu de 2013 |fechaaccesu=15 de marzu de 2013 }}</ref> == Segunda candidatura presidencial == [[Ficheru:Bachelet anuncia candidatura.jpg|thumb|Bachelet anunciando la so segunda candidatura presidencial, el 27 de marzu de 2013.]] [[Ficheru:Video de campaña Michelle Bachelet - Yo quiero (Primarias).webm|thumb|Himnu oficial de la campaña de Michelle Bachelet pa les primaries de la Nueva Mayoría.]] {{AP|Eleición presidencial de Chile de 2013|Primaries presidenciales de la Nueva Mayoría de 2013}} === Torna a Chile y anunciu del so precandidatura === Dende la so salida del gobiernu, Bachelet convertir na personalidá política con mayores posibilidaes de ganar na [[eleición presidencial de Chile de 2013]], según numberoses encuestes. Sicasí, mientres los primeros trés años del gobiernu de Sebastián Piñera, Bachelet tornó pronunciase sobre una eventual candidatura,<ref>{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2011/12/19/bachelet-en-discursu-oit-los servicios-que-yá-tienen-cobertoria-completa-tienen d'ameyorar-la calidá.shtml |títulu=M. Bachelet: 'Nun andar equí de candidata, nun andar con traxe de candidata, nin toi candidateándome' |obra=[[Radiu Bíu-Bíu]] |fecha=19 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=2 de xineru de 2012 }}</ref> polo que n'avientu de 2012 suspendió toa definición al respeutu hasta'l mes de marzu de 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2012/12/674-499789-9-michelle-bachelet-yo-creo-que-hai-que-baxar-la congoxa-hai-tiempu-abondu.shtml |títulu=Michelle Bachelet: "Creo qu'hai que baxar la congoxa, hai tiempu abondu, falemos en marzu" |obra=[[La Tercera]] |fecha=21 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2012 }}</ref> Xunto con arrenunciar a [[ONX Muyeres]], el 15 de marzu de 2013 anunció'l so regresu a Chile,<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.cl/michelle-bachelet-arrenuncia-a-el so-cargu-en-onu-muyeres/noticies/2013-03-15/212911.html |títulu=Michelle Bachelet arrenuncia al so cargu en ONX Muyeres |obra=[[La Nación (Chile)|Nacion.cl]] |fecha=15 de marzu de 2013 |fechaaccesu=18 de marzu de 2013 }}</ref> lo cual concretóse'l 27 d'esi mesmu mes, siendo recibida por adherentes nel [[Aeropuertu Arturo Merino Benítez]] de Santiago.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/nacional/2013/03/680-515842-9-bachelet-retorna-a-chile-depués-de-casi-tres-ano-pa-repostular-a-la moneda.shtml |títulu=Bachelet retorna a Chile depués de casi trés años pa repostular a La Moneda |obra=[[La Tercera]] |fecha=27 de marzu de 2013 |fechaaccesu=27 de marzu de 2013 }}</ref> Esa nueche, nun eventu ciudadanu na comuña d'[[El Monte (Chile)|El Monte]], anunció la so candidatura de manera oficial.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2013/03/674-515997-9-bachelet-confirma-repostulacion-a-la moneda-tomé--la-decision-de-ser.shtml |títulu=Bachelet confirma repostulación a La Moneda: "Tomé la decisión de ser candidata" |obra=[[La Tercera]] |fecha=27 de marzu de 2013 |fechaaccesu=27 de marzu de 2013 }}</ref> Foi sofitada pol [[Partíu Socialista de Chile|Partíu Socialista]] (PS), el [[Partíu Pola Democracia]] (PPD), el [[Movimientu Ampliu Social]] (MAS), el [[Partíu Comunista de Chile|Partíu Comunista]] (PCCh) y la [[Izquierda Ciudadana]] (IC) na [[Primaries presidenciales de la Concertación de 2013|primaria presidencial]] del pactu [[Nueva Mayoría (Chile)|Nueva Mayoría]], herederu de la Concertación.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2012/12/674-499542-9-ps-y-ppd-apauten-xestu-a-bachelet-antes-de-primaries-dc.shtml |títulu=PS y PPD apauten xestu a Bachelet antes de primaries DC |obra=[[La Tercera]] |fecha=21 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.24horas.cl/politica/decision2013/alejandro-navarru-el-mas-llama-a-sofitar-a-bachelet-592329 |títulu=Alejandro Navarro: "El MAS llama a sofitar a Bachelet" |obra=24 Hores |fecha=7 d'abril de 2013 |fechaaccesu=8 d'abril de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/noticias/pais/politica/presidenciales/partíu-comunista-sofitara-a-bachelet-en primaria presidencial-de-la-oposicion/2013-05-25/191744.html |títulu=Partíu Comunista va sofitar a Bachelet en primaria presidencial de la oposición |obra=Cooperativa.cl |fecha=25 de mayu de 2013 |fechaaccesu=25 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2013/05/25/esquierda-ciudadana-da-el so-respaldo-a-bachelet-en-les-primaries-de-la-oposicion/l |títulu=Izquierda Ciudadana da'l so respaldu a Bachelet nes primaries de la oposición |obra=El Mostrador |fecha=25 de mayu de 2013 |fechaaccesu=25 de mayu de 2013 }}</ref> Michelle Bachelet llanzó una campaña enfocada na ciudadanía, amosando cares de persones que mentaben el so programa de gobiernu al traviés de videos y redes sociales, aprovechando amás el carisma y cercanía que son consideraos los sos principales atributos.<ref name="ambito">{{cita publicación |nome=María Emilia |apellíos=Rebollo |títulu=El carisma salva na campaña a Bachelet, pero Chile va esixir más |url=http://www.ambito.com/diariu/noticia.asp?id=692178 |obra=Ámbitu Financieru |fecha=10 de xunu de 2013 |fechaaccesu=30 de xunu de 2013 }}</ref> Xunto al lema «Yo quiero Chile», Bachelet plantegó en diverses oportunidaes qu'ella nun buscara la so candidatura, sinón que respondiera al llamáu de la ciudadanía. La so campaña empobinar en mentar les sos propuestes de redactar una nueva constitución, un sistema d'educación cimera gratuita y una reforma tributaria que la financie, ensin entrar nos detalles que pudieren friccionar a la so amplia base de sofitu.<ref name="ambito" /> Tamién, la so campaña solicitó'l sofitu d'aquellos que participaron nes diverses manifestaciones contra'l gobiernu de Sebastián Piñera (n'especial, la [[Movilización estudiantil en Chile de 2011-2013|movilización estudiantil de 2011]]) pa convertir les sos demandes en realidá. === Candidata de la Nueva Mayoría === [[Ficheru:Encuentro de Michelle Bachelet con líderes estudiantiles.jpg|thumb|Michelle Bachelet xunto a líderes estudiantiles, incluyendo dellos protagonistes de les [[Movilización estudiantil en Chile de 2011-2013|movilizaciones de 2011]] como [[Camilo Ballesteros]] y [[Camila Vallina]].]] El 30 de xunu de 2013 convertir na candidata de la Nueva Mayoría, en llogrando un millón y mediu de votos na primaria del so pactu, esto ye, más del 70&nbsp;% de les preferencies.<ref name="primaria13">{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2013/06/30/606626/votacion-mayor-a-la-esperada-y-trunfu-categorico-de-bachelet-marquen-les eleiciones primaries.html |títulu=Votación mayor a la esperada y trunfu categóricu de Bachelet marquen les inédites primaries |obra=Emol |fecha=30 de xunu de 2013 |fechaaccesu=1 de xunetu de 2013}}</ref> D'esta manera sumó'l sofitu de los partíos [[Partíu Demócrata Cristianu (Chile)|Demócrata Cristianu]] (PDC) y del [[Partíu Radical Socialdemócrata|Radical Socialdemócrata]] (PRSD). Tamién recibió'l sofitu del partíu [[Fuercia del Norte]], que nun integra la Nueva Mayoría.<ref>{{cita web |url=http://diarioelnortino.cl/fuercia-del norte-oficializo-sofitu-a-la-candidata-michelle-bachelet/ |títulu=Fuercia del Norte oficializó sofitu a la candidata Michelle Bachelet |obra=El Nortino |fecha=21 de xunu de 2013 |fechaaccesu=1 de payares de 2013 }}</ref> El 7 d'ochobre de 2013, Bachelet presentó un documentu con 50 midíes que seríen llevaes a cabu nos primeros cien díes del so eventual gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2013/10/674-545892-9-bachelet-anuncia-50-midíes-pa-los sos-eventuales-primeros-100-dias-de-gobiernu.shtml |títulu=Bachelet anuncia 50 midíes pa los sos eventuales primeros 100 díes de gobiernu |obra=La Tercer |fecha=7 de payares de 2013 |fechaaccesu=1 de payares de 2013 }}</ref> El 27 del mesmu mes, presentó'l plan de gobiernu de la so candidatura, que inclúi como exes otorgar [[educación gratuita]] en tolos sos niveles nun plazu de seis años y terminar col arriquecimientu na educación, camudar el [[sistema eleutoral binominal]], enllantar una reforma tributaria y la redaición d'una nueva [[Constitución de Chile|Constitución]], ente otros.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2013/10/674-548975-9-plan-de-gobiernu-de-bachelet-plantega-nueva-constitucion-fortalecer-sindicatos-y.shtml |títulu=Plan de gobiernu de Bachelet plantega nueva Constitución, fortalecer sindicatos y alderique de matrimoniu igualitariu |obra=La Tercer |fecha=27 de payares de 2013 |fechaaccesu=1 de payares de 2013 }}</ref> === Resultaos y fechos posteriores === A pesar de que mientres la campaña, la candidatura de Bachelet apeló a llograr un trunfu en primer vuelta,<ref>{{cita web |url=http://cnnchile.cl/noticia/2013/11/09/bachelet-si-movilizamos-podemos-ganar-en-primer-vuelta |títulu=Bachelet: "Si movilizamos podemos ganar en primer vuelta" |obra=CNN Chile |fecha=9 de payares de 2013 |fechaaccesu=2 d'avientu de 2013}}</ref> na eleición del 17 de payares la candidata de la Nueva Mayoría llogró un 46,67% de los votos, polo que nun algamar la mayoría absoluta, teniendo de pasar a la [[segunda vuelta]] cola abanderada de l'[[Alianza (Chile)|Alianza]] [[Evelyn Matthei]], eleición que se realizó'l 15 d'avientu. En dicha eleición Bachelet llogró'l 62,16&nbsp;% de los votos, imponiéndose a Matthei y siendo reelixida presidenta de la República pal periodu 2014-2018, convirtiéndose amás na primer muyer na historia de Chile en ser reelecta.<ref>{{cita web |títulu=Michelle Bachelet convertir na nueva Presidenta electa de Chile ente 2014 y 2017 |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2013/12/674-556438-9-michelle-bachelet-convertir en-la-nueva-presidenta-electa-de-chile-ente-2014.shtml |obra=La Tercer |fecha=15 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=15 d'avientu de 2013 }}</ref> El 10 de xineru de 2014 foi proclama oficialmente [[presidenta electa]], pol [[Tribunal Calificador d'Eleiciones de Chile|Tribunal Calificador d'Eleiciones]], pal periodu constitucional 2014-2018.<ref name=electa>{{cita web |url=http://www.tricel.cl/informacioncausas/Tramitacin%20de%20Causes/170-2013%2001.-%20SENTENCIA%20PRESIDENTE%20DE%20LA%20REPUBLICA.pdf |autor=Tribunal Calificador d'Eleiciones |títulu=Sentencia Rol 170-2013 Eleición Presidente de la República Segunda Votación |fecha=10 de xineru de 2014 }}</ref> [[Ficheru:Michelle Bachelet presentó a su gabinete ministerial 02.jpg|thumb|250px|Bachelet na presentación del so primer gabinete, el 24 de xineru de 2014.]] Tres la eleición y la so correspondiente proclamación, el 24 de xineru de 2014, Bachelet anunció la composición del que sería'l so [[Gabinetes ministeriales del segundu gobiernu de Michelle Bachelet|primer gabinete ministerial]].<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2014/01/24/641382/minuto-a-minuto-bachelet-ad-portes-de-revelar-nomes-de-su-gabinete.html |títulu=Minutu a minutu: Yá tán los 23 nomes del primer gabinete de Bachelet |obra=[[EMOL]] |fecha=24 de xineru de 2014 |fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}</ref> Díes dempués, el 31 de xineru comunica'l futuru nomamientu de [[Sergio Granados]] como [[Ministeriu de Facienda de Chile|direutor de presupuestos]], quien enantes desempeñara les mesma funciones na so [[Primer gobiernu de Michelle Bachelet|primer mandatu]].<ref>[[El Mercurio|El Mercurio (Santiago)]], [[1 de febreru]] de [[2014]], p.C9</ref> El 4 de febreru Claudia Peirano arrenuncia a asumir el cargu de subsecretaria d'Educación, y anúnciase el so reemplazu por Valentina Quiroga.<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2014/02/04/643154/maria-valentina-quiroga-ye-la-nueva-subsecretaria-de-educacion.html |títulu=Valentina Quiroga va ser la futura subsecretaria d'Educación tres salida de Peirano |obra=[[EMOL]] |fecha=4 de febreru de 2014 |fechaaccesu=9 de marzu de 2014}}</ref> El 24 de febreru, informa que va nomar como [[Direutora de Secretaría de Comunicaciones direutora de comunicaciones]] a [[Paula Walker]].<ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.cl/nacional/politica/bachelet-designa-direutora-de-secretaria-de-comunicaciones,b53da2311a464410VgnVCM4000009bcceb0aRCRD.html |títulu=Bachelet designa direutora de Secretaría de Comunicaciones |obra=http://www.terra.cl/portada/ |fecha=24 de febreru de 2014 |fechaaccesu=27 de febreru de 2014}}</ref> Casi un mes dempués de ser anunciaos, presentáronse dos arrenuncies a asumir el cargu de subsecretariu ([[Hugo Hernán Lara Torres|Hugo Lara]] al cargu de subsecretariu d'agricultura, y [[Miguel Humberto Moreno García|Miguel Moreno]] de bienes nacionales), siendo nomaos nel so llugar [[Jorge Maldonado Contreras]] y [[Claudio Ternicier González]], respeutivamente.<ref>{{cita web |url=http://michellebachelet.cl/presidenta-electa-noma-subsecretarios-de-agricultura-y-bienes-nacionales/ |títulu=Presidenta electa noma Subsecretarios d'Agricultura y Bienes Nacionales |obra=[http://michellebachelet.cl/] |fecha=24 de febreru de 2014 |fechaaccesu=25 de febreru de 2014}}</ref> Pocos díes dempués comunícase que [[Paula Narváez]] va ser xefe de gabinete de Bachelet.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2014/02/674-567080-9-michelle-bachelet-designa-a-paula-narvaez-como-la so-xefa-de-gabinete.shtml |títulu=Michelle Bachelet designa a Paula Narváez como la so xefa de gabinete |obra=[[La Tercera]] |fecha=26 de febreru de 2014 |fechaaccesu=26 de febreru de 2014 }}</ref> A díes d'asumir la presidencia, el 8 de marzu, Carolina Echevarria arrenuncia a asumir como subsecretaria de la FF.AA. y esi mesmu día designar nel so llugar a [[Gabriel Gaspar]].<ref>{{cita web |url=http://www.elmostrador.cl/pais/2014/03/08/bachelet-noma-a-gabriel-gaspar-en-la subsecretaria-de fuercies armaes/ |títulu=Bachelet noma a Gabriel Gaspar na Subsecretaría de Fuercies Armaes |obra=[[El Mostrador]] |fecha=8 de marzu de 2014 |fechaaccesu=9 de marzu de 2014 }}</ref> Finalmente, a hores d'asumir el so mandatu, Bachelet dio a conocer la nómina de futuros [[gobernadores provinciales de Chile|gobernadores provinciales]].<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/politica/2014/03/674-568936-9-michelle-bachelet-entrega-noma-de-futuros-gobernadores.shtml |títulu=Michelle Bachelet apurre nómina de futuros gobernadores |obra=[[La Tercera]] |fecha=11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2014 }}</ref> == Segundu gobiernu == {{desactualizáu}} [[Ficheru:Michelle Bachelet asume como Presidenta, 11 de marzo de 2014.jpg|thumb|Michelle Bachelet na ceremonia de cambéu de mandu del so segundu gobiernu.]] {{AP|Segundu gobiernu de Michelle Bachelet}} Michelle Bachelet asumió'l so segundu mandatu presidencial el 11 de marzu de 2014, na ceremonia de cambéu de mandu realizada nes dependencies del [[Congresu Nacional de Chile|Congresu Nacional]], onde-y foi apurrida la [[banda presidencial]] por [[Isabel Allende Bussi|Isabel Allende]], fía de [[Salvador Allende]]. === Primeros 100 díes === [[Ficheru:Encuestas Michelle Bachelet segundo gobierno.png|thumb|Encuestes d'aprobación (azul) y desaprobación (colloráu) a Bachelet dende marzu de 2014.]] Nel primer mes de Michelle Bachelet al poder, unvia siete proyeutos al [[Congresu de Chile|Congresu]] y trés d'ellos conviértense en llei. Les iniciatives aprobaes fueron el [[Bono Marzu]], los beneficios de pañadores de basura y les midíes que beneficien a los pescadores afeutaos pol [[Terremotu d'Iquique de 2014|terremotu del norte]]. Tamién tuvo de promulgar dos lleis que l'expresidente, [[Sebastián Piñera]], nun llogró roblar. No que correspuende al plan de 100 díes, Michelle Bachelet cumplió ocho midíes: El Bonu Marzu, la unviada de la reforma tributaria, la comisión pa la rexonalización, el delegáu pa los recursos hídricos, el fondu pa la pesca artesanal, el proyeutu del [[Ministeriu de la Muyer y la Equidad de Xéneru (Chile)|Ministeriu de la Muyer]], la delegada de la reconstrucción y el Conseyu Nacional de la Infancia. Ente otres midíes nel so segundu mes, esta la indicación a un proyeutu que pon fin al Multirut. Y la decisión de designar a trés delegaos presidenciales pa la reconstrucción de Valparaíso y el norte. == Historial eleutoral == === Eleiciones municipales de 1996 === * '''[[Eleiciones municipales de Chile (1996)|Eleiciones municipales de 1996]], [[Los Condes]]'''<ref name="alcalde1996" /><br /><small>(Considérense namái candidatos con sobre'l 1&nbsp;% de votos y candidatos electos como conceyales, d'un total de 22 candidatos)</small> {| class="wikitable sortable" border="1" ! Candidatu !Pactu !Partíu !Votos ! % ! Resultáu |- |[[Joaquín Lavín|Joaquín Lavín Infante]] |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |[[Unión Demócrata Independiente|UDI]] | align="right" |86&nbsp;702 | align="right" |77,76 |Alcalde |- |[[Esteban Tomić|Esteban Tomić Errázuriz]] |[[Concertación de Partíos pola Democracia|Concertación]] |[[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|PDC]] | align="right" |5538 | align="right" |4,97 |Conceyal |- |Loreto Amunátegui Barros |[[Concertación de Partíos pola Democracia|Concertación]] |[[Partíu pola Democracia|PPD]] | align="right" |3844 | align="right" |3,45 | |- bgcolor="#DDEEFF" |'''Michelle Bachelet Jeria''' |[[Concertación de Partíos pola Democracia|Concertación]] |[[Partíu Socialista de Chile|PS]] | align="right" |2622 | align="right" |2,35 | |- |Ana María Illanes Oliva |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |[[Renovación Nacional|RN]] | align="right" |2224 | align="right" |1,99 |Conceyal |- |Florencio Ceballos Bustos |[[Concertación de Partíos pola Democracia|Concertación]] |[[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|PDC]] | align="right" |2067 | align="right" |1,99 | |- |[[Carlos Larraín|Carlos Larraín Peña]] |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |Ind. [[Renovación Nacional|RN]] | align="right" |1642 | align="right" |1,47 |Conceyal |- |María de la Luz Herrera Cruz |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |Ind. [[Unión Demócrata Independiente|UDI]] | align="right" |527 | align="right" |0,47 |Conceyal |- |[[Juan Antonio Peribonio|Juan Antonio Peribonio Poduje]] |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |[[Renovación Nacional|RN]] | align="right" |241 | align="right" |0,22 |Conceyal |- |[[Francisco de la Maza Chadwick]] |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |Ind. [[Unión Demócrata Independiente|UDI]] | align="right" |202 | align="right" |0,18 |Conceyal |- |Mauricio Camus Valverde |[[Alianza per Chile|Unión per Chile]] |Ind. [[Unión Demócrata Independiente|UDI]] | align="right" |97 | align="right" |0,09 |Conceyal |} === Eleiciones presidenciales de 2005 === * '''[[Eleición presidencial de Chile (2005-2006)|Eleiciones presidenciales de 2005 y 2006]], primer vuelta'''<ref name="alcalde1996" /> {| {{tablaguapa}} |- align=center style="background:#ccc" !colspan=3|Candidatu !! colspan=2|Partíu !! colspan=2|Coalición<br />Sofitu políticu !! Votos !! % |- |- align=left bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=red| |[[Ficheru:Michelle Bachelet Campaña presidencial 2005.jpg|30px]] || '''Michelle Bachelet Jeria''' || [[Ficheru:Emblem of the Socialist Party of Chile.svg|25px]] || <center>'''[[Partíu Socialista de Chile|PS]]''' || '''[[Ficheru:Concertacion.svg|25px]]''' || '''[[Concertación de Partíos pola Democracia]]''' |align="right" | '''3&nbsp;190&nbsp;691''' |{{Porcentaxe|45,96||FF0000}} |- |- align=left |bgcolor=blue| |[[Ficheru:Piñera crop.jpg|30px]] || [[Sebastián Piñera|Sebastián Piñera Echenique]] || [[Ficheru:Renovacion Nacional 2005.png|25px]] || <center>[[Renovación Nacional|RN]] || [[Ficheru:Alianza (Chile) logo.png|25px]] || [[Alianza (Chile)|Alianza]] |align="right" | 1&nbsp;763&nbsp;694 |{{Porcentaxe|25,41||0000FF}} |- |bgcolor=darkblue| |[[Ficheru:Lavín crop.jpg|30px]] || [[Joaquín Lavín|Joaquín Lavín Infante]] || [[Ficheru:Udi.png|25px]] || <center>[[Unión Demócrata Independiente|UDI]] || [[Ficheru:Alianza (Chile) logo.png|25px]] || [[Alianza (Chile)|Alianza]] |align="right" | 1&nbsp;612&nbsp;608 |{{Porcentaxe|23,23||00008B}} |- |bgcolor=olive| |[[Ficheru:Hirsch crop.jpg|30px]] || [[Tomás Hirsch|Tomás Hirsch Goldschmidt]] || [[Ficheru:Partido Humanista (corto).svg|25px]] || <center>[[Partíu Humanista de Chile|PH]] || [[Ficheru:Juntos Podemos Mas (corto).svg|25px]] || [[Xuntos Podemos Más]] |align="right" | 375&nbsp;048 |{{Porcentaxe|5,40||808000}} |- |colspan=7|Total de votos válidos |align=right| 6&nbsp;942&nbsp;041 | align=right| 96,32&nbsp;% |- |colspan=7|Votos nulos |align=right| 180&nbsp;485 |align=right| 2,50&nbsp;% |- | colspan=7|Votos en blancu | align=right| 84&nbsp;752 |align=right| 1,18&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total de sufraxos emitíos''' |align=right|'''7&nbsp;207&nbsp;278''' |align=right|100&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total d'inscritos''' |align=right|8&nbsp;285&nbsp;186 |align=right|Astención: 12,33&nbsp;% |} <small>''Fonte:'' [http://historico.servel.cl/SitioHistorico/index2005_pres.htm Eleición de presidente 2005 - Ministeriu del Interior y de Seguridá Pública de Chile]</small> * '''Eleiciones presidenciales de Chile de 2005-2006, segunda vuelta''' {| {{tablaguapa}} |- align=center style="background:#ccc" !colspan=3|Candidatu !! colspan=2|Partíu !! colspan=2|Coalición<br />Sofitu políticu !! Votos !! % |- |- align=left bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=red| |[[Ficheru:Michelle Bachelet Campaña presidencial 2005.jpg|30px]] || '''Michelle Bachelet Jeria''' || [[Ficheru:Emblem of the Socialist Party of Chile.svg|25px]] || '''[[Partíu Socialista de Chile|PS]]''' || '''[[Ficheru:Concertacion.svg|25px]]''' || '''[[Concertación de Partíos pola Democracia]]''' |align=right| '''3&nbsp;723&nbsp;019''' |align=right| {{Porcentaxe|53,50||FF0000}} |- |bgcolor=blue| |[[Ficheru:Piñera crop.jpg|30px]] || [[Sebastián Piñera|Sebastián Piñera Echenique]] || [[Ficheru:Renovacion Nacional 2005.png|25px]] || [[Renovación Nacional|RN]] || [[Ficheru:Alianza (Chile) logo.png|25px]] || [[Alianza (Chile)|Alianza]] |align="right" | 3&nbsp;236&nbsp;394 |align=right| {{Porcentaxe|46,50||0000FF}} |- |colspan=7|Total de votos válidos |align="right" | 6&nbsp;959&nbsp;413 |align=right|97,17&nbsp;% |- |colspan=7|Votos nulos |align="right" | 154&nbsp;972 |align=right| 2,16&nbsp;% |- |colspan=7|Votos en blancu |align="right" | 47&nbsp;960 |align=right| 0,67&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total de sufraxos emitíos''' |align=right|'''7&nbsp;162&nbsp;345''' |align=right|100&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total d'inscritos''' |align=right|8&nbsp;220&nbsp;897 |align=right|Astención: 12,88&nbsp;% |} <small>''Fonte:'' [http://historico.servel.cl/SitioHistorico/index2005_p2v.htm Eleición de presidente 2005 - Ministeriu del Interior y de Seguridá Pública de Chile]</small> === Primaries presidenciales de la Nueva Mayoría de 2013 === * '''[[Primaries presidenciales de la Nueva Mayoría de 2013|Eleiciones primaries presidenciales de 2013]]''' {| {{tablaguapa}} |- !colspan=2|Nᵘ<sup style="cursor:help"><span title="Opción en papeleta de primaries">?</span> !colspan=2|Partíu !colspan=2|Candidatu !Sofitu políticu !Votos !% |-bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=red| |'''A1''' |[[Ficheru:Emblem of the Socialist Party of Chile.svg|25px]] |<center>'''[[Partíu Socialista de Chile|PS]]''' |[[Ficheru:Michelle Bachelet headshot 2013.jpg|30px]] |align="left" |'''Michelle Bachelet Jeria''' |'''[[Partíu Socialista de Chile|PS]]-[[Partíu pola Democracia|PPD]]-[[Movimientu Ampliu Social|MAS]]-[[Partíu Comunista de Chile|PCCh]]-[[Izquierda Ciudadana|IC]]''' |align="right" |'''1&nbsp;563&nbsp;208''' || {{Porcentaxe|73,06||FF0000}} |- |bgcolor=teal| |A2 |[[Ficheru:Partido Radical Socialdemócrata logo.jpg|25px]] |<center>[[Partíu Radical Socialdemócrata|PRSD]] |[[Ficheru:José Antonio Gómez Urrutia.jpg|30px]] |align="left" |[[José Antonio Gómez Urrutia]] |[[Partíu Radical Socialdemócrata]] |align="right" |108&nbsp;319 || {{Porcentaxe|5,06||008080}} |- |bgcolor=dodgerblue| |A3 |[[Ficheru:Emblem of the Christian Democrat Party of Chile.svg|25px]] |<center>[[Partíu Demócrata Cristianu (Chile)|PDC]] |[[Ficheru:Claudio Orrego sobre fondo negro (Headshot).jpg|30px]] |align="left" |[[Claudio Orrego Larraín]] |[[Partíu Demócrata Cristianu (Chile)|Partíu Demócrata Cristianu]] |align="right" |189&nbsp;550 || {{Porcentaxe|8,85||1E90FF}} |- |bgcolor=black| |A4 |[[Ficheru:Independiente fuera de pacto.png|25px]] |<center>[[Candidatu independiente|Ind]] |[[Ficheru:Andres Velasco.jpg|30px]] |align="left" |[[Andrés Velasco Brañes]] |[[Candidatu independiente|Independiente]] |align="right" |278&nbsp;385 || {{Porcentaxe|13,01||000000}} |- |colspan=7|Total de votos apauto Nueva Mayoría |align="right" |2&nbsp;139&nbsp;472 |align="right" |72,62&nbsp;% |- |colspan=7|Total de votos válidos primaries | align="right" |2&nbsp;946&nbsp;128 | align="right" |97,94&nbsp;% |- |colspan=7|Votos nulos | align="right" |46&nbsp;071 | align="right" |1,53&nbsp;% |- | colspan=7|Votos en blancu |align="right" |15 888 | align="right" |0,52&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total de sufraxos emitíos''' | align="right" |'''3&nbsp;008&nbsp;087''' | align="right" |100&nbsp;% |} :<small>Considera 13&nbsp;536 meses escrutadas d'un total nacional de 13&nbsp;541 ([http://www.eleccionservel.cl/EleicionesPrimarias/vistaPais.action SERVEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328160001/http://www.eleccionservel.cl/EleicionesPrimarias/vistaPais.action |date=2022-03-28 }}).</small> === Eleiciones presidenciales de 2013 === * '''[[Eleición presidencial de Chile de 2013|Eleiciones presidenciales de 2013]], pa la Presidencia de la República, primer vuelta.''' {| {{tablaguapa}} |- align="center" style="background:#ccc" width="90%" ! colspan=3|Candidatu !! colspan=2|Partíu !! colspan=2|Coalición/Partíu !! Votos !! % |- |- align=left bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=red| |[[Ficheru:Michelle Bachelet headshot 2013.jpg|30px]] || '''Michelle Bachelet Jeria''' || [[Ficheru:Emblem of the Socialist Party of Chile.svg|25px]] || <center>[[Partíu Socialista de Chile|'''PS''']] || [[Ficheru:Símbolo de la Nueva Mayoría.png|25px]] || [[Nueva Mayoría (Chile)|'''Nueva Mayoría''']] |align=right|'''3&nbsp;070&nbsp;012''' | {{Porcentaxe|46,67||FF0000}} |- |- align=left bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=darkblue| |[[Ficheru:Evelyn_Matthei,_fotografía_oficial,_campaña_presidencial_2013.jpg|30px]] || [[Evelyn Matthei|Evelyn Matthei Fornet]] || [[Ficheru:Udi.png|25px]] || <center>[[Unión Demócrata Independiente|UDI]] || [[Ficheru:Alianza (Chile) logo.png|25px]] || [[Alianza (Chile)|Alianza]] |align=right|1&nbsp;645&nbsp;271 | {{Porcentaxe|25,01||00008B}} |- |bgcolor=lightblue| |[[Ficheru:Marco Enríquez-Ominami headshot 2013.jpg|30px]] || [[Marco Enríquez-Ominami|Marco Enríquez-Ominami Gumucio]] || [[Ficheru:Partido Progresista de Chile (corto).svg|25px]] || <center>[[Partíu Progresista (Chile)|PRO]] || [[Ficheru:Si tu quieres Chile cambia.png|25px]] || [[Si tu quies, Chile camuda]] |align=right|722&nbsp;270 | {{Porcentaxe|10,98||ADD8Y6}} |- |bgcolor=steelblue| |[[Ficheru:Franco Parisi headshot 2013.jpg|30px]] || [[Franco Parisi|Franco Parisi Fernández]] || [[Ficheru:Independiente fuera de pacto.png|25px]] || <center>[[Candidatu independiente|Ind]] || [[Ficheru:Independiente fuera de pacto.png|25px]] || [[Candidatu independiente|Independiente]] |align=right|665&nbsp;414 |{{Porcentaxe|10,11||4682B4}} |- |bgcolor=orange| |[[Ficheru:Marcel Claude headshot.jpg|30px]] || [[Marcel Claude|Marcel Claude Reyes]] || [[Ficheru:Partido Humanista (corto).svg|25px]] || <center>[[Partíu Humanista de Chile|PH]] || [[Ficheru:Todos a La Moneda.jpg|25px]] || [[Toos a La Moneda]] |align=right|184&nbsp;906 | {{Porcentaxe|2,81||FFA500}} |- |bgcolor=green| |[[Ficheru:Alfredo Sfeir (cropped).jpg|30px]] || [[Alfredo Sfeir|Alfredo Sfeir Younis]] || || <center>[[Partíu Ecoloxista Verde de Chile|ECOV]] || || [[Partíu Ecoloxista Verde de Chile|Partíu Ecoloxista Verde]]<br />[[Partíu Ecoloxista Verde de Chile|Partíu Ecoloxista Verde del Norte]] |align=right|154&nbsp;593 | {{Porcentaxe|2,35||008000}} |- |bgcolor=purple| |[[Ficheru:Roxana Miranda (cropped).jpg|30px]] || [[Roxana Miranda|Roxana Miranda Meneses]] || [[Ficheru:Partido Igualdad.png|25px]] || <center>[[Partíu Igualdá|IGUAL]] || [[Ficheru:Partido Igualdad.png|25px]] || [[Partíu Igualdá]] |align=right|83&nbsp;687 | {{Porcentaxe|1,27||800080}} |- |bgcolor=darkred| |[[Ficheru:Ricardo Israel.jpg|30px]] || [[Ricardo Israel|Ricardo Israel Zipper]] || [[Ficheru:PRI Chile.JPG|25px]] || <center>[[Partíu Rexonalista de los Independientes|PRI]] || [[Ficheru:PRI Chile.JPG|25px]] || [[Partíu Rexonalista de los Independientes]] | align="right" |37&nbsp;965 | {{Porcentaxe|0,57||8B0000}} |- |bgcolor=gold| |[[Ficheru:TJH (cropped).jpg|30px]] || [[Tomás Jocelyn-Holt|Tomás Jocelyn-Holt Letelier]] || [[Ficheru:Independiente fuera de pacto.png|25px]] || <center>[[Candidatu independiente|Ind]] || [[Ficheru:Independiente fuera de pacto.png|25px]] || [[Candidatu independiente|Independiente]] |align=right|12&nbsp;830 | {{Porcentaxe|0,19||FFD700}} |- |colspan=7|Total de votos válidos |align=right|6&nbsp;576&nbsp;948 |align=right|98,28&nbsp;% |- |colspan=7|Votos nulos |align=right|67&nbsp;555 |align=right|1&nbsp;% |- |colspan=7|Votos en blancu |align=right|47&nbsp;337 |align=right|0,7&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total de sufraxos emitíos''' |align=right|'''6&nbsp;691&nbsp;840''' |align=right|99,93&nbsp;% de 41&nbsp;349 meses |- |colspan=7|'''Total d'inscritos''' |align=right|13&nbsp;573&nbsp;088 |Astención: 50,70&nbsp;% |} :<small>Considera 41&nbsp;321 meses escrutadas (99,93&nbsp;%) d'un total nacional de 41&nbsp;349 ([http://www.eleccionservel.cl SERVEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508115515/https://eleccionservel.cl/ |date=2019-05-08 }}).</small> * '''[[Eleición presidencial de Chile de 2013|Eleiciones presidenciales de 2013]], pa la Presidencia de la República, segunda vuelta.''' {| {{tablaguapa}} |- align="center" style="background:#ccc" width="90%" ! colspan=3|Candidatu !! colspan=2|Partíu !! colspan=2|Coalición/Partíu !! Votos !! % |-bgcolor=#D0e7FF |bgcolor=red| |[[Ficheru:Michelle Bachelet headshot 2013.jpg|30px]] || '''Michelle Bachelet Jeria''' || [[Ficheru:Emblem of the Socialist Party of Chile.svg|25px]] || <center>'''[[Partíu Socialista de Chile|PS]]''' || [[Ficheru:Símbolo de la Nueva Mayoría.png|25px]] || '''[[Nueva Mayoría (Chile)|Nueva Mayoría]]''' |align=right|'''3&nbsp;468&nbsp;389''' | {{Porcentaxe|62.16||FF0000}} |- |bgcolor=darkblue| |[[Ficheru:Evelyn_Matthei,_fotografía_oficial,_campaña_presidencial_2013.jpg|30px]] || [[Evelyn Matthei|Evelyn Matthei Fornet]] || [[Ficheru:Udi.png|25px]] || <center>[[Unión Demócrata Independiente|UDI]] || [[Ficheru:Alianza (Chile) logo.png|25px]] || [[Alianza (Chile)|Alianza]] |align=right|2&nbsp;111&nbsp;306 | {{Porcentaxe|37,38||00008B}} |- |colspan=7|Total de votos válidos |align=right|5&nbsp;579&nbsp;695 |align=right|97,96&nbsp;% |- |colspan=7|Votos nulos |align=right|83&nbsp;231 |align=right|1,46&nbsp;% |- |colspan=7|Votos en blancu |align=right|32&nbsp;838 |align=right|0,57&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total de sufraxos emitíos''' |align=right|5&nbsp;695&nbsp;764 |align=right|100&nbsp;% |- |colspan=7|'''Total d'inscritos''' | align=right|13&nbsp;573&nbsp;088 | align=right|Astención: 58,04&nbsp;% |} :<small>Resultaos considerando'l 99,97&nbsp;% de les meses escrutadas (41&nbsp;338 de 41&nbsp;349).</small> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru |autor= Insunza, Andrea |títulu= Bachelet La Hestoria Non Oficial |añu= 2005 |editorial= Santiago de Chile: Alderique |isbn= 956-8410-01-5 }} * {{cita llibru |autor= Rojas Donoso, Gonzalo y Guzmán Bravo, Rosario |títulu= Bachelet La Fía Del Tigre |añu= 2005 |editorial= Santiago de Chile: Ril Editores |isbn= 956-284-465-X }} * {{cita llibru |autor= Subercaseaux, Elizabeth y Sierra, Malú |títulu= Michelle |añu= 2005 |editorial= Santiago de Chile: Catalonia |isbn= 956-8303-21-9 }} * {{cita llibru |autor= Rocío Montes y Nancy Castillo |títulu= Fíu de Xeneral |añu= 2013 |editorial= Santiago de Chile: Catalonia |isbn= 956-8303-21-9 }} == Enllaces esternos == {{commons|Michelle Bachelet}} {{wikinoticies|Categoría:Michelle Bachelet}} {{wikisource|Michelle Bachelet}} {{wikiquote|Michelle Bachelet}} * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/chile/michelle_bachelet_jeria Biografía per Fundación CIDOB] * [http://www.sjuannavarro.com/files/michelle.bachelet.discursu.politico.pdf "L'ascensu al poder de la muyer en Chile: analís del discursu políticu de Michelle Bachelet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831210316/http://www.sjuannavarro.com/files/michelle.bachelet.discursu.politico.pdf |date=2021-08-31 }} Artículu de Teresa Huerta y Carolina de la Torre en ''Memoria histórica, Xéneru y Interdisciplinariedad: Los Estudios Culturales Hispánicos nel sieglu XXI''. Eds. Santiago Juan-Navarro y Joan Torres-Pou. Madrid: Biblioteca Nueva, 2007. * {{Enllaz rotu|1=Michelle Bachelet Jeria, Universidá de Chile |2=http://uchile.cl/o22624 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Socesión | predecesor = [[Alex Figueroa]] | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of Chile (c).svg|40px]]<br />[[Ministeriu de Salú de Chile|Ministra de Salú de Chile]] | periodu = [[11 de marzu]] de [[2000]] - [[7 de xineru]] de [[2002]] | socesor = [[Osvaldo Artaza]] |- | predecesor2 = [[Mario Fernández Baeza]] | títulu2 = [[Ficheru:Bandera del ministro de Defensa de Chile.svg|45px]]<br />[[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministra de Defensa Nacional de Chile]] | periodu2 = [[7 de xineru]] de [[2002]] - [[29 de setiembre]] de [[2004]] | socesor2 = [[Jaime Ravinet]] |- | predecesor4 = Creación del cargo | títulu4 = [[Ficheru:Emblem of the Union of South American Nations.svg|50px]]<br />[[Presidencia pro tempore d'Unasur|Presidenta ''pro tempore'' de la Xunión de Naciones Suramericanes]] | periodu4 = [[23 de mayu]] de [[2008]] - [[10 d'agostu]] de [[2009]] | socesor4 = [[Rafael Correa]] |- | predecesor5 = Creación del cargo | títulu5 = [[Ficheru:UN emblem blue.svg|40px]]<br />[[ONX Muyeres|Direutora executiva d'ONX Muyeres]] [[ONX|Secretaria xeneral adxunta de la ONX]] | periodu5 = [[14 de setiembre]] de [[2010]] - [[15 de marzu]] de [[2013]] | socesor5 = [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]] }} {{NF|1951||Bachelet, Michelle}} {{Tradubot|Michelle Bachelet}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Chile]] [[Categoría:Socialistes de Chile]] [[Categoría:Presidentes de Chile]] [[Categoría:Ministros y ministres de Chile]] [[Categoría:Presidentes de la Unasur]] [[Categoría:Direutivos de la Organización de les Naciones Xuníes]] [[Categoría:Médicos y médiques de Chile]] [[Categoría:100 Muyeres BBC]] [[Categoría:Persones de Santiagu]] 89oyo57bbt6z79bpa44xxcicrx8ir3s 0 10177 4496519 4496242 2026-05-26T09:26:23Z Amasuela 32214 lláctea 4496519 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha xenérica}} Un '''planeta'''<ref>{{DALLA|planeta|38466}}</ref> ye un cuerpu celeste qu'orbita alredor d'una estrella o un restu estelar, ye grande abondo pa tar arrodiáu pela so propia [[gravedá]], nun ye grande abondo pa producir la fusión termonuclear y, acordies col criteriu de la [[Xunión Astronómica Internacional]] (XAI), que nun ye compartíu por tolos planetólogos, tien llimpiao la so órbita de [[Planetesimal|planetesimales]], esto ye, tien [[dominancia orbital]]<ref name=":0">''[https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ IAU General Assembly: Results of the IAU Resolution votes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140425050259/http://iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |date=2014-04-25 }}''. International Astronomical Union, 2006.</ref>. El términu ''planeta'' ye un términu antiguu, con resonancies históriques, astrolóxiques, científiques, mitolóxiques y relixoses. Hai cinco planetes del [[Sistema Solar]], amás de la Tierra,que son visibles a simple vista, y que foron vistos por munches cultures primitives como dioses o emisarios de los dioses. L'avance del conocimientu científicu fizo cambiar la percepción humana sobre los planetes, y entamó a aplicase esti nome a bien d'oxetos de carauterístiques estremaes. En [[2006]] la Xunión Astronómica Internacional adoptó una resolución que define lo que ye un planeta nel Sistema Solar. La definición ye controvertida, porque esclúi oxetos de masa planetaria basándose en aú o alredor de qué orbiten. Magar que ocho de los cuerpos planetarios descubiertos primero de [[1950]] siguen siendo planetes, acordies cola nueva definición, hai otros cuerpos celestes, como [[1 Ceres|Ceres]], [[2 Pallas|Palas]], [[3 Juno|Juno]] y [[4 Vesta|Vesta]], caún un cuerpu celeste del [[cinturón d'asteroides]], y [[Plutón (planeta nanu)|Plutón]], el primer oxetu estelar tresneptunianu descubiertu, que foran consideraos planetas pola comunidá científica, perdieron esa categoría cola nueva definición. [[Toloméu]] creyía que los planetes orbitaben la Tierra con movimientos epicíclicos. Magar que la idea de qu'orbitaben alredor del Sol fora suxerida delles veces, nun sería hasta'l [[sieglu XVII]] cuando esta intuición fora confirmada a partir de les primeres observaciones astronómiques feches, por [[Galileo Galilei]], con un telescopiu. Al tiempu, al traviés del analís cuidadosu de los datos observaciones obteníos, primeru del descubrimientu del telescopiu, por [[Tycho Brahe]], [[Johannes Kepler]] concluyó que les órbites de los planetes nun yeren circulares, sinón elíptiques. Al dir ameyorando los instrumentos d'observación los astrónomos decatáronse de que, neto que la Tierra, los demás planetes rotaben alredor d'un exe inclináu con respectu al so polu orbital, y dellos compartíen col nuestru planeta otres carauterístiques, como la presencia de casquetes polares o estaciones. Nes caberes décades, l'únviu de sondes espaciales permitió comprobar que les carauterístiques compartíes pola Tierra y los otros planetes son aún más: el vulcanismu, los furacanes, la esistencia de l'actividá tectónica y, inclusive, la hidroloxía. Los planetes del Sistema Solar son de dos tipos principales: grandes planetes xigantes gaseosos de baxa densidá, y planetes rocosos, nomaos terrestres, más pequeños. Acordies cola definición de la XAI<ref name=":0" /> hai ocho planetes, que son, n'orde de distancia creciente al Sol, cuatro terrestres, [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]], [[Venus (planeta)|Venus]], [[Tierra]] y [[Marte (planeta)|Marte]], y cuatro xigantes gaseosos: [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]], [[Saturnu (planeta)|Saturnu]], [[Uranu (planeta)|Uranu]] y [[Neptunu (planeta)|Neptunu]]. Seis de los planetes son orbitaos por ún o más satélites naturales. Fuera del Sistema Solar, na [[Vía Lláctea]], tienen descubiértose varios miles de planetes, nomaos [[Planeta estrasolar|planetes estrasolares]] o exoplanetes. A [[1 d'avientu]] de [[2020]] hai catalogaos 4.379 planetes estrasolares en 3.237 sistemes planetarios, de los que 717 son sistemes planetarios múltiples. No que cinca al tamañu d'estos exoplanetes hailos dende tan pequeños como la Lluna hasta'l doble de grandes que Xúpiter. Más de 100 son d'un tamañu asemeyáu al de la Tierra, y nueve tán a la mesma distancia relativa de la so estrella que la Tierra del Sol, esto ye, na so [[zona d'habitabilidá]]<ref>''[https://eu.usatoday.com/story/news/2016/05/10/kepler-finds-new-planets/84187098/ NASA discovery doubles the number of known planets]''. Noticia del diariu USA Today del 10 de mayu de 2016.</ref><ref>Schneider J, ''[http://exoplanet.eu/catalog/ Interactive Extra-solar Planets Catalog]'', en The Extrasolar Planets Encyclopaedia. 16 de xineru de 2013.</ref>. El descubrimientu de los primeros d'estos exoplanetes de tamañu semeyante a la Tierra foi publicáu el [[20 d'avientu]] de [[2011]] pol equipu que trabayaba nel telescopiu espacial Kepler: son los planetes nomaos [[Kepler-20e]] y [[Kepler-20f]], qu'orbiten una estrella de tamañu similar al solar, la [[Kepler-20]]<ref>Johnson M, ''[https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504012546/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html |date=2019-05-04 }}''. NASA, 20 d'avientu de 2011.</ref><ref>Hand E, ''Kepler discovers first Earth-sized exoplanets''. Nature, 20 d'avientu de 2011. [https://www.nature.com/news/kepler-discovers-first-earth-sized-exoplanets-1.9688 doi:10.1038/nature.2011.9688]</ref><ref>Overbye D, ''[https://www.nytimes.com/2011/12/21/science/space/nasas-kepler-spacecraft-discovers-2-earth-size-planets.html Two Earth-Size Planets Are Discovered]''. Artículu del The New York Times (20 d'avientu de 2011).</ref>. Un estudiu publicáu en 2012, qu'analizó los datos recoyíos con microlentes gravitacionales, estimó qu'había una media de al menos 1,6 planetes orbitando alredor de cada estrella de la Vía Lláctea<ref>Cassan A, Kubas D, Beaulieu JP, Dominik M et al. ''[https://www.nature.com/articles/nature10684 One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations]''. Nature, 481(7380):167-9. doi:10.1038/nature10684</ref>. Amás, piénsase qu'una de cada cinco estrelles asemeyaes al Sol puede tener un planeta del tamañu de la Tierra na so zona habitable<ref>Sanders R, ''[https://web.archive.org/web/20141107081158/http://newscenter.berkeley.edu/2013/11/04/astronomers-answer-key-question-how-common-are-habitable-planets/ Astronomers answers key question: How common are habitable planets?]'', artículu na web de la Universidá de Berkeley (4 de payares de 2013).</ref><ref>Petigura EA, Howard AW, Marcy GW, ''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3845182/ Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-size stars]''. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110 (48):19273-19278.</ref>. == Los planetes del sistema solar == [[Archivu:Solar planets.jpg|thumb|1-Mercuriu, 2-Venus, 3-Tierra, 4-Marte, 5-Xúpiter, 6-Saturnu, 7-Uranu 8-Neptunu]] Nel sistema solar hai ocho planetes que graviten alredor del Sol: {| class="mw-collapsible" border="0" | * [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] [[Archivu:Mercury symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Mercuriu]] ; * [[Venus (planeta)|Venus]] [[Archivu:Venus symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Vénus]] ; * la [[Tierra]] [[Archivu:Earth symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de la Tierra]] ; * [[Marte (planeta)|Marte]] [[Archivu:Mars symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Marte]] ; | * [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]] [[Archivu: Jupiter symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Xúpiter]] ; * [[Saturnu (planeta)|Saturnu]] [[Archivu: Saturn symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Saturnu]] ; * [[Uranu (planeta)|Uranu]] [[Archivu:Uranus symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu d'Uranu]] ; * [[Neptunu (planeta)|Neptunu]] [[Archivu: Neptune symbol.svg|15px|Símbolu astronómicu de Neptunu]]. |} == Etimoloxía y cronoloxía de les observaciones == La pallabra ''planeta'' vien, al traviés del [[llatín]], de la forma griega πλανήτης, derivada del verbu πλαναω (''esviar del camín'', ''andar al debalu'') . La espresión πλανήτης αστέρες (''astros que se mueven'') estremaba a los planetes de les estrelles, que se mantienen inmóviles nel firmamentu. Asina, la pallabra ''planeta'' usábase na antigua astronomía [[Teoría xeocéntrica|xeocéntrica]] pa designar a los siete astros visibles a simple vista y que se desplacen con respectu a les estrelles del firmamentu: el [[Sol]], la [[Lluna]], [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]], [[Venus (planeta)|Venus]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]] y [[Saturnu (planeta)|Saturnu]]. Cola [[teoría heliocéntrica]] de [[Nicolás Copérnicu]], la tierra pasó a tar considerada un planeta y el sol y la lluna dexaron de selo, quedando reducíu a seis el númberu de planetes. En [[1781]], [[William Herschel]] descubrió [[Uranu (planeta)|Uranu]]; en [[1846]], [[Johann Gottfried Galle]] y [[Urbain Le Verrier]], basándose nes perturbaciones gravitacionales exercíes sobre Uranu, señalaron la esistencia de [[Neptunu (planeta)|Neptunu]]. Por fin, en 1930, [[Clyde Tombaugh]] descubrió [[Plutón (planeta nanu)|Plutón]], que sería consideráu planeta hasta'l [[24 d'agostu]] de [[2006]], que pasaría a nomase [[planeta nanu]]. == Definición de los planetes == El descubrimientu de dellos oxetos asemeyaos a Plutón, como [[Sedna]] o [[2003 UB313|2003 UB<small>313</small>]] punxo n'entredichu la definición tradicional del términu planeta. Dellos científicos proponen quitar a Plutón de la llista de los planetes y en cambiu otros proponen ampliar esta llista colos [[oxetu tresneptúnicu|oxetos tresneptúnicos]] que formen parte del [[cinturón de Kuiper]] . Según la definición que se -y dea al términu planeta, el so númberu ye diferente. Asina, l'Academia Nacional de ciencies de los Estaos Xuníos considera que un planeta ye un cuerpu de menos de dos mases xupiterines que gravita alredor d'una estrella. Según esti criteriu, [[2003 UB313|2003 UB<small>313</small>]] diba ser el décimu planeta del [[sistema solar]]. Sicasí nun hai anguaño consensu nuna definición. En [[2005]] Michel E. Brown propunxo varies diferentes: * Si aceptamos el puntu de vista históricu , los planetas son nueve : Mercuriu, Venus, la Tierra, Marte, Xúpiter, Saturnu, Uranu, Neptunu y Plutón. * Según el puntu de vista históricu puestu al día han de tenese en cuenta los nuevos descubrimientos. Tienen asina la consideración de planeta tolos anteriores y cualquier oxetu nuevu que se descubra mayor que Plutón. * El criteriu de la esfera gravitacional, define como planeta acualquier oxetu arredondiáu pola mor de la so [[fuercia gravitacional]] que gravita direutamente alredor del sol y, por estensión d'una estrella. Según esta definición, el cuerpu [[(1) Ceres|Ceres]] del [[cinturón d'asteroides]] forma parte de los planetes. == Otros sistemes planetarios == Dende qu'en [[1995]] se descubrió'l primer [[planeta estrasolar]] o ''exoplaneta'', tiense la certeza de qu'esisten otros planetes alredor d'otres estrelles. D'entós pa acá identificáronse más de 170, lo que paez indicar que la esistencia de planetes estrasolares ye bastante corriente. Anque tolos detectaos hasta agora son planetes xigantes, polo menos de la talla de Xúpiter o Neptunu, los astrónomos esperen alcontrar dalgún planeta de carauterístiques similares a la Tierra, lo que podía xustificar les investigaciones sobre la posible vida estraterrestre. == Tipoloxía y formación de planetes == Considérase que los planetes fórmense al tiempou que la so estrella por [[acrecimientu]] y [[condensación]] d'una nube de gas y de materia interestelar baxo influencia de la gravitación. Los cuerpos planetarios nacen de les perturbaciones nel discu d'acrecimientu y atrayen oxetos nel so campu gravitatoriu. Esta fase de creación realízase por impautos sucesivos d'oxetos que circulen nel espaciu a velocidaes relativamente importantes (ente varios quilómetros y decenes de quilómetros por segundu ), produciéndose una gran cantidá de calor en cada colisión. Los planetas formaos de recién tán asina compuestos de materiales en fusión, y la calor pu conservase varios millones d'años si la superficie enfría lo bastante pa endurecer en froma de roques o de gas. Puen esistir dos tipos de planetes: los [[planetes gaseosos]] y los [[planetes telúricos]] (o rocosos) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Astronomía]] 0u295pxbm2n7jfkoy3wj60c6feglk7y 0 11074 4496543 4495369 2026-05-26T10:12:00Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea 4496543 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20210318090705}} {{referencies|t=20210318090656}} {{ficha xenérica}} Un '''añu lluz''' ye la [[distancia]] que percuerre la [[lluz]] nun [[añu]]. Más específicamente, correspuende cola distancia que percorrería un [[fotón]] nel [[vacíu]] a una distancia [[infinita]] de cualquier [[campu gravitatoriu]] o [[campu magnéticu|magnéticu]], nun [[añu xulianu (astronomía)|añu xulianu]] (365,25 [[día|díes]] de 86.400 [[segundos]]). Equival aproximadamente a 9,46 x 10¹⁵ [[metru|m]] (poco menos de diez billones de [[quilómetru|quilómetros]]), yá que la [[velocidá de la lluz]] nel [[vacíu]] ye de 299.792.458 [[metru por segundu|m/s]]. N'[[astrofísica]]'l [[pársec]] ye anguaño la unidá preferida pa grandes distancies. == Datos interesantes == * La lluz tarda 8,3 [[minutu|minutos]] en viaxar dende'l [[Sol]] hasta la [[Tierra]]. * La distancia ente'l [[Sol]] y la [[Próxima Centauri|estrella más próxima]] ye de 4,22 años lluz. * La [[Vía Lláctea]], [[galaxa]] a la que pertenez el [[Sistema Solar]], tien 100.000 años lluz de [[diámetru]]. * Según la [[teoría de la relatividá]], nengún oxetu material (masa > 0) puede viaxar más rápido que la lluz. {{unidaes de llonxitú}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Unidaes de llonxitú]] sihf6cdagje62ydvekwyb9dky661615 0 12557 4496524 4496236 2026-05-26T09:29:49Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496524 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20200522112314}} {{1000}} {{Ficha d'oxetu celeste}} Una '''estrella'''<ref>{{DALLA|estrella}}</ref> ye un [[oxetu astronómicu]] formáu por un [[esferoide]] lluminosu de [[Plasma (estáu de la materia)|plasma]] que se caltién xuníu pola so [[gravedá]]. La estrella más averada a la [[Tierra]] ye'l [[Sol]]. Esti, al tar tan cerca, obsérvase non como un puntu sinón como un discu lluminosu onde la so presencia o ausencia nel cielu terrestre provoca'l día o la nueche respeutivamente. Les demás estrelles visibles a simple vista apaecen nel cielu nocherniegu como puntos rellumantes, titilantes por mor de les distorsiones óptiques que produz la [[turbulencia]] y les estremancies de densidá de l'[[atmósfera terrestre]]. Toes estes nomaes [[estrelles fixes]] tán na nuesa galaxa, la [[Camín de Santiago|Vía Lláctea]]; denguna estrella individual ayena a ella puede vese dende la Tierra ensin un [[telescopiu]]. Les estrelles más importantes tienen organizáose en constelaciones y asterismos, ya inclusive les más brillantes tienen un nome propiu. Los astrónomos tienen ellaborao [[Catálogu d'estrelles|catálogos estelares]], qu'identifiquen les estrelles conocíes y-yos dan [[Nomenclatura estelar|nomes estandarizaos]]. Nel [[universu observable]] percréese qu'hai ente 10²² y 10²⁴ estrelles. La vida d'una estrella entama col [[colapsu gravitatoriu]] d'una [[nebulosa]] gaseosa de material, formada principalmente d'[[hidróxenu]], xunto con [[heliu]] y traces d'elementos más pesaos. La so masa total ye'l principal factor que determina la so evolución ya'l so destín final. Una estrella brilla demientres la mayoría de la so fase de vida activa debido a la [[Fusión nuclear|fusión termonuclear]] d'hidróxenu, que lu convierte n'heliu, nel so nucleu. Esti procesu llibera enerxía que, tres travesar l'interior de la estrella, llibérase al [[espaciu esterior]]. Al final de la vida d'una estrella el so nucleu conviértese nuna [[estrella compauta]] o residual: una [[nana blanca]], una [[estrella de neutrones]] o, si la so masa ye grande abondo, un [[furacu negru]]. La [[Nucleosíntesis estelar|nucleosíntesis]], nes estrelles (en forma activa o residual), crea de forma natural cuasi tolos elementos químicos más pesaos que'l [[litiu]] qu'esisten. La [[perda de masa estelar]], y los españíos de les [[Supernova|supernoves]], devuelven, poro, al mediu interestelar materiales químicamente más ricos y variaos. Estos elementos, posteriormente, reciclaranse pa formar otres estrelles. Los astrónomos pueden determinar les propiedaes d'una estrella, como la so masa, edá, [[metalicidá]] (composición química), [[Estrella variable|variabilidá]], distancia y movimientu al traviés del espaciu, al traviés de la observación del so brillu aparente, del so espectru y de los sos cambeos de posición nel cielu a lo llargo del tiempu. Les estrelles pueden formar sistemes orbitales con otros oxetos astronómicos, como asocede nos [[Sistema planetariu|sistemes planetarios]] y nos [[Sistema estelar|sistemes estelares]], qu'abarquen dos o más estrelles. Cuando dos d'eses estrelles tienen una órbita relativamente próxima la so evolución vese afectada significativamente pola interacción gravitacional ente elles. Les estrelles, d'otra banda, pueden formar parte d'una estructura xuncida gravitacionalmente muncho mayor, como un [[cúmulu estelar]] o una [[galaxa]]. Les estrelles son oxetos de [[masa|mases]] pergrandes comprendíes ente 0,08 y 120 [[masa solar|mases solares]] (M_sol). La so [[lluminosidá]] tamién tien un rangu mui ampliu diendo dende una diez milésima a un millón de vegaes la lluminosidá del Sol. El [[radiu]], la [[temperatura]] y la lluminosidá d'una estrella puen rellacionase per aciu de la so aproximación a un [[cuerpu prietu]] cola siguiente ecuación: <math>L = 4 \pi R^2 \sigma T_{e}^4 </math> :onde '''L''' ye la lluminosidá, <math>\sigma</math> la [[constante de Stefan-Boltzmann]], '''R''' el radiu y '''T_e''' la [[temperatura efectiva]]. == Ver tamién == * [[Catálogu d'estrelles]] * [[Clasificación estelar]] * [[Constelaciones]] * [[Diagrama de Hertzsprung-Russell]] * [[Estructura estelar]] * [[Evolución estelar]] * [[Llista d'estrelles]] * [[Oxetu astronómicu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Astronomía Sur |2=http://www.astrosurf.com/astronosur/estrelles.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Estrelles * [http://www.portalciencia.net/mito.html portalciencia.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060919143905/http://www.portalciencia.net/mito.html |date=2006-09-19 }} Mitoloxía: Estrelles y Planetes * [http://celestia.albacete.org Proyeuto Celestia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906041806/http://celestia.albacete.org/ |date=2018-09-06 }} Web sobro l'usu del programa Celestia nún Institutu d'Eduación Secundaria {{entamu}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Astronomía]] kr2pfu78v0yskqtd59q51b7vdvjgubm 0 13364 4496520 4496241 2026-05-26T09:26:52Z Amasuela 32214 lláctea 4496520 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20200522110000}} {{organización}} La '''Xunión Astronómica Internacional''' ('''XAI''', n'[[inglés]] '''''International Astronomical Union''''' o '''IAU''') ye una agrupación de les estremaes sociedaes astronómiques nacionales y constitúi'l muérganu de decisión internacional nel campu de les definiciones de nomes de planetes ya otros oxetos celestes ansí como los estándares n'astronomía. Foi creada en [[1919]] a magar de la xunión d'estremaos organismos como la ''[[Carte du Ciel]]'', la ''[[Solar Union]]'' y el ''[[Bureau International de l'Heure]]''. El so primer presidente foi [[Benjamín Baillaud]]. El so envís ye promover y coordinar la cooperación internacional na [[astronomía]] y la ellaboración de les regles de nomenclatura de los estremaos cuerpos celestes. La XAI tien anguaño (febreru 2006) 8.993 socios individuales, principalmente profesionales de l'astronomía col grau académicu de doctor, y 62 socios nacionales, ye dicir, países afiliaos a la XAI. El 87% de los sos miembros son masculinos por un 13% de miembros femeninos. La XAI coordina 37 comisiones y 85 grupos de trabayu sobro estremaos temes astronómicos agrupaes en 12 disciplines cimeres: * División I: Astronomía fundamental. * División II: Sol y heliosfera. * División III: Ciencies planetaries. * División IV: Estrelles. * División V: Estrelles variables. * División VI: Material interestelar. * División VII: La Vía Lláctea. * División VIII: Galaxes ya Universu. * División IX: Espectroscopía. * División X: Radioastronomía. * División XI: Física d'altes enerxíes y téuniques espaciales. * División XII: Actividaes comunes a toles divisiones. == Asamblees Xenerales == L'Asamblea Xeneral de la XAI reúnese ca trés años. Los alcuentros pasaos incluyen: * '''XXVIth IAU General Assembly''' ([[2006]]): [[Praga]], [[República Checa]] * '''XXVth IAU General Assembly''' ([[2003]]): [[Sydney]], [[Australia]] * '''XXIVth IAU General Assembly''' ([[2000]]): [[Manchester]], [[Reinu Xuníu]] * '''XXIIIrd IAU General Assembly''' ([[1997]]): [[Kioto]], [[Xapón]] * '''XXIInd IAU General Assembly''' ([[1994]]): [[L'Haya]], [[Países Baxos]] * '''XXIst IAU General Assembly''' ([[1991]]): [[Buenos Aires]], [[Arxentina]] * '''XXth IAU General Assembly''' ([[1988]]): [[Baltimore|Baltimore, Maryland]], [[Estaos Xuníos]] * '''XIXth IAU General Assembly''' ([[1985]]): [[Nueva Delhi]], [[India]] * '''XVIIIth IAU General Assembly''' ([[1982]]): [[Patrás]], [[Grecia]] * '''XVIIth IAU General Assembly''' ([[1979]]): [[Montreal]], [[Canadá]] * '''XVIth IAU General Assembly''' ([[1976]]): [[Grenoble]], [[Francia]] * '''Extraordinary IAU General Assembly¹''' ([[1973]]): [[Varsovia]], [[Polonia]] * '''XVth IAU General Assembly''' ([[1973]]): [[Sydney]], [[Australia]] * '''XIVth IAU General Assembly''' ([[1970]]): [[Brighton]], [[Reinu Xuníu]] * '''XIIIth IAU General Assembly''' ([[1967]]): [[Praga]], [[Checoslovaquia]] * '''XIIth IAU General Assembly''' ([[1964]]): [[Hamburgu]], [[República Democrática Alemana]] * '''XIth IAU General Assembly''' ([[1961]]): [[Berkeley (California)]], [[Estaos Xuníos]] * '''Xth IAU General Assembly''' ([[1958]]): [[Moscú]], [[Xunión Soviética]] * '''IXth IAU General Assembly''' ([[1955]]): [[Dublín]], [[Irlanda]] * '''VIIIth IAU General Assembly''' ([[1952]]): [[Roma]], [[Italia]] * '''VIIth IAU General Assembly''' ([[1948]]): [[Zürich]], [[Suiza]] * '''VIth IAU General Assembly''' ([[1938]]): [[Estocolmu]], ([[Suecia]]) * '''Vth IAU General Assembly''' ([[1935]]): [[París]] ([[Francia]]) * '''IVth IAU General Assembly''' ([[1932]]): [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Estaos Xuníos]]) * '''IIIrd IAU General Assembly''' ([[1928]]): [[Leiden]] ([[Países Baxos]]) * '''IInd IAU General Assembly''' ([[1925]]): [[Cambridge]] ([[Reinu Xuníu]]) * '''Ist IAU General Assembly''' ([[1922]]): [[Roma]] ([[Italia]]) ¹ Celebrada pa conmemorar el 500 aniversariu de la nacencia de [[Nicolás Copérnico]] [http://www.blackwellpublishing.com/products/journals/aag/AAG_April03/aag_44237.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907002445/http://www.blackwellpublishing.com/products/journals/aag/AAG_April03/aag_44237.htm |date=2006-09-07 }} La XVIIth General Assembly ta planiada pal [[2009]] en [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Astronomía]] 9o0hfe2nb7d015bawi9c9qwz55gecu4 0 13676 4496267 4463188 2026-05-25T12:09:42Z Aldron55 131254 4496267 wikitext text/x-wiki {{artículu destacáu}} [[Imaxe:Flag of Asturias (indoor).svg|thumb|250px|Bandera asturiana, anguaño la oficial na Comunidá Autónoma]] [[Imaxe:Andecha_Astur.svg|thumb|250px|"[[Asturina cola estrella bermeya]]". Bandera nacionaliega asturiana cola estrella qu'emplega davezu'l nacionalismu d'izquierdes]] El '''nacionalismu asturianu''' ye un movimientu políticu y social encadarmáu que considera qu'[[Asturies]] merez un mayor autogobiernu o que ye una [[nación]] y reclama los derechos que tien como tala como'l [[drechu d'autodetermín]] y el derechu a la so integridá y xunidá territorial histórica. Amás, la defensa de la [[cultura asturiana]], sobremanera la llingua, y el respetu a la natura y a los recursos naturales propios ye ún de los sos enfotos. Esta corriente ta inxerta nun movimientu nomáu "[[asturianismu políticu]]", nel que tamién ta'l "[[rexonalismu asturianu]]". El resurdimientu del asturianismu na [[transición española|transición política]] a la democracia tien los sos entamos nel coleutivu [[Conceyu Bable]], y col primer partíu políticu nacionaliegu de la historia que foi'l [[Conceyu Nacionalista Astur]] en [[1977]]. N'Asturies, magar que nun ye un fenómenu tan rescampláu como nos casos del [[Nacionalismu catalán]] o'l [[Nacionalismu vascu|vascu]], el [[nacionalismu]] dexóse notar na [[política d'Asturies|política asturiana]], anque más a un nivel de [[movimientu social]] que d'elementu con una ñidia representación institucional. Anque esiste esi menor arraigoñamientu del nacionalismu, Asturies tien vivíes delles etapes de [[soberanía|soberanía política]], cola dómina del [[Reinu d'Asturies]] ente los años [[718]] y [[925]], la declaración de soberanía de la [[Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies|Xunta Xeneral]] de [[1808]], y el [[Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión]] de [[1937]]. [[Ficheru:Bandera asturiana.svg|miniaturadeimagen|Propuesta de bandera asturiana utilizada pol [[Partido Comunista de los Trabajadores|Partíu Comunista de el Trabayadores]] mientres los años 1970.Tamién emplegada pol nacionalismu asturianu ]] == Historia == === Aniciu del asturianismu === Depués de sieglos d'ermu cultural y d'aisllamientu empecipió a desendolcase un movimientu intelectual asturianu. Fundóse la [[Universidá d'Uviéu]] y apaeció, yá nel [[sieglu XVII]], el primer autor conocíu n'[[asturianu]] de la [[Edá Moderna]], [[Antón de Marirreguera]], quien ganara'l primer premiu ''Xusta Lliteraria'' compitiendo con obres en [[castellán]] y en [[llatín]]. Poco tiempu depués asoleyaríase tamién el llibru ''Antigüedades y cosas memorables del Principado de Asturias'' un intentu del [[Padre Luis Alfonso de Carvallo]] de continuar l'estilu marcáu poles cróniques medievales de la [[corte asturiana]]. Nesta dómina l'asturianismu y la [[ilustración]] diben xuntos, poro, estos primeros pasos del asturianismu modernu foron daos polos homes ilustraos. L'Asturianismu políticu atopa'l so entamu históricu col xixonés Xovellanos. Esti personaxe de la cultura asturiana amás de falar de la unidá de la llingua asturiana: {{cita|''"la llingua de los vaqueiros ye dafechu la mesma que la de tol pueblu d'Asturies: les mesmes pallabres, la mesma sintaxis y mecanismu del dialeutu xeneral del país"''|}} Amás tien nos sos testos abondos vezos del so asturianimu como na so defensa de la [[Xunta Xeneral]] cuando la so supresión pol [[Marqués de la Romana]]. Llegó denunciar nunes cartes qu'esti fechu diba escontra la Constitución Histórica Asturiana, esto quier dicir que Xovellanos consideraba Asturies como pueblu estremau del restu, como Nación, pero baxo'l dominiu la Monarquía Española: {{cita|''"Mas si por el contrario, viese que a Vuestra Majestad no mueven sus clamores, y que desestima la pronta reparacion de sus agravios, nosotros no responderemos de las consecuencias. Sabemos los derechos que da al Principado su antigua constitución; sabemos que tiene el de no obedecer y reclamar toda providencia que fuese contraria a ella, y de resistirlas hasta donde permitan su fidelidad y respeto; y no ver algún peligro en excitar esta lucha entre la autoridad soberana y los derechos de un pueblo respetable, entre la fuercia armada de la una y el amor a la libertad del otro. '''(Recursos contra el Marqués de la Romana, Memoria en defensa de la Junta Central)'''"''|}} Enantes de la transición hebo partíos ya ideoloxíes que foron asturianistes, o teníen vezos de tal como los xunionistes [[Gumersindo Laverde y Ruiz]], [[Carlismu|carlistes]] (como [[Xuan María Acebal]], [[Vázquez de Mella]],...), federalistes ([[Canga Argüelles]], [[Pin de Pría]],...), rexonalistes ([[Pachín de Melás]],...). La [[Xunta Rexonalista del Principáu d'Asturies]] sería'l primeru, anque nun tuvo dempués nenguna continuidá política. L'asturianismu d'anguaño ye perdíficil de nomar, dellos falen de rexonalismu y otros de nacionalismu. === Historia xeneral del Nacionalismu Asturianu === ===== Conceyu Bable y Conceyu Nacionalista Astur ===== El nacionalismu asturianu surde nel periodu políticu conocíu como la [[transición española|transición]] y podría datase la so nacencia tres la espublización a entamos de [[1977]] del "Cartafueyu so'l Rexonalismu" col que l'importante coleutivu asturianista [[Conceyu Bable]] daba'l saltu oficial al [[nacionalismu]]. Foi daquella cuando dellos militantes mozos de Conceyu bable formarán el CNA. El [[Conceyu Nacionalista Astur]], fundáu en [[1977]] y en [[1979]] conseguirá la llegalización convirtiéndose oficialmente nel primer partíu nacionaliegu asturianu. El CNA, como se comentare, foi fundáu por dellos militantes mozos de [[Conceyu Bable]] y preséntase como un coleutivu políticu de militancia única d'esquierda. A entamos de los 80 desapaez [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]] mizcu dempués de que foren deteníos dellos de los sos militantes por formar una organización armada en comuña con [[ETA]]. ===== Nos [[años 1980|1980]] ([[ENA]], [[PAS]], [[UNA]]) ===== Nos [[años 1980|1980]], coincidiendo nel contestu de la promulgación del Estatutu d'Autonomía p'Asturies, xurden dellos partíos. En 1982 L'[[Ensame Nacionalista Astur]] ([[Ensame Nacionalista Astur|ENA]]) que recoyía la llinia d'izquierda radical del [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]], en 1985 el [[Partíu Asturianista]] ([[Partíu Asturianista|PAS]])<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Nuevo/grupo/asturianista/elpepinac/19861001elpepinac_18/Tes ''Nuevu grupu asturianista]'', de EL PAÍS 1/10/1987.</ref> ( qu'ente los sos oxetivos taba un proyeutu d'igua del [[Estatutu d'Autonomía]]) que sería ''"asturianista, interclásista y de progresu"'' según los sos Estatutos, y en 1986 apaecería la [[Xunta Nacionalista Asturiana]] ([[Xunta Nacionalista Astur|XNA]]) de calter izquierdista más moderáu que la ENA. L'[[Ensame Nacionalista Astur]] y la [[Xunta Nacionalista Asturiana]] converxerán en [[1988]] conformando la [[Unidá Nacionalista Asturiana]]. La orientación d'[[Unidá Nacionalista Asturiana|UNA]] haza una coalición eleutoral col [[Partíu Asturianista]] fizo dixebra interna n'[[Unidá Nacionalista Astur|UNA]] de la que seríen espulsaos los miembros de la Xunta Nacional de la corriente crítica del que saldrá [[Andecha Astur]] en 1990. Tamién taba'l [[Conceyu Independiente d'Asturies]]. Nos años 1980 tamién entamaríen apaecer dellos colleutivos nacionaliegos nel planu social como la [[Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana]] ([[1984]]), la [[Lliga Celta]] en [[1981]] o'l [[Conceyu d'Estudiantes Nacionalistes]] de [[1986]]. ===== Nos [[años 1990|1990]] ([[PAS]]-[[UNA]]) ===== Nes eleiciones del 25 de mayu 1991 la [[Coalición Asturiana]] algama un diputáu na Xunta Xeneral na persona de [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] y seis conceyales en cinco conceyos distintos. Ye la primer vegada dende la restauración de la democracia na qu'un miembru d'un partíu nacionaliegu consigue un puestu na Xunta. Poco dempués d'una frustada negociación de fusión ente dambes organizaciones (un añu dempués d'entamar la llexislatura) frayose la [[Coalición Asturiana]] por mor de la engarradiella dialéutica ente los líderes de dambes, [[José Suárez Arias-Cachero|Felechosa]] de la [[UNA]] y [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] del [[PAS]], disolviéndose la [[UNA]]. Nes eleiciones de [[1995]] el [[Partíu Asturianista]] (PAS) dirá en solitariu a les eleiciones calteniendo'l diputáu, repitiendo Xuan Xosé Sánchez Vicente, onde amás nes municipales llograríase l'alcaldía de Nava; pero estos resultaos nun se caltendríen yá nes eleiciones de [[1999]]. ===== Sieglu XXI ===== Nel añu [[2000]] [[Andecha Astur]] algama una sentencia histórica del Tribunal Constitucional tres ser denegaes les sos candidatures en Llingua Asturiana a les eleiciones estatales pasaes de 1996 gracies a la [[Llei d'usu y promoción del bable/asturianu de 1998]] fecha dos años enantes. La sentencia permitía a les organizaciones polítiques presentar les candidatures n'[[asturianu]], drechu que se-y negare nes eleiciones xenerales de 1996 polo que nun participó n'elles. Nes eleiciones autonómiques de [[2003]], [[Bloque por Asturies]] presentóse en coalición con [[Izquierda Xunida]], llogrando fomar parte del [[Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies|gobiernu]] xunta la [[Federación Socialista Asturiana|FSA]]-[[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]. Nel [[2004]] Andecha Astur preséntase a les eleiciones al [[Parllamentu Européu]] dientru de la coalición [[Europa de los Pueblos]], onde participaben nacionalistes vascos, catalanes, aragoneses y andaluces y qu'algamó un representante. ===== Anguaño ===== Pa les eleiciones autonómiques de 2007 el nacionaliegu [[Partíu Asturianista]] ''(PAS)'' presentose aconceyáu col partíu rexonalista [[Unión Renovadora Asturiana]] ''(URAS)'' na coalición [[Unión Asturianista]]. Amás nos primeros meses de [[2007]], [[Izquierda Asturiana]] ''(IAS)'', xunto a [[Los Verdes-Grupu Verde]], tamién anuncien un alcuerdu pa les eleiciones municipales y autonómiques de mayu d'esi añu, baxo'l nome d'[[UNIDÁ]]. Nengún partíu nacionaligu algamó xunteru dalgún. Pa les eleiciones xenerales de 2008 presentóse [[Andecha Astur]] y [[Unidá]] (el [[Partíu Asturianista]] non, pidiendo-y a los sos votantes el votu nulu o en blancu). [[Andecha Astur]] baxó a 1299 (0,18%) nestes de los 1.942 (0,28%) de 2004, y [[Unidá]] algamó 848 votos (0,12%), siendo un númberu permalu pa la coalición, por mor que sólo xubió 17 votos de los 831 qu'en 2004 sacara [[Izquierda Asturiana]]. === Dellos aspeutos === ===== Progresista dende la Transición ===== Dende un entamu les organizaciones abiertamente nacionaliegues n'Asturies foron progresistes. El primer partíu políticu nacionaligu foi'l [[Conceyu Nacionalista Astur]] (CNA) en [[1976]]. Tres la so desapaición coyerá'l testigu del nacionalismu otra fuercia nidiamente d'izquierdes l'[[Ensame Nacionalista Astur]] (ENA) en [[1982]], la tamién izquierdista [[Xunta Nacionalista Asturiana]] (la ENA y la XNA conformarán en [[1988]] la organización [[Unidá Nacionalista Asturiana]]), y el [[Partíu Asturianista]] (PAS) que sería ''"asturianista, interclasista y de progresu"'' según los sos Estatutos. [[Andecha Astur]] sería ''"socialista"'' y ñacería en [[1990]] de los espulsaos de la UNA, y otres organizaciones posteriores nidiamente nacionaliegues tamién seríen progresistes (como [[IAS]]. El [[rexonalismu asturianu]] vien tando representáu nos caberos años por fuercies mayoritariamente de centru-drecha comu la [[Unión Renovadora Asturiana]] y [[Convergencia Democrática Asturiana]] (esti últimu nun tien nenguna representatividá) por anque tamién ye cierto que na transición hebio proyeutos d'izquierdes como'l PSPA [[Partíu Socialista Popular d'Asturies]] de 1977 y que poco dempués d'algamar un 7,9% de votu finaría inxertándose nel [[PSOE]] o [[Unidá Rexonalista]] nes eleiciones de 1977 y que se disolvería poco dempués. El rexonalismu de fines de [[sieglu XIX]] y entamos del [[sieglu XX]] sería mayoritariamente conservador. ===== La cuestión de la Llingua Asturiana ===== La defensa de la Llingua Asturiana y la llucha pola so oficializadá ye una revindicaición historica del nacionalismu asturianu que la tien como elementu cimeru de la identidá nacional asturiana. L'[[asturianu]] o bable carez d'oficialidá n'[[Asturies]], anque l'[[Estatutu d'Autonomía d'Asturies|Estatutu d'Autonomía]] y reconoz una especial proteición, nin siquiera ésta se cumple y tolos años faense manifestaciones y conciertos al favor de la oficialidá del asturianu. Los nacionaliegos tán ente los sos más férreos defensores, si bien nun son dafechu los únicos. Demientres el [[franquismu]], y al aviesu que n'otres comunidaes como [[Cataluña]] o'l [[País Vascu]], onde'l [[catalán]] y l'[[euskera]] foron reprimíos, lo que prevocó un rescample del sentimientu nacional, n'Asturies la llingua llariega foi ridiculizada, lo que tuvo como consecuencia que la población tendiese a escaecela y dexar d'utilizala, al considerase socialmente "poco cultu" a quien falare n'asturianu. Güei s'estima que lo falen 550.000 persones n'Asturies, onde 100.000 tienenlo como primer llingua y 450.000 como segunda. ===== Escontra'l "cuadonguismu" ===== Una de les carauterístiques del nacionalismu asturianu ye la oposición al usu que'l [[nacionalismu español]] fai de la figura de [[Pelayu]] y la denomada [[Reconquista]] y la [[Batalla de Cuadonga]] como aniciu d'España poro refuga la idea de Asturies como bierzu d'España que caltién el nacionalismu español. El denomáu "cuandonguismu", como Pelayo Rojo indica nun artículu entituláu ''Por un nuéu nacionalismu asturianu'':<ref>[http://www.lahaine.org/index.php?blog=2&p=14046 ''Por un nuevo nacionalismo asturiano]'', de Pelayo Rojo.</ref> {{cita|''El cuadonguismu ye una ideoloxía especialmente desafortunada que fiere, a un tiempu, abondes sensibilidaes. Primero, sirve pa tapecer la boca al nacionalismu asturianu. Al identificar la nación asturiana con una especie d'"España primordial", embrionaria, con un depósitu d'esencies hispanes, se torga toa vindicación nacionaliega que ponga l'acentu nes estremancies llingüístiques, étniques, o en xeneral, nacionales, de los asturianos colos hispanos. [...] Per otru llau, ye una ideoloxía mui estrechamente venceyada col tradicionalismu más ranciu, y lo qu'esti lleva consigo, la monarquía (don Pelayu, primer rei d'Asturies, elixíu polos astures rebeldes al Islam, sería'l primer rei d'España) y l'imperialismu de signu católicu d'orixe visigóticu (el reinu asturiano foi'l xerme d'una reconquista imperial de la España perdida a manes de los musulmanes). El cuadonguismu, poro, entraña la permala asociación de les idees del monarquismu y de tradición católica, belixerante conl infiel.''|Pelayo Rojo, Por un nuéu nacionalismu asturianu}} ===== Vindicación de la cultura atlántica y del territoriu históricu asturianu ===== Asturies, alcuéntrase xeográficamente nel denomáu [[Arcu Atlánticu]] poro ye una fastera d'[[cultura celta n'Asturies|influyencies culturales celtes]], y presenta pa los nacionaliegos asturianos estremancies significatives con otres fasteres del [[España|Estáu español]] más influyíes por una cultua [[Mar Mediterraneu|mediterránea]]. [[Carlos X. Blanco]] opinó sobro ello nun artículu entituláu ''Asturies nun ye España'':<ref>[http://www.rebelion.org/noticia.php?id=25544 ''Asturias no es España''], de Carlos X. Blanco.</ref> {{cita|''Asturies nun ye España (nin lo demás tierra conquistada). La nación asturiana vive ente dos agües, l'atlántica (o cantábrica) a la que pertenez de forma natural, y la mediterránea, a la que pertenez de forma coercitiva pol somorgamientu del nuesu país na monarquía castellana, na media, y nel estáu español, na moderna. Alministrenmos dende Madrid, y con ello mos llanten unes estructures de dominación que nun son les de nueso. La economía cuasi-esclavista del Sur y del Mediterraneu nun ye la de nueso, y los intereses productivos y comerciales del país asturianu van inclusive a la escontra de los qu'importen n'España. El desendolque económico asturianu podrá nun ser boyante, como'l de Madrid, y otres rexones llevantines y sureñes, pero al menos nun se basa (sacantes en pequeñes cuotes, llamentables) na esplotación d'emigrantes foriatos. L'esclavismu enxamás nun foi col calter de la nuesa xente. El medio y el talante astures siempres foron a la escontra d'esa tendencia del esplotador d'estilu mediterraneu''.|Carlos X. Blanco, Asturies nun ye España}} Nel primer nacionalismu asturianu hai un fuerte [[celtismu]] y qu'inda güei impregna'l movimientu. ===== Llucha Violenta ===== Nel mes de marzu de [[1980]], la Policía detenía a siete persones pola so rellación col atracu a la sede central del [[Banco Herrero]] n'[[Uviéu]] y la organización [[ETA]] (p-m). Siete mozos y moces que militaben nel primer partíu del movimientu nacionaliegu asturianu, el [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/ETA_POLITICO_MILITAR/ETA_POLITICO_MILITAR_/1974-1982/Detenidos/presuntos/implicados/atraco/ETA/p-m/Banco/Herrero/elpepiesp/19800323elpepinac_4/Tes ''Detenidos cuatro presuntos implicados en el atraco de ETA (p-m) al Banco Herrero]'', de EL PAÍS 23/03/1980.</ref> Demientres esa década de los [[años 1980]], esistió amás un grupu armáu que baxo'l nome d'[[Andecha Obrera]], fizo españar dellos artefautos n'oxetivos típicos de les lluches obreres, como oficines del [[INEM]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/ASTURIAS/ANDALUCiA/GRAPO/GUARDIA_CIVIL/artefautos/explosivos/Asturias/Andalucia/elpepiesp/19850922elpepinac_16/Tes/ ''Cuatro artefautos explosivos, en Asturias y Andalucía]'', de EL PAÍS 22/09/1985.</ref> === Historia eleutoral del Nacionalismu Asturianu === ===== a la [[Xunta Xeneral]]===== 2012 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Bloque por Asturies]]-[[Unidá Nacionalista Asturiana]] (na coalición [[Compromisu por Asturies]] nel 2012) | 1.656 | 0,33 |- | [[Andecha Astur]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2011) | 674 | 0,13 |- |} 2011 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Bloque por Asturies]]-[[Unidá Nacionalista Asturiana]] | 6.191 | 1,03 |- | [[Partíu Asturianista]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2011) | 2.953 | 0,49 |- | [[Conceyu Abiertu]] | 1.421 | 0,24 |- |} 2007 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2007) | 13.255 | 2,3 |- | [[IAS]] (na coalición [[Unidá]] nel 2007) | 3.848 | 0,7 |- | [[Andecha Astur]] | 2.727 | 0,5 |- |} 2003 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 11.376 | 1,84 |- | [[Andecha Astur]] | 3.821 | 0,62 |- | [[IAS]] | nun se presentó | nun se presentó | nun se presentó |- |} 1999 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 15.998 | 2,58 |- | [[Andecha Astur]] | 2.206 | 0,36 |- | [[IAS]] (na coalición [[Bloque de la Izquierda Asturiana]]) | 1.366 | 0,22 |- |} 1995 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 20.669 | 3,19 | 1 |- | [[Liga Asturiana]] | 1.959 | 0,30 |- | [[Andecha Astur]] | 1.948 | 0,30 |- |} 1991 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] y [[Unidá Nacionalista Asturiana]] (na coalición [[Coalición Asturiana]]) | 14.569 | 2,74 | 1 |- | [[Conceyu Independiente d'Asturies]] | 1.938 | 0,36 |- | [[Andecha Astur]] | 1.137 | 0,21 |- |} 1987 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 7.302 | 1,28 |- | [[Ensame Nacionalista Astur]] | 2.800 | 0,49 |- |} 1983 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Ensame Nacionalista Astur]] | 2.505 | 0,44 |- |} http://www.constitucion.rediris.es/observaut/Indice.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201113424/http://constitucion.rediris.es/observaut/Indice.html |fecha=2008-12-01 }} == Partíos políticos nacionaliegos per orde alfabéticu == *[[Andecha Astur]] (AA) *[[Bloque por Asturies]] (BA) *[[Conceyu Abiertu]] (CONCEYU ABIERTU) *[[Partíu Asturianista]] (PAS) *[[Unidá Nacionalista Asturiana]] (UNA). == Mocedaes nacionalistes == * [[Darréu]] (Andecha Astur) * [[Bloque de la Mocedá Asturianista]] (Bloque por Asturies) Integráu en [[Compromisu pola Mocedá]] pero orgánicamente independiente * [[Fai!]] * [[UNA-Mocedá]] (Unidá Nacionalista Asturiana) Integráu en [[Compromisu pola Mocedá]] pero orgánicamente independiente * [[Xuventú Asturianista]] (PAS) == Otres organizaciones == * [[Sofitu]] (Muerganismu popular antirrepresivu) * [[Conceyu pola Normalización]] (Normalización de la llingua y cultura asturianes en tol territoriu históricu d'Asturies) == Notes == {{llistaref}} == Bibliografía == *Historia del nacionalismu asturianu, [[Inaciu Iglesias]], (2004). ISB:84-95640-83-X *Asturianismu políticu (1790 - 1936), [[Pablo San Martín]] *La Nación (im)posible. Reflexiones sobre la ideología nacionalista asturiana, [[Pablo San Martín]] *Los ámbitos de la nación asturiana. [[Xaviel Vilareyo]] (2008). ISBN:978-84.935983-5-8 *Les Asturies y el nacionalismu bascu. [[Xaviel Vilareyo]] (2012). ISBN 978-84-937721-3-1 == Páxines web == *[https://www.andecha.org/ Andecha Astur] *[http://asturianista.es/ Partíu Asturianista] *[http://www.suatea.org/ SUATEA] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Nacionalismu asturianu|Nacionalismu asturianu]] hci0u7wg7yushsnby1it5cwux3hedaw 4496271 4496267 2026-05-25T12:29:57Z Aldron55 131254 4496271 wikitext text/x-wiki {{artículu destacáu}} [[Imaxe:Flag of Asturias (indoor).svg|thumb|250px|Bandera asturiana, anguaño la oficial na Comunidá Autónoma]] [[Imaxe:Andecha_Astur.svg|thumb|250px|"[[Asturina cola estrella bermeya]]". Bandera nacionaliega asturiana cola estrella qu'emplega davezu'l nacionalismu d'izquierdes]] El '''nacionalismu asturianu''' ye un movimientu políticu y social encadarmáu que considera qu'[[Asturies]] merez un mayor autogobiernu o que ye una [[nación]] y reclama los derechos que tien como tala como'l [[drechu d'autodetermín]] y el derechu a la so integridá y xunidá territorial histórica. Amás, la defensa de la [[cultura asturiana]], sobremanera la llingua, y el respetu a la natura y a los recursos naturales propios ye ún de los sos enfotos. Esta corriente ta inxerta nun movimientu nomáu "[[asturianismu políticu]]", nel que tamién ta'l "[[rexonalismu asturianu]]". El resurdimientu del asturianismu na [[transición española|transición política]] a la democracia tien los sos entamos nel coleutivu [[Conceyu Bable]], y col primer partíu políticu nacionaliegu de la historia que foi'l [[Conceyu Nacionalista Astur]] en [[1977]]. N'Asturies, magar que nun ye un fenómenu tan rescampláu como nos casos del [[Nacionalismu catalán]] o'l [[Nacionalismu vascu|vascu]], el [[nacionalismu]] dexóse notar na [[política d'Asturies|política asturiana]], anque más a un nivel de [[movimientu social]] que d'elementu con una ñidia representación institucional. Anque esiste esi menor arraigoñamientu del nacionalismu, Asturies tien vivíes delles etapes de [[soberanía|soberanía política]], cola dómina del [[Reinu d'Asturies]] ente los años [[718]] y [[925]], la declaración de soberanía de la [[Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies|Xunta Xeneral]] de [[1808]], y el [[Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión]] de [[1937]]. [[Ficheru:Bandera asturiana.svg|miniaturadeimagen|Propuesta de bandera asturiana utilizada pol [[Partido Comunista de los Trabajadores|Partíu Comunista de el Trabayadores]] mientres los años 1970. Tamién emplegada pol nacionalismu asturianu ]] == Historia == === Aniciu del asturianismu === Depués de sieglos d'ermu cultural y d'aisllamientu empecipió a desendolcase un movimientu intelectual asturianu. Fundóse la [[Universidá d'Uviéu]] y apaeció, yá nel [[sieglu XVII]], el primer autor conocíu n'[[asturianu]] de la [[Edá Moderna]], [[Antón de Marirreguera]], quien ganara'l primer premiu ''Xusta Lliteraria'' compitiendo con obres en [[castellán]] y en [[llatín]]. Poco tiempu depués asoleyaríase tamién el llibru ''Antigüedades y cosas memorables del Principado de Asturias'' un intentu del [[Padre Luis Alfonso de Carvallo]] de continuar l'estilu marcáu poles cróniques medievales de la [[corte asturiana]]. Nesta dómina l'asturianismu y la [[ilustración]] diben xuntos, poro, estos primeros pasos del asturianismu modernu foron daos polos homes ilustraos. L'Asturianismu políticu atopa'l so entamu históricu col xixonés Xovellanos. Esti personaxe de la cultura asturiana amás de falar de la unidá de la llingua asturiana: {{cita|''"la llingua de los vaqueiros ye dafechu la mesma que la de tol pueblu d'Asturies: les mesmes pallabres, la mesma sintaxis y mecanismu del dialeutu xeneral del país"''|}} Amás tien nos sos testos abondos vezos del so asturianimu como na so defensa de la [[Xunta Xeneral]] cuando la so supresión pol [[Marqués de la Romana]]. Llegó denunciar nunes cartes qu'esti fechu diba escontra la Constitución Histórica Asturiana, esto quier dicir que Xovellanos consideraba Asturies como pueblu estremau del restu, como Nación, pero baxo'l dominiu la Monarquía Española: {{cita|''"Mas si por el contrario, viese que a Vuestra Majestad no mueven sus clamores, y que desestima la pronta reparacion de sus agravios, nosotros no responderemos de las consecuencias. Sabemos los derechos que da al Principado su antigua constitución; sabemos que tiene el de no obedecer y reclamar toda providencia que fuese contraria a ella, y de resistirlas hasta donde permitan su fidelidad y respeto; y no ver algún peligro en excitar esta lucha entre la autoridad soberana y los derechos de un pueblo respetable, entre la fuercia armada de la una y el amor a la libertad del otro. '''(Recursos contra el Marqués de la Romana, Memoria en defensa de la Junta Central)'''"''|}} Enantes de la transición hebo partíos ya ideoloxíes que foron asturianistes, o teníen vezos de tal como los xunionistes [[Gumersindo Laverde y Ruiz]], [[Carlismu|carlistes]] (como [[Xuan María Acebal]], [[Vázquez de Mella]],...), federalistes ([[Canga Argüelles]], [[Pin de Pría]],...), rexonalistes ([[Pachín de Melás]],...). La [[Xunta Rexonalista del Principáu d'Asturies]] sería'l primeru, anque nun tuvo dempués nenguna continuidá política. L'asturianismu d'anguaño ye perdíficil de nomar, dellos falen de rexonalismu y otros de nacionalismu. === Historia xeneral del Nacionalismu Asturianu === ===== Conceyu Bable y Conceyu Nacionalista Astur ===== El nacionalismu asturianu surde nel periodu políticu conocíu como la [[transición española|transición]] y podría datase la so nacencia tres la espublización a entamos de [[1977]] del "Cartafueyu so'l Rexonalismu" col que l'importante coleutivu asturianista [[Conceyu Bable]] daba'l saltu oficial al [[nacionalismu]]. Foi daquella cuando dellos militantes mozos de Conceyu bable formarán el CNA. El [[Conceyu Nacionalista Astur]], fundáu en [[1977]] y en [[1979]] conseguirá la llegalización convirtiéndose oficialmente nel primer partíu nacionaliegu asturianu. El CNA, como se comentare, foi fundáu por dellos militantes mozos de [[Conceyu Bable]] y preséntase como un coleutivu políticu de militancia única d'esquierda. A entamos de los 80 desapaez [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]] mizcu dempués de que foren deteníos dellos de los sos militantes por formar una organización armada en comuña con [[ETA]]. ===== Nos [[años 1980|1980]] ([[ENA]], [[PAS]], [[UNA]]) ===== Nos [[años 1980|1980]], coincidiendo nel contestu de la promulgación del Estatutu d'Autonomía p'Asturies, xurden dellos partíos. En 1982 L'[[Ensame Nacionalista Astur]] ([[Ensame Nacionalista Astur|ENA]]) que recoyía la llinia d'izquierda radical del [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]], en 1985 el [[Partíu Asturianista]] ([[Partíu Asturianista|PAS]])<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Nuevo/grupo/asturianista/elpepinac/19861001elpepinac_18/Tes ''Nuevu grupu asturianista]'', de EL PAÍS 1/10/1987.</ref> ( qu'ente los sos oxetivos taba un proyeutu d'igua del [[Estatutu d'Autonomía]]) que sería ''"asturianista, interclásista y de progresu"'' según los sos Estatutos, y en 1986 apaecería la [[Xunta Nacionalista Asturiana]] ([[Xunta Nacionalista Astur|XNA]]) de calter izquierdista más moderáu que la ENA. L'[[Ensame Nacionalista Astur]] y la [[Xunta Nacionalista Asturiana]] converxerán en [[1988]] conformando la [[Unidá Nacionalista Asturiana]]. La orientación d'[[Unidá Nacionalista Asturiana|UNA]] haza una coalición eleutoral col [[Partíu Asturianista]] fizo dixebra interna n'[[Unidá Nacionalista Astur|UNA]] de la que seríen espulsaos los miembros de la Xunta Nacional de la corriente crítica del que saldrá [[Andecha Astur]] en 1990. Tamién taba'l [[Conceyu Independiente d'Asturies]]. Nos años 1980 tamién entamaríen apaecer dellos colleutivos nacionaliegos nel planu social como la [[Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana]] ([[1984]]), la [[Lliga Celta]] en [[1981]] o'l [[Conceyu d'Estudiantes Nacionalistes]] de [[1986]]. ===== Nos [[años 1990|1990]] ([[PAS]]-[[UNA]]) ===== Nes eleiciones del 25 de mayu 1991 la [[Coalición Asturiana]] algama un diputáu na Xunta Xeneral na persona de [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] y seis conceyales en cinco conceyos distintos. Ye la primer vegada dende la restauración de la democracia na qu'un miembru d'un partíu nacionaliegu consigue un puestu na Xunta. Poco dempués d'una frustada negociación de fusión ente dambes organizaciones (un añu dempués d'entamar la llexislatura) frayose la [[Coalición Asturiana]] por mor de la engarradiella dialéutica ente los líderes de dambes, [[José Suárez Arias-Cachero|Felechosa]] de la [[UNA]] y [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] del [[PAS]], disolviéndose la [[UNA]]. Nes eleiciones de [[1995]] el [[Partíu Asturianista]] (PAS) dirá en solitariu a les eleiciones calteniendo'l diputáu, repitiendo Xuan Xosé Sánchez Vicente, onde amás nes municipales llograríase l'alcaldía de Nava; pero estos resultaos nun se caltendríen yá nes eleiciones de [[1999]]. ===== Sieglu XXI ===== Nel añu [[2000]] [[Andecha Astur]] algama una sentencia histórica del Tribunal Constitucional tres ser denegaes les sos candidatures en Llingua Asturiana a les eleiciones estatales pasaes de 1996 gracies a la [[Llei d'usu y promoción del bable/asturianu de 1998]] fecha dos años enantes. La sentencia permitía a les organizaciones polítiques presentar les candidatures n'[[asturianu]], drechu que se-y negare nes eleiciones xenerales de 1996 polo que nun participó n'elles. Nes eleiciones autonómiques de [[2003]], [[Bloque por Asturies]] presentóse en coalición con [[Izquierda Xunida]], llogrando fomar parte del [[Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies|gobiernu]] xunta la [[Federación Socialista Asturiana|FSA]]-[[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]. Nel [[2004]] Andecha Astur preséntase a les eleiciones al [[Parllamentu Européu]] dientru de la coalición [[Europa de los Pueblos]], onde participaben nacionalistes vascos, catalanes, aragoneses y andaluces y qu'algamó un representante. ===== Anguaño ===== Pa les eleiciones autonómiques de 2007 el nacionaliegu [[Partíu Asturianista]] ''(PAS)'' presentose aconceyáu col partíu rexonalista [[Unión Renovadora Asturiana]] ''(URAS)'' na coalición [[Unión Asturianista]]. Amás nos primeros meses de [[2007]], [[Izquierda Asturiana]] ''(IAS)'', xunto a [[Los Verdes-Grupu Verde]], tamién anuncien un alcuerdu pa les eleiciones municipales y autonómiques de mayu d'esi añu, baxo'l nome d'[[UNIDÁ]]. Nengún partíu nacionaligu algamó xunteru dalgún. Pa les eleiciones xenerales de 2008 presentóse [[Andecha Astur]] y [[Unidá]] (el [[Partíu Asturianista]] non, pidiendo-y a los sos votantes el votu nulu o en blancu). [[Andecha Astur]] baxó a 1299 (0,18%) nestes de los 1.942 (0,28%) de 2004, y [[Unidá]] algamó 848 votos (0,12%), siendo un númberu permalu pa la coalición, por mor que sólo xubió 17 votos de los 831 qu'en 2004 sacara [[Izquierda Asturiana]]. === Dellos aspeutos === ===== Progresista dende la Transición ===== Dende un entamu les organizaciones abiertamente nacionaliegues n'Asturies foron progresistes. El primer partíu políticu nacionaligu foi'l [[Conceyu Nacionalista Astur]] (CNA) en [[1976]]. Tres la so desapaición coyerá'l testigu del nacionalismu otra fuercia nidiamente d'izquierdes l'[[Ensame Nacionalista Astur]] (ENA) en [[1982]], la tamién izquierdista [[Xunta Nacionalista Asturiana]] (la ENA y la XNA conformarán en [[1988]] la organización [[Unidá Nacionalista Asturiana]]), y el [[Partíu Asturianista]] (PAS) que sería ''"asturianista, interclasista y de progresu"'' según los sos Estatutos. [[Andecha Astur]] sería ''"socialista"'' y ñacería en [[1990]] de los espulsaos de la UNA, y otres organizaciones posteriores nidiamente nacionaliegues tamién seríen progresistes (como [[IAS]]. El [[rexonalismu asturianu]] vien tando representáu nos caberos años por fuercies mayoritariamente de centru-drecha comu la [[Unión Renovadora Asturiana]] y [[Convergencia Democrática Asturiana]] (esti últimu nun tien nenguna representatividá) por anque tamién ye cierto que na transición hebio proyeutos d'izquierdes como'l PSPA [[Partíu Socialista Popular d'Asturies]] de 1977 y que poco dempués d'algamar un 7,9% de votu finaría inxertándose nel [[PSOE]] o [[Unidá Rexonalista]] nes eleiciones de 1977 y que se disolvería poco dempués. El rexonalismu de fines de [[sieglu XIX]] y entamos del [[sieglu XX]] sería mayoritariamente conservador. ===== La cuestión de la Llingua Asturiana ===== La defensa de la Llingua Asturiana y la llucha pola so oficializadá ye una revindicaición historica del nacionalismu asturianu que la tien como elementu cimeru de la identidá nacional asturiana. L'[[asturianu]] o bable carez d'oficialidá n'[[Asturies]], anque l'[[Estatutu d'Autonomía d'Asturies|Estatutu d'Autonomía]] y reconoz una especial proteición, nin siquiera ésta se cumple y tolos años faense manifestaciones y conciertos al favor de la oficialidá del asturianu. Los nacionaliegos tán ente los sos más férreos defensores, si bien nun son dafechu los únicos. Demientres el [[franquismu]], y al aviesu que n'otres comunidaes como [[Cataluña]] o'l [[País Vascu]], onde'l [[catalán]] y l'[[euskera]] foron reprimíos, lo que prevocó un rescample del sentimientu nacional, n'Asturies la llingua llariega foi ridiculizada, lo que tuvo como consecuencia que la población tendiese a escaecela y dexar d'utilizala, al considerase socialmente "poco cultu" a quien falare n'asturianu. Güei s'estima que lo falen 550.000 persones n'Asturies, onde 100.000 tienenlo como primer llingua y 450.000 como segunda. ===== Escontra'l "cuadonguismu" ===== Una de les carauterístiques del nacionalismu asturianu ye la oposición al usu que'l [[nacionalismu español]] fai de la figura de [[Pelayu]] y la denomada [[Reconquista]] y la [[Batalla de Cuadonga]] como aniciu d'España poro refuga la idea de Asturies como bierzu d'España que caltién el nacionalismu español. El denomáu "cuandonguismu", como Pelayo Rojo indica nun artículu entituláu ''Por un nuéu nacionalismu asturianu'':<ref>[http://www.lahaine.org/index.php?blog=2&p=14046 ''Por un nuevo nacionalismo asturiano]'', de Pelayo Rojo.</ref> {{cita|''El cuadonguismu ye una ideoloxía especialmente desafortunada que fiere, a un tiempu, abondes sensibilidaes. Primero, sirve pa tapecer la boca al nacionalismu asturianu. Al identificar la nación asturiana con una especie d'"España primordial", embrionaria, con un depósitu d'esencies hispanes, se torga toa vindicación nacionaliega que ponga l'acentu nes estremancies llingüístiques, étniques, o en xeneral, nacionales, de los asturianos colos hispanos. [...] Per otru llau, ye una ideoloxía mui estrechamente venceyada col tradicionalismu más ranciu, y lo qu'esti lleva consigo, la monarquía (don Pelayu, primer rei d'Asturies, elixíu polos astures rebeldes al Islam, sería'l primer rei d'España) y l'imperialismu de signu católicu d'orixe visigóticu (el reinu asturiano foi'l xerme d'una reconquista imperial de la España perdida a manes de los musulmanes). El cuadonguismu, poro, entraña la permala asociación de les idees del monarquismu y de tradición católica, belixerante conl infiel.''|Pelayo Rojo, Por un nuéu nacionalismu asturianu}} ===== Vindicación de la cultura atlántica y del territoriu históricu asturianu ===== Asturies, alcuéntrase xeográficamente nel denomáu [[Arcu Atlánticu]] poro ye una fastera d'[[cultura celta n'Asturies|influyencies culturales celtes]], y presenta pa los nacionaliegos asturianos estremancies significatives con otres fasteres del [[España|Estáu español]] más influyíes por una cultua [[Mar Mediterraneu|mediterránea]]. [[Carlos X. Blanco]] opinó sobro ello nun artículu entituláu ''Asturies nun ye España'':<ref>[http://www.rebelion.org/noticia.php?id=25544 ''Asturias no es España''], de Carlos X. Blanco.</ref> {{cita|''Asturies nun ye España (nin lo demás tierra conquistada). La nación asturiana vive ente dos agües, l'atlántica (o cantábrica) a la que pertenez de forma natural, y la mediterránea, a la que pertenez de forma coercitiva pol somorgamientu del nuesu país na monarquía castellana, na media, y nel estáu español, na moderna. Alministrenmos dende Madrid, y con ello mos llanten unes estructures de dominación que nun son les de nueso. La economía cuasi-esclavista del Sur y del Mediterraneu nun ye la de nueso, y los intereses productivos y comerciales del país asturianu van inclusive a la escontra de los qu'importen n'España. El desendolque económico asturianu podrá nun ser boyante, como'l de Madrid, y otres rexones llevantines y sureñes, pero al menos nun se basa (sacantes en pequeñes cuotes, llamentables) na esplotación d'emigrantes foriatos. L'esclavismu enxamás nun foi col calter de la nuesa xente. El medio y el talante astures siempres foron a la escontra d'esa tendencia del esplotador d'estilu mediterraneu''.|Carlos X. Blanco, Asturies nun ye España}} Nel primer nacionalismu asturianu hai un fuerte [[celtismu]] y qu'inda güei impregna'l movimientu. ===== Llucha Violenta ===== Nel mes de marzu de [[1980]], la Policía detenía a siete persones pola so rellación col atracu a la sede central del [[Banco Herrero]] n'[[Uviéu]] y la organización [[ETA]] (p-m). Siete mozos y moces que militaben nel primer partíu del movimientu nacionaliegu asturianu, el [[Conceyu Nacionalista Astur|CNA]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/ETA_POLITICO_MILITAR/ETA_POLITICO_MILITAR_/1974-1982/Detenidos/presuntos/implicados/atraco/ETA/p-m/Banco/Herrero/elpepiesp/19800323elpepinac_4/Tes ''Detenidos cuatro presuntos implicados en el atraco de ETA (p-m) al Banco Herrero]'', de EL PAÍS 23/03/1980.</ref> Demientres esa década de los [[años 1980]], esistió amás un grupu armáu que baxo'l nome d'[[Andecha Obrera]], fizo españar dellos artefautos n'oxetivos típicos de les lluches obreres, como oficines del [[INEM]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/ASTURIAS/ANDALUCiA/GRAPO/GUARDIA_CIVIL/artefautos/explosivos/Asturias/Andalucia/elpepiesp/19850922elpepinac_16/Tes/ ''Cuatro artefautos explosivos, en Asturias y Andalucía]'', de EL PAÍS 22/09/1985.</ref> === Historia eleutoral del Nacionalismu Asturianu === ===== a la [[Xunta Xeneral]]===== 2012 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Bloque por Asturies]]-[[Unidá Nacionalista Asturiana]] (na coalición [[Compromisu por Asturies]] nel 2012) | 1.656 | 0,33 |- | [[Andecha Astur]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2011) | 674 | 0,13 |- |} 2011 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Bloque por Asturies]]-[[Unidá Nacionalista Asturiana]] | 6.191 | 1,03 |- | [[Partíu Asturianista]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2011) | 2.953 | 0,49 |- | [[Conceyu Abiertu]] | 1.421 | 0,24 |- |} 2007 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] (na coalición [[Unión Asturianista]] nel 2007) | 13.255 | 2,3 |- | [[IAS]] (na coalición [[Unidá]] nel 2007) | 3.848 | 0,7 |- | [[Andecha Astur]] | 2.727 | 0,5 |- |} 2003 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 11.376 | 1,84 |- | [[Andecha Astur]] | 3.821 | 0,62 |- | [[IAS]] | nun se presentó | nun se presentó | nun se presentó |- |} 1999 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 15.998 | 2,58 |- | [[Andecha Astur]] | 2.206 | 0,36 |- | [[IAS]] (na coalición [[Bloque de la Izquierda Asturiana]]) | 1.366 | 0,22 |- |} 1995 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 20.669 | 3,19 | 1 |- | [[Liga Asturiana]] | 1.959 | 0,30 |- | [[Andecha Astur]] | 1.948 | 0,30 |- |} 1991 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] y [[Unidá Nacionalista Asturiana]] (na coalición [[Coalición Asturiana]]) | 14.569 | 2,74 | 1 |- | [[Conceyu Independiente d'Asturies]] | 1.938 | 0,36 |- | [[Andecha Astur]] | 1.137 | 0,21 |- |} 1987 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Partíu Asturianista]] | 7.302 | 1,28 |- | [[Ensame Nacionalista Astur]] | 2.800 | 0,49 |- |} 1983 {| border ="1" | Partíu | Votos | % | xunteros |- | [[Ensame Nacionalista Astur]] | 2.505 | 0,44 |- |} http://www.constitucion.rediris.es/observaut/Indice.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201113424/http://constitucion.rediris.es/observaut/Indice.html |fecha=2008-12-01 }} == Partíos políticos nacionaliegos per orde alfabéticu == *[[Andecha Astur]] (AA) *[[Bloque por Asturies]] (BA) *[[Conceyu Abiertu]] (CONCEYU ABIERTU) *[[Partíu Asturianista]] (PAS) *[[Unidá Nacionalista Asturiana]] (UNA). == Mocedaes nacionalistes == * [[Darréu]] (Andecha Astur) * [[Bloque de la Mocedá Asturianista]] (Bloque por Asturies) Integráu en [[Compromisu pola Mocedá]] pero orgánicamente independiente * [[Fai!]] * [[UNA-Mocedá]] (Unidá Nacionalista Asturiana) Integráu en [[Compromisu pola Mocedá]] pero orgánicamente independiente * [[Xuventú Asturianista]] (PAS) == Otres organizaciones == * [[Sofitu]] (Muerganismu popular antirrepresivu) * [[Conceyu pola Normalización]] (Normalización de la llingua y cultura asturianes en tol territoriu históricu d'Asturies) == Notes == {{llistaref}} == Bibliografía == *Historia del nacionalismu asturianu, [[Inaciu Iglesias]], (2004). ISB:84-95640-83-X *Asturianismu políticu (1790 - 1936), [[Pablo San Martín]] *La Nación (im)posible. Reflexiones sobre la ideología nacionalista asturiana, [[Pablo San Martín]] *Los ámbitos de la nación asturiana. [[Xaviel Vilareyo]] (2008). ISBN:978-84.935983-5-8 *Les Asturies y el nacionalismu bascu. [[Xaviel Vilareyo]] (2012). ISBN 978-84-937721-3-1 == Páxines web == *[https://www.andecha.org/ Andecha Astur] *[http://asturianista.es/ Partíu Asturianista] *[http://www.suatea.org/ SUATEA] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Nacionalismu asturianu|Nacionalismu asturianu]] b3ey6hne5b4ax6rhtfghtvli27ihadd 0 17623 4496525 4496235 2026-05-26T09:30:34Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea 4496525 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha d'oxetu celeste}} Una '''galaxa'''{{DALLAref}} (del raigón griegu ''glakt''-, ("''llacteu"'', "''de [[lleche]]"''); una referencia a la nuesa propia [[Vía Lláctea]]) ye un sistema masivu d'[[estrella|estrelles]], [[ñube]]s de [[gas]] y [[povisa]], [[materia escuro]], y seique enerxía escuro, xuníos gravitacionalmente. La cantidá d'estrelles qu'ensamen una galaxa ye variable, dende les '''enanes''' con con 10⁷ estrelles, hasta les '''xigantes''' con 10¹² estrelles. Formando parte d'una galaxa hai socadarmes como les [[nebulosa|nebuloses]], los [[cúmulu estelar|cúmulos estelares]] y los [[sistema estelar múltiple|sistemas estelares múltiples]] == Menes de galaxes == Les '''galaxes''' tienen tres configuraciones distintes: [[elipse|elíptiques]], [[espiral]]es ya [[irregular]]es. Una descripción daqué más detallao, sofitada na so fechura ye la provista pola secuencia de Hubble, propuesta nel añu [[1936]]. (Esti esquema namái se sofita na fechura visual, nun tien en cuentes otros fustaxes como la tasa de formación d'[[estrella|estrelles]] o l'actividá del nucleu galácticu. === Galaxes elíptiques === (E0-7): Galaxa con fustaxe d'[[elipse]]. Puen ser nomaes dende E0 hasta E7, au el númberu significa cuanto ovalada ye la elipse, d'esta miente E0 daríase un aldu a la [[esfera]] y E7 de mena de platu o discu. Tamién se pue dicir que'l númberu siñala la so [[escentricidá]] multiplicada por 10. [[Archivu:Hubble sequence photo.png|thumb|380px|Menes de galaxes d'alcuerdu al esquema de clasificación de Hubble.]] La so tilde amuesa escasa cadarma y típicamente, tienen relativamente poca materia interestelar. Darréu d'esto, estes galaxes tienen tamién un escasu númberu de cúmulos abiertos y la tasa de formación d'estrelles ye baxa. Pola escontra, tan dominaes por estrelles vieyes, de llonga evolución qu'orbiten en direiciones al debalu alrodiu'l nucleu . Nesti sen, danse un aldéu a los cúmulos globulares. Les galaxes más grandes son xigantes elíptiques. Camiéntase que la mayoría de les galaxes elíptiques son el resultáu del ensame ya xunión de galaxes. Estes puen algamar tamaños descomanaos, y davezu afáyense en conglomeraos mayores de galaxes, averaes al nucleu. === Galaxes espirales === [[Archivu:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|thumb|200px|Galaxa NGC 1300. La so espiral tien 3.000 [[añu lluz|años lluz]] de diámetru y nun caltién [[furacu prietu]] nel so centru. Imaxe compuesta, tomada pol [[Telescopiu Espacial Hubble]].]] Les galaxes espirales son discos rotantes d'estrelles y materia interestelar con una protuberancia central ensamada principalmente por estrelles más vieyes. Darréu d'esta protuberancia espárdense unos brazos de miente espiral y de rellumu variable. * (Sa-d): Galaxa de mena espiral con brazos de [[formación estelar]]. Les lletres minúscules indiquen lo sueltos que s'alcuentren los brazos, siendo «a» los brazos más apertaos y «d» los más separtaos o dispersos. * [[Galaxa lenticular|Galaxes lenticulares]] (S0 y SB0): Mena de galaxa espiral ensin brazos. E8 tamién se menta como perteneciente a esta triba de galaxes. * [[Galaxa espiral barrada|Galaxes espirales barraes]] (SBa-d): Galaxa espiral con una banda central d'estrelles. Les lletres minúscules tienen la mesma interpretación que les galaxes espirales. * [[Galaxa irregular|Galaxes irregulares]] (Irr): Galaxa de mena espiral, pero que s'alcuentra deformada de dalgún mou. [[Archivu:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|right|200px|'''[[NGC 4414]]''', una galaxa típica de mena espiral na [[constelación]] [[Coma Berenices]], el so [[diámetru]] ye aproximadamente 17,000&nbsp;[[parsec]]s y ta a una distancia aproximada de 20 millones de parsecs. Creitu: [[NASA]]/[[Axencia Espacial Europea|ESA]] [[Telescopiu Espacial Hubble]].]] === Galaxes irregulares === Les galaxes irregulares son les que nun son espirales nin elíptiques. Son aquelles que nun tienen cadarmes comunes, nun amuesen nucleu y ufren un aspeutu caóticu y caltienen abondante [[gas]] y povisa. Ye un puxón o remolín de rexones estrellaes sucaes por llinies irregulares de povisa. El so fustaxe dablemente seya'l resultáu d'un xigantescu españíu d'estrelles o la intensa formación de les mesmes. Tán ensamaes por estrelles xóvenes y el gas interestelar ye abondante. Podemos afayar galaxes irregulares como Les «Nubes de Magallanes», cercanes a la [[Vía Lláctea]] y como la rellumante galaxa [[M82]], nel [[Sietestrellu]] u [[Osa Mayor]]. == Galaxes vecines == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:95%" ! '''Distancia''' ! [[Añu lluz|Años lluz]] |- | [[Nubes de Magallanes]] || 200.000 |- | El Dragón || 300.000 |- | [[Osa Menor]] || 300.000 |- | L'Escultor || 300.000 |- | El Fogón || 400.000 |- | [[Leo (constelación)|Lleón]] || 700.000 |- | [[NGC 6822]] || 1.700.000 |- | [[NGC 221]] (M32) || 2.100.000 |- | [[galaxa d'Andrómeda|Andrómeda]] (M31) || 2.200.000 |- | El Triángulu (M33) || 2.700.000 |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Galaxies}} * [http://celestia.albacete.org/celestia/celestia/universo/galaxi3.htm Proyeutu Celestia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410011249/http://celestia.albacete.org/celestia/celestia/universo/galaxi3.htm |date=2007-04-10 }} Les Galaxes y más alló. Actividá educativa: L'Universu. {{es}} * [http://galaxyzoo.org Galaxy Zoo] Proyeutu voluntariu pa classificar les galaxes conocíes. {{en}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Astrofísica galáctica]] [[Categoría:Galaxes| ]] 4zl9lvk68ehmmm1le71j2muko8mjzrj 0 17651 4496515 4496246 2026-05-26T09:23:35Z Amasuela 32214 lláctea 4496515 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201112074314}} {{1000}} {{Ficha xenérica}} [[Archivu:Universe expansion (ast).png|thumb|300px|Según la teoría del Big Bang, el [[Universu]] orixinose nuna singularidá espaciutemporal de densidá infinita y [[física]]mente paradóxica. El espaciu foi espardiéndose dende entós polo que los oxetos astrofísicos allonxáronse unos respeutu a otros.]] En [[cosmoloxía]], denómase '''teoría del Big Bang''' o '''teoría del Gran Españíu''' a un modelu dientro de la teoría de la relatividá xeneral que describe el desendolcu del [[Universu]] primixeniu y la so forma. Téunicamente, trátase d'una coleición de soluciones de les ecuaciones de la relatividá xeneral, denomaos "[[FLRW|Modelos de Friedmann - Robertson - Walker]]". El términu "Big Bang" úsase tanto pa referise específicamente al momentu nel qu'entamó l'espardimientu adicable del Universu (cuantificáu na [[llei de Hubble]]), como nun sen más xeneral pa referise al [[paradigma]] cosmolóxicu que desplica l'orixe y la evolución del mesmu. Curiosamente, foi l'[[Astrofísica|astrofísicu]] [[Inglaterra|inglés]] [[Fred Hoyle]], ún de los detrautores d'esta teoría y, al empar, ún de los cabezaleros defensores de la [[Teoría del Estáu Estacionariu|teoría del estáu estacionariu]], quien, en [[1950]] y pa chanciase, caricaturizó esta esplicación cola expresión ''big bang'' ("gran españíu", "gran boom" nel entamu del universu), nome col que se conoz anguaño tala teoría. La idea central del Big Bang ye que la teoría de la relatividá xeneral pue combinase coles observaciones d'[[isotropía]] y [[homoxeneidad]] a gran escala de la distribución de [[galaxa|galaxes]] y los cambeos d'allugamientu ente elles, permitiendo estrapolar les condiciones del universu enantes o dempués nel [[tiempu]]. Una consecuencia de tolos modelos de Big Bang ye que nel pasáu l'universu tenía una [[temperatura]] más alta y una mayor [[densidá]] y, poro, que les condiciones del universu d'anguaño son desemeyaes de les condiciones nel pasáu o nel futuru. A partir desti modelu, [[George Gamow]] en [[1948]] pudo albidrar que tenía d'haber buelgues d'un Big Bang nun fenómenu bautizáu más sero como [[Radiación de fondu de microondes|radiación de fondu de microondes cósmiques]] (CMB). El CMB descubrióse nos [[1960|años 60]] y úsase como confirmación de la teoría del Big Bang sobro la so más importante alternativa, la teoría del estáu estacionariu. Los trabayos d'[[Alexander Friedman]], del añu [[1922]], y de [[Georges Lemaître]], de [[1927]], utilizaron la teoría de la relatividá pa amosar que'l universu taba en movimientu constante. Poco dempués, en [[1929]], l'astrónomu d'[[Estaos Xuníos]] [[Edwin Hubble]] ([[1889]]-[[1953]]), descubrió galaxes más alló de la [[Vía Lláctea]] que s'allonxaben de nos, como si l'universu s'enanchare constantemente. En [[1948]], el [[física|físicu]] [[Rusia|rusu]] nacionalizáu d'[[Estaos Xuníos]], George Gamow ([[1904]]-[[1968]]), plantegó que'l universu criose a partir d'un gran españíu (Big Bang). Yá recién, inxenios espaciales puestos n'órbita ([[COBE]]) algamaron "oyer" el [[bauríu]] d'esti xigantescu españíu primixeniu. Dependiendo de la cantidá de materia nel [[Universu]], ésti pue espardese indefinidamente o acuartar adulces el so espardimientu hasta aportar a una contraición global. La fin d'esta contraición conozse con un términu contrariu al Big Bang: el ''[[Big Crunch]]'' o 'Gran Colapsu' == Ver tamién == * [[Universu]] * [[Big Rip]] * [[Big Crunch]] * [[Cosmoloxía]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.dmoz.org/Science/Astronomy/Cosmology/ Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202025443/http://www.dmoz.org/Science/Astronomy/Cosmology/ |date=2009-02-02 }} {{en}} * [http://www.pbs.org/deepspace/timeline/ "From the Big Bang to the End of the Universe. The Mysteries of Deep Space Timeline"] {{en}} * [http://www.historyoftheuniverse.com/ "Welcome to the History of the Universe"]. Penny Press Ltd. {{en}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cosmoloxía física]] 9k2pi52skgacmp8pkmrhqv1pp7trzlg 0 17743 4496516 4496245 2026-05-26T09:24:21Z Amasuela 32214 lláctea 4496516 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|300px|thumb|Delles menes de llácteos.]] Los '''llacteos''' o '''productos llacteos''' son el grupu d'alimentos qu'abarquia a la [[lleche]] y los sos derivaos. Les plantes que producen estos alimentos pertenecen a la [[industria lláctea]]. La lleche que más s'emplega ye la lleche de [[vaca]], pero tamién se pue utilizar la lleche d'otros [[mamíferu|mamíferos]] como [[cabra|cabres]], [[oveya|oveyes]] y en dalgunos países la de [[búfalu|búfala]], [[camellu|camella]], [[yak]]s o [[yegua|yegües]]. Carauterízense por aportar abonda cantidá de [[calciu]], [[Aminoácidos esenciales|proteínes de alta calidá]], [[vitamina|vitamines]] [[Retinol|A]] y [[vitamina D|D]]. El fechu de que'l calciu tea xuníu a la proteína [[caseína]] y el conteníu en vitamina D, fai qu'esti calciu seya más '''biodisponible'''. == Llácteos más conocíos == La siguiente ye una llista de dalgunos de los llácteos más conocidos: * [[Lleche]], llueu d'habela [[Homoxeneización|homoxeneizao]] o [[Pasteurización|pasteurizao]], dellos niveles dempués de normalizar el nivel de grases. *** [[Crema agrio]] *** [[Crème fraiche]] ** [[Lleche cultivao]] *** [[Xeláu|Xeláu o mantegáu]] ** [[Lleche en polvu]] ** [[Lleche condensao]] ** [[Lleche evaporao]] ** [[Lleche maternizao]] ** [[Xoa]] * [[Mantega]] ** [[Bira de mantega]] ** [[Crema de mantega]] * [[Quesu]] * [[Yogurt]] ** [[Lassi]] * Otros ** [[Kumis]] ** [[Kéfir]] ** [[Dulce de lleche]] ** [[Bira de lleche]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llácteos]] q2u8oo8wwrkvromd1kaggqr8guboyl4 0 19089 4496511 4363654 2026-05-26T09:04:12Z ~2026-31352-83 148752 4496511 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250506071300}} [[Imaxe:Jamones pata negra 2.jpg|thumb|right|200px|Xamones]] Denómase '''salazón''' a un métodu destináu a caltener los [[alimentu|alimentos]], de miente que s'alcuentren disponibles pal consumu demientres mayor tiempu. L'efeutu de la salazón ye la [[deshidratación]] parcial de los alimentos, el refuerzu al tastu y la inhibición d [[bacteria|bacteries]]. Esiste la posibilidá de salar frutes y vexetales, magar que lo avezao ye aplicar el métodu n'alimentos tales como [[carne]]s o [[pescáu|pescaos]]. Suel emplegase davezu pa la salazón un entemezu de [[Sal (alimentu)|sal]] procedente de dalguna [[Salina]] acompangáo con [[Nitratu sódicu]] y [[Nitritu]], ye abondo avezao tamién acompangar demientres les fases finales de tastos tales como'l [[pimentón]], [[canela]], semientes d'[[Anethum graveolens|eneldo]] o [[Sinapis arvensis|xébana]] (''[[Sinapis arvensis]]''). Dalgunos alimentos populares tan en salazón, por exemplu nel tarrén de les carnes tiense: *[[Cecina]] *[[Xamón]] *[[Llacón]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conservantes]] otdy61emxi79qik6eeh195eogas609x 4496512 4496511 2026-05-26T09:04:44Z Àncilu 115638 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-31352-83|~2026-31352-83]] ([[User talk:~2026-31352-83|talk]]) to last version by YoaR: test edits, please use the sandbox 4496512 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250506071300}} [[Imaxe:Jamones pata negra 2.jpg|thumb|right|200px|Xamones]] Denómase '''salazón''' a un métodu destináu a caltener los [[alimentu|alimentos]], de miente que s'alcuentren disponibles pal consumu demientres mayor tiempu. L'efeutu de la salazón ye la [[deshidratación]] parcial de los alimentos, el refuerzu al tastu y la inhibición de dalgunes [[bacteria|bacteries]]. Esiste la posibilidá de salar frutes y vexetales, magar que lo avezao ye aplicar el métodu n'alimentos tales como [[carne]]s o [[pescáu|pescaos]]. Suel emplegase davezu pa la salazón un entemezu de [[Sal (alimentu)|sal]] procedente de dalguna [[Salina]] acompangáo con [[Nitratu sódicu]] y [[Nitritu]], ye abondo avezao tamién acompangar demientres les fases finales de tastos tales como'l [[pimentón]], [[canela]], semientes d'[[Anethum graveolens|eneldo]] o [[Sinapis arvensis|xébana]] (''[[Sinapis arvensis]]''). Dalgunos alimentos populares tan en salazón, por exemplu nel tarrén de les carnes tiense: *[[Cecina]] *[[Xamón]] *[[Llacón]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conservantes]] jqxnlx0n2mrgtrelfsf3euxf3vtvol5 0 23637 4496331 4468049 2026-05-26T01:12:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496331 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu|t=20250807145816}} {{Ficha xenérica}} Un '''arrascacielos''' ye un edificiu altu, con múltiples pisos, que ye habitable de contino. Les fontes modernes avecen a considerar un edificiu como rascacielos cuando mide más de 100 o 150 m d'altor, pero nun hai una definición universalmente aceptada. Los rascacielos son, por dicilo de forma cenciella, [[Edificiu de gran altor|edificios de gran altor]] peraltos. La empresa Emporis, especializada en datos d'edificios, define nos sos estándares un edificiu de gran altor como cualesquier estructura con un altor construyíu d'ente 35 y 100 metros de altor, y cualesquiera con un númberu de pisos d'ente 12 y 39 pisos, magar que nun se conoza exactamente'l so altor<ref>Definición d'[https://www.emporis.com/building/standard/3/high-rise-building edificiu de gran altura (high-rise building)] nos estándares d'Emporis.</ref>. Nel mesmu sen, define rascacielos, reconociendo la esistencia de delles definiciones estremaes a lo llargo'l mundu y tentando d'algamar un consensu que pudiera aplicase universalmente, como l'edificiu de múltiples pisos con un altor construyíu de más de 100 m<ref name=":1">Definición de [https://www.emporis.com/building/standard/75/skyscraper rascacielos] nos estándares d'Emporis.</ref>. Un rascacielos puede abellugar, amás de viviendes, oficines, hoteles y espaciu comercial. Una característica común de los arrascacielos, que los estrema de los otros edificios de gran altor, ye que tienen un armazón d'[[aceru]], nel que se sofiten [[Muria cortina|muries cortina]] que formen les fachaes. Estos, en cuenta de descansar en muries de carga, como ye vezu na construcción convencional, tán o bien sofitaos na cadarma, na parte inferior, o suspendíos d'elli na parte superior. Esta estructura permite tener una gran superficie con ventanes, magar que tamién ye posible construyir muries cortina d'estructura asemeyada a les muries convencionales y, poro, con poca superficie acristalada. Los rascacielos más modernos avecen a tener una estructura tubular, de forma que pueden actuar como un cilindru güecu pa resistir la fuercia del aire o los terremotos. En xineru de 2020 había nueve ciudaes que teníen más de 100 rascacielos de más de 150 m d'altor: [[Ḥong Kong]] (355), [[Shenzhen]] (289), [[Nueva York]] (284), [[Dubái]] (201), [[Shanghai]] (163), [[Tokiu]] (158), [[Mumbai]] (151), [[Chicago]] (130), [[Chongqing]] (127) y [[Cantón (China)|Cantón]] (118). == Definición == [[Ficheru:Home_Insurance_Building.JPG|miniaturadeimagen|319x319px|Hai dél consensu en que'l primer rascacielos foi esti edificiu con una estructura mayoritaria de perfiles d'aceru: el Home Insurance Building, construyíu en 1885 y demolíu en 1931.]] El términu "rascacielos" apareció a finales del sieglu XIX pa denomar los edificios d'armazón d'aceru de polo menos 10 pisos, como un reflexu del plasmu que producíen na xente los edificios altos qu'entamaron a construyise en ciudaes d'Estaos Xuníos como [[Chicago]], Nueva York<ref name="VisualDictionary">Ambrose G, Harris P, Stone S, ''The Visual Dictionary of Architecture'', p. 233. AVA Publishing SA, 2008. ISBN 978-2-940373-54-3. ''Rascacielos: Un edificiu alto y con varios pisos. Los rascacielos estrémense de les torres o los mástiles porque son habitables. El términu aplicose por primer vegada a finales del sieglu XIX, cuando'l públicu maravillábase al ver los altos edificios con armazón d'aceru que taben construyéndose en Chicago y Nueva York (EEUU). Los rascacielos modernos avecen a construyise con formigón armao. Como norma xeneral, un edificiu ha tener polo menos 150 m d'altor pa poder ser consideráu un rascacielos.''</ref>, [[Filadelfia]], [[Detroit]] y [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]]. El primer rascacielos con armazón d'aceru foi'l edificiu [[Home Insurance Building]], construyíu con 10 pisos y un altor de 42 m en Chicago en [[1885]]; posteriormente, añadiéronse-y dos pisos más<ref name=":0">''[https://web.archive.org/web/20150629192827/http://magicalhystorytour.blogspot.com/2010/08/skyscrapers.html Skyscrapers]'', artículu na web Magycal History Tour (15 d'agostu de 2010).</ref>. Dellos autores atribúin-y el calter de protorrascacielos a otros dos edificios, el Jayne Building, de 10 pisos, construyíu en Filadelfia en 1849-50<ref>Peterson CE, ''[https://online.ucpress.edu/jsah/article-abstract/9/3/25/60426/Ante-Bellum-Skyscraper?redirectedFrom=fulltext Ante-Bellum Skyscraper]''. Journal of the Society of Architectural Historians, 1950;9(3):25-28. ''Nos anales del rascacielos d'Estaos Xuníos nun hebo, quiciás, nada más atrevíu que'l diseñu de John McArthur Jr. pal edificiu de granitu Jayne, llevantáu na parte baxa de la cai Chestnut, cerca la fachada fluvial de Filadelfia, fai un sieglu. Más de una xeneración más vieyu que los emponderaos trabayos de Louis Sullivan en Chicago y Saint Louis. (...)  Sullivan trabayó, dellos meses, como aprendiz de dibuxante na oficina de Furness and Hewitt's, xustu enfrente del edificiu. Y magar que nun parez que mencionara nos sos escritos la "arguyosa ya imponente" sede de la empresa de patentes médiques del doctor Jayne, podemos xustamente preguntarnos si dalgunos de los sos famosos diseños de rascacielos de Chicago y Saint Louis nun tienen una delda real con Filadelfia.''</ref> y el [[Equitable Life Building]], de 7 pisos, construyíu en Nueva York en [[1870]], pero en dambos casos el diseñu de les sos estructures, un amiestu de [[lladriyu]], [[granitu]] y [[fierro]], llimitaba'l so altor. Ye'l desarrollu de la construcción d'edificios con una cadarma d'aceru lo que permitió la construcción de los rascacielos superaltos d'anguaño<ref name=":0" />. Sicasí, la decisión de cuálu foi'l primer rascacielos, y por qué, depende enforma de qué factores consideremos<ref>Peterson I, ''The first skyscraper - new theory that Home Insurance Building was not the first''. Artículu na web CBS Interactive (5 d'abril de 1986). ''"Na mio opinión, nun ye posible afirmar que'l Home Insurance Building foi'l primer rascacielos", diz Carl W. Condit, profesor xubiláu de la Northwestern University de Evanston (Illinois), y autor de dellos llibros sobre l'arquitectura de Chicago. "La afirmación sofítase nuna inaceptablemente estrencha idea de qué ye un edificiu comercial de gran altor", afirma. "Si hai un edificiu nel que tolos factores técnicos (sistema estructural, ascensores, servicios públicos) axúntense con el nivel necesariu de madurez esi ye'l Equitable Life Assurance Building en Nueva York". Completáu en 1870, l'edificiu tenía 7 pisos y mediu, el doble d'altor que los que lu arrodiaben.''</ref>. La definición estructural de la pallabra rascacielos foi posteriormente afinada polos historiadores de l'arquiteutura sobre la base de los avances nel campu de la inxeniería que permitieron la construcción d'edificios altos de munchos pisos. La definición basose na esistencia d'una cadarma d'aceru, que contraponía a esti nuevu tipu d'edificios a los construyíos con muries de carga en diversos tipos de materiales d'[[albañilería]] (piedra, lladriyu, bloque de formigón...), qu'algamaron el cumal del so desarrollu nel edificiu [[Monadnock Building]] (el más altu del mundu con muries de carga de lladriyu, con 16 plantes), acabáu de construyir en Chicago en [[1891]]. Dellos inxenieros estructurales dan una definición alternativa: pa ellos, un rascacielos ye cualesquier construcción vertical na que'l vientu representa un factor de carga más importante que'l pesu o los posibles terremotos. Hai que facer notar, a esti respectu, qu'esta definición habría incluir non solo a los rascacielos, sinón a otres estructures altes, como les torres. Diferentes organizaciones europees y americanes definen como rascacielos a los edificios de polo menos 100<ref name=":1" /> o 150 m d'altor<ref name="VisualDictionary" /><ref name="theurbandeveloper.com">[https://theurbandeveloper.com/articles/which-world-city-has-the-most-skyscrapers "Which World City Has The Most Skyscrapers?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212033931/https://www.theurbandeveloper.com/articles/which-world-city-has-the-most-skyscrapers |date=2021-12-12 }}. ''The Urban Developer'', 11 de marzu de 2016. "La mayoría de les organizaciones internacionales, como'l CTBUH y Emporis, definen rascacielos como un edificiu que tien 150 m o más d'altor".</ref><ref name="skyscrapernews.com">{{cita web|url=http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244|date=3 d'avientu de 2007|title=Huge New Rogers Skyscraper Proposed|publisher=skyscrapernews.com|fechaaccesu=|quote=...el so decimoprimer rascacielos, que por definición ye un edificiu que mide más de 150 m.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181004141145/http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244|fechaarchivu=2018-10-04}}</ref>, y llamen rascacielos superaltos (''supertall'') a los que miden más de 300 m y rascacielos megaaltos (''megatall'') a los d'un altor mayor de 600m<ref name="CTBUH">{{cita web|url=https://www.ctbuh.org/resource/height|date=20 de marzu de 2009|title=CTBUH Height Criteria: Tall, Supertall, and Megatall Buildings|publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat (CTBUH)|fechaaccesu=|fechaaccesu=10 July 2020}}</ref>. == Historia == La estructura más alta de l'Antigüedá foi la [[Gran Pirámide de Guiza]], nel [[Exiptu Antiguu|Antiguu Exiptu]], construyida nel sieglu XXVI e.C. El so altor nun habría ser superáu demientres bien de cientos d'años: el primer edificiu en llogralu foi la [[catedral de Lincoln]], que midió 160 m ente [[1311]] y [[1549]], cuando esbarrumbó la so aguya central<ref>Santos C, ''[https://thelincolnite.co.uk/2013/11/when-lincoln-cathedral-was-the-tallest-building-in-the-world/ When Lincoln Cathedral was the tallest building in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027183523/https://thelincolnite.co.uk/2013/11/when-lincoln-cathedral-was-the-tallest-building-in-the-world/ |date=2021-10-27 }}'', artículu en The Lincolnite (6 de payares de 2013).</ref>. Y el segundu, cinco sieglos dempués, el [[Monumentu a Washington]], de 169 m d'altor, acabáu en [[1884]]. Sicasí, denguna d'estes estructures arquiteutóniques taben habitaes, polo que nun s'axusten a la definición moderna de rascacielos. Los edificios de gran altor nun yeren desconocíos na Antigüedá clásica. Les ''insulae'' (mazanes de cases) de les ciudaes imperiales romanes podíen tener inclusive más de 10 pisos d'altor<ref name="Gregory S. Aldrete">Aldrete GS, ''Daily Life in the Roman City: Rome, Pompeii and Ostia'', p. 79f. 2004. {{ISBN|978-0-313-33174-9}}</ref>. Dellos emperadores, entamando por Augustu, tentaron d'afitar llendes pa que los edificios de varies plantes nun tuvieran más de 20-25 m d'altor, pero con ésitu escasu<ref>McKay AG, ''Römische Häuser, Villen und Paläste'', p. 231. Feldmeilen, 1984. {{ISBN|3-7611-0585-1}}</ref>. Les plantes baxes d'esos edificios ocupábenles tiendes o families riques, y les altes alquilábense a xente de les clases baxes. Los papiros d'Oxirrincu recueyen que na ciudá d'Hermopolis, nel Exiptu romanu, una ciudá provincial, había edificios de siete pisos<ref>"Papyrus Oxyrhynchus 2719", en Lembke K, Fluck C, Vittmann G, ''Ägyptens späte Blüte. Die Römer am Nil'', p. 29. Mainz, 2004. {{ISBN|3-8053-3276-9}}</ref>. [[Ficheru:Shibam Wadi Hadhramaut Yemen.jpg|miniaturadeimagen|240x240px|Ciudá yemení de Shibam, ''la Manhattan del desiertu'', que conserva los edificios de lladriyu de barru más altos del mundu, que la so construcción remóntase al sieglu XVI.]] El paisaxe arquiteutónicu de munches de les principales ciudaes medievales europees incluyía un bon númberu de torres de gran altor, construyíes polos ricos con envís defensivu y de símbolu d'estatus. Na ciudá italiana de [[Boloña]], nel [[sieglu XII]], había hasta 80 o 100 al tiempu, y calcúlase que foron construyíes unes 180 en dos sieglos. La mayor d'ella foi la torre Asinelli, de 97,2 m d'altor. En [[Florencia]], por otra parte, una llei de [[1251]] obligaba a reducir tolos edificios de la ciudá a un altor másimu de 26 m<ref name="Werner Müller 345">Müller W, ''"dtv-Atlas Baukunst I. Allgemeiner Teil: Baugeschichte von Mesopotamien bis Byzanz"'', 14th ed., p. 345. 2005. {{ISBN|978-3-423-03020-5}}</ref>. Inclusive las ciudaes de medianu tamañu d'esa dómina teníen bien de torres, como les 72 qu'había en [[San Gimignano]], con un altor másimu de 51 m<ref name="Werner Müller 345" />. La ciudá medieval exipcia de [[Fustat]] había munchos edificios residenciales de gran altor; d'ellos dixo'l xeógrafu [[Al-Muqaddasi]], nel [[sieglu X]], que semeyaben [[Minarete|minaretes]]. Según [[Nasir Khusraw]], ún de los mayores escritores de la lliteratura persa y gran viaxeru, a entamos del [[sieglu XI]] habíalos hasta de 14 pisos, con xardinos nel teyáu que yeren regaos por nories hidráuliques tiraes por gües<ref>Behrens-Abouseif D, ''Islamic architecture in Cairo'', p. 6. Brill Publishers, 1992. ISBN 978-90-04-09626-4</ref>. En [[El Cairu]], nel [[sieglu XVI]], había edificios d'apartamentos de gran altor nos que los dos pisos inferiores sirvíen de tienda y almacén y los múltiples pisos superiores yeren arrendaos a inquilinos<ref>Mortada H, ''Traditional Islamic principles of built environment'', p. VIII. Routledge, 2003. ISBN:978-0-7007-1700-2</ref>. Un exemplu de ciudá formada namái por edificios residenciales de gran altor ye la de [[Shibam]], en [[Yeme]], nel sieglu XVI. Shibam taba formada por más de 500 cases-torre<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/192 Ciudá vieya amurallada de Shibam], na web del UNESCO World Heritage Centre.</ref>, caúna con un númberu variable de pisos d'ente 5 y 11<ref>{{Cite journal|title=Land without shade|first=Hans|last=Helfritz|journal=Journal of the Royal Central Asian Society|volume=24|issue=2|date=Abril de 1937|pages=201–16|doi=10.1080/03068373708730789}}</ref>, con un únicu apartamentu, ocupáu por una única familia, en cada piso. La ciudá foi construyida asina pa protexela meyor de los ataques de los beduinos<ref name="UNESCO" />. Shibam entá tien los mayores edificios de lladriyu de barru del mundu: consérvense munchos de más de 30 m d'altor<ref>{{Cite journal|title=The Hadhramaut|first=J. G. T.|last=Shipman|journal=Asian Affairs|volume=15|issue=2|date=Xunu de 1984|pages=154–62|doi=10.1080/03068378408730145}}</ref>, lo que fai que se-y dea'l nomatu de ''el Manhattan del desiertu''<ref>Zerkel E, ''[https://weather.com/news/news/shibam-hadhramaut-manhattan-desert-yemen-20131028 The Ancient City of Shibam: The Manhattan of the Desert]'', artículu na web weather.com (9 de payares de 2013).</ref>. Un exemplu de la construcción n'altor na [[Edá Moderna]] represéntalo la ciudá escocesa d'[[Edimburgu]]. Les llendes de la ciudá taben definíes por una muria defensiva, y p'aprovechar la escasa tierra disponible pa construyir, les cases entamaron a medrar a lo alto. Yera habitual alcontrar cases d'once pisos, y sábese que los había d'hasta 14. Munches d'eses edificaciones, feches en piedra, pueden vese tovía anguaño na ciudá vieya d'Edimburgu. L'edificiu más antiguu conserváu con un armazón de fierro, magar que solo seya parcialmente d'esi material, ye The Flaxmill, un molín de cinco pisos d'altor asitiáu na ciudá inglesa de [[Shrewsbury]]. Construyíu en [[1797]], ye consideráu como ''el güelu de los rascacielos''<ref>[https://www.ice.org.uk/what-is-civil-engineering/what-do-civil-engineers-do/ditherington-flax-mill Ditherington flax mill], na web de la Institution of Civil Engineers.</ref>, una y bones la so combinación de columnes y vigues de fundición, resistente al fueu, puede vese como l'antepasáu de les armazones d'aceru que faen posible la esistencia de los rascacielos modernos. === Los primeros rascacielos === [[Ficheru:Oriel_Chambers,_Liverpool_2018.jpg|miniaturadeimagen|276x276px|Oriel Chambers, en [[Liverpool]], ye'l primer edificiu del mundu con muria cortina de vidru. Los parteluces de piedra tienen namái una función ornamental.]]En 1857 Elisha Otis instaló el primer ascensor de seguridá (qu'impedía que la caxa cayera magar que rompiera'l cable) nel edificiu E.V. Haughwout Building de Nueva York, lo que permitió el tresporte cómodu y seguru de las persones a los pisos superiores de los edificios. Unos años dempués, en [[1870]], el primer ascensor de pasaxeros pa usu comercial instalóse nel Equitable Life Building. Otru avance perimportante pal desarrollu de la construcción en vertical representolu l'usu d'un armazón d'aceru en cuenta de de piedra o lladriyu: cuando yera d'estos materiales les muries de los pisos inferiores d'un edificiu altu yeren tan grueses que nun resultaba prácticu construyir a lo alto. Un edificiu pioneru nesti campu foi l'[[Oriel Chambers]], de [[Liverpool]], que magar que tenía namái cinco pisos d'altor<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_pQPhVWNTY Manchester School of Architecture video] YouTube</ref> foi'l primer edificiu del mundu con una muria cortina de vidru enmarcáu en metal. El desarrollu posterior de la técnica acabó cristalizando na construcción, en 1884-5<ref name="Verbivore's Feast, p289">Smith CM, ''Verbivore's Feast: Second Course: More Word & Phrase Origins'', p. 289. Farcountry Press, 2006. ISBN 978-7-56037-402-2 ''"La pallabra rascacielos, nel so sentíu arquitectónicu, aplicose por primer vegada al Home Insurance Building, construyíu en Chicago en 1885".''</ref>, del que munchos estudiosos y organizaciones consideren el primer rascacielos del mundu: el Home Insurance Building, de Chicago, de 10 pisos d'altor. Magar que'l so altor (42,1 m) nun permitiría consideralu un rascacielos acordies cola definición actual, foi un récord na so época. L'arquiteutu d'esi edificiu, [[William Le Baron Jenney]], diseñó un armazón estructural pa soportar la carga. Nel so edificiu yera la cadarma d'aceru la que soportaba tol pesu de les muries, en cuenta de que fueran, como nos demás edificios, les muries esteriores les que cargaran col pesu de tol edificiu. Esta estructura foi la base del sistema constructivu que se conoció como cadarma de Chicago (''Chicago skeleton''). Amás d'esti novedosu sistema de construcción, el Home Insurance Building tamién tenía sistema contraincendios, ascensores y cableáu llétricu, elementos clave nos rascacielos actuales<ref>Dupre J, Smith A, ''Skyscrapers: A History of the World's Most Extraordinary Buildings-Revised and Updated'', p. 14. Hachette/Black Dog & Leventhal, Nueva York, 2013. ISBN 978-1-57912-942-2</ref>. La construcción d'edificios altos na década de 1880 dio llugar a la conformación del primer movimientu arquiteutónicu propiu: la conocida como [[Escuela de Chicago (arquitectura)|Escuela de Chicago]] (''Chicago School''), que desarrolló lo que conocemos anguaño como Estilu Comercial (''Commercial Style'')<ref>Marshall C, ''[https://www.theguardian.com/cities/series/history-cities-50-buildings The world's first skyscraper: a history of cities in 50 buildings]'', day 9, artículu en The Guardian (2 d'abril de 2015).</ref>. L'edificiu [[Rand McNally Building]], de 45 m d'altor, construyíu en Chicago en [[1889]] pola compañía Burnham and Root, foi'l primer rascacielos con un armazón fecho esclusivamente d'aceru<ref>[http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/300004.html The Plan Comes Together], artículu na Encyclopedia of Chicago de la Chicago Historical Society.</ref>, y l'edificiu [[Wainwright Building]], construyíu por [[Louis Sullivan]] en Saint Louis en 1891, foi'l primer edificiu con armazón d'aceru qu'incluyía nes muries bandes verticales pa enfatizar l'altor del edificiu. La mayoría de los primeros rascacielos llevantáronse en Nueva York y Chicago nos años finales del sieglu XIX. L'encarecimientu del preciu del suelu en [[Melbourne]] ([[Australia]]) ente [[1888]] y [[1891]] favoreció la construcción d'un bon númberu de rascacielos, magar que dengún tenía una estructura d'aceru y son perpocos los que se conserven anguaño. Posteriormente introduciose na llexislación llocal una llimitación d'altor y restricciones en la construcción pa prevenir incendios. [[Londres]], pela so banda, vio deseguida cortada toda posibilidá de desarrollu nesti sen de resultes d'una quexa de la reina [[Victoria del Reinu Xuníu|Victoria]], que llevó a la promulgación d'unes lleis qu'entá siguen, en so mayor parte, vixentes. Les rocees sobre la estética de los edificios y la so seguridá en casu de quema frenaron, en xeneral, el desarrollu de los rascacielos na Europa continental demientres la primer metá del [[sieglu XX]]. Delles esceiciones notables son: la [[Casa Blanca (Rotterdam)|Casa Blanca]] (''Witte Huis'') de [[Rotterdam]] ([[Países Baxos]]), de [[1898]] y 43 m d'altor; l'[[edificiu PAST]] de [[Varsovia]], sede de la compañía telefónica del mesmu nome ([[1906]]-[[1908|08]], 60 m d'altor); el [[Royal Liver Building]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Royal-Liver-Building Royal Liver Building], entrada na Enciclopedia Británica (britannica.com).</ref> de Liverpool, acabáu en 1911 y de 90 m d'altor; la Wilhelm Marx Haus de Düsseldorf (alemaña), de 1924 y 57 m d'altor: les Torres del Rei (Kungstornen) d'Estocolmo (Suecia), de [[1924]]-[[1925|5]]<ref>Hultin O et al, ''The Complete Guide to Architecture in Stockholm'', p. 62. Arkitektur Förlag, Estocolmu, 1998. ISBN 9789186050436</ref>; l'[[edificiu Telefónica]] de [[Madrid]], de [[1929]] y 89 m d'altor; l'edificiu [[Boerentoren]] d'[[Amberes]] ([[Bélxica]]), de [[1932]]; l'[[edificiu Prudential]], de Varsovia, construyíu en [[1934]] y con 66 m d'altor; y la [[torre Piacentini]], de [[Xénova]], construyida en [[1940]]. Mui anterior, y como casu aislláu y singular, tenemos la [[Mole Antonelliana]] de [[Turín]] ([[Italia]]), llevantada en 1889 y de 167 m d'altor. Tres d'unos primeros años de competencia ente Chicago y Nueva York por ver aú taba l'edificiu más altu del mundu, Nueva York garró'l mandu en 1895, colos 103 m del [[American Surety Building]], y yá nun había dexalu por munchos años. === Los rascacielos modernos === {{Multiple image|image1=Empire State Building From Rooftop 2019-10-05 19-11.jpg|image2=Boerentoren (cropped).JPG|image3=Edificio Kavanagh, Buenos Aires, Argentina, 31st. Dec. 2010 - Flickr - PhillipC (1).jpg|total_width=400|header=Rascacielos de los años d'entreguerres|caption1=[[Empire State Building]] (1931), Nueva York|caption2=[[Boerentoren]] (1932), Amberes|caption3=[[Edificiu Kavanagh]] (1934) , [[Buenos Aires]]}} Los rascacielos modernos constrúinse con un armazón estructural d'aceru o [[formigón armao]], y con muries cortina de vidru o piedra pulida. De magar la década de 1960, acordies col [[Conseyu d'Edificios Altos y Hábitat Urbanu]] (CTBUH, peles sos sigles n'inglés), el rascacielos dexó de ser un símbolu del poder de les corporaciones d'Estaos Xuníos pa pasar a representar, a comunicar, el llugar d'una ciudá o nación nel mundu<ref>[https://2019.ctbuh.org/other-info/50-influential-buildings/ The 50 Most Influential Tall Buildings of the Last 50 Years], entrada na web del CTBUH.</ref>. La construcción de rascacielos sufrió un estancamientu de trés décades, entamaes en 1930, resultáu de la [[Gran Depresión]] y la posterior [[Segunda Guerra Mundial|guerra mundial]]. Poco dempués de finar esta, en [[1947]], la [[Xunión Soviética]] entamó la construcción de dellos conxuntos de rascacielos en Moscú. Siete d'elles, nomaes les Siete Hermanes (''Stalinskie Vysotki)'', taben acabaes pa [[1953]]: una d'elles, l'[[edificiu principal de la Universidá Estatal de Moscú]], sería'l mayor edificiu d'Europa hasta [[1990]]. Otros rascacielos destacaos del estilu conocíu como Clasicismu Socialista espardíos polos países del bloque soviético son el [[Frankfurter Tor]] ([[Berlín]], [[República Democrática Alemana]]), el [[Palaciu de la Cultura y la Ciencia]] de Varsovia (Polonia), el [[Hotel Ucrayina]] de [[Kiev]] ([[Ucraína]]) o l'[[Academia de Ciencies de Letonia]], allugada en [[Riga]]. Nos países de la Europa Occidental entamó a permitise un mayor altor nos edificios tres la guerra mundial: dos exemplos tempranos d'esa nueva llexislación son l'[[edificiu España]], de Madrid, y la [[torre Breda]] de [[Milán]]. La década de 1930 foi tamién la de l'apaición de los primeros rascacielos n'[[América Llatina]], [[Asia Oriental|Asia oriental]] y el [[Sureste asiáticu|Sureste asiático]]. Los demás continentes ([[África]], [[Oriente próximu|Oriente Próximu]], [[Asia del Sur]] ya [[Oceanía]]) tendríen qu'esperar dos décades más pa qu'entamaran a vese rascacielos nes sos ciudaes. Los proyectistes de los rascacielos de la posguerra xeneralmente rechazaron los diseños clásicos de los primeros rascacielos, optando pol nomáu [[Estilu Internacional (arquiteutura)|Estilu Internacional]]. Dafechu, munchos rascacielos vieyos foron rediseñaos p'adaptase a esi gustu contemporáneu, o inclusive demolíos, como-y pasó al [[Singer Building]] de Nueva York, que fora por un tiempu el mayor rascacielos del mundu. Dientru d'esti estilu internacional rescampla la figura del arquiteutu alemán [[Ludwig Mies van der Rohe]]. Elli foi'l que concibió la idea del rascacielos con fachada de vidru<ref>A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture. Oxford University Press, 2006. ISBN 978-0-19-860678-9</ref>, y diseñó, conxuntamente col arquiteutu noruegu [[Fred Severud]]<ref>Museum of Modern Art. ''Seven Structural Engineers: The Felix Candela Lectures'', p. 21. MoMA, 2008. ISBN 978-0870707032</ref>, el [[Seagram Building]] (Nueva York), consideráu l'exemplu cimeru y más perfectu de l'arquiteutura de rascacielos modernista<ref name="obit">Barba JJ, [https://www.metalocus.es/es/noticias/el-edificio-mas-importante-del-milenio-el-seagram El edificio más importante del milenio: el Seagram], entrada na web metalocus.es (5 de marzu de 2014).</ref>.{{Multiple image|image1=UNO New York.JPG|image2=Seagram Building (35098307116) (cropped).jpg|image3=Biurowiec Chałubińskiego 8 w Warszawie 2020 (cropped).jpg|total_width=400|header=Rascacielos modernistes de la posguerra|caption1=[[Edificiu de la Secretaría de les Naciones Xuníes]] (1952), Nueva York|caption2=[[Seagram Building]] (1958), Nueva York|caption3=[[Chałubińskiego 8]] (1978), Varsovia}} La construcción de rascacielos medró enforma na década de los 60. Esti puxu renováu foi favorecíu por una serie d'innovaciones técniques<ref name="books.google.com">Beadle L, ''[https://books.google.es/books?id=Z5yfoPpVhmUC&pg=PA482&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Tall Buildings and Urban Habitat]'', p. 482. CRC Press, 2001. ISBN 978-0-203-46754-1</ref> que ficieron posible que la xente viviera y trabayara en "ciudaes en cielu"<ref name="lehigh">[https://www2.lehigh.edu/news/designing-cities-sky Designing cities in the sky], artículu na web de la Universidá de Lehigh (14 de marzu de 2007).</ref>. A primeros de la década de 1960 l'inxenieru estructural [[Fazlur Rahman Khan]], consideráu'l pa de los diseños tubulares pa los edificios de gran altor<ref>Weingardt R, ''Engineering legends'', p. 75. ASCE Publications, 2005. ISBN 978-0-7844-0801-8</ref>, descubrió que la estructura ríxida basada nún armazón d'aceru, la más habitual na dómina, nun yera la única válida pa construyir edificios altos, y eso dio pasu a una nueva era de construcción de rascacielos con múltiples sistemes estructurales distintos<ref>Ali MM, Moon KS, ''[https://www.maintenance.org/fileSendAction/fcType/0/fcOid/399590942964530807/filePointer/399590942964857149/fodoid/399590942964857147/Structural_Developments_in_Tall_Buildings.pdf Structural developments in tall buildings: current trends and future prospects]''. Architectural Science Review 2007;5(3):205-223.</ref>. La so principal innovación nel diseñu y construcción de rascacielos foi'l conceptu de sistema estructural tubular. El tubu, n'inxeniería estructural, ye un sistema nel que los edificios, pa que seyan capaces de resistir cargas llaterales (por vientu, terremotos o impactos), diséñense de forma que seyan capaces d'actuar como un cilindru güecu, formando un voladizu perpendicular al suelu. Hai dellos tipos d'estructura tubular: el tubu enmarcáu (framed tube), el más cenciellu, usáu por exemplu nes Torres Ximielgues de Nueva York; el tubu atirantáu (trussed tube), asemeyáu al anterior pero con menos columnes esteriores y más separación ente elles, usáu nel Citicorp Center de Nueva York; o el tubu empaquetáu (bundled tube), nel que l'edificiu consiste en un garapiellu de tubos agrupaos p'aumentar la so resistencia a les fuercies laterales, un sistema del que ye perbon exemplu la Willis Tower de Chicago<ref name="Ali">Ali MM, ''[http://www.ejse.org/Archives/Fulltext/200101/01/20010101.htm Evolution of Concrete Skyscrapers: from Ingalls to Jin mao]''. Electronic Journal of Structural Engineering, 2001;1(1):2-14. </ref>. Esti conceptu de tubu, d'utilizar tol muru perimetral esterior del edificiu pa simular un tubu de parees fines, revolucionó'l diseñu de los rascacielos<ref>Weingardt R, ''Engineering Legends'', p. 76. ASCE Publications, 2005. ISBN 978-0-7844-0801-8</ref>. Estos sistemes permitíen una mayor eficiencia enerxética<ref name="Britannica">Swenson A, Chang PC, [https://www.britannica.com/technology/construction/High-rise-buildings ''Building construction: High-rise construction since 1945''], entrada na Encyclopedia Britannica (britannica.com)</ref>, y facíen posible tamién que los rascacielos tuvieran formes diferentes: nun teníen por que ser obligatoriamente rectangulares y con forma de caxa. El primer edificiu nel que s'emplegó la estructura tubular foi l'edificiu d'apartamentos [[Plaza on DeWitt|Chestnut DeWitt]] de Chicago (1966)<ref name="books.google.com" />, consideráu ún de los fitos más importantes nel desarrollu de l'arquiteutura moderna<ref name="books.google.com" />. Estos nuevos diseños permitieron que medrara'l negociu de contratistes, inxenieros, arquitectos ya inversores, y punxeron nel mercáu grandes cantidaes d'espaciu inmobiliariu en parceles de tierra minúscules<ref name="lehigh" />. Nos siguientes quince años Fazlur Rahman Khan y los demás miembros de la Segunda Escuela de Chicago proyectaron y construyeron munches torres, incluyendo el John Hancock Center de Chicago, un xigante de 100 pisos de forma trapezoidal, y la Willis Tower, tamién en Chicago, de 442 m d'altor. Otros arquitectos destacaos nesti tipu de construcción son [[Srinivasa 'Hal' Iyengar|Hal Iyengar]], [[William LeMessurier]] y [[Minoru Yamasaki]], l'arquitectu del World Trade Center de Nueva York. {{Multiple image|image1=Pittsburgh-pennsylvania-ppg-place-2007 (cropped).jpg|image2=01-01-2014 - Messeturm - trade fair tower - Frankfurt- Germany - 01 (cropped).jpg|image3=2016 Kuala Lumpur, Petronas Towers (21).jpg|total_width=400|header=Rascacielos posmodernos|caption1=[[One PPG Place]] (1984), [[Pittsburgh]]|caption2=[[Messeturm]] (1991), [[Frankfurt]]|caption3=[[Petronas Towers]] (1998), [[Kuala Lumpur]]}}Munchos edificios diseñaos na década de 1970 taben fechos ensin un estilu particular, namái reaprovechando elementos ornamentales d'edificios anteriores a la década de 1950. Estos edificios inoraben l'entornu nel que diben ser construyíos, y teníen estructures con elementos decorativos y cumales estravagantes<ref name="auto">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CyjMBQAAQBAJ&q=fazlur+khan+legacy+towers+of+the+future&pg=PA3|title=Life-Cycle and Sustainability of Civil Infrastructure Systems: Proceedings of the Third International Symposium on Life-Cycle Civil Engineering (IALCCE'12), Vienna, Austria, October 3-6, 2012|isbn=9780203103364|apellíu1=Strauss|nome1=Alfred|apellíu2=Frangopol|nome2=Dan|apellíu3=Bergmeister|nome3=Konrad|date=18 September 2012}}</ref>. Fazlur Khan refuga esti tipu de diseños, y considéralos más frutu del caprichu que resultáu d'una proyectu racional. Dafechu, consideraba estos trabayos un marafundiu de preciosos recursos naturales<ref name="auto" />. El trabayu de Khan, clasificable dientro la corriente conocida como [[arte estructural]], buscaba crear estructures que s'integraran na arquitectura del entornu, y siempres con un usu racional de materiales, reduciéndolos al mínimu pa reducir la güelga de carbonu de la construcción<ref>{{cita web|url=https://ialcce2012.boku.ac.at/keynote_details.php?profile=5|title=IALCCE 2012: Keynote Speakers Details|website=ialcce2012.boku.ac.at|fechaaccesu=16 June 2012|fechaarchivu=26 April 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426000301/https://ialcce2012.boku.ac.at/keynote_details.php?profile=5|url-status=dead|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426000301/https://ialcce2012.boku.ac.at/keynote_details.php?profile=5|fechaarchivu=2013-04-26}}</ref> . La tendencia actual na construcción de rascacielos enfótase más nel cuidáu del mediu ambiente, y preocúpase enforma polos materiales a usar, poles práctiques constructives, pol usu de la cantidá menor posible de material constructivu ya recursos naturales, pola eficiencia enerxético de los edificios y, perriba de too, por desarrollar un enfoque de los sistemes de construcción holísticamente integráu. L'aumentu del númberu de rascacielos superaltos, construyíos ya proyectaos, tien estimulao l'estudiu de la nomada "altura de la vanidá" (''vanity height'')<ref>{{cita web|url=http://www.ctbuh.org/Publications/Journal/InNumbers/TBINVanityHeight/tabid/5837/language/en-US/Default.aspx|title=Tall Buildings in Numbers Vanity Height|publisher=Ctbuh.org|fechaaccesu=21 September 2013|fechaarchivu=17 November 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131117120309/http://www.ctbuh.org/Publications/Journal/InNumbers/TBINVanityHeight/tabid/5837/language/en-US/Default.aspx|url-status=dead|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131117120309/http://www.ctbuh.org/Publications/Journal/InNumbers/TBINVanityHeight/tabid/5837/language/en-US/Default.aspx|fechaarchivu=2013-11-17}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.worldarchitecturenews.com/index.php?fuseaction=wanappln.showbriefdetail&newsid=2061|title=CTBUH releases list of supertall towers with highest percentages of 'vanity height'|publisher=World Architecture News|fechaaccesu=21 September 2013}}</ref> . Nomase así, según la definición del [[Conseyu d'Edificios Altos y Hábitat Urbanu|CTBUH]], a la distancia ente'l pisu más altu y el tope estructural del edificiu, nel que nun s'inclúin antenes, mástiles de banderes o otres estensiones funcionales del edificiu. L'altura de la vanidá apareció por primer vegada nos rascacielos de Nueva York, yá nes décades de 1920 y 1930, pero los rascacielos superaltos actuales usen esta estensión d'estructura inhabitable pa llograr hasta un 30% del so altor definitivu, lo que trae apareyaos problemes de definición (¿cuálu ha ser consideráu l'altor d'un edificiu? ¿el so altor habitable o'l so altor "vanidosu"?) y de sostenibilidá medioambiental<ref>{{cita web|url=http://www.theatlanticcities.com/design/2013/09/most-worlds-tallest-buildings-game-system-vanity-height/6822/|date=9 de setiembre de 2013|title=Most of the World's Tallest Buildings Game the System With 'Vanity Height' – Jenny Xie|work=The Atlantic Cities|fechaaccesu=|fechaaccesu=21 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.popsci.com/technology/article/2013-09/worlds-tallest-skyscrapers-have-insane-amount-unoccupied-space|last=Lecher|first=Colin|title=The World's Tallest Skyscrapers Have A Dirty Little Secret|publisher=Popsci.com|fechaaccesu=21 September 2013}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nydailynews.com/news/national/height-uselessness-article-1.1448935|date=7 de setiembre de 2013|title=World's tallest {{sic|skyscapers?|nolink==y}} Only if 'useless' needles count|work=NY Daily News|fechaaccesu=|fechaaccesu=21 September 2013}}</ref> . Los rascacielos actuales, como yá se dixera, enfótense enforma en llograr ser estructures lo más sostenibles posibles, y pa ello tienen creáose, inclusive, estándares d'edificación verde como'l LEED (poles sigles n'inglés correspondientes a la espresión [[Liderazgu n'Enerxía y Diseñu Mediuambiental]])<ref>{{cite book|author1=Alfred Strauss|author2=Dan Frangopol|author3=Konrad Bergmeister|title=Life-Cycle and Sustainability of Civil Infrastructure Systems: Proceedings of the Third International Symposium on Life-Cycle Civil Engineering (IALCCE'12), Vienna, Austria, October 3-6, 2012|url=https://books.google.com/books?id=CyjMBQAAQBAJ&pg=PA406|year=2012|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-10336-4}}</ref>. Arquitectónicamente, de magar la década de 1980, hai bayura de movimientos arquitectónicos nos que se sofiten los que proyecten rascacielos pa diseñar los sos edificios. Háilos, como los que se faen nos estilos [[Arquiteutura posmoderna|posmodernista]], del [[urbanismu nuevu]] (New Urbanism) y de la [[nueva arquitectura clásica]], que recuperen formes clásiques. Exemplos d'estes estructures son el [[Wells Fargo Center (Minneapolis)|Wells Fargo Center]] ([[Minneapolis]]) la [[NBC Tower]] ([[Chicago]]), el [[Parkview Square]] ([[Singapur]]), el [[30 Park Place]] (Nueva York), la [[Messeturm]] ([[Frankfurt del Main]]), les icóniques [[Torres Petronas]] ([[Kuala Lumpur]]) y la torre [[Jin Mao]] ([[Shanghai]]). Otros estilos y movimientos contemporáneos utilizaos na construcción de rascacielos inclúin l'arquitectura orgánica ([[30 St Mary Axe]], conocíu popularmente como El Pepinu, en [[Londres]]), l'[[arquitectura sostenible]] ([[Torre Shanghai]], na ciudá homónima), el [[neo-futurismu]] (Nanjing International Youth Cultural Centre, en [[Nanjing]]), l'[[Estructuralismu (arquitectura)|estructuralismu]], l'[[arquiteutura high-tech]] ([[Edificiu Lloyd's]], Londres), el [[deconstructivismu]] ([[Sede de la Televisión Central de China]], [[Beixín]]), l'[[arquitectura blob]] ([[edificiu Aqua]], Chicago), l'[[arquiteutura dixital]] (pabellón de Singapur na Esposición Universal de 2010), l'[[arquiteutura novelty]] (New York-New York Hotel & Casino, en [[Las Vegas]]), el rexonalismu críticu ([[Muséu Históricu de Ningbó]], na ciudá china [[Ningbó|homónima]]), l'[[arquiteutura vernacular]], el neo art-deco y el [[neohistoricismu]] ([[TC Energy Center]], en [[Houston]]). == Diseñu y construcción == El diseñu y construcción de los rascacielos tien l'oxetivu de crear espacios habitables y seguros n'edificios peraltos. Estos tienen que poder soportar el so propiu pesu, resistir al vientu y los terremotos y ufrir protección a los sos habitantes en casu de quema. Amás, deben ser fácilmente accesibles, inclusive nos caberos pisos, y ufrir servicios adecuaos a los ocupantes. Los problemes que representa'l diseñu d'un rascacielos son de los más complexos a los que puede enfrentase un estudiu d'arquitectura, porque ye pernecesario alcontrar l'equilibriu ente'l coste económicu, les necesidaes del edificiu dende'l puntu de vista de la inxeniería y la xestión de la construcción. La estructura más habitual de los rascacielos inclúi una cadarma d'aceru, de la que se suspenden muries cortina, en cuenta de los típicos muros de carga de formigón armao, que soporten el pesu, típicos de la construcción convencional; esto permíte-yos tener más altor que los edificios con esa estructura. Los rascacielos más habituales tienen una superficie perpequeña de les sos fachaes ocupada polo que conocemos habitualmente como muros. Y como les fachaes nun tienen una función estructural, nun soporten el pesu de la estructura, pueden ser principalmente, o inclusive completamente, de cristal. Esta estructura d'armazón d'aceru y fachaes de muria-cortina de cristal ye la más frecuente, magar qu'hai otros nos que les muries cortina imiten les muries convencionales y la superficie acristalada ye pequeña. El conceptu de rascacielos ye un productu de la era industrial, y el so desarrollu foi posible pol abaratamientu de la enerxía obtenida a partir de los combustibles fósiles y pol desarrollu de la industria, capaz d'obtener materiales tan industrialmente refinaos como l'aceru ya'l formigón. La construcción de rascacielos entamó nel sieglu XIX: la construcción d'edificios con armazón d'aceru demostrose superior a les técnicas tradicionales, con muries de lladriyu y morteru, de magar l'entamu del sieglu XX, ya impúnxose a ella, igual que la d'edificios fechos con formigón armao, porque'l preciu del aceru baxó y fizo más rentable'l so usu ante los costes crecientes de la manu d'obra. [[Ficheru:Tuned mass damper - Taipei 101 - Wikimania 2007 0224.jpg|miniaturadeimagen|Amortiguador de masa asitiáu na parte superior del rascacielos [[Taipei 101]] ([[Taipéi]], [[República de China|Taiwán]]).]] Sicasí, l'usu d'armazones d'aceru demostrose ineficiente ya antieconómicu pa los edificios superaltos, porque les columnes que soporten la estructura, qu'han ser más grueses cuantu mayor seya la estructura, dexen cada vegada más menguada la superficie útil por planta<ref name=":2">Khan YS, ''[https://www.lehigh.edu/~infrk/2011.08.article.html Dr. Fazlur R. Khan (1929–1982): Engineering Pioneer of Modern Architecture]'', artículu na web de la Lehigh University. </ref>. Poro, de magar 1960 tienen impuestose los diseños tubulares, muncho más eficientes en términos económicos porque necesítase muncho menos material p'alcanzar la misma altura (na construcción de la Torre Willis usóse un 33% menos d'aceru que nel Empire State Building), permiten más altura y, amás, aguántense con munches menos columnes interiores, lo que dexa más superficie útil en cada planta. Amás, permite facer edificios con formes estremaes de la cuadrangular o rectangular, típica de los rascacielos de la primer época. Dellos avances nes téuniques de construcción van permitiendo que los rascacielos seyan cada vez más estrenchos ensin dexar de medrar a lo altu. Ente ellos destaquen los [[Amortiguador de masa|amortiguadores de masa]], que reducen les vibraciones ya'l balancéu del edificiu, y la inclusión na estructura de furacos que permiten pasar el aire al so traviés, amenorgando la [[cizalladura]] del vientu<ref>Kapps C, ''[https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-26/why-can-t-we-build-skinny-skyscrapers-everywhere Why Can't We Build Skinny Skyscrapers Everywhere?]'', artículu na web bloomberg.com (26 de xunu de 2014).</ref>. === Consideraciones básiques de diseñu === Magar qu'un bon diseñu estructural ye importante en tolos tipos d'edificios, ye fundamental cuando falamos de rascacielos, porque'l fallu más pequeñu supón un escalabru económicu importante. Esto trae apareyada una paradoxa pa los inxenieros civiles que diseñen estes estructures: la única forma d'asegurar que nun va haber fallos ye probar, neto nel llaboratoriu que nel mundu real, tolos posibles fallos que puedan producise. Y como nun hai forma de conocer tolos posibles fallos nun siendo estudiando los fallos d'otros edificios anteriores ya deprendiendo d'ellos, dengún inxenieru puede tar completamente seguru de que les estructures que diseñen han resistir tolos tipos de cargas y fuercies que pueden causar problemes na estructura. En cuenta d'ello, adóptense los mayores márxenes de seguridá na construcción posibles, acordies colos conocimientos del momentu, pa tentar que nun se produzcan fallos. === Sobrecarga ya vibraciones === [[Ficheru:LC Smith Building construction showing structural steel skeleton, ca 1913 (SEATTLE 3151).jpg|miniaturadeimagen|382x382px|Cadarma d'aceru del edificiu LC Smith ([[Seattle]], EEXX), de 1913. La combinación de perfiles horizontales y verticales d'aceru dan llugar a una estructura sustentante muncho más eficiente que la basada en muries de fachada de lladriyu o morteru, y permite la construcción d'edificios de mayor altura.]] La carga que ye quién a soportar un rascacielos depende principalmente de la fuercia del material col que ta construyíu. Na mayoría de los edificios el pesu de la estructura ye muncho mayor que'l pesu de les coses que tien que soportar amás del so propiu pesu. Dicho en llinguaxe técnicu, la carga muerta, la carga de la estructura, ye mayor que la carga viva, el pesu de les coses qu'hai dientro la estructura (xente, muebles, vehículos). Poro, la cantidá de material estructural necesariu nos pisos baxos d'un rascacielos ye muncho mayor que la necesaria nos pisos superiores. Esto nun ye siempre visualmente evidente. Asina, los retranqueos de la fachada del Empire State Building son obligaos pola llei de construcción vixente nel momentu de la so construcción (la Llei de Zonificación de 1916) y nun son una necesidá estructural del edificiu. Pol contrariu, la forma del John Hancock Center (Chicago) débese namái a la forma na que soporta les cargues. Hai soportes verticales de dellos tipos, de los que los más frecuentes nos rascacielos son los armazones d'aceru, los armazones d'hormigón, los diseños tubulares y les muries de cortante. Amás de la carga estructural, un rascacielos tien que tar preparáu pa otros tipos de carga. Una, perimportante, ye la carga llateral qu'exerce'l vientu. Dafechu, esa carga llateral ye xeneralmente'l factor más importante que se tien en cuenta a la hora de desarrollar el diseñu estructural del edificiu. La carga del vientu ye mayor a mayor altura, de forma que nos edificios superaltos eses cargues son mayores que les cargues viva y muerta. Hai, amás, otros factores de carga verticales ya horizontales que pueden influyir nún rascacielos: por exemplu, un terremotu. === Cadarmes d'aceru === Pa 1895 l'aceru tenía sustituyío al fierro de fundición como material estructural de los rascacielos. La so maleabilidá permite dá-y formes diferentes, y amás l'aceru almite que se-y pongan remaches, lo que fai les xuntures más fuertes<ref>Leslie T, ''Built Like Bridges: Iron, Steel, and Rivets in the Nineteenth-century Skyscraper''. Journal of the Society of Architectural Historians, 2010;69(2):234-261. doi:10.1525/jash.2010.69.2.234</ref>. La simplicidá del armazón d'aceru eliminaba la parte más ineficiente de les muries cortantes, la so porción central, y daba como resultáu una rede estructural muncho más fuerte pola combinación de la resistencia de los perfiles verticales y horizontales. Ente los inconvenientes del so usu rescampla que como'l pesu que tien qu'aguantar la estructura ye mayor cuantu mayor ye l'altura, esto obliga a menguar la distancia ente los perfiles con función estructural, y esto, al tiempu, aumenta la cantidá de material que tien que ser soportáu. Esto fai que, pola cantidá d'aceru a utilizar y pola disminución de la superficie útil de los pisos que supón tener qu'aumentar la cantidá de columnes sustentantes, seya antieconómicu construyir edificios de más de 40 plantes por esti sistema<ref name=":2" />. === Sistemes estructurales tubulares === Fazlur Rahman Khan desarrolló, en 1963, un nuevu sistema estructural basáu nel usu de tubos enmarcaos. La estructura de tubu enmarcáu ye definida como "una estructura espacial tridimensional formada por trés, cuatro o posiblemente más marcos, marcos reforzaos o muries de cortante, que s'axunten polos sos bordes, o cerca d'ellos, pa formar un sistema estructural vertical d'estructura asemeyada a un tubu que ye capaz de resistir fuercies llaterales en cualesquier dirección mediante voladizos dende la base"<ref>Ali MM, ''[https://web.archive.org/web/20070605133019/http://www.civenv.unimelb.edu.au/ejse/Archives/Fulltext/200101/01/20010101.htm Evolution of Concrete Skyscrapers]''. Electronic Journal of Structural Engineering, 2001:1(1);2-14.</ref><ref>Khan FR, Rankine J, "Structural Systems". Tall Building Systems and Concepts, SC, 42. CTBUH, 1980.</ref>. Les columnes esteriores fuertemente interconectaes formen el tubu, que resiste como una estructura única les cargues horizontales que produce, principalmente, el vientu. L'usu de tubos enmarcaos permite facer menos columnes interiores, lo qu'aumenta la superficie utilizable por planta, y amás la metá de la superficie esterior del edificiu queda disponible pa poner ventanes. Nos edificios nos que ye necesario qu'haya güecos grandes na estructura, por exemplu pa poner puertes d'entrada a los aparcamientos, interrúmpese la estructura tubular, y úsense vigues de tresferencia pa caltener la integridá estructural. L'usu d'estructures tubulares permite recortar costes, por un llau, y por otru facer edificios de mayor altura. El primer edificiu con un sistema tubular fechu d'hormigón foi l'edificiu d'apartamentos Chestnut DeWitt (Chicago,1963). Los sistemes tubulares son fundamentales nel diseñu d'edificios altos. La mayoría de los edificios de más de 40 pisos construyíos de magar la década de 1960 tienen una estructura tubular derivada de los principios d'inxeniería estructural enunciaos por Kahn<ref name=":2" /><ref>[https://www.constructionweekonline.com/news/article-9180-top-10-worlds-tallest-steel-buildings Top 10 world’s tallest steel buildings], artículu na web constructionweekonline.com (27 de setiembre de 2010).</ref>. ==== Tubu reforzáu ==== Khan foi'l pioneru nel desarrollu d'otres variaciones de la estructura tubular. Una d'ellas ye'l tubu reforzáu (trussed tube o braced tube). Asemeyáu al tubu enmarcáu, usa muros de cortante d'hormigón o refuerzos d'aceru en X (X-bracing), incrustaos nes fachaes, pa reducir la carga llateral del edificiu tresfiriéndo-y la carga a les columnes esteriores. Asina, ye necesario construyir menos columnes interiores y hai, poro, más superficie habitable por planta. Nel John Hancock Center, ún de los edificios más famosos del estilu espresionista estructural, el icónicu refuerzu en X de la so fachada nun ye un elementu decorativu, sinón que forma parte del so "sistema tubular". Esta estructura de tubu reforzáu, usada nel edificiu nomáu, nel Ontarie Center (Chicago) o na Torre del Bancu de China (Hong Kong)<ref>Chan CM, ''[https://web.archive.org/web/20101217063145/http://teaching.ust.hk/~civl101/Civl101%20-%20Introduction%20to%20Tall%20Building%20Structures.pdf Introduction to Tall Building Structures]'', llección impartida el 27 de payares de 2006 en la The Hong Kong University of Science and Technology (presentación de powerpoint en pdf).</ref> ye una de las técniques arquitectóniques usaes anguaño pa ganar altura nos edificios. El sistema tubular ye, básicamente, la columna vertebral del edificiu, la que lu permite nun esbarrumbar por culpa de las cargas horizontales (del vientu) o verticales (terremotu), y esti sistema de refuerzu en X permite al tiempu reforzar la estructura y dexar, si l'arquitectu quier, más espaciu habitable nel interior. Ye, amás, abondo más eficiente que les estructures d'armazón d'aceru. Mentantu que l'Empire State Building (1931) tien 206 kg d'aceru per metru cuadráu, y el 28 Liberty Street (1961) 275 kg, pa construyir el John Hancock Center usáronse namái 145 kg<ref name="Britannica" />. ==== Tubu empaquetáu ==== Una variación importante del sistema clásicu de tubos enmarcaos ye'l nomáu tubu empaquetáu (bundled tube), qu'usa varios tubos interconectaos. L'exemplu cimeru d'esti sistema quiciás seya la Torre Wills de Chicago, qu'utiliza nueve tubos d'altura variable que-y dan la so distintiva apariencia. L'usu del tubu empaquetáu permite que "los edificios yá nun tienen que tener un aspectu esterior asemeyáu al d'una caxa: pueden convertise n'escultures". === Exemplos d'edificios con estructuras tubulares === <gallery heights="120"> Ficheru:John Hancock Center 2.jpg|John Hancock Center, en Chicago. Estructura tubular con refuerzu en X (X-bracing), un subtipu dientro los sistemas de tubu reforzáu. Ficheru:Willis Tower From Lake.jpg|Torre Willis, en Chicago. El so sistema de tubos empaquetaos determina la so carauterística silueta. Ficheru:Aon Center in Chicago May 2016.jpg|[[Aon Center (Chicago)|Aon Center]], en Chicago. Ye, coles Torres Ximielgues de Nueva York, ún de los exemplos cimeros de la estructura tubular clásica (tubu enmarcáu), desarrollada por Fazlur Rahman Khan. </gallery> == Llista de los 50 rascacielos terminaos más altos del mundu == {| {{tablaguapa}} |- ! Puestu || Edificiu || Ciudá || Altor || Númberu de pisos || Añu de construcción |- bgcolor="ffffff" | 1 || [[Burj Khalifa]] || [[Dubái]] || 828&nbsp;m ||align=center| 160 ||align=center| [[2010]] |- bgcolor="efefef" | 2 || [[Taipei 101]] || [[Taipéi]] || 509&nbsp;m ||align=center| 101 ||align=center| [[2004]] |- bgcolor="efefef" | 3 || [[Shanghai World Financial Center]] || [[Shanghai]] ||492 m ||align=center| 101||align=center| [[2008]] |- bgcolor="ffffff" | 4= || [[Torres Petronas]] || [[Kuala Lumpur]] || 452&nbsp;m ||align=center| 88 ||align=center| [[1998]] |- bgcolor="ffffff" | 5 || [[Willis Tower]] || [[Chicago]] || 442&nbsp;m ||align=center| 108 ||align=center| [[1974]] |- bgcolor="efefef" | 6 || [[Jin Mao]] || [[Shanghai]] || 421&nbsp;m ||align=center| 88 ||align=center| [[1998]] |- bgcolor="ffffff" style="border-top:5px solid #cccccc;" | 7 || [[2 International Finance Centre]] || [[Ḥong Kong]] || 415&nbsp;m ||align=center| 88 ||align=center| [[2003]] |- bgcolor="efefef" | 8 || [[CITIC Plaza]] || [[Guangzhou]] || 391&nbsp;m ||align=center| 80 ||align=center| [[1997]] |- bgcolor="ffffff" | 9 || [[Shun Hing Square]] || [[Shenzhen]] || 384&nbsp;m ||align=center| 69 ||align=center| [[1996]] |- bgcolor="efefef" | 10 || [[Empire State Building]] || [[Nueva York]] || 381&nbsp;m ||align=center| 102 ||align=center| [[1931]] |- bgcolor="ffffff" |11 || [[Central Plaza]] || [[Ḥong Kong]] || 374 m || align=center| 78 || align=center| [[1992]] |- bgcolor="efefef" | 12 || [[Bank of China Tower]] || [[Ḥong Kong]] || 367&nbsp;m ||align=center| 72 ||align=center| [[1990]] |- bgcolor="ffffff" |13||[[Bank of America Tower (New York)|Bank of America Tower]]||[[Nueva York]]||align=center| 360 m||align=center| 54||align=center| [[2008]] |- bgcolor="efefef" | 14 || [[Emirates Office Tower]] || [[Dubái]] || 355&nbsp;m ||align=center| 54 ||align=center| [[2000]] |- bgcolor="ffffff" | 15 || [[Tuntex Sky Tower]] || [[Kaohsiung]] || 348&nbsp;m ||align=center| 85 ||align=center| [[1997]] |- bgcolor="efefef" | 16 || [[Aon Center]] || [[Chicago]] || 346&nbsp;m ||align=center| 83 ||align=center| [[1973]] |- bgcolor="ffffff" | 17 || [[The Center]] || [[Ḥong Kong]] || 346&nbsp;m ||align=center| 73 ||align=center| [[1998]] |- bgcolor="#efefef" style="border-top:5px solid #cccccc;" | 18 || [[John Hancock Center]] || [[Chicago]] || 344&nbsp;m ||align=center| 100 ||align=center| [[1969]] |- bgcolor="ffffff" |19= || [[Rose Rotana]] || [[Dubái]] || 333 m || align=center| 72 || align=center| [[2007]] |- bgcolor="efefef" |19= || [[Shimao International Plaza]] || [[Shanghai]] || 333 m || align=center| 60 || align=center| [[2006]] |- bgcolor="ffffff" |21 || [[Minsheng Bank Building]] || [[Wuhan]] || 331 m || align=center| 68 || align=center| [[2007]] |- bgcolor="efefef" | 22= || [[Ryugyong Hotel]] || [[Pyongyang]] || 330&nbsp;m ||align=center| 105 ||align=center| [[1992]] |- bgcolor="ffffff" |22=||[[China World Trade Center Tower 3]]||[[Beixín]]||330 m|| align=center| 74||align=center| [[2008]] |- bgcolor="efefef" |24||[[Q1 Tower]]||[[Gold Coast]]||323 m||align=center| 78||align=center| [[2005]] |- bgcolor="ffffff" | 25 || [[Burj al-Arab]] || [[Dubái]] || 321&nbsp;m ||align=center| 60 ||align=center| [[1999]] |- bgcolor="efefef" | 26= || [[Chrysler Building]] || [[Nueva York]] || 319&nbsp;m ||align=center| 77 ||align=center| [[1930]] |- bgcolor="ffffff" |26=||[[Nina Tower I]]||[[Ḥong Kong]]||319 m||align=center| 80||align=center| [[2006]] |- bgcolor="efefef" |26=||[[New York Times Building]]||[[Nueva York]]||319 m||align=center| 52||align=center| [[2007]] |- bgcolor="ffffff" | 29 || [[Bank of America Plaza]] || [[Atlanta]] || 312&nbsp;m ||align=center| 55 ||align=center| [[1992]] |- bgcolor="efefef" style="border-top:5px solid #cccccc;" | 30 || [[US Bank Tower]] || [[Los Angeles]] || 310&nbsp;m ||align=center| 73 ||align=center| [[1990]] |- bgcolor="ffffff" | 31 || [[Menara Telekom]] || [[Kuala Lumpur]] || 310&nbsp;m ||align=center| 55 ||align=center| [[2001]] |- bgcolor="efefef" | 32 || [[Emirates Hotel Tower]] || [[Dubái]] || 309&nbsp;m ||align=center| 56 ||align=center| [[2000]] |- bgcolor="ffffff" | 33 || [[AT&T Corporate Center]] || [[Chicago]] || 307&nbsp;m ||align=center| 60 ||align=center| [[1989]] |- bgcolor="efefef" | 34 || [[JPMorganChase Tower]] || [[Houston]] || 305&nbsp;m ||align=center| 75 ||align=center| [[1982]] |- bgcolor="ffffff" style="border-top:5px solid #cccccc;" | 35 || [[Baiyoke Tower II]] || [[Bangkok]] || 304&nbsp;m ||align=center| 85 ||align=center| [[1997]] |- bgcolor="efefef" | 36 || [[Two Prudential Plaza]] || [[Chicago]] || 303&nbsp;m ||align=center| 64 ||align=center| [[1990]] |- bgcolor="ffffff" |37= || [[Wells Fargo Plaza]]||[[Houston]]||302 m||align=center| 71||align=center| [[1983]] |- bgcolor="efefef" | 37= || [[Kingdom Centre]] || [[Riyad]] || 302&nbsp;m ||align=center| 41 ||align=center| [[2002]] |- bgcolor="ffffff" |39 || [[Aspire Tower]] || [[Doḥa]] || 300 m || align=center| 36 || align=center| [[2007]] |- bgcolor="efefef" | 40 || [[First Canadian Place]] || [[Toronto]] || 298&nbsp;m ||align=center| 72 ||align=center| [[1976]] |- bgcolor="ffffff" |41||[[Eureka Tower]]||[[Melbourne]]||297 m||align=center| 91||align=center| [[2006]] |- bgcolor="efefef" |42||[[Comcast Center]]||[[Philadelphia]]||297 m||align=center| 57||align=center| [[2008]] |- bgcolor="ffffff" | 43 || [[Yokohama Landmark Tower]] || [[Yokohama]] || 296&nbsp;m ||align=center| 70 ||align=center| [[1993]] |- bgcolor="efefef" style="border-top:5px solid #cccccc;" |44 || [[Emirates Crown]]||[[Dubái]]||296 m||align=center| 63||align=center| [[2008]] |- bgcolor="ffffff" | 45 || [[311 South Wacker Drive]] || [[Chicago]] || 293&nbsp;m ||align=center| 65 ||align=center| [[1990]] |- bgcolor="efefef" | 46 || [[SEG Plaza]] || [[Shenzhen]] || 292&nbsp;m ||align=center| 70 ||align=center| [[2000]] |- bgcolor="ffffff" | 47 || [[American International Building]] || [[Nueva York]] || 290&nbsp;m ||align=center| 66 ||align=center| [[1932]] |- bgcolor="efefef" | 48 || [[Key Tower]] || [[Cleveland]] || 289&nbsp;m ||align=center| 57 ||align=center| [[1991]] |- bgcolor="ffffff" style="border-top:5px solid #cccccc;" | 49 || [[Plaza 66]] || [[Shanghai]] || 288&nbsp;m ||align=center| 66 ||align=center| [[2001]] |- bgcolor="efefef" |} == Referencies == {{llistaref}}{{commonscat|Skycrapers|Rascacielos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Rascacielos]] [[Categoría:Arquiteutura]] 4zzw3s3rg9z9uzvkrei9ho0se7amtou 0 23985 4496522 4496239 2026-05-26T09:28:03Z Amasuela 32214 lláctea 4496522 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{ficha xenérica}} [[Archivu:TRNA-Phe yeast 1ehz.png|thumb|230px|Cadarma del ARN de tresferencia]] La '''bioteunoloxía'''<ref>{{DALLA|bioteunoloxía}}</ref> ye la [[teunoloxía]] basada na [[bioloxía]], especialmente emplegada n'[[agricultura]], [[farmacia]], [[ciencia de los alimentos]], [[ciencies forestales]] y [[medicina]]. Desendólcase nun enfoque multidisciplinariu qu'involucra delles disciplines y ciencies como [[bioloxía]], [[bioquímica]], [[xenética]], [[viroloxía]], [[agronomía]], [[inxeniería]], [[física]], [[química]], [[medicina]] y [[veterinaria]] ente otres. Tien gran repercusión na [[farmacia]], la [[medicina]], la [[microbioloxía]], la [[ciencia de los alimentos]], la [[minería]] y l'[[agricultura]] ente otres estayes. Ye probable que'l primeru qu'emplegare esti términu fuera l'[[inxenieru]] [[Hungría|húngaru]] [[Karl Ereki]], en [[1919]], quien la introduxo nel so llibru ''Bioteunoloxía na producción cárnica y lláctea d'una gran esplotación agropecuaria''.<ref>Fári, M. G. y Kralovánszky, U. P. (2006) [http://www.agroinform.com/files/aktualis/pdf_agroinform_20070215112311_02Fari.pdf The founding father of biotechnology: Károly (Karl) Ereky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707093937/http://www.agroinform.com/files/aktualis/pdf_agroinform_20070215112311_02Fari.pdf |date=2011-07-07 }} Orsós Ottó Laboratory, University of Debrecen, Centre of Agricultural Sciences, Department of Vegetable. Publicado en ''International Journal of Horticultural Science''. Con acceso el 2008-01-15</ref><ref>[http://usinfo.state.gov/journals/ites/0903/ijes/timeline.htm Cronología de la bioteunología vexetal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114002919/http://usinfo.state.gov/journals/ites/0903/ijes/timeline.htm |date=2008-11-14 }} en ''usinfo.state.gov''. Con acceso el 2008-01-15</ref> Según el [[Conveniu sobre Diversidá Biolóxica]] de [[1992]], la bioteunoloxía podría definise como "''toa aplicación teunolóxica qu'emplegue sistemes biolóxicos y organismos vivos o los sos derivaos pa la creación o modificación de productos o procesos pa usos específicos''".<ref>Artículo 2 de [http://www.cinu.org.mx/eventos/conferencias/johannesburgo/documentos/convencion%20sobre%20diversidad%20biologica.pdf Convenio sobre diversidad biológica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704044734/http://www.cinu.org.mx/eventos/conferencias/johannesburgo/documentos/convencion%20sobre%20diversidad%20biologica.pdf |date=2012-07-04 }}. Secretaría del Convenio sobre la Diversidad Biológica. Rio de Janeiro, 1992.</ref> El Protocolu de Cartagena sobre Xuridá de la Bioteunoloxía del Conveniu sobre la Diversidá Biolóxica<ref>[http://www.cbd.int/doc/legal/cartagena-protocol-es.pdf Protocolo de Cartagena sobre Seguridad de la Bioteunología del Convenio sobre la Diversidad Biológica] Secretaría del Convenio sobre la Diversidad Biológica. Montreal, 2000</ref> define la ''bioteunoloxía moderna'' como l'aplicación de: * Téuniques [[in vitro]] d'[[ácidu nucleico]], incluyíos l'[[ácidu desoxirribonucleico]] (ADN) [[Recombinación xenética|recombinante]] y la inyeición direuta d'ácidu nucleico en [[célula|célules]] o [[orgánulu|orgánulos]], o * La fusión de célules más allá de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[taxonomía|taxonómica]] que superen les barreres [[fisioloxía|fisiolóxiques]] naturales de la [[reproducción]] o de la recombinación y que nun son téuniques emplegaes na reproducción y [[Seleición natural|seleición tradicional]]. == Aplicaciones == La bioteunoloxía tien aplicaciones n'importantes áreas industriales, como l'atención de la salú, col desarrollu de nuevos enfoques pal tratamientu de enfermedaes; l'agricultura col desarrollu de cultivos y alimentos ameyoraos; usos non alimenticios de los cultivos, por exemplu [[Plástico#Propiedades características|plásticos biodegradables]], [[aceite vexetal|aceites vexetales]] y [[biocombustible]]s; y cuidu medioambiental a través de la [[biorremediación]], como'l reciclaxe, el tratamientu de residuos y la llimpieza de sitios contaminaos por actividaes industriales. Pa esti usu específicu de plantes na bioteunoloxía llamase-y [[bioteunoloxía vexetal]]. Amás s'aplica na xenética pa modificar ciertos organismos.<ref>{{cita web|apellíu=Ochave |nome= José María|editor=eASEAN Task Force, PNUD, APDIP |ffecha=mayu 2003|url = http://www.apdip.net/publications/iespprimers/eprimer-genes.pdf|títulu =Genes, technology and policy|fechaaccesu = 15 de payares de 2007}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Bioteunoloxía]] dlali6dswapy0lsi4b1ajecuyhux05g 0 26628 4496272 3618257 2026-05-25T12:35:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496272 wikitext text/x-wiki El '''Procurador Xeneral del Principáu d'Asturies''' ye'l nome que se-y da al Defensor del Pueblu del [[Principáu d'Asturies]], n'[[España]]. Ye de so la figura institucional qu'encárgase de la defensa de los derechos y les llibertades de los ciudadanos del Principáu reconocíos nel Títulu I de la [[Constitución española de 1978|Constitución española]] y de velar polos principios xenerales establecíos nel artículu 9 del [[Estatutu d'Autonomía d'Asturies]]. La figura foi creada pola [[Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies]] al traviés de la Llei 5/[[2005]], de 16 d'avientu, del Procurador Xeneral. Ente los sos llabores desendolcaos pol Procurador Xeneral incluyense: :*investigar quexes :*denunciar abusos :*formular recomendaciones :*realizar actuaciones de mediación :*proponer modificaciones de les normes Anguaño lleva'l cargu [[María Antonia Fernández Felgueroso]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.procuradorageneral.es/ Procuradora Xeneral del Principáu de Asturies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225091104/http://www.procuradorageneral.es/ |date=2009-12-25 }} [[Categoría:Política d'Asturies]] [[Categoría:Instituciones d'Asturies]]ç [[Categoría:Derechu d'Asturies]] sgfjw61ablyd9q6pjyu03t2e95abtd4 0 26880 4496555 4457856 2026-05-26T11:55:28Z ~2026-31399-87 148756 cagonros, taba mal el palmares y cambiélu, cago'n les pites de Grao, Agora voy tomar un culín https://www.google.com/imgres?q=meme%20asturies&imgurl=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2Fapi%2Fimg%2F%3FitemId%3D7442759238549507361%26location%3D0%26aid%3D1988&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40ixuxuu%2Fvideo%2F7442759238549507361&docid=PVuNRPPEfeE_OM&tbnid=vwxVZ5Oaoo_afM&vet=12ahUKEwim8Jm88taUAxUWMfsDHfUtIVkQnPAOegQIFBAB..i&w=1080&h=1920&hcb=2&itg=1&ved=2ahUKEwim8Jm88taUAxUWMfsDHfUtIVkQnPAOegQI 4496555 wikitext text/x-wiki {{otros usos|seleición femenina de fútbol d'España|la seleición femenina}} {{equipu}} La '''Selección masculina de fútbol d'España''' ye l'equipu que representa a [[España]] nesti deporte. Contrólala la [[Real Federación Española de Fútbol]]. Ente los sos títulos tán les Eurocopes de [[1964]] y [[2008]], el Mundial de 2010, la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos]] de [[Barcelona]] 1992 y la d'oru tamién nos xuegos olimpiquicos de 2024 les de plata n'Amberes 1920 y Sydney 2000.Y == Palmarés == * '''[[Xuegos Olímpicos]] (2):''' [[1992]],[[2024]] * '''[[Eurocopa]] (4):''' [[1964]], [[2008]], [[2024|2012, 2024]] * '''[[Copa Mundial de Fútbol]] (1):''', [[2010]] == Estadístiques == <small>'''Leyenda:''' PX: partidos xugados; PG: partidos ganados; PE: partidos empatados; PP: partidos perdidos; GF: goles a favor; GC: goles en contra.</small> === Copa Mundial === {{VT|Copa Mundial de Fútbol}} {|align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !width="230"|'''Competición''' !width="120"|'''Resultáu''' !width="70"|'''Posición''' !width="35"|'''PX''' !width="35"|'''PG''' !width="35"|'''PE''' !width="35"|'''PP''' !width="35"|'''GF''' !width="35"|'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]] |colspan="8" align="center"|''Nun participó'' ^[[#1|1]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Italia 1934]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1934|Cuartos de final]] |5ª||3||1||1||1||4||3 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]] |colspan="8" align="center"|''Se retiró'' ^[[#2|2]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !bgcolor=#f9f9f9|{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1950|Cuartu puestu]] |4ª||6||3||1||2||10||12 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] |colspan="8" rowspan="2" align="center"|''Nun se clasificó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Chile 1962]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1962|Primera fase]] |12ª||3||1||0||2||2||3 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Primera fase]] |10ª||3||1||0||2||4||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] |colspan="8" rowspan="2" align="center"|''Nun se clasificó'' |-align=ceter bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña Occidental 1974]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Primera fase]] |10ª||3||1||1||1||2||2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !style="border:3px solid red"| {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Segunda fase]] |12ª||5||1||2||2||4||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1986|Cuartos de final]] |7ª||5||3||1||1||11||4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1990|Octavos de final]] |10ª||4||2||1||1||6||4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1994|Cuartos de final]] |8ª||5||2||2||1||10||6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 1998|Primera fase]] |17ª||3||1||1||1||8||4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea del Sur y Xapón 2002]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Cuartos de final]] |5ª||5||3||2||0||10||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Octavos de final]] |9ª||4||3||0||1||9||4 |-align=center bgcolor=gold !bgcolor=#f9f9f9|{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]] ![[España na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Campeón]] !1ª||7||6||0||1||8||2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 2014|Primera fase]] |23ª||3||1||0||2||4||7 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] |[[España na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Octavos de final]] |10°||4||1||2||1||7||6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] |colspan="8" align="center"|''Competición por disputar'' |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" style="color:#ffc400;" !'''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|<span style="color:#ffc400;">Total</span>]] !'''14/20||'''5ª||'''59||'''29||'''12||'''18||'''92||'''66 |} === Eurocopa === {{VT|Eurocopa}} {|align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !width="230"|'''Competición''' !width="120"|'''Resultáu''' !width="70"|'''Posición''' !width="35"|'''PX''' !width="35"|'''PG''' !width="35"|'''PE''' !width="35"|'''PP''' !width="35"|'''GF''' !width="35"|'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Eurocopa 1960|Francia 1960]] |colspan="9"| ''Se retiró'' ^[[#3|3]] |-align=center bgcolor=gold !style="border:3px solid red" bgcolor=#f9f9f9|{{Bandera|España|1945}} [[Eurocopa 1964|España 1964]] ![[España na Eurocopa 1964|Campeón]] !1ª||2||2||0||0||4||2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Italia}} [[Eurocopa 1968|Italia 1968]] |colspan="9" rowspan=3|''Nun se clasificó |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Bélxica}} [[Eurocopa 1972|Bélxica 1972]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Yugoslavia}} [[Eurocopa 1976|Yugoslavia 1976]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Italia}} [[Eurocopa 1980|Italia 1980]] |[[España na Eurocopa 1980|Primera fase]] |7ª||3||0||1||2||2||4 |-align=center bgcolor=silver !bgcolor=#f9f9f9|{{Bandera|Francia}} [[Eurocopa 1984|Francia 1984]] ![[España na Eurocopa 1984|Subcampeón]] !2ª||5||1||3||1||4||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Alemaña}} [[Eurocopa 1988|Alemaña Occidental 1988]] |[[España na Eurocopa 1988|Primera fase]] |6ª||3||1||0||2||3||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Suecia}} [[Eurocopa 1992|Suecia 1992]] |colspan="9"|''Nun se clasificó |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Inglaterra}} [[Eurocopa 1996|Inglaterra 1996]] |[[España na Eurocopa 1996|Cuartos de final]] |6ª||4||1||3||0||4||3 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Bélxica}} {{Bandera|Países Baxos}} [[Eurocopa 2000|Bélxica y Países Baxos 2000]] |[[España na Eurocopa 2000|Cuartos de final]] |5ª||4||2||0||2||7||7 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Portugal}} [[Eurocopa 2004|Portugal 2004]] |[[España na Eurocopa 2004|Primera fase]] |10ª||3||1||1||1||2||2 |-align=center bgcolor=gold !bgcolor=#f9f9f9|{{Bandera|Austria}} {{bandera|Suiza}} [[Eurocopa 2008|Austria y Suiza 2008]] ![[España na Eurocopa 2008|Campeón]] !1ª||6||5||1||0||12||3 |-align=center bgcolor=gold !bgcolor=#f9f9f9|{{Bandera|Polonia}} {{Bandera|Ucraína}} [[Eurocopa 2012|Polonia y Ucraína 2012]] ![[España na Eurocopa 2012|Campeón]] !1ª||6||4||2||0||12||1 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Eurocopa 2016|Francia 2016]] |[[España na Eurocopa 2016|Octavos de final]] |10ª||4||2||0||2||5||4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Europa}} [[Eurocopa 2020|Europa 2020]] |colspan="8" rowspan="1" align="center"|''Competición por disputar'' |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !'''[[Eurocopa#Estadísticas|<span style="color:#ffc400;">Total</span>]] !'''10/15||'''3ª||'''40||'''19||'''11||'''10||'''55||'''36 |} === Copa Confederaciones === {{VT|Copa FIFA Confederaciones}} {|align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !width="230"|'''Competición''' !width="120"|'''Resultáu''' !width="70"|'''Posición''' !width="35"|'''PX''' !width="35"|'''PG''' !width="35"|'''PE''' !width="35"|'''PP''' !width="35"|'''GF''' !width="35"|'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rey Fahd 1992|Arabia Saudita 1992]] |colspan="8" align="center"|''Sin representante européu'' ^[[#4|4]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rey Fahd 1995|Arabia Saudita 1995]] |colspan="8" rowspan="4" align="center"|''Nun se clasifico'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1997|Arabia Saudita 1997]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Méxicu 1999]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa FIFA Confederaciones 2001|Corea del Sur y Xapón 2001]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Francia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2003|Francia 2003]] |colspan="8" align="center"|''Nun participo'' ^[[#5|5]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Alemaña 2005]] |colspan="8" align="center"|''Nun clasifico'' |-align=center bgcolor=#CD7F32 !bgcolor=#f9f9f9|{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa FIFA Confederaciones 2009|Sudáfrica 2009]] !align="center"|[[España na Copa Confederaciones 2009|Tercer puestu]] !3ª||5||4||0||1||11||4 |-align=center bgcolor=silver !bgcolor=#f9f9f9|{{bandera|Brasil}} [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Brasil 2013]] !align="center"|[[España na Copa Confederaciones 2013|Subcampeón]] !2ª||5||3||1||1||15||4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Rusia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Rusia 2017]] |colspan="8" align="center"|''Nun se clasificó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|}} [[Copa FIFA Confederaciones 2021|''Por definir'' 2021]] |colspan="8" align="center"|''Competición por disputar'' |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !'''[[Copa FIFA Confederaciones#Resultados y estadísticas|<span style="color:#ffc400;">Total</span>]] !'''2/10 ||'''5ª||'''10||'''7||'''1||'''2||'''26||'''8 |- |} === Xuegos Olímpicos === {{VT|Xuegos Olímpicos}} {|align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !width="230"|'''Competición''' !width="120"|'''Resultáu''' !width="70"|'''Posición''' !width="35"|'''PX''' !width="35"|'''PG''' !width="35"|'''PE''' !width="35"|'''PP''' !width="35"|'''GF''' !width="35"|'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Grecia|vieya}} Atenes 1896 |colspan="8"|''Sin competición de fútbol'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1900|París 1900]] |colspan="8" rowspan="2"|''Competición no disputada por seleiciones'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Saint Louis 1904|Saint Louis 1904]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|Londres 1908]] |colspan="8" rowspan="2"|''Nun esistía la seleición española'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Suecia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Estocolmu 1912|Estocolmu 1912]] |-align=center bgcolor=silver !bgcolor=#f9f9f9|{{Bandera|Bélxica}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920|Amberes 1920]] ![[España nos Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920|Subcampeón]] !2ª||5||4||0||1||9||5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|París 1924]] |[[España nos Xuegos Olímpicos de París 1924|Primera fase]] |14ª||1||0||0||1||0||1 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Países Baxos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] |[[España nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Cuartos de final]] |5ª||3||1||1||1||9||9 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} Los Ángeles 1932 |colspan="8"|''Sin competición'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Alemaña|nazi}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Berlín 1936]] |colspan="8"|''Nun participo'' ^[[#6|6]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{Bandera|Reinu Xuníu}} '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Londres 1948]]''' |colspan="8" rowspan="11" align="center"|''Competición disputada por seleiciones amateur'' ^[[#7|7]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Finlandia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki 1952|Ḥelsinki 1952]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Australia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Melbourne 1956|Melbourne 1956]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Italia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Roma 1960|Roma 1960]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xapón}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964|Tokiu 1964]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Méxicu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Méxicu 1968]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Alemaña}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Múnich 1972|Múnich 1972]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Canadá}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Montreal 1976|Montreal 1976]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xunión Soviética|1955}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Moscú 1980|Moscú 1980]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Corea del Sur}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Seúl 1988|Seúl 1988]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|España}} '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992|Barcelona 1992]]''' |colspan="8" rowspan="10" align="center"|''Competición disputada por seleiciones sub-23'' ^[[#8|8]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Atlanta 1996]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Australia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|Sydney 2000]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Grecia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|China}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Londres 2012]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Brasil}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Rio de Janeiro 2016]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xapón}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Tokiu 2020|Tokiu 2020]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 2024|París 2024]] |-align=center bgcolor=#c60b1e style="color:#ffc400;" !'''Total !'''3/6 || '''? || '''9 || '''5 || '''1 || '''3 || '''18 || '''15 |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleiciones de fútbol d'España|España]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de los Deportes]] [[Categoría:Seleiciones masculines de fútbol de la UEFA]] {{entamu}} chohezui95m24ormb2cbip1aopwff4z 0 27988 4496339 4222166 2026-05-26T02:56:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496339 wikitext text/x-wiki {{revisáu}} [[Archivu:Kronstadt_attack.JPG|thumb|right|350px|Tropes del Exércitu Coloráu atacando [[Kronstadt]].]] La '''Rebelión de Kronstadt''' foi un alcíu fracasáu de los [[marinu|marinos]] soviéticos escontra'l gobiernu de l'antigua [[República Socialista Federativa Soviética Rusa]]. Foi la última gran rebelión en contra del dominiu [[bolxevique]] dientro del territoriu Rusu. La rebelión tuvo llugar nes primeres selmanes de marzu de [[1921]] en [[Kronstadt]], una fortaleza naval na [[islla Kotlin]] nel [[Golfu de Finlandia]]. Tradicionalmente, Kronstadt sirvió comu base de la flota báltica Rusa y comu una vía d'alcance a 35 [[milla|milles]] de [[San Petersburgu]] (dempués Petrográu, Leningráu y dempués de la cayía de la [[Xunión Soviética]], nuevamente San Petersburgu). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.quijotelibros.com.ar/anarres/Kronstadt.pdf Kronstadt 1921] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205123743/http://quijotelibros.com.ar/anarres/Kronstadt.pdf |date=2009-02-05 }}, por [[Paul Avrich]] {{es}} * [http://www.alasbarricadas.org/noticias/?q=node/4165 La rebelión de Kronstadt contra el bolchevismo] {{es}} * [http://www.ceip.org.ar/escritos/Libro5/html/T09V138.htm#_ftn1 Alarma por Kronstadt], por [[León Trotsky]] {{es}} * [http://www.ceip.org.ar/escritos/Libro5/html/T09V245.htm Algo más sobre la represión de Kronstadt], por Trotsky. {{es}} * [http://www.icl-fi.org/espanol/spe/34/kronstadt.html Kronstadt 1921: Bolchevismo vs. contrarrevolución] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102200233/http://www.icl-fi.org/espanol/spe/34/kronstadt.html |date=2012-11-02 }} {{es}} * [http://libcom.org/library/kronstadt-izvestia The Kronstadt Izvestia] Archivu web de los diarios editaos polos rebeldes, incluyendo la so llista de demandes. {{en}} * [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bright/berkman/kronstadt/berkkron.html Alexander Berkman, ''The Kronstadt Rebellion''] {{en}} [[Categoría:Revolución rusa]] [[Categoría:Anarquismu]] l1f8w45k1rt3yblni3m28oe08j9189s 0 30970 4496308 4221808 2026-05-25T20:53:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496308 wikitext text/x-wiki '''''Qi''''' (氣, qì), pronunciáu “chi”, ye un términu [[chinu]] que na cultura tradicional de [[China]] denoma un principiu activu que forma parte de tou ser vivu. Anque la so traducción lliteral ye “aire”, “aliendu” o “vapor”, tórnase davezu a “enerxía” o “fluxu enerxéticu”. Aseméyase, poro, a conceutos que tán presentes na cultura occidental, como “espíritu” (nel sen etimolóxicu llatín d'”aliendu”), “pneuma” (del [[griegu]] "πνεῦμα"), o “fuercia vital”, o a otros asiáticos, como’l [[sánscritu]] “prana”. El términu “qi” espardióse per otros países d'Estremu Oriente, como [[Xapón]] (“ki”), [[Corea]] (“gi”) o [[Vietnam]] (“khí”). ==Orixe== La etimoloxía del ideograma “qi” na so forma tradicional (氣) ye “vapor (气) que surde del arroz (米) cuando cuez”. La forma más antigua d'escribir “qi” consistía en tres llinies ondulantes, que representaben el vafu del aliendu nun día fríu. Una versión más seronda, 气, neta que’l caráuter chinu simplificáu d'anguaño, ye una forma estilizada de les mesmes tres llinies. Los antiguos escritores chinos prefirieron sustituir por 气 un caráuter pariente que de primeres significaba dar de xintar a otres persones nun contestu social de fornir d'alimentu a los güéspedes. Tal caráuter amestó al avíu les tres llinies del caráuter qi col caráuter emplegáu p'arroz. D’esta miente 气 más 米 formaben 氣, y esti ye’l caráuter tradicional que s’usa inda güei.<ref>See p. 804f of Gao Shufan's "Xing, Yin, Yi Zonghe Da Zidian", Zhong Zheng Shuju, Taipei, 1984</ref> Acordies cola medicina tradicional china, el ''qi'' ye una enerxía que flui de contino na naturaleza, siendo la interrupción del so llibre fluxu nel cuerpu la causa de los trestornos físicos y sicolóxicos. Nel cuerpu anicia nel códigu xenéticu, nos principios inmediatos que lu alimenten y nel oxíxenu que se respira. Representa’l potencial funcional de los múerganos. Ye l'axente primordial de l'alquimia china. Responsable de la circulación del sangre, controla la regulación térmica del organismu, tien una función inmunitaria y un potencial metabólicu.<ref>Skopalik, C.; Marmori, F.: Curso de Medicina Tradicional China. Tomo 1. Páx. 95. 1993. ISBN 84-88597-01-0. Edita: [http://www.mtc.es Fundación Europea de Medicina Tradicional China]</ref> Los prauticantes de delles disciplines afirmen que’l ser humanu pue controlar y utilizar esta enerxía per aciu de diverses téuniques, aumentándolo, atropándolo y repartiéndolo per tol cuerpu, o usalo en forma concentrada, como nel [[Tai Chi Chuan|Taijiquan]], l'[[Aikido]] y otres [[artes marciales]]. Otros aseguren ser quien pa curar dél númberu d'enfermedaes y otres alteraciones unviando llibremente ''qi'' au lo precise’l cuerpu. Ésti ye’l casu de les terapies alternatives, como’l ''[[reiki]]'', l'[[acupuntura]], la [[dixitopuntura]], y de disciplines como’l ''[[Chi Kung|qigong]]''. Ensin embargu la ciencia occidental nun almite’l conceutu de ''qi'' como daqué con categoría real, darréu que nun ye a midilo aparatu dalu, y los sos efeutos pueden esplicase como productu de la suxestión. L’alderique sobro’l ''qi'' ta rellacionáu cola esplicación del so funcionamientu a resultes de la so intervención como fluyíu inmaterial (enerxía). Dellos maestros de ''qigong'' sopelexen que son a detectar y remanar direutamente’l ''qi'', y inclusive a operar a distancia per aciu del mesmo. Hai dellos maestros tradicionales de “qigong” que consideren que’l ''qi'' ye un procesu biolóxicu, y que la so efeutividá pue esplicase en términos entendibles pola medicina occidental. ==Aplicaciones del conceutu ''qi''== ===Qi y respiración=== [[Archivu:Hu Yue Xian.jpg|right|thumb|270px|Prauticando ''qigong''.]] La principal arbía pa conocer el ''qi'' ye la respiración, y na mayoría de los sistemes espirituales y terapéuticos orientales inclúinse métodos de concentración na respiración o delles téuniques respiratories. En [[xaponés]], el términu ''ki'' ye polisémicu, con significaos como ''enerxía'', ''presencia'', ''voluntá'', ''salú'' o ''aliendu''; netu que la pallabra sánscrita ''prana'', con significaos como ''enerxía'', ''aliendu'' o ''sabiduría''. En dellos contestos la pallabra xaponesa ''ki'' tórnase direutamente a [[respiración]]. Per aciu de la meditación na respiración, o de téuniques de respiración, dizse qu'una persona pue desarrollar la so enerxía natural y harmonizar la so personalidá y metabolismu, talamente que seya quien a atropar y distribuyir ''qi'' llogrando asina, por exemplu, gran flexibilidá y velocidá. Dalgunos maestros de [[Zen]] y de [[Budo]] afirmen que la respiración individual nun ye otro que la respiración del cosmos, darréu que cada elementu de la naturaleza ye una parte del tou. Na meditación, la respiración considérase un reyu ente pensamientu, emociones, instintu y estaos físicos, y, neto que na ciencia occidental, una espresión del estáu d'ánimu. ===Qi y tradición espiritual=== Anque los términos puedan ser distintos, el conceutu de ''qi'' alcuéntrase de cutiu en tradiciones relixoses y filosófiques como’l [[taoísmu]], [[confucionismu]], [[budismu]], [[zen]] y [[yoga]]. Na cosmoloxía taoísta, el ''qi'' (气), o enerxía vital (元气, ''yuanqi''), precede a la dixebra binaria del [[Yin y Yang|''yin'' y del ''yang'']], que son la fonte de los “diez mil seres” (万物, ''wanwu''), ello ye tolos seres y, indireutamente, toles coses qu'esisten nesti mundu. De mou que’l conceutu de ''qi'' ta presente en toles manifestaciones de la naturaleza. Nel pensamientu chinu’l ''qi'' ye aniciu de los reinos vivos de la naturaleza, y tamién del mineral: dizse que los “nervios” del [[xade]], por exemplu, interactúen coles venes del cuerpu humanu. Otramiente, na pintura china los estratos xeolóxicos de los montes son una de les manifestaciones macrocósmiques del ''qi''. Na filosofía confuciana, el ''qi'' asóciase al ''li'' (禮, lǐ), principiu estructural que tien una connotación moral. Dominar el ''qi'' forma tamién parte del aprendimientu avanzáu de los budistes per aciu de la meditación y de dellos exercicios, lo que pon l'acentu sobre l'aspeutu del ''qi'' lligáu a l'actividá mental. Na espiritualidá de la India, el [[prana]] ye un equivalente del ''qi''. A veces traduzse como “alma” (pallabra que tien el mesmu orixe indoeuropéu que prana), pero la pallabra “alma” tien güei munchos sentíos, non toos coincidentes cola noción de ''qi''. ===Qi y medicina=== [[Archivu:Hua t14.jpg|thumb|Meridianu “Du”, por Hua Shou (1716).]] La medicina tradicional china básase en gran parte na noción de ''qi''. Nesta tradición estrémense los líquidos orgánicos, el sangre y el ''qi'', qu'a la vez divídese en dellos tipos. La noción de ''qi'' ta nel orixe de téuniques como l'[[acupuntura]] y los masaxes, que consisten n’estimular los puntos d'alcuentru de los meridianos. Inspira tamién les teoríes chines del equilibriu alimentariu y exercicios como los que se prautiquen nes llamaes [[artes marciales internes]], como’l taijiquan o’l hsing i, arriendes de la ximnasia basada na respiración, el qigong. El so propósitu ye trabayar sobre’l ''qi'' pa caltener l'equilibriu y la dinámica de so nel cuerpu. Igualmente en Xapón, el propósitu del “shiatsu” (masaxes) y de los exercicios físicos (como los respiratorios) ye estimular el ki. Nel aprendimientu del qigong médicu entiéndese qu'unu necesita primero entrar nun estáu de quietú (“wu wei”, non aición). Dende ehí unu pue entrar nun estáu de calma, y dende ésti nunu de tranquilidá. Tando nesti estáu de tranquilidá, el cuerpu ye quien a iguar cualesquier desequilibriu. Nel qigong médicu, un estáu de tranquilidá tamién proporciona una condición favoratible pa que la mente ayude a iguar l'equilibriu enerxéticu del cuerpu y a curar. Cuando s’entra nun estáu fondu de tranquilidá ye posible, anque raro, que’l “yuan shen” (espíritu orixinal) dexe’l cuerpu. Esto nun aveza asoceder nel casu de la mayoría de los principiantes de qigong médicu a nun ser qu'esti seya’l so oxetivu. Pero nel qigong taoísta, y nel budista, l'oxetivu cimeru del entrenamientu ye esperimentar col yuan shen. Un ''qi'' llixero (una vibración alta de ''qi'' non restrinxida al planu físicu) ye’l mediu qu'aida al yuan shen a tresponer les llendes del cuerpu físicu. Nel entrenamientu taoísta deséase purificar el cuerpu físicu pa nun arreyar el componente orixinal al mundu material y poder d'esta miente viaxar a los planos cimeros p'aprender y desarrollase. Sicasí los prauticantes que tean interesaos solamente na salú y na parte curativa del qigong nun precisen tener un conocimientu fondu de lo anterior. Nel qigong médicu la única preocupación ye la vitalidá, la manifestación o espresión de la enerxía vital. ==Qi y artes marciales== Les [[Artes marciales de China|artes marciales chines]] y [[Artes marciales de Xapón|xaponeses]] faen bien de referencies a esti conceutu, respeutivamente al ''qi'' o al ''ki''. ===Artes marciales chines=== El conceutu de ''qi'' emplégase nes aplicaciones del ''[[Tai Chi Chuan|taijiquan]]'' como recursu pa unviar una fuercia al adversariu llueu d'esviar la de so. El puntu dantian (''dāntián''), nel abdome, ye fundamental; “facer baxar l'aliendu”, una téunica de respiración usando l'abdome imitando la de los ñácaros, ayuda a afitar les postures y a ameyorar la circulación del ''qi'', tamién conocío como “enerxía”. Nos entrenamientos de ''taijiquan'', l'atención que se pon nestos detalles permite trabayar meyor (respirando “col vientre” l'aliendu ye más fondu), más tiempu y más eficazmente. Nel conceutu del ''qi'', la lliberación d'enerxía nos meridianos xenerada polos movimientos de taijiquan ye neta a la que produz l'acupuntura. Delles téuniques del ''[[Shaolin Kung Fu|kung fu shaolin]]'' (o más exautamente shaolin wushu) básense n’identificar puntos específicos del cuerpu especialmente sensibles, al envís de facer más eficaces los ataques. Cuando había guerra los médicos estimulaben la circulación del ''qi'' pa prollongar el tiempu en que los prisioneros podíen ser torturaos pa sacar informaciones sobro l'enemigu. ===Artes marciales xaponeses=== En referencia al ''ki'', úsase a veces la espresión “aliendu-enerxía” ''(kokyu-ryokyu)''. Nes artes marciales xaponeses, cuando se solmena un golpe (''atemi'' en xaponés), ye’l ''ki'' del que lu solmena’l que se tresmite al contrariu mancándolu; d'esta miente lo importante ye más golpiar un puntu vital (alcuentru de meridianos) qu'emplegar la potencia física. El gritu, ''[[kiai]]'' (a veces consideráu equivocadamente como’l "gritu que mata" de los [[Kárate|karateques]]), ye otra forma de sopelexar el ''ki''. Nos exercicios de [[Rompimientos (artes marciales)|rompimientu]] de lladriyos, teyes, tables, bloques de formigón, etc., el ''ki'' concéntrase por exemplu nel cabu’l puñu y provoca’l rompimientu. La concentración del ''ki'' nel ''seika tanden'' (puntu abdominal) ye ún de los elementos fundamentales de los ''budo'': los cadriles son l'enllaz ente lo alto’l cuerpu (que remana les armes) y lo baxo’l cuerpu (la estabilidá). Dende un puntu de vista simbólicu, el ''seika tanden'' enllaza “el cielu y la tierra” ''(tenchi)'', conceutu que pue traducise por aunión ente la intención (el cielu, el pensamientu) y la enerxía (la tierra). Equí pue vese por exemplu la metáfora d'un árbol que cueye alimentu de la tierra pa llevantase haza’l cielu. El ''ki'' coneuta a los seres, y tamién a los dos oponentes (o collacios nel contestu d'una práutica amistosa). Poro, ún de los principios del [[Aikido]] ye aunir les enerxíes de los adversarios al envís de desaniciar l'agresión. Nel [[Kyudo]] (tiru con arcu [[zen]]) créyese que la flecha ta coneutada a la meta, que yá ye parte del oxetivu enantes mesmamente de ser llanzada. El conceutu de vixilancia, el ''zanshin'' que s’atopa en toles artes marciales xaponeses (incluyendo’l ''[[ninjutsu]]'', l'arte de los [[Ninja|ninjas]]), sofítase tamién nel conceutu de ''ki''. Per aciu del ''ki'' pue “sentise” la intención del enemigu, lo que permite responder más eficazmente, actuar incluso enantes de que l'adversariu pueda facelo. Tamién s’utiliza’l términu ''sen'' pa describir esta aición simultánea (''sensen no sen'': ataque anticipando l'aición contraria; ''go no sen'': respuesta anticipando l'aición; ''sen no sen'': ataque simultaneu). Les artes marciales xaponeses tamién faen referencia a la medicina tradicional coles nociones de ''kappo'' y de ''katsu'', por exemplu p'”alicar” a una persona amoriada. == Referencies == {{llistaref}} * Rodríguez Cuadras, Manuel: Teoría Básica I. 2010. ISBN 978-84-614-0281-6 Edita: [http://www.mtc.es Fundación Europea de Medicina Tradicional China] ==Ver tamién== *[[Chi Kung]] * [[Acupuntura]] * [[Artes marciales internes]] * [[Meditación]] * [[Shiatsu]] * [[Tai Chi Chuan]] * [[Taoísmu]] ==Enllaces esternos== * [http://www.wikilearning.com/que_es_el_chi-wkccp-19751-3.htm Definición de Qi o Chi en Wikilearning] * [http://www.discoverchipower.com Desarrollar el poder del Chi] * [http://www.energy-cultivation.com Conexón de mente, cuerpu y espíritu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125224118/https://energy-cultivation.com/ |date=2019-01-25 }} * [http://fengshuigarden.com.au/what-is-chi.html ¿Qué ye Chi (Qi)?, por Ross Lamond, Feng Shui Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027160111/http://fengshuigarden.com.au/what-is-chi.html |date=2010-10-27 }} * [http://www.ki-therapy.com The Ki/Chi Society] * [http://www.literati-tradition.com/qi_breath.html "Una interpretación filosófica y cultural del Qi", por Bing YeYoung] * [http://www.skepdic.com/chi.html The Skeptics Dictionary] * [http://www.taijipedia.net/tai-chi-online-training-tips/taijiquan-biggie-what-is-chi Sensación, una esplicación práutica de les sensaciones del Chi] * [http://artofthestates.org/cgi-bin/piece.pl?pid=154 Art of the States: Qi. Trabayu musical inspiráu nel Qi, por Chen Yi] * [http://www.aikidorepublic.com/aikiphysics/ AikiPhysics] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Filosofía y relixón]] [[Categoría:Taoísmu]] [[Categoría:Términos de les artes marciales de China]] l8xh2fxm4v99dq0gehd0v8ix43i3scu 0 31556 4496385 3943744 2026-05-26T05:42:37Z Limotecariu 735 4496385 wikitext text/x-wiki {{dixebra}} '''Navarro''' fai referencia a dellos artículos: == Llugares == * '''Navarro''', perteneciente a [[Navarra]], España; * '''[[Navarro (Arxentina)]]''', llocalidá de l'Arxentina; * '''[[Partíu de Navarro]]''', división alministrativa de la Provincia de Buenos Aires, Arxentina; * '''[[Navarro (Cali)]]''', correximientu de Colombia; * '''[[Navarro (Avilés)]]''', parroquia d'Asturies, España; == Botánica == * '''Navarro''', nome común de la planta [[Helleborus foetidus]]; == Deportes == * '''[[Navarro Club de Fútbol]]''', equipu de fútbol d'Avilés, España; == Llingües == * '''[[Dialeutu navarru del euskera]]'''; * '''[[Navarroaragonés]]''', llingua romance medieval española; * '''[[Romance navarru]]''', formes del romance navarroaragonés que se falaben nel sur y este de Navarra, España; == Apellíu == * '''[[Navarro (apellíu)]]''' === Persones === * '''[[Alejandro Navarro]]''', políticu chilenu; * '''[[Américo Navarro]]''' (1942-), comediante venezolanu; * '''[[Andrés Navarro Haeussler]]''' (1948-), empresariu chilenu; * '''[[Andrés Navarro (poeta)|Andrés Navarro]]''' (1973-), poeta español; * '''[[Antonio Navarro (dixebra)]]'''; * '''[[Armando Luis Navarro]]''' (1901-1978), políticu arxentín; * '''[[Carlos Navarro (dixebra)]]'''; * '''[[David Navarro (dixebra)]]'''; * '''[[Fernando Navarro Corbacho]]''' (1982-), futbolista español; * '''[[Carlos Fernando Navarro Montoya|Fernando Navarro Montoya]]''' (1966-), futbolista arxentín; * '''[[Fernando Navarro Morán]]''' (1989-), futbolista mexicanu; * '''[[Fernando Navarro Ruiz]]''' (1867-1944), fotógrafu español; * '''[[Fernando Navarro (arquiteutu)|Fernando Navarro]]''', arquiteutu español. * '''[[Fernando Navarro (traductor)|Fernando Navarro]]''', traductor español; * '''[[Francisco Navarro Alvarado]]''' (n/d), políticu nicaraguanu - vicepresidente de Nicaragua (mientres 1937-1947); * '''[[Francisco Navarro Fuster]]''' (1962-), ciclista español; * '''[[Francisco Navarro Ledesma]]''' (1869-1905), periodista y cervantista español; * '''[[Francisco Navarro Villoslada]]''' (1818-1895), escritor ya ideólogu español. * '''[[Guillermo Navarro]]''' (1955), direutor de fotografía mexicanu. * '''[[Ibon Navarro]]''', entrenador de baloncestu español; * '''[[Joaquín Navarro Estevan]]''' (1939-2007), maxistráu y políticu español; * '''[[Joaquín Navarro Perona]]''' (1921-2002), futbolista español; * '''[[Joaquín Navarro-Valls]]''' (1936-), médicu y periodista español - voceru de la Santa Sede (1984-2006); * '''[[Juan Gil Navarro]]''' (1973-), actor arxentín; * '''[[Juan Carlos Navarro]]''', baloncestista español; * '''[[Julia Navarro]]''', periodista y escritora española; * '''[[Manuel Navarro (gobernador)]]''' (1791-1852), políticu arxentín - gobernador de la provincia de Catamarca; * '''[[Manuel Navarro Fuerte]]''' (1937-), artista español; * '''[[Manuel Navarro Luna]]''' (1894-1966), poeta y periodista cubanu; * '''[[Manuel Navarro Mollor]]''' (1930-), compositor español; * '''[[Manuel Navarro (guerrilleru)]]''', carlista español nacíu en Miguelturra; * '''[[Miguel Navarro Molina]]''', políticu español, alcalde de Lorca; * '''[[Óscar Navarro]]''' (1981-), un compositor, pedagogu musical, direutor y clarinetista español; * '''[[Roberto Navarro]]''' (1959-), periodista económicu arxentín; * '''[[Silvia Navarro]]''', (1978) actriz mexicana; * '''[[Vicenç Navarro]]''', sociólogu y politólogu español. * '''[[Javiera Navarro]]''', (1998-2300) Doctora, especialista en organo reproductor masculín; {{Tradubot|Navarro}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} 8olul4d70t669yt27tlqyqmq3hjpx64 1 31557 4496386 506809 2026-05-26T05:44:07Z Limotecariu 735 Elimino redireición pues remite a otru artículu diferente 4496386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 34636 4496340 4416657 2026-05-26T03:09:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496340 wikitext text/x-wiki {{llocalidá |partíu=Xixón }} '''Reconco'''{{toponimia|Carreño}} ye una entidá de población de la parroquia de [[Prevera]], nel [[Llista de conceyos d'Asturies|conceyu]] [[Principáu d'Asturies|asturianu]] de [[Carreño]]. L'[[INE]] establez que '''Reconco''' ye una casería de {{Persones}}<ref>[https://www.ine.es/nomen2/index.do Nomenclátor del INE: Población del padrón continuo por unidad poblacional.] (Institutu Nacional d'Estadística).</ref>. El so códigu de referencia ye 33 014 080900. <ref>Nomenclátor del INE, 2011[http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=reconco&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426010930/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=reconco&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2025-04-26 }}</ref> Alcuéntrase a una distancia de [[Candás]], capital del conceyu, de 7,10 km. Tien una altitú máxima de 20 m sobre'l nivel del mar. Pal añu 2010 contaba con 9 viviendes, 5 principales y 4 non principales. <ref>Nomenclator de la SADEI [http://www.sadei.es/Nomenclator/nomenclator.htm] </ref> == Topónimu == [[Xosé Lluis García Arias]], al falar de [[Cuaña]], tamién comenta: :"Pue haber topónimos continuadores de la creación masculina como Cuencu (Co). En Següencu (Co) alcontramos un compuestu de *SUB CONCHUM ‘embaxo la fondalada’. Con un sufixu abundativu tenemos Los Conqueiros (Vd). Compuestos sedrían: '''Reconco (Cñ)''', Reconcu (Sm, Gr, Is, S), El Recuncu (Si, Mi), Reconcos (Ll)135." <ref>Xose Lluis García Arias, "Toponimia Asturiana"[http://mas.lne.es/toponimia/index.php?leer=117&pallabra=reconco]</ref> == Ver tamién == *{{otros sitios|Reconco}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Carreño]] 03dmmc34nktod9nc7k80ie9sqjwe8tw 0 34755 4496460 4454497 2026-05-26T07:03:56Z Limotecariu 735 4496460 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Gaspar García Laviana''' {{nym}} ,conocíu como '''Comandante Martín''', foi un sacerdote, poeta y guerrilleru [[Asturies|asturianu]] que lluchó xunto a los [[FSLN|sandinistes]] [[Nicaragua|nicaraguanos]]. == Biografía == Nació en [[1941]] nel pueblu de [[Les Roces (San Andrés de Llinares)|Les Roces]], cerca de [[La Güeria Carrocera]] (conceyu de [[Samartín del Rei Aurelio]]), emigrando posteriormente al cercanu pueblu mineru de [[Tiuya]] (conceyu de [[Llangréu]]). Estudió bachilleratu en [[Valladolid]] y Filosofía y Teoloxía en [[Logroño]], onde s'ordenó sacerdote na orden del Sagráu Corazón. Celebra la so primera misa nel añu [[1966]] na parroquia del so pueblu natal. Posteriormente, treslládase a [[Madrid]] onde terminó un cursín de socioloxía. Aquí mesmo fizo compatible'l so llabor sacerdotal, na parroquia de San Federico, col trabayu d'obreu nuna carpintería del barriu. A lo llargo de los tres años que permaneció en [[Madrid]] trabayó muncho cola mocedá y con grupos de sacerdotes obreros, nun afán d'implicase cristianamente na marcha social y política del país.<ref name=":0">{{Cita web |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/18091-gaspar-garcia-laviana |títulu=Gaspar García Laviana |autor=García Maldonado, Antonio |obra=Diccionario Biográfico Electrónico |editorial=Real Academia de la Historia |idioma=castellanu |fechaaccesu=10 d'avientu de 2025}}</ref> En [[1969]] marchó a [[Nicaragua]] pa trabayar como misioneru en [[Tola]]. Ellí trabayó colos campesinos locales tomando contautu intensamente coles dificultaes qu'afrontaben a diario. Con frecuencia visitaba a los enfermos, siendo llamáu munches veces ante la falta de medios médicos a disposición de los campesinos. Criticó duramente la práutica del secuestru de les moces que posteriormente yeren obligaes a exercer la [[prostitución]], secuestros que yeren amparaos pol exércitu del dictador [[Anastasio Somoza Debayle|Somoza]].<ref name=":0" /> García Laviana expresó'l so desacuerdu na opresión de los campesinos probes y la so marxinación na sociedá en varios poemes que fueron publicaos como una coleición en [[1979]] les ''Canciones de Amor y Guerra''; siendo ésti'l primer llibru asoleyáu pol Ministeriu de Cultura del gobiernu [[FSLN|sandinista]]. Esta coleición tornóse al [[asturianu]] en 2025 por [[Lourdes Álvarez]] baxo'l nome ''Cantares d'amor y de guerra''.<ref>{{Cita llibru|autor=García Llaviana, Gaspar|títulu=Cantares d'amor y guerra|añu=2025|editorial=Academia de la Llingua Asturiana|páxines=124|idioma=asturianu|url=https://alladixital.org/productu/cantares-damor-y-guerra/|otros=Torna de Lourdes Álvarez|ubicación=Uviéu}}</ref> Como resultáu de toles sos crítiques y les sos denuncies ante la corrupción y la inxusticia del réxime somocista, foi acusáu de ser simpatizante [[Comunismu|comunista]]. En [[1977]] García Laviana recibía amenaces telefóniques y yera siguíu por axentes de [[Anastasio Somoza Debayle|Somoza]] pa comprobar les sos actividaes. Actividaes que consistíaen n'ayudar a los [[FSLN|sandinistes]] actuando como corréu, transportando xente y, principalmente, educando a los campesinos pa que fueren capaces de comprender la situación na que s'atopaben por sí mesmos. Esti cura asturianu taba influenciáu pol espíritu de la [[Teoloxía de la Lliberación]] que ponía en llugar preferencial l'acción pastoral a los probes.<ref>{{Cita publicación|autor=Álvarez García, Lourdes|títulu=Cantares d'amor y guerra: un averamientu mayor a la figura de Gaspar García Llaviana y la so obra poética y social dende la traducción al asturianu|añu=2025|revista=Lletres Asturianes|númberu=133|páxines=106–111|editorial=Academia de la Llingua Asturiana|issn=1130-8168|url=https://reunido.uniovi.es/index.php/Lletres/article/view/23748|fechaaccesu=10 d'avientu de 2025|doi=10.17811/llaa.133.2025.106-111}}</ref> Finalmente acabó tomando les armes al entender qu'un cambiu políticu pacíficu nun ayudaría a esaniciar les terribles necesidaes que vía tolos días en [[Nicaragua]]. Taba decepcionáu cola xerarquía nicaraguana, que falló nel so discursu a favor de los probes y oprimíos. Aunque nunca perdonó la violencia, vio nella l'únicu mediu pa que los probes de [[Nicaragua]] fueren lliberaos de la so opresión. Gaspar García Laviana morrió'l [[11 d'avientu]] de [[1978]] en combate dirixendo la columna “Benjamín Zeledón”.<ref name=":0" /> D'él dicíase que yera “el primeru n'entrar en combate y l'últimu en retirase”. == Honores == * En [[Nicaragua]] hai hospitales, escueles y biblioteques que recuerden el so nome. * Una importante avenida de la ciudá de [[Xixón]] tamién lleva´l so nome. * En [[Tiuya]] ([[Llangréu]]) descubrióse en [[2008]] un monumentu a Gaspar García Laviana. * Na so llocalidá natal de Les Roces ([[Samartín del Rei Aurelio]]) descubrióse en setiembre de [[2009]] una placa na so alcordanza. * Una cai de [[Xixón]] lleva'l so nome. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1941|1978|García Laviana, Gaspar}} [[Categoría:Relixosos y relixoses d'Asturies]] [[Categoría:Revolucionarios]] [[Categoría:Persones de Samartín del Rei Aurelio]] 4omce9r4yumt0dbfn76svaiyb1l3ywq 0 36025 4496506 3613353 2026-05-26T08:03:00Z Limotecariu 735 4496506 wikitext text/x-wiki El '''camín de Santiago''' pue ser: * Una [[Camín de Santiago|ruta de peregrinación]] a [[Santiago de Compostela]]. * [[Camín de Santiago (galaxa)|Galaxa]] na que s'encuentra'l [[Sistema Solar]]. == Referencies == {{llistaref}} {{dixebra}} {{control d'autoridaes}} qdufimi9aw7a67hjezmchl0613aqo31 0 36761 4496341 3843936 2026-05-26T03:17:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496341 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Recta provincia}} {{referencies}} {{Neutralidá}} La '''recta provincia''' ye una [[secta]] de revindicación [[indígena]] que se formó nel [[sieglu XVII]] en [[Chiloé]]{{ensin referencies}}. El so oxetivu foi atentar contra la explotación indígena que se llevaba a cabu col sistema de trabayu encomendero sol aval de la [[Ilesia Católica]]{{ensin referencies}}. Tenían un ritu iniciatico que consistía en tar trés días so un tabayón pa "llavase" del bautismu y tenían una connotación mágica ritualística. ==Ver tamién== *[[Bruxos de Chiloé]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Diccionariu de la brujería en Chiloé |2=http://www.accionchilena.cl/Documentos%20compart%C3%ADos/DiccionariodelaBrujeria.pdf |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} *[http://www.chilote.cl/noticies-mainmenu-2/40-chiloe/335-los bruxos-y-la-recta-provincia Los Bruxos y la Recta Provincia] *[http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0037759.pdf Gonzalo Rojas Flores, Reyes sobre la tierra: brujería y xamanismu nuna cultura insular: Chiloé ente los sieglos XVIII y XX, Santiago, 2002] (testu completu sobre'l procesu a los bruxos o "Recta Provincia") {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sectes]] [[Categoría:Mitoloxía chilota]] 4zk3eb1whilf7ond1atsdol48kecjp6 0 38407 4496413 4426869 2026-05-26T06:06:47Z Limotecariu 735 4496413 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{correxir}} {{Ficha de deporte | nome = [[Archivu:Baseball pictogram.svg|50px]] Béisbol | imagen = Wrigley field 720.jpg | tamañoimagen = 300px | pie = Una vista del campu de béisbol del [[Wrigley Field]], [[Chicago]], [[Illinois]], [[Estaos Xuníos]]. | autoridá = | otros nomes = ''Beisbol''</br>''Baseball''</br>''Pelota base'' | primer = A mediaos del [[sieglu XVIII]] o antes, [[Inglaterra]] (forma primitiva) <br /> 19 de xunu 1846, [[Hoboken (Nueva Jersey)|Hoboken]], [[New Jersey]] (primer rexistru d'un xuegu con regles) (New York Nine vs Club Knickerbocker) | clubes = | accesorios = [[Pelota de béisbol]]</br>[[Bate]]</br>[[Guante (béisbol)|Guante de béisbol]] | pelota = | duración = Nun hai tiempu fixu (nueve entraes reglamentaries, o más entraes adicionales de ser necesaries) | olímpicu = [[1992]]–[[2008]] }} [[Archivu:Busch Stadium2.jpg|thumb|250px|Vista d'un campu de béisbol.]] El '''béisbol'''<ref>{{DALLA|béisbol}}</ref> (del [[Idioma inglés|inglés]] ''baseball''), ye un [[deporte]] de conxuntu xugáu ente dos equipos de 9 xugadores cada unu. Considérase unu de los deportes más populares de los [[Estaos Xuníos]], [[Xapón]], [[Canadá]], [[Corea del Sur]], [[Taiwán]], [[Cuba]], [[Australia]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Panamá]], [[Puertu Ricu]], [[Sudáfrica]], [[Holanda]], [[República Dominicana]], [[Italia]], [[Colombia]] y [[Venezuela]]. Los países consideraos potencies d'esti deporte concéntrense n'[[América]] ([[América del Norte|Norte]], [[América Central|Central]], [[Antilles|Caribe]]) y n'[[Asia]], siendo los Continentes Européu y Africanu los más arrezagaos, anque [[Europa]] cuenta con dos bonos esponentes como Holanda ya Italia; y n'[[África]] namái cabo destacar a la seleición de Sudáfrica con dellos bonos talentos. Xuégase nun estensu campu de [[yerba]] natural o [[yerba artificial|artificial]] (con esceición de la zona onde los xugadores de la ofensiva cuerren p'algamar les bases, allugaes nos vértices del área cuadrangular llamada diamante, y ''anotar'', llamada llinia del corredor, y l'área del llanzador onde'l terrén ye una llomba de tierra). L'oxetivu del xuegu ye cutir una [[Pelota de béisbol|pelota]] con un [[bate]] (''batear''), [[Hit (béisbol)|moviéndola al traviés del campu]] y correr pel campu internu de tierra (''infield'') buscando algamar la mayor cantidá de bases posibles hasta dar la vuelta a la base dende onde se bateó (''home'') y llograr anotar el tanto conocíu como [[carrera (béisbol)|carrera]], mentanto los xugadores defensivos busquen la pelota bateada pa eliminar al xugador que bateó la pelota o a otros corredores, primero qu'éstos lleguen a dalguna de les bases o consigan anotar la carrera (ver les [[Béisbol#Regles|regles]] pa más detalles del xuegu). L'equipu qu'anote más carreres al cabu de les nueve partes, llamaes ''entraes'' que dura'l partíu, ye'l que resulta ganador. Si al términu de les nueve entraes regulares caltiénse un marcador igualáu en carreres, l'alcuentru esténdese tolo necesario pa qu'heba un ganador, según les regles básiques del xuegu nun esiste l'empate, permitíu namái en lligues d'aficionaos ya infantiles pa torgar el desgaste de los xugadores. [[Archivu:Typical baseball game.JPG|thumb|250px|Escena típica de béisbol.]] Per otru llau, una de les carauterístiques qu'estremen al ''béisbol'' d'otros deportes de conxuntu, ye que nésti la ''defensa'' ye la que tien la [[Pelota de béisbol|pelota]]. == Historia == {{AP|Historia del béisbol}} [[Archivu:Charlie Getzein baseball card.jpg|thumb|200px|Tarxeta coleicionable d'un xugador del sieglu XIX.]] Ta claro que'l béisbol modernu desenvolvióse nos [[Estaos Xuníos]], anque l'orixe exautu del xuegu ta malo de determinar. La mayoría de los estudiosos creen que'l béisbol evolucionó dende una variedá de xuegos asemeyaos. Una lleenda popular cuenta que [[Abner Doubleday]], que llegara a oficial del Exércitu de la Xunión mientres la [[Guerra de Secesión]] d'Estaos Xuníos ([[1861]]-[[1865]]), inventó'l béisbol en [[Cooperstown]] ([[Nueva York (estáu)|Nueva York]]) en [[1839]]. Anque nun esiste anguaño nengún sofitu pa esti mitu; el Salón de la Fama ya'l Muséu Nacional del Béisbol atópense allugaos en Cooperstown. === Oríxenes === Esisten evidencies de que se prauticaron xuegos con un palu y una bola dende les primeres dómines de la civilización. Cultures antigües, en [[Persia]], [[Exiptu]] y [[Grecia]], prauticaron xuegos con un palu y una bola pa divertise y como parte de ciertes ceremonies. Xuegos d'esti tipu estendiéronse demientres la Edá Media per toa [[Europa]] y fixéronse populares en variaes formes. Los europeos introducieron xuegos asemeyaos nes sos colonies d'[[América]] escontra'l [[sieglu XVI]]. Esisten, a pesar de la versión popular del orixe del béisbol creáu por Doubleday, numberoses referencies a los términos "baseball" y "bat-and-ball" en documentos de los primeros años del [[sieglu XVIII]].<ref>Szymanski, Stefan, and Andrew S. Zimbalist (2006). ''National Pastime: How Americans Play Baseball and the Rest of the World Plays Soccer'' (Brookings Institution Press, 2005), ISBN 0-8157-8258-6, p. 220, n. 19.</ref> L'orixe del béisbol en realidá tendría de ser definíu como la evolución del béisbol, pos con base no que los historiadores del xuegu vinieron atopando, ye una derivación del xuegu “stool ball” que data dende la Edá Media y, de la mesma, el “stool ball” provién de xuegos rituales practicaos nel mundu antiguu. La primer referencia del términu “base ball” dase en [[1744]] pocu menos de 100 años primero que Abner Doubleday supuestamente lo inventara en Cooperstown, Nueva York en 1839. En 1744 surde n'[[Inglaterra]] la primer evidencia impresa del xuegu ''''Base Ball'''' que foi publicada nun llibru de pasatiempos infantiles. Ente esi añu y [[1796]] surden delles referencies más sobre baseball n'Europa dando cuenta d'un xuegu de pequeñes dimensiones xugáu por neños y neñes. En 1796 publíquense n'Alemaña les primeres regles de "base ball" lo que da cuenta de que, probablemente, nesi país yá se practicaba'l xuegu. El xuegu emigra d'Europa a América ente mediaos y finales del sieglu XVIII lleváu polos colonos ingleses que s'establecíen nel Nuevu Mundu. La primer referencia de base ball xugándose n'Estaos Xuníos data d'abril de 1778 rexistrada nel so diariu pol soldáu George Ewing: “fixi exerciciu pela tarde y nos intervalos xugué base”. En [[1786]], l'estudiante de Princeton, John Rhea Smith, menta nel so diariu que “Un bon día, xugué `baste ball`(sic) nel campus pero fui batíu porque fallé catcheando y cutiendo la bola”. Darréu, en [[1791]], emítese una prohibición nel pueblu de Pittsfield Massachussetts pa “caltener les ventanes de la nueva Casa de Xuntes ... nenguna persona, va ser dexada de prauticar los xuegos llamaos Wicket, [[Cricket]], Base Ball, Football, Cat, Fives o cualesquier otru xuegu de pelota, dientro d'una distancia de 80 yardes de la referida Casa de Xuntes”. Comoquier, ye a partir de la llista de regles publicaes por [[Alexander Cartwright]] en [[1845]], conocíes como les ''Knickerbocker Rules'' por ser les aplicaes pol equipu Knickerbockers, que s'estableció y evolucionó la forma moderna del xuegu.<ref>http://www.origenesdelbeisbol.com Sitio sobre los oríxenes del beisbol</ref> [[Ficheru:Baseball diamond.svg|miniaturadeimagen]] ==== El New York Game ==== El primer club entamáu de béisbol foi formáu en [[1842]] por un grupu de mozos na ciudá de New York, encabezáu por [[Alexander Cartwright]], que llamó al so club ''[[New York Knickerbockers Base Ball Club|Knickerbocker Base Ball Club]]''. Los ''Knickerbockers'' desenvolvieron un conxuntu de [[Regles Knickerbocker|venti regles]], publicaes per primer vegada en [[1845]], que se convirtieron na base del béisbol modernu. El [[19 de xunu]] de [[1846]], los ''Knickerbockers'' xugaron el que ta consideráu como'l primer partíu oficial de béisbol modernu al enfrentase a otru equipu entamáu de béisbol llamáu ''New York Club'', no que ye agora [[Hoboken (New Jersey)|Hoboken]] ([[New Jersey]]). L'estilu de xuegu de los ''Knickerbockers'' estendióse rápido mientres la década de [[1850]], fundáronse clubes de béisbol por tola ciudá de Nueva York adoptándose nueves regles. A finales d'esa década, la popularidá del xuegu estendiérase más allá de la ciudá y empezó a conocese como ''New York Game'' (El Xuegu de Nueva York). El ''New York Game'' popularizar mientres la [[Guerra de Secesión]], cuando los miles de soldaos de la Xunión, que veníen de la ciudá de Nueva York, prauticauvenlo nos llugares per onde viaxaben. Al rematar la guerra en 1865, el xuegu convirtiérase na variedá más popular de béisbol en tol país. Poco dempués, el nome de ''New York Game'' sumió y llamóse a cencielles '''''baseball'''''. === Oríxenes del béisbol n'América Llatina === ==== Antecedentes ==== Cuando los [[España|españoles]] llegaron a [[Cuba]] (que por nome -y punxeron "Islla de Juana" pola fía de los [[Reis Católicos]] d'España) el [[24 d'ochobre]] de [[1492]] atoparon a los aboríxenes cubanos practicando un xuegu al qu'ellos llamaben ''batos'', que xugábase con un tochu asemeyáu a un bate y una pelota fecha de [[resina]] d'árbol que se cutía. Y, al empar, cantábase un baille llamáu ''areíto''. Coles mesmes, nel Méxicu prehispánicu practicábase un xuegu de palu y pelota de cual sobreviven muestres en pintura mural en Teotihuacan y Les Figares, Veracruz según en figurillas en folla topaes na zona de Nayarit, Méxicu. Tamién, na dómina de la colonización española esti xuegu llamóse ''gatu vieyu'' onde s'axuntaben mozos del movimientu independentista en contra de la corona española. ==== Méxicu ==== El primer xuegu de beisbol en [[Méxicu]] xugóse a fines d'abril de 1847 nel parque "Los Berros" de [[Xalapa]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] por soldaos del exércitu invasor d'Estaos Xuníos qu'utilizaron la [[prótesis]] de la pierna ("pata de palu") d'[[Antonio López de Santa Anna]], que prindaren díes enantes na [[Batalla d'Álamo Gordo]].<ref>{{cita llibru |títulu=Terry's Guide to Mexico|añu=1909|autor=T. Philip Terry|páxina=506}} (mentáu tamién n'ediciones posteriores hasta siquier la de 1947)</ref> A partir de 1866 hai evidencies de mexicanos xugando al béisbol en Santa Clara, California. Yeren mozos estudiantes que fueren unviaos a educase en California y empezaron a prauticar el xuegu. El primer equipu entamáu en Méxicu del que se tenga evidencia ye'l Union Base Ball Club formáu alredor de 1869 na fronteriza ciudá de [[Heroica Matamoros|Matamoros]], Tamaulipas. L'equipu cruciaba'l Ríu Bravo pa enfrentase a los equipos d'Estaos Xuníos en [[Brownsville]], Texas. D'esti equipu sobreviven reportes periodísticos fechaos en 1869.<ref>González Gómez, César.2007. ''Los Primeres Peloteros Mexicanos de la Hestoria.''OrigenesDelBeisbol.Com: El Raigañu del Xuegu. http://www.origenesdelbeisbol.com/?p=67</ref> ==== Panamá ==== En Panamá empezóse a xugar el béisbol hacia 1850-1855 cuando se realizaron les obres del Ferrocarril Transístmico, que tuvieron al cargu d'executivos y téunicos norteamericanos, principalmente de la Costa Este, onde s'anicia'l deporte. Ellos faíen competencies recreatives ente los sos emplegaos y prontamente la población panamiega aprendió a xugar el béisbol tan bien o meyor que los norteamericanos, arriendes d'ello empecipiaron munches lligues nel área de tránsitu del ferrocarril qu'arreyaben a norteamericanos y panamiegos, llegando a guarase munches grandes rivalidaes que depués nos partíos podíen dar llugar a serios enfrentamientos ente los unos y los otros. Y esa tradición siguió a lo llargo del restu del sieglu XIX, por tol sieglu XX y lo que va del sieglu XXI, siendo'l béisbol el deporte nacional de Panamá. Ye, pues, Panamá unu de los primeros países na rexón y el mundu enteru en xugar béisbol de forma masiva. Y foi país de grandes esponentes d'esti deporte como Rod Carew, Manny Sanguillén, Omar Moreno, y anguaño Carlos Lee, Mariano Rivera, Carlos Ruiz ente los principales. ==== Cuba ==== El béisbol en [[Cuba]] empezó cuando se formó'l Club de Béisbol de L'Habana en 1868, pero'l xuegu foi prohibíu polos gobernantes españoles y nun foi sinón hasta'l 23 d'avientu de 1874 que se rexistró'l primer xuegu documentáu na islla, según publicó'l periódicu L'Artista cuatro díes dempués. Esto desenvolvióse nuna lliga profesional qu'empezó a xugase en 1878 y duró hasta la [[década de 1960]], cuando Fidel Castro esaniciar. El primer llatinoamericanu nes [[Grandes Lligues]] foi [[Esteban Bellán]], un cubanu qu'asistió a la universidá de Fordham y xugó pa l'Asociación Nacional de 1871 a 1873.<ref>Nieto,Severo (2007). ''Béisbol en Cuba Hispánica'' (Editorial Científicu-Téunica, 2007), ISBN 978-959-05-0485-3, p. 1-4.</ref> Anguaño ye'l principal deporte en Cuba, que ganó trés de los últimos cuatro Xuegos Olímpicos. ==== Puerto Rico ==== El deporte del beisbol xugóse per primer vegada coles regles pertinentes en [[Mayagüez]]. Un conductor de carros públicos llamáu don Félix Santiago creó un equipu (Indios de Mayagüez). Resáltase qu'esti equipu foi'l más esitosu en setenta y un años en tola lliga. Los mayagüezanos aprendieron a xugar beisbol viendo a les tropes norteamericanes xugar nes cais a finales del sieglu XlX. Depués hubo munchos puertorriqueños adscritos a les files del exércitu empezaron a xugar con ellos hasta qu'aprendieron lo que yera'l béisbol. D'ende d'equí p'arriba esistió'l béisbol en tolos niveles. Puerto Rico xugó por dos años adscritu a la organización norteamericana. Un añu dempués nació la [[Lliga de Baseball Profesional de Puerto Rico]]. [[Mayagüez]] foi l'únicu equipu na historia que-y perteneció al pueblu. “El patroncito”, como llamaben a Alfonso Valdés foi dueñu de los Indios dende 1939 hasta 1957, cuando se cansó de tar al mandu de la franquicia. Apurriólo a la Lliga y el pueblu, que nun queríen perder el so equipu, entamáronse pa recaldar fondos y caltener la plantía de xugadores. Mayagüez forxó xugadores tan importantes como “Cholo” García, el primer puertorriqueñu en llanzar un xuegu ensin hits nin carreres en 1930 colos cardenales de Tony Luciano. Más tarde reconocióse'l so llabor cuando bautizaron el parque de pelota de Mayagüez en 1948, añu en que los Indios ganaron el campeonatu nacional que los llevó depués a la primer edición de la [[Serie del Caribe 1949]].<ref>http://www.mayaguezsabeamango.com/index.php?option=com_content&view=article&id=411%3Amayagueez-trubiecu-del-beisbol-profesional-de puertu ricu&catid=51%3Ahistorias&Itemid=78</ref> La llegada del beisbol a [[Puertu Ricu]] convirtióse nun entretenimientu social, pero non pa toos. Dalgunos nun lo catalogaben d'esta manera, y nuna ocasión un periódicu publicó que, lamentablemente, los cuidadanos de la capital invirtieren el so tiempu na práutica d'un "entretenimientu zánganu". Esisten delles versiones de la llegada del beisbol a Puerto Rico pero la más aceptada y acertada ye la del caballeru Don Emilio Pasarell. En 1895, Caballeira informa qu'un mozu cubanu conocedor del deporte convido a otros mocinos y enséñolos. Ente los mocinos atópense: Enrique y Paco Gatell, José de Jesús Tizol, Luis y Jorge Colombani, Féliz Montañez, Antonio Cabaña y Severo González, como dalgunos de los que recibieron les primeres clases de "béisbol". Estos mozos axuntar a xugar beisbol nun terrén onde anguaño queda alcontrada la "Biblioteca Carnegie", en San Juan. Les persones que pasaben y víen que-y pegaben a una pelota con un maderu dicíen que yeren unos ridículos, zánganos y manganzones. Siguiendo la versión de Caballeira, había un maestru llamáu Braulio que sirvía d'árbitru nos xuegos. El primer partíu efectuóse nel velódromu que taba na cai Cerra na parada 15 en Santurce, el domingu 2 de xunu de 1896. El Club Borinquen venció al Almendares con una puntuación de 22 a 11, los xugadores pol Borinquen fueron: Amo Iglesias, Jesús Cabañas, Ignacio Carballeira, Manuel del Valle Atiles, Enrique Gatell, Eduardo Saldañas, Luis Colombani, Félix Montañez y Jorge Colombani.<ref>http://www.oocities.org/espanol/elpelotero_online/guante/puertorico.htm</ref> Depués de que'l beisbol profesional tomara'l so punxu fórmose una nueva lliga llamada Beisbol cimeru doble “A”. L'entamu d'esta lliga remontase al 1930- 1940 creada pola antigua Comisión de Parques y Recréu Públicos. De primeres yeren quince equipos y darréu venti. Nos años 70 Gil Bosch tuvo la presidencia por trenta y tres años aumentando les franquicies a trenta y seis. Nel 2002, cuando'l Lcdo. Gil Bosch se retiró, el Lcdo. Israel Roldán tomó'l so puestu y, sobre'l so mandu, aprobóse la regla que dexaba participar xugadores profesionales (dos per equipu). Aumentó'l númberu de franquicies a cuarenta y ocho, creóse la lliga de muyeres y la lliga xuvenil amontose hasta setenta y ocho. Nel 2009, ante la creciente complexidá de la institución, la xunta de direutores de la Federación de Beisbol decidió incorporar como estructures separaes los sos diversos componentes, unu de los componentes ye la Lliga de Béisbol Cimeru Doble A.<ref>http://www.lbsdapr.org/historia</ref> === Les Lligues Negres === Dende mediaos de [[1880]] hasta mediaos de [[1940]] nun se dexó incluyir nes Grandes Lligues a xugadores negros. Nel so llugar, creáronse equipos formaos namái por xugadores negros que formaron lligues, llamaes "[[Lligues Negres]]". Una de les más conocíes foi la ''Negro National League'', que se formó en 1920. [[Jackie Robinson]], unu de los xugadores más importantes de la ''Negro League'', aportó a ser el primer xugador negru nes lligues mayores modernes, cuando s'incorporó a los [[Los Angeles Dodgers|Brooklyn Dodgers]] en [[1947]]. Robinson llevó a los ''Dodgers'' escontra la victoria nel campeonatu de la Lliga Nacional y foi proclamáu Novatu del Añu. A pesar d'enfrentase con sectores intransixentes y fanáticos, la so estraordinaria actuación y comportamientu sobre'l terrén ayudaron a superar los prexuicios raciales y llueu otros xugadores negros incorporáronse a les lligues mayores. Otru memorable xugador foi [[Satchel Paige|Leroy Robert "Satchel" Paige]] que foi'l primer xugador de color en ser aceptáu nel salón de la fama del béisbol. === Espansión de les Grandes Lligues === Dellos equipos de les Grandes Lligues treslladáronse mientres la década de [[Años 1950|1950]]; el primeru, el ''Boston Braves'', treslladóse a [[Milwaukee]] en [[1953]]. Otros cambeos clave asocedieron en [[1958]], cuando los ''Brooklyn Dodgers'' colaron a [[Los Angeles]] y los ''New York Giants'' dieron a [[San Francisco (California)|San Francisco]] y estendieron el mercáu del béisbol por tolos Estaos Xuníos. El béisbol profesional fíxose tan popular que munches ciudaes pidieron permisu pa crear nuevos clubes, hasta llegar a los 30 equipos que conformen les Grandes Lligues nel presente. Un momentu críticu pal béisbol llegó na década de 1990. Los xugadores consideraron que nun taben siendo abondo compensaos polos propietarios de los clubes, polo qu'empecipiaron una fuelga en setiembre de [[1994]] que duró hasta mayu de [[1995]] provocando que s'atayara la temporada de béisbol per primer vegada dende [[1904]]. == El béisbol nel mundu == Amás d'[[Estaos Xuníos]], [[Méxicu]] y [[Canadá]] n'[[América del Norte]], el béisbol xuégase anguaño nel Caribe: [[Cuba]], [[República Dominicana]], [[Puertu Ricu]] y [[Curaçao]], tamién en Centroamérica: [[Nicaragua]], [[Panamá]] y [[Guatemala]], y en Suramérica: [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Ecuador]] y [[Venezuela]]; y n'[[Asia]] ([[Xapón]], [[Corea del Sur]], [[China]] y [[Taiwán]]). N'Europa espierta escasu interés, destacando [[Países Baxos|Holanda]] (campeona en 20 de los 30 campeonatos europeos apostaos, y 7 veces subcampeona), [[Italia]] (8 y 15) y [[España]] (1, 1 y 12 bronces). Los equipos campeones d'iviernu de cada lliga nacional en Méxicu, Venezuela, Puerto Rico y República Dominicana participen añalmente na [[Serie del Caribe]]. Dende [[1949]], República Dominicana foi'l país con más equipos trunfadores, con dieciocho títulos, depués síguen-y los equipos de Puerto Rico con catorce, Venezuela siete y Méxicu seis. La nación que más llogros collechó a nivel de seleiciones nacionales foi Cuba, ganadora en múltiples eventos oficiales entamaos pola [[Federación Internacional de Béisbol]].<ref>[http://www.baseball.ch/esp/t/wc/WCF.htm 25 victories en 28 presentaciones nos Campeonatos Mundiales]</ref><ref>[http://www.baseball.ch/2003/T/OG/OGf.htm dos títulos olímpicos y una plata en trés Olimpiaes]</ref> Cola celebración nel 2006 del primer [[Clásicu Mundial de Béisbol]], Cuba llogró reivindicar la so calidá como indiscutible potencia beisbolera. Xapón foi'l campeón d'esti tornéu entamáu pola [[MLB]], organización rectora del Béisbol de Grandes Lligues, y nel que participaron grandes estrelles de Grandes Lligues como miembros de munches seleiciones. Curiosamente, l'equipu xaponés solamente cuntaba con dos xugadores de Grandes Lligues. Na Final d'esti eventu, vencieron nun dramáticu xuegu (10-6) a los xugadores de [[Cuba]], l'otru finalista del tornéu, ensin profesionales de Grandes Lligues nes sos files. === Cuba === {{AP|Béisbol en Cuba}} En [[Cuba]] esiste un importante Campeonatu Nacional, fundáu en 1961. Esti eventu ye herederu de distintos campeonatos profesionales y d'aficionaos que tuvieron llugar na islla dende finales del [[sieglu XIX]]. Consta de dieciséis equipos ente los que destaquen: Industriales ([[L'Habana]]), [[Santiago de Cuba]], [[Villa Clara]] y [[Pinar del Río]] como los más ganadores. L'equipu cubanu demostró a lo llargo de los años ser unu de los meyores del mundu del béisbol, pos llogró bien bonos resultaos na mayoría de los torneos internacionales. Exemplu d'ello son los Xuegos Olímpicos, onde s'alluga como la seleición con más ésitos, ganando tres veces la [[medaya d'oru]] y dos veces la [[medaya de plata]], en cinco competiciones. Asina mesmu, na [[Copa del Mundu de Béisbol]] cuenta con 25 títulos, siguíu d'[[Estaos Xuníos]] con tres oro y Venezuela con tamién tres oro (nesta copa compiten 22 países incluyíu Estaos Xuníos, Venezuela, Xapón, Corea del Sur, República Dominicana y Países Baxos). Tamién llogró bonos allugamientos nos dos [[Clásicu Mundial de Béisbol Clásicos Mundiales de Béisbol]]; nel primeru (2006) terminó en segundu llugar detrás de [[Xapón]] y nel segundu (2009) foi esaniciáu pol depués bicampeón Xapón (solo perdió dos veces ante Xapón, y superó a seleiciones como [[Sudáfrica]], [[Australia]] y [[Méxicu]]). '''Resultaos na Copa del Mundu de Béisbol''' * Oru: 1939 1940 1942 1943 1950 1952 1953 1961 1969 1970 1971 1972 1973 1976 1978 1980 1984 1986 1988 1990 1994 1998 2001 2003 2005 * Plata: 1941 2007 2009 * Bronce: 1944 1951 '''Resultaos nos Xuegos Panamericanos''' * Oru: 1951 1963 1971 1975 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 * Plata: 1967 '''Resultaos na Copa Intercontinental''' * Oru: 1979 1983 1985 1987 1989 1991 1993 1995 2002 2006 * Plata: 1981 1997 1999 '''Resultaos nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe''' * Oru: Ganó la medaya d'oru en 14 de 17 participaciones. === Xapón === En [[Xapón]], el béisbol foi introducíu por un norteamericanu, Horace Wilson, en [[1872]]; el xuegu profesional esiste dende va cincuenta años y tien dos lligues, la [[Lliga Xaponesa de Béisbol Profesional|Central y la del Pacíficu]], con un total de doce equipos. Los equipos d'Estaos Xuníos de cutiu xueguen en Xapón al rematar la temporada regular. Na escuela y na universidá ye desaxeradamente popular: cada branu, unos cuatro mil escueles secundaries tomen parte nel ''All Japan Baseball Tournament'', que se celebra cerca de la ciudá d'[[Osaka]]. Los equipos ganadores de la [[Lliga Xaponesa de Béisbol Profesional]], [[Organización Coreana de Béisbol]], [[Lliga de Béisbol Profesional China]] (Taiwán) y de la [[Lliga de Béisbol Chinu]] (China) disputen la [[Serie d'Asia Copa Konami]], nes trés oportunidaes que se celebró l'eventu resultaron campeones los equipos xaponeses. === Méxicu === {{AP|Béisbol en Méxicu}} En [[Méxicu]]'l '''beisbol''' (pronunciáu en Méxicu ensin acentu na "e"), ye'l deporte más popular nes rexones norte y sureste, entá ensin ser bien espublizáu pelos medios de comunicación masiva. Méxicu cunta con delles lligues profesionales, ente les que destaquen la [[Lliga Mexicana de Béisbol]] (LMB) y la [[Lliga Mexicana del Pacíficu]] (LMP). * La [[Lliga Mexicana de Béisbol]] (LMB) ye'l campeonatu de béisbol profesional de más altu nivel mientres el branu en Méxicu. Ta integrada por 16 equipos, destaquen los clubes de; [[Diablos Rojos del México]] (15 campeonatos), [[Tigres de Quintana Roo]] (10), [[Sultanes de Monterrey]] (9), [[Rojos del Águila de Veracruz]], y [[Tecolotes de Nuevo Laredo]] (5). Ta afiliada a les [[Lligues Menores de Béisbol|Lligues Menores de los Estaos Xuníos]] so la clasificación 'AAA'. Tien la so propia academia de desenvolvimientu de talentos allugada n'[[Carmen (Nuevo León)|El Carmen]], [[Nuevo León]]. Ye la lliga con más cobertoria per parte de los medios nacionales por ser la más antigua y de mayor tradición nel país. La popularidá de la ''LMB'' débese a que los equipos colos que cunta tán distribuyíos por cuasi tol país; ye la de mayor tradición, pos foi fundada en [[1925]]; tien un bon nivel y apurrió la mayoría de los peloteros mexicanos que lleguen a les [[Grandes Lligues de Béisbol|Grandes Lligues]]; la so única desventaxa ye que, al xugase pel branu, nes mesmes feches que les [[Grandes Lligues de Béisbol]], nun lleguen a ella peloteros de tan alta calidá, y eso baxa un pocu'l nivel, en comparanza cola ''LMP''. * La [[Lliga Mexicana del Pacíficu]] (LMP), MEX-PAC ó Lliga Ivernal (llamada asina porque se desenvuelve nos meses d'ochobre a xineru) ye una lliga de béisbol profesional na que participen los meyores xugadores de Méxicu, de lliga AAA de los Estaos Xuníos y unos pocos xugadores mexicanos n'activu de les Grandes Lligues. Anguaño ye la lliga de mayor nivel competitivu en Méxicu. Cabo destacar que l'equipu campeón representa a Méxicu na Serie del Caribe realizada nel mes de febreru cuntando colos respeutivos equipos campeones de: Puerto Rico, República Dominicana, Venezuela y Méxicu. Anguaño esta lliga consta de 8 equipos: [[Águiles de Mexicali]] (MXC), [[Algodoneros de Guasave]] (GSV), [[Cañeros de Los Mochis]] (MOC), [[Mayos de Navojoa]] (NAV), [[Naranjeros de Hermosillo]] (HER), [[Tomateros de Culiacán]] (CUL), [[Venados de Mazatlán]] (MAZ) y [[Yaquis de Ciudad Obregón]] (OBR). * Otres lligues reconocíes en Méxicu son la [[Lliga de Béisbol del Noroeste de Méxicu|Lliga del Noroeste]] (LBN), la [[Lliga Norte de Méxicu]] (LNM), la [[Lliga Tabasqueña]] (LTB), y la [[Lliga Iverniza Veracruzana]] (LIV); les cualos son de menor nivel, por cuenta de que la mayoría de los sos xugadores son veteranos o nuevos en desenvolvimientu que nel futuru van llegar a la ''LMB'' y la ''LMP''. Tocantes a la [[Seleición de béisbol de Méxicu]], nel [[Clásicu Mundial de Béisbol 2006]], el combináu mexicanu dio la prestosa sorpresa al avanzar el primeru nel so grupu, pa ser esaniciáu na siguiente ronda al perder ante [[Xapón]] y [[Corea del Sur]], non ensin enantes descalificar a los [[Estaos Xuníos]], el anfitrión del eventu. Nel Distritu Federal esisten delles lligues infantiles de beisbol ente les que s'atopen: Lliga Olmeca, Lliga Linda Vista, Lliga Anáhuac, Lliga Maya y Lliga Petrolera ente otres, caúna d'estes lligues tien por oxetivu preparar atletes ente neños y mozos para que nos distintos torneos nacionales convocaos poles distintes asociaciones, tengan la oportunidá de ser convocaos por dalgún equipu profesional. === Nicaragua === El béisbol foi introducíu en Nicaragua mientres el sieglu XIX na mariña del Caribe, Albert Addlesberg, de los Estaos Xuníos, enseñó-yos a los habitantes de la ciudá puertu de Bluefields cómo xugar béisbol en 1888. Cabo notar que'l béisbol nun foi introducíu na mariña del pacíficu hasta 1891 cuando un grupu d'estudiantes orixinarios de les universidaes de los Estaos Xuníos formó "La Sociedá de Recréu" onde se xugaben dellos deportes, siendo'l béisbol el más popular ente ellos. Les lligues de béisbol más importantes de Nicaragua son la [[Lliga Nicaraguana de Béisbol Profesional]] y la '''Lliga cimera Germán Pomares'''. Los equipos más importantes del béisbol pinolero son: [[Indios del Bóer]], [[Orientales de Granada]], [[Lleones de León]], y [[Tigres de Chinandega]]. === República Dominicana === {{AP|Historia del béisbol en República Dominicana}} En [[República Dominicana]] ye consideráu'l "deporte rei". Tiense conocíu que foi introducíu al país por inmigrantes cubanos na década de 1890. En 1955 fundóse la [[Lliga Dominicana de Béisbol Ivernizu]] (LIDOM), anguaño ye la lliga profesional de mayor calidá del Caribe y Centroamérica y desenvuélvese na temporada Seronda-Iviernu. LIDOM cunta con 6 equipos que s'apuesten un campeonatu regular, una serie semifinal y una final onde se determina'l campeón nacional. Los equipos pertenecientes a esta lliga son [[Águilas Cibaeñas]] (20 títulos), [[Tigres del Licey]] (20), [[Leones del Escoyíu]] (14), [[Estrelles Orientales]] (2), [[Toros del Este]] (2), [[Gigantes del Cibao]] (0). === Venezuela === {{AP|Historia del béisbol en Venezuela}} En [[Venezuela]] xuégase la [[Lliga Venezolana de Béisbol Profesional]] (LVBP) fundada en [[1945]] y que consta d'ocho equipos, que disputen un campeonatu regular, una serie semifinal y una final onde se determina'l campeón d'esa temporada. Ye una de les lligues más fuertes del Caribe económicamente, gracies a grandes inversiones en publicidá y a la constante presencia de públicu nos sos estadios. Destaquen los equipos de [[Leones del Caracas]], [[Navegantes del Magallanes]], [[Tiburones de La Guaira]], [[Tigres de Aragua]], [[Cardenales de Lara]], [[Águilas del Zulia]], [[Caribes de Anzoátegui]] y [[Bravos de Margarita]]. Cabo destacar que'l béisbol ye'l llamáu "deporte rei" nesti país a diferencia d'otros onde lo ye'l [[fútbol]]. [[Archivu:Cbpark.jpg|thumb|250px|right|Estadiu de béisbol.]] == Procesu del Xuegu == Les posiciones de los xugadores nel terrén son les siguientes: # [[Llanzador]] (''Pitcher''). # [[Receptor (béisbol)|Receptor]] (''Catcher''). # [[Primer base]] (''First baseman''). # [[Segunda base]] (''Second baseman'', anque se-y conoz como'l defensor de la segunda base, asítiase ente segunda y primera). # [[Tercer base]] (''Third baseman''). # [[Shortstop|Campocorto, parador en curtiu]] (''Short stop'', xugador que s'atopa ente tercera y segunda, y que d'igual forma defende la segunda base). # [[Xardineru esquierdu]] o esterior esquierdu (''Left fielder''). # [[Xardineru central]] o esterior central (''Center fielder''). # [[Xardineru derechu]] o esterior derechu (''Right fielder''). # [[Bateador designáu]] (''Designated hitter'', ye una posición del béisbol utilizada por delles lligues, que dexa escoyer a un xugador por que batee en llugar del llanzador, pero nun ocupa nenguna posición defensiva nel campu). L'equipu visitante ye'l primeru que "ataca", esto ye, que batea. Van saliendo d'unu a unu siempres nel mesmu orde de bateo pa intentar batear y nun ser esaniciaos. La vez de bateo camuda al otru equipu, que defendía, cuando s'esanicia a trés xugadores del equipu que bateaba. Asina van camudando d'ataque a defensa hasta un máximu de nueve veces. Cada vez qu'un equipu ataca y defende pásase una entrada (''inning''). A la fin de les nueve entraes, si nun hai empate acaba'l partíu, si hai, van xugándose entraes adicionales hasta qu'unu de los dos equipos consiga más carreres que l'otru al rematar el inning completu. La zona básica de xuegu ye un cuadráu denomináu "cuadru" o "diamante", asitiáu sobre unu de les sos vértices asítiase'l ''home'' o ''home plate'' (llugar de bateo). Les carreres (anotaciones) rexístrense cada vez que'l bateador cuerre toles bases del cuadru. {{AP|Campu de béisbol}} == Regles == [[Archivu:Baseball catcher.jpg|thumb|200px|Un catcher o receptor mientres el xuegu.]] Les regles básiques del xuegu son relativamente sencielles, magar hai delles específiques pa situaciones concretes. Básicamente trátase de cutir la bola o [[pelota de béisbol]] lo más fuerte y asitiada posible, anque delles xugaes importantes como'l "toque de sacrificiu", en zones d'español meridional ''"toquecito"'' (golpe nidiu a la bola que fai qu'apenes ameyore). Y que tien como oxetivu faer que los corredores que tán en base asítiense más cerca d'anotar una carrera, pueden producir xugaes bien positives d'ataque pal equipu atacante. Si'l "toque de sacrificiu" o "toquecito" sale de la zona de xuegu cuando la cuenta del bateador lleva dos strikes este va ser tomáu como un out por regla. El llanzador dispón de cuatro posibles llanzamientos erróneos, que dexaríen al bateador avanzar a primer base, ente que'l bateador (del otru equipu) dispón de trés [[Strike|fallos al batear]] enantes de ser esaniciáu. Si'l llanzador llanza mal la cuarta vegada, el bateador consigue una base, ensin necesidá de batear la bola. Ente que si'l bateador falla per tercer vegada una bola bona o intentu de bateo, queda esaniciáu ''("ponchado")''. Esi recuentu de llanzamientos y bateos malos denomínase "cuenta". Si'l bateador falla'l tercer strike y el receptor pierde la bola y se-y alloña, el bateador puede correr escontra la primer base, y si llega primero que'l tiru del receptor, cunta'l ponche, pero non el out (esto ye siempres y cuando la primer base tea sacupada). === Bateo === [[Archivu:Baseball swing.jpg|thumb|200px|Bateador faciendo un ''swing''.]] [[Archivu:Baseball pitch release.jpg|thumb|200px|El ''pitcher'' o llanzador. Xugador fundamental en tou equipu de béisbol.]] Si'l bateador consigue coneutar la bola o [[pelota de béisbol]], hai básicamente cuatro posibilidad: # Si la bola toca'l suelu primero que nengún xugador a la defensiva l'atrape, y el bateador llogra algamar la primer base primero que los defensores consigan tocar cola bola o triar la primer base (out), denomínase "Senciellu". Si'l bateador consigue llegar hasta la segunda base, ensin que l'equipu a la defensiva cometa nengún error, denomínase "Doble", si llega hasta la tercer base (ensin error de la defensa) denomínase "Triple", y si llega a ''home'' (ensin error de la defensa) denomínase "Homerun" # Si la bola ye atrapada nel aire ensin que toque'l suelu por un xugador a la defensa, el bateador queda esaniciáu. Si la bola ta dientro del terrén de xuegu, tien que correr, nun puede esperar a ver si'l batazo ye malu. # Si la bola ye bateada pero ta fuera de les llendes llaterales de la zona de xuegu ye "foul". Nesi casu'l bateador sumase na so "cuenta" un strike, si na so cuenta tien menos de dos strikes; pero si'l bateador tien como "cuenta" 2 strikes y batea un foul, este va siguir bateando ensin ser ''out'' (esaniciáu). Agora bien si la bola trespasare les llendes llaterales de la zona de xuegu, pero un xugador de la defensa atrapar nel aire (anque tea fuera de les llendes llaterales de la zona de xuegu), el bateador tamién quedaría esaniciáu. # Si la bola sale volando percima de la llende de fondu de la zona de xuegu, ye un [[cuadrangular]] o "jonrón" -del inglés "homerun"-, esto ye, el bateador da la vuelta al cuadru hasta llegar al home y anótase una carrera. Si amás había dalgunu de los sos compañeros nes bases, ellos tamién cuerren hasta'l home y anoten carreres, una per cada xugador qu'hubiera en base y otra que s'anota'l bateador. Si consíguese un cuadrangular con trés xugadores ocupando la primera, segunda y tercer base, esto ye, coles bases "llenes", denominar "''grand slam''", y anótense 4 carreres. Pa que'l llanzamientu del pitcher seya bonu tien de pasar percima del "home" al altor determináu dende les axilas hasta les rodíes del bateador. Si'l llanzamientu nun cumple con estos requisitos el "umpire" (árbitru) va denomínala "bola". Nun hai un tiempu de duración determináu pa un alcuentru, ésti conclúi a la fin de les nueve entraes (lo qu'equival a ventisiete eliminaciones o ''outs'' por equipu), sacantes haya empate, lo qu'obliga a siguir con entraes adicionales o [[extrainnings]] hasta que se llogre un desempate. Los árbitros denomínanse "Umpires": el umpire principal asítiase detrás del home o caxón de bateo, y decide si los llanzamientos son bonos (strikes) o malos (boles). El umpire principal puede consultar a los allugaos al pie de les llinies de cal de primera y tercer si'l bateador pasó'l bate pela llinia ensin da-y a la bola. El umpire va decidir si ye (strike) o non (y nesi casu puede ser bola o strike ensin haber intentu de bateo). Los árbitros nes bases tienen que decidir si'l xugador ofensivu algamó la base con dalguna parte del cuerpu enantes de ser puestu out (fora de xuegu) o non, y nesi casu quédase nesa base. Les decisiones de los umpires son inapellables. Una y bones el béisbol ye un deporte onde los espectadores son bonos conocedores del mesmu, tanto de les regles como de les xugaes, la respuesta de los espectadores puede ser una escelente confirmación o refugu de les decisiones de los árbitros. Los "umpires" pueden decidir sobre si'l procesu d'una xugada fízose con base nel reglamentu o non (por casu, cuando se decide si la pelota bateada salió pela zona de "home run" o salió por unu de los llaterales de "foul"). Los "umpires" pueden tamién alvertir a los xugadores d'aiciones graves que pongan en riesgu a otros, pudiendo llegar a espulsar del xuegu al xugador o xugadores que reincidan cola so conducta antideportiva. Tamién pueden espulsar a los "coaches" o entrenadores qu'amuesen una conducta desaveniente nel terrén de xuegu o una conducta pocu respetuosa escontra los mesmos "umpires". Un xugador espulsáu siempres ye sustituyíu por otru. El partíu siempres se tien que xugar col total de xugadores. == Lligues de béisbol profesional == <div style="font-size:85%"> {| align="center" width="100%" style="font-size="98%" |- ! colspan="2" align="center" style="font-size:100%" | <big>Lligues de Béisbol Profesional</big> |- style="background-color:lightblue" ! colspan="2" align="center" style="font-size:100%" | '''América''' |- | valign="top" | '''[[Grandes Lligues de Béisbol|Grandes Lligues]]''' | [[Lliga Americana]] • [[Lliga Nacional]] |- | valign="top" | '''[[Lligues Menores de Béisbol|Lligues Menores]]''' | '''Triple A''': [[International League]] • [[Pacific Coast League]] • [[Lliga Mexicana de Béisbol]]<br />'''Doble A''': [[Eastern League (Estaos Xuníos)|Eastern League]] • [[Southern League]] • [[Texas League]]<br />'''Clase A Avanzada''': [[California League]] • [[Carolina League]] • [[Florida State League]]<br />'''Clase A''': [[Midwest League]] • [[South Atlantic League]]<br />'''Clase A temporada curtia''': [[New York - Penn League]] • [[Northwest League]]<br />'''Rookie''': [[Appalachian League]] • [[Arizona League]] • [[Dominican Summer League]] • [[Gulf Coast League]] • [[Pioneer Baseball League|Pioneer League]] • [[Venezuelan Summer League]] |- | valign="top" | '''[[Lliga Independiente de Béisbol|Lligues Independientes]]''' | [[American Association of Independent Professional Baseball|American Association]] • [[Atlantic League of Professional Baseball|Atlantic League]] • [[Canadian-American Association of Professional Baseball|Can-Am League]] • [[Continental Baseball League]] • [[Frontier League]] • [[Golden Baseball League]] • [[Northern League (baseball)|Northern League]] • [[United League Baseball]] |- | valign="top" | '''Lligues d'Iviernu''' | '''Afiliaes''': [[Arizona Fall League]] • [[Lliga Dominicana de Béisbol Ivernizu]] • [[Lliga Mexicana del Pacíficu]] • [[Lliga Venezolana de Béisbol Profesional]]<br />'''Independientes''': [[Arizona Winter League]] • [[Lliga Colombiana de Béisbol Profesional]] • [[Lliga Nicaraguana de Béisbol Profesional]] • [[Puerto Rico Baseball League]] • [[Lliga Profesional de Béisbol de Panamá]] • [[Texas Winter League]] |- style="background-color:lightblue" ! colspan="2" align="center" style="font-size:100%" | '''Asia''' |- | valign="top" | '''Xapón''' | '''Profesional''': [[Lliga Xaponesa de Béisbol Profesional]]<br />'''Lligues Menores''': [[Western League]] • [[Eastern League (Xapón)|Eastern League]]<br />'''Independientes''': [[Shikoku-Kyūshū Island League]] • [[Baseball Challenge League]] • [[Kansai Independent Baseball League]] |- | valign="top" | '''Otres''' | '''China''': [[Lliga de Béisbol China]]<br />'''Corea del Sur''': [[Organización Coreana de Béisbol]]<br />'''Filipines''': [[Lliga Filipina de Béisbol]]<br />'''Taiwán''': [[Lliga de Béisbol Profesional China]] |- style="background-color:lightblue" ! colspan="2" align="center" style="font-size:100%" | '''Europa''' |- | valign="top" | | '''Alemaña''': [[Bundesliga (Béisbol)]]<br />'''España''': [[Lliga española de béisbol]]<br />'''Francia''': [[Campeonatu de Francia de Béisbol]]<br />'''Italia''': [[Italian Baseball League]]<br />'''Países Baxos'''[[Honkbal Hoofdklasse]] |- style="background-color:lightblue" ! colspan="2" align="center" style="font-size:100%" | '''Oceanía''' |- | valign="top" | | '''Australia''': [[Australian Baseball League]]<br /> '''Estaos Xuníos''': [[Hawaii Winter Baseball]] |} </div> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Baseball}} * [http://www.baseball.ch/espanol.html Federación Internacional de Béisbol] {{DEFAULTSORT:Beisbol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Béisbol| ]] [[Categoría:Deportes d'equipu]] [[Categoría:Antiguos deportes olímpicos]] nih0pd4ojlb8iv4nzxr5gcd9w1ijkoc 0 38817 4496323 4489567 2026-05-25T23:48:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496323 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Raffaello Sanzio''' {{nym}}<ref name="Rafaello"/>, tamién conocíu como '''Rafael de Urbino''' o, a cencielles, como '''Rafael'''<ref name="Rafaello">{{cita web |url=http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0053913 |títulu= Rafael|fechaaccesu=22 de xunu de 2009 |autor= Enciclopedia Catalana, SAU|fecha= 28 de xineru de 2008|idioma= Catalán}}</ref>{{#tag:ref|Ente les variantes del so nome, hai, amás "Raffaello Santi", "Raffaello de Urbino" o "Rafael Sanzio de Urbino". El llamatu Sanzio deriva de la [[Idioma llatín|llatinización]] del italianu, Santi en Santius. De normal roblaba los documentos como "Raphael Urbinas" - una forma llatinizada.<ref>Gould, páx. 207.</ref>|group=n.}} foi un [[pintor]] y [[arquiteutu]] [[Italia|italianu]] del [[Alto Renacimientu]]. Amás del so llabor pictóricu, que sería almirada y asonsañada mientres sieglos, realizó importantes apurras na arquiteutura y, como inspector d'antigüedaes, interesar nel estudiu y caltenimientu de les muertes grecorromanes.<ref>Klein y Zerner (1990), páx.44</ref> Fíu d'un pintor de modesta relevancia, foi consideráu un [[neña maravía]] pol so precoz habilidá y al quedar güérfanu formar nos talleres de dellos artistes de prestíu. A los 25 años llogró'l so primer encargu oficial, la decoración de les Estancies Vaticanes, onde pintó dellos frescos como ''[[La escuela d'Atenes]]'', consideráu una de les sos obres cume.<ref>Pomella (2000), páx.111</ref><ref>{{cita web |url=http://revistas.ucm.es/bba/11315598/articulos/ARIS0808110137A.PDF |títulu=Arte y simbolismu |formatu=pdf |fechaaccesu=29 de xineru |añoacceso=2010 |autor=Carlos Pérez-Rubín |apellíu=Pérez-Rubín |nome=Carlos |añu=2008 |editor=revistas.ucm.es |páxina=139 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100328170110/http://revistas.ucm.es/bba/11315598/articulos/ARIS0808110137A.PDF |fechaarchivu=2010-03-28 }}</ref> Ye célebre pola perfeición y gracia de les sos [[artes visuales]], destacando en trabayos de pintura y [[dibuxo|dibuxu artísticu]].<ref>{{cita web |url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2578897 |títulu=Arte y simbolismu |fechaaccesu=29 de xineru |añoacceso=2010 |autor=Carlos Pérez-Rubín |apellíu=Pérez-Rubín |nome=Carlos |añu=2010 |editor=dialnet.unirioja.es |editorial=Universidá de la Rioja}}</ref> Xunto con [[Michelangelo]] y [[Leonardo da Vinci]] forma'l tríu de los grandes maestros del periodu.<ref>John Fleming (1982). ''A World History of Art''. London: Macmillan. p. 357.</ref> Nació en [[Vienres Santu]] y finó nesta mesma festividá'l día que cumplió 37 años.<ref group=n.>Les feches de nacencia y muerte fueron bien aldericaes, y pueden nun ser ciertes.</ref> Foi un artista bien granible, en parte gracies a que dirixó un taller conformáu por numberosos collaboradores,<ref>Talvacchia (2007) páx.8</ref> y, a pesar de la so muerte prematura, dexó una estensa obra qu'en gran parte entá se caltién. La mayor parte del so trabayu ta agospiáu nos [[Museos Vaticanos]], yá que decoró con frescos les habitaciones conocíes como les [[Estancies de Rafael]], el principal encargu de la so carrera, que quedó ensin terminar por causa de la so muerte y foi completáu por ayudantes. Dempués de los sos años de mocedá en [[Roma]], gran parte de la so obra, a pesar de ser diseñada por él, foi executada pol so taller, con una considerable perda calidable. Exerció gran influencia na so dómina; anque fora de Roma la so obra foi conocida sobremanera al traviés de la producción que fixeron los talleres de grabáu que collaboraben con él. Dempués de la so muerte, la influencia del so principal rival, Miguel Ángel, intensificar hasta los [[Sieglu XVIII|sieglos XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]], cuando les cualidaes más seles y harmonioses de Rafael, fueron consideraes de nuevu como un modelu cimeru. La so carrera estremar de manera natural en tres fases y tres estilos, descritos asina por [[Giorgio Vasari]]: los sos primeros años n'[[Umbría]], el periodu posterior de cuatro años en [[Florencia]] ([[1504]]-[[1508]]), onde absorbió les [[Florencia#Arte|tradiciones artístiques de la ciudá]], y finalmente'l so postreru y trunfal periodu de doce años en [[Roma]], trabayando pa los [[papa|papes]] y el so [[Corte noble|corte]].<ref>Vasari, páx. 208, 230.</ref> [[Ficheru:Raffaello Sanzio - Self-portrait with a friend - Google Art project.jpg|thumb|''[[Autorretratu con un amigu]]'' (1500-1525), [[Louvre]], [[París]]]] == Ascendencia == {{AP|Corte de Urbino}} Nació en [[Urbino]] —una pequeña ciudá de la [[Italia]] central—, na rexón de [[Marche]], llocalidá pequeña, pero importante dende'l puntu de vista artísticu,<ref>''Urbino: The Story of a Renaissance City'' de June Osborne, na páx. 39 diz que'l llugar cuntaba con unos "pocos miles" d'habitantes como muncho, entá anguaño cunta con 15.000 habitantes si nun se tomen en cuenta a los estudiantes universitarios</ref> onde'l so padre [[Giovanni Santi]] yera pintor de la corte del duque. Na pequeña corte de Urbino, Giovanni foi integráu nel círculu íntimu de la familia nun grau cimeru al que yera habitual n'otres cortes italianes, so un gobiernu con importante centru de cultura lliteraria y artística.<ref>Jones and Penny, páx. 1-2</ref> Crecer nel senu d'esta pequeña corte dio-y a Rafael la oportunidá d'aprender les maneres pulíes y les habilidaes sociales tan allabaes nél por Vasari.<ref>Vasari, páx. 207.</ref> La vida cortesana de Urbino nesta dómina sería pocu dempués considerada por [[Baldassare Castiglione]], (na so obra ''[[El Cortesanu]]''<ref>{{cita web |url=http://espasa.es/El cortesanu_51_1820 |títulu=El Cortesanu |fechaaccesu=15 de febreru |añoacceso=2010 |añu=2010 |editor=espasa.es |editorial=Editorial Espasa Calpe }}</ref> en [[1528]]), como modelu de [[virtú]]es d'una [[Humanismu|corte humanista italiana]]. Castiglione instalar en Urbino nel añu 1504, cuando Rafael yá nun moraba nella; sicasí, visitar bien de cutiu, lo que dio como resultáu una estensa amistá. Otros visitantes habituales de la corte tamién se convirtieron nos sos amigos: [[Pietro Bibbiena]] y [[Pietro Bembo]], nomaos dambos [[cardenal]]es más tarde, yeren conocíos entós como bonos [[escritor]]es y vivieron en Roma coles mesmes que Rafael. Mover con comodidá nes [[Clase alta|altes esferes sociales]] mientres tola so vida, lo que foi unu de los factores que contribuyeron a dar una falsa impresión d'una carrera artística fácil. Sicasí, nun recibió una completa educación humanística, polo tanto nun se sabe con claridad si lleía fácilmente en [[Idioma llatín|llatín]].<ref>Jones & Penny, páx. 204.</ref> == Biografía == === Primeros años (1483-1504) === [[Ficheru:Raphael colonna 01.jpg|thumb|Posible [[autorretratu]] de Rafael mientres la so adolescencia.]] [[Ficheru:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|thumb|''[[Los casamientos de la Virxe]]'' de Rafael Sanzio. Nesta obra, puede apreciase la influencia de [[Perugino]] na manera de pintar del nuevu.]] La so madre, Maxa di Battista di Nicola Ciarla , morrió en 1491 y el [[1 d'agostu]] de [[1494]], [[Giovanni Santi]], el so padre, volvió casase. Con tan solo 11 años, quedó güérfanu y so la custodia llegal del so tíu Bartolomeo, [[sacerdote]], qu'empecipió un pleitu cola [[madrasca]] del mozu. Sicasí, Rafael siguió viviendo con ella cuando nun allegaba al so aprendizaxe con un maestru. Aun así, yá diera amuesa del so talentu, según [[Giorgio Vasari]], quien cunta que fuera "una gran ayuda pal so padre".<ref>Jones & Penny, páx. 5.</ref><ref>Vasari, capítulu ''Life''.</ref> Un brillante [[autorretratu]] de la so adolescencia amuesa'l so precoz talentu.<ref>[http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg Imaxe de Rafael Sanzio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202121830/http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg |date=2007-12-02 }} nel [[Muséu Ashmolean]].</ref> El taller del so padre siguió y, probablemente en compañía de la so madrasca, xugó un relevante papel na so xestión dende la so mocedá. En Urbino tuvo la oportunidá de conocer la obra de [[Paolo Uccello]], el precedente pintor de la corte († [[1475]]), y de [[Luca Signorelli]], quien hasta l'añu [[1498]] moró y trabayó na próxima [[Città di Castello]].<ref>Jones & Penny: 4-5, 8 y 20</ref> Según Vasari, el so padre asitiar nel taller del maestru d'[[Umbría]] [[Pietro Perugino]] como aprendiz, «a pesar de les llárimes de la so madre». La evidencia d'un periodu de deprendimientu vien namái de Vasari y d'otra fonte,<ref>Simone Fornari en 1549-50, vease tamién Gould, páx. 207.</ref> y foi aldericada, porque la so madre morrió cuando él tenía ocho años, lo que sería demasiáu puestu pa empezar a formase. Una teoría alternativa ye que recibió dalgún ensayamientu de [[Timoteo Viti]], un pintor de la [[Palaciu Ducal de Urbino|corte de Urbino]] dende [[1495]].<ref>Jones & Penny, páx. 8.</ref> Pero los historiadores modernos tán d'alcuerdu en que Rafael trabayó siquier como ayudante de Perugino dende alredor de [[1500]]; la influencia de Perugino nes sos primeres obres ye bien evidente: "probablemente nengún otru discípulu de talentu absorbiera les enseñances del so maestru como lu fixo Rafael, entá comparándolo con Leonardo da Vinci y Miguel Ángel", según Wölfflin.<ref>Wölfflin, páx. 73.</ref> Vasari escribe que, tocantes a esti periodu, yera imposible estremar les obres de dambos artistes, pero munchos [[Historia del Arte|historiadores del arte]] modernos afirmen detectar les partes que Rafael pintó como ayudante n'obres de Perugino o del so taller. Amás de la semeyanza estilística, les sos téuniques yeren tamién bien similares, por casu na trupa aplicación de la pintura, col usu d'un mediu a base de [[barniz]], nes solombres y los adornos escuros, pero con una aplicación más llixera nes partes de carne. Sicasí, l'escesu de resina nel barniz, causó de cutiu resquiebros n'árees de les pintures de dambos maestros.<ref>Jones y Penny, páx. 17.</ref> El taller de Perugino taba activu tantu en [[Perugia]] como en [[Florencia]], quiciabes con dos sucursales permanentes.<ref>Jones & Penny, páx. 2-5.</ref> Considérase qu'en 1501 Rafael yera un ''Maestru de Plenu Derechu'', dafechu formáu. La so primer obra documentada foi'l ''[[Retablu Baronci]]'' —anque hai un discutiniu con ''[[La resurrección de Cristu (Rafael)|La resurrección de Cristu]]'' que foi realizada ente los años 1499 y 1501— pa la Ilesia de San Nicolás de Tolentino en Città di Castello, una ciudá a mediu camín ente Perugia y Urbino. [[Evanxelista di Pian di Meleto]], quien trabayara pal so padre, compartió l'encargu de la obra, que data de 1500 y foi terminada en 1501, anguaño namái queden delles porciones y un bocetu preparatorio.<ref group=n.>La obra foi bien estropiada por un terremotu nel añu 1789 y los sos restos atópense esvalixaos nos museos d'[[Europa]].</ref> Mientres los siguientes años pintó obres pa otres ilesies, incluyendo la ''[[Crucifixón Mond]]'' —alredor de 1503— y ''[[Los casamientos de la Virxe]]'' de la [[Pinacoteca di Brera]], según obres pa Perugia, como'l ''[[Retablu Oddi]]'' —''L'anunciación'' , ''L'Adoración de los Magos'' y ''La coronación de la Virxe'' 1501-1503—. Probablemente tamién visitó Florencia nesta dómina. Trátase d'obres mayores, dalgunes d'elles como [[frescu|frescos]], nes que Rafael llinda la composición al estáticu estilu de Perugino. Nestos años tamién pintó munches pequeñes y esquisites pintures de caballete, la mayor parte probablemente p'amantes de la pintura de la corte de Urbino, como ''[[Les Gracies (Rafael)|Les Gracies]]'', ''[[El suañu del caballeru]]'' o ''[[San Miguel (Rafael, 1501)|San Miguel]]'', y empezó a pintar ''[[Virxe col Neñu entronizados y santos]]''.<ref>Jones y Penny, páx. 5-8.</ref><ref>{{Cita llibru |apellíos= Chastel |nome= André|títulu= L'arte italiano|url= https://books.google.es/books?id=gDIW3l5BRYIC&lpg=PP1&pg=PA281#v=onepage&q&f=false |añu= 1988 |editorial= Ediciones AKAL |idioma= castellanu|isbn= 9788476003015|páxina= 281 }}</ref> Nel añu de 1502 foi a [[Siena]] por invitación d'otru discípulu de Perugino, [[Pinturicchio]], "al ser amigu de Rafael y conocedor de la so capacidá como artista de la más elevada calidá", porque lu ayudar coles obres, y bien probablemente colos [[dibuxu|dibuxos]], pa una serie de frescos na [[Biblioteca Piccolomini]] de la [[Catedral de Siena]].<ref>"Un esbozu sobreviviente paez ser principalmente por cuenta de Rafael". Jones y Penny, páx. 20.</ref> Rescampla que nesta etapa temprana de la so carrera yá yera un artista solicitáu. === Influencia florentina (1504-1508) === [[Ficheru:Raphael missing.jpg|thumb|left|200px|Semeya d'un mozu, acasu [[Francesco Maria della Rovere]], antaño perteneciente al [[Muséu Czartoryski]] de Cracovia y anguaño sumíu.]] Rafael llevó una vida de "[[nómada]]", trabayando en distintos llugares del norte d'Italia, pero pasando una bona parte del so tiempu en Florencia, quiciabes dende l'añu 1504. Asina, anque se fala del so "periodu florentín" ente 1504 y 1508, cabo mentar que nunca moró ende de forma continua.<ref>Gould, páx. 207-208.</ref> Sía que non, seique de xemes en cuando, tenía que visitar la ciudá p'aprovise de materiales. Esiste una carta d'encamientu, fechada n'ochobre de 1504, de la madre del siguiente duque de Urbino al [[confaloniero]] de Florencia: "El portador d'ésta ye Rafael, pintor de Urbino, quien, foi dotáu pa esti oficiu y que determinó pasar dalgún tiempu en Florencia pa siguir colos sos estudios. El so padre foi bien honestu y yo querer enforma, y el fíu ye un mozu sensible y apolazáu; tantu por una cosa como pa la otra téngo-y gran ciñu...".<ref>Jones y Penny, páx. 5.</ref> Como enantes con Perugino y otros, foi capaz d'asimilar la influencia del arte florentino, respetando la evolución del so propiu estilu. Los frescos que fizo en [[Perugia]] alredor de [[1505]] amuesen una nueva calidá monumental nes figures, que podría evidenciar la influencia de [[Fra Bartolomeo]], de quien Vasari diz foi amigu. Pero la influencia más estelante nesti periodu foi la de [[Leonardo da Vinci]], quien volvió a la ciudá ente 1500 y 1506. Les figures de Rafael empezaron a tomar posiciones más complexes y dinámiques, y anque inda les temes yeren mayoritariamente "reposaos". Empezó a faer bocetos d'homes desnudos lluchando, una de les sos mayores obsesiones d'esti periodu florentín. Otru dibuxu ye la semeya d'una muyer nueva, utilizando la composición piramidal en trés cuartos de la recién [[Mona Lisa]], pero con una apariencia dafechu rafaelesca. Otra de les invenciones compositivas de Leonardo, la piramidal ''Sagrada Familia'', repitir nuna serie d'obres que se consideren ente les sos más famoses pintures de [[caballete]]. Na [[Royal Collection]] hai un dibuxu de Rafael de la obra perdida de Leonardo ''Leda y el cisne'', del que tomó la postura en ''[[contrapposto]]'' pal so ''[[Santa Catalina d'Alexandría]]''.<ref>National Gallery de Londres Jones & Penny:44</ref> Tamién perfeccionó la so propia versión del ''[[sfumato]]'' de Leonardo, pa dar más sotileza a la representación de la carne, y desenvolver l'intercambiu de miraes ente los grupos, anque muncho menos enigmáticos que los consiguíos por Leonardo. Amás, supo caltener nes sos obres la nidia y clara lluz de Perugino.<ref>Jones & Penny, páx. 21-45</ref> Leonardo yera pocu menos d'una trentena d'años mayor que Rafael, pero [[Michelangelo]], que nesa dómina moraba en [[Roma]], yera namái ocho años mayor. Miguel Ángel repunaba a Leonardo, y en Roma empezó a repunar a Rafael inclusive entá más, atribuyendo combalechadures contra él.<ref>Vasari, Michelangelo, páx. 251</ref> Rafael tuvo de conocer les sos obres en [[Florencia]], pero les sos obres más orixinales d'esta dómina apunten nuna direición bien distinta. Nel so ''[[Treslláu de Cristu (Rafael)|Santu Entierru]]'' asitia, a la manera clásica de los [[sarcófagu|sarcófagos]], toles figures na frente, nun arreglu complexu y non del tou esitosu. Wöllflin detecta la influencia de la Virxe de Miguel Ángel nel ''[[Tondo Doni]]'' na figura arrodillada de la derecha, pero'l restu de la composición allóñase enforma del so estilu, o del de Leonardo. Anque foi obra bien considerada na so dómina, y muncho depués retirada a encomalo de Perugia polos [[Borghese]], tratar d'una obra aisllada na so producción. El so clasicismu tomaría dempués una direición menos "lliteral".<ref>Jones & Penny, páx. 44-47.</ref><ref>Wöllflin, páx.79-82</ref> === Les Estancies vaticanes (1509-1513) === {{AP|Estancies de Rafael}} [[Ficheru:Misa de Bolsena.jpg|thumb|left|270px|''[[La misa de Bolsena]]'', 1514, Estancia de Heliodoro.]] [[Ficheru:13 Estancia de Heliodoro (Liberación de San Pedro).jpg|thumb|left|270px|''[[Lliberación de San Pedro]]'', 1514, Estancia de Heliodoro.]] [[Ficheru:17 Estancia del Incendio del Borgo (Incendio del Borgo).jpg|thumb|left|270px|''[[La quema del Borgo]]'', 1514, Estancia de la quema del Borgo, pintada pol taller de Rafael a partir d'un diseñu del artista.]] [[Ficheru:Raffael 072.jpg|thumb|left|270px|''[[El Parnasu]]'', 1511, Estancia de la Signatura.]] A finales de [[1508]] treslladóse a [[Roma]], onde entró al serviciu del papa Xuliu II, probablemente gracies a l'encamientu del so arquiteutu [[Donato Bramante]], quien daquella trabayaba na [[basílica de San Pedro]], yera natural de Urbino y tenía dalguna rellación con Rafael.<ref>Jones & Penny:49, difieren llixeramente de Gould:208 con al respeutive de la fecha de la so llegada</ref> A diferencia de Miguel Ángel, que nun realizó trabayu artísticu dalgunu mientres ciertu tiempu en Roma enantes de recibir los primeros encargos,<ref>Vasari, páx. 247</ref> el mozu artista recibió rápido l'encargu de decorar al frescu la qu'habría de ser la biblioteca privada del pontífiz nel Vaticanu.<ref group=n.>Anque Julio II nun yera un gran llector (un inventariu realizáu tres la so muerte suma un total de 220 llibros, munchos pa la dómina, pero una cantidá totalmente insuficiente pa una biblioteca de tales dimensiones. Nun había sitiu pa estanteríes nos sos murios, polo que los volúmenes topábense almacenaos en caxones metanes la biblioteca; dichos caxones fueron destruyíos mientres el [[Sacu de Roma]] en [[1527]].</ref> <ref>Jones & Penny, páx. 4952</ref> Yera un proyeutu muncho más importante y estensu que cualesquier nel que trabayara hasta esi momentu, pos hasta la fecha nun pasara de faer dalgún retablu en Florencia. Nel so equipu había otros artistes trabayando en distintes estancies, munchos d'ellos pintando sobre obres encargaes pol odiáu predecesor de Julio II, el papa español [[Alexandru VI]]. El nuevu pontífiz decidiera borrar cualquier muerte del papa [[Casa de Borja|Borgia]], hasta los sos escudos d'armes.<ref>Jones & Penny, páx. 49</ref> Unu d'ellos foi [[Michelangelo]], que recibió l'encargu de pintar la cúpula de la [[Capiya Sixtina]]. La primera de les célebres ''[[Estancies de Rafael|stanze]]'' qu'empezó a pintar, ye la conocida como ''[[Estancies de Rafael|Stanza della Segnatura]]'' —pol usu que tenía en tiempos de [[Giorgio Vasari]]—, produció un impautu estraordinariu nel arte romano. Güei día sigue siendo considerada la obra maestra del pintor, pos contién [[La Escuela d'Atenes]], [[El Parnasu (Rafael)|El Parnasu]] y [[La disputa del Sacramentu]], que son dalgunes de les obres más conocíes del pintor. De resultes d'esti gran ésitu, fuéron-y encargaes nueves estancies, moviendo a otros artistes primeramente contrataos, como [[Perugino]] o [[Luca Signorelli]]. Concluyó trés d'elles, toes con pintures nos sos murios y, de cutiu, tamién nos techos. Sicasí, la inmensidá del trabayu asumíu obligó-y a delegar la execución práutica de los sos detallaos diseños (que siempres realizó en persona) nos miembros del numberosu taller que formara. Yeren estos artistes de sobrada capacidá, que con posterioridá a la muerte del propiu Rafael, encargar de la decoración de la cuarta estancia, basándose nos diseños que'l maestru había dexáu. La muerte de Julio II ([[1513]]) nun atayó los trabayos, pos el so socesor, el papa [[Lleón X]], un Medici, estableció una rellación cercana col artista, que siguió recibiendo encargos.<ref>Jones & Penny, páx. 49-128</ref> L'amigu de Rafael, el cardenal Bibbiena, yera unu de los antiguos tutores del nuevu papa, y el so íntimu amigu y conseyeru. Rescampla que Rafael se dexó influyir polos frescos del techu de la [[Capiya Sixtina]] de Miguel Ángel. Vasari diz que Bramante lo introdució en dicha capiya secretamente. La bastida correspondiente a la primer seición en ser terminada foi retirada l'añu [[1511]]. La reaición de los demás artistes ante la cimera fuercia espresivo de Buonarroti foi la cuestión dominante nel arte italiano nos dos décades posteriores, y Rafael, que yá demostrara la so capacidá d'asimilación d'influencies esternes al so propiu estilu, aceptó'l retu seique con mayor intensidá que cualesquier otru artista. Unu de los primeros y más claros exemplos foi la semeya del mesmu Miguel Ángel como [[Heráclito]] en ''La Escuela d'Atenes'', que paez sacáu direutamente de la ''Sibilas'' o los ''ignudi'' del techu de la Capiya Sixtina. Otres figures d'esta y otres obres posteriores nes estancies acusen la mesma influencia, pero inda más integraes nel estilu personal de Rafael.<ref>Jones & Penny, páx. 101-105</ref> Buonarroti acusar de plaxu y unos años enantes de la muerte de Rafael quexar nuna carta del siguiente tenor: ''«tou lo que sabe d'arte hailo aprendíu de mi»'', anque n'otres ocasiones amosóse más arrogante.<ref>Blunt, páx. 76, Jones & Penny, páx. 103-5</ref> Estes enormes y complejísimas composiciones pueden ser consideraes ente les obres supremes del [[Renacimientu]]. Apurren una visión desaxeradamente idealizada de los suxetos representaos, y les composiciones, anque yá perfectamente concebíes en dibuxu, paecen sufrir de «''sprezzatura''», un términu escurríu pol so amigu [[Baldassare Castiglione]], que'l definía como «una cierta indiferencia que trescala tola obra y que nos fai pensar o dir que fluyó ensin nengún esfuerciu».<ref>Book of the Courtier 1:26 [http://www.idehist.uu.se/distans/ilmh/Ren/sprezzatura-castiglione.htm The whole passage]</ref> Según [[Michael Levey]], «Rafael da-yos a les sos figures una gracia y claridá sobrehumanes nun universu de certidumes [[Euclides|Euclidianes]]».<ref>[[Michael Levey|Levey, Michael]]; ''Early Renaissance'', p.197 ,1967, Penguin</ref> La pintura ye de la máxima calidá nos dos primeres estancies, pero les composiciones posteriores, especialmente les que contienen aición de tinte dramáticu, nun son dafechu perfectes polo qu'atañe a la concepción, como tampoco na execución per parte de los sos ayudantes. === Otros proyeutos === [[Ficheru:Raphael's Triumph of Galatea 02.jpg|thumb|200px|''[[El trunfu de Galatea (Rafael)|La Galatea]]'', una de les sos principales obres mitolóxiques.]] Los proyeutos nel Vaticanu ocuparon la mayor parte del so tiempu, pero aun así pintó delles semeyes, incluyendo los de los sos [[Mecenalgu|mecenes]], los papes Xuliu II y [[Lleón X]], el primeru de los cualos ye consideráu como unu de les sos meyores semeyes. Otres semeyes fueron los de los sos amigos, como Castiglione, o de personaxes del círculu de los papes. Dellos gobernantes primir con faer los sos respeutivos encargos, como a [[Francisco I de Francia]] que-y fueron unviaos dos pintures como presente diplomáticu del papáu.<ref group=n.>Unu d'ellos yera una semeya de [[Xuana d'Aragón]], reina de Nápoles, pal que Rafael unvió un ayudante a dibuxala en [[Nápoles]], y que probablemente foi pintáu principalmente pol so taller.</ref><ref>Jones & Penny, páx. 163</ref> Pa Agostino Chigi, l'inmensamente ricu tesoreru del papa, Rafael pintó ''[[El trunfu de Galatea (Rafael)|La Galatea]]'', diseñó frescos decorativos pal so ''[[Villa Farnesina]]'' y pintó dos capilles nes ilesies de ''Santa Maria della Pace'' y ''[[Basílica de Santa María del Popolo|Santa Maria del Popolo]]''.<ref>Borrego, páx. 48</ref> Tamién diseñó parte de la decoración de la [[Villa Madama]], sicasí, la obra de dambes villes foi realizada pol so taller. Unu de los encargos papales más importantes foi la serie de los ''[[Cartones de Rafael]]'' (anguaño nel [[Victoria and Albert Museum]]), una serie de 10 cartones pa tapices, de los cualos sobrevivieron 7, y que representen escenes de les vides de [[Pablo de Tarsu|San Pablo]] y [[Simón Pedro|San Pedro]], feches pa la [[Capiya Sixtina]]. Los cartones fueron unviaos a [[Bruxeles]] pa ser texíos nel taller de [[Pieter van Aelst el Viejo]] (padre del depués famosu pintor [[Pieter Coecke]]). Ye posible que Rafael viera la serie completa terminada enantes de la so muerte. Probablemente fueron terminaos en 1520.<ref>Jones & Penny, páx. 133-147</ref> Tamién diseñó y pintó la [[Loggia del Vaticanu]], una galería llarga y estrecha entós abierta a un patiu a un llau y decorada nel estilu grotescu<ref>Basáu nel adornu caprichosu de bichos, sabandijas, quimeras y xamasques»; cf. DRAE, [http://buscon.rae.es/draeI/SrvltObtenerHtml?LEMA=grutesco&SUPIND=0&CAREXT=10000&NEDIC=Non#0_2 «Grutesco»].</ref> típicu de Roma. Pintó tamién ciertos [[retablu|retablos]] importantes, como por casu el ''[[Éxtasis de Santa Cecilia]]'' y la ''[[Madonna Sixtina (Rafael)|Madonna Sixtina]]''. La so última obra, na que tuvo trabayando hasta la muerte, foi ''[[La Tresfiguración]]'', qu'en compañía de ''[[El Plasmu de Sicilia (Rafael)|El Plasmu de Sicilia]]'' amuesa la direición que tomara'l so arte nes acabadures de la so vida: un estilu más [[Pintura barroca|proto-barrocu]] que [[Manierismu|manierista]].<ref group=n.>Tanto la rellación de Rafael col manierismu, según la mesma definición de manierismu, foi bien aldericada.</ref><ref>Jones & Penny, páx. 235-246</ref><ref>Vease Craig Hugh Smyth, Mannerism & Manieri, 1992, IRSA Viena, ISBN 3-900731-33-0</ref> El cardenal [[Bernardo Dovizi|Bernardo Dovizi di Bibbiena]] llogró del papa [[Lleón X]], a cambéu del sofitu concedíu pa la so eleición, l'autorización pa reestructurar el so apartamentu nel interior de los palacios Vaticanos. Cultu humanista y lliteratu, de gustos refinaos, el cardenal deseyaba que'l so apartamentu tuviera al altor de la tradición romana y encargó el proyeutu a Rafael. Corría l'añu 1516; Rafael, colos sos ayudantes ocupar del conxuntu decorativu, inspirándose na [[Villa Adriana|Villa d'Adriano]] en [[Tívoli|Tívol]]i y na [[Domus Aurea]], algamando resultaos de gran refinamientu y elegancia nel entrelazamiento de motivos clásicos y elementos ornamentales de gustu antiguu, que van constituyir mientres tiempu un asonsañáu motivu decorativu. La estructura del conxuntu reflexa la cultura y el gustu de Rafael; la execución ye de los sos alumnos: [[Giovanni da Udine]], [[Giulio Romano|G. Romano]] y [[Giovanni Francesco Penni|G. F. Penni]].<ref>{{Cita llibru|apellíos = PECCATORI|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = 84-8156-251-3|editor = |ubicación = Madrid|páxina = 110|idioma = Castellanu|capítulu = }}</ref> === Taller === {{VT|Categoría:Cuadros de Taller de Rafael}} [[Ficheru:Double Raphael.jpg|250px|left|thumb|''[[Semeya d'Andrea Navagero y Agostino Beazzano]]'' o ''Retrato Doble'', obra fecha por Rafael Sanzio mientres el so periodu romanu. La semeya paez ser fechu n'abril de [[1516]] tando los dos humanistes retrataos en Roma, poco primero de que [[Andrea Navagero]] tornara a [[Venecia]] por cuenta del so nomamientu como bibliotecariu de la [[República Serenísima]]. La magna obra del italianu ta fecha al [[Pintura al oleu|oleu]] sobre [[llenzu]]. Mide 76 cm d'altu y 107 d'anchu y caltiénse anguaño na [[Galería Doria Pamphili]] de Roma.<ref>Nicoletta Baldini, Rafael, Milano, Rizzoli/Skira - Corriere della Sera, 2003; ed. española, Madrid, Unidá Editorial - El Mundo (Los grandes xenios del arte, 6), 2005, páx. 152. ISBN 84-89780-59-5.</ref>]] Vasari diz que Rafael llegó a tener un taller con cincuenta pupilos y ayudantes, munchos de los cualos aportaríen a dempués importantes artistes pol so propiu derechu. Foi, posiblemente, el mayor taller aconceyáu sol maxisteriu d'un únicu gran maestru de la pintura, y enforma mayor de lo habitual. Incluyía destacaos pintores provenientes d'otres rexones d'Italia, que probablemente trabayaben colos sos propios equipos como subcontratistas, según aprendices y obreros. Hai poca información sobre'l taller y sobre la so organización interna, amás de les mesmes obres d'arte, de cutiu difíciles d'atribuyir a la intervención d'un artista concretu.<ref>Jones and Penny, páx.146-147, 196-197.</ref><ref>Pon, páx. 82-85</ref> Tres la muerte de Rafael, l'actividá del taller siguió, sicasí, munches de les sos pintures quedaron incompletes, según dalgunes de les sos posesiones. Los miembros más destacaos fueron [[Giulio Romano]], nuevu discípulu d'orixe romanu — de 21 años —, y [[Gianfrancesco Penni]], yá consideráu un maestru, d'orixe florentín. Penni nun algamar el mesmu nivel de reputación personal que Giulio, y dempués de la muerte de Rafael, ocupó'l puestu d'ayudante de Giulio Romano mientres la mayor parte de la so carrera. [[Perino de la Folgazana]], yá un maestru, y [[Polidoro da Caravaggio]], quien supuestamente xubió a la posición de pintor depués d'ocupar l'humilde oficiu de tresportar materiales pa los obreros, tamién aportaron a importantes pintores. [[Maturino da Firenze]], como nel casu de Penni, foi clisáu pola fama del so compañeru Polidoro. [[Giovanni da Udine]] gociaba d'un estatus más independiente, y foi responsable de la decoración en estuco y los grotescos que decoraben los principales frescos.<ref>Jones and Penny, páx. 147, 196</ref> La mayor parte de los artistes esvalixáronse, y dalgunos d'ellos tuvieron una muerte violenta a raigañu del [[Sacu de Roma|saquéu de Roma de 1527]].<ref>Vasari, [http://www.fordham.edu/halsall/basis/vasari/vasari18.htm Vida de Polidoro].</ref> Esto contribuyó al espardimientu del estilu de Rafael por toa Italia y a llugares más alloñaos. Vasari da muncha importancia al fechu de que Rafael llogró un harmoniosu y eficiente taller, y al igual la so habilidá y paciencia na resolución de los conflictos o disputes ente los veceros y los sos ayudantes, daqué qu'escarecía [[Michelangelo]] con dambos coleutivos.<ref>Vasari, páx. 207 & 231</ref> Aun así, anguaño, ye casi imposible descifrar les partes que Rafael y los sos ayudantes realizaron, yá que, tanto Giulio como Penn, yeren diestros, nun hai dulda de que munches de les últimes obres murales de Rafael, y probablemente dalgunes de les sos obres de caballete, destaquen más pol dibuxu que pola execución. Sicasí, munchos de les sos semeyes, que s'atopen en bones condiciones, amuesen la brillosa téunica d'execución qu'algamó a la fin de la so vida.<ref>Jones & Penny, páx. 163-167</ref> Otros de los sos destacaos discípulos y ayudantes fueron [[Raffaellino del Colle]], [[Andrea Sabbatini]], [[Bartolommeo Ramenghi]], [[Pellegrino Aretusi]], [[Vincenzo Tamagni]], [[Battista Dossi]], [[Tommaso Vincidor]], [[Timoteo Viti]]—pintor de Urbino—, según l'escultor y arquiteutu [[Lorenzetto]]—cuñáu de Giulio Romano.<ref group=n.>La llinia direuta de tresmisión maestru-discípulu puede ser trazada dende Rafael hasta figures del tou sorprendentes, como Brian Eno, Tom Phillips y Frank Auerbach.</ref> Díxose que'l flamencu [[Bernard van Orley]] trabayó mientres un tiempu pa Rafael, y que [[Luca Penni]], hermanu de Gianfrancesco, seique foi miembru del taller.<ref>Vasari páxs. 197-198</ref> === Semeyes === A lo llargo de la so vida realizó delles semeyes onde amosó una gran midida de gracia y harmonía, exemplu d'esto foi'l de [[Semeya de Baltasar de Castiglione|Baltasar de Castiglione]]. Les ''Madonne'' y los ''bambini'' llenos de guapura y elegancia fueron una tema recurrente tantu nes sos semeyes como nes sos pintures. Na "Última Cena" dio un gran protagonismu a la figura de los apóstoles. D'igual manera realizó semeyes de grandes personaxes como: del [[Cardenal Bibbiena]] (c. 1516), el ''[[Semeya d'Andrea Navagero y Agostino Beazzano]]'' (c. 1516), ''[[Semeya de Bindo Altoviti]]'' (c. 1514), ''Semeya de Tommaso Inghirami'' (1515-1516), ''[[Semeya de cardenal]]'' (1510-1511), ''[[Semeya de Julio II]]'' (1511–1512) y ''[[Semeya del cardenal Alessandro Farnese]]'' (1509-1511). Munchos d'ellos atópense güei esvalixaos nos museos y galeríes d'[[Europa]]. La rellación de Rafael con [[Leonardo da Vinci]] en Florencia a principios del sieglu XVI foi bien significativa. El modelu inspirador ye la [[La Gioconda|Gioconda]], que pol efeutu emocional de la so mirada y sobremanera la integración ente la figura y el paisaxe constituyó un modelu de reflexón pa Rafael. Pero nes semeyes de Rafael la llinia establez netamente les formes, que gracies a la so certidume convertir en "módulu" espacial, n'equilibriu ente llenu y vacíu, en midida de la rellación ente lo particular y lo universal, en resume perfecta de les verdaes de la persona. Tamién la trayeutoria de Rafael concretar na superación de les formes pocu convencionales de [[Pietro Perugino|Perugino]], na alquisición d'una pintura autónoma, llibre, que seya espresión del perfectu equilibriu esistente ente l'home y la naturaleza. Los comitentes del artista son representantes de l'alta burguesía de los banqueros y los mercaderes o de l'aristocracia menor, mientres la sociedá más elevada dirixir a pintores de más fama, como [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]]. L'encargu papal amonta descomanadamente la fama y el prestíu de Rafael, qu'ente 1509 y 1513 recibe numberosos pidimientos de cardenales y nobles más o menos próximos a la curia romana. Realizaba dichos semeyes coles mesmes qu'executaba les estancies. Nesti ámbitu ye interesante la evolución de la semeya. La novedá ye que s'alvierte nellos una mayor propensión a representar les traces como indicadores de la interioridá, más allá de la esmolición pola afirmación del estáu social; amás, resulta evidente la representación de la figura como guarda más cierta y consciente. [[Ficheru:SaintPierreRaphael.JPG|thumb|248x248px|Proyeutu qu'escurrió Rafael pa la [[basílica de San Pedro]] nel [[Ciudá del Vaticanu|Vaticanu]], 1514.]] === Arquiteutura === Tres la muerte de [[Bramante]], en 1514, foi nomáu arquiteutu de la [[basílica de San Pedro]]. La mayor parte de les sos obres arquiteutóniques fueron derrumbaes o modificaes dempués de la so muerte y arriendes de l'aceptación de los diseños de [[Michelangelo]], pero, sobreviven unos pocos diseños. Pal analís d'estos, llevar a cabu l'exame d'un templu que s'atopaba bien escuru, con grandes pilastres a lo llargo, «como un caleyón» según un analís crítico y póstumo d'[[Antonio da Sangallo el Mozu]]. Esiste tamién la hipótesis de que'l templu tien una paecencia col santuariu de ''[[La espulsión de Heliodoro del templu]]''.<ref>Jones & Penny, páx. 215-218</ref> Rafael diseñó otros edificios, y mientres un curtiu tiempu consideróse-y l'arquiteutu más importante de [[Roma]] y el preferíu del círculu social del papa. Julio fixera cambeos na disposición urbanística de la ciudá, creando delles víes públiques, que aparentaben rescamplantes palacios.<ref>Jones & Penny, páx. 210-211</ref> Un importante edificiu, el [[Palazzo Branconio dell'Aquila]] del [[chambelán]] de [[Lleón X]], foi dafechu derrumbáu pa faer llugar a la plaza diseñada por [[Bernini]] pa San Pedro, obra qu'enxamás se realizó, pero caltuviéronse dibuxos de la fachada y del patiu. La fachada gociaba d'una abigarrada decoración, inusual pa la dómina, incluyendo tantu paneles pintaos nel pisu cimeru (de trés) como mapa d'escultures nel pisu entemediu.<ref>Jones & Penny, páx. 221-222</ref> El diseñu básicu de la Villa Farnesina nun foi de Rafael, pero él diseñó y pintó la [[Capiya Chigi]] pal propietariu, [[Agostino Chigi]], tesoreru del papa. Otru edificiu, pal doctor del papa Lleón, el [[Palazzo di Jacobo da Brescia]], que foi treslladáu na década de 1930, y anguaño caltiénse de pies; dichu edificiu foi diseñáu como complementu d'un palaciu de la mesma cai, obra de [[Bramante]], onde'l mesmu Rafael moró mientres un tiempu.<ref>Jones & Penny, páx. 219-220</ref> La [[Villa Madama]], una arrogante residencia de recréu del [[cardenal]] [[Julio de Médicis]], darréu del papa [[Clemente VII (papa)|Clemente VII]], nunca foi terminada, pero los sos planos revelen el so propósitu. Fízose un diseñu a partir de los planos constructivos por [[Antonio da Sangallo el Mozu]] y anque incompleta, yera la villa más sofisticada diseñada hasta'l momentu n'[[Italia]]. D'esta miente, influyó de manera importante nos diseños posteriores d'esti tipu d'edificiu. (ésti paez ser l'únicu edificiu modernu de [[Roma]] del cual [[Palladio]] fixo un dibuxu midíu).<ref>Jones and Penny, páx. 226-234.</ref>{{#tag:ref|Rafael dexó una llarga carta na que describía les sos intenciones al cardenal.<ref>Jones and Penny, páx. 247-248</ref>|group=n.}} Namái queden los planos de la planta baxa d'un gran palaciu diseñáu por él mesmu a la nueva «Via Giulia», nel [[Borgo]], pal cual tuvo atropando'l terrén nos sos últimos años. Atopar nuna mazana irregular cerca del [[ríu Tíber]]. Paez que les fachaes teníen d'incluyir una orde xigante de pilastres<ref group=n.>Una pilastra ye una columna de base llateral cuadrada al igual que la so base de sofitu, a diferencia de les tradicionales que son cilíndriques nes bases llaterales y círcular na so base de sofitu.</ref> alzándose siquier dos plantes hasta l'altor completu de la planta noble, «un estilu grandilocuente ensin precedentes nun palaciu de calter priváu».<ref>Jones & Penny, páx. 224</ref><ref>Jones & Penny, páx. 226</ref> En 1515, fuéron-y daos poderes como "Prefeutu" sobre toles antigüedaes que se desenterraren na ciudá y hasta una milla alredor d'esta. Rafael escribió una carta al papa Lleón suxiriendo midíes pa torgar la destrucción de los monumentos antiguos, y propunxo una inspeición visual de la ciudá pa rexistrar les antigüedaes de manera entamada. La opinión del Papa yera distintu, quería siguir reutilizando les antigües fábriques pa la construcción de San Pedro, pero quería que toles inscripciones antigües quedaren documentaes, según tamién caltener les escultures, enantes de dar permisu pal usu de la piedra.<ref>Jones & Penny, páx. 205</ref> === Dibuxos === [[Ficheru:Estudosguardasressurreicao-rafael-ashmuseum1.jpg|thumb|150px|Esquisa preparatorio pa la obra de [[La resurrección de Cristu]], que ye quiciabes la so primer obra oficial.]] Considérase-y unu de los dibuxantes más finos na [[historia del arte occidental]] y unu de los qu'usó llargamente'l dibuxu pa entamar les sos composiciones. Según Armerina, esperta na vida del artista, cuenta, que cuando ésti empezaba a entamar una composición, estendía nel suelu un gran númberu de dibuxos que caltenía archivaos, y empezaba rápido a dibuxar, utilizando figures de «equí y de allá».<ref>GB Armenini (1533-1609) De vera precetti della pittura (1587). Citáu en Pon, páx. 115</ref> Sobrevivieron unos cuarenta bocetos de la ''Apuesta'' de les Estancies y probablemente haya más ente les cuatrocientes fueyes que se tienen anguaño de les sos pre-diseños; bien namái constitúin una parte mínima de los que realizó l'artista o fixo realizar pol so taller so la so supervisión.<ref>Jones & Penny, páx. 58</ref><ref>Pon, páx. 114</ref> Fixo munchos dibuxos pa perfilar les postures y les composiciones, aparentemente en cantidá cimera a la d'otros pintores, a xulgar pola gran cantidá de variantes que sobrevivieron: «... Ye según el mesmu Rafael, que tenía tanta riqueza maxín, solía trabayar, siempres partiendo de cuatro o seis maneres distintos d'esponer la escena, caúna d'elles distinta al restu, y toes elles llenes de gracia y finura» escribió un autor tres la muerte d'ésti.<ref>Ludovico Dolce (1508-68), del seu L'Aretino de 1557, citadp en Pon, páx. 114</ref> Pa John Shearman, l'arte de Rafael marca «un desplazamientu de los recursos dende la producción escontra la investigación y el desenvolvimientu».<ref>Citáu en Pon, páx. 114, de The Organization of Raphael's Workshop, pub. Chicago, 1983</ref> La so obra ta acompañada d'un inmensu ''corpus'' de dibuxos, que constitúin un fundamental documentu de sofitu de les obres pintaes, pero que tienen de ser entendíos ya interpretaos como un ámbitu d'investigación autónomu y orixinal. Fueron catalogaos por Fischer como una estancia romana.<ref>{{Cita llibru|apellíos = PECCATORI, ZUFFI|nome = Stefano, Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = 84-8156-251-3|editor = |ubicación = Madrid|páxina = 128-129|idioma = castellanu|capítulu = }}</ref> Verdaderamente, dende'l periodu umbru, el dibuxu constituyía una parte fundamental del so métodu de trabayu: tratar d'esbozos o estudios principalmente al natural, preseos pa enfocar un detalle de la composición, anque tien de reconocese que los motivos del dibuxu nunca son tresferíos a la obra definitiva ensin cambeos nin variaciones. Cuando taba satisfechu con una composición de cutiu treslladóse a cartón a escala real, que darréu furaba con un [[punzón]], dexando furacos por onde dexaba pasar un pocu de sarriu, de cuenta que quedaben llinies na superficie final como guía. Tamién fixo un usu refecho y poco habitual, tantu en papel como en [[yelsu]], d'una aguya ciega», marcando llinies que dexaben namái una hendidura, pero nenguna marca. Estes pueden ser vistes nel muriu de ''[[La escuela d'Atenes]]'' y en munchos otros dibuxos.{{#tag:ref|Evidentemente, les fotografíes nun pueden amosar bien estes hendiduras. [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] emplegó dacuando una aguya ciega pa marcar la eleición final dientro del llíu de bocetos superpuestos a la mesma superficie.<ref>Pon, páx. 106-110.</ref>|group=n.}} Los ''Cartones de Rafael'', como diseños pa tapices que yeren, fueron dafechu coloriaos con [[pintura al temple]], y fueron unviaos a [[Bruxeles]] pa ser texíos. Nes últimes obres pintaes pol taller, los dibuxos son de cutiu enforma ameyores que la pintura.<ref>Lucy Whitaker, Martin Clayton, The Art of Italy in the Royal Collection; Renaissance and Baroque, p.84, Royal Collection Publications, 2007, ISBN 978 1 902163 291</ref> La mayor parte de los sos dibuxos son bastante detallaos, inclusive los bocetos iniciales con figures desnudes tán curioso fechos, y los posteriores dibuxos de preparación tienen un altu nivel d'acabáu, con avisiegos y, dacuando, zones allumaes en blancu. Escarecíen de la llibertá y la enerxía de dalgunos de los bocetos de Leonardo o de Miguel Ángel, pero siempres bien satisfactorios dende'l puntu de vista estéticu. Foi unu de los postreros artistes n'utilizar de manera habitual un dispositivu metálicu, anque tamién supo faer un sobeyosu usu de la téunica más llibre del [[carbón]] coloráu o negru.<ref>Pon, páx. 104</ref> Nos sos últimos años foi unu de los primeros artistes n'usar modelos femeninos pa dibuxos preparatorios, anque cabo mentar que davezu s'usaben homes pa estudiu de dambos sexos. («[[Garzón]]»). Les téuniques son desemeyaes: llapiceru, sanguina, pluma, punta de plomu o de plata, bistre, albayalde, acuarela, trazos netos o esmucíos, sobre papel blancu o coloriáu. === Grabaos === Rafael nun fixo direutamente los grabaos, sinón que buscó la collaboración de [[Marcantonio Raimondi]] pa reproducilos a partir de los sos dibuxos, collaboración que dio llugar a munchos de los grabaos italianos más afamaos del sieglu y que marcó la evolución d'esti arte. Esti interés polos grabaos nun ye habitual ente los grandes maestros; de los sos contemporáneos, namái [[Tiziano]], quien trabayó con Raimondi, pero d'una forma menos satisfactoria.<ref>Pon, páx. 102</ref><ref>Landaum, páx. 118</ref> Fixéronse alredor de cincuenta planches, dalgunes copiando pintures conocíes de Rafael, pero otres aparentemente sobre diseños orixinales espresamente pensaos pol maestru. Parte d'estos dibuxos preparatorios perdióse, y la so esistencia conozse solamente porque Raimondi treslladar al grabáu.<ref>Pon, Capítulu 3.</ref><ref>Landaum, capítulu 4.</ref> Los grabaos orixinales más famosos surdíos d'esta collaboración fueron ''Lucrecia'', el ''[[Xuiciu de Paris (Rafael)|Xuiciu de Paris]]'' y ''La masacre de los Inocentes'' (del que fueron grabaes dos versiones práuticamente idéntiques). Ente los grabaos basaos en pintures cabo destacar ''El Parnasu'' (con diferencies considerables al respeutive de la orixinal)<ref>Pon, páx. 86-87</ref> y ''Galatea''. Fora d'Italia, los de Raimondi y otros fueron la principal vía de divulgación del arte de Rafael hasta'l sieglu XX. [[Baviero Carocci]], llamáu por Vasari «Il Baviera»,<ref group=n.>«Il Baviera» por significar que yera d'orixe bávaru, esto ye, un alemán, al igual qu'otros artistes que se xunieron a les files del taller de Rafael.</ref> un ayudante a quien Rafael confiaba'l so dineru,<ref>Jones and Penny, páx. 82</ref> quedar en posesión de munches de planchar<ref group=n.>Planchar, nesti casu yera, la reproducción estereotípica o galvanoplástica preparada pa la impresión.</ref> dempués de la muerte del artista, y tuvo ésitu na nueva ocupación d'editor de grabaos. == Vida privada y muerte == [[Ficheru:La Fornarina.jpg|thumb|200px|''[[La Fornarina]]'', amigu de Rafael.<ref group=n.>Historiadores del arte y espertos aldericaron si la posición de la mano derecha sobre la mama esquierda nel cuadru ''La Fornarina'' revela un [[Cáncer de mama|tumor cancerosu]] amarutáu nun clásicu xestu d'amor.</ref><ref>«The Portrait of Breast Cancer and Raphael's La Fornarina», The Lancet, 21 d'avientu de 2002, 28 d'avientu de 2002.</ref>]] Rafael vivía en [[Borgo]], con bastante luxu y nun palaciu diseñáu por Bramante. Nunca se casó, pero en [[1514]] comprometer con [[María Bibbiena]], sobrina del [[cardenal]] [[Médici]]. Paez que'l so amigu, el cardenal, forzó'l compromisu, y que la falta d'entusiasmu del artista nun fixo posible los [[matrimoniu|esponsales]] enantes de la so muerte en 1520.<ref name=Vasario>Vasari, páx. 230-231</ref> Díxose que tuvo delles rellaciones amoroses, pero mientres vivió en Roma goció d'una rellación permanente con [[La Fornarina|Margherita Luti]], «La Fornarina», llamada asina por ser fía d'un panaderu (''fornaio'' n'[[idioma italianu|italianu]]) d'orixe [[Siena|sienés]] llamáu Francesco Luti, que vivía na ''Via del Governo Vecchio''. Foi nomáu ''[[Mayordomu (criáu)|mayordomu]]'' del Papa [[Lleón X]], lo que-y daba un ciertu estatus ante la corte y unos ingresos adicionales, según tamién, caballeru de la ''Orde Papal de la Espuela Dorada''. Vasari afirma qu'estos nomamientos, y al igual que los munchos encargos fechos por estos, pudieron ser motivu y esplicación del retrasu del so [[boda|casamiento]].<ref name=Vasario /> Según Vasari, la so prematura muerte nun Vienres Santu (6 d'abril de [[1520]], posiblemente'l día del so aniversariu trenta y siete) foi por cuenta de una nueche na cual tuvo escesives rellaciones sexuales con «La Fornarina», dempués de lo que [[fiebre|careció con fiebre]], y al nun confesa-y a los doctores la verdadera causa, nun-y foi alministráu'l cuidu correutu, lo que-y causó la muerte.<ref group=n.>Otros historiadores defendieron teoríes distintes: [[Bernardino Ramazzini]] (1700), na so obra ''De morbis artificum'', indica que los pintores d'aquella dómina xeneralmente llevaben «vides sedentaries y teníen un calter murniu» y de cutiu trabayaben «con materiales a base de mercuriu y de plomu». [[Bufarale]] (1915) «diagnosticó una neumonía o una fiebre militar» ente que [[Portigliotti]] suxirió una enfermedá pulmonar». Joannides afirmó que «Rafael morrió pola escesiva carga de trabayu». Hai que dicir tamién que la edá de Rafael a la so muerte foi bien aldericada: mientres Michiel y otros aseguren que morrió a los trenta y siete años, [[Pandolfo Picu]] y [[Girolamo Lippomano]] acoten que namái tenía trenta y tres.</ref><ref name=ref_duplicada_1>Shearman, páx. 573.</ref><ref>Vasari, páx. 232-233</ref> Fuera cual fora la causa, na agudización de la so enfermedá, que duró quince díes, pudo recibir la [[estremaunción]] y punxo les sos coses n'orde. Dictó'l so testamentu, por aciu el cual dexó abondu dineru pa mantención del so amante, confiáu al so lleal sirviente Baviera, y dexó la mayor parte del conteníu del so taller a [[Giulio Romano]], a Penni y a un desconocíu sacerdote de Urbino que yera pariente so. Cumpliendo la so solicitú, foi soterráu nel [[Panteón de Roma]].<ref>Vasari, páx. 231</ref> La biografía de Vasari, diz que nació en Vienres Santu, y qu'en [[1483]], esi día foi'l 28 de marzu. Esto significa que si Rafael efeutivamente nació y morrió en Vienres Santu, en realidá nun morrió'l día del so cumpleaños, una y bones el Vienres Santu de 1520 foi 6 d'abril.{{#tag:ref|L'historiador del arte [[John Shearman]], soluciona esta aparente discrepancia: «La hora de la muerte puede ser calculada a partir de la convención de cuntar dende'l tapecer, que Michaelis asitia a les 6:36 el vienres 6 d'abril, más media hora del Ave María, más tres hores, dan aproximao les 10:00 pm. Creyóse davezu que la coincidencia señalada ente la fecha de nacencia y la de la muerte nesti casu (yá que se refier el vienres y sábadu de Selmana Santa, ye dicir les fiestes variables) soporten la tesis que Rafael nació tamién en Vienres Santu, esto ye, el 28 de marzu de 1483. Pero la nota de Michaelis sufre d'una notable ambigüedá, non demasiáu de cutiu tomada en considerancia: ''Morse ... Venerdì Santu venendo il Sabato, giorno della sua Natividá'', tamién puede significar que'l so cumpleaños yera'l sábadu, y nesti casu referir a la fecha, dando como resultáu la fecha de nacencia del 7 d'abril de 1483».<ref name=ref_duplicada_1 />|group=n.}} El so funeral foi grandiosu y allegó un gran ensame. La inscripción na so [[sarcófagu]] de [[mármol]], un pareado elegíaco escritu por [[Pietro Bembo]], diz:<ref>{{Cita llibru |apellíu=Müntz |nome=Eugene |títulu=Rafael |editorial=Sirocco |páxina=3 |ubicación=Londres, Reinu Xuníu |editor=Mireya Fonseca Lleal |añu= |isbn=978-1-78042-054-7 }}</ref> {{cita|ILLE HIC EST RAPHAEL TIMVIT QVO SOSPITE VINCI RERVM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI}} Puede traducise como ''"Equí xaz Rafael, pol qu'en vida tarreció ser vencida la naturaleza, y al morrer él, tarreció morrer ella."'' Y el conde [[Baltasar Castiglione|Baldassare Castiglione]] escribió sobre la so muerte d'esta forma:<ref>{{Cita llibru|apellíos = VASARI|nome = Giorgio|enllaceautor = |títulu = Vida de Rafael de Urbino. Pintor y arquiteutu.|url = |fechaaccesu = |añu = 2012|editorial = Cátedra|isbn = 978-84-376-3031-1|editor = |ubicación = |páxina = |idioma = Castellanu|capítulu = |páxines = 82-83}}</ref>{{Cita|"Por haber sanado cola so arte médico'l cuerpu mancáu de Hipólito y por sacalo de les agües estigias, el mesmu Epidauro foi fundíu nes agües estigias. Asina'l preciu de la vida supunxo la muerte del artífiz. Tu tamién, Rafael, mientres recomponíes con almirable talentu Romo tullida en tol so cuerpu y el cadabre de la ciudá esgañáu pol fierro, el fueu y los años, y mientres devolvíes a la vida la so antigua dignidá, movisti la envidia de los de riba y la Muerte indignar de que pudieres devolver l'alma a lo yá escastao y de que tu despreciando la so llei de nuevu reparares lo que'l lentu pasu del tiempu fixera sumir. Asina, infeliz, rota la to primer mocedá, ai, caíste recordándonos que toos nós y lo nueso hai de morrer."|Baldassare Castiglione|col2 = }} == Rellación con otros autores == === Rafael y Leonardo === La semeya de Rafael que copia más direutamente'l modelu de la [[La Gioconda|Gioconda]] ye'l de [[Semeya de Maddalena Doni|Maddalena Doni]]: el mesmu corte col bustu enteru, la mesma articulación nel espaciu, la mesma evidencia de les manes en primer términu. Agora bien, la llectura comparada de les dos obres evidencia una fonda distancia na concepción. [[Leonardo da Vinci|Leonardo]], al tornar a [[Florencia]], llevaba consigo'l frutu de los estudios milaneses sobre la realidá fenoménica y una actitú de tipu "científicu", en base a la cual la indagación sobre la realidá taba exenta de cualquier certidume "a priori". Rafael llegaba a [[Florencia]] dempués de la esperiencia d'[[Urbino]], que desenvolviera nél la concepción del arte como evidencia de la verdá representada na perfeición de la forma xeométrica. El mozu midir col más vieyu [[Leonardo da Vinci|Leonardo]].<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = 38|idioma = |capítulu = }}</ref> === Rafael y Miguel Ángel === Mientres Rafael trabayaba na [[Estancies de Rafael|estancia de la Signatura]], [[Michelangelo]] taba dando vida, na bóveda de l'antigua [[capiya Sixtina]], al otru monumentu fundamental de la pintura renacentista. La comparanza ente les dos obres ye inevitable, anque por dicir la verdá yá nos años florentinos Rafael tuviera ocasión de razonar sobre la interpretación miguelangeliana de la forma, estrayendo eficaces suxerencies. Pero en [[Roma]], delles figures de la bóveda de la [[Estancies de Rafael|stanza della Segnatura]]sobremanera les personificaciones de les Virtúes, tán concebíes según una monumentalidad nueva, afiguraes en xigantescos [[Relieve (arte)|alturrelieves]], articulaes en postures construyíes per llinies quebraes, alloñaes del fluxu harmónico del ritmu clásicu propiu de Rafael. La cuestión ye cómo l'artista pudo ver la bóveda de [[Michelangelo]], que foi afayada dempués de la conclusión de la [[Estancies de Rafael|stanza della Segnatura]]. [[Giorgio Vasari|Vasari]] cunta que Rafael, cola complicidá de [[Donato d'Angelo Bramante|Bramante]], aprovecharía una curtia ausencia de [[Michelangelo]] pa xubir a los andamios de la Sixtina; otres versiones cunten que'l Papa Xuliu II dexó l'accesu a Rafael a la sala. Pero'l rellatu nun ye creíble; ye más probable que les Virtúes fueren realizaes dempués d'un descubrimientu parcial de la Sixtina.<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = |idioma = |capítulu = |páxina = 62-63}}</ref> === Rafael y Durero === La [[Roma]] de los papes, onde Rafael ocupa una posición de gran prestíu, ye l'escenariu ideal por que la obra del pintor supere les llendes de la so propia actividá y llegue a otros ámbitos más alloñaos. Nesi sentíu tien de considerase la rellación col gran pintor alemán [[Alberto Durero]], atestiguada por una serie de documentaos intercambios epistolares, fechaos en 1515. Esi añu Rafael unvia a [[Alberto Durero|Durero]] un dibuxu pa la [[Batalla de Ostia (Rafael)|Batalla de Ostia]], sobre'l que'l mesmu [[Alberto Durero|Durero]] anota n'alemán: {{Cita|"Rafael de Urbino, que foi tan envaloráu pol papa, fixo estes figures desnudes y unviar a Alberto Durero a Nuremberg, p'amosa-y un trabayu de la so mano".|Alberto Durero|col2 = }}Ente los dos artistes produzse un intercambiu d'ensayos; d'esta miente, el pintor alemán unvia un autorretratu a la [[grisalla]] y dalgunos [[Grabáu|grabaos]], qu'espierten l'interés de Rafael por esa téunica, na que fizo especializase al so alumnu [[Marcantonio Raimondi]]. Nun s'han documentáu rellaciones más precises, pero l'analís de delles obres de los dos artistes revela esi intercambiu recíprocu.<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = 118|idioma = |capítulu = }}</ref> == Influencia == Goció de l'almiración de los sos contemporáneos, anque la so influencia nel desenvolvimientu del arte nel so sieglu foi menor que la de [[Michelangelo]]. El [[manierismu]], qu'empezó más o menos nel tiempu de la so muerte, y el [[Pintura barroca|barrocu]] posterior, llevaron l'arte nuna «direición dafechu opuesta» a les cualidaes rafaelinas;<ref>Chastel André, Italian Art,p. 230, 1963, Faber</ref> «cola muerte de Rafael, l'arte clásico —l'Altu Renacimientu—fundióse», según manifiesta Walter Friedlander.<ref>Walter Friedländer, Mannerism and Anti-Mannerism in Italian Painting, p.42 (Schocken 1970 edn.), 1957, Columbia UP</ref> Sicasí, llueu foi consideráu como modelu ideal p'aquellos que repunaben los escesos del manierismu: {{Cita|La opinión ... xeneralmente caltenida a mediaos del sieglu XVI yera que Rafael representaba'l pintor idealmente equilibráu, universal nel so talentu, completu en tolos sentíos, y respetuosu con toles regles que supuestamente teníen de gobernar les artes, ente que Miguel Ángel yera'l xeniu excéntrico, más brillosu qu'otros artistes nel so campu particular, el dibuxu del desnudu masculín, pero desequilibráu y carente de ciertes cualidaes, como la gracia y la contención, esenciales pa un gran artista. Quien, como Dolce y Pietro Aretino, que sosteníen esti puntu de vista fueron xeneralmente los sobrevivientes del Humanismu Renacentista, incapaces de sofitar a Miguel Ángel pol so deriva manierista.{{#tag:ref|El mesmu Vasari, anque Miguel Ángel yera'l so predilectu, consideró la so influencia como perxudicial en munchos sentíos, y añadió ciertos párrafos a la segunda edición de ''Les vides de los más escelentes pintores, escultores y arquiteutos'' nesti sentíu.<ref>Jones & Penny, páx. 102-4</ref>|group=n.}}<ref>Blunt, páx. 76</ref>}} Les composiciones de Rafael fueron siempres almiraes y estudiaes, y convirtiéronse en «xoya» del arte académico. El periodu de mayor influencia estender dende finales del [[sieglu XVII]] hasta finales del [[sieglu XIX]], en que fueron bien almiraos tanto'l so perfectu equilibriu como'l so decoro. Foi vistu como'l modelu perfectu de la historia de la pintura, y coles mesmes yera consideráu como'l más eleváu de la [[xerarquía de xéneros]]. Sir [[Joshua Reynolds]], na so obra ''Discursos'', allabó'l so «simple, grave y maxestosa dignidá» y dixo que s'asitia como'l principal de los primeres [sobre los meyores] pintores», especialmente polos sos frescos (ente los qu'incluyía los ''Cartones'') , ente que «Miguel Ángel reclama'l siguiente llugar. Nun tener tantes cualidaes escelsu y descomanáu como Rafael, pero les que tuvo yeren del más altu nivel». Faciéndose ecu de les opiniones del sieglu XVI espresaes enantes, Reynolds conclúi: {{Cita|La excelencia d'esti home estraordinariu anicia nel decoro, guapura y maxestá de los sos personaxes, la xuiciosa organización de la so composición, la correición del dibuxu, la pureza de gustu y la talentosa adautación de contribuciones ayenes a los sos propios oxetivos . Naide superó-y nesti xuiciu, en saber xunir la mesma observación de la naturaleza, la enerxía de Miguel Ángel y la guapura y simplicidá del arte antiguo. Por tanto, a la entruga de quién tendría d'ostentar el primer puestu, Rafael o Miguel Ángel, tendría de contestase, que si fora concedese a quien tien cualidaes nel arte cimeru a cualesquier otru, nun hai dulda de que Rafael ye'l primeru. Pero si, según Longinos, lo sublime, consideráu como la mayor obra que l'home puede consiguir, compensa abondosamente l'ausencia de cualesquier otra guapura y neutraliza cualesquier otru defectu, entós Miguel Ángel pidiría la preeminencia.<ref>{{cita web |url= http://www.gutenberg.org/files/2176/2176-h/2176-h.htm|títulu= Seven Discourses|fechaaccesu=6 de xineru de 2010 |autor= Joshua Reynolds|editorial= Gutenberg|idioma= Inglés|cita= The excellency of this extraordinary man lay in the propriety, beauty, and majesty of his characters, his judicious contrivance of his composition, correctness of drawing, purity of taste, and the skilful accommodation of other men's conceptions to his own purpose. Nobody excelled him in that judgment, with which he united to his own observations on nature the energy of Michael Angelo, and the beauty and simplicity of the antique. To the question, therefore, which ought to hold the first rank, Raffaelle or Michael Angelo, it must be answered, that if it is to be given to him who possessed a greater combination of the higher qualities of the art than any other man, there is non doubt but Raffaelle is the first. But if, according to Longinus, the sublime, being the highest excellence that human composition can attain to, abundantly compensates the absence of every other beauty, and atones for all other deficiencies, then Michael Angelo demands the preference}}</ref>}} Reynolds amosaba menos entusiasmu poles pintures de caballete de Rafael, pero la llixera sentimentalidad qu'esprenden facer bien populares mientres el sieglu XIX: «Acostumémonos a elles dende la infancia, al traviés d'un enorme númberu de reproducciones, cosa enxamás fecha por dalgún otru artista...» escribió Wölfflin, quien naciera en 1862, sobre la obra ''Les Vírxenes'' del florentín. N'[[Inglaterra]], nel sieglu XIX, la [[Hermandá Prerrafaelista]] reaccionó explícitamente en contra de la so influencia (y tamién en contra de la de los sos almiradores, como «Sir Sploshua»), en busca d'una torna escontra los estilos anteriores a la so «nefasta» influencia. Según [[John Ruskin]]: {{Cita|La maldición de les artes n'Europa vieno d'esta cámara [la Stanza della Segnatura], provocada en gran parte poles grandes cualidaes del home que marcara l'entamu del cayente. La perfeición de la execución y la guapura formal carauterístiques de la so obra y de la de los sos contemporáneos fixeron del acabáu de la execución y la guapura de la forma del oxetu clave de tolos artistes, y dende entós la execución foi considerada más importante que la idea, y la guapura más importante que la verdá. Y como vos dicía, estes son les dos causes secundaries del cayente del Arte, siendo la primera d'elles la perda del propósitu moral. Hai qu'espresase claramente. Nel arte medieval, la idea ye l'elementu principal, la execución de segundes, nel arte moderno la execución ye l'elementu más importante, y la idea el segundu. Y nuevamente, nel arte medieval la verdá ye l'elementu más importante, la guapura va de segundes, nel arte moderno la guapura ye l'elementu principal, y la verdá'l segundu. Los principios medievales fixeron xubir l'arte escontra Rafael, y los principios modernos facer baxar dende él.<ref>Ruskin, Pre-Raphaelitism, páx. 127</ref>}} Inda nel sieglu XX foi consideráu por críticos como Bernard Berenson como'l «más famosu y más queríu maestru del Altu Renacimientu»,<ref>Berenson Bernard, Italian Painters of the renaissance, Vol 2 Florentine and Central Italian Schools, Phaidon 1952, p.94</ref> pero tou indica que nesti sieglu foi superáu n'apreciu por Miguel Ángel y Leonardo. == Ver tamién == {{VT|Categoría:Cuadros de Rafael Sanzio}} * [[Cuadros de Rafael Sanzio]] == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Blunt, Anthony, Artistic Theory in Italy, 1450-1660, 1940 (refs. de l'ed. de 1985), OUP, ISBN 0-19-881050-4 * Gould, Cecil, The Sixteenth Century Italian Schools, National Gallery Catalogues, Londres 1975, ISBN 0-947645-22-5 * {{Cita llibru | apellíos =KLEIN | nome =Robert | coautores =Henri Zerner | editorial =Northwestern University Press | títulu =Italian art, 1500-1600; sources and documents | url = | añu =1990 | allugamientu =New Jersey | isbn =0810108526 }} * Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2 * {{Cita llibru | apellíos =POMELLA | nome =Andrea | editorial =Edizioni Musei Vaticani | títulu =Museo Vaticanos | url = | añu =2000 | allugamientu =Vaticanu | isbn =978-88-8271-613-4 }} * Pon, Lisa, Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print, 2004, Yale UP, ISBN 978-0-300-09680-4 * Roger Jones and Nicholas Penny, Raphael, Yale, 1983, ISBN 0-300-03061-4 * Shearman, John; Raphael in Early Modern Sources 1483-1602, 2003, Yale University Press, ISBN 0-300-09918-5 * {{Cita llibru | apellíos =TALVACCHIA | nome =Bette | editorial =Phaidon | títulu =Rafael | url = | añu =2007 | isbn =978-0-7148-9880-3 }} * Vasari, Vida de Raphael de Vides d'Artistes, edició emprada: Artists of the Renaissance selecció i ed. Malcolm Bull, Penguin 1965 (núms. de pàg. de l'ed. BCA, 1979) * Wölfflin, Heinrich; Classic Art; An Introduction to the Renaissance, 1952 (inglés) (Ed. 1968), Phaidon, Nova York. * [[Frederick Antal]], ''Rafael ente'l clasicismu y el manierismu'', Editorial Visor, (1988) ISBN 84-7774-011-9 == Enllaces esternos == {{commons|Raffaello Sanzio|Raffaello Sanzio}} * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/vasari/rafael_de_urbino.htm Biografía de Rafael de Urbino traducida de les vides de Giorgio Vasari edición Giuntina 1550] * [http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1001II.html «Orixinales de Rafael calteníos n'España»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927035248/http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1001II.html |date=2007-09-27 }}, artículu de José María Ruiz Manero * [http://cultura.elpais.com/cultura/2012/05/31/actualidad/1338475533_678753.html Rafael, les pasiones d'un xeniu] * [http://www.nndb.com/people/804/000084552/ Ficha na NNDB] * [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?&autor=Raffaello&doctype2=Grabaos Obres dixitalizaes de Rafael Sanzio] na [[Biblioteca Dixital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional d'España]] {{NF|1483|1520|Sanzio, Rafael}} {{Tradubot|Rafael Sanzio}} [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Paisaxistes d'Italia]] [[Categoría:Retratistes]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Persones d'Urbino]] aipru11439d9dmgo0d2ob7xifuxks2b 0 40343 4496280 4448108 2026-05-25T14:23:36Z Edi (Siero) 9849 /* Estadiu */ Correición toponímica 4496280 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20240222163332}} {{equipu | pattern_la1=|pattern_b1= _3redstripes|pattern_ra1=|pattern_so1= _levante1819h| leftarm1=000080|body1=000080|rightarm1=000080|shorts1=000080|socks1=000080| pattern_la2= |pattern_b2=_whitecollar|pattern_ra2= |pattern_so2= _hoops_green |leftarm2=228B22|body2=228B22|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=ffffff| }} El '''Valdesoto Club de Fútbol''' ye un club de [[fútbol]] d'[[Asturies]], de la parroquia de [[Valdesoto]], nel conceyu de [[Siero]]. Foi fundáu en [[1961]] y xuega na {{división}}. == Estadiu == El Valdesoto C. F. xuega, dende la so fundación nel añu 1961, los sos partíos como llocal nel Estadiu Villarea (Fayes, Valdesoto - Siero). L'estadiu asítiase nos terrenos concíos como ''El Fontascu'', cedíos al club por Amalia Vereterra y Armada, VIII Condesa de Villarea. Por embargu, esta donación nun foi escriturada fasta'l 10 d'abril de 1968 y nella recuéyese que'l destín de los terrenos tien que ser la construcción d'un campu de deportes que tien que llamase Estadiu Villarea, pudiendo revocase la donación si camuda'l so usu. Les instalaciones de Villarea ocupen una superficie de 20.554,60 metros cuadraos ocupaos pola sede social del club, un edificiu qu'abelluga los vestuarios y les oficines, un polideportivu y dos campos de fútbol: Villarea I (de yerba natural, provistu con grada y onde xuega los sos partíos oficiales el Valdesoto C. F.) y Villarea II (de tierra, que ta destináu a campu d'entrenamientu). == Uniforme == Varies fueron les razones poles que l'uniforme del Valdesotu C. F. ta compuestu por camiseta de rayes verticales granates y azules, pantalón azul y medies a rayes horizontales, tamién granates y azules: *Nun coincidía cola de nengún de los anteriores equipos de la parroquia: l'Asturias F. C., l'Imperio F. C. y la Estrella de Leceñes F. C.. *Estremábase tamién de la del Real Sporting de Gijón y de la del Real Oviedo. *Rendía homenaxe a la Condesa de Villarea, pues los colores coincidíen colos qu'identifiquen a la Casa Carreño. == Trayeutoria == *Temporades en Tercera RFEF / 3ᵉʳ División = 7<br /> *Temporades en 1ª Asturfútbol / Rexonal Preferente = 32<br /> *Temporades en 2ª Asturfútbol / 1ª Rexonal = 22<br /> *Temporades en 3ª Asturfútbol / 2ª Rexonal = 3<br /> ''fasta la temporada 2025-26, incuyía esta'' {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" width=1050 |- align=center bgcolor=AntiqueWhite style="color:black;" !Temporada !Categoría !colspan=2|Puestu !PX !G !E !P !GF !GC !Puntos !Notes |-align=center |1962-63||2ª Rexonal||'''6ᵘ'''|| ||22||10||3||9||44||32||'''23'''|| |-align=center |rowspan=2|1963-64 |2ª Rexonal |'''1ᵘ''' | |28 |24 |2 |2 |94 |38 |'''50''' |Clasificáu pa la fase d'ascensu |-align=center |Fase d'ascensu |'''1ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |10 |7 |0 |3 |23 |9 |'''14''' |Ascensu a 1ª Rexonal |-align=center |1964-65 |1ª Rexonal |'''7ᵘ''' | |30 |14 |4 |12 |56 |54 |'''32''' | |-align=center |1965-66 |1ª Rexonal |'''5ᵘ''' | |30 |14 |6 |10 |63 |48 |'''34''' | |-align=center |1966-67 |1ª Rexonal |'''5ᵘ''' | |30 |13 |4 |13 |58 |45 |'''30''' | |-align=center |1967-68 |1ª Rexonal |'''10ᵘ''' | |30 |12 |5 |13 |52 |54 |'''29''' | |-align=center |1968-69 |1ª Rexonal |'''10ᵘ''' | |36 |13 |7 |16 |71 |70 |'''33''' | |-align=center |1969-70 |1ª Rexonal |'''10ᵘ''' | |38 |17 |6 |15 |68 |61 |'''40''' | |-align=center |1970-71 |1ª Rexonal |'''13ᵘ''' | |36 |12 |9 |15 |50 |71 |'''33''' | |-align=center |1971-72 |1ª Rexonal |'''18ᵘ''' | |38 |10 |4 |24 |41 |79 |'''24''' | |-align=center |1972-73 |1ª Rexonal |'''17ᵘ''' | |38 |10 |8 |20 |53 |82 |'''28''' | |-align=center |1973-74 |1ª Rexonal |'''18ᵘ''' | |38 |10 |8 |20 |24 |58 |'''28''' | |-align=center |1974-75 |1ª Rexonal |'''11ᵘ''' | |38 |14 |9 |15 |48 |50 |'''37''' | |-align=center |1975-76 |1ª Rexonal |'''14ᵘ''' | |38 |12 |9 |17 |39 |58 |'''33''' | |-align=center |1976-77 |1ª Rexonal |'''20ᵘ''' | |38 |6 |5 |27 |31 |78 |'''17''' |Nun hai descensos de categoría |-align=center |1977-78 |1ª Rexonal |'''12ᵘ''' | |38 |11 |14 |13 |47 |51 |'''36''' | |-align=center |1978-79 |1ª Rexonal |'''18ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |10 |9 |19 |50 |70 |'''29''' |Descensu alministrativu a 2ª Rexonal |-align=center |rowspan=2|1979-80 |2ª Rexonal |'''1ᵘ''' | |26 |17 |4 |5 |63 |32 |'''38''' |Clasificáu pa la fase d'ascensu |-align=center |Fase d'ascensu |'''1ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |10 |6 |1 |3 |23 |15 |'''13''' |Ascensu a 1ª Rexonal |-align=center |1980-81 |1ª Rexonal |'''12ᵘ''' | |36 |13 |6 |17 |58 |62 |'''32''' | |-align=center |1981-82 |1ª Rexonal |'''8ᵘ''' | |38 |16 |8 |14 |59 |50 |'''40''' | |-align=center |1982-83 |1ª Rexonal |'''14ᵘ''' | |38 |14 |7 |17 |47 |61 |'''35''' | |-align=center |1983-84 |1ª Rexonal |'''19ᵘ''' | |38 |8 |9 |21 |47 |73 |'''25''' | |-align=center |1984-85 |1ª Rexonal |'''3ᵘ''' | |34 |22 |4 |8 |89 |34 |'''48''' | |-align=center |1985-86 |1ª Rexonal |'''6ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |18 |10 |10 |60 |38 |'''46''' |Ascensu direutu a Rexonal Preferente |-align=center |1986-87 |Rexonal Preferente |'''19ᵘ''' | |38 |9 |6 |23 |48 |77 |'''24''' | |-align=center |1987-88 |Rexonal Preferente |'''12ᵘ''' | |38 |11 |12 |15 |46 |62 |'''34''' | |-align=center |1988-89 |Rexonal Preferente |'''19ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |5 |11 |22 |32 |75 |'''21''' |Descensu a 1ª Rexonal |-align=center |1989-90 |1ª Rexonal |'''2ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |18 |13 |7 |75 |49 |'''49''' |Ascensu direutu a Rexonal Preferente |-align=center |1990-91 |Rexonal Preferente |'''12ᵘ''' | |38 |11 |14 |13 |42 |42 |'''36''' | |-align=center |1991-92 |Rexonal Preferente |'''8ᵘ''' | |38 |14 |10 |14 |60 |56 |'''38''' | |-align=center |1992-93 |Rexonal Preferente |'''4ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |20 |11 |7 |79 |48 |'''51''' |Ascensu a 3ᵉʳ División pol ascensu del UP Langreo a 2ª División B |-align=center |1993-94 |3ᵉʳ División |'''20ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |2 |9 |27 |23 |86 |'''13''' |Descensu a Rexonal Preferente |-align=center |1994-95 |Rexonal Preferente |'''3ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |19 |12 |7 |52 |28 |'''50''' |Ascensu direutu a 3ᵉʳ División |-align=center |1995-96 |3ᵉʳ División |'''19ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |7 |9 |22 |30 |77 |'''30''' |Descensu a Rexonal Preferente |-align=center |1996-97 |Rexonal Preferente |'''11ᵘ''' | |38 |12 |13 |13 |43 |40 |'''49''' | |-align=center |1997-98 |Rexonal Preferente |'''11ᵘ''' | |38 |11 |12 |15 |41 |46 |'''47''' | |-align=center |1998-99 |Rexonal Preferente |'''6ᵘ''' | |38 |13 |13 |12 |57 |51 |'''52''' | |-align=center |1999-00 |Rexonal Preferente |'''3ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |20 |9 |9 |65 |36 |'''69''' |Ascensu direutu a 3ᵉʳ División |-align=center |2000-01 |3ᵉʳ División |'''14ᵘ''' | |38 |11 |11 |16 |54 |73 |'''44''' | |-align=center |2001-02 |3ᵉʳ División |'''19ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |4 |9 |25 |33 |80 |'''21''' |Descensu a Rexonal Preferente |-align=center |2002-03 |Rexonal Preferente |'''6ᵘ''' | |38 |15 |14 |9 |55 |40 |'''59''' | |-align=center |2003-04 |Rexonal Preferente |'''13ᵘ''' | |38 |13 |8 |17 |50 |55 |'''47''' | |-align=center |2004-05 |Rexonal Preferente |'''14ᵘ''' | |38 |13 |8 |17 |51 |55 |'''47''' | |-align=center |2005-06 |Rexonal Preferente |'''8ᵘ''' | |38 |13 |14 |11 |46 |42 |'''53''' | |-align=center |2006-07 |Rexonal Preferente |'''6ᵘ''' | |38 |18 |9 |11 |59 |47 |'''63''' | |-align=center |2007-08 |Rexonal Preferente |'''6ᵘ''' | |38 |15 |11 |12 |58 |52 |'''56''' | |-align=center |2008-09 |Rexonal Preferente |'''17ᵘ''' | |38 |13 |5 |20 |61 |66 |'''44''' | |-align=center |2009-10 |Rexonal Preferente |'''5ᵘ''' | |38 |18 |8 |12 |55 |49 |'''62''' | |-align=center |2010-11 |Rexonal Preferente |'''7ᵘ''' | |38 |14 |10 |14 |53 |53 |'''52''' | |-align=center |2011-12 |Rexonal Preferente |'''11ᵘ''' | |38 |14 |8 |16 |50 |44 |'''50''' | |-align=center |2012-13 |Rexonal Preferente |'''7ᵘ''' | |38 |18 |9 |11 |55 |46 |'''63''' | |-align=center |2013-14 |Rexonal Preferente |'''8ᵘ''' | |38 |15 |10 |13 |59 |46 |'''55''' | |-align=center |2014-15 |Rexonal Preferente |'''7ᵘ''' | |38 |15 |8 |15 |57 |55 |'''53''' | |-align=center |2015-16 |Rexonal Preferente |'''9ᵘ''' | |38 |18 |4 |16 |54 |50 |'''58''' | |-align=center |2016-17 |Rexonal Preferente |'''4ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |38 |20 |9 |9 |61 |31 |'''69''' | |-align=center |2017-18 |3ᵉʳ División |'''18ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |38 |7 |9 |22 |27 |55 |'''30''' |Descensu a Rexonal Preferente |-align=center |2018-19 |Rexonal Preferente |'''14ᵘ''' | |38 |10 |13 |15 |47 |65 |'''43''' | |-align=center |2019-20 |Rexonal Preferente |'''3ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |28 |13 |12 |3 |39 |24 |'''51''' |Les 10 últimes xornaes nun se xuegen por cuenta del andanciu de la COVID-19 |-align=center |rowspan=2|2020-21 |rowspan=2|3ᵉʳ División |'''10ᵘ''' | |18 |3 |3 |12 |10 |26 |'''12''' |Pasa a la fase de permanencia |-align=center |'''9ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |28 |3 |3 |22 | | |'''12''' |Coeficiente = 0,43 |-align=center |2021-22 |Rexonal Preferente |'''1ᵘ''' |[[Archivu:1uparrow green.png‎|15px]] |22 |13 |8 |1 |27 |11 |'''47''' |Ascensu direutu a 3ᵉʳ División |-align=center |2022-23 |3ᵉʳ División |'''16ᵘ''' |[[Archivu:1downarrow red.png‎|15px]] |30 |3 |5 |22 |22 |61 |'''14''' |Descensu a Rexonal Preferente |-align=center |2023-24 |1ª Asturfútbol |'''13ᵘ''' | |38 |10 |14 |14 |35 |46 |'''44''' | |-align=center |2024-25 |1ª Asturfútbol |'''11ᵘ''' | |38 |13 |10 |15 |49 |53 |'''49''' | |} == Entrenadores y presidentes == Na historia del club, doce persones ocuparon el cargu de presidente, destacando penriba de tolos ocho años de Secundino Somonte y sobre too los ventiséis de José Enrique Gutiérrez (presidente dende la temporada 1988-89). No tocante a los entrenadores, venticinco foron los que pasaron pel banquillu de Villarea. Aníbal López ye hasta la fecha'l que más temporades completó (ocho ente 1996 y 2004). Hai que destacar l'apuesta polos proyeutos llargos de los últimos años: sacante José Antonio Redondo, que completó la temporada 2008-09 cuando dimitió José Ángel Prada, tolos entrenadores dende 1996 tuvieron nel equipu polo menos cuatro temporades. {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" width=1050 |- align=center bgcolor=AntiqueWhite style="color:black;" !Temporada !Categoría !colspan=2|Entrenador !colspan=2|Presidente !Notes |-align=center |1962-63 |2ª Rexonal |Tonín |1 |Silvino Miguel Fernández |1 | |-align=center |1963-64 |2ª Rexonal |José Bayón Rodríguez |1 |Silvino Miguel Fernández |2 | |-align=center |1964-65 |1ª Rexonal |José Bayón Rodríguez |2 |Silvino Miguel Fernández |3 | |-align=center |1965-66 |1ª Rexonal |Iván Fernández Vega |1 |Manuel Palacio Rodríguez |1 | |-align=center |1966-67 |1ª Rexonal |Iván Fernández Vega |2 |Manuel Palacio Rodríguez |2 | |-align=center |1967-68 |1ª Rexonal |Luis Ardura |1 |Luis García López |1 | |-align=center |1968-69 |1ª Rexonal |Pedro Velasco Gutiérrez |1 |Luis García López |2 | |-align=center |1969-70 |1ª Rexonal |Pedro Velasco Gutiérrez |2 |Cándido Suárez González |1 | |-align=center |1970-71 |1ª Rexonal |Pedro Velasco Gutiérrez |3 |Cándido Suárez González |2 | |-align=center |1971-72 |1ª Rexonal |Pedro Velasco Gutiérrez |4 |José Manuel Martínez Gutiérrez |1 | |-align=center |1972-73 |1ª Rexonal |José María Suárez Palacio "Nene" |1 |José Manuel Martínez Gutiérrez |2 | |-align=center |1973-74 |1ª Rexonal |José Manuel Díaz Menéndez "Manolo" |1 |Jorge Onís Fernández |1 | |-align=center |1974-75 |1ª Rexonal |José Manuel Díaz Menéndez "Manolo" |2 |Jorge Onís Fernández |2 | |-align=center |1975-76 |1ª Rexonal |José Manuel Díaz Menéndez "Manolo" |3 |Jorge Onís Fernández |3 | |-align=center |rowspan=2|1976-77 |rowspan=2|1ª Rexonal |Jorge Rodríguez González |1 |rowspan=2|Hugo Rey Villamide |rowspan=2|1 | |-align=center |José María Suárez Palacio "Nene" |2 | |-align=center |1977-78 |1ª Rexonal |José Manuel Díaz Menéndez "Manolo" |4 |Severino Vigil Fernández |1 |El presidente cesa'l 12 de mayu de 1978 |-align=center |1978-79 |1ª Rexonal |José Manuel Díaz Menéndez "Manolo" |5 |Eloy Palacio Rodríguez |1 | | |-align=center |1979-80 |2ª Rexonal |Emilio Carlos Gutiérrez Ania "Chamasca" |1 |Secundino Somonte Menéndez |1 | |-align=center |1980-81 |1ª Rexonal |Miguel Ángel Pérez Rodríguez |1 |Secundino Somonte Menéndez |2 | |-align=center |1981-82 |1ª Rexonal |Miguel Ángel Pérez Rodríguez |2 |Secundino Somonte Menéndez |3 | |-align=center |1982-83 |1ª Rexonal |Emilio Carlos Gutiérrez Ania "Chamasca" |2 |Secundino Somonte Menéndez |4 | |-align=center |1983-84 |1ª Rexonal |José Manuel Álvarez González "Cholo" |1 |Juan José Solares Villarica |1 |El presidente yera tamién xugador poro nun consta na federación |-align=center |1984-85 |1ª Rexonal |José Manuel Álvarez González "Cholo" |2 |Secundino Somonte Menéndez |5 | |-align=center |1985-86 |1ª Rexonal |José Manuel Álvarez González "Cholo" |3 |Secundino Somonte Menéndez |6 | |-align=center |1986-87 |Rexonal Preferente |Manuel Madueño Jiménez |1 |Secundino Somonte Menéndez |7 | |-align=center |1987-88 |Rexonal Preferente |Manuel Madueño Jiménez |2 |Secundino Somonte Menéndez |8 | |-align=center |1988-89 |Rexonal Preferente |Enrique Manuel Fanjul Rozado "Quique Fanjul" |1 |José Enrique Gutiérrez García |1 | |-align=center |1989-90 |1ª Rexonal |Enrique Manuel Fanjul Rozado "Quique Fanjul" |2 |José Enrique Gutiérrez García |2 | |-align=center |rowspan=2|1990-91 |rowspan=2|Rexonal Preferente |José Ramón Cueto Lobos |1 |rowspan=2|José Enrique Gutiérrez García |rowspan=2|3 |L'entrenador cesa pa fichar pol Club Siero |-align=center |Baldomero García Ruiz "Mero" |1 | |-align=center |1991-92 |Rexonal Preferente |Baldomero García Ruiz "Mero" |2 |José Enrique Gutiérrez García |4 | |-align=center |rowspan=2|1992-93 |rowspan=2|Rexonal Preferente |Felipe de Con Blanco |1 |rowspan=2|José Enrique Gutiérrez García |rowspan=2|5 |L'entrenador cesa pa fichar pol Astur CF |-align=center |Andrés Lara Béjar |1 | |-align=center |rowspan=2|1993-94 |rowspan=2|3ᵉʳ División |Andrés Lara Béjar |2 |rowspan=2|José Enrique Gutiérrez García |rowspan=2|6 |L'entrenador ye cesáu |-align=center |Alfonso Martínez Parajón |1 | |-align=center |1994-95 |Rexonal Preferente |Amador de la Roca Pascual |1 |José Enrique Gutiérrez García |7 | |-align=center |1995-96 |3ᵉʳ División |Ramón Pumares Trapero |1 |José Enrique Gutiérrez García |8 | |-align=center |1996-97 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |1 |José Enrique Gutiérrez García |9 | |-align=center |1997-98 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |2 |José Enrique Gutiérrez García |10 | |-align=center |1998-99 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |3 |José Enrique Gutiérrez García |11 | |-align=center |1999-00 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |4 |José Enrique Gutiérrez García |12 | |-align=center |2000-01 |3ᵉʳ División |José Aníbal López García |5 |José Enrique Gutiérrez García |13 | |-align=center |2001-02 |3ᵉʳ División |José Aníbal López García |6 |José Enrique Gutiérrez García |14 | |-align=center |2002-03 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |7 |José Enrique Gutiérrez García |15 | |-align=center |2003-04 |Rexonal Preferente |José Aníbal López García |8 |José Enrique Gutiérrez García |16 | |-align=center |2004-05 |Rexonal Preferente |José Ángel Prada Vigil |1 |José Enrique Gutiérrez García |17 | |-align=center |2005-06 |Rexonal Preferente |José Ángel Prada Vigil |2 |José Enrique Gutiérrez García |18 | |-align=center |2006-07 |Rexonal Preferente |José Ángel Prada Vigil |3 |José Enrique Gutiérrez García |19 | |-align=center |2007-08 |Rexonal Preferente |José Ángel Prada Vigil |4 |José Enrique Gutiérrez García |20 | |-align=center |rowspan=2|2008-09 |rowspan=2|Rexonal Preferente |José Ángel Prada Vigil |5 |rowspan=2|José Enrique Gutiérrez García |rowspan=2|21 |L'entrenador dimite'l 2 de marzu de 2009 |-align=center |José Antonio Redondo García |1 | |-align=center |2009-10 |Rexonal Preferente |José Antonio Prendes Artime |1 |José Enrique Gutiérrez García |22 | |-align=center |2010-11 |Rexonal Preferente |José Antonio Prendes Artime |2 |José Enrique Gutiérrez García |23 | |-align=center |2011-12 |Rexonal Preferente |José Antonio Prendes Artime |3 |José Enrique Gutiérrez García |24 | |-align=center |2012-13 |Rexonal Preferente |José Antonio Prendes Artime |4 |José Enrique Gutiérrez García |25 | |-align=center |2013-14 |Rexonal Preferente |Luis Manuel Alario Antuña |1 |José Enrique Gutiérrez García |26 | |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{twitter}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Asturies]] [[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1961]] [[Categoría:Siero]] a964an32j7o968jn9816474ggun0m4z 0 44708 4496458 4369036 2026-05-26T07:03:24Z Limotecariu 735 4496458 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20210315215233}} {{organización}} La Orquesta de Cámara de Siero, tamién conocida como OCAS, ye una agrupación musical basada na villa [[Principáu d'Asturies|asturiana]] de [[La Pola Siero]]. == Historia == Integrada por más de 40 nuevos instrumentistes de dilatada esperiencia concertística, la Orquesta de Cámara de Siero empecipió los sos ensayos en xineru de 2002, actuando a finales d'esi mesmu añu na sede central de Naciones Xuníes en Nueva York. Nestos años llevó a cabu numberosos estrenos, especialmente de música didáctica o pa espectáculos familiares de Flores Chaviano, Juan Méndez, Javier Blanco, Andreas Prittwitz, Luis Barroso y Alberto Lozano. Realizó un gran númberu de conciertos didácticos, munchos d'ellos presentaos por Fernando Argenta. El polifacéticu músicu Andreas Prittwitz actúa davezu cola OCAS, yá sía con preseos antiguos o con repertoriu jazzístico variáu, estrenando conxuntamente la so "Fantasía Asturiana" pa saxos y orquesta. Amás actuaron como solistes de la OCAS los violinistes Mauro Rossi y Joan Espina, el tenor Joaquín Pixán o la sopranu María Espada. Grabó para TVE dos programes de “El Conciertazo” y en 2013 un programa de “Pizzicato” actuando como solista Ara Malikian. En 2007 edita el so primer CD dedicáu íntegramente a la música orquestal de Flores Chaviano rellacionada con Asturies y qu'inclúi la grabación de NiFe, réquiem mineru. En xineru de 2013 la OCAS ufiertó'l prestixosu Conciertu d'Añu Nuevu del [[Teatru Xovellanos]] de Xixón, llogrando un gran ésitu de crítica y públicu. Nesi mesmu añu recibió'l Premiu SERONDAYA de les artes 2013 y el Premiu al MEYOR GRUPU DEL AÑU de la RTPA 2013, [[Radio Televisión del Principáu d'Asturies]]. En Marzu de 2013, nel marcu del 50 aniversariu de Medicus Mundi realizó y coordinó un conciertu sinfónicu coles actuaciones de Miguel Ríos y [[Víctor Manuel]]. Con Victor Manuel grábase darréu un programa pa la Televisión del Principáu d'Asturies. == Proyeutu Venceyos == Con esi nome y dende 2005 la OCAS realiza un proyeutu de cooperación educativa, social y cultural. Conciertos didácticos, pa población desfavorecía y en centros sanitarios infantiles, clases pa mozos músicos y donación de preseos, son les actividaes que se desenvuelven. Fasta'l momentu Venceyos tuvo en Bolivia, nuna favela de Rio de Janeiro, delles ciudaes d'Hondures y Guatemala, bien diverses zones de Marruecos, na práutica totalidá de la xeografía nicaraguana y n'Ecuador. Esti proyeutu cuntó col sofitu de l'Axencia Asturiana de Cooperación, el Ministeriu de Cultura, la AECID, y de un cientu d'entidaes llocales. Amás, Venceyos foi premiáu col Premiu AEDME de mecenalgu empresarial 2008 a propuesta de SEUR y el Premiu DUPONT al VOLUNTARIÁU @2013. En 2014 el proyeutu Venceyos saltaría a los medios de comunicación Griegos y Españoles (Tele5, Televisión Española, TPA, La Nueva España, EL Comerciu de Xixón, etc...) con un video d'un flashmobe nel Aeropuertu de Heraklion, Creta.En YouTube llógranse 100.000 visites en dos selmanes. == Actividaes == La OCAS desenvuelve un gran llabor solidariu collaborando con asociaciones y ONG’s de gran trayeutoria como Cruz Roja, Fundación Sandra Ibarra, Axencia Asturiana de Cooperación o Medicus Mundi. Les últimes actuaciones fueron pa la planta d'oncoloxía infantil d'Hospital d'Asturies, pal Centru Comuñal de Sangre y Texíos, a favor del terremotu d'Haití, etc. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura d'Asturies]] [[Categoría:Música clásica]] [[Categoría:Orquestes d'Asturies]] [[Categoría:Grupos de música d'Asturies]] njncjuf60svx45xp68510cbvo8y6v08 0 46608 4496361 3754943 2026-05-26T05:24:51Z Limotecariu 735 4496361 wikitext text/x-wiki {{Premiu Nobel}} {{persona}} '''Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez''' {{nym}} ye [[abogáu]], [[economista]], [[politólogu]] y [[empresariu]] [[Costa Rica|costarricense]]. [[Presidentes de Costa Rica|Ex-presidente]] de [[Costa Rica]] en 2 periodos de [[1986]]-[[1990]] y [[2006]]-[[2010]]. Recibió'l [[Premiu Nobel de la Paz]] en [[1987]], por participar nos procesos de paz nos conflictos armaos d'América Central de la [[Década de 1980]], cuantimás pola so oposición al sofitu d'Estaos Xuníos nel conflictu [[Nicaragua|nicaraguanu]] de los contres. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Óscar Arias Sánchez|Óscar Arias Sánchez}} * [http://www.fundacionprincipedeasturias.org/premios/1988/scar-arias/ Premiu Príncipe de Asturias de Cooperación Internacional 1988.] * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/costa_rica/oscar_arias_sanchez Biografía por Fundación CIDOB.] * [http://www.telegrafo.com.ec/mundo/noticia/archive/mundo/2010/04/06/_1C20_Comprar-un-tanque-o-un-cohete-es-un-gasto-inmoral_1D20_--.aspx "Comprar un tanque o un cohete es un gasto inmoral". El Telégrafo, Guayaquil, 7.4.2010.] {{Socesión |títulu = [[Archivu:Coat of arms of Costa Rica.svg|25px|center]] 48ᵘ [[Presidente de Costa Rica]] |periodu = [[2006]] - [[2010]] |predecesor = [[Abel Pacheco de la Espriella|Abel Pacheco]] |socesor = [[Laura Chinchilla]] |títulu2 = [[Archivu:Coat of arms of Costa Rica.svg|25px|center]] 43ᵘ [[Presidente de Costa Rica]] |periodu2 = [[1986]] - [[1990]] |predecesor2 = [[Luis Alberto Monge Álvarez|Luis Alberto Monge]] |socesor2 = [[Rafael Ángel Calderón Fournier|Rafael Ángel Calderón]] |títulu3 = [[Archivu:Nobel prize medal.svg|25px|center]][[Premiu Nobel de la Paz]] |periodu3 = [[1988]] |predecesor3 = [[Elie Wiesel]] |socesor3 = [[Fuercies de paz de les Naciones Xuníes]] |títulu4 = [[Archivu:Princess of Asturias Foundation Emblem.svg|25px|center]][[Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional]] |periodu4 = [[1988]] |predecesor4 = [[Javier Pérez de Cuéllar]] |socesor4 = [[Jacques Delors]]<br />[[Mikhaíl Gorbachov]] }} {{NF|1940||Arias Sanchez, Oscar Rafael de Jesus}} [[Categoría:Presidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Premiu Nobel de la Paz]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Cooperación Internacional]] e2cznulfa347dxu9u23nie3b4bnvtmy 0 50783 4496273 4301298 2026-05-25T12:49:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496273 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20210310192236}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | | image = PurpleMartin_cajay.jpg | image_caption = Machu {{audiu|Purple_Martins_(Progne_subis).ogg|Vocalizations}} | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref=<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22712098/94319217]BirdLife International (2004)</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Hirundinidae]] | genus = ''[[Progne]]'' | species = '''''P. subis''''' | binomial = ''Progne subis'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) }} '''''Progne subis''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[paseriforme]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Hirundinidae]]. Ye la mayor [[golondrina]] d'[[América del Norte]]. == Descripción == Algama los 18 a 22 cm de llargor. Esta especie tien un claru dimorfismu sexual : los machos adultos tienen un plumaxe brillosu de color negru azuláu, sacante nes ales y la cola que son d'un negru opacu, ente que les femes y los pitucos son de color marrón escuru na parte cimera y color beige na parte inferior, col gargüelu y el pechu enllordiáu de gris. == Referencies == {{llistaref}} * {{aut|[[American Ornithologists' Union]]}} (AOU) (2000): Forty-second supplement to the American Ornithologists' Union Check-list of North American Birds. ''[[Auk (revista)|Auk]]'' '''117'''(3): 847–858. <small>[[Digital Object Identifier|DOI]]: 10.1642/0004-8038(2000)117[0847:FSSTTA]2.0.CO;2</small> * {{Cita llibru | apellíos=Linnaeus | nome=Carolus | enllaceautor=Carolus Linnaeus | títulu=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | editorial=Holmiae. (Laurentii Salvii). | añu=1758| páxines=192}} [http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/02CisnerosEcuador.pdf sao.org.co/ PDF fulltext] * {{aut|Doughty, Robin and Rob Fergus}} (2002): The Purple Martin. University of Texas Press.<small> ISBN 9780292716155 </small> * {{aut|Peterson, Roger Tory}} (1980): ''A Completely New Guide to All the Birds of Eastern and Central North America'' (4th ed.). Houghton Mifflin, Boston. <small>ISBN 999751436X</small> == Enllaces esternos == *[https://colombia.inaturalist.org/taxa/11867-Progne-subis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022214638/https://colombia.inaturalist.org/taxa/11867-Progne-subis |date=2020-10-22 }} - colombia.inaturalest.org *[http://www.ecoregistros.org/ficha/Progne-subis] Progne subis - ecoregistros.org *[https://www.ecured.cu/Golondrina_azul] ecured - Golondrina azul {{es}} {{Commonscat|Progne subis}} {{Wikispecies|Progne subis}} <!--see the RangeMap/maps, etc at: "www.natureserve.org"(then 'InfoNatura')--> {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Progne|subis]] [[Categoría:Aves d'América]] [[Categoría:Aves migratories]] [[Categoría:Aves del Neárticu]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] cypssxjze01iekasgnyt39omhqdn57x 0 50884 4496303 4450625 2026-05-25T20:14:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496303 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20220407}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | | image = Pavó no Parque Estaudal Intervales.jpg | image_caption = Exemplar de yacutoro (''Pyroderus scutatus'') [[Brasil]]. | status = LC | status system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{IUCN |asesores=[[BirdLife International]] |añu=2012 |edición IUCN=2013.2 |consultáu=7 d'abril de 2014}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | subordo = [[Tyranni]] | infraordo = Tyrannides | parvordo = Tyrannida | familia = [[Cotingidae]] | genus = '''Pyroderus''' | species = '''Pyroderus scutatus''' | binomial_authority = ([[George Shaw|Shaw]], 1792) | synonyms = ''Coracias scutata''<ref name=AB/> | subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]] | subdivision = * ''P. s. granadensis'' * ''P. s. masoni'' * ''P. s. occidentalis'' * ''P. s. orenocensis'' * ''P. s. scutatus'' }} '''''Pyroderus scutatus''''', tamién denomináu '''yacú toru''', '''toropisco montañeru''' ([[Colombia]]), '''páxaru toreru''' ([[Venezuela]]), '''cuervu-fruteru de gargüelu coloráu''' ([[Perú]]) o '''pavó''' ([[Brasil]])<ref name=AB>[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=50B7979C1446161B Yacutoro (''Pyroderus scutatus'') (Shaw, 1792)] en Avibase. Consultada en 5 d'abril de 2015.</ref>ye la única [[especie (bioloxía)|especie]] d'[[ave]] qu'integra'l [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] '''''Pyroderus''''', de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Cotingidae]]. Ye nativu d'[[América del Sur]]. [[Ficheru:Pyroderus scutatus 1838.jpg|140px|left|thumb|''Pyroderus scutatus''; ilustración de 1838.]] == Distribución y hábitat == Alcuéntrase n'[[Arxentina]], [[Brasil]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Guyana]], [[Paraguái]], [[Perú]], [[Venezuela]].<ref name="IUCN"></ref><br /> Los sos [[hábitat]]s naturales son [[selva|selves]] de tierres baxes, húmedes, subtropical o tropical, árees montes húmedos subtropical o tropicales. Atópase hasta 2700 [[msnm]]; en grupos d'hasta 10 individuos. == Descripción == El machu algama una llongura de 45-46 [[centímetru|cm]], la fema 38-39 [[centímetru|cm]]; colores negru con gargüelu y parte cimera de pechu colorada escures. == Sinonimia == *''Coracias scutata'' == Taxonomía == Reconocense cinco subespecies válides<ref>[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=562650 ''Pyroderus scutatus'' (Shaw, 1792)] en [[ITIS]] - Integrated Taxonomic Information System (n'inglés). Consultáu en 7 d'abril de 2014.</ref> cola so correspondiente distribución xeográfica:<ref name=AB></ref> * ''Pyroderus scutatus granadensis'' ([[Lafresnaye]], 1846) - este de los [[Andes]] de [[Colombia]] a oeste de [[Venezuela]]. * ''Pyroderus scutatus masoni'' ([[Ridgway]], 1886) - esti subtropical de [[Perú]] (sur d'Amazones a Junín). * ''Pyroderus scutatus occidentalis'' ([[Frank Chapman|Chapman]], 1914) - Andes del oeste de Colombia y noroeste d'[[Ecuador]]. * ''Pyroderus scutatus orenocensis'' (Lafresnaye, 1846) - norte tropical de Venezuela (nordeste de Bolívar) y norte de [[Guyana]]. * ''Pyroderus scutatus scutatus'' (Shaw, 1792) - sureste tropical de [[Brasil]] a este de [[Paraguái]] y nordés d'[[Arxentina]]. ''Pyroderus scutatus'' (Sibley and Monroe 1990, 1993) foi provisoriamene estremo en ''P. scutatus'' y ''P. granadensis'' por Stotz et al. (1996) pero esti tratamientu nun foi adoptáu, siguiendo la [[South American Classification Committee|SACC]](2005).<ref name="IUCN"></ref> == Referencies ==<!--BollMusBiolMelloLeitaoNS11-12:149 --> {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat}} * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rerfru1/cur/introduction birdsoftheworld.org/ "Pyroderus scutatus" {{en}}] * [https://spain.inaturalist.org/taxa/8884-Pyroderus-scutatus spain.inaturalist.org/ "Pyroderus scutatus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241209080134/https://spain.inaturalist.org/taxa/8884-Pyroderus-scutatus |date=2024-12-09 }} * [http://www.xeno-canto.org/species/pyroderus-scutatus Soníos y mapa de distribución de '''''{{PAGENAME}}'''''"Pyroderus scutatus"] en xeno-canto. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cotingidae]] [[Categoría:Aves d'América del Sur]] [[Categoría:Animales descritos en 1792]] [[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]] 7daayajhayeevwfxb6e3hknojqwb0fs 0 50902 4496454 4387428 2026-05-26T06:54:39Z Limotecariu 735 4496454 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20210310192236}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | Quiscalus Nicaraguensis | status = LC | image = | image_caption = Quiscalus Nicaraguensis | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Icteridae]] | genus = [[Quiscalus]] | species = '''Q. nicaraguensis''' | binomial = Quiscalus nicaraguensis | binomial_authority = ([[Osbert Salvin|Salvin]] & [[Frederick DuCane Godman|Godman]], 1891) | range_map =Quiscalus nicaraguensis map.svg }} '''''Quiscalus nicaraguensis''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[paseriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Icteridae]] que vive n'[[América]]. Dacuando llámase-y informalmente “cuervu” a esta especie, pero en realidá nun ye pariente de los [[Corvus|cuervos verdaderos]], que pertenecen a la familia [[Corvidae]]. Esta especie habita en [[Nicaragua]] y tamién nel norte de [[Costa Rica]].<ref>{{Cita web |url=http://www.crbio.cr:8080/neoportal-web/species/Quiscalus%20nicaraguensis |títulu=crbio.cr:8080/ - ''Quiscalus nicaraguensis'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210506205829/http://www.crbio.cr:8080/neoportal-web/species/Quiscalus%20nicaraguensis |fechaarchivu=2021-05-06 }}</ref> == Descripción == Ye una ave de tamañu medianu con una llarga y graduada cola, con picu y piernes bastante llargues. El picu y les piernes son de color negru y los güeyos ye de color mariellu maciu. El machu ye d'unos 31 cm de llargu, ente que la fema ye de 25 cm. El plumaxe del machu adultu ye totalmente negru con un iridiscente rellumu. El rellumu ye de color violeta nel banduyu y la cola, verde-violeta na cabeza, el llombu y el pechu azul y verde na mayor parte de les ales. La cola del machu ye en forma de V, xubiendo dende'l centru escontra les plumes esteriores. Machos inmaduros son más apagaos y menos brillosu que los adultos, col banduyu marrón y les zanques. La fema ye marrón enriba con un maciu supercilium (raya nel güeyu), fai más evidente polos lores escuros y abrigos del oyíu. Les zanques, lladrales y subcaudales son de color marrón escuru, ente que'l restu de la parte inferior ye más escura piel d'ante, na parte cimera del pechu y ye más pálidu nel gargüelu y el banduyu. El similar ''Quiscalus mexicanus'' se superpone con él en rangu, pero ye más grande con una cola más llarga y más grande proyeutu de llei. El machu tien un rellumu menos verde que'l ''Quiscalus Nicaraguensis'' ente que la fema ye más escura per debaxo y tien un supercilium menos evidente. El ''Quiscalus Nicaraguensis'' tien una variedá de llamaes como una llamada nasal frecuente, diverses notes xiblíos y un gañíu agudu, creciente. El cantar ye una serie de xiblíos qu'aumenten la velocidá y frecuencia. == Distribución y hábitat == Llinda al oeste de Nicaragua y el norte de Costa Rica. Asocede principalmente na redoma de Llagu de Nicaragua y el Llagu de Managua, pero la so gama amplióse un pocu gracies a la lliquidación de los montes y la creación de camperes pol home. Puede ser una llegada bastante recién en Costa Rica, onde s'atopa nel Cañu Negru área a lo llargo del Ríu Fríu. Trátase d'especies non migratories, pero fai dellos movimientos llocales en respuesta a les estaciones y los cambeos nel nivel de l'agua.<ref>[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D1DD7CD05FB6D89E avibase.bsc-eoc.org/ ''Quiscalus nicaraguensis'', <small>Salvin & Godman, 1891</small> {{en}}]</ref> Añera namái en zones pantanoses , pero tamién aliméntense en [[Carba|carbes]], [[Prau|pacionales húmedos]] y veres a lo llargo de llagos y riberes de ríos. == Comportamientu == Aliméntase en grupos pequeños nel suelu buscando [[Semiente|granes]] ya [[inseutos]]. yamién busca sobre piedres o escombros en busca d'alimentu y forraxes per debaxo de cutiu n'o alredor del ganáu . Añera en pequeñes colonies n'[[arbustos]] o árboles o ente vexetación palustre, como xuncos . El bien escondida [[Nieru|nial]] ye en forma de copa mal fecha y de fueyes de [[yerba]] y xuncos y [[Raigañu (botánica)|raigaños]]. Pon dos o tres güevos de color azul con manches escures concentraos nel estremu más grande. Namái la fema guara los güevos, pero ambos sexos tán arreyaos na alimentación de los mozos. == Referencies == {{llistaref}} *BirdLife International 2004. [https://www.iucnredlist.org/species/22724317/136764424 iucnredlist.org/ - ''Quiscalus nicaraguensis'']. *Garrigues, Richard & Dean, Robert (2007) Aves de Costa Rica, Christopher Helm, Londres. *Jaramillo, Alvaro y Burke, Peter (1999) Mierlos del Nuevu Mundu: la ictéridos, Christopher Helm, Londres. *Ridgely, Robert S. y Gwynne, John A., Jr. (1989) Guía de les Aves de Panamá con Costa Rica, Nicaragua y Honduras, Princeton University Press. == Enllaces esternos == {{wikispecies|Quiscalus nicaraguensis}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aves d'América del Norte]] [[Categoría:Aves d'América Central]] [[Categoría:Quiscalus]] [[Categoría:Animales descritos en 1891]] 0uic9pypsst4fpfxcwnyf5gcb7jv1hf 0 51698 4496456 4462741 2026-05-26T07:02:43Z Limotecariu 735 4496456 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Día Internacional de los Estudiantes}} {{referencies adicionales|t=20131121}} {{Ficha de día feriáu |nome = Día del Estudiante |imaxe = Rosario sept 2006 010 122 478lo.jpg |tamañu_de_imaxe = 250px |pie_d'imaxe Nueves conmemorando'l ''Día del Estudiante'', en [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], [[Arxentina]]. |nome_oficial= Día del Estudiante |otros nomes nengunu |significáu = Conmemoración y Celebración del esfuerciu de los Estudiantes |orixe_cel = Depende de cada país. |día = Depende de cada país. |día_selmana = |periodu = |empiezo_conmemoracion = |llugar_celebración = [[Día Internacional]], [[Día Nacional]] }} El '''día del estudiante''' ye una fecha añal que se conmemora en dellos países; anque la efeméride exacta que se repara difier en cada país, esta celebración suel tar rellacionada cola [[mocedá]] y la [[primavera]]. Arxentina conmemora'l 21 de setiembre y magar coincide col día de la primavera, la verdadera razón de la eleición d'esa fecha ye que nesi día de 1888 llegaron a Buenos Aires los restos repatriaos del prócer [[Domingo Faustino Sarmiento]] (15 de febreru de 1811 – 11 de setiembre de 1888), quien mientres la so presidencia foi responsable de la construcción de más de 801 escueles.<ref>http://www.elcomercial.com.ar/index.php?option=com_telam&view=deauno&idnota=104079&Itemid=116</ref><ref>[http://www.educared.org.ar/CAL_EDU/09/09_21.ASP ''21 de setiembre: Día del estudiante''], Educa Rede.</ref> Esti día los alumnos de los secundarios nun alleguen a clases. Particularmente na [[Provincia de Jujuy]] realízase la Fiesta Nacional de los Estudiantes,<ref>[http://www.fne.org.ar/ Fiesta Nacional del Estudiante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803213510/http://www.fne.org.ar/ |date=2018-08-03 }} Sitiu web fne.org.ar. Consultáu'l 20 de setiembre de 2011-</ref> siendo declarada [[fiesta nacional]] y sede permanente d'estos festexos, nos cualos escuéyense reines de toles provincies arxentines. == Chile == El 11 de mayu celebra'l [[Día del Alumnu]],<ref>http://www.feriadoschilenos.cl/DiasNacionales.html#DiaDelAlumno</ref> establecíu per aciu el decretu 147 de 1992 del Ministeriu d'Educación;<ref>http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=10028&idParte=&idVersion=1992-04-09</ref> esti día recuerda la publicación del decretu supremu 524 de 1990 del Ministeriu del Interior,<ref>{{Cita web |url=http://www.mineduc.cl/biblio/documento/DEC199200147.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090620142039/http://www.mineduc.cl/biblio/documento/DEC199200147.pdf |fechaarchivu=2009-06-20 }}</ref><ref>http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=13994&idParte=&idVersion=1990-05-11</ref> qu'aprobó una nueva versión del reglamentu que dexa a los estudiantes secundarios formar centros d'alumnos. Xeneralmente, los colexos, liceos y escueles festexen esta efeméride per aciu una ceremonia con profesores y estudiantes; efectúense competencies internes y actividaes recreatives pa los estudiantes, como espectáculos artísticos y xuegos deportivos. Esti día nun ye conmemoráu na educación cimera, pos el decretu mentáu acuta l'ámbitu d'esti día a los establecimientos educativos d'enseñanza básica y media. Per otru llau, dende principios del sieglu XX hasta entamos de la década del '70, celebróse'l "Día de los Estudiantes" o "Fiesta de la Primavera", entamada polos estudiantes universitarios.<ref>[http://www.feriadoschilenos.cl/index.html#DiaDeLosEstudiantesOFiestaDeLaPrimavera Díes Feriaos en Chile]</ref> == Colombia == En Colombia, los díes 8 y 9 de xunu conmemora'l día del estudiante cayíu, día del estudiante revolucionariu o día del estudiante en tol país. La celebración conmemora l'asesinatu de dellos estudiantes de la Universidá Nacional quien nel so momentu alzaron la so voz de protesta en contra de fechos de corrupción de los gobiernos de vez y n'esixencia de garantíes y llibertaes pa la educación cimera en Colombia. Son principalmente dos sucesos que tienen de mentase pa entender el día del estudiante en Colombia. El primeru d'ellos remóntase al añu de 1929 cuando los estudiantes de la Universidá Nacional de Colombia deciden manifestase en contra del gobiernu conservador de la dómina al que se-y esixía destituyir funcionarios y responsables militares de la masacre de les bananeras. Na nueche d'aquel 7 de xunu, la policía, da muerte a Gonzalo Bravo Pérez<ref>[http://www.centromemoria.gov.co/conmemoraciones/406-8-y-9-de-xunu-dias-del-estudiante Efemérides: díes del estudiante].</ref> (dalgunos referir como Páez) y causen dos mancaos. El 8 de xunu los estudiantes xunto cola comunidá capitalina refuguen el fechu con una xigantesca marcha. El 8 de xunu de 1954 en plena dictadura de [[Gustavo Rojas Pinilla]], conmemoráronse 25 años de los sucesos asocedíos en 1929, onde participaron estudiantes de diverses universidaes. Na tarde d'esi mesmu día, en territorios de la Universidá Nacional, foi asesináu pola policía l'estudiante de medicina Uriel Gutiérrez. El fechu trescaló fondamente a la comunidá estudiantil de la dómina y por tal motivu los estudiantes deciden realizar una marcha escontra'l palaciu de gobiernu a otru día, el 9 de xunu. Dicha manifestación foi atayada pol batallón Colombia que tornaba de la guerra de Corea. En fechos nunca totalmente esclariaos pola xusticia colombiana, l'exércitu abrió fueu contra la manifestación produciendo más d'una decena de muertos. == Cuba == En Cuba celebra'l día 17 de payares con actividaes nos distintos centros estudiantiles dende la enseñanza preuniversitaria hasta los centros universitarios. De normal o se lliberar el día o la sesión de la tarde pa celebraciones y actos conmemorativos protagonizaos polos estudiantes, profesores y quien quiera xunise. La fecha en Cuba vien dada en conmemoración a la resistencia de los estudiantes [[Praga|praguenses]] contra la [[Ocupación alemana de Checoslovaquia|invasión nazi]] n'igual fecha del añu 1939. == España == Tien llugar el 28 de xineru. Mientres esti día realícense diverses actividaes nos centros educativos (meses d'alderique, asamblees de decisión, actividaes de concienciación social) nes cualos reivindícase la figura del estudiante como miembru activu de la Comunidá Educativa (formada pol alumnáu, los padres y les madres y el profesoráu xunto cola alministración). == Hondures == N'[[Hondures]], el "día del estudiante" celébrase'l 11 de xunu, día en qu'amás se celebra'l natalicio de [[José Trinidad Reyes]], artífiz de la fundación "La Sociedá del Xeniu Entamador y del Bon Gustu", qu'a la posteridá, pasu a ser la [[Universidá Nacional Autónoma d'Hondures]] (UNAH). == Méxicu == L'orixe del día del estudiante remontar al añu 1929 cuando los estudiantes de l'agora Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, llanzar a la fuelga en favor de l'Autonomía Universitaria. Dempués d'una serie d'eventos y protestes que remataron nuna fuelga xeneral, los alumnos fueron afrellaos brutalmente pola policía dientro de les instalaciones de la Escuela de Derechu'l día 23 de mayu por tal motivu los alumnos d'esta escuela reclamaron qu'esi día fuera recordáu como'l Día del Estudiante n'honor a los afrellaos y que la plaza de Santu Domingu na Ciudá de Méxicu fuera llamada Plaza 23 de mayu o del Estudiante. Un mes dempués consiguióse l'autonomía d'esta casa d'estudios y col tiempu en munchos de los estaos del país creáronse o se tomaron espacios aparentes pa la relaxación y l'estudiu y denomináronse-yos “Xardinos del Estudiante”, n'honor a esa llucha en pos de l'Autonomía Universitaria. Dende entós viénose celebrando cada 23 de mayu'l Día del Estudiante, como un recordatoriu de la llucha en pro d'una educación más abierta y participativa. == Nicaragua == En [[Nicaragua]], por Decretu Non. 1487 del 18 de xunetu de 1984 y espublizóse en La Gaceta Non. 153 del 10 d'agostu del mesmu añu,<ref>Decretu. Declárese Día Nacional del Estudiante Nicaraguanu. [http://www.nicaraguaeduca.edu.ni/index.php/maestros/271-noticies/2420-dia-estudiante-nicaragueense] Accesu'l 27-xunu-2014.</ref> declaróse'l [[23 de xunetu]] "'''Día Nacional del Estudiante Nicaraguanu'''", fecha que ye recordada nos centros d'enseñanza<ref>Mocedá celebra Día del Estudiante Nicaraguanu. Chávez, Kenneth. El 19 Digital, Edición del martes 23 de xunetu de 2013. Managua, Nicaragua. [http://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:11641-mocedá-celebra-dia-del-estudiante-nicaraguense] Accesu'l 27-xunu-2014.</ref> de los niveles d'educación primaria, secundaria y universitaria del país n'honor a les lluches del movimientu estudiantil universitariu nicaraguanu. El [[23 de xunetu]] de [[1959]], na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]], cuatro estudiantes de la [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua|Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua (XUNAN)]] fueron masacrados brutalmente pola [[Guardia Nacional de Nicaragua]], mientres una manifestación estudiantil de refugo a la dictadura [[Somoza|somocista]] pola so complicidá nos crímenes cometíos pol exércitu hondureñu en "El Chaparral", departamentu d'El Paraísu, Honduras. Los estudiantes universitarios [[mártir]]es na masacre del 23 de xunetu de 1959 son: Sergio Saldaña, Mauricio Martínez, Erick Ramírez y José Rubí,<ref>23 de xunetu, Día Nacional del Estudiante Nicaraguanu. Mejía B., Hugo. El Nuevo Diario, Seccion Opinion. Edicion del 23 de xunetu de 2013. Managua, Nicaragua. [http://www.elnuevodiario.com.ni/opinion/292332-dia-nacional-del-estudiante-nicaragense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730183107/http://www.elnuevodiario.com.ni/opinion/292332-dia-nacional-del-estudiante-nicaragense |date=2014-07-30 }} Accesu'l 27-xunu-2014.</ref> quien se constituyeron en símbolos y sellu del compromisu de toles xeneraciones estudiantiles cola defensa de l'[[autonomía]] universitaria y les lluches de reivindicaciones populares. == Panamá == En [[Panamá]], esti día celebra'l 27 d'ochobre de cada añu. Nesta fecha, los estudiantes de los graos cimeros de la [[escuela]] o colexu al que pertenecen, reemplacen a los maestros o profesores. Cada profesor tien la xera de buscar ente los sos meyores alumnos un reemplazu pa él. Amás, l'[[estudiante]] que tien el mayor índiz académicu, va reemplazar al [[Direutor d'escuela direutor]].Los estudiantes que lu sigan en puntaje van dir reemplazando respeutivamente a los alministrativos del colexu. Tamién se faen agasayadures onde inclusive los profesores realicen actos risonderos de cantar, baille, dramatización, etc. Los estudiantes más sobresalientes reemplacen a les autoridaes del so distritu, usualmente al alcalde del llugar onde s'atope la escuela o colexu, siendo felicitáu por compañeru y familiares. == Puertu Ricu == En Puertu Ricu, celébrase'l Xueves enantes del Segundu Domingo de Mayu o [[Día de la Madre]]. Nesti día realicen actividaes deportives o dias de xuegos, como tambien faise una fiesta pa compartir ente estudiantes, maestros y personal non docente. == Perú == En Perú, el 26 de setiembre celebra'l Día del Estudiante Universitariu, en reconocencia a la primer xesta pola busca de la reestructuración universitaria de la Universidá Nacional San Antonio Abá del Cusco, en 1909, y tien por finalidá valorar y promover la importancia de l'actitú de los mozos estudiantes de les Universidaes Públicu y Priváu del ámbitu nacional. Amás cada 23 de setiembre celebra'l dìa del estudiante pa les persones que s'atopen n'etapa escolar(inicial, primaria y secundaria). == Venezuela == En Venezuela, el ''día del estudiante'' celébrase'l [[21 de payares]]. La fuelga estudiantil produció una serie de comunicaos que partieron en volantes. Magar que la Seguridá Nacional tomó la Universidá Central, prindó a numberosos estudiantes y cerró los centros d'educación cimera. Tuvo tal ésitu que foi unu de los desencadenantes que concluyeron cola cayida o fuxida del gobiernu del dictador Marcos Pérez Jiménez. == Himnos y cantares al estudiante == Hai distintos himnos y cantares dedicaos al estudiante. N'Arxentina aproximao en 1920 foi compuesta la "Cantar del Estudiante" por Francisco García Jiménez, Ernesto Galeano y Carlos Guastavino<ref>[http://www.me.gov.ar/efeme/21desetiembre/primavera/estudiante.html Testu del Cantar del Estudiante que s'atopa ente les autorizaes pa les escueles del país] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310091221/http://www.me.gov.ar/efeme/21desetiembre/primavera/estudiante.html |date=2012-03-10 }}.Accesu 3-5-2012</ref> Nel añu 2011 en Colombia, el presidente de la Organización Mundial d'Estudiantes, Alexander Ferms de Medellín escribe'l "Himnu de los estudiantes" o "La marcha estudiantil"<ref>[https://es.scribd.com/doc/63856381/SP-lletra-the-Student-March-Himnu-Organizacion-Mundial-de-Estudiantes Testu de la lletra La Marcha Estudiantil reconocida pola DNDA Direición Nacional de Derechu de Autor - Colombia con rexistru 10-289-414 del 16 de xunu de 2011]. Accesu 10-6-2014</ref> El cantar "Estudiante", pertenez a Oscar Mendoza Camín.<ref>[http://www.aventurasinfantiles.com/diainternacionaldelestudiante.htm Cantar Estudiantes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621100601/http://www.aventurasinfantiles.com/diainternacionaldelestudiante.htm |date=2015-06-21 }}. Accesu 3-5-2012</ref> Y en Chile, la cantautora chilena Violeta Parra compón el cantar "Gústenme los estudiantes" que ye interpretada por Ángel Parra, Daniel Viglietti y Mercedes Sosa.<ref>[http://www.cancioneros.com/nc/1045/0/gústenme-los-estudiantes-violeta-parra] == Ver tamién == * [[Día del Maestru]] == Referencies == {{llistaref}} {{DEFAULTSORT:Dia del estudiante}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Celebraciones del día]] [[Categoría:Día Internacional]] [[Categoría:Educación]] [[Categoría:Festividaes llaiques]] 28b68cnjtbrwxjys0smd1q3lxn2m374 0 53557 4496307 4408361 2026-05-25T20:43:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496307 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Pulsar de Vela}} {{ficha d'oxetu celeste}} El '''Pulsar de Vela''' (PSR B0833-45 / PSR J0835-4510 / 2O 0832-45)<ref>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=%402993295&Name=V*%20HU%20Vel HU Velorum - Pulsar] ([[SIMBAD]])</ref> ye un [[púlsar]] acomuñáu al [[Restu de Supernova de Vela]] na [[constelación]] del mesmu [[Vela (constelación)|nome]]. La rellación ente dambos [[oxetu astronómicu|oxetos astronómicos]], realizada por astrónomos de la [[Universidá de Sydney]] en [[1968]],<ref name=Nature> {{cita publicación | autor = Large, M. I.; Vaughan, A. Y.; Mills, B. Y. | títulu = A Pulsar Supernova Association? | añu = 1968 | publicación = [[Nature]] | volume = 220 | númberu = | id = p. 340 | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1968Natur.220..340L }}</ref> foi la prueba direuta de que les [[supernova|supernoves]] dan llugar a [[estrelles de neutrones]]. Alcuéntrase a unos 936 [[añu lluz|años lluz]] del [[Sistema Solar]].<ref>{{cita publicación | autor = Manzali, A.; De Luca, A.; Caraveo, P. A. | títulu = Phase-resolvéi Spectroscopy of the Vela Pulsar with XMM-Newton | añu = 2007 | publicación = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 669 | númberu = 1 | id = páxs. 570-578 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007ApJ...669..570M&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> El Pulsar de Vela emite en distintes [[llonxitú d'onda]], dende [[radiofrecuencia|radiofrecuencies]] a [[rayu gamma]]. Tien un periodu de 89 [[milisegundu|ms]], el más curtiu conocíu nel momentu del so descubrimientu. Envalórase que los restos de la esplosión de la supernova, acaecida hai unos 11.400 años,<ref>{{cita publicación | autor = Becker, W.; Truemper, J. | títulu = The X-ray luminosity of rotation-powered neutron stars | añu = 1997 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 326 | númberu = | id = páxs. 682-691 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?1997A%26A...326..682B&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> viaxen a una velocidá de 1200 [[km/s]].<ref>{{Cita llibru |apellíos= Lyne |nome= Andrew G. |coautores= Francis Graham-Smith |títulu= Pulsar Astronomy |editorial= Cambridge University Press |añu= 1998 |isbn= 0-521-59413-8 }}</ref> El Pulsar de Vela tien el tercer componente ópticu más brillosu ente toos púlsar conocíos, pulsiando dos veces pa cada únicu pulsu de radio. La so [[magnitú aparente]] varia ente +23,2 y +25,2, recibiendo la [[denominación d'estrelles variables|denominación de variable]] '''HU Velorum'''.<ref>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20HU%20Vel HU Velorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016191509/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20HU%20Vel |date=2019-10-16 }} ([[VizieR]], [[SIMBAD]])</ref> La emisión en [[lluz visible]] tien el so orixe dafechu na [[magnetosfera]].<ref>{{cita publicación | autor = Mignani, R. P.; Zharikov, S.; Caraveo, P. A. | títulu = The optical spectrum of the Vela púlsar | añu = 2007 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 473 | númberu = 3 | id = páxs. 891-896 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...473..891M&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Ye l'oxetu persistente más brillosu del cielu en rayu gamma d'alta enerxía. Imáxenes de la [[nebulosa]] compacta alredor del Pulsar de Vela, llograes col [[Observatoriu de rayos X Chandra]], amuesen una estructura asemeyada a un arcu na parte más adelantrada de la nube; créese que dichu arcu -y unu más pequeñu dientro d'él- son cantos d'aniellos d'emisión de [[rayos X]] procedentes de partícules de gran enerxía producíes pol púlsar. Perpendicularmente a los arcos esisten remexos que emanan del púlsar central, señalando na mesma direición que'l movimientu del púlsar. Piénsase que l'orixe d'esta actividá son los enormes [[campu llétricu|campos llétricos]] provocaos pola combinación ente la rápida rotación y los intensos [[campu magnéticu estelar|campos magnéticos]] de la [[estrella de neutrones]].<ref>[http://chandra.harvard.edu/photo/2000/vela/index.html Vela Pulsar: Chandra Reveals a Compact Nebula Created by a Shooting Neutron Star] ([[Observatoriu de rayos X Chandra|Chandra X-Ray Observatory]])</ref> == Ver tamién == * [[Geminga]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Vela Pulsar Jet: Firehose-Like Jet Observed In Action |2=http://chandra.harvard.edu/photo/2003/vela_p%C3%BAlsar/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} ([[Observatoriu de rayos X Chandra|Chandra X-Ray Observatory]]) {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Estrelles de neutrones]] [[Categoría:Constelación de Vela]] 8xvtpoq8bnk8e8yi5x191er1pl5ekru 0 53646 4496314 4487593 2026-05-25T22:21:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496314 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|RS Puppis}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''RS Puppis''' (RS Pup / HD 68860 / HIP 40233)<ref>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=RS+Puppis&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id RS Puppis (SIMBAD)]</ref> ye una [[estrella variable]] na [[constelación]] de [[Puppis]], la popa del [[Argo Navis]]. == Carauterístiques == RS Puppis ye una [[variable cefeida]] de [[tipu espectral]] mediu F8Iab. El so rellumu bazcuya ente [[magnitú aparente]] +6,52 y +7,67 con un periodu de 41,39 díes.<ref>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20RS%20Pup RS Puppis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016201749/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20RS%20Pup |date=2019-10-16 }} ([[General Catalogue of Variable Stars]])</ref> Ye la única cefeida que s'atopa arrodiada por una gran [[nebulosa]], formada por gas y polvu bien fino que reflexa parte de la lluz emitida pola estrella. Tien una [[temperatura efectivo]] de 4820 [[kelvin|K]] y una masa 10,3 vegaes mayor que la [[masa solar]].<ref name=Nielson>{{cita publicación | autor = Neilson, Hilding R.; Lester, John B. | títulu = On the Enhancement of Mass Loss in Cepheids Due to Radial Pulsation | añu = 2008 | publicación = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 684 | númberu = 1 | id = páxs. 569-587 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2008ApJ...684..569N&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> El so radiu ye ente 174 y 198 vegaes más grande que'l del [[Sol]], lo qu'equival a unes 0,9 [[Unidá astronómica|UA]]. Presenta un conteníu metálico superior a la solar, siendo'l so índiz de [[metalicidá]] [Fe/H] = +0,17.<ref name=Groenewegen>{{cita publicación | autor = Groenewegen, M. A. T. | títulu = Baade-Wesselink distances and the effect of metallicity in classical cepheids | añu = 2008 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 488 | númberu = 1 | id = páxs. 25-35 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2008A%26A...488...25G&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Tamién amuesa arriquecimientu en [[europiu]], [[azufre]] y [[lantanu]], siendo la bayura relativa d'esti últimu elementu más del doble que nel Sol. Cabe solliñar l'eleváu nivel de [[nitróxenu]] na so superficie ([N/H] = +0,73).<ref name=Luck_Andrievsky>{{cita publicación | autor = Luck, R. E.; Andrievsky, S. M.; Kovtyukh, V. V.; Gieren, W.; Graczyk, D. | títulu = The Distribution of the Elements in the Galactic Disk. II. Azimuthal and Radial Variation in Abundances from Cepheids | añu = 2011 | publicación = [[The Astronomical Journal]] | volume = 142 | númberu = 2 | id = 51 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2011AJ....142...51L&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> == Distancia al Sistema Solar == Aprovechando los [[ecu|ecos]] de la lluz na nebulosa qu'arrodia RS Puppis, un equipu d'astrónomos del [[European Southern Observatory]] (ESO) midió la so distancia con un error de namái'l 1%. Yá que la [[lluminosidá]] de les cefeides bazcuya dacuando, la presencia de la nebulosa dexa ver la lluz travesándola, y a partir d'ende puede calculase la distancia de la estrella. Midiendo'l rellumu d'un puntu particular de la nebulosa, aisllóse una parte del polvu de la mesma, llográndose una [[curva de lluz]] similar al de la estrella, pero movida nel tiempu. Esta demoranza ye denomada «[[ecu de lluz]]», por analoxía colos ecos producíos pola [[reflexón (soníu)|reflexón]] del [[soníu]]. La demoranza nel tiempu, multiplicada pola [[velocidá de la lluz]], da como resultáu la distancia en [[quilómetru|quilómetros]] percorrida pola lluz. Como se conoz la separación aparente ente la estrella y el puntu reparáu, por [[trigonometría]] ye posible midir la distancia de la estrella.<ref name=ESO>[http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2008/pr-05-08.html Light echoes whisper the distance to a star. Astronomers calibrate the distance scale of the Universe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807111715/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2008/pr-05-08.html |date=2009-08-07 }} ([[European Southern Observatory|ESO]] Press Release)</ref> La distancia que nos dixebra de RS Puppis ye 6500 ± 90 [[Añu lluz|años-lluz]]. Yá que les cefeides son [[estrella pulsante|estrelles pulsantes]] que se vienen utilizáu como indicadores de distancia ([[candeles estándar]]) dende hai casi un centenar d'años, ye por demás importante conocer l'error implícitu na mesma midida.<ref name=ESO /> == Ver tamién == *[[Llista d'estrelles variables]] *[[Llista d'estrelles más grandes conocíes]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{Enllaz rotu|1=http://espacioprofundo.com.ar/verarticulo/RS_Pup:_distancia__midida!.html |date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot }} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Superxigantes marielles]] [[Categoría:Estrelles variables]] [[Categoría:Variables Cefeides]] [[Categoría:Constelación de Puppis]] tndpvdr9mcgaao9mwe44kk9igrfxgti 0 53652 4496316 4273079 2026-05-25T22:35:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496316 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|RU Virginis}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''RU Virginis''' (RU Vir / HD 111166 / HIP 62401)<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=RU+vir&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id RU Virginis] ([[SIMBAD]])</ref> ye una [[estrella variable]] na [[constelación]] de [[Virgu (constelación)|Virgu]]. Alcuéntrase a una incierta distancia ente 2200 y 3000 [[añu lluz|años lluz]] del [[Sistema Solar]].<ref>{{cita publicación | autor = Guandalini, R.; Busso, M.; Ciprini, S.; Silvestro, G.; Persi, P. | títulu = Infrared photometry and evolution of mass-losing AGB stars. I. Carbon stars revisited | añu = 2006 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 445 | númberu = 3 | id = páxs. 1069-1080 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006A%26A...445.1069G&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref><ref name=Whitelock>{{cita publicación | autor = Whitelock, Patricia A.; Feast, Michael W.; Marang, Freddy; Groenewegen, M. A. T. | títulu = Near-infrared photometry of carbon stars | añu = 2006 | publicación = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 369 | númberu = 2 | id = páxs. 751-782 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006MNRAS.369..751W&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> RU Virginis afayóse en [[1897]] por Arthur J. Roy, astrónomu del [[Observatoriu Dudley]], quien publicó una nota sobre una estrella en Virgu que nun apaecía nel [[Bonner Durchmusterung]] publicáu mediu sieglu enantes.<ref name=AAVSO>[https://web.archive.org/web/20070514161017/http://www.aavso.org/vstar/vsots/ruvir.shtml RU Virginis] ([[AAVSO]])</ref> En [[1940]] súpose que RU Virginis ye una [[estrella de carbonu]], amosando nel so espectru [[llinia d'absorción]] carauterístiques d'esti elementu. La so [[temperatura efectivo|temperatura superficial]] ye de namái 2100 [[Kelvin|K]] y ye 9600 vegaes más lluminosa que'l [[Sol]]. Al igual qu'otres estrelles asemeyaes, [[perda de masa estelar|pierde masa estelar]], a un ritmu de 2,3 &times; 10 ^-6 [[mases solares]] per añu.<ref name=Bergeat>{{cita publicación | autor = Bergeat, J.; Chevallier, L. | títulu = The mass loss of C-rich giants | añu = 2005 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 429 | númberu = | id = páxs. 235-246 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2005A%26A...429..235B&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> RU Virginis ta catalogada como una [[estrella variable Mira]]<ref name=SIMBAD /> que'l so rellumu varia ente [[magnitú aparente]] +9,0 y +14,2 nun periodu de 433,2 díes.<ref>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20RU%20Vir RU Virginis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210445/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20RU%20Vir |date=2016-03-04 }} ([[General Catalogue of Variable Stars]])</ref> Sicasí, casi darréu dempués del so descubrimientu reparó una marcada enclín descendente de la magnitú media de RU Virginis. Al finales del [[sieglu XX]] concluyóse qu'estes variaciones de rellumu al llargu plazu son cícliques.<ref name=AAVSO /> Anguaño'l comportamientu de RU Virginis ye razonablemente bien entendíu; con un periodu de [[estrella variable pulsante|pulsación]] de pocu más de 430 díes, entra dientro de les variables Mira de llargu periodu (como [[R Centauri]]). Pero lo realmente notable na so [[curva de lluz]] ye una [[modulación (telecomunicación)|modulación]] de la magnitú media de gran [[amplitú (física)|amplitú]] a bien al llargu plazu. Les variaciones paecen ser cícliques, con un periodu ente 8.000 y 10.000 díes, siendo l'amplitú de dos magnitú. Más estelante ye'l fechu de que les variaciones Mira nun paecen tar rellacionaes colos cambeos na magnitú media, como si tuvieren favorecíos por procesos independientes. Ello suxer que la modulación asocede fora de la estrella y non dientro de la mesma, onde tienen llugar les variaciones pulsacionales. La meyor esplicación paez ser una modulación na opacidá del polvu qu'arrodia la estrella.<ref name=Percy>{{cita publicación | autor = Percy, John R.; Colivas, Ted; Sloan, W. Barry; Mattei, Janet A. | títulu = Long-term changes in Mira variables | añu = 1990 | publicación = Confrontation between stellar pulsation and evolution; Proceedings of the Conference, Bologna, Italy, May 28-31, 1990 (A91-28876 11-90). San Francisco, CA, Astronomical Society of the Pacific | volume = | númberu = | id = páxs. 446-449 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006MNRAS.369..751W&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Si la envoltura de polvu qu'arrodia a la estrella faise más gruesa o más delgada, el rellumu de la estrella va menguar o va aumentar, ensin qu'apenes se reparen cambeos nes variaciones intrínseques de la estrella. RU Virginis nun ye la única variable Mira que presenta esti comportamientu; n'otres estrelles de carbonu de llargu periodu, incluyendo a [[V Hydrae]], [[R Leporis]], [[R Fornacis]] y [[W Aquilae]], reparáronse ocasionales cayíes na [[lluminosidá]].<ref name=AAVSO /> == Ver tamién == * [[Llista d'estrelles variables]] == Referencies == {{llistaref}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Estrelles de carbonu]] [[Categoría:Estrelles variables]] [[Categoría:Variables Mira]] [[Categoría:Constelación de Virgu]] p5zekzsmdt8mr643vuqkuj4qmutl4zy 0 55928 4496328 4402882 2026-05-26T00:46:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496328 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Randy Couture}} {{persona}} '''Randy Duane Couture''' {{nym}} ye un peleador retiráu de [[MMA]] y de [[llucha grecorromana]], y [[Actuación|actor]] d'[[Estaos Xuníos]]. Mientres la so carrera na [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC), Couture foi tres veces [[Llista de campeones de UFC#Campeonatu de Pesu Pesáu .2893 a 120 kg.2C 206 a 265 lbs..29|Campeón de Pesu Pesáu de UFC]], dos veces [[Llista de campeones de UFC#Campeonatu de Pesu Pesáu .2893 a 120 kg.2C 206 a 265 lbs..29|Campeón de Pesu Semipesáu de UFC]] y [[Llista de campeones de UFC#Campeonatu de Pesu Pesáu .2893 a 120 kg.2C 206 a 265 lbs..29|Campeón Interín de Pesu Semipesáu de UFC]], y foi'l ganador del tornéu de pesu pesáu d'[[UFC 13]].<ref>{{cita noticia |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1678239,00.html |títulu=Ultimate Fighting's Ultimate Fight |apellíu=Poole |nome=Gary Andrew |fecha=31 d'ochobre de 2007 |obra=time.com |fechaaccesu=5 de xunetu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071101034710/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1678239,00.html |archivedate=2007-11-01 }}</ref> Couture ye'l primer peleador en sostener dos campeonatos de UFC en dos divisiones distintos ([[pesu pesáu]] y [[pesu semipesáu]]). Couture compitió nun récor de 15 engarradielles de títulu. Tien la mayoría de los reinaos del títulu nel UFC con cinco. La so última engarradiella con [[Lyoto Machida]] marcó la so engarradiella númberu 24 na UFC, el tercer mayor númberu d'engarradielles nel UFC ([[Tito Ortiz (peleador)|Tito Ortiz]] ye primeru con 27 y [[Matt Hughes]] ye segundu con 25). Couture ye'l cuartu miembru del [[Ultimate Fighting Championship#Salón de la Fama Salón de la Fama de UFC]]. Él ye la única persona sobre la edá de 40 años de ganar una engarradiella de campeonatu UFC, tres faelos en cuatro causes. == Biografía == Couture nació n'[[Everett (Washington)|Everett, Whashington]], fíu de Ed y Sharan Couture.<ref>{{cita web|apellíu=Couture|nome=Randy|enllaceautor=|coautores=Loretta Hunt|títulu=Becoming the Natural: My Life in and Out of the Cage|editorial=Simon and Schuster|añu=2008|ubicación=|páxina=13, 20|mes=|url=|isbn=1-4169-5780-4}}</ref> Couture lluchó na escuela de Alderwood en Seattle, Washington, y depués treslladóse a la escuela de secundaria de Lynnwood, onde ganó un campeonatu del Estáu mientres el so últimu añu na llucha llibre. Sirvió nel Exércitu de los EE.XX. dende 1982 hasta 1988, algamando'l rangu de sarxentu de la 101 División Aerotresportada, na que "lluchó y fixo un pocu de boxéu".<ref>{{cita web|url=http://www.ufc.com/fighter/Randy_Couture|títulu=Randy Couture|obra=UFC|fechaaccesu=1 de setiembre de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.veteransmagazine.com/membersarea/MagazineIssues/19thmag-sept08/TheNatural.pdf |títulu=TheNatural |editorial=Veteran's Magacín Online |formatu=PDF |fechaaccesu=1 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220407184708/http://www.veteransmagazine.com/membersarea/MagazineIssues/19thmag-sept08/TheNatural.pdf |fechaarchivu=2022-04-07 }}</ref> Mientres taba nel Exércitu aplicar pa les pruebes col personal de llucha del Exércitu d'EE.XX. d'estilu llibre, sicasí, por cuenta de un error alministrativu la so solicitú foi unviada a los tryouts grecorromana y en llugar d'esperar hasta'l próximu añu, decidió empezar. == Carrera en MMA == === Ultimate Fighting Championship === Couture fixo'l so debú profesional en [[UFC 13]]<ref>{{cita web|url=http://sports.yahoo.com/mma/blog/cagewriter/post/UFC-13-s-Halme-passes-Couture-talks-about-his-f?urn=mma-212895|títulu=UFC 13's Halme passes: Couture talks about his first UFC opponent|editorial=sports.yahoo.com|fecha=11 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170725132044/https://sports.yahoo.com/mma/blog/cagewriter/post/UFC-13-s-Halme-passes-Couture-talks-about-his-f?urn=mma-212895|fechaarchivu=2017-07-25}}</ref> en mayu de 1997, onde ganó a [[Tony Halme]] por sumisión na primer ronda na semifinal del tornéu de pesu pesáu. Yá na final, Couture ganó a [[Steven Graham]] por knockout téunicu na primer ronda, ganando asina'l tornéu de pesu pesáu. N'ochobre del mesmu añu, en [[UFC 15]], Couture enfrentar a [[Vitor Belfort]] pa determinar al contendente Non.1 al títulu de pesu pesáu. Couture ganó la engarradiella por knockout téunicu a los 8 minutos y 17 segundos. N'avientu, Couture ganó a [[Maurice Smith]] pol [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]]. En 1998, los oficiales de UFC queríen que Couture defendiera'l so títulu ante [[Bas Rutten]], ex [[Pancrase|King of Pancrase]]. En cuenta de eso, Couture robló cola empresa xaponesa [[Vale Tudo Japan]], y foi desaposiáu del títulu. == Vida personal == Couture tuvo casáu primeramente con Sharon, Tricia, y Kim Couture.<ref>{{cita web|url=http://www.ufc.com/index.cfm?fa=news.detail&gid=4631|títulu=Couture readies himself for climb up Mount Sylvia|editorial=[[UFC]]|fecha=3 de xineru de 2007|fechaaccesu=1 d'agostu de 2007}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.mmafighting.com/news/couture020114.html|títulu=Mentions his second wife Tricia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020205112054/http://www.mmafighting.com/news/couture020114.html|fechaarchivu=2002-02-05}}</ref> Él y Kim solicitaron el divorciu en mayu de 2009. Siguió col so entrenador pa caltener la so carrera de MMA.<ref>{{cita web |url=http://mmaweekly.com/kim-couture-plans-august-return-to-fighting-2 |títulu=KIM COUTURE PLANS AUGUST RETURN TO FIGHTING |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 |editorial=MMAWEEKLY.com |fecha=26 de mayu de 2009}}</ref> Couture tien tres fíos: Ryan, Caden y Aimee.<ref>{{cita web|url=https://ttp/|títulu=Mentions his children|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130712153022/http://ttp/|fechaarchivu=2013-07-12}}</ref><ref>{{cita web|url=http://weblogs.baltimoresun.com/sports/mma/blog/2008/11/qa_with_randy_couture.html|títulu=Q&A with Randy Couture|editorial=The Baltimore Sun|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160503202716/http://weblogs.baltimoresun.com/sports/mma/blog/2008/11/qa_with_randy_couture.html|fechaarchivu=2016-05-03}}</ref> Él vive en [[Las Vegas]].<ref>"24 Hours to Live". ''[[Maxim (magacín)|Maxim]]'' magacín. September 2010. page 112</ref> == Campeonatos y llogros == * '''[[Ultimate Fighting Championship]]''' ** [[Salón de la Fama de UFC]] ** [[Campeón de Pesu Pesáu de UFC]] (Tres veces) ** [[Campeón de Pesu Semipesáu de UFC]] (Dos veces) ** [[Campeón Interín de Pesu Semipesáu de UFC]] (Una vegada) ** [[UFC 13]] (Campeón del Tornéu de Pesu Pesáu) ** [[Llista de Premios del UFC|Engarra de la Nueche]] (Dos veces) ** Ganador del primer y únicu combate Salón de la Fama UFC vs. Salón de la Fama UFC (en [[UFC 109]]) ** Tarxeta principal en tolos eventos de UFC ** Empatáu con ([[Andrei Arlovski]], [[Tim Sylvia]], [[Brock Lesnar]] y [[Caín Velásquez]]) en más defenses consecutives del títulu de Pesu Pesáu (2) ** Primer peleador en consiguir un campeonatu interín ** Primer peleador en caltener dos campeonatos en dos categoríes de pesu ([[pesu pesáu]]-[[pesu semipesáu]]) ** Peleador más vieyu en ganar un títulu na historia de UFC (43 años, 255 díes) ** Peleador más vieyu en defender el títulu na historia de UFC (44 años, 65 díes) ** Peleador más vieyu en ganar una engarradiella na historia de UFC (47 años, 68 díes) * '''[[Wrestling Observer Newsletter]]''' ** [[Premios de la Wrestling Observer Newsletter|Peleador más Destacáu del añu (2003)]] ** [[Premios de la Wrestling Observer Newsletter|Combatiente más Pervalible del añu (2007)]] ** Peleador más Pervalible de la Década de los años (2000-2009)<ref>{{cita web |url=http://superluchas.net/2010/08/03/segun-el-wrestling-observer%E2%80%A6-%C2%BFquienes-son-los-meyores-los mejores-de-la-decada/|títulu=Según el Wrestling Observer... ¿Quién son los meyores los meyores de la década?|apellíu=Beltrán|nome=William|fecha=3 d'agostu de 2010|fechaaccesu=5 d'agostu de 2010|editorial= ''SuperLuchas'' Magacín | idioma=castellanu}}</ref> ** [[Premios de la Wrestling Observer Newsletter|Engarra del Añu (2001)]] vs. [[Pedro Rizzo]] el 4 de Mayu == Récor en MMA == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" |- ! Resultáu ! Récor ! class="unsortable" width="150pt"| Oponente ! class="unsortable" width="120pt"| Métodu ! Eventu ! Fecha ! Ronda ! Tiempu ! Llocalización ! Notes |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|19–11 | [[Lyoto Machida]] | KO (patada frontera) | [[UFC 129]] |[[30 d'abril]] de [[2011]] |align="center"|2 |align=center|1:02 | [[Toronto]] |{{small|Torna al Pesu Semipesáu.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|19–10 | [[James Toney]] |Sumisión (arm-triangle choke) |[[UFC 118]] |[[28 d'agostu]] de [[2010]] |align="center"|1 |align=center|3:19 | [[Boston (Massachusetts)|Boston]] |{{small|Torna al Pesu Pesáu.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|18–10 | [[Mark Coleman]] |Sumisión (rear-naked choke) |[[UFC 109]] |[[6 de febreru]] de [[2010]] |align="center"|2 |align="center"|1:09 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Primer y única engarradiella ente miembros del Salón de la Fama de UFC.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|17–10 | [[Brandon Vera]] |Decisión (unánime) |[[UFC 105]] |[[14 de payares]] de [[2009]] |align="center"|3 |align="center"|5:00 | [[Mánchester]] |{{small|Torna al Pesu Semipesáu; Convertir nel peleador más vieyu en ganar una engarradiella na historia de UFC.}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|16–10 | [[Antônio Rodrigo Nogueira]] |Decisión (unánime) |[[UFC 102]] |[[29 d'agostu]] de [[2009]] |align="center"|3 |align="center"|5:00 | [[Portland (Oregón)|Portland]] |{{small|Engarradiella de la Nueche; Engarradiella del Añu (2009).}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|16–9 | [[Brock Lesnar]] |TKO (golpes) |[[UFC 91]] |[[15 de payares]] de [[2008]] |align="center"|2 |align="center"|3:07 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Perdió'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|16–8 | [[Gabriel Gonzaga]] |TKO (golpes) |[[UFC 74]] |[[25 d'agostu]] de [[2007]] |align="center"|3 |align="center"|1:37 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Defendió'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]]; Engarradiella de la Nueche.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|15–8 | [[Tim Sylvia]] |Decisión (unánime) |[[UFC 68]] |[[3 de marzu]] de [[2007]] |align="center"|5 |align="center"|5:00 | [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |{{small|Torna al Pesu Pesáu; Ganó'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|14–8 | [[Chuck Liddell]] |KO (golpes) |[[UFC 57]] |[[4 de febreru]] de [[2006]] |align="center"|2 |align="center"|1:28 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Pol [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|14–7 | [[Mike van Arsdale]] |Sumisión (anaconda choke) |[[UFC 54]] |[[20 d'agostu]] de [[2005]] |align="center"|3 |align="center"|0:52 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|13–7 | [[Chuck Liddell]] |KO (golpes) |[[UFC 52]] |[[16 d'abril]] de [[2005]] |align="center"|1 |align="center"|2:06 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Perdió'l [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|13–6 | [[Vitor Belfort]] |TKO (parada médica) |[[UFC 49]] |[[21 d'agostu]] de [[2004]] |align="center"|3 |align="center"|5:00 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Ganó'l [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|12–6 | [[Vitor Belfort]] |TKO (corte) |[[UFC 46]] |[[31 de xineru]] de [[2004]] |align="center"|1 |align="center"|0:49 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Perdió'l [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|12–5 | [[Tito Ortiz (peleador)|Tito Ortiz]] |Decisión (unánime) |[[UFC 44]] |[[26 de setiembre]] de [[2003]] |align="center"|5 |align="center"|5:00 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Ganó y unificó el [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|11–5 | [[Chuck Liddell]] |TKO (golpes) |[[UFC 43]] |[[6 de xunu]] de [[2003]] |align="center"|3 |align="center"|2:40 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Ganó'l [[Campeonatu Interín de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|10–5 | [[Ricco Rodriguez]] |Sumisión (coldada) |[[UFC 39]] |[[27 de setiembre]] de [[2002]] |align="center"|5 |align="center"|3:04 | [[Montville (Connecticut)|Montville, Connecticut]] |{{small|Pol [[Campeonatu de Pesu Semipesáu de UFC|Campeonatu Vacante de Pesu Semipesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|10–4 | [[Josh Barnett]] |TKO (golpes) |[[UFC 36]] |[[22 de marzu]] de [[2002]] |align="center"|2 |align="center"|4:35 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Perdió'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|10–3 | [[Pedro Rizzo]] |TKO (golpes) |[[UFC 34]] |[[2 de payares]] de [[2001]] |align="center"|3 |align="center"|1:38 | [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Defendió'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|9–3 | [[Pedro Rizzo]] |Decisión (unánime) |[[UFC 31]] |[[4 de mayu]] de [[2001]] |align="center"|5 |align="center"|5:00 | [[Atlantic City (Nueva Jersey)|Atlantic City, Nueva Jersey]] |{{small|Defendió'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]]; Engarradiella del Añu (2001).}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|8–3 | [[Valentijn Overeem]] |Sumisión (guillotine choke) |RINGS: King of Kings 2000 Final |[[24 de febreru]] de [[2001]] |align="center"|1 |align="center"|0:56 | [[Tokiu]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|8–2 | [[Tsuyoshi Kohsaka]] |Decisión (unánime) |RINGS: King of Kings 2000 Final |[[24 de febreru]] de [[2001]] |align="center"|2 |align="center"|5:00 | [[Tokiu]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|7–2 | [[Kevin Randleman]] |TKO (golpes) |[[UFC 28]] |[[17 de payares]] de [[2000]] |align="center"|3 |align="center"|4:13 | [[Atlantic City (Nueva Jersey)|Atlantic City, Nueva Jersey]] |{{small|Ganó'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|6–2 | [[Ryushi Yanagisawa]] |Decisión (mayoritaria) |RINGS: King of Kings 2000 Block A |[[9 d'ochobre]] de [[2000]] |align="center"|2 |align="center"|5:00 | [[Tokiu]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|5–2 | [[Jeremy Horn]] |Decisión (unánime) |RINGS: King of Kings 2000 Block A |[[9 d'ochobre]] de [[2000]] |align="center"|3 |align="center"|5:00 | [[Tokiu]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|4–2 | [[Mikhail Illoukhine]] |Sumisión (kimura) |RINGS: Rise 1st |[[20 de marzu]] de [[1999]] |align="center"|1 |align="center"|7:43 | [[Xapón]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|4–1 | [[Enson Inoue]] |Sumisión (armbar) |Vale Tudo Japan 1998 |[[25 d'ochobre]] de [[1998]] |align="center"|1 |align="center"|1:39 | [[Xapón]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|4–0 | [[Maurice Smith]] |Decisión (mayoritaria) |[[UFC Japan]] |[[21 d'avientu]] de [[1997]] |align="center"|1 |align="center"|21:00 | [[Yokohama]] |{{small|Ganó'l [[Campeonatu de Pesu Pesáu de UFC]]; Darréu'l títulu quedaría vacante.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|3–0 | [[Vitor Belfort]] |TKO (golpes) |[[UFC 15]] |[[17 d'ochobre]] de [[1997]] |align="center"|1 |align="center"|8:17 | [[Bay St. Louis|Bay St. Louis, Mississippi]] |{{small|Eliminatoria pol títulu de Pesu Pesáu.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|2–0 | [[Steven Graham]] |TKO (golpes) |[[UFC 13]] |[[30 de mayu]] de [[1997]] |align="center"|1 |align="center"|3:13 | [[Augusta, Georgia]] |{{small|Ganó'l Tornéu de Pesu Pesáu d'[[UFC 13]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|1–0 | [[Tony Halme]] |Sumisión (rear-naked choke) |[[UFC 13]] |[[30 de mayu]] de [[1997]] |align="center"|1 |align="center"|1:00 | [[Augusta, Georgia]] |{{small|Semifinal del Tornéu d'[[UFC 13]].}} |- |} == Carrera como actor == Couture fixo un cameo nel final de temporada de [[CBS]], como un guardia militar. Tuvo delles apaiciones en dellos capítulos de la serie [[The Unit]] nel papel de policía militar. Apaeció nun episodiu de [[The History Channel]] nel programa ''[[Arma Humana]]'' el 27 de setiembre de 2007, y protagonizó la película de 2008 ''The Scorpion King 2: Rise of a Warrior''. En 2010, Couture zusmiu un papel importante na película [[The Expendables]] y retomó el papel en [[The Expendables 2|la secuela de 2012]]. Protagonizó xunto a [[50 Cent]] y [[Bruce Willis]] la película de 2011, ''[[Setup]]'', como un matón llamáu Petey. En 2012, interpretó'l papel principal del aportunante policía Paul Ross na película d'aición de Brandon Nutt ''Hijacked'', xunto a [[Dominic Purcell]]. === Filmografía === {| class="wikitable sortable" style="width:40%;" |- ! Añu !! Títulu !! Papel |- | 2003 || ''[[Nacer pa morrer (película)|Nacer pa morrer]]'' || 8º Peleador |- | rowspan="2" | 2005 || ''No Rules'' || Mason |- | ''Today You Die'' || Guardaespaldes de Vincent |- | 2006 || ''[[Invincible (película de 2006)|L'Invencible]]'' || Xugador nº1 "Toruci" |- | 2007 || ''[[El Gran Stan]]'' || Carnahan |- | rowspan="2" | 2008 || ''Redbelt'' || Dylan Flynn |- | ''[[El rei escorpión 2]]'' || Sargon |- | 2010 || ''[[The Expendables]]'' || Toll Road |- | 2011 || ''[[Setup]]'' || Petey |- | rowspan="2" | 2012 || ''Hijacked'' || Paul Ross |- | ''[[The Expendables 2]] '' || Toll Road |- | rowspan="3" | 2013 || ''Geezers!'' || Randy |- | ''Rush'' || Jack Reiley |- | ''Distant Shore'' || |- | 2014 || ''[[The Expendables 3]]'' || Toll Road |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * [http://www.randycouture.tv/ Sitiu oficial] {{NF|1963||Couture, Randy}} [[Categoría:Lluchadores de MMA d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Campeones d'UFC]] [[Categoría:Actores y actrices de Washington]] owuhtrhmk42g3vf2omloa28bnbnpygt 0 58537 4496345 4489585 2026-05-26T04:31:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496345 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Regis Philbin}} {{persona}} '''Regis Francis Xavier Philbin'''<ref name="cityfile"/><ref name="chacha"/> ({{IPA|ˈriːdʒɨs ˈfɪlbɨn}}) {{nym}} foi una [[Celebridá|personalidá de los medios de comunicación]], [[Actuación|actor]], y [[cantante]] d'orixe d'[[Estaos Xuníos]], quien se conoció por presentar [[talk show]]s y [[Concursu de televisión|programes de concursos]] na [[televisión]] dende los [[años 1960]].<ref name="IMDb.com">{{IMDb nome|0005310|Regis Philbin}}</ref> Philbin ye frecuentemente llamáu (nuna manera alternativamente atribuyida a [[James Brown]]) «l'home más trabayador del [[Farándula|mundu del espectáculu]]»,<ref>{{cita web | títulu=Best of Connecticut 2006: People & Entertainment | url=http://www.connecticutmag.com/site/news.cfm?newsid=17247979&BRD=2329&PAG=461&dept_id=485995&rfi=6 | obra=Connecticut Magacín | fecha=26 de setiembre de 2006 | fechaaccesu=1 de xunu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070915134022/http://www.connecticutmag.com/site/news.cfm?newsid=17247979&BRD=2329&PAG=461&dept_id=485995&rfi=6 |fechaarchivu = 15 de setiembre de 2007|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación | títulu=Trescripción pa la sala de prensa de CNN, 21 de marzu de 2007 | url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0703/21/cnr.04.html | obra=CNN | fecha=21 de marzu de 2007 | fechaaccesu=1 de xunu de 2007 | idioma=inglés | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070722155943/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0703/21/cnr.04.html | archivedate=2007-07-22 }}</ref> y tien un récor nel ''[[Llibru Guinness de los récores]]'' dempués de pasar la cantidá más grande de tiempu en frente d'un cámara profesional de videu.<ref name="record">{{cita publicación | url = http://www.msnbc.msn.com/id/5770183/ | títulu = Regis Philbin sets broadcast record | fechaaccesu = 5 de xunu de 2011 | axencia = [[Associated Press]] | fecha = 20 d'agostu de 2004 | editorial = [[MSNBC]] | idioma=inglés }}</ref> Ye conocíu pola so manera emocionada, la so [[Dialectu de Nueva York|acentu neoyorquín]] del estilu [[Bronx]], el so [[creatividad|ingenio]], y los sos [[Ad líbitum|improvisaciones]] irreverentes. Los programes de televisión polos cualos Philbin ye más llargamente conocíu inclúin ''[[Live with Regis and Kelly]]'' (que saltó a la fama como ''Live with Regis and Kathie Lee''),<ref name= "talk shows">[http://talkshows.about.com/od/regiskelly/gr/RegKelly.htm Regis Philbin - Kelly Ripa - Live with Regis and Kelly - Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428192712/http://talkshows.about.com/od/regiskelly/gr/RegKelly.htm |date=2009-04-28 }} (n'inglés)</ref> ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Millionaire]]'',<ref name= "talk shows"/> ''[[Password (programa de televisión)|Million Dollar Password]]'',<ref>[http://www.cbs.com/primetime/million_dollar_password/bio/regis_philbin/bio.php Regis Philbin: Million Dollar Password on CBS] (n'inglés)</ref> y la primer temporada de ''[[America's Got Talent]]''.<ref>[http://www.realitytvworld.com/news/jerry-springer-replacing-regis-philbin-as-america-got-talent-host-4800.php Jerry Springer replacing Regis Philbin as 'America's Got Talent' host - Reality TV World] (n'inglés)</ref> El [[18 de xineru]] de [[2011]], Philbin anunció planes pa dexar ''Live with Regis and Kelly'' dempués de que'l so contratu terminó a la fin de la temporada 2010-2011.<ref name="cnnretire">{{cita web | url= https://www.cnn.com/2011/SHOWBIZ/celebrity.news.gossip/01/18/regis.philbin.retiring/ | títulu= Regis Philbin announces retirement | editorial= [[CNN]] |fecha= 18 de xineru de 2011 | fechaaccesu=18 de xineru de 2011 | idioma=inglés}}</ref> El so episodiu final de ''Live'' emitióse'l [[18 de payares]] de [[2011]].<ref name="naperetire">{{cita web |url=http://napervillesun.suntimes.com/8922084-417/regis-philbin-makes-exit-from-morning-tv.html |títulu=Regis Philbin Makes Exit From Morning TV |apellíu=Moore |nome=Frazier |fecha=18 de payares de 2011 |obra=Naperville Sun/AP |fechaaccesu=20 de payares de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111121041912/http://napervillesun.suntimes.com/8922084-417/regis-philbin-makes-exit-from-morning-tv.html |fechaarchivu=2011-11-21 }}</ref> == Entamos y carrera temprana == Philbin nació na ciudá de [[Nueva York]]. El so padre, Francis "Frank" Philbin, un miembru del [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]] quien sirvió nel Pacíficu, tuvo un patrimoniu [[Irlandés d'Estaos Xuníos|irlandés]].<ref name=bio>{{cita publicación|url=http://www.biography.com/articles/Regis-Philbin-9542101|títulu=Regis Philbin Biography|editorial=[[Biography]]|añu=2009|fechaaccesu=25 de mayu de 2010|autor=[[A&Y Network|A&Y Television Networks]]|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903175029/http://www.biography.com/articles/Regis-Philbin-9542101|archivedate=2011-09-03}} :(Commentary; ''"Part of an Irish Catholic family, ..."'')</ref> La so madre, Filomena "Florence" (née Boscia), tuvo un patrimoniu ente los [[arbëreshë]] (una población minoritaria albanés que los sos antepasaos ​​provienen del sur d'Italia). Vivieron nel 1990 de Cruger Avenue, na seición [[Van Nest (Bronx)|Van Nest]] de [[Bronx|The Bronx]].<ref>[http://www.forgotten-ny.com/STREET%20SCENES/Regis/regis.html regis]</ref> Philbin creció como un [[Ilesia católica|católicu romanu]].<ref name=bio/> Supuestamente dióse-y el nome "Regis" por cuenta de un deséu per parte del so padre, que diba asistir al prestixosu [[Regis High School]]. Foi creíu mientres enforma tiempu que Philbin yera un fíu únicu, pero nel episodiu de ''Live with Regis and Kelly'' que s'emitió'l [[21 de febreru]] de [[2007]], Philbin anunció que tuvo un hermanu menor, Frank M. Philbin ([[1 de marzu]] de [[1951]] - [[27 de xineru]] de [[2007]], quien finara de [[linfoma non-Hodgkin]] dellos díes enantes.<ref name="talkshows.about.com">[http://talkshows.about.com/od/regiskelly/p/BioRegis.htm Regis Philbin - Bio Brief - Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104204924/http://talkshows.about.com/od/regiskelly/p/BioRegis.htm |date=2013-11-04 }} (n'inglés)</ref> Dixo que'l so hermanu, 20 años más nuevu qu'él, pidiéralu non falar d'él na televisión nin na prensa.<ref>{{cita publicación | url=http://www.nypost.com/seven/02022007/tv/hes_my_brother_tv_michael_starr.htm | obra=New York Post | títulu=He's My Brother | nome=Michael | apellíu=Starr | fecha=2 de febreru de 2007 | idioma=inglés | urlarchivu=https://archive.today/BvyI | fechaarchivu=11 de setiembre de 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120911135211/http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/item_ow5yXeGAhYcj6Sn4SfJ5OL;jsessionid=1CEE12DBF362D02A96C7C3D62E0FCFED | archivedate=2012-09-11 | fechaaccesu=2015-10-21 }}</ref> Philbin asistió a la escuela primaria Our Lady of Solace Grammar School en The Bronx.<ref>[http://www.norwichdiocese.org/fcc/ Four County Catholic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113005353/http://www.norwichdiocese.org/fcc/ |date=2007-11-13 }} (n'inglés)</ref> Pasó a graduóse de [[Cardinal Hayes High School]]<ref name="cityfile"/> en The Bronx en [[1949]], enantes d'asistir a la [[Universidá de Notre Dame]], onde graduó en [[1953]] con un grau en [[socioloxía]].<ref name="talkshows.about.com"/> Más palantre, sirvió na [[Armada de los Estaos Xuníos]] como un oficial de suministru, y darréu asumió dellos trabayos ente bastidores na televisión y la [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] enantes de pasando al sable de [[broadcasting|radiodifusión]].<ref name="talkshows.about.com"/> Nel so primer trabayu nel mundu del espectáculu, Philbin foi un paxe en ''[[The Tonight Show]]'' mientres los [[años 1950]].<ref name="nndb">{{cita web |títulu=Regis Philbin|url=http://www.nndb.com/people/464/000022398/|editorial=[[Notable Names Database]]|fechaaccesu=4 de xunu de 2011|añu=2011|idioma=inglés}}</ref> Más tarde, escribió para [[Tom Duggan]], un presentador de talk shows en [[Los Angeles]], y nerviosamente sustituyó nun episodiu cuando'l bebedor Duggan nun apaeció.<ref name="nndb"/><ref>{{cita publicación |apellíu=Grace|nome=Roger M.|títulu=Tom Duggan Enlivens KCOP|url=http://www.metnews.com/articles/reminiscing080802.htm|fechaaccesu=4 de xunu de 2011|editorial=Metropolitan News-Enterprise|fecha=8 d'agostu de 2002|idioma=inglés}}</ref> Tamién foi un llocutor en ''The Tonight Show'' en [[1962]].<ref name="IMDb.com"/> El so primer programa d'entrevistes foi ''The Regis Philbin Show''<ref name="cityfile"/> en KOGO-TV (agora [[KGTV]]) en [[San Diego (California)|San Diego]], [[California]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt1047886/ The Regis Philbin Show (TV Series 1981–1982) - IMDb] (n'inglés)</ref> Por razones presupuestarios, nun tuvo un equipu de guionistes, que lo llevó a empezar cada programa colo que se convertiría nel so sellu distintivu, el segmentu de "charra del presentador" (influyíu por [[Jack Paar]]), onde compromete la so audiencia (y más tarde, la so co-presentador) en discutinios sobre la so vida y los eventos del día. Philbin ganó la so primer esposición nacional en [[1967]] como'l compañeru de [[Joey Bishop]] en ''[[The Joey Bishop Show]]'', que s'emitió na televisión dende [[Televisión en 1967|1967]] hasta [[Televisión en 1969|1969]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0061268/ The Joey Bishop Show (TV Series 1967–1969) - Internet Movie Database] (n'inglés)</ref> Na vena de [[Johnny Carson]] y [[Ed McMahon]], Bishop alegremente enbromaría Philbin, y Philbin tomaría les barbes con aselu. Sicasí, los sentimientos de Philbin fueron mancaos cuando enteró al traviés de la vide de l'[[American Broadcasting Company]] (ABC) que los executivos fueron insatisfechos col so trabayu y col so acentu fuerte. En respuesta, mientres la secuencia introductoria d'unu de los programes en [[1968]], Philbin llueu detuvo'l programa con una diatriba non planiada sobre'l fechu que nun yera deseyáu, y abruptamente arrenunció'l programa. Unes nueches más tarde, aseguráu por Bishop que tou taba bien y que les barbes nun yeren personales, Philbin tornó, en probablemente unu de los desarrollos más estraños na hestoria de televisión nocherniega en vivu. Cuando ''The Joey Bishop Show'' foi canceláu, Bishop devolvió-y el favor y abandonó el programa nel aire ensin previu avisu, dexándo-y a Philbin la oportunidá de exitosamente presentar el programa por sigo mesmu. == Carrera colos talk shows == [[Ficheru:Croppedregisphilbin.jpg|thumb|upright|Regis Philbin en 2009]] En [[1964]], Philbin asumió les responsabilidaes de presentación pa un programa nocherniegu, ''The Westinghouse Tonight Show from Hollywood'', cuando [[Steve Allen]] dexó'l programa.<ref>[http://www.mentalfloss.comblogsarchives/11579 mental_floss Blogue » The First Time News Was Fit To Print, XXV] (n'inglés)</ref> L'audiencia nun aceptó Philbin como un reemplazu pa Allen (que les sos travesuras yeren estrafalarios), y l'apaición de Philbin duró solamente poques selmanes por cuenta de una audiencia murnia. [[Johnny Carson]] foi demaisado fuerte ente les audiencies pa la mesma franxa horaria. Carson foi una inspiración pa Philbin, acordies coles sos propies declaraciones en ''Pioneers of Television'', que s'emitió pol [[Public Broadcasting Service]] (PBS) en [[2008]]. Dende [[1975]] hasta [[1981]], Philbin co-presentó ''A.M. Los Angeles'', un talk show local que s'emitió nes mañanes por [[KABC-TV]],<ref name="Yahoo">[http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800263376/bio Regis Philbin Biography - Yahoo! Movies] (n'inglés)</ref> primeramente con [[Sarah Purcell]] dende [[1975]] hasta [[1978]], y más tarde con [[Cyndy Garvey]] dende [[1978]] hasta [[1981]].<ref name="Yahoo"/> La presencia de Philbin llevó'l programa del postreru puestu al primer puestu nos índices d'audiencia ente la programación llocal.<ref>[http://www.tv.com/regis-philbin/person/3643/summary.html Regis Philbin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403110840/http://www.tv.com/regis-philbin/person/3643/summary.html |date=2010-04-03 }} en TV.com (n'inglés)</ref> A principios de los [[años 1970]], Philbin tamién conmutó a [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]], onde filmó ''Regis Philbin's Saturday Night in St. Louis'' en KMOX-TV (agora [[KMOV]].<ref name=Yahoo/> Un llibru de [[1978]] llamáu ''The Great 1960s Quiz'', publicáu por [[Harper (editorial)|Harper and Row]] con Dan Carlinsky como'l so autor, preguntó «¿Quién yera Regis Philbin?» na so séptima páxina, y la respuesta correuta foi «El compañeru de Joey Bishop nel so talk show nocherniegu», según la páxina 124a. La presencia aparentemente "[[Trivialidad|trivial]]" de Philbin nos medios nacionales de comunicación llueu sería alicada. En [[1981]], Philbin y [[Mary Hart]] co-presentaron una serie matutina de variedá que s'emitió nacionalmente pola [[National Broadcasting Company]] (NBC). El programa duró por namái 18 selmanes.<ref>[http://www.filmreference.com/film/57/Regis-Philbin.html Biografía de Regis Philbin (1933-)] en filmreference.com (n'inglés)</ref> Garvey dexó Los Angeles en [[1982]], treslladando a la ciudá de [[Nueva York]].<ref name="Yahoo"/> Philbin axuntó a Garvey en ''The Morning Show'',<ref name="Yahoo"/> que s'emitió por [[WABC-TV]].<ref name="Yahoo"/> Nesi tiempu, la franxa horaria de WABC a les 09:00 sufrió de baxes [[Cuota de pantalla|cuotes de pantalla]] debíu en parte a la so competencia; [[WNBC]]-TV foi emitiendo ''[[The Phil Donahue Show]]'', mientres [[WCBS-TV]] respondió con un bloque de concursos que cuntó con ''[[The Joker's Wild]]'' y ''[[Tic-Tac-Dough]]''. Dempués de que Garvey dexó otra vegada, y Ann Abernathy de volao compartió los deberes de co-presentación, Philbin foi empareyáu con [[Kathie Lee Gifford|Kathie Lee Johnson]] (darréu Gifford) en xunu de [[1985]], y les audiencies del programa ameyoraron significativamente. El programa introducir a la [[Redifusión|sindicación]] nacional como ''[[Live with Regis and Kelly|Live with Regis and Kathie Lee]]''<ref name="Yahoo"/> y l'ésitu siguió. El programa reemplazaría ''A.M. Los Angeles'' al momentu de la so cancelación en [[1991]], y foi eventualmente recoyíu por toes de les estaciones que pertenecieron a la ABC, cola sola esceición de [[WLS-TV]] en [[Chicago]], qu'había emitida ''[[The Oprah Winfrey Show]]'' nesa franxa horaria a partir del so debú como ''A.M. Chicago''. (''Live'' llevar pola tresmisión llocal de [[WGN-TV]] en Chicago; nun se tresmite por [[WGN America]]). Nos [[años 1980]], Philbin presentó ''Lifestyles with Regis Philbin'' na canal de televisión [[Lifetime (canal de televisión)|Lifetime]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt1025006/ Regis Philbin's Lifestyles (1984–1987)] n'Internet Movie Database (n'inglés)</ref> Cuando Gifford salió del programa en [[2000]],<ref name="TV">[http://www.tv.com/live-with-regis-and-kelly/show/1689/summary.html Live with Regis and Kelly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828042246/http://www.tv.com/live-with-regis-and-kelly/show/1689/summary.html |date=2011-08-28 }} en TV.com (n'inglés)</ref> el programa foi temporalmente renomáu ''Live with Regis''.<ref name="TV"/> Philbin siempres tendría una co-presentadora invitada hasta qu'un reemplazu oficial foi atopáu.<ref name="TV"/> Philbin ganó un [[premiu Daytime Emmy]] na categoría Meyor Presentador de Talk Show» en [[2001]].<ref name="TV"/> El mesmu añu, [[Kelly Ripa]] foi nomada como la co-presentadora permanente, y el programa foi renomáu ''[[Live with Regis and Kelly]]''.<ref name="TV"/> La so química demostró ser esitosa, porque'l programa siguió esfrutar audiencies altes. Philbin foi honráu pol ''[[Llibru Guinness de los récores]]'' cuando estableció un récor pola mayor cantidá d'hores en cámara'l [[20 d'agostu]] de [[2004]], reemplazando [[Hugh Downs]] con un total de 15.188 hores na televisión.<ref name="record"/> El [[14 de setiembre]] de [[2006]], el so récor foi actualizáu a 15.662 hores;<ref>http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=109&STORY=/www/story/09-14-2006/0004433255&EDATE=</ref> y el [[17 de setiembre]] de [[2009]], foi actualizáu a 16.343 hores. El so tiempu nel aire sigue atropar. En [[2008]], la ABC anovó'l contratu de Philbin hasta [[2011]].<ref name="NY News">{{cita publicación |títulu=Regis Philbin inks new TV deal| url = http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2008/11/04/2008-11-04_regis_philbin_inks_new_tv_deal.html| fechaaccesu = 7 de payares de 2008 | autor = Richard Huff | fecha = 5 de payares de 2008 | editorial = [[Daily News]] (Nueva York) | idioma=inglés}}</ref> So esti contratu nuevu, Philbin gana más que 21.000.000 [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]], pero los términos y condiciones significativamente acuten la so capacidá n'axustar alcuerdos con otres cadenes que la ABC. Sicasí, Philbin recibió un contratu similar cola [[CBS]] por cuenta de la so presentación de ''[[Password (programa de televisión)|Million Dollar Password]]''.<ref name="NY News"/> == Carrera colos concursos == Philbin foi tamién un presentador de [[Concursu de televisión|programes de concursos]]. Presentó ''[[The Neighbors]]'', un concursu efímeru que s'emitió pola [[American Broadcasting Company|ABC]] a finales de [[1975]] y a principios de [[1976]]. La premisa del programa riquió-y a dos participantes femenines aldovinar cuál de los sos trés vecinos taba diciendo chismes sobre ella.<ref name="IMDb.com"/> En [[1976]], yera un "reporteru de campu" pa ''[[Almost Anything Goes]]'' (tamién emitíu pola ABC), una adautación d'Estaos Xuníos del concursu británicu ''[[It's a Knockout!]]'', que alternadamente yera afechu del concursu francés ''[[Intervilles]]''. Dambos programes sufrieron de baxes audiencies. Philbin foi muncho más esitosu colos sos deberes más recién como un presentador de concursos. Foi'l presentador orixinal de la versión d'Estaos Xuníos de ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Millionaire]]'' (''¿Quién quier ser millonariu?'' n'asturianu), que como ''Almost Anything Goes'' foi emitíu pola ABC y tuvo les sos origenes en Gran Bretaña. ''Millionaire'' foi un ésitu mayor nes audiencies cuando ABC debutó'l programa en [[1999]], cuando se destinó a ser una serie especial ocasional. ABC darréu emitió ''Millionaire'' como una serie regular con episodios frecuentes, pero la so audiencia menguó amodo, hasta que yera eventualmente canceláu. En [[2002]], ''Millionaire'' foi reestructuráu como una serie sindicada con presentación de [[Meredith Vieira]], qu'hai siguida al presente. Dempués de la cancelación de la versión orixinal de ''Millionaire'', el programa foi tornáu al horariu central de xemes en cuando, con tales especiales como ''Who Wants to Be a Super Millionaire'' (2004), que s'emitió sobre una base más llindada, y una edición especial con 11 episodios que s'emitió en [[2009]] pa celebrar el décimu aniversariu del programa.<ref>[http://buzzerblog.flashgameshows.com/details-on-abcs-millionaire-10th-anniversary/ Details on ABC's “Millionaire” 10th Anniversary | BuzzerBlog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731115133/http://buzzerblog.flashgameshows.com/details-on-abcs-millionaire-10th-anniversary/ |date=2009-07-31 }} (n'inglés)</ref> Los deberes de Philbin como presentador de ''Who Wants to Be a Millionaire'' ganáron-y un [[premiu Daytime Emmy]] na categoría Meyor Presentador de Concursos». En payares de [[2005]], la ABC anunció que Philbin presentaría una reposición de ''[[This Is Your Life]]'', un documental antigua de la cadena. N'agostu de [[2006]], informó que'l so contratu col programa había caducáu, y tornó anovalo.<ref>[http://www.broadcastingcable.com/article/CA6357475.html?display=Search+Results&text=regis+philbin "ABC Contemplates Life Without Regis"], ''Broadcasting & Cable'', 30 d'agostu de 2006. (n'inglés)</ref> Philbin presentó la primer temporada de ''[[America's Got Talent]]'', un programa con busques pa talentos amateurs que ye producíu por [[Simon Cowell]] y emitióse pola [[National Broadcasting Company|NBC]] dende'l branu de [[2006]]. Voló ente Nueva York y Los Angeles munches vegaes mientres esi periodu de tiempu, pa participar en tanto ''Live with Regis and Kelly'' como ''AGT''. La dificultá de la so conmutación ente les dos ciudaes foi una cuestión, xunto con problemes de salú que tuviera nel pasáu. Poro, foi reemplazáu en [[2007]] por [[Jerry Springer]], un presentador de talk shows.<ref>{{cita web | url= http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20070305nbc02 | títulu=Popular Television Talk-Show Host Jerry Springer Named Host of NBC's 'America's Got Talent' When Hit Variety-Talent Competition Series Returns This Summer | obra=Prensa diaria| editorial= thefutoncritic.com | fechaaccesu=5 de marzu de 2007 | idioma=inglés}}</ref> Con al respective del so reemplazu de Philbin, Springer observió: «Naide sustitúi a Regis. Ye'l meyor presentador quien enxamás esistió, asina que tienes de rindir el so homenaxe a él.»<ref>[http://www.craveonline.com/filmtv/articles/04648355/jerry_springer_has_talent.html Jerry Springer has talent?] de craveonline.com (n'inglés)</ref> Sicasí, Philbin empezó desenvolver una afiliación con [[FremantleMedia]]. Presentó una reposición de la franquicia ''[[Password (programa de televisión)|Password]]'' llamada ''Million Dollar Password'', que s'estrenó'l [[1 de xunu]] de [[2008]] y terminóse en [[2009]].<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/12/entertainment/main3359960.shtml?source=RSSattr=Entertainment_3359960 Regis To Host "Million Dollar Password"], cbsnews.com (n'inglés)</ref> == Otres apaiciones na televisión == El [[31 d'avientu]] de [[2004]], Philbin sustituyó para [[Dick Clark]] en ''[[Dick Clark's New Year's Rockin' Eve with Ryan Seacrest|Dick Clark's New Year's Rockin' Eve]]'', mientres Clark taba recuperando d'un [[accidente cerebrovascular]]. Philbin, quien ye un añu y mediu más nuevu que Clark, alegremente afirmó qu'atayara les vacaciones que tenía pensaes pa presentar l'espectáculu.<ref>[http://legacy.signonsandiego.com/uniontrib/20041230/news_lz1w30regis.html Regis ready, willing and able to host annual New Year's show | The San Diego Union-Tribune] (n'inglés)</ref> Mientres un especial de [[Nuechevieya]] producíu por [[CNN]], emitíu en tanto CNN y [[CNN International]] con presentación d'[[Anderson Cooper]], candongueres en [[Times Square]] dixeron al reporteru de CNN [[Jason Carroll]] que Philbin taba bien sustituyendo pa Clark, anque la cadena yá tuvo Cooper y Carroll.<ref>{{cita publicación | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0412/31/se.01.html | obra=CNN | títulu=CNN.com - Transcripts | idioma=inglés}}</ref> Philbin tamién foi'l presentador del final de [[The Apprentice (segunda temporada)|''The Apprentice 2'']] el [[16 d'avientu]] de [[2004]],<ref>[http://www.realitytvworld.com/news/donald-trump-hires-regis-philbin-host-the-apprentice-2-'reunion-show-3121.php Donald Trump hires Regis Philbin to host 'The Apprentice 2' reunion show - Reality TV World] (n'inglés)</ref> y de les llegaes oficiales na alfombra colorada mientres el ceremonio de los [[Premiu Oscar de 2007]] nel [[24 de febreru]] de [[2008]].<ref>[http://www.cosmoworlds.com/photobase/academy_awards/80th_academy_awards-02172008.htm COSMOWORLDS | THE OSCARS - 80TH ACADEMY AWARDS - Oscar Nominations - The Academy Awards] (n'inglés)</ref> Philbin presentó'l ceremonio de los [[Premios Daytime Emmy de 2010|premios Daytime Emmy]] nel [[27 de xunu]] de [[2010]].<ref>[http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/06/2010-daytime-emmys-welcome-ryan-seacrest-wayne-brady-vanessa-marcil-and-more.html 2010 Daytime Emmys welcome Ryan Seacrest, Wayne Brady, Vanessa Marcil and more - From Inside the Box - Zap2it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303231726/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/06/2010-daytime-emmys-welcome-ryan-seacrest-wayne-brady-vanessa-marcil-and-more.html |date=2012-03-03 }} (n'inglés)</ref> === Apaiciones como invitáu === Philbin fai apaiciones regulares en ''The [[Late Show with David Letterman]]'', onde nun ufierta a [[David Letterman]] una gran cantidá d'ayuda nel control del programa—siendo simúltaneamente el so autu davezu urbanu y l'invitáu del infiernu» (porque Philbin ye tamién un presentador de televisión)—anque amuesen un respectu sinceru polos demás.<ref name="CNN-2002">{{cita publicación | url = http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0211/17/lklw.00.html | títulu = Transcripto pa ''Larry King Weekend'', 17 de payares de 2002 | fechaaccesu = 16 de febreru de 2007 | fecha = 17 de payares de 2002 | obra = [[Larry King Live]] | idioma=inglés}}</ref> Ye frecuentemente introducíu por Letterman como «Regis Llei Philbin», un xuegu nel nome de la co-presentadora anterior del so programa matutín, [[Kathie Lee Gifford]]. Tamién apaeció n'otros talk shows nocherniegos de la televisión, incluyendo ''[[Jimmy Kimmel Live!]]'', ''[[Late Night with Conan O'Brien]]'', y ''[[The Late Late Show with Craig Ferguson]]''. Philbin apaeció en tales comedies de situación como ''[[Spin City]]'', ''[[How I Met Your Mother]]'', ''[[Mad About You]]'', ''[[Hope & Faith]]'', ''[[Seinfeld]]'', y ''[[The Fresh Prince of Bel-Air]]'', según en ''[[The Dana Carvey Show]]'' y ''[[The Larry Sanders Show]]''. Quiciabes p'atraer la bona suerte, dellos programes d'entrevistes, incluyendo ''[[The View (programa de televisión)|The View]]'' y ''[[The Tony Danza Show]]'', inscribieren Philbin pa ser el so primer invitáu. Philbin foi una celebridá convidada en ''[[WrestleMania VII]]'' en Los Angeles en [[1991]], comentando nel eventu principal ente [[Hulk Hogan]] y [[Robert Remus|Robert "Sergeant Slaughter" Remus]]. El [[25 d'avientu]] de [[2000]], Philbin apaeció como un panelista en ''[[2 Minute Drill]]'', un programa de concursos en [[ESPN]]. El [[28 de febreru]] de [[2004]], Philbin fixo otra apaición como una estrella convidada, nel episodiu «Drowsy» de ''[[Lilo & Stitch: The Series]]''. El [[15 de mayu]] de [[2006]], Philbin apaeció como un invitáu especial, xunto con [[Howie Mandel]], nun episodiu especial de dos hores de ''[[Deal or No Deal]]'' na [[National Broadcasting Company|NBC]]. Philbin apaeció tres veces en ''[[Torneos y acontecimientos de Jeopardy!|Celebrity Jeopardy!]]'', la mayor cantidá d'apaiciones pa dalguna celebridá compitiendo nel programa de concursos ''[[Jeopardy!]]'' Compitió para [[Cardinal Hayes High School]], la so alma máter. En payares de [[2006]], ganó la so competición, ganando $50.000 pa la escuela.<ref>[http://snltranscripts.jt.org/99/99qjeopardy.phtml SNL Transcripts: Tobey Maguire: 04/15/00: Celebrity Jeopardy]</ref> Philbin ganó la so competición nuna edición pa celebridaes de ''[[Are You Smarter Than a 5th Grader?]]'' en payares de [[2007]], otra vegada xugando pa la so alma máter, Cardinal Hayes High School. Dexó fora del xuegu, ganando $175.000 pa la escuela. En setiembre de [[2008]], Philbin apaeció como convidáu en ''[[How I Met Your Mother]]''<ref>{{cita web | url = http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Met-Mother-Regis/800045024 | títulu = ''Regis Philbin to Guest on How I Met Your Mother'' | fechaaccesu = 14 d'agostu de 2008 | fecha = 13 d'agostu de 2008 | obra = [[TV Guide]] }}</ref> y ''[[Ugly Betty]]''.<ref>{{cita web | url = http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Kelly-Regis-Ugly/800044470 | títulu = ''Ugly Betty Returns with Live and Kicking Guests'' | fechaaccesu = 14 d'agostu de 2008 | fecha = 4 d'agostu de 2008 | obra = [[TV Guide]] }}</ref> En ''Mother'', Philbin xunió col repartu del programa nuna busca pa la meyor hamburguesa en Nueva York. Revelar a trabayar nel ximnasiu de Barney, y tien la so fotografía colgada nel restorán, y tamién en toos de los otros restoranes sospechosos de sirvir la meyor hamburguesa, incluyendo Corner Bistro y Veggie Heaven; esto foi más probablemente pa la ironía, porque la fotografía de Regis Philbin foi l'únicu detalle que [[Marshall Eriksen]] recordó sobre'l restorán, amás del lletreru de neón y la puerta verde. El [[25 d'avientu]] de [[2009]], Philbin asistió a la misa de Navidá con [[Edward L. Black]] y [[Timothy Dolan]] en ''The Sunday Mass'',<ref>{{cita web |url=http://thesundaymass.org/|títulu=The Sunday Mass|editorial=thesundaymass.org}}</ref> dando una entrevista especial aldericando cómo ser un católicu camudó la so vida.<ref>{{YouTube|id=i_8cs-4JaNE|títulu=Regis Philbin & Archbishop Timothy Dolan Interview Christmas Mass - 12/25/2009 - thesundaymass.org}}</ref> En febreru de [[2011]], Philbin fixo una apaición en ''[[Take Two with Phineas & Ferb]]'', como'l presentador. El [[3 de xunetu]] del mesmu añu, Philbin yera una celebridá convidada en ''[[The Marriage Ref]]'', xunto a [[Tracy Morgan]] y [[Susie Essman]]. == Obres escrites y musicales == Amás de ser una [[celebridá|personalidá de televisión]], Philbin ye tamién un [[autor]] y [[cantante]], basándose nel ésitu del so programa d'entrevistes. Dos autobiografíes co-escrites por Philbin con Bill Zehme, ''I'm Only One Man!'' (1995) y ''Who Wants to Be Me?'' (2000), son escritos nel estilu conversacional/anecdótica de los sos segmentos de "charra del presentador." El primer llibru sigue un añu na so vida (1994-1995) y cuenta cola so alcordanza de (ente otres coses) la so vida personal, les sos alcordances con celebridaes, y el so trabayu en ''Live with Regis and Kathie Lee'', y el segunda ye una respuesta al ésitu de ''Who Wants to Be a Millionaire'' y ocúpase de más payasaes sobre'l programa y la so vida. Como un cantante, Philbin puede ser meyor descritu como un "[[crooner]]" nel estilu de los sos cantantes favoritos: [[Dean Martin]], [[Perry Como]], y [[Frank Sinatra]]. Probó les agües musicales col so álbum del pop, ''It's Time for Regis!'' (1968). Dempués de recibir revistes probes, Philbin foi renuente de grabar otru álbum, pero dacuando cantó en ''Live'', usualmente cantando a dúu con otra persona. En [[2004]], dempués de 36 años, grabó ''When You're Smiling'', un álbum del pop que sonó más [[wikt:maduror|maduru]]. ''The Regis Philbin Christmas Album'' foi estrenáu en setiembre de [[2005]], según [[Amazon.com]], pero nun yera estensamente disponible hasta payares del mesmu añu col fin de coincidir cola temporada navidiega. Esti álbum cunta con dellos duos con tales amigos cercanos como [[Donald Trump]] (en "[[Rudolph the Red-Nosed Reindeer]]"), [[Steve Tyrell]] (en "[[Marshmallow World]]"), y entá la so esposa Joy (en "[[Baby, It's Cold Outside]]" y "[[Winter Wonderland]]"). Una edición especial del álbum foi producida con pistes grabaes col "Notre Dame Glee Club."<ref>{{cita web | url = http://alumni.nd.edu/news_publ/eNews_oct05.html | títulu = University of Notre Dame Alumni Association Newsletter, October 2005 | fechaaccesu = 16 de febreru de 2007 }}</ref> Dizse qu'esfrute la esperiencia en grabación más na actualidá que nel tiempu de la so primer grabación. Philbin ye anguaño contratáu con [[Hollywood Records]]. == Vida personal == [[Ficheru:Regis Philbin and Joy Philbin in 2009.jpg|thumb|Regis y [[Joy Philbin]] na Ciudá de Nueva York en [[2009]]]] Philbin foi casáu dos vegaes, y tien cuatro neños. Foi casáu a Catherine "Kay" Faylen, la fía del actor [[Frank Faylen]], dende [[1955]] hasta [[1968]], y foi casáu a [[Joy Philbin|Joy Senese]], decoradora d'interiores, dende [[1970]]. Los sos neños con Faylen son Amy y Daniel, y los sos neños con Senese son Joanna y [[J. J. Philbin|Jennifer]]. Joy Philbin dacuando co-presenta ''Live'' col so home Regis. Nel programa, frecuentemente mente Joy, y en menor grau, Joanna, Jennifer, y Daniel. Cuando Daniel nació, faltába-y dellos vértebres y dalgunos de los músculos na so pierna,{{ensin referencies}} y tuvo que pasar la so niñez con The Angel View Crippled Children's Foundation en California. Mientres los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], Philbin tomó nota nel aire que taba bien esmolecíu sobre Daniel, quien trabayó en [[El Pentágonu]] y use una siella de ruedes. Daniel surdió del ataque terrorista ensin peligru, y dende la traxedia, Regis xunió con Daniel nel [[Walter Reed Army Medical Center]] pa visitar tropes mancaes.{{ensin referencies}} N'agostu de [[2007]], Regis y Joy Philbin anunciaron que la so fía Jennifer taba esperando'l so primer fíu en febreru de [[2008]]. Esti fíu foi nomáu "William Xavier," llevando'l tercer nome de Regis, con "Xavier" siendo'l so nome confirmáu. El [[14 de xunetu]] de [[2008]], Jennifer dio nacencia a una fía, Ivy Elizabeth, en California.{{ensin referencies}} Philbin estrema'l so tiempu ente la so nueva casa en [[Greenwich (Connecticut)|Greenwich, Connecticut]], y el so apartamentu nel [[Upper West Side]] en [[Manhattan]], cerca de los estudios de WABC-TV. Philbin sigue'l mundu de deportes profesionales estensamente, esfrutando los xuegos de les [[Grandes Lligues de Béisbol]] según los xuegos de la [[National Football League]]. Ye un fanáticu vidueñu de los [[New York Yankees]] y un partidariu arguyosu de la so alma máter, la [[Universidá de Notre Dame]] — tan arguyosu, ello ye que que Philbin narró los dos CD d'audiu qu'acompañaron un llibru escritu por [[Joe Garner]], ''Echoes of [[Notre Dame Fighting Irish|Notre Dame]] Football: Great and Memorable Moments of the Fighting Irish''. Philbin xugó nel equipu de tenis de Notre Dame (a pesar d'afirmar apocayá nun anunciu qu'aprendiera'l tenis de la so esposa Joy). Dellos entrenadores de fútbol de Notre Dame, tales como [[Charlie Weis]], [[Tyrone Willingham]], y [[Lou Holtz]], apaecieron en ''Live''. Xunto con ser un fanáticu de los Yankees, Philbin ta tamién «calteniendo un güeyu nos [[Florida Marlins]]»,<ref>[http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20080612&content_id=2901048&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb You gotta believe, Regis says | MLB.com: News (n'inglés)]</ref> y tamién sofitó los [[Pittsburgh Pirates]] n'años recién.<ref>http://www.wtae.com/r/23211796/detail.html</ref> Mientres los sos años nel sur de California, foi un invitáu habitual a les fiestes nel «Playboy Mansion» que perteneció a [[Hugh Hefner]]. En marzu de [[1984]], Philbin abrió una concesión de [[Ford Motor Company|Ford]] en [[Gilbert (Arizona)|Gilbert, Arizona]], como una inversión alternativa a la so carrera na televisión. La concesión, llamada «Philbin Ford», sufrió debíu al fechu que'l mercáu d'automóviles nel área yera sobresaturado; y foi cerráu a finales de [[1988]].<ref>{{cita llibru |títulu=Who Wants to Be Me? |apellíu=Philbin |nome=Regis |añu=2000 |editorial=Hyperion |isbn=0786867396 |idioma=inglés }}</ref> Ye conocíu por tener problemes con [[teunoloxía|teunoloxíes]] nueves y ye frecuentemente confundíu cuando operando dispositivos electrónicos, tales como [[Mandu a distancia|mando a distancia]] y [[Reproductor de DVD reproductores de DVD]]. Non usualmente utiliza [[ordenador|ordenadores]] (anque realmente utilizó una pa un episodiu de ''Live'' nel branu de [[2008]], demonstrando cómo atopar cases en llinia), y nun tener un [[telefonía móvil|teléfonu móvil]] hasta'l [[10 de setiembre]] de [[2008]]. Frecuentemente ye reparáu, sicasí, que Philbin non dafechu refuga la teunoloxía; a cencielles pide a Joy pa faer llamaes y unviar mensaxes de corréu electrónicu pa él.<ref>Notáu por Joy Philbin nun episodiu de ''Live'' emitíu a finales de 2005.</ref> === Salú === El [[12 de marzu]] de [[2007]], mientres un episodiu de ''Live with Regis and Kelly'', Philbin anunció que sometería un [[bypass vascular|Ciruxía coronaria de bypass]] más tarde esa selmana, yá que sufriera dolores nel so pechu según dificultá p'alendar les dos selmanes anteriores y los médicos afayaron placa nes sos arteries.<ref name="extra-bypass">{{cita web | url = http://extratv.warnerbros.com/2007/03/regis_philbin_to_undergo_bypas.php | títulu = Regis Philbin to Undergo Bypass Surgery | fechaaccesu = 13 de marzu de 2007 | fecha = 12 de marzu de 2007 | obra = [[Extra (serie de televisión)|Extra]] | idioma = inglés}}</ref> Amás, Philbin faló con [[David Letterman]], pa lo quien Philbin sustituyó en ''The [[Late Show with David Letterman]]'' mientres la so propia ciruxía quíntupla de bypass.<ref name="extra-bypass"/> La so ciruxía foi esitosa, y Philbin tornó al programa nel [[26 d'abril]] del mesmu añu. Nel episodiu de ''Live with Regis and Kelly'' emitíu'l [[23 de payares]] de [[2009]], Philbin anunció que tomaría un descansu pa someter ciruxía pa reemplazu de cadril.<ref name="jeng">{{cita publicación |apellíu=Eng|nome=Joyce|títulu=Regis Philbin Taking Leave of Absence for Hip Surgery |url=http://www.tvguide.com/News/Regis-Philbin-Taking-1012538.aspx|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|editorial=[[TV Guide]]|fecha=24 de payares de 2009|idioma=inglés}}</ref> Philbin tomó un descansu por cuatro a seis selmanes pa recuperar, y tornó a los sos deberes de presentación regular el [[4 de xineru]] de [[2010]], de mano el nuevu añu.<ref>{{cita publicación |títulu=Regis To Return From Hip Replacement Surgery On January 4|url=http://www.huffingtonpost.com/2009/12/31/regis-to-return-from-hip-_n_408045.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|editorial=[[The Huffington Post]]|fecha=31 d'avientu de 2009|idioma=inglés}}</ref> El [[14 de mayu]] de [[2010]], foi anunciáu que Philbin sometería una ciruxía pa tener un coágulo de sangre estrayida de la so pantorría. Tornó a otru día.<ref>{{cita publicación |títulu=Regis Philbin to have blood clot removed from leg|url=http://www.usatoday.com/life/people/2010-05-14-regis-philbin_N.htm?csp=hf|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|editorial=[[USA Today]]|fecha=14 de mayu de 2010|axencia=Associated Press|idioma=inglés}}</ref> == Cultura popular == Philbin interpretó «Handsome Hal», un vendedor d'automóviles na comedia d'enriedu ''[[Hope & Faith]]'', co-protagonizada por Kelly Ripa con [[Faith Ford]]; y en ''[[Shrek the Third]]'', emprestó la so voz a la hermana de la Hermanasca Fea (doblada por [[Larry King]]). Un elementu importante na trama del episodiu de ''[[Animaniacs]]'' llamáu «Pigeon on a Roof» (no cual "[[The Goodfeathers]]" asonsañen la musical ''[[Fiddler on the Roof]]'') arreya'l derrocamientu d'una estatua de [[Martin Scorsese]] y la so sustitución con una de Philbin, y dellos episodios de ''[[¡Oi, Arnold!]]'' cuntaron con un talk show qu'asonsañó Philbin y el so programa. Amás, l'artista cristianu [[Steven Curtis Chapman]] mente Philbin nel so cantar «Live Out Loud». === ''Who Wants to Be a Millionaire'' === Mientres la so tenencia en ''Who Wants to Be a Millionaire'', Philbin popularizó la mirada [[Monocromu|monocromática]] en traxes de vistir pa homes que fai fincapié en color en cuenta de patrón en corbates y camises de vistir. Comúnmente usó un traxe, camisa y corbata con coordinación en tonos sólidos, llixeramente distintos del mesmu color, xeneralmente un color escuru o apagáu.<ref name="CNN-2002" /> Esistió una llinia efímera de ropa por [[PVH|Phillips-Van Heusen]], llamáu ''Regis''.<ref>{{cita web | url = http://www.hollywood.com/news/EXTRA_Shopping_for_Regis/312513 | títulu = EXTRA: Shopping for Regis | fechaaccesu = 16 de febreru de 2007 | apellíu = Keller | nome = Julie | fecha = 16 de xunu de 2000 | editorial = Hollywood.com | idioma=inglés }}</ref> Mientres la so tenencia con ''Millionaire'', Philbin popularizó'l [[latiguillo]] ''Is that your final answer?'' («¿Ye la so respuesta final?») pa pidir la verificación de les respuestes de los sos concursantes. Adoptó esti latiguillo de [[Chris Tarrant]], el presentador de la versión orixinal del programa en Gran Bretaña. Amás de presentar la serie orixinal de ''Millionaire'', Philbin tamién presentó 11 episodios (dos selmanes con 5 episodios por caúna, según un episodiu adicional) pa celebrar l'aniversariu décimu del programa n'agostu de [[2009]]. Amás, Philbin foi nomáu un presentador convidáu de la versión sindicalizada del programa mientres la temporada 2009–2010, xunto con [[Steve Harvey]] y [[John Henson (presentador)|John Henson]]. === ''2007 Neiman Marcus Christmas Book'' === N'ochobre de [[2007]], Philbin yera destacáu nel ''[[Neiman Marcus]] Christmas Book'' cuando celebró'l so aniversariu centésimu. El mesmu mes, presentó ''The Classical Superstars Fantasy Concert'', qu'incluyó la virtuosu pianista [[Lola Astanova]] col [[Mariinsky Theatre Orchestra|Kirov Orchestra]] de Rusia, dirixíu por [[Valeri Gérgiev]]. El conciertu estupendu pa 500 invitaos foi ufiertáu pa la venta con un costu de 1,6 millones de dólares.<ref>{{cita publicación|url=http://www.neimanmarcus.com/store/sitelets/christmasbook/fantasy.jhtml?cid=OCBF8_NMO2795&cmCat=christmas&icid=nmi070209cblaunchparty4|títulu=Classical Superstars Fantasy Concert|editorial=Neiman Marcus|fecha=2 d'ochobre de 2007|idioma=inglés|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927060047/http://www.neimanmarcus.com/store/sitelets/christmasbook/fantasy.jhtml?cid=OCBF8_NMO2795&cmCat=christmas&icid=nmi070209cblaunchparty4|archivedate=2011-09-27|fechaaccesu=2015-10-21}}</ref> == Premios y honores == [[Ficheru:Regis Philbin Star HWoF.jpg|thumb|Estrella de Regis Philbin nel Paséu de la Fama de Hollywood]] Nel ceremonio de los [[premios Daytime Emmy]] en mayu de [[2001]], Philbin foi honráu con premios en dos categoríes: «Meyor Presentador de Concursos» (pa ''Who Wants to Be a Millionaire'') y «Meyor Presentador de Talk Show» (pa ''Live with Regis''; empatáu con [[Rosie O'Donnell]]). El mesmu añu, ''[[TV Guide]]'' nomó-y el so «Personalidá del Añu». En [[2002]], sirvió como'l [[Grandes mariscales del Desfile del Tornéu de les Roses|gran mariscal]] nel [[desfile del Tornéu de les Roses]]. En febreru de [[2003]], Philbin ganó'l [[Walter Camp Distinguished American Award]], y nel [[10 d'abril]] del mesmu añu, foi honráu con una estrella nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]]. El [[20 d'agostu]] de [[2004]], Philbin foi reconocíu pol ''[[Llibru Guinness de los récores]]'' por pasar les más hores na cámara, con 15.188 hores. Esti récor foi actualizáu a 16.100 hores en setiembre de [[2008]], y a 16.540,5 hores en [[2009]]. En [[2005]], Philbin honrar por PR.com pal «Meyor Nomatu d'una Celebridá».<ref name="nickname2005">{{cita web |url=http://www.pr.com/article/1020 |nome=Jason |apellíu=Manheim |títulu=Regis Philbin, Winner of the 2005 PR.com "Best Celebrity Nickname" Award |fecha=7 de xunetu de 2005 |editorial=PR.com |fechaaccesu=28 de xineru de 2007 |idioma=inglés}}</ref> N'abril de [[2006]], Philbin ganó un [[Premios Daytime Emmy|premiu Daytime Emmy]] para co-presentar l'acontecimientu especial ''Walt Disney World Christmas Day Parade'' con [[Kelly Ripa]] y [[Ryan Seacrest]], y alredor del mesmu tiempu, foi inducíu nel salón de la fama de la [[National Association of Broadcasters]].<ref>{{Cita web |url=http://www.nab.org/AM/Template.cfm?Section=Search&template=/CM/HTMLDisplay.cfm&ContentID=5185 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070507045132/http://www.nab.org/AM/Template.cfm?Section=Search&template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=5185 |fechaarchivu=2007-05-07 }}</ref> En setiembre de [[2008]], recibió'l Premiu de la Trayeutoria nel ceremonio de los [[Premios Daytime Emmy]],<ref>[http://www.broadcastingcable.com/article/CA6539826.html Regis Philbin to Receive Lifetime Achievement Award at Daytime Emmys - 3/10/2008 12:38:00 PM - Broadcasting & Cable] (n'inglés)</ref> y en [[2010]], recibió'l «Golden Mike's Broadcast Legend Award» de la Radio and Television News Association of Southern California.<ref>{{cita web|títulu=2010 Complete Winners List|url=http://www.rtna.org/GoldenMikeAwards/10winners.asp|obra=61st Annual Golden Mike Awards|editorial=Radio and Television News Association of Southern California|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|fecha=12 d'avientu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111009015120/http://www.rtna.org/GoldenMikeAwards/10winners.asp|fechaarchivu=2011-10-09}}</ref> En [[2011]], dempués d'empatase col [[Dr. Oz]] pal premiu Daytime Emmy na categoría de Meyor Presentador de Talk Show», Philbin recibió una clave a la ciudá de Nueva York del alcalde del mesmu, [[Michael Bloomberg]], n'honor a la so contribución a los medios de comunicación de Nueva York. == Creitu == === Televisión === * ''[[The Tonight Show]]'', llocutor (1962) * ''The Regis Philbin Show'' (1964–1965) * ''[[The Joey Bishop Show]]'', llocutor (1967–1969) * ''[[Rowan & Martin's Laugh-In]]'' (1968) * ''It's Happening'' (1968) * ''The Don Rickles Show'' (1968) * ''The Karen Valentine Show'' (1973) * ''The People's Lawyer'' (1975) * ''[[The Neighbors]]'' (1975–1976) * ''A.M. Los Angeles'', presentador (1975–1981) * ''[[Almost Anything Goes]]'', co-presentador (1976) * ''[[SST: Death Flight]]'', como Harry Carter (1977) * ''Mad Bull'', como Raymond Towne (1977) * ''Mirror, Mirror'', como un presentador televisivu (1979) * ''[[Steve Martin: Comedy Is Not Pretty!]]'', como un llocutor de serviciu públicu (1980) * ''True Life Stories'', presentador (1981) * ''Battle of the Las Vegas Show Girls'', presentador (1981) * ''[[Password (programa de televisión)|Password]]'', convidáu (1981–1982) * ''The Regis Philbin Show'', co-presentador (1981–1982) * ''[[Live with Regis and Kelly|The Morning Show]]'' (1983–1988) * ''California Girls'' (1985) * ''[[Ryan's Hope]]'', como Malachy Malone (1987–1988) * ''[[The New Hollywood Squares]]'', convidáu (1987–1988) * ''[[Live with Regis and Kelly|Live with Regis and Kathie Lee]]'' (1988–2000) * ''[[Live with Regis and Kelly]]'' (2001–2011) * ''[[WrestleMania VII]]'', comentarista y entrevistadora (24 de marzu de 1991) * ''[[Late Show with David Letterman]]'', como sí mesmu (1993–2011) * ''[[The Fresh Prince of Bel-Air]]'' (1996) * ''Mother Goose: A Rappin' and Rhymin' Special'', voz (1997) * ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Millionaire]]'' (1999–2002) * ''[[2 Minute Drill]]'', panelista (25 d'avientu de 2000) * ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Super Millionaire]]'' (2004) * ''[[Lilo & Stitch: The Series]]'', convidáu n'episodiu: "Drowsy" (2004) * ''[[This Is Your Life]]'' (2006) (pilotu non vendíu) * ''[[America's Got Talent]]'', presentador (2006) * ''[[Deal or No Deal]]'', presentador (15 de mayu de 2006) * ''[[Are You Smarter Than a 5th Grader?]]'' (2007) * ''[[How I Met Your Mother]]'', como sí mesmu (2008) * ''[[Password (programa de televisión)|Million Dollar Password]]'', presentador (2008–2009) * ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Millionaire: 10th Anniversary Celebration]]'' (2009) * ''[[Take Two with Phineas & Ferb]]'', como sí mesmu (25 de febreru de 2011) * [[100 (30 Rock)|''30 Rock'': Episode "100"]], como sí mesmu (21 d'abril de 2011) * ''[[WWE Raw]]'', como sí mesmu (2 de mayu de 2011) * ''[[Celebrity Ghost Stories]]'', como sí mesmu (18 de xunu de 2011) * ''[[The Marriage Ref]]'', como sí mesmu (3 de xunetu de 2011) === Películes === * ''[[Tou lo que siempres quixo saber sobre'l sexu pero nunca s'atrevió a preguntar|Everything You Always Wanted to Know About Sex (But Were Afraid to Ask)]]'' (1972) * ''[[Sextette]]'' (1978) * ''[[The Bad News Bears Go to Japan]]'', como Harry Hahn (1978) * ''[[The Man Who Loved Women]]'' (1983) * ''[[Malibu Express]]'', camaféu (1985) * ''[[Funny About Love]]'' (1990) * ''[[Night and the City (película de 1992)|Night and the City]]'' (1992) * ''[[El traxe nuevu del emperador|The Emperor's New Clothes]]'' (1993) * ''Open Season'' (1995) * ''[[Torrance Rises]]'' (1999) (curtiumetraxe) * ''[[Dudley Do-Right]]'' (1999) * ''[[Little Nicky]]'' (2000) * ''See How They Run'' (2001) (documental) * ''[[Pinocchio (película de 2002)|Roberto Benigni's Pinocchio]]'', como'l Xefe de Pista (voz: versión n'inglés, 2002) * ''[[People I Know]]'' (2002) * ''[[Cheaper by the Dozen]]'' (2003) * ''The Breakup Artist'' (2004) * ''[[Miss Congeniality 2: Armed and Fabulous]]'' (2005) * ''[[Little Miss Sunshine]]'' (2006) (voz, ensin acreitar) * ''[[Mr. Warmth: The Don Rickles Project]]'' (2007) * ''[[The Great Buck Howard]]'' (2008) * ''[[Shrek the Third]]'' (2007) (voz) * ''New York Street Games'' (2010) * ''Just Laugh!'' (2010) * ''[[Shrek Forever After]]'' (2010) (voz) * ''[[Jack & Jill (película)|Jack & Jill]]'' (2011) === Discografía === {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Añu ! rowspan="2"| Detalles del álbum ! colspan="1"| Posiciones más altes |- style="font-size:smaller;" ! width="60"| [[Billboard 200|EE.XX.]] |- | 1968 | align="left"| '''''It's Time for Regis!''''' <small> * Estrenáu: 1968 * Sellu: [[Mercury Records]]</small> | — |- | 2004 | align="left"| '''''When You're Smiling''''' <small> * Estrenáu: 28 de setiembre de 2004 * Sellu: [[Hollywood Records]]</small> | 54 |- | 2009 | align="left"| '''''Just You. Just Me.''''' <small> * Estrenáu: 24 de payares de 2009 * Sellu: Big Dot Records</small> | 9 |- | colspan="10" style="font-size:8pt"| "—" denota llanzamientos que nun yeren nes tables |- |} === Llibros === * {{cita llibru |títulu=Cooking with Regis & Kathie Lee|apellíu= Philbin|nome=Regis |coautores= Gifford, Kathie L.; Albright, Barbara|añu= 1993|editorial=Hyperion|allugamientu= Nueva York |isbn=978-1562827526 |idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu=Entertaining with Regis & Kathie Lee: Year-round Holiday Recipes, Entertaining Tips, and Party Ideas |apellíu= Philbin|nome=Regis |coautores= Gifford, Kathie L.; Albright, Barbara|añu= 1994|editorial=Hyperion|allugamientu= Nueva York |isbn=978-0786860678 |idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu= I'm Only One Man!|apellíu1= Philbin|nome1= Regis|coautores= Zehme, Bill|añu=1995|editorial=Hyperion|allugamientu= Nueva York|isbn=978-0786889112|idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu= Gerry Faust: The Golden Dream|apellíu= Philbin|nome=Regis|capítulu=Prefaciu|nome-editor1= Gerry|apellíu-editor1=Faust|nome-editor2=Steve|apellíu-editor2=Love |añu=1997 |editorial= Sagamore Pub|allugamientu=Champaign, Illinois|isbn= 978-1571671189|idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu= Who Wants to Be Me?|apellíu1= Philbin|nome1= Regis|coautores= Zehme, Bill|añu=2000|editorial=Hyperion|allugamientu= Nueva York|isbn=978-0786867394 |idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu= The Spirit of Notre Dame: Legends, Traditions, and Inspiration from One of America's Most Beloved Universities |apellíu= Philbin|nome=Regis|capítulu=Prefaciu|nome-editor1= Jim|apellíu-editor1=Langford|nome-editor2= Jeremy|apellíu-editor2=Langford |añu=2005 |editorial= Doubleday|allugamientu=Nueva York|isbn= 978-0824525422|idioma=inglés}} * {{cita llibru |títulu=Heart of Steel: The Dan Lurie Story|apellíu= Philbin|nome=Regis|capítulu=Prefaciu|nome-editor1= Dan|apellíu-editor1=Lurie|nome-editor2= David|apellíu-editor2=Robson |añu=2009 |editorial= AuthorHouse|allugamientu= Bloomington, Indiana|isbn= 978-1434385451|idioma=inglés}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Regis Philbin|489458951|total}} {{enllaces persona}} {{Socesión|predecesor=[[Gary Collins]] y [[Phyllis George]]|títulu=Presentador del concursu [[Miss America]]|periodu=1991-1996<br />(co-presentador con [[Kathie Lee Gifford]] dende 1991 hasta 1995)|socesor=[[Eva LaRue]] y [[John Callahan]] |predecesor2=Primer presentador|títulu2=Presentador de ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu d'Estaos Xuníos)|Who Wants to Be a Millionaire]]'' (versión d'Estaos Xuníos)|periodu2=1999-2002|socesor2=[[Meredith Vieira]] |predecesor3=Primer presentador|títulu3=Presentador de ''[[America's Got Talent]]''|periodu3=2006|socesor3=[[Jerry Springer]] |predecesor4=[[Bert Convy]]<br />(''Super Password'')|títulu4=Presentador de ''[[Password (programa de televisión)|Password]]''<br />(''Million Dollar Password'')|periodu4=2008-2009|socesor4=Titular}} {{Socesión|predecesor=[[Bob Barker]] y [[Tom Bergeron]]|títulu=[[Premiu Daytime Emmy]] por Meyor Presentador de Concurso|periodu=2001|socesor=[[Bob Barker]]}} {{NF|1931|2020|Philbin, Regis}} [[Categoría:Presentadores de concursos d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Músicos y músiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones del Bronx]] 05at1f93wrha0ej7wqifkfdnhrpbtc4 0 58698 4496332 4489573 2026-05-26T01:27:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496332 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Raven-Symoné}} {{persona}} '''Raven-Symoné Christina Pearman''' {{nym}},<ref>{[http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/raven-symone/ Raven-Symoné - Biography - MSN Movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080902011924/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/raven-symone/ |date=2008-09-02 }}</ref> conocida profesionalmente como '''Raven-Symoné''' (pronunciáu {{AFI|/ˈreɪ.vən sɪˈmoʊn/}}, anque ensin acentu) o a cencielles '''Raven''', ye una [[Actuación|actriz]], [[cantante]], [[Diseñu de modes|diseñadora de modes]], [[compositora]], [[danza|baillarina]] y [[productor de televisión|productora]] d'[[Estaos Xuníos]]. Raven-Symoné apaeció en delles series de televisión esitoses, como Olivia Kendall en ''[[The Cosby Show]]'' y Nicole Lee en ''Hangin' with Mr. Cooper'', a finales de 1980 y principios de 1990 respeutivamente.<ref name="Allmovie">[http://www.allmovie.com/artist/raven-symone-p240814 Raven-Symoné movies, photos, movie reviews, filmography, and biography] [[AllMovie]]</ref> Del 2003 al 2007, actuó na serie de [[Disney Channel]] nomada a los [[Premios Emmy]], ''[[That's So Raven]]'' na qu'interpretó a [[That's So Raven#Personaxes|Raven Baxter]].<ref name="Allmovie" /> Coles mesmes protagonizó películes como ''[[The Cheetah Girls (película)|The Cheetah Girls]]'', ''[[The Cheetah Girls 2]]'', ''[[For One Night]]'', ''[[College Road Trip]]'', ''[[Revenge of the Bridesmaids]]'', ente otres.<ref name="Allmovie" /> Nel 2012, debutó nel musical de [[Circuitu de Broadway|Broadway]], ''[[Sister Act (musical)|Sister Act]]'', onde interpretó'l papel protagonista de Deloris Van Cartier.<ref>[http://www.broadway.com/buzz/stars/raven-symone/profile/ Raven- Symoné Biography | Broadway.com]</ref> Mientres la so carrera musical, llanzó cuatro álbumes d'estudiu, ''[[Here's to New Dreams]]'' (1993), ''[[Undeniable]]'' (1999), ''[[This Is My Time]]'' (2004) y ''[[Raven-Symoné (álbum)|Raven-Symoné]]'' (2008), según múltiples bandes sonores, ente elles destaquen ''[[The Cheetah Girls (banda sonora)|The Cheetah Girls]]'' (2003), ''[[That's So Raven (banda sonora)|That's So Raven]]'' (2004), ''[[That's So Raven Too!]]'' (2006), ''[[The Cheetah Girls 2 (banda sonora)|The Cheetah Girls 2]]'' (2006), consiguiendo certificaciones de discos de platín y oru tanto poles sos ventes nacionales como internacionales.<ref>[http://www.allmusic.com/artist/raven-symon%C3%A9-mn0000868350/biography Raven-Symoné | Biography | AllMusic]</ref> Nel 2012, asitiar nel númberu 4 en "The 25 Wealthiest Black Women in Hollywood"<ref name="ROut" /> y nel númberu 1 na llista "10 Richest Black Actresses Under 40" de ''Loop21''.<ref name="loop21" /> == Biografía == Raven-Symoné nació n'Atlanta (Georgia), fía de Lydia (apellíu de soltera Gaulden) y de Christopher B. Pearman, pero a temprana edá camudar a [[Ossining]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]].<ref name="bio" /> De neña trabayó pa l'axencia de modelos Atlanta's Young Cares Inc. y apaeció n'anuncios na prensa llocal.<ref name="bio" /> A los 2 años d'edá, trabayó cola axencia Ford Models, de [[Nueva York]] y apaeció n'anuncios de galletes Ritz, Jell-O, Fisher-Price y Cool Whip.<ref>[http://movies.yahoo.com/person/raven-symone/biography.html Raven-Symoné Biography - Yahoo! Movies]</ref> El 20 d'avientu de 1989, la ciudá de Winnfield dio-y la llave de la ciudá y declaróse como "''El Día de Raven-Symoné''".<ref name="bio">[https://www.imdb.com/name/nm0712368/bio Biography for Raven-Symoné] [[IMDb]]</ref> En xunu de 2004, graduóse na escuela North Springs High School d'Atlanta.<ref name="bio" /> == Carrera actoral == === 1989—2001: Empiezos === A los 3 años, Raven realizó una audición pa la película ''Ghost Dad''. Consideróse-y demasiao mozu pal papel, pero foi encamentada pa unu en ''[[The Cosby Show]]'' y finalmente, en febreru de 1989, foi escoyida pa ser ''Olivia''.<ref name="bio" /> Más tarde, en 1993, xugó'l papel de Nicole Lee na serie ''Hangin' with Mr. Cooper''. En 1998 y 2001, xugó'l papel de Charisse Dolittle nes películes [[Dr. Dolittle]] y [[Dr. Dolittle 2]], como la fía del Dr. John Dolittle ([[Eddie Murphy]]).<ref name="bio" /> === 2002—2005: ''That's So Raven'' y ''The Cheetah Girls'' === Nel 2002, Raven fixo una audición pa un papel sobre una serie de Disney Channel tituláu ''"Absolutely Psychic"'', sobre una adolescente con capacidaes psíquiques. De primeres foi escoyida como'l papel de la meyor amiga, pero dempués de repasar, los executivos de Disney decidieron escoyer a Raven como Raven Baxter y camudar el nome de la serie a "[[That's So Raven]]", que debutó'l 17 de xineru de 2003. Nel 2003, Raven foi escoyida pal papel de Galleria Garibaldi en [[The Cheetah Girls (película)|The Cheetah Girls]], [[película Orixinal de Disney Channel]] alrodiu de 4 rapaces que tienen los suaños de faese superestrelles. Esta película ye la primer película musical de Disney Channel. Esi mesmu añu, Raven llogró la posición #8 nes estrelles femenines adolescentes más sexys.<ref>{{cita web | url = https://www.imdb.com/name/nm0712368/bio | títulu = Raven-Symoné - Biography }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> Nel 2004, Raven refugó un contratu de seis números con Disney pa otra serie sobre'l ABC nel 2005. De primeres foi diseñáu pa ser un efeutu de colexu de ''That's So Raven'' llamáu ''"Raven Too!"'', siguiendo a Raven y a los sos amigos na Universidá. Sicasí, tarde o aína, refugó'l papel. Tamién xugó'l so papel de Galleria Garibaldi en ''"The Cheetah Girls: La Serie"'', pero por cuenta de That's So Raven, la serie tuvo que ser atayada, los 4 episodios que fueron filmaos nunca salieron al aire. Nel 2005 y 2007, ''[[That's So Raven]]'' foi nomada a un [[Premiu Emmy]] por ''Meyor Programa Infantil''.<ref>{{Cita web |url=http://www.ravensymoneofficial.com/about-2 |títulu=Nominaciones de Emmy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090422024322/http://www.ravensymoneofficial.com/about-2 |fechaarchivu=2009-04-22 }}</ref><ref>[https://www.imdb.com/title/tt0300865/awards That's So Raven: Premios y Nominaciones] IMDb</ref> Nel 2005, Raven calificó na posición #17 nes 50 estrelles infantiles más formoses que crecieron,<ref>{{cita web | url = http://www.sitcomsonline.com/boards/showthread.php?t=157114 | títulu = Y! Countdowns 50 Cutest Child Stars on 11/27/05 - Sitcoms Online Message Boards }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> y el #84 nes 100 más grandes estrelles infantiles.<ref>{{cita web | url = http://www.whosdatedwho.com/celebrity/trivia/raven-symone.htm | títulu = Raven Symone Trivia - Raven Symone Information and Facts }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> === 2006—2009: ''The Cheetah Girls 2'', ''College Road Trip'' y ''The Cheetah Girls: One World'' === Nel 2006, Raven xugó de nuevu'l so papel como Galleria Garibaldi en [[The Cheetah Girls 2]]. La película y la so banda sonora fueron enormes golpes comerciales. La película traxo a más de 8.1 millones d'espectadores na so nueche d'estrenu,<ref>[http://www.multichannel.com/article/127560-Disney_Movie_Skips_to_Another_Record.php The Cheetah Gilrs 2: 8.1 millones de televidentes]</ref> faciéndola "la película más mirada" de Disney Channel, na cual participó como productora executiva. Nel 2007, Raven foi convidada pa un episodiu de [[Cory in the House|Cory na Casa Blanca]], ''That's So In the House'', que traxo a más de 5 millones de televidentes, convirtiéndose nel más altu rating de la serie. En marzu del mesmu añu, Raven presentar na publicación de la revista Ebony col títulu ''"The $400 Million Dollar Woman"'',<ref>[http://concreteloop.com/2007/02/raven-symone-covers-ebony-magacín Raven-Symoné, The $400 Million Dollar Woman]</ref> faciendo referencia a los $400 millones de dólares que la mercancía de That's So Raven fixo.<ref>[http://www.blackvoices.com/black_news/black_history_month/articlecanvas/_a/bhm-star-raven-symone/20060221023209990001 Mercancía de "That's So Raven"]</ref> Hasta'l momentu, diches ventes algamaron un envaloráu de $650 millones. Mientres el branu del 2007, filmó para [[Walt Disney Pictures]] la película ''[[College Road Trip]]'', xunto con [[Martin Lawrence]], dirixida por [[Roger Kumble]]. Na so selmana d'estrenu, la película recaldó aproximao 14 millones de dólares en 2,706 cines n'Estaos Xuníos y Canadá.<ref>[http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=collegeroadtrip.htm College Road Trip boxofficemojo.com]</ref> Algamó'l númberu 2 en ventes y rentes de DVD nos Estaos Xuníos,<ref>[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=391&cfgn=Videos&cfn=Top+Video+Rentals&ci=3098410&cdi=9859146&cid=08%2F09%2F2008 Top DVD Sales]</ref><ref>[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=386&cfgn=Videos&cfn=Top+DVD+Sales&ci=3098394&cdi=9858306&cid=08%2F09%2F2008 Top Video Rentals]</ref> recaldando más de 68.5 millones de dólares alredor el mundu.<ref>[http://www.the-numbers.com/movies/2008/CLGRT.php College Road Trip - the-numbers.com]</ref> Nel 2008, empezó la producción de [[The Cheetah Girls: One World]], pero Raven nun volvió xugar el so papel como Galleria. Díxose qu'hubo problemes coles sos antigües Cheetah Girls dientro del set de The Cheetah Girls 2, alrodiu de ''"cuestiones territoriales y engarradielles de Cheetah"'', que condució a una amistá espurrida.<ref>[http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=1&num=6127 National Ledger - Raven-Symoné on 'Cheetah Girls' in Catfights]</ref> Más tarde, Raven y les Cheetah Girls esclariaron que namái foi un rumor y que lleven una bona amistá.<ref>[http://www.vividseats.com/concerts/the-cheetah-girls-tickets/articles/275.html The Cheetah Girls]</ref> El 15 de xunetu del mesmu añu, Raven llanzó un DVD con dellos materiales de la so páxina web oficial ''"Raven-Symoné Presents"'', enfocáu escontra la autoconfianza y el respetu, según conseyos práuticos y artesanía. En xunu de 2009, Raven foi escoyida polos llectores del sitiu "Jetset.com.co" como la más sexy ente les artistes robustes de Hollywood.<ref>[http://www.jetset.com.co/wf_InfoArticulo.aspx?IdArt=944 Raven-Symoné, la sexy talla XL de Hollywood]</ref><ref>[http://3w.lun.com/modulos/catalogo/paginas/2009/05/24/LCTP16RE2405.htm Raven-Symoné, la sexy de Hollywood de talla XL]</ref> === 2010—presente: ''Revenge of the Bridesmaids'', ''State of Georgia'' y debú en ''Broadway'' === [[Ficheru:Raven-SymonéDec10.jpg|200px|right|thumb|Raven en The Hot Chocolate Nutcracker.]] El 11 de febreru de 2010, Raven, xunto a otres cantantes y actrices, vistir de colloráu y desfilaron na Red Dress Collection 2010. L'eventu, que marcó l'entamu del Fashion Week en [[Nueva York]], celebrar pa recaldar dineru na campaña The Heart Truth, que combate enfermedaes del corazón en muyeres.<ref name="MSGC">[http://latarde.com.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=4597%3Amuestran-el so-gran-corazon&catid=48%3Afarandula&Itemid=27 Amuesen el so gran... corazón] latarde.com</ref><ref name="JJJ">[http://justjaredjr.buzznet.com/2010/02/12/raven-symone-confidence-on-the-catwalk/ Raven Symone: Confidence on the Catwalk] justjaredjr.buzznet.com</ref> Nos meses d'abril y mayu de 2010, Raven grabó una nueva película, titulada ''[[Revenge of the Bridesmaids]]'' para [[ABC Family]], na ciudá de [[Nueva Orleans]], [[Luisiana|LA]].<ref name="ROTB">[http://www.raven-symone.org/ Revenge of the Bridesmaids]</ref> Ésta foi estrenada'l 18 de xunetu del mesmu añu,<ref>{{Cita web |url=http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/07/19/revenge-of-the-bridesmaids-review/ |títulu='Revenge Of The Bridesmaids' Review: Joanna Garcia And Raven-Symone Are Hilarious Wedding Belles |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150920060211/http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/07/19/revenge-of-the-bridesmaids-review/ |fechaarchivu=2015-09-20 }}</ref> y tuvo más de 2.5 millones de televidentes na so nueche d'estrenu,<ref name="TVbTN">[http://tvbythenumbers.com/2010/07/20/sunday-cable-ratings-true-blood-leverage-the-glades-kourtney-khloe-more/57757 Sunday Cable Ratings: True Blood, Leverage, The Glades, Kourtney & Khloe & More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722072140/http://tvbythenumbers.com/2010/07/20/sunday-cable-ratings-true-blood-leverage-the-glades-kourtney-khloe-more/57757 |date=2010-07-22 }} tvbythenumbers.com</ref> asitiándola nel Top 5 de la llista d'estrenos de películes con mayor audiencia de ABC Family.<ref name="TVbTN" /> El 29 d'agostu de 2010, estrenóse l'episodiu "''That's So Sonny''",<ref>[https://www.imdb.com/title/tt1649627/ "Sonny with a Chance" - That's So Sonny]</ref> de la serie orixinal de Disney Channel ''[[Sonny with a Chance|Sonny, ente estrelles]]'', nel cual Raven fixo'l papel de Amber, la presidenta de club de fans de [[Chad Dylan Cooper]] (interpretáu por [[Sterling Knight]]).<ref>[http://www.bsckids.com/2010/08/raven-symone-on-%E2%80%9Csonny-with-a-chance%E2%80%9D/ Raven Symone on “Sonny With A Chance”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129064910/http://www.bsckids.com/2010/08/raven-symone-on-%E2%80%9Csonny-with-a-chance%E2%80%9D/ |date=2010-11-29 }} bsckids.com</ref> El [[9 d'avientu]] de 2010, Raven foi convidada, xunto col pianista Chau-Giang Thi-Nguyen y el trompetista de jazz y pianista [[Arturo Sandoval]], na nueva obra de teatru de [[Debbie Allen]], ''The Hot Chocolate Nutcracker'', nel [[:en:Royce Hall|Royce Hall]] de la [[Universidá de California, see Los Angeles]].<ref>[http://www.thehotchocolatenutcracker.com/ The Hot Chocolate Nutcracker] thehotchocolatenutcracker.com</ref><ref name="TM">[http://www.theatermania.com/los-angeles/news/10-2010/debbie-allen-arturo-sandoval-raven-symone-jaleel-w_31225.html Debbie Allen, Arturo Sandoval, Raven Symone, Jaleel White, et al. Set for The Hot Chocolate Nutcracker] theatermania.com</ref> La recaldación foi pal beneficiu de los neños de l'academia de baille de Debbie Allen.<ref name="TM" /> En payares de 2010, anuncióse que Raven tornaría a la televisión na serie de la cadena ABC Family, llamada ''[[State of Georgia]]'', onde xugó'l papel de Georgia, una exuberante y voluptuosa cantante que trata de rellumar nel mundu de l'actuación na ciudá de [[Nueva York]].<ref>[http://popwatch.ew.com/2010/11/18/excess-hollywood-rob-riggle-cbs-robert-smigel/ Excess Hollywood: Rob Riggle in talks with CBS for Robert Smigel sitcom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122094751/http://popwatch.ew.com/2010/11/18/excess-hollywood-rob-riggle-cbs-robert-smigel/ |date=2010-11-22 }} popwatch.ew.com</ref><ref>[http://blogdelatele.info/teen-stars/raven-symone-torna-a-la-television-20101119/ Raven-Symoné torna a la televisión!!! | Blogue de la tele] blogdelatele.info</ref> El pilotu foi escritu por [[Jennifer Weiner]] (''[[In Her Shoes]]'') y [[Jeff Greenstein]] (''[[Desperate Housewives]]'').<ref>[http://blogs.ajc.com/radio-tv-talk/2010/11/18/former-atlantan-raven-symone-in-abc-family-pilot-called-the-great-state-of-georgia/?cxntlid=thbz_hm Former Atlantan Raven Symone in ABC Family pilot called 'The Great State of Georgia'] blogues.ajc.com</ref> Compartió creitos cola actriz [[Majandra Delfino]], qu'encarnó a "Jo", una moza qu'adora la ciencia que tamién trata de tener ésitu na gran mazana y ye la meyor amiga de Georgia.<ref>{{Cita web |url=http://www.pizquita.com/noticia19903.html |títulu=Sitcom pa ex de 'Roswell' y un xefe pa Ally Walker en 'Exit 19' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101220224530/http://pizquita.com/noticia19903.html |fechaarchivu=2010-12-20 }}</ref> La serie foi estrenada'l 29 de xunu de 2011,<ref>[http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2011/03/abc-family-announces-new-shows-the-lying-game-switched-at-birth-and-more.html ABC Family announces new shows: 'The Lying Game,' 'Switched at Birth,' and more] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411063446/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2011/03/abc-family-announces-new-shows-the-lying-game-switched-at-birth-and-more.html |date=2011-04-11 }} blogue.zap2it.com</ref><ref>[http://www.starsentertainment.com/tv-according-to-alexis/item/3983-abc-family-announces-summer-2011-premiere-dates.html ABC Family Announces Summer 2011 Premiere Dates] starsentertainment.com</ref> teniendo 1.3 millones d'espectadores.<ref>[http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/30/cable-ratings-royal-pains-necessary-roughness-top-wednesday-cable-franklin-bash-not-so-raven-much-more/97037/ Cable Ratings: 'Royal Pains' 'Necessary Roughness' Top Wednesday Cable + 'Franklin & Bash,' Not So Raven? & Much More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905185712/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/30/cable-ratings-royal-pains-necessary-roughness-top-wednesday-cable-franklin-bash-not-so-raven-much-more/97037/ |date=2012-09-05 }} tvbythenumbers.zap2it.com</ref><ref>[http://www.examiner.com/tv-in-national/raven-symone-s-new-show-non-pretty-little-liars-yet-ratings Raven-Symone's new show non 'Pretty Little Liars' yet in ratings] examiner.com</ref> El [[16 de setiembre]] de 2011 [[ABC Family]] atayó la serie, terminando con un permediu de .72 millones d'espectadores.<ref>[http://www.deadline.com/2011/09/abc-family-renews-make-it-or-break-it-gives-back-order-to-lying-game-and-picks-up-4-pilots-2-drames-2-comedies/ UPDATE: ABC Family Renews 'Make It Or Break It', Gives Back Order To 'Lying Game', Picks Up 4 Pilots, Cancels 'State Of Georgia'] deadline.com</ref><ref>[http://www.bet.com/news/celebrities/2011/09/19/raven-symone-s-show-cancelled.html Raven-Symone's Show Cancelled] bet.com</ref> El 31 de xineru de 2012, anuncióse que Raven actuaría nel musical de [[Circuitu de Broadway|Broadway]], ''[[Sister Act (musical)|Sister Act]]'', onde xugó'l papel de Deloris van Cartier, un papel primeramente xugáu por [[Patina Miller]] y [[Whoopi Goldberg]] en Broadway y en películes, respeutivamente.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/159165-Is-Raven-Symon-Headed-to-Broadways-Sister-Act Is Raven-Symoné Headed to Broadway's Sister Act?] playbill.com</ref><ref>[http://perezhilton.com/2012-01-31-raven-symone-joins-sister-act#.T1GgOvHmmAg Raven-Symoné To Star In Broadway's Sister Act!!!] perezhilton.com</ref> Empezó'l 27 de marzu de 2012, cerrando l'actu'l 26 d'agostu del mesmu añu.<ref>[http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2012/06/20/sister-act-set-to-close-on-broadway/ 'Sister Act' Set to Close on Broadway] artsbeat.blogs.nytimes.com</ref> N'agostu de 2012, Raven asitiar nel númberu 4 en "The 25 Wealthiest Black Women in Hollywood"<ref name="ROut">[http://rollingout.com/entertainment/the-25-wealthiest-black-women-in-hollywood/3/ The 25 Wealthiest Black Women in Hollywood] rollingout.com</ref> y nel númberu 6 na llista "The 25 Richest Black Actresses" de Hollywood.<ref>[http://www.celebritynetworth.com/articles/entertainment-articles/25-richest-black-actresses/ The 25 Richest Black Actresses] celebritynetworth.com</ref> N'[[avientu de 2012|avientu del mesmu añu]], clasificó nel númberu 9 na llista "100 Greatest Kid Stars Of All Time" de ''[[VH1]]'',<ref>[http://blog.vh1.com/nggallery/post/and-the-1-greatest-kid-star-of-all-time-is/image/52531 And The #1 Greatest Kid Star Of All Time Is...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129160148/http://blog.vh1.com/nggallery/post/and-the-1-greatest-kid-star-of-all-time-is/image/52531 |date=2013-01-29 }} blogue.vh1.com</ref> y el númberu 1 na llista "10 Richest Black Actresses Under 40" de ''Loop21''.<ref name="loop21">[http://www.loop21.com/entertainment/10-richest-black-actresses-under-40 10 Richest Black Actresses Under 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112012716/http://www.loop21.com/entertainment/10-richest-black-actresses-under-40 |date=2013-01-12 }} loop21.com</ref> == Carrera musical == {{VT|Discografía de Raven-Symoné}} === 1990—1995: ''Here's to New Dreams'' === A la edá de 5 años, Raven robló cola compañía discográfica [[MCA Records]], pero nun llanzaron l'álbum hasta qu'ella cumpliera 7 años. El so álbum debú, ''[[Here's to New Dreams]]'', foi llanzáu'l 22 de xunu de 1993. Tuvo 2 senciellos: ''"[[That's What Little Girls Are Made Of]]"'' y ''"[[Raven Is the Flavor]]"''. El primeru foi'l senciellu más esitosu, llegando a la posición #68 en [[Billboard]] [[Hot 100]], #47 en [[Hot R&B/Hip-Hop Songs]], #43 en Hot Dance Singles Sales y #39 en Rhytmic Top 40. Vendió 78,000 copies nos Estaos Xuníos y más de 150,000 per tol mundu.<ref name="RSCDs">{{cita web |url=http://allieiswired.com/archives/2006/12/december-10th-2006-happy-birthday-raven-symone/ |títulu=Ventes (CD's) |apellíu= |nome= |fechaaccesu=2008 |fecha=2006 |obra=allieiswired.com}}</ref><ref name="GA" /> La so compañía discográfica, [[MCA Records]], terminó'l so contratu con ella poles baxes ventes del discu. === 1996—2001: ''Undeniable'' === El 4 de mayu de 1999, sol sellu discográficu de Crash Records, llanzó'l so segundu álbum ''[[Undeniable]]'', que namái tuvo un senciellu: "[[With a Child's Heart]]". Raven dir de xira polos Estaos Xuníos, a delles escueles y centros comerciales pa promover el senciellu, ya inclusive realizó una xira col grupu pop [[N'Sync]]. Trés videos musicales facer pal senciellu: el primeru utilizó l'orixinal "Uptempo version", el segundu la "Ballad version", y el terceru un "Remix". A pesar de los videos, de la música pesada y promoción, el senciellu nun entró nos charts. Ensin promoción dalguna, l'álbum foi un fracasu, vendiendo namái 12,000 copies nos Estaos Xuníos. Hasta'l momentu, l'álbum vendió 100,000 copies nos Estaos Xuníos y más de 350,000 per tol mundu.<ref name="RSCDs" /><ref name="GA" /> El 31 d'ochobre de 2006, ''Undeniable'' foi rellanzáu cola etiqueta de TMG Records, sol títulu de ''[[Undeniable#Re-llanzamientu|From Then Until...]]'',<ref name="RSFTU">{{Cita web |url=http://sohstreetsupply.com/one%20sheets/Raven%20Symone%20One%20Sheet.pdf |títulu=Raven-Symoné One Sheet |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190403195037/http://sohstreetsupply.com/one%20sheets/Raven%20Symone%20One%20Sheet.pdf |fechaarchivu=2019-04-03 }}</ref> con un llistáu de pista llixeramente distinta, esta nueva edición dende entós vendió alredor de 15,000 copies n'EE.XX. y más de 200,000 mundialmente.<ref name="GA">[http://www.mediatraffic.de/ravensymone.htm GLOBAL ALBUM]</ref> === 2002—2006: ''This Is My Time'', ''That's So Raven'' y ''The Cheetah Girls'' === A principios del 2003, robló cola compañía discográfica [[Hollywood Records]]. El 1 de xineru de 2004, llanzó ''[[This Is My Time Advance EP]]'' pa promocionar l'álbum completu. El 21 de setiembre de 2004, llanzó'l so tercer álbum ''[[This Is My Time]]'', qu'incluyó 3 senciellos: ''"[[Grazing In The Grass]]", "[[Backflip]]"'' y ''"[[Bump]]"''. L'álbum algamó la posición #51 en [[Billboard 200]], vendiendo 19,000 copies na so primer selmana, convirtiéndose nel so álbum más conocíu y esitosu. L'álbum vendió más de 315,000 copies nos Estaos Xuníos y más de 860,000 en tol mundu,<ref name="RSCDs" /><ref name="GA" /> recibiendo certificación de discu d'oru.<ref name="TIMTG">{{Cita web |url=http://www.ravendaily.org/discography.php |títulu=• RAVEN-SYMONÉ {{!}} BIOGRAPHY • |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130727141951/http://www.ravendaily.org/discography.php |fechaarchivu=2013-07-27 }}</ref> Ente'l 2005 y 2006, Raven embarcar nuna mini-xira de conciertos ''([[This Is My Time Tour]])'' pa promover l'álbum. Nel 2004, Raven grabó dellos cantares en ''[[That's So Raven (banda sonora)|That's So Raven Soundtrack]]'' pa la [[Disney Channel Original Series|serie orixinal de Disney Channel]] del [[That's So Raven|mesmu nome]]. L'álbum debutó y algamó el #44 nel [[Billboard 200]] y foi certificáu discu d'oru por ventes de más de 510,000 copies.<ref>[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&title=So%20Raven&perPage=25 That's So Raven Soundtrack: Oru pola RIAA]</ref> Tamién cantó delles pistes en ''[[That's So Raven Too!]]'', segundu álbum de la serie. Ésti debutó y algamó el #44 nel Billboard 200, vendiendo 22,300 copies na so primer selmana.<ref>[http://pulsemusic.proboards.com/index.cgi?board=news&action=print&thread=25135 Billboad 200/SoundScan- 4/1/06 Chart]</ref> De magar, el ábum vendió más de 200,000 copies nos Estaos Xuníos. A principios del 2006, Raven foi entrevistada pola revista ''Life Story'' y dixo: ''"Voi ser la grabación del mio próximu CD dempués de volver d'España..."''. Tamién apaeció, xunto con [[Drew Seeley]], nel video musical de [[Belinda Peregrín|Belinda]], ''[[Nin Freud nin la to ma|Nin Freud Nin La to Ma]]''. Nel 2003 y 2006, Raven participó en [[Raven-Symoné#Discografía|2 álbumes de The Cheetah Girls]] para Disney, en cuantes que fueron discu de doble platín y platino n'Estaos Xuníos, respeutivamente.<ref>[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&title=Cheetah%20Girls&perPage=25 The Cheetah Girls Soudntracks: Doble Platín (2003) y Platino (2006)]</ref> [[Ficheru:Raven-Symoné 2008.jpg|180px|left|thumb|Raven en conciertu de la so xira.]] === 2007—2012: ''Raven-Symoné'', ''Best of Raven-Symoné'', ''Secrets'' y ''Thick Girls, Big Girls'' === El 29 d'abril de 2008, llanzó'l so cuartu álbum ''[[Raven-Symoné (álbum)|Raven-Symoné]]''. El primer senciellu foi ''"[[Double Dutch Bus#Versión de Raven-Symoné|Double Dutch Bus]]"'', llanzáu en [[Radio Disney]] el 9 de febreru de 2008, llegando al so puntu máximu nel #3.<ref>[http://www.raven-symone.org/forums/index.php?showtopic=4951 Double Dutch Bus at #3]</ref> Ésti foi'l senciellu de Raven más descargáu en [[iTunes]], llegando al #9 en iTunes Top R&B/Soul Downloads chart. L'álbum algamó'l #159 nel Billboard 200. Dempués de casi un añu del llanzamientu del álbum, llanzó'l segundu senciellu en marzu de 2009, tituláu ''"[[Anti-Love Song]]"''. Raven pensó en promocionar el so cuartu álbum col so tour ''The Pajama Party Tour'' na primavera del 2008,<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/news/y3ib8b5060y33b9624ed936hala7cf8y0ca07 Touring Briefs: Raven-Symone, Summer Camp Fest, Essence Fest] billboard.biz</ref> pero por cuenta de unes dificultaes, ésti túvose qu'aplazase hasta nuevu avisu.<ref name="TBO">{{Cita web |url=http://atrl.net/forums/showthread.php?t=57154 |títulu=ATRL - "Raven Symone LIVE! In Concert" tour 2008! (Tour's back on!) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309165906/http://atrl.net/forums/showthread.php?t=57154 |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref> Dempués, mientres una entrevista confirmóse que Raven atópase na reprogramación de la so xira y qu'arrincaría a finales del branu del 2008, pero en llugar de ser un escenariu de xira, incluyéronse tanto escenarios y anfiteatros. La so nueva xira llamóse ''[[Raven-Symoné: Live in Concert Tour]]'' y siguió nel 2009.<ref>{{Cita web |url=http://www.raven-symone.org/images/tourlist.jpg |títulu=Raven-Symoné: Live in Concert Tour 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160110203356/http://www.raven-symone.org/images/tourlist.jpg |fechaarchivu=2016-01-10 }}</ref> Coles mesmes, nel branu del 2008 Raven foi la anfitriona especial de ''Disney Music Block Party Tour''.<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/news/y3id7384c515bcc8fbcb2c359981c740b3a BNL, TMBG To Rock Disney 'Block Party' Tour] billboard.biz</ref> Mientres la xira, oficialmente anuncióse que Raven y [[Hollywood Records]] habíen separáu caminos, dempués de qu'ella completara los sos 2 CD cola empresa, decidió nun anovar el so contratu. Nuna entrevista con ''Teenmag.com'', Raven anunció qu'a finales del 2009, volvería al estudiu pa grabar el so próximu álbum. Tamién dixo qu'ésti sería'l so álbum más maduru inda. Ésti va ser el segundu álbum independiente de Raven que va publicar desque dexó Hollywood Records de Disney.<ref>[http://www.teenmag.com/seen-in-teen/raven-symone-interview-2 Raven-Symoné Interview - Teen Magacín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922172216/http://www.teenmag.com/seen-in-teen/raven-symone-interview-2 |date=2008-09-22 }} teenmag.com</ref> A finales del 2008, una coleición colos mayores ésitos de Raven, ''[[Discutiniu:Raven-Symoné (álbum)#Best of Raven-Symoné|Best of Raven-Symoné]]'', diba ser llanzada,<ref>[http://www.raven-symonebrasil.com/pt/TBORS.html The Best of Raven-Symoné] raven-symonebrasil.com</ref> pero foi atayada por cuenta de les baxes ventes del discu anterior,<ref name="BORS">[[:m:w:pt:Best_of_Raven-Symon%C3%A9|Best of Raven-Symoné]]</ref> vendiendo 150,000 exemplares nos Estaos Xuníos y más de 535,000 nel mundu.<ref name="GA" /><ref>{{Cita web |url=http://hilaryfan.com/archive/index.php/t-125829.html?s=2fe2c621b9fffeb20632899a12bc3c09 |títulu=Raven-Symoné 2008 ventes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160306005415/http://hilaryfan.com/archive/index.php/t-125829.html?s=2fe2c621b9fffeb20632899a12bc3c09 |fechaarchivu=2016-03-06 }}</ref> N'avientu de 2008 y en xunu de 2009, llanzar en [[iTunes Store]] los [[extended play|EP]]s ''[[Secrets (extended play)|Secrets]]'' y ''[[Thick Girls, Big Girls]]'', respeutivamente, que contienen cantares enantes non llanzaes nel so [[Raven-Symoné (álbum)|cuartu álbum d'estudiu]] y un cantar que s'atopa na edición internacional del mentáu álbum.<ref>[http://www.discogs.com/Raven-Symon%C3%A9-Secrets/release/4828440 Raven-Symoné - Secrets] Discogs</ref><ref name="iStore">{{Cita web |url=https://itunes.apple.com/podcast/thick-girls-big-girls-ep/id319271179?mt=2 |títulu=Thick Girls, Big Girls - EP - iTunes Store |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104114014/https://itunes.apple.com/podcast/thick-girls-big-girls-ep/id319271179?mt=2 |fechaarchivu=2012-11-04 }}</ref> En xineru de 2011, Raven-Symoné dixo a OnTheRe.C.arpet.com que s'atopaba trabayando nel so quintu álbum d'estudiu.<ref>[http://www.ontheredcarpet.com/Raven-Symone-gets-hit-on-by-Justin-Bieber-on-Twitter/7887036 Raven-Symone gets hit on by Justin Bieber on Twitter] ontheredcarpet.com</ref> ''Checkmate Music Group'' tuvo trabayando con ''Mach 1 Music'' (Eddie Galan) y Manny Streetz, como productor executivu,<ref>{{Cita web |url=http://news.ucwe.com/content/view/1754/29/ |títulu=Manny Streetz from "On Air without Ryan Seacrest" Joins the Cast! |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110717141432/http://news.ucwe.com/content/view/1754/29/ |fechaarchivu=2011-07-17 }}</ref> nel nuevu proyeutu de Raven.<ref name="QADS" /> El grupu de compositores y productores "The TriGz", formáu polos hermanos Manny Streetz, Marvz y ProStat, tuvieron trabayando nel quintu álbum de la cantante.<ref>[https://web.archive.org/web/20101127195031/http://openlabs.com/The-TriGz.html The TriGz]</ref> En marzu de 2012, Raven confirmó nuna entrevista con Broadway.com que nun tien planes de llanzar un nuevu álbum, diciendo qu'ella "nun podía consiguilo" y que la música que tuviera trabayando "nun diba ser daqué vendible".<ref name="BCom" /> Añadió que l'álbum "podría salir más tarde na vida cuando sea capaz de dicir lo que tengo que dicir".<ref name="BCom">[http://www.broadway.com/buzz/160844/raven-symone-on-slipping-into-sister-act-singing-with-mary-poppins-and-starting-life-in-new-york/ Raven-Symoné on Slipping Into Sister Act, Singing with Mary Poppins and Starting Life in New York] broadway.com</ref> == Filantropía == [[Ficheru:Raven-Symoné_in_Tadashi_Shoji.jpg|150px|right|thumb|Raven na campaña The Heart Truth.]] Raven-Symoné enceta cuestiones d'interés pa los neños. Ella ye bien activa cola [[Fundación Make-A-Wish]], cumpliendo los deseos de neños con condiciones médiques qu'amenacien la vida.<ref name="BN" /> Raven cumplió más de 50 deseos por diverses organizaciones de la concesión de deseos, la mayoría pola Fundación Make-A-Wish. Anguaño ye la celebridá de televisión más solicitada y recibida por dicha fundación.<ref>[http://disney.go.com/disneyhand/nationalpartnership/raven.html Raven Teams With Make-A-Wish to Brighten Children's Lives] disney.go.com</ref><ref>[http://www.poptower.com/raven-symone.htm Raven-Symoné - Raven-Symoné Pictures, Biography, Dating] poptower.com</ref> Tamién ta arreyada con "[[:en:Girls, Inc.|Girls Incorporated]]", una organización nacional ensin fines d'arriquecimientu, dedicada a la mocedá qu'inspira tou a les neñes a ser fuertes, intelixentes y coraxoses, apurriendo programes educativos vitales a millones de moces americanessobremanera los d'altu riesgu, nes árees de serviciu. Amás, ta arreyada con "Aviva Family and Children's Services", una organización qu'apurre aforru de la vida y l'afirmación de la vida de servicios a miles de neños y families que sufrieron, dientro de la comunidá de Los Angeles cada añu.<ref name="BN">[http://www.blacknews.com/news/raven_symone_interview101.shtml BlackNews.com - Interview With Raven Symone] blacknews.com</ref> Nel 2006, Raven foi honrada col premiu "Spirit of Compassion".<ref>[http://www.pepsiweinspire.com/raven-symone Raven-Symoné] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019022310/http://www.pepsiweinspire.com/raven-symone |date=2011-10-19 }} pepsiweinspire.com</ref> En febreru de 2010, la Red Dress Collection 2010 marcó l'entamu del Fashion Week en [[Nueva York]],<ref name="BDLG">[http://blogsdelagente.com/asesora-de-imaxe/tag/heart-truths-red-dress-collection/ The Heart Truth's Red Dress Collection] blogsdelagente.com</ref> onde Raven y otres artistes desfilaron de colloráu pa recaldar dineru na campaña [[:en:The Heart Truth|The Heart Truth]], que combate enfermedaes del corazón en muyeres.<ref name="MSGC" /><ref name="JJJ" /> L'oxetivu del desfile foi espublizar la concientización respectu de les enfermedaes del corazón, enfatizando la necesidá de chequeos periódicos, una dieta banciada y exercicios.<ref name="BDLG" /> Les celebridaes que desfilaron fueron [[Heidi Klum]], [[Kristin Chenoweth]], [[:en:Bethenny Frankel|Bethenny Frankel]], [[Dara Torres]], [[:en:Elisabeth Hasselbeck|Elisabeth Hasselbeck]], [[Estelle]], [[Felicity Huffman]], [[Joan Collins]], [[Jordin Sparks]], [[Kim Kardashian]], [[Kimora Lee Simmons|Kimora Lee]], [[:en:Mamie Gummer|Mamie Gummer]], [[Pauley Perrette]], [[Regina King]], [[:en:Robin Roberts (newscaster)|Robin Roberts]] y [[Valerie Harper]].<ref name="BDLG" /><ref>[http://www.zimbio.com/Raven-Symone/articles/WOWqMJ4iSzx/Pics+Heart+Truth+Rede+Dress+Collection+2010 Pics: Heart Truth's Red Dress Collection 2010 Runway] zimbio.com</ref> Los diseñadores que contribuyeron a la causa colos sos vistíos son [[:en:Badgley Mischka|Badgley Mischka]], [[Óscar de la Renta]], [[:en:Marchesa (brand)|Marchesa]], [[:en:Rachel Roy|Rachel Roy]], [[:en:Zac Posen|Zac Posen]], [[Donna Karan]], [[:en:Rebecca Taylor|Rebecca Taylor]], [[John Galliano]], ente otros.<ref name="BDLG" /> El [[29 d'abril]] de 2011, foi realizada la 18ª Gala "Race to Erase MS" en [[Century City (Los Angeles)|Century City]], [[California]], onde Raven, [[Cindy Crawford]], [[Paris Hilton]], [[Nicky Hilton]], [[La Toya Jackson]] y [[:en:Amber Lancaster|Amber Lancaster]], ente otres, desfilaron p'axuntar fondos pa la fundación [[Nancy Reagan|Nancy Davis]], que llucha contra la [[esclerosis múltiple]].<ref>[http://www.am.com.mx/Nota.aspx?ID=473321 Son estrelles altruistes] am.com.mx</ref><ref name="bet">[http://www.bet.com/news/fashion-and-beauty/2011/05/02/raven-symone-models-for-multiple-sclerosis.html Raven-Symone Models for Multiple Sclerosis] bet.com</ref> L'eventu recaldó más de 35 millones de dólares.<ref name="FYB">[http://www.fadedyouthblog.com/229697/raven-symone-races-to-erase-ms RAVEN SYMONE RACES TO ERASE MS] fadedyouthblog.com</ref> Los fondos fueron al programa "Nancy Davis Center Without Walls", una rede de científicos de la [[Universidá del Sur de California|USC]], la [[Universidá Johns Hopkins]], l'[[:en:Brigham and Women's Hospital|Hospital Brigham & Women's]] de [[Harvard]], [[Universidá Yale|Yale]] y otres instituciones d'investigación líderes.<ref name="bet" /><ref name="FYB" /><ref>[http://erasems.org/media/uploads/18th_Annual_Race_to_Erase_MS_Post_Release_FINAL.pdf THE 18TH ANNUAL RACE TO ERASE MS RAISES $2 MILLION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927192704/https://www.erasems.org/media/uploads/18th_Annual_Race_to_Erase_MS_Post_Release_FINAL.pdf |date=2021-09-27 }} erasems.org</ref> == Vida personal == El [[2 d'agostu]] de 2013, Raven-Symoné confesó ser [[lesbianismu|lesbiana]].<ref>[http://www.webcitation.org/6IbNL93y3 Raven-Symone says she's a lesbian, grateful for legalized gay marriage - CNN.com (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225043723/https://www.webcitation.org/6IbNL93y3 |date=2025-02-25 }} CNN</ref><ref>{{Cita web |url=http://peru.com/entretenimiento/tv/raven-symone-protagonista-tan-raven-revela-homosexualidad-noticia-155510 |títulu=Raven-Symoné: Protagonista de "That's So Raven" confiesa homosexualidá {{!}} Peru.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130820010403/http://peru.com/entretenimiento/tv/raven-symone-protagonista-tan-raven-revela-homosexualidad-noticia-155510 |fechaarchivu=2013-08-20 }}</ref> Fixo un comunicáu diciendo qu'a lo último en dellos estaos de los Estaos Xuníos, ta llegalizándose el matrimoniu gai, magar que, enagora, nun ta interesada en casase, pero nun futuru va poder faelo ensin problemes.<ref>{{Cita web |url=http://popwatch.ew.com/2013/08/02/raven-symone-comes-out/ |títulu=Raven-Symone comes out via Twitter {{!}} PopWatch {{!}} EW.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130804032829/http://popwatch.ew.com/2013/08/02/raven-symone-comes-out/ |fechaarchivu=2013-08-04 }}</ref> == Filmografía == {{AP|Filmografía de Raven-Symoné|l1=Filmografía de Raven-Symoné}} === Televisión === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" |Televisión |- align="center" ! Añu ! Títulu ! Personaxe |- | 1989 – 1992 || ''[[The Cosby Show]]'' || Olivia Kendall |- | 1993 – 1997 || ''Hangin' with Mr. Cooper'' || Nicole Lee |- | 2002 – 2007 || ''[[Kim Possible]]'' || Monique (voz) |- | 2003 – 2007 || ''[[That's So Raven]]'' || Raven Baxter |- | 2011 || ''[[State of Georgia]]'' || Georgia Chamberlain |- | 2015 || ''[[Empire]]'' || Olivia Lyon |- |2015 || ''[[K.C. Undercover]]'' || Simone Devereaux (recurrente) |} === Películes === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" |Películes |- align="center" ! Añu ! Títulu ! Personaxe |- | 1994 || ''[[The Little Rascals]]'' || Novia de Stymie |- | 1998 || ''[[Dr. Dolittle]]'' || Charisse Dolittle |- | 1999 || ''[[Zenon: Girl of the 21st Century|Zenon: La Moza del Sieglu 21º]] || Nébula Wade |- | 2001 || ''[[Dr. Dolittle 2]]'' || Charisse Dolittle |- | rowspan="2"| 2003 || ''[[The Cheetah Girls (película)|The Cheetah Girls]]'' || Galleria Garibaldi |- | ''[[Kim Possible: A Sitch in Time|Kim Possible: Problemes nel tiempu]]'' || Monique (voz) |- | rowspan="3"| 2004 || ''Zenon: Z3'' || Nébula Wade |- | ''[[The Princess Diaries 2: Royal Engagement|El Diariu de la Princesa 2]]'' || Princesa Asana |- | ''[[Fat Albert|El Gran Alberto]]'' || Danielle (voz) |- | 2005 || ''[[Kim Possible Movie: So the Drama|Kim Possible: Tou un drama]]'' || Monique (voz) |- | rowspan="3"| 2006 || ''[[For One Night]]'' || Brianna McCallister |- | ''[[Héroe de Toos|Everyone's Hero]]'' || Marti Brewster |- | ''[[The Cheetah Girls 2]]'' || Galleria Garibaldi |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[College Road Trip]]'' || Melanie Porter |- | ''[[Tinker Bell]]'' || rowspan=2|Iridessa (voz) |- | rowspan=2|2009 || ''[[Tinker Bell and the Lost Treasure]]'' |- | ''Good Hair'' || Ella mesma |- | rowspan="2"|2010 || ''[[Revenge of the Bridesmaids]]'' || Abigail "Abi" Scanlon |- | ''[[Tinker Bell and the Great Fairy Rescue|Tinker Bell: Faes al Rescate]]'' || rowspan=4|Iridessa (voz) |- | 2011 || ''[[Pixie Hollow Games|Los Xuegos de la Tierra de les Faes]]'' |- | 2012 || ''[[Tinker Bell: Secret of the Wings|Tinker Bell y el Secretu de les Faes]]'' |- | 2014 || ''[[Tinker Bell: The Pirate Fairy|Tinker Bell: Faes y Pirates]]'' |} == Discografía == {{AP|Discografía de Raven-Symoné|l1=Discografía de Raven-Symoné}} {{AP|Cantares de Raven-Symoné|l1=Cantares de Raven-Symoné}} {{Columnes}} ;Álbumes * '''1993:''' ''[[Here's to New Dreams]]'' * '''1999:''' ''[[Undeniable]]'' * '''2004:''' ''[[This Is My Time]]'' * '''2008:''' ''[[Raven-Symoné (álbum)|Raven-Symoné]]'' ;Bandes sonores * '''2003:''' ''[[The Cheetah Girls (banda sonora)|The Cheetah Girls]]'' * '''2004:''' ''[[That's So Raven (banda sonora)|That's So Raven]]'' * '''2006:''' ''[[That's So Raven Too!]]'' * '''2006:''' ''[[The Cheetah Girls 2 (banda sonora)|The Cheetah Girls 2]]'' ;EP * '''2004:''' ''[[This Is My Time Advance EP]]'' * '''2007:''' ''[[The Party's Just Begun (extended play)|The Party's Just Begun]]'' * '''2008:''' ''[[Secrets (extended play)|Secrets]]'' * '''2009:''' ''[[Thick Girls, Big Girls]] {{Nueva columna}} ;Otros álbumes * '''2006:''' ''[[Undeniable#Re-llanzamientu|From Then Until...]]'' * '''2008:''' ''[[Party Musical: Tribute to Raven-Symoné]]'' * '''2008:''' ''[[Discutiniu:Raven-Symoné (álbum)#Best of Raven-Symoné|Best of Raven-Symoné]]'' ;Tours * '''2004:''' ''[[DisneyMania 2|DisneyMania 2 in Concert]]'' * '''2005:''' ''Carowinds Concert'' * '''2005:''' ''[[DisneyMania 3|DisneyMania 3 in Concert]]'' * '''2005 - 2006:''' ''[[This Is My Time Tour]]'' * '''2008:''' ''Disney Music Block Party Tour'' * '''2008 - 2009:''' ''[[Raven-Symoné: Live in Concert Tour]] ;DVD * '''2005:''' ''Celebrity Sizzle '05'' * '''2008:''' ''Raven-Symoné Presents'' {{Final columnes}} == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Raven-Symoné|l1=Premios y nominaciones de Raven-Symoné}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commons category}} * {{IMDb nome|0712368}} * {{MySpace|ravensymone}} * [http://www.allmusic.com/artist/raven-symon%C3%A9-mn0000868350 Raven-Symoné] en [[Allmusic]] * [http://www.allmovie.com/artist/raven-symone-240814 Raven-Symoné] en [[AllMovie]] {{NF|1985||Raven Symone}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones d'Atlanta]] [[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]] [[Categoría:Cantantes de soul]] [[Categoría:Cantantes n'inglés]] [[Categoría:Cantautores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Diseñadores de moda]] [[Categoría:Humoristes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Productores de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 68f4nsxiwne50t02kprwe8fkgbl4unv 0 58786 4496550 4490805 2026-05-26T11:18:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 5 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496550 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rihanna}} {{persona}} '''Robyn Rihanna Fenty''' {{nym}}, más conocida pol so [[nome artísticu]] '''Rihanna''', ye una [[cantante]], [[modelu (moda)|modelu]], [[empresaria]] y [[diseñadora de moda]] [[Barbados|barbadiana]]. Nació na [[Parroquia de Saint Michael (Barbados)|parroquia de Saint Michael]] y crióse en [[Bridgetown]]. Atendió a la escuela primaria Charles F. Broome Memorial y a la Combermere High School onde formó un tríu musical con dos de les sos compañeres de clase. A finales de 2003, Rihanna fizo una audición pal productor musical [[Evan Rogers]]. Impresionáu pol so talentu, Rogers, decidió llevar a Rihanna a los Estaos Xuníos pa grabar [[Maqueta (música)|maquetes]]. Darréu realizó una audición pa [[Jay-Z]] y robló un contratu de seis álbumes con [[Def Jam Recordings]]. Los sos primeros materiales discográficos, ''[[Music of the Sun]]'' (2005) y ''[[A Girl Like Me]]'' (2006), llograron algamar gran ésitu comercial. Senciellos como «[[Pon de Replay]]» y «[[Unfaithful]]» algamaron los primeros puestos de les llistes de ventes. Per otru llau, «[[SOS (cantar de Rihanna)|SOS]]», foi'l primer senciellu de Rihanna n'asitiase nel visu del ''[[Billboard Hot 100]]''. Adquirió fama mundial tres el llanzamientu del so tercer álbum d'estudiu, ''[[Good Girl Gone Bad]]'' (2007). Ésitos tales como «[[Umbrella]]», «[[Don't Stop the Music]]», «[[Take a Bow (cantar de Rihanna)|Take a Bow]]» y «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]» fueron grandes meyores na so carrera. Dende'l 2009 al 2012 llanzó un álbum añal y toos [[Certificación de la RIAA|certificaos platín]] pola [[Recording Industry Association of America|Asociación d'Industria Discográfico d'Estaos Xuníos]]. ''[[Rated R (álbum de Rihanna)|Rated R]]'' (2009), produció'l so sestu senciellu númberu unu nel ''[[Hot 100]]'', «[[Rude Boy]]». El so quintu discu, ''[[Loud]]'' (2010), tuvo ésitu comercial asitiándose nos primeres luegares de les llistes de ventes. L'álbum contién cantares como «[[Only Girl (In the World)]]», «[[What's My Name? (cantar de Rihanna)|What's My Name?]]» y «[[S&M (cantar)|S&M]]»; los trés algamaron el primer puestu nel ''Billboard Hot 100''. ''[[Talk That Talk]]'' (2011) asítiase nos primeros llugares de les llistes musicales, anque recibió crítiques mistes. Del álbum llanzáronse senciellos como «[[Where Have You Been]]» y «[[We Found Love]]», que convirtióse n'unu de los sos mayores ésitos. El so séptimu material discográficu, ''[[Unapologetic]]'' (2012), foi'l so primer álbum n'algamar la posición númberu unu nel ''[[Billboard 200]]''. Ésitos como «[[Diamonds]]» y «[[Stay (cantar de Rihanna)|Stay]]» fueron llanzaos como senciellos del discu. Amás del so trabayu como solista ye conocida por haber collaboráu en cantares como «[[Live Your Life]]» (con [[T.I.]]), «[[Love the Way You Lie]]» y «[[The Monster (cantar)|The Monster]]» (dambos con [[Eminem]]). En [[2015]], al terminar el so contratu con [[Def Jam]], robló como artista nel [[sellu discográficu]] del so mentor, el raperu [[Jay-Z]], pasando a ser parte de [[Roc Nation]]. Rihanna ye reconocida por reinventar constantemente'l so estilu ya imaxe.<ref name="Hebert">{{cita noticia|url=http://www.elle.com/beauty/hair/rihannas-hairstyles-385221|títulu=Rihanna's Hairstyles Gallery|apellíu=Hebert|nome=Emily|fecha=3 de xunu de 2010|obra=[[Elle (magacín)|Elle]]|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2012}}</ref><ref name="Rihanna's hairstyles in pictures">{{cita noticia|url=http://fashion.telegraph.co.uk/galleries/TMG8426687/Rihannas-hairstyles-in-pictures.html|títulu=Rihanna's hairstyles in pictures|fecha=7 de setiembre de 2012|obra=[[The Daily Telegraph]]|editorial=[[Telegraph.co.uk]]|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2012|location=London}}</ref>Vendió más de 191 millones de grabaciones en tol mundu, lo que la convierte n'unu de los [[Artistes musicales con mayores ventes|artistes más vendíos de tolos tiempos]].<ref>{{cita web|autor=Shanaaz, Prince|url=http://www.dispatchlive.co.za/news/rihanna-ticket-fever-gathers-pace-in-sa/|títulu=Rihanna ticket fever gathers pace in SA|fechaaccesu=19 de xunetu de 2015|editorial=Daily Dispatch|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151016003714/http://www.dispatchlive.co.za/news/rihanna-ticket-fever-gathers-pace-in-sa|fechaarchivu=2015-10-16}}</ref> Dolce de los sos senciellos atopar ente [[Senciellos más vendíos nel mundu|los senciellos más vendíos del mundu]]. El so trabayu musical recibió numberosos [[Premios y nominaciones de Rihanna|premios y reconocencies]], incluyendo 8 [[Premios Grammy]], 8 [[American Music Awards]], 22 [[Billboard Music Awards]], 6 [[NRJ Music Awards]], 2 [[Premios Brit]], 4 [[BET Awards]], 15 [[Premios de MTV|Premios MTV]], 7 [[People's Choice Awards]], ente otros prestixosos premios. Rihanna llogró asitiar catorce senciellos númberu unu nel ''[[Billboard Hot 100]]'', convirtiéndose na solista más nueva y más rápidu en llograr la fazaña. La revista, ''[[Billboard]]'', nomar «artista dixital» de la década de 2000, «artista ''Hot 100''» de la década década de 2010 y «artista ''Pop Songs''» de los postreros 20 años.<ref name="billboard1">{{cita web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end#/charts-decade-end/digital-songs-artists?year=2009|títulu=Digital Songs Artist of the Decade|fechaaccesu=29 de xunetu de 2010|obra=[[Billboard (magacín)|Billboard]]|editorial=[[Prometheus Global Media]]|urlarchivu=https://archive.today/20120728124527/http://www.billboard.com/charts-decade-end%23/charts-decade-end/digital-songs-artists?year=2009#/charts-decade-end/digital-songs-artists?year=2009|fechaarchivu=2012-07-28}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.idolator.com/7076891/rihanna-non-1-pop-songs-billboard |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://archive.today/20151023125327/http://www.idolator.com/7076891/rihanna-non-1-pop-songs-billboard |fechaarchivu=2015-10-23 }}</ref><ref name="billboard2">{{cita web|url=http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009&begin=11&order=position|títulu=Artists Of The Decade Music Chart|fechaaccesu=11 de xunetu de 2011|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref><ref name="Hot1002010s">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5557804/hot-100-55th-anniversary-top-100-songs-word-cloud-top-artists|títulu=Hot 100 55th Anniversary: Top 100 Songs Word Cloud, Top Artists Map & More|fechaaccesu=4 d'agostu de 2013|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref> Del 2012 al 2014 foi l'artista femenina más escuchada nel mundu y nel 2015 foi nomada l'artista femenina más escuchada de tolos tiempos, según ''[[Spotify]]''.<ref>http://www.factmag.com/2015/03/06/rihanna-is-spotifys-most-streamed-woman-of-all-time/</ref><ref>{{Cita web |url=https://press.spotify.com/se/2013/12/17/spotify-reveals-macklemore-ryan-lewis-are-2013s-most-streamed-artists/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151208053854/https://press.spotify.com/se/2013/12/17/spotify-reveals-macklemore-ryan-lewis-are-2013s-most-streamed-artists/ |fechaarchivu=2015-12-08 }}</ref><ref>http://www.musicweek.com/news/read/gotye-david-guetta-and-rihanna-named-spotify-s-biggest-artists-of-the-year/052736</ref> Foi nomada muyer del añu en dos veces consecutives pola revista ''[[Vogue Italia|Vogue]]'', nel 2011 y 2012.<ref>{{cita web|autor=Dyke, Peter|url=http://www.hollywoodreporter.com/fash-track/rihanna-harpers-bazaar-vogue-italia-345999|títulu=RIHANNA NAMED VOGUE ITALIA'S 'WOMAN OF THE YEAR' THE SECOND TIME IN A ROW|editorial=hollywoodreporter.com|idioma=inglés}}</ref>Dende'l 2012 al 2014 ''[[Forbes]]'' nomó a Rihanna como una de les celebridaes más poderoses del mundu.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2145372/Forbes-Celebrity-100-list-2012-Jennifer-Lopez-takes-spot-Kim-Kardashian-enters-seventh-place.html The Celebrity 100, 2012]</ref><ref>[http://www.ibtimes.com/forbes-lists-top-100-most-powerful-celebrities-2013-oprah-winfrey-takes-number-one-spot-full-list The Celebrity 100, 2013]</ref><ref>[http://www.forbes.com/celebrities/ 2014 Celebrity Home]</ref> La revista ''[[Time]]'' nomar una de les 100 persones más influyentes del mundu. Ye l'artista más escuchada na historia de la música según Spotify.<ref>http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111948,00.html</ref> A Rihanna galardonóse-y col «Icon Award», mientres los [[Premiu American Music de 2013|American Music Awards de 2013]], pola so trayeutoria musical. Nel 2014 foi-y apurríu'l «Fashion Icon Award» del Conseyu de Diseñadores de Moda d'América (CFDA poles sos sigles n'inglés), pol so impautu na industria de la moda, al igual que Lady Gaga quien recibio dichu premiu nel 2011 (Siendo dambes les unicas cantantes n'adquirilo).<ref>http://cfda.com/the-latest/introducing-the-2014-cfda-fashion-icon-of-the-year</ref> == Biografía == === 1988-2004: primeros años de vida === [[Ficheru:Bridgetown1.jpg|right|280px|thumb|Rihanna creció na capital de la isla caribeña de [[Barbados]], [[Bridgetown]].]] Robyn Rihanna Fenty nació'l 20 de febreru de 1988, en [[Saint Michael (Barbados)|Saint Michael, Barbados]]. La so madre ye Mónica Braithwaite, una [[contable]] afroguyanesa retirada, y el so padre ye Ronald Fenty, un supervisor d'almacén d'ascendencia [[barbadense]] y [[Irlanda|irlandesa]].<ref>{{cita publicación|apellíu=Spivey|nome=Lisa|títulu=Rihanna, The New Cover Girl|newspaper=[[Los Angeles Sentinel]]|volume=72|númberu=23|fecha=January 2007|page=B.5|issn=08904340}}</ref><ref name="People">{{cita noticia|url=http://www.people.com/people/rihanna/biography|títulu=Rihanna: Biography&nbsp;— Part 1 & 2|obra=[[People (magacín)|People]]|editorial=[[Time Inc]]|fechaaccesu=16 d'avientu de 2008}}</ref> Rihanna tien dos hermanos, Rorrey y Raxái Fenty. Tamién dos mediu hermanes y un mediohermanu de parte de padre, cada unu de distintes madres.<ref name="ew">{{cita noticia|apellíu=Watson|nome=Margeaux|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html|títulu=Caribbean Queen: Rihanna|obra=[[Entertainment Weekly]]|editorial=Time Inc|fecha=22 de xunu de 2007|fechaaccesu=27 de payares de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021171420/http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html|archivedate=2014-10-21}}</ref><ref>{{cita noticia|apellíu=Clark|nome=Noelene|url=http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2011/04/rihanna-half-siblings-family-sisters-brother.html|títulu=Rihanna's secret family: two half-sisters, a half-brother&nbsp;— and two nieces|obra=[[Los Angeles Times]]|editorial=[[Tribune Company]]|fecha=18 d'abril de 2011|fechaaccesu=21 de xunetu de 2011}}</ref> Creció nun [[bungalow]] de tres dormitorios en [[Bridgetown]] y vendía ropa col so padre nun puestu na cai. La infancia de Rihanna viose fondamente afeutada pola adicción del so padre a la [[cocaína]], el [[alcohol]] y la [[mariguana]], y l'aturbolináu matrimoniu de los sos padres el cual terminó cuando tenía 14 años.<ref name="People"/><ref name="Biography Today">{{cita publicación|apellíu1=|nome1=|apellíu2=|nome2=|añu=2008|títulu=Rihanna 1988–|publicación=Biography Today|volume=17|númberu=2|page=90|editorial=Omnigraphics|issn=1058-2347|doi=|url=}}</ref> Rihanna creció escuchando [[reggae]] y empezó a cantar a la edá de siete.<ref name="ew"/><ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1652415/rihanna-louds-man-down-gangsta.jhtml|títulu=Rihanna Says Loud's 'Man Down' Is 'Gangsta'|fechaaccesu=27 de xunetu de 2011|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=16 de payares de 2010|editorial=[[MTV News]]. [[Viacom]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110806073208/http://www.mtv.com/news/articles/1652415/rihanna-louds-man-down-gangsta.jhtml|fechaarchivu=2011-08-06}}</ref> Foi a la escuela Charles F. Broome y a la escuela primaria Combermere Memorial, onde formó un tríu musical con dos de les sos compañeres de clase.<ref name="ew"/> Rihanna foi un cadete del exércitu nun programa submilitar. La cantautora [[Shontelle]] yera'l so sarxentu d'instrucción.<ref>{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm|títulu=Talking Shop: Shontelle|fecha=5 de marzu de 2009|editorial=BBC News. [[BBC]]|fechaaccesu=5 de marzu de 2009}}</ref>A pesar de que primeramente quería graduase de la escuela secundaria, decidió siguir una carrera musical nel so llugar.<ref>{{cita noticia|apellíu=DePaulo|nome=Lisa|url=http://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2|títulu=Good Girl Gone Badass|obra=[[GQ]]|editorial=[[Conde Nast Publications]]|fecha=January 2010|fechaaccesu=27 de xunetu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123063012/http://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2|archivedate=2011-11-23}}</ref> === 2003-2006: entamos y primeros ésitos === La carrera de Rihanna empezó al traviés de la so asociación colos productores d'Estaos Xuníos Carl Sturken y Evan Rogers. Rogers conocer al traviés d'amigos de mancomún n'avientu de 2003. Ella llamó l'atención de Rogers, quien pidió a Rihanna que fora a la so habitación d'hotel, onde interpretó versiones de los cantares «Emotion» y «[[Hero (cantar de Mariah Carey)|Hero]]». Esto impresionó a Rogers, quien entós llevó á Rihanna y la so madre a Nueva York pa grabar delles [[Maqueta (música)|maquetes]].<ref name="TheGuardian1">{{cita noticia|apellíu=Patterson|nome=Sylvia|url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock|títulu=Singing in the rain|obra=[[The Guardian]]|editorial=Guardian News and Media|fecha=27 d'agostu de 2007|fechaaccesu=29 de xineru de 2012|location=London}}</ref>Rihanna robló cola compañía productora de Rogers y Sturken, Syndicated Rhythm Productions, que-y asignó un abogáu y xerente. A finales de 2004, la so maqueta foi distribuyida a distintos sellos discográficos alredor del mundu.<ref name="TheGuardian1"/>La cantante prindó l'atención de Jay Brown, un executivu de [[Def Jam Recordings]], quien-y presentó la maqueta al presidente y CEO de Def Jam, [[Jay-Z]].<ref>{{cita noticia|apellíu=Eells|nome=Josh|url=http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?páxina=3|títulu=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|obra=[[Rolling Stone]]|editorial=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|fecha=1 de xunu de 2011|fechaaccesu=21 de xunetu de 2013}}</ref> En febreru de 2005, Rihanna voló hasta la ciudá de Nueva York pa una audición con Jay -Z y [[L.A. Reid]], interpretando la versión de [[Whitney Houston]] de «For the Love of You» y los sos cantares orixinales «[[Pon de Replay]]» y «The Last Time».<ref name="TheGuardian1"/><ref name="USAToday1">{{cita noticia|apellíu=Jones|nome=Steve|url=http://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm|títulu=Rihanna has her day in the sun|obra=[[USA Today]]|editorial=[[Gannett Company]]|fecha=1 d'agostu de 2008|fechaaccesu=29 de xineru de 2012}}</ref> Esi mesmu día, Rihanna robló un contratu de grabación de seis discos con [[Def Jam Recordings]]. Más tarde treslladóse a Nueva York pa vivir con Rogers y la so esposa.<ref name="TheGuardian1"/><ref name="RollingStone1">{{cita noticia|apellíu=Eells|nome=Josh|url=http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?páxina=5|títulu=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|obra=[[Rolling Stone]]|editorial=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|fecha=1 de xunu de 2011|fechaaccesu=29 de xineru de 2012}}</ref> {{Caxa de cita |alliniación=esquierda| «La pallabra Sol (Sun) representa la cultura d'onde vengo, el Caribe. Represéntame a mi. Asina que l'álbum componer de la formosa música del sol. (''Music of the Sun'')». —Rihanna comentando sobre'l títulu del álbum<ref name="Kidzworld">{{cita web|url=http://www.kidzworld.com/article/5853-rihanna-interview|títulu=Rihanna Interview|editorial=Kidzworld|fechaaccesu=16 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090131012131/http://kidzworld.com/article/5853-rihanna-interview|fechaarchivu=2009-01-31}}</ref> }} Rihanna pasó tres meses collaborando col [[raperu]] [[Memphis Bleek]] nel so cuartu álbum d'estudiu ''534'' y grabando el so álbum debú.<ref name="Jay-Zpicks">{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ |títulu=Jay-Z's Picks: Teairra Mari, Rihanna and Ne-Yo |apellíu1=Reid |nome1=Shaheem |apellíu2=Paco |nome2=Matt |obra=[[MTV News]] |fechaaccesu=6 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830053302/http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ |archivedate=2011-08-30 }}</ref>El so álbum cuntó cola producción de Rogers, Sturken, [[Stargate (equipu de producción)|Stargate]] y de Poke & Tone.<ref name="SlantMag1">{{cita noticia|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 |títulu=Rihanna: Music Of The Sun {{!}} Music Review |last=Cinquemani |first=Sal |fecha=31 d'agostu de 2005 |work=[[Slant Magazine]] |fechaaccesu=29 de mayu de 2009}}</ref>El so primer senciellu, «[[Pon de Replay]]», foi llanzáu n'agostu de 2005. Tuvo ésitu mundialmente, llegando ente los cinco primeros puestos en quince países, ente ellos nel númberu dos nel [[Billboard Hot 100]] y el [[UK Singles Chart]]. El so álbum debú, ''[[Music of the Sun]]'', foi llanzáu a finales d'esi mes. Algamó'l puestu númberu diez nel ''[[Billboard 200]]'' y recibió una certificación d'oru de la [[Recording Industry Association of America]] (RIAA), que denota les unviaes de más de 500 000 unidaes.<ref name="RIAA-albums">{{cita web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Rihanna&format=ALBUM&perPage=25|títulu=RIAA&nbsp;— Gold & Platinum|fechaaccesu=28 de payares de 2010|editorial=Recording Industry Association of America}}</ref> L'álbum vendió más de dos millones de copies en tol mundu. Recibió crítiques mistes. El segundu senciellu, «[[If It's Lovin' That You Want]]», nun foi tan esitosu como'l so predecesor, pero algamó'l top ten n'Australia, Irlanda y Nueva Zelanda.<ref>{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/articles/1508016/20050819/rihanna.jhtml |títulu=Rihanna Insists She's Got What You Need In 'Pon De Replay' Follow-Up |apellíu=Tecson |nome=Brandee |fecha=19 d'agostu de 2005 |editorial=MTV News |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306212203/http://www.mtv.com/news/articles/1508016/20050819/rihanna.jhtml |archivedate=2009-03-06 }}</ref> Amás de la música, Rihanna fixo'l so debú como actriz nun [[caméu]] na película ''[[Bring It On: All or Nothing]]'', llanzada n'agostu de 2006.<ref name="BringsOnActing">{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1512953/20051103/story.jhtml |títulu=Rihanna Brings On Acting Career With New 'Bring It On' Flick |apellíu=Tecson |nome=Brandee J. |fecha=3 de payares de 2005 |editorial=MTV News |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104093324/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1512953/20051103/story.jhtml |archivedate=2009-01-04 }}</ref> Un mes dempués del llanzamientu del so álbum debú, Rihanna empezó a trabayar nel so segundu álbum d'estudiu.<ref name="HerRockSide">{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/articles/1524534/20060217/rihanna.jhtml |títulu=Rihanna Getting In Touch With Her Rock Side For Next LP |apellíu=Tecson |nome=Brandee J. |fecha=22 de febreru de 2006 |obra=[[MTV News]] |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081226231134/http://www.mtv.com/news/articles/1524534/20060217/rihanna.jhtml |archivedate=2008-12-26 }}</ref> Rogers, Sturken, Stargate, JR Rotem y el cantautor [[Ne-Yo]], trabayaron na producción y l'escritura del álbum.<ref name="DoneCrying">{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/articles/1527788/20060404/rihanna.jhtml |títulu=Rihanna Hooking Up With Ne-Yo When She's Done Crying 'S.O.S.' |apellíu=Kaufman |nome=Gil |fecha=5 d'abril de 2006 |obra=[[MTV News]] |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090629010135/http://www.mtv.com/news/articles/1527788/20060404/rihanna.jhtml |archivedate=2009-06-29 }}</ref> ''[[A Girl Like Me]]'' foi llanzáu n'abril de 2006.Les crítiques al álbum fueron mistes. l'álbum foi un ésitu comercial, entrando nos diez primeros puestos en trece países. L'álbum algamó'l númberu unu en Canadá y el númberu cinco nel [[UK Albums Chart]] y ''Billboard 200'', onde vendió 115 000 copies na so primer selmana.<ref name="RIAA-albums"/><ref name="acharts">{{cita web|url=http://acharts.us/album/14395|títulu=Rihanna&nbsp;– A Girl like Me&nbsp;– Music Charts|fechaaccesu=21 d'agostu de 2009|obra=αCharts.us}}</ref> El so primer senciellu, «[[SOS (cantar de Rihanna)|SOS]]», foi un ésitu internacional, llogró los cinco primeros n'once países, incluyendo Canadá, Alemaña, Nueva Zelanda y el Reinu Xuníu. El cantar algamó'l númberu unu nel Billboard Hot 100 y n'Australia.<ref name="SOSAcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/7805 |títulu=Rihanna&nbsp;– SOS&nbsp;– Music Charts |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}</ref> «[[Unfaithful]]», el segundu senciellu del álbum, algamó'l top ten en dieciocho países, ente ellos el númberu unu en Canadá y Suiza.<ref name="UnfaithfulAcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/8433 |títulu=Rihanna&nbsp;– Unfaithful&nbsp;– Music Charts |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}</ref>«[[We Ride]]» y «[[Break It Off]]» (con [[Sean Paul]]), tamién fueron llanzaos como senciellos.<ref>{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/articles/1535606/20060705/rihanna.jhtml |títulu=Rihanna Lets Fans Be Her Guide, Selects Summer Jam 'We Ride' As Next Single |apellíu=Moss |nome=Corey |fecha=6 de xunetu de 2006 |obra=[[MTV News]] |fechaaccesu=2 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070214131234/http://www.mtv.com/news/articles/1535606/20060705/rihanna.jhtml |archivedate=2007-02-14 }}</ref><ref>Katie Hasty, [http://www.billboard.com/articles/news/1054358/mims-puts-the-hot-in-the-hot-100-at-non-1 "Mims Puts The 'Hot' In The Hot 100 At Non. 1"], Billboard.com, March 1, 2007</ref> Dempués del llanzamientu del álbum, Rihanna embarcar na so primer xira, [[Rihanna: Live In Concert Tour]], tamién actuó xunto a [[Jay-Z]] y [[Ne-Yo]] nel Rock Tha Block tour. Amás, xunir a [[The Pussycat Dolls]] nel so [[PCD World Tour]]. === 2007-2009: fama mundial con ''Good Girl Gone Bad'' y ''Rated R'' === A pesar de Rihanna tenía dellos senciellos famosos faltába-y un álbum d'ésitu. Ye cuando naz Good Girl Gone Bad. Pal so tercer álbum d'estudiu, ''[[Good Girl Gone Bad]]'', Rihanna tomó una nueva direición musical, cola producción de cantares ''[[Dance]]'' por [[Timbaland]], [[will.i.am]] y [[Sean Garrett]].<ref name="LosesGoodImage">{{Enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1558496/20070501/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Loses Good Girl Image, Thanks To Jay-Z, Justin, Timbaland, Ne-Yo|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|fecha=2 de mayu de 2007|obra=MTV News|nome1=Shaheem|nome2=Yasmine|apellíu1=Reid|apellíu2=Richard|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090220135412/http://www.mtv.com/news/articles/1558496/20070501/rihanna.jhtml|fechaarchivu=2009-02-20}}</ref><ref name="VoiceLessons"/> Llanzáu en mayu de 2007, l'álbum llegó al númberu dos n'Australia y el ''[[Billboard 200]]''. Encabezó les llistes en dellos países, ente ellos Brasil, Canadá, Irlanda, Xapón, Rusia y Reinu Xuníu.<ref name="GGGBcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/album/26334 |títulu=Rihanna&nbsp;– Good Girl Gone Bad&nbsp;– Music Charts |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}</ref> L'álbum recibió comentarios positivos de los críticos.<ref name="metacritic">{{cita web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/rihanna/goodgirlgonebad|títulu=Rihanna:Good Girl Gone Bad (2007): Reviews|fechaaccesu=24 de marzu de 2009|obra=[[Metacritic]]|editorial=CNET Networks, Inc|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090226235849/http://www.metacritic.com/music/artists/rihanna/goodgirlgonebad|fechaarchivu=2009-02-26}}</ref> El primer senciellu, «[[Umbrella]]», encabezó les llistes en trece países y nel Reinu Xuníu caltener nel númberu unu mientres diez selmanes consecutives. Siendo'l simple que más permaneció nesa posición dende «[[Love Is All Around]]» de [[Wet Wet Wet]] que pasó quince selmanes nel visu en 1994.<ref>{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/16150|títulu=Rihanna and Jay-Z&nbsp;– Umbrella&nbsp;– Music Charts |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/1050626/rihanna-makes-it-10-weeks-atop-uk-singles-chart|títulu=Rihanna Makes It 10 Weeks Atop UK Singles Chart|apellíu=Sexton|nome=Paul|fecha=23 de xunetu de 2007|obra=Billboard|fechaaccesu=8 de febreru de 2009}}</ref> Foi'l primer senciellu de Rihanna en ser nomáu unu de los simples más vendíos en tol mundu, con ventes de más de 6,6 millones de copies.<ref name="ifpi2007">{{cita web|url=http://www.ifpi.org/content/library/DMR2008.pdf|títulu=Top 10 Global Dixital Singles 2007|fechaaccesu=13 de payares de 2010|editorial=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|páxina=6|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080306023416/http://www.ifpi.org/content/library/DMR2008.pdf|fechaarchivu=2008-03-06}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.ifpi.org/content/library/DMR2008.pdf|títulu=Top 10 Digital Songs 2009|fecha=15 de febreru de 2012|obra=IFPI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306023416/http://www.ifpi.org/content/library/DMR2008.pdf|archivedate=2008-03-06|fechaaccesu=2015-10-22}}</ref>Los cantares «[[Shut Up and Drive]]», «[[Hate That I Love You]]» (con Ne-Yo) y «[[Don't Stop the Music]]» tamién fueron llanzaos como senciellos promocionales. En sofitu del álbum, la cantante empecipió'l [[The Good Girl Gone Bad Tour]] en setiembre del 2007, con 80 espéctaculos nos Estaos Xuníos, Canadá y Europa y Méxicu.<ref>{{cita noticia|url=http://www.mtvasia.com/Review/Event/Y20081117001729.html |títulu=Rihanna's Good Girl Gone Bad Tour |apellíu=Leong |nome=Cheryl |fecha=13 de payares de 2008 |obra=[[MTV Southeast Asia]] |fechaaccesu=31 de mayu de 2009}}|http://acharts.us/album/26334}}</ref> Rihanna foi nomada a dellos [[Premios Grammy]] nel 2008, ganando Meyor Collaboración Rap/cantada por «[[Umbrella]]», xunto a [[Jay-Z]].<ref>{{cita noticia|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1567466_20010832_20177185,00.html|títulu=The 2008 Grammy Winners Are...|fecha=8 de febreru de 2008|editorial=EW|fechaaccesu=23 d'abril de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080212091054/http://www.ew.com/ew/article/0,,1567466_20010832_20177185,00.html|archivedate=2008-02-12}}</ref> [[Ficheru:Rihanna-brisbane.jpg|thumb|190px|right|Rihanna cantando mientres la so xira [[The Good Girl Gone Bad Tour]], n'Australia.]] A lo llargo de 2008, Rihanna actuó nel [[Glow in the Dark Tour]] xunto a [[Kanye West]], [[Lupe Fiascu]] y [[N.Y.R.D]].<ref name="mtv">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1580653/20080130/west_kanye.jhtml|títulu=Kanye West's Glow In The Dark Tour Will Feature Rihanna, Lupe Fiascu, N.Y.R.D.|fechaaccesu=11 de payares de 2008|apellíu=Rodriguez|nome=Jayson|fecha=30 de xineru de 2008|editorial=MTV News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081228075443/http://www.mtv.com/news/articles/1580653/20080130/west_kanye.jhtml|fechaarchivu=2008-12-28}}</ref> Rihanna realizó una reedición del so tercer álbum llamándolo ''Good Girl Gone Bad: Reloaded'', foi llanzada en xunu de 2008 con tres canciones nueves: «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]», «[[Take a Bow (cantar de Rihanna)|Take a Bow]]» y «[[If I Never See Your Face Again]]» (con [[Maroon 5]]). Los trés fueron llanzaos como senciellos, siendo grandes ésitos internacionales.<ref>{{cita web|url=http://acharts.us/song/34994|títulu=Rihanna&nbsp;– Take A Bow&nbsp;– Music Charts|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008|editorial=Acharts.us}}</ref><ref>{{cita web|url=http://acharts.us/song/35570|títulu=Maroon 5 and Rihanna&nbsp;– If I Never See Your Face Again&nbsp;– Music Charts|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008|editorial=Acharts.us}}</ref><ref>{{cita web|url=http://acharts.us/song/36121|títulu=Rihanna&nbsp;– Disturbia&nbsp;– Music Charts|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008|editorial=Acharts.us}}</ref> «[[Live Your Life]]», un dueto ente [[T.I.]] y Rihanna, foi llanzáu en payares de 2008. Algamó los diez primeros en trece países, llegando a númberu unu nel [[Billboard Hot 100]]. Un álbum de remixes, ''Good Girl Gone Bad: The Remixes'', foi llanzáu a finales del 2008. ''[[Good Girl Gone Bad]]'' vendió más de 2,8 millones d'unidaes namái nos Estaos Xuníos, recibiendo una certificación de dos veces platín pola [[RIAA]]. Ye l'álbum más vendíu, de Rihanna, nel país hasta la fecha.<ref name="RIAA-albums"/><ref name="May 2013 Sales">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1565445/rihanna-earns-sixth-million-selling-album|títulu=Rihanna Earns Sixth Million-Selling Album|fechaaccesu=30 de mayu de 2013|editorial=''[[Billboard (magacín)|Billboard]]''}}</ref> L'álbum vendió más de siete millones de copies en tol mundu.<ref>{{cita noticia|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/beyonc-lady-gaga-rihanna-albums-to-hit-shelves-november-23-1821889.html|títulu=Beyoncé, Lady Gaga, Rihanna albums to hit shelves November 23|fecha=17 de payares de 2009 | location=London|obra=The Independent}}</ref> Rihanna foi'l personaxe central nel clip de [[Kanye West]], «Paranoid».<ref>{{cita publicación|títulu=Rihanna Vamps It Up In New Video |url=http://www.okmagazine.com/2009/05/rihanna-vamps-it-up-in-new-video-14495/ |editorial=[[OK!]]|fecha=27 de mayu de 2009|fechaaccesu=11 de febreru de 2010}}</ref> Tamién collaboró con [[Jay-Z]] y [[Kanye West]] en «[[Run This Town]]», el segundu senciellu del oncenu álbum d'estudiu de [[Jay-Z]], [[The Blueprint 3]]. El cantar algamó'l númberu dos nel [[Billboard Hot 100]] y algamó el top ten n'otros diez países.<ref name="RTTcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/48646 |títulu=Jay-Z featuring Rihanna and Kanye West&nbsp;— Run This Town|obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}</ref> Nel 2009, Rihanna empezó a trabayar nel so cuartu álbum d'estudiu, ''[[Rated R (álbum de Rihanna)|Rated R]]''.<ref>{{cita noticia|títulu=Rihanna Recording 'Inspiring' New Tracks With Producers Stargate|url=http://www.mtv.com/news/articles/1609873/20090423/rihanna.jhtml|editorial=MTV News. Viacom|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=23 d'abril de 2009|fechaaccesu=18 d'avientu de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101211073701/http://www.mtv.com/news/articles/1609873/20090423/rihanna.jhtml|archivedate=2010-12-11}}</ref>El discu foi llanzáu en payares de 2009,<ref name=album2ew>{{Enllaz rotu|{{cita web|url=http://music-mix.ew.com/category/rihanna/|títulu=Rihanna's new album: What can we expect?|apellíu=Lynch|nome=Joseph Brannigan|fecha=14 d'ochobre de 2009|obra=Entertainment Weekly|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100212025452/http://music-mix.ew.com/category/rihanna/|fechaarchivu=2010-02-12}}</ref> y foi descritu con un tonu bien escuru y una atmósfera murnia por cuenta de los eventos de violencia doméstica. ''[[Rolling Stone]]'' dio una crítica favorable al álbum comentando que Rihanna tresformó'l so soníu y fixo unu de los meyores discos [[pop]] del añu.<ref name="Rosen">{{cita web |apellíu=Rosen |nome=Jody |url=http://www.rollingstone.com/artists/rihanna/albums/album/30956463/review/31053793/rated_r |títulu=Rated R: Rihanna: Review |obra=Rolling Stone |fecha=23 de payares de 2009 |fechaaccesu=23 de payares de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091201014642/http://www.rollingstone.com/artists/rihanna/albums/album/30956463/review/31053793/rated_r |fechaarchivu=2009-12-01 }}|http://www.rollingstone.com/artists/rihanna/albums/album/30956463/review/31053793/rated_r}}</ref> L'álbum debutó nel númberu cuatro nel ''[[Billboard 200]]'' y foi certificáu platín pola [[RIAA]] pola unviada de más d'un millón de copies.<ref name="RIAA-albums"/> El so primer senciellu, «[[Russian Roulette]]», recibió un bon ésitu comercial, algamando'l númberu unu en Noruega y Suiza. Tamién entró ente los meyores diez puestos n'otros dieciséis países, incluyendo nel Reinu Xuníu nel númberu dos y nel númberu nueve nel [[Billboard Hot 100]]. El segundu senciellu, «[[Hard]]» foi llanzáu nos Estaos Xuníos solamente. Sicasí, amás de llegar a los diez primeros nel país, sinón que tamién trazó n'otros países como Australia, Canadá, Nueva Zelanda y el Reinu Xuníu. «[[Rude Boy (cantar)|Rude Boy]]», convertir nel mayor ésitu a nivel mundial del álbum, encabezó la llista Billboard Hot 100 mientres cinco selmanes, según entró nos diez primeres posiciones en ventidós de países.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/song/rihanna/rude-boy/14322977#/news/rihanna-rules-hot-100-with-rude-boy-track-1004076296.story|títulu=Rihanna Rules Hot 100 With 'Rude Boy' Track|fecha=17 de marzu de 2010|obra=Billboard|fechaaccesu=18 de marzu de 2010|urlarchivu=https://archive.today/DcIg|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> Dos otros senciellos fueron llanzaos, «[[Rockstar 101]]» y «[[Te Amo (cantar de Rihanna)|Te Amo]]». ''Rated R: Remixed'' foi llanzáu na primavera de 2010 y cuntó con diez canciones [[remix]]es del álbum, feches por Chew Fu.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/music/artist/rihanna/artist.jhtml#biographyEnd|títulu=Rihanna Biography|fecha=Febuary 16, 2012|obra=[[MTV]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120511145509/http://www.mtv.com/music/artist/rihanna/artist.jhtml#biographyEnd|fechaarchivu=2012-05-11}}</ref> Pa promover entá más l'álbum, embarcar na so tercer xira mundial, [[The Last Girl On Earth Tour]], con 67 espectáculos. Rihanna ganó dos ''[[Barbados Music Awards]]'', «Cantar de la Década» con «[[Umbrella]]» y «Artista de la Década». Tamién foi nomada «Artista Internacional Femenina del Añu» nos [[NRJ Music Awards]].<ref>{{cita web|autor=HoodHollywood.com |url=http://vodpod.com/watch/2920899-rihanna-takes-home-best-international-female-artist-award-at-2010-nrj-awards |títulu=Rihanna Takes Home 'Best International Female Artist' Award At 2010 NRJ Awards Video |editorial=Vodpod.com |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}</ref> === 2010-2011: cambéu de direición, ''Loud'' y ''Talk That Talk'' === Nel branu de 2010, Rihanna collaboró col raperu [[Eminem]] en «[[Love the Way You Lie]]», que foi un gran ésitu internacional, algamando'l númberu unu en más de venti países.<ref name="LTWYLcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/55808 |títulu=Eminem and Rihanna&nbsp;— Love The Way You Lie&nbsp;– Music Charts |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=8 de xunu de 2012}}</ref> El cantar foi'l séptimu númberu unu, de Rihanna, nos Estaos Xuníos. Convirtiéndola na quinta artista femenina con más númberos unu nel [[Hot 100]].<ref name="BB-ReplacePerry">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/957270/eminem-and-rihanna-replace-katy-perry-atop-hot-100|títulu=Eminem and Rihanna Replace Katy Perry Atop Hot 100|fechaaccesu=22 de xunetu de 2010|apellíu=Pietroluongo|nome=Silvio|fecha=21 de xunetu de 2010|obra=Billboard}}</ref> Algamó'l númberu dos nel Reinu Xuníu y convirtióse nel cantar más vendíu de 2010 nesi país.<ref name="official charts end of 2010">{{cita web|url=http://www.theofficialcharts.com/chart-news/cardle-at-non-1-again-eminemrihanna-take-that-scoop-2010-crowns/|títulu=Eminem/Rihanna & Take That scoop 2010 crowns|fechaaccesu=29 de xineru de 2011|fecha=2 de xineru de 2011|editorial=[[The Official Charts Company]]|urlarchivu=http://www.webcitation.org/636SFuSqZ|fechaarchivu=11 de payares de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1048481&c=1|títulu=Official Chart Analysis: Lana Del Rey scores biggest-selling album of 2012, Gotye shifts another 83k|fechaaccesu=13 de febreru de 2012|apellíu=Jones|nome=Alan|fecha=13 de febreru de 2012|obra=[[Music Week]]|editorial=Intent Media}}</ref>Tamién collaboró nel cantar «[[All of the Lights]]» xunto a [[John Legend]], [[The-Dream]], [[Elly Jackson]], [[Alicia Keys]], [[Fergie]], [[Kid Cudi]], y [[Elton John]].<ref name="Rihanna,[object Object],&nbsp;,[object Object],— All Of The Lights (MTV)">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1651991/20101110/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna 'Loved' Working With Kanye West On 'All Of The Lights'|fechaaccesu=7 d'avientu de 2010|apellíu=Montgomery|nome=James|obra=MTV News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101219101412/http://www.mtv.com/news/articles/1651991/20101110/rihanna.jhtml|fechaarchivu=2010-12-19}}</ref>N'ochobre de 2010, Rihanna camudó de xerente, xuniéndose a [[Roc Nation]] de [[Jay-Z]].<ref name="Rleaves">{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/953181/rihanna-leaves-manager-now-under-jay-zs-umbrella|títulu=Rihanna leaves manager, now under Jay-Z's umbrella|apellíu=FEKADU|nome=MESFIN|fecha=20 d'ochobre de 2010|obra=Billboard|fechaaccesu=23 de febreru de 2011}}</ref> [[Ficheru:Rihanna, LOUD Tour, Minneapolis 2 crop.jpg|180px|thumb|left|Rihanna cantando mientres la so xira [[The Loud Tour]].]] ''[[Loud]]'', el so quintu álbum d'estudiu, foi llanzáu en payares de 2010.<ref name="NewLoud">{{cita noticia|url=http://www.mtv.com/news/articles/1647244/20100907/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Reveals Title of New Album: Loud|apellíu=Kaufman|nome=Gil|fecha=7 de setiembre de 2010|obra=MTV|fechaaccesu=7 de setiembre de 2010|archiveurl=https://archive.today/20120906230959/http://www.mtv.com/news/articles/1647244/rihanna-reveals-title-new-album-loud.jhtml|archivedate=2012-09-06}}</ref>El so primer senciellu, «[[Only Girl (In the World)]]», algamó'l númberu unu en quince países, ente ellos Australia, Canadá, Reinu Xuníu y los Estaos Xuníos.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100#/charts/canadian-hot-100?chartDate=September 25, 2010|títulu=Canadian Hot 100: Week of September 25, 2010|fechaaccesu=25 de setiembre de 2010|obra=Billboard}}</ref><ref>{{cita web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Rihanna&titel=Only+Girl+%28In+The+World%29&cat=s|títulu=Rihanna&nbsp;— Only Girl (In The World)|fechaaccesu=27 de payares de 2010|obra=australian-charts.com|editorial=Hung Medien}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/1/2010-11-13/|títulu=Archive Chart|fechaaccesu=27 de payares de 2010|obra=theofficialcharts.com|editorial=The Official UK Charts Company}}</ref>El segundu senciellu del álbum, «[[What's My Name?]]» (con [[Drake (raperu)|Drake]]) tamién algamó'l númberu unu nos Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu, polo que Rihanna foi la primer artista femenina en tener cinco senciellos númberu unu nel Reinu Xuníu en cinco años consecutivos.<ref>{{cita web|url=http://music-mix.ew.com/2010/11/11/rihanna-whats-my-name-non-1-billboard-hot-100/|títulu=Rihanna's 'What's My Name?' jumps to No. 1 on Billboard Hot 100 chart|fechaaccesu=11 de payares de 2010|apellíu=Wete|nome=Brad|obra=Entertainment Weekly}}</ref>El cantar algamó'l númberu unu nel [[Billboard Hot 100]] primero que «Only Girl (In the World)», asina que ye la primer vegada na historia de la llista que'l primer senciellu algama'l númberu unu dempués del segundu.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/950345/rihannas-only-girl-rebounds-to-non-1-on-hot-100|títulu=Rihanna's 'Only Girl' Rebounds to No.1 on Hot 100|fechaaccesu=24 de payares de 2010|obra=Billboard}}</ref> El tercer simple, «[[S&M (cantar)|S&M]]», algamó'l númberu unu nos Estaos Xuníos dempués de la publicación de la so [[remix]] con [[Britney Spears]]. Foi'l décimu númberu unu de Rihanna nel Hot 100, empatando con Janet Jackson nel cuartu llugar de les solistes femenines con más númberos unu. Con namái cuatro años, once meses y dos selmanes ente'l primeru y décimu númberu unu na llista, Rihanna estableció un récor como l'artista más rápidu na llista en llograr diez números unu.<ref name="'S&M'Reigns">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/471954/rihannas-sm-reigns-on-hot-100-lady-gagas-judas-debut|títulu=Rihanna's 'S&M' Reigns on Hot 100, Lady Gaga's 'Judas' Debúes|fechaaccesu=29 de xineru de 2012|apellíu=Trust|nome=Gary|fecha=20 d'abril de 2011|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref> «[[Man Down]]» y «[[California King Bed]]» fueron llanzaos como senciellos en mayu de 2011 con un ésitu moderáu.<ref>{{cita web|url=http://www.aolradioblog.com/new-song/rihanna-man-down/|títulu=Rihanna, 'Man Down'&nbsp;– New Song|fechaaccesu=26 d'abril de 2011|fecha=25 d'abril de 2011|editorial=[[AOL Music]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a308595/rihanna-announces-next-single.html|títulu=Rihanna announces next single|fechaaccesu=2 d'abril de 2011|apellíu=Copsey|nome=Robert|fecha=12 de marzu de 2011|obra=[[Digital Spy]]|editorial=[[Hachette Filipacchi Médias|Hachette Filipacchi (UK) Ltd]]}}</ref> «[[Cheers (Drink to That)]]» foi llanzáu como'l sestu y postreru senciellu del álbum, algamando los venti primeros nel Reinu Xuníu y nos diez primeros nos Estaos Xuníos. En febreru de 2011, «Only Girl (In the World)», ganó'l premiu a la Meyor Grabación Dance nos [[Premios Grammy]].<ref name=Grammy2011>{{cita noticia|url=http://theenvelope.latimes.com/news/breaking/newsletter/la-et-env-grammys-nominees-2010-list,0,4822287.htmlstory|títulu=53rd Annual Grammy Awards nominees list|fechaaccesu=2 d'avientu de 2010|obra=Los Angeles Times|editorial=Tribune Company}}</ref> En xunu de 2011, Rihanna embarcar na so xira [[Loud Tour]], diez nueches dafechu vendíes nel [[The O2 Arena]] en Londres, siendo l'artista femenina con más espectáculos vendisos na historia del llugar.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/473127/rihanna-to-kick-off-north-american-loud-tour-in-june|títulu=Rihanna To Kick Off North American 'Loud' Tour in June|fechaaccesu=23 de febreru de 2011|autor=Concepcion, Mariel|fecha=10 de febreru de 2011|obra=Billboard}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.capitalfm.com/artists/rihanna/news/o2-sable-record/|títulu=Rihanna Breaks O2 Arena Record With Final 'Loud' Tour Gig|fechaaccesu=22 d'avientu de 2011|fecha=15 de febreru de 2012|obra=Capital FM}}</ref>La xira foi la séptima xira más taquillera en tol mundu de 2011.<ref name="PSP">{{cita web|url=http://www.pollstarpro.com/charts/2011YearEndTop25WorldwideTours.pdf|títulu=Pollstar: Top 25 Worldwide Tours (1/1/2011 – 12/31/2011)|fechaaccesu=29 d'avientu de 2011|fecha=28 d'avientu de 2011|obra=Pollstar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151027033258/http://www.pollstarpro.com/charts/2011YearEndTop25WorldwideTours.pdf|fechaarchivu=2015-10-27}}</ref>Los trés últimos conciertos en Londres n'avientu de 2011 fueron filmaos pal segundu álbum de videu en vivu, de la cantante, tituláu ''[[Loud Tour Live at the O2]]'', que foi llanzáu'l 18 d'avientu de 2012.<ref>{{cita web|url=http://www.capitalfm.com/artists/rihanna/news/loud-tour-live-dvd/|títulu=Rihanna To Film Final Three Shows Of 'Loud' Tour For Live DVD|fechaaccesu=1 de xineru de 2013|fecha=19 d'avientu de 2011|editorial=[[Capital (radio network)|Capital FM]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.amazon.com/Rihanna-Loud-Tour-Live-O2/dp/B00AAQ7LP6/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1358979371&sr=8-2&keywords=loud+tour|títulu=Rihanna: Loud Tour Live at the O2 (2012)|fechaaccesu=18 d'avientu de 2012|fecha=23 de xineru de 2013|editorial=[[Amazon.com]]}}</ref> N'ochobre de 2011, [[Nicki Minaj]] llanzó la collaboración «[[Fly (cantar de Nicki Minaj)|Fly]]», con Rihanna.<ref>{{cita web|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/1/2011-10-15|títulu=UK Singles Chart 2011-10-15|fecha=15 de febreru de 2012|editorial=The Official Charts Company}}</ref> ''[[Talk That Talk]]'' foi llanzáu en payares de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a345070/rihanna-unveils-new-album-talk-that-talk-cover.html|títulu=Rihanna unveils new album 'Talk That Talk' cover|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011|autor=Fowler, Tara|fecha=11 d'ochobre de 2011|editorial=[[Digital Spy]]}}</ref>L'álbum debutó nel númberu trés nel ''[[Billboard 200]]'' con ventes de 198 000 copies<ref>Caulfield, Keith (November 30, 2011). "[http://www.billboard.com/articles/news/464922/michael-buble-bests-nickelback-rihanna-on-billboard-200 Michael Buble Bests Nickelback, Rihanna on Billboard 200]". Billboard. Nielsen Business Media. Retrieved November 30, 2011.</ref> y el númberu unu nel Reinu Xuníu, vendiendo 163 000. El primer senciellu, «[[We Found Love]]», encabezó les llistes en ventisiete países de tol mundu, ente los diez primeros en trenta países y rompió delles marques en tol mundu.<ref name="wflcharts">{{cita noticia|url=http://acharts.us/song/65699 |títulu= Rihanna Calvin Harris&nbsp;— We Found Love |obra=[[Music Charts]] |fechaaccesu=8 de xunu de 2012}}</ref> Encabezó la llista [[Billboard Hot 100]] mientres diez selmanes non consecutives, convirtiéndose nel senciellu de la cantante con más selmanes nel númberu unu y el númberu unu de más llarga duración del 2011.<ref name="wflcharts2">{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/465364/rihannas-found-her-way-back-to-hot-100-summit|obra=[[Billboard (magacín)|Billboard]]|títulu=Rihanna's 'Found' Her Way Back to Hot 100 Summit|editorial=[[Prometheus Global Media]]|nome=Gary|apellíu=Trust|fecha=2 de payares de 2011|fechaaccesu=7 de setiembre de 2012}}</ref><ref name="wflcharts3">{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/464691/rihannas-love-her-longest-leading-hot-100-non-1|obra=Billboard|títulu=Rihanna's 'Love' Her Longest-Leading Hot 100 Non. 1|editorial=Prometheus Global Media|nome=Gary|apellíu=Trust|fecha=21 d'avientu de 2011|fechaaccesu=7 de setiembre de 2012}}</ref> Más tarde el cantar foi nomada nel puestu 24 na llista de los grandes ésitos de tolos tiempos nel [[Billboard Hot 100]].<ref name=":0" /> «[[You Da One]]» y «[[Talk That Talk]]» (con Jay- Z) fueron llanzaos como'l segundu y tercer senciellu del álbum teniendo un ésitu moderáu. «[[Where Have You Been]]», el cuartu senciellu, llogró ésitu internacional, algamando'l númberu cinco nel [[Hot 100]] y seis nel Reinu Xuníu.<ref name="USHot100July7Peak">{{cita web|url=http://www.billboard.com/charts/hot-100#/charts/hot-100?chartDate=July 07, 2012|títulu=Hot 100 – Week of July 7, 2012|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012|fecha=7 de xunetu de 2012|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref><ref name="WHYBPeakUK">{{cita web|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/1/2012-05-26/|títulu=Archive Chart|fechaaccesu=26 de mayu de 2012|fecha=7 de xunetu de 2012|obra=[[The Official Charts Company]]}}</ref> «[[Cockiness (Love It)]]» foi llanzáu como sestu y postreru senciellu del álbum con un [[remix]], col raperu [[ASAP Rocky]].<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2012/09/04/new-music-rihanna-f-asap-rocky-cockiness-love-it-remix/#more-134429|títulu=New Music: Rihanna f/ A$AP Rocky&nbsp;– 'Cockiness (Remix)���|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012|editorial=Rap-Up.com}}</ref> === 2012-2014: actuación y ''Unapologetic'' === A principios de 2012, dos collaboraciones con Rihanna fueron llanzaes: «[[Princess of China]]» de [[Coldplay]] y «[[Take Care]]» de [[Drake (raperu)|Drake]].<ref>{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/465620/coldplays-paradise-video-stars-globe-trotting-elephant|títulu=Coldplay's 'Paradise' Video Stars Globe-Trotting Elephant|obra=[[Billboard (magacín)|Billboard]]|editorial=[[Prometheus Global Media]]|fecha=19 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.allaccess.com/urban/future-releases|títulu=Take Care O.S. urban radio release|obra=Web citation|editorial=Web citation|fecha=15 de febreru de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019091733/http://www.allaccess.com/urban/future-releases|archivedate=2015-10-19|fechaaccesu=2015-10-22}}</ref> En febreru de 2012, foi escoyida como la Meyor Artista femenina Internacional nos [[Brit Awards]], per segundu añu consecutivu.<ref>{{cita web|url=http://www.capitalfm.com/artists/kanye-west/news/rihanna-best-rap-song-grammy-awards-2012/|títulu=Kanye West And Rihanna Win Best Rap Song And Collaboration At Grammy Awards 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=12 de febreru de 2012|editorial=[[Capital (radio network)|Capital FM]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.brits.co.uk/news/2012/rihanna-wins-brits-2012-international-female-artist|títulu=Rihanna wins BRITs 2012 International Female Artist|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=21 de febreru de 2012}}</ref> En marzu de 2012 foi llanzamientu simultáneu de collaboraciones ente Rihanna y Chris Brown: un [[remix]] de «[[Birthday Cake]]» y «[[Turn Up the Music]]». Les grabaciones recibieron respuestes principalmente negatives debíu al casu de violencia doméstica ente la pareya.<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a385634/rihanna-didnt-expect-negative-chris-brown-duet-reaction.html|títulu=Rihanna 'didn't expect negative Chris Brown duet reaction'|fechaaccesu=14 de xunu de 2012|autor=Corner, Lewis|fecha=6 de xunu de 2012|editorial=[[Digital Spy]]}}</ref> En setiembre de 2012, «[[We Found Love]]», ganó'l MTV Video Music Award por Meyor Video del Añu, polo que Rihanna ye la primer muyer en recibir el gallardón más d'una vegada.<ref name="2012 VMA">{{cita web|url=http://music.yahoo.com/blogs/awards/rihanna-one-direution-top-vmas-022745243.html|títulu=Rihanna, One Direution Top VMAs|fechaaccesu=7 de setiembre de 2012|fecha=6 de setiembre de 2012|editorial=[[Yahoo]]}}</ref> [[Ficheru:Rihanna concert in Washington DC (2).jpg|thumb|320px|right|Rihanna cantando en The Concert for Valor en Washington, D.C.]] Rihanna interpretó a la suboficial (GM2) Cora Raikes na so primer película teatral ''[[Battleship (película)|Battleship]]'', que foi llanzada'l 18 de mayu de 2012.<ref>{{cita noticia|url=http://www.mtv.com/news/articles/1647050/20100902/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Begins Filming 'Battleship' In Hawaii|apellíu=Dinh|nome=James|fecha=2 de setiembre de 2010|editorial=MTV|fechaaccesu=6 de setiembre de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100904235102/http://www.mtv.com/news/articles/1647050/20100902/rihanna.jhtml|archivedate=2010-09-04}}</ref> Basada nel xuegu del mesmu nome. La película y l'actuación de Rihanna recibieron crítiques negatives. Rihanna recibió'l premiu Golden Raspberry a la peor actriz de repartu<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a461205/twilight-breaking-dawn-part-2-kristen-stewart-rihanna-win-razzies.html|títulu=Twilight Breaking Dawn – Part 2, Kristen Stewart, Rihanna win Razzies|fechaaccesu=24 de febreru de 2013|apellíu=Daniels|nome=Colin|fecha=24 de febreru de 2013|obra=[[Digital Spy]]}}</ref> y recibió un [[Teen Choice Award]] a l'actriz revelación. Ella apaeció en ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' un [[documental]] en [[3D]] sobre la cantante de [[Katy Perry]]. El 19 d'agostu de 2012, Rihanna apaeció nel primer episodiu de la segunda temporada del programa de televisión d'[[Oprah Winfrey]].<ref name="Oprah">{{cita noticia|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/20/rihanna-forgives-still-loves-chris-brown-oprah-video_n_1809431.html|títulu=Rihanna Says She's Forgiven Chris Brown And Still Loves Him On 'Oprah's Next Chapter' (VIDEO)|editorial=Huffington Post|fecha=20 d'agostu de 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|nome=Jason|apellíu=Hughes}}</ref> L'episodiu ye'l segundu más altu en cuotes de pantalla na historia del programa.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/ratings/2012/08/21/oprahs-next-chapter-rihanna-interview-ranks-number-1-in-key-women-deamos-in-time-period-and-number-2-in-all-of-primetime-among-all-ad-supported-cable-delivering-25-million-viewers-337112/20120821own01/ 'Ratings- ''Oprah's Next Chapter'' '] ''The Futon Critic'' August 21, 2012</ref> El Séptimu álbum d'estudiu de Rihanna, ''[[Unapologetic]]'', foi llanzáu en payares de 2012<ref>{{cita web|url=http://www.vancouversun.com/entertainment/celebrity/Rihanna+clearly+Unapologetic+about+Tour+stop/7560994/story.html|títulu=Rihanna clearly Unapologetic about 777 Tour stop in Toronto|fechaaccesu=16 de payares de 2012|editorial=[[Vancouver Sun]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180915210816/http://www.vancouversun.com/entertainment/celebrity/Rihanna+clearly+Unapologetic+about+Tour+stop/7560994/story.html|fechaarchivu=2018-09-15}}</ref> Como promoción, enantes del llanzamientu del álbum, Rihanna embarcar nel [[777 Tour]], una mini xira de siete conciertos en siete países en siete díes.<ref>{{cita noticia|url=http://articles.nydailynews.com/2012-11-15/news/35139367_1_rihanna-fan-plane-bloggers|obra=New York Daily News|títulu=Rihanna takes fans, media on party plane trip to 7 countries|nome=Joyce|apellíu=Chen|fecha=23 de payares de 2012|fechaaccesu=15 de payares de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926181156/http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/rihanna-takes-fans-media-party-plane-trip-7-countries-article-1.1202950|archivedate=2015-09-26}}</ref> Un documental de la xira foi llanzáu más tarde. Nos Estaos Xuníos, l'álbum debutó nel númberu unu nel ''[[Billboard 200]]'' con ventes de 238 000, siendo'l primer álbum númberu unu de Rihanna nel país. L'álbum foi'l tercer álbum consecutivu númberu unu de Rihanna nel Reinu Xuníu y el quintu en Suiza.<ref>{{cita web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Rihanna&titel=Unapologetic&cat=a|títulu=Rihanna – Unapologetic|fechaaccesu=28 de payares de 2012|fecha=2 d'avientu de 2012|obra=hitparade.ch}}</ref> El primer senciellu del álbum, «[[Diamonds]]», algamó'l númberu unu en más de venti países de tol mundu, incluyendo nel [[Billboard Hot 100]], el so docenu númberu unu na llista que la empató con [[Madonna]] y [[The Supremes]] nel cuartu llugar de los artistes con más númberos unu na historia de la llista.<ref name="Trust">{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/articles/news/474056/rihannas-diamonds-shines-atop-hot-100|obra=Billboard|títulu= Rihanna's 'Diamonds' Shines Atop Hot 100 |editorial=Nielsen Business Media, Inc|nome=Gary|apellíu=Trust|fecha=21 de payares de 2012|fechaaccesu=21 de payares de 2012}}</ref> El segundu senciellu, «[[Stay (cantar de Rihanna)|Stay]]» (con Mikky Ekko), llegó a los cinco primeros en más de venti países, incluyendo'l númberu trés nel Billboard Hot 100.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/chart-alert/1549395/baauers-harlem-shake-debúes-atop-revamped-hot-100|títulu=Baauer's 'Harlem Shake' Debúes Atop Revamped Hot 100|fechaaccesu=21 de febreru de 2013|apellíu=Trust|nome=Gary|fecha=21 de febreru de 2013|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Mediu|allugamientu=New York, NY}}</ref> «[[Pour It Up]]» foi llanzáu como'l tercer senciellu, algamando'l númberu 19 nel Hot 100.<ref name="billboard.com">http://www.billboard.com/artist/365068/Rihanna/chart?f=379</ref> «[[Right Now (cantar de Rihanna)|Right Now]]», con [[David Guetta]], foi'l cuartu simple del álbum. Tuvo poco desempeñu comercial por cuenta de la nula promoción d'este y a l'ausencia de videoclip. El quintu y postreru senciellu del álbum foi «[[What Now]]», algamando la posición 25 nel [[Billboard Hot 100]]. ''[[Forbes]]'' empezó a informar sobre los ingresos de Rihanna nel 2012, calculando que llogró $53 millones de dólares pola so música, xira y productos.<ref name="autogenerated1">{{cita noticia|apellíu=Pomerantz|nome=Dorothy |url=http://www.forbes.com/celebrities/#p_1_s_a0_All%20categories_|títulu=The World's Most Powerful Celebrities|obra=[[Forbes]]|editorial=Forbes, Inc|fecha=16 de mayu de 2012|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012}}</ref> En febreru de 2013 nos [[Premios Grammy]], Rihanna ganó'l so sestu premiu Grammy, na categoría Meyor video musical versión curtia por «[[We Found Love]]» (2011).<ref>{{cita noticia|url=http://www.rollingstone.com/music/news/early-grammy-winners-include-rihanna-jay-z-and-kanye-west-20130210|títulu=Early Grammy Winners Include Rihanna, Jay-Z and Kanye West|editorial=Rolling Stone|fecha=10 de febreru de 2013|fechaaccesu=11 de febreru de 2013}}</ref>La quinta xira de conciertos de la cantante, [[Diamonds World Tour]], empezaron en marzu de 2013, en sofitu a ''Unapologetic''.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1693402/rihanna-tour-dates-vma-2012.jhtml|títulu=Rihanna Unveils Diamonds Tour Dates After Big VMA Night|fechaaccesu=9 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=7 de setiembre de 2012|obra=[[MTV]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120909225914/http://www.mtv.com/news/articles/1693402/rihanna-tour-dates-vma-2012.jhtml|fechaarchivu=2012-09-09}}</ref> Rihanna apaeció na película de [[Seth Rogen]] y [[Evan Goldberg]], ''[[This Is the End]]'', llanzada en xunu de 2013.<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a469803/this-is-the-end-rihanna-doesnt-make-it-in-red-band-trailer.html|títulu='This Is the End': Rihanna doesn't make it in red band trailer|fechaaccesu=2 d'abril de 2013|fecha=2 d'abril de 2013|obra=Digital Spy}}</ref>Esi mesmu mes, l'artista de hip hop d'Estaos Xuníos [[Wale]] llanzó una versión [[remix]] del so senciellu «[[Bad (cantar de Michael Jackson)|Bad]]», con Rihanna.<ref>{{cita web|url=https://itunes.apple.com/us/album/bad-remix-feat.-rihanna/id657264827?i=657264828|títulu=iTunes – Music – Bad [Remix] (feat. Rihanna) – Single by Wale|fechaaccesu=3 de xunu de 2013|fecha=5 de xunu de 2013|editorial=iTunes}}</ref> N'ochobre de 2013, [[Eminem]] llanzó'l so senciellu con Rihanna, «[[The Monster (cantar)|The Monster]]». Col cantar llegando númberu unu nel [[UK Singles Chart]], Rihanna xunir a [[Elvis Presley]] y [[The Beatles]] como unu de los trés artistes que llograron un númberu unu cada añu mientres siete años consecutivos.<ref>[http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-and-rihanna-deny-one-direution-their-fourth-number-1-2585/]</ref> El cantar algamó'l númberu unu nel [[Billboard Hot 100]], siendo'l simple númberu 13 de Rihanna en llegar a esa posición, empatándola con [[Michael Jackson]] nel tercer puestu de los artistes con más númberos unu nos 55 años d'historia de la llista. Amás, Rihanna convertir na artista solista más rápida en llograr 13 grandes ésitos, superando'l récor anterior de [[Mariah Carey]] (siete años, ocho meses y 19 díes ), con namái [[The Beatles]] algamando 13 númberos unu con mayor rapidez.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/5820081/eminem-rihanna-rule-hot-100-with-the-monster|títulu=Eminem, Rihanna Rule Hot 100 With 'The Monster'|fechaaccesu=11 d'avientu de 2013|apellíu=Trust|nome=Gary|fecha=11 d'avientu de 2013|obra=[[Billboard (magacín)|Billboard]]|editorial=Nielson Soundscan, Inc}}</ref> El raperu [[Pitbull (cantante)|Pitbull]] reveló mientres una entrevista n'avientu de 2013 que l'artista que collaboraría nel so cantar «[[Timber]]» orixinalmente diba ser Rihanna, sicasí, afirmó que la cantante taba trabayando nel primer senciellu del próximu discu de [[Shakira]] y nun tenía tiempu pa grabar «Timber».<ref>http://au.news.yahoo.com/a/20285847/rihanna-teams-with-shakira-for-duet/</ref>El primer simple del próximu álbum de Shakira foi programáu pa salir a finales de 2013,<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/5763194/q4-label-special-rcas-tom-corson-and-peter-edge-on-miley-britney-jt-the-adult</ref> pero retardar hasta xineru de 2014.<ref>http://www.eltiempo.com/elenco/shakira-y-rihanna-faen-una-cancion_13254221-4</ref>El 6 de xineru Rihanna y Shakira revelaron que'l senciellu, «[[Can't Remember to Forget You]]», sería llanzáu'l 13 de xineru de 2014.<ref>http://www.eonline.com/news/496274/rihanna-reveals-duet-with-shakira-teases-release-date-for-can-t-remember-to-forget-you</ref>Rihanna y Eminem tuvieron presentándose en Los Angeles, New Jersey y Detroit como parte la xira [[The Monster Tour]].<ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2604147/Rihanna-Eminem-delight-A-list-crowd-2014-MTV-Movie-Awards-perform-The-Monster-live-time.html</ref> En mayu de 2014, Rihanna dexó la so discográfica [[Def Jam Recordings]] pa xunise dafechu a [[Roc Nation]], discográfica que representara a la cantante dende ochobre de 2010.<ref>http://www.complex.com/music/2014/05/rihanna-roc-nation-management-label-deal</ref> === 2015-presente: octavu álbum d'estudiu ''(R8)'' y ''Home'' === El 24 de xineru de 2015, Rihanna llanzó al mercáu dixital el cantar «[[FourFiveSeconds]]» con [[Kanye West]] y [[Paul McCartney]].<ref>http://time.com/3681571/rihanna-kanye-west-paul-mccartney-fourfiveseconds/</ref><ref>http://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/01/24/rihanna-releases-new-song-featuring-paul-mccartney-and-kanye-west/</ref> La cantante afirmó al traviés de la so cuenta oficial de twitter que «FourFiveSeconds» ye'l so nuevu senciellu. El [[3 de febreru]] llanzóse'l video oficial del senciellu.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kt0g4dWxEBo Rihanna And Kanye West And Paul McCartney - FourFiveSeconds]</ref> Rihanna presentar xunto a Kanye West y Paul McCartney na 57 edición de los [[Premios Grammy]], que se celebraró el domingu 8 de febreru. El día [[26 de marzu]] foi puesta a la venta en [[iTunes]], [[Bitch Better Have My Money]] o como ye embrivíu BBHMM, como segundu senciellu del so próximu álbum y el [[2 de xunetu]] del 2015 llanzóse'l videu.<ref>{{cita web|url = https://www.youtube.com/watch?v=B3eAMGXFw1o|títulu = Rihanna - Bitch Better Have My Money (Explicit)|fechaaccesu = 2015-07-02}}</ref> Rihanna va emprestar la so voz pa la película animada, ''[[Home (película de 2015)|Home]]'', que va ser llanzada'l 27 de marzu de 2015.<ref>http://www.mtv.co.uk/rihanna/news/watch-trailer-for-rihannas-new-animated-movie-home</ref> La cantante va tener el papel principal, xunto a [[Steve Martin]] y [[Jennifer Lopez]]. Amás confirmóse que la cantante ta trabayando nun [[álbum conceptual]] basáu nel filme.<ref>http://www.theguardian.com/music/2014/feb/27/rihanna-concept-album-dreamworks-animated-film</ref><ref>http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5915806/rihanna-to-make-concept-album-for-animated-film</ref> El primer senciellu, «[[Towards the Sun]]» del álbum. álbum foi llanzáu'l 24 de febreru. El [[14 d'abril]] foi llanzáu a la venta'l senciellu, [[American Oxygen]] que foi escrita por Alex da Kid, Candice Pillay, Sam Harris y Rihanna, ente que la producción foi realizada por Kid xunto col raperu [[Kanye West]], que ye perteneciente al so próximu octavu álbum d'estudiu. El so octavu album d'estudiu llámase "Anti" ella revelo'l nome nuna esposición d'arte d'este mesmu discu, que según ella va salir llueu. == Arte == === Estilu musical === Mientres Rihanna grababa pistes pal so tercer álbum d'estudiu, ''[[Good Girl Gone Bad]]'', tomó clases de cantar de [[Ne-Yo]].<ref name="VoiceLessons"/> La so actuación vocal en ''[[Loud]]'' (2010), recibió comentarios positivos de los críticos. James Skinner de la [[BBC]] emponderó la voz de Rihanna nel cantar «Love the Way You Lie (Part II)». Escribió que la so voz ye poderosa y que se trata de les vocales de Rihanna al mandu, lo que fondia'l cantar.<ref name="BBCLoudReview">{{cita noticia|apellíu=Skinner|nome=James|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/x5fd |títulu=Music – Review of Rihanna – Loud|editorial=BBC Music. BBC|fecha=15 de payares de 2010|fechaaccesu=29 de xineru de 2011}}</ref> Andy Gill de ''[[The Independent]]'' cunta que «[[California King Bed]]» cuenta cola so meyor interpretación vocal.<ref>{{cita noticia|apellíu=Gill|nome=Andy|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/album-rihanna-loud-mercury-2131509.html|títulu=Album: Rihanna, ''Loud'' (Mercury)|obra=[[The Independent]]|editorial=Independent Print Limited|fecha=12 de payares de 2010|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2012|location=London}}</ref>Nuna revisión de ''[[Unapologetic]]'', la revista ''[[Billboard]]'' escribió, En Diamonds atópense ye les vocales de Rihanna más apasionaes hasta la fecha.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/review/1066751/rihanna-unapologetic-track-by-track-review|títulu=Rihanna, 'Unapologetic': Track-By-Track Review|fechaaccesu=10 de xunetu de 2013|apellíu=Hampp|nome=Andrew|fecha=17 de payares de 2012|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref>Jon Caramanica de ''[[The New York Times]]'' afirmó que nos últimos años la so voz foi una arma de frialdá emocional ya indiferencia estratéxica. Ye decididamente pocu amistosa, fecha pa dar órdenes.<ref>{{cita noticia|apellíu=Caramanica|nome=Jon|url=http://www.nytimes.com/2012/11/21/arts/music/rihannas-album-unapologetic-makes-most-of-her-talent.html?pagewanted=all&_r=0|títulu=Rihanna's Album 'Unapologetic' Makes Most of Her Talent |obra=The New York Times|editorial=Critic's Notebook Music|fecha=20 de payares de 2012|fechaaccesu=10 de xunetu de 2013}}</ref>El volume 65 de la serie de llibros ''Contemporary Black Biography'' señala que Rihanna ye la rara diva de [[R&B]] en remanecer del mundu del Caribe.<ref>{{Cita llibru|añu=2008|títulu=Contemporary Black biography|volume=65|páxines=136(?)|editorial=[[Gale (Cengage)|Gale]]/University of Michigan|isbn=978-0-7876-9542-2}}</ref> Nel momentu del so debú, foi comercializada como una cantante de [[reggae]] por causa de la so ascendencia caribeña.<ref name="AllmusicMusicSun">{{cita web|url=http://www.allmusic.com/album/music-of-the-sun-r783863/credits|títulu=Music of the Sun – Rihanna|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011|apellíu=Birchmeier|nome=Jason|editorial=[[Allmusic]]. [[Rovi Corporation]]}}</ref>Ella empezó a grabar cantares que fueron inspiraes polos xéneros de la música del Caribe, tales como la soca, [[dancehall]] y reggae. Más tarde coló a una amplia gama de xéneros musicales como'l [[dance-pop]], [[hip hop]], [[dubstep]], [[rock]] y [[house (música)|house]].<ref>{{cita noticia|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article561412.ece|títulu=The Times/Universal new talent: Rihanna|apellíu=Jelbert|nome=Steve|fecha=2 de setiembre de 2005|obra=The Times|location=UK|fechaaccesu=3 de setiembre de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615163517/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article561412.ece|archivedate=2011-06-15}}</ref>Dalgunes de los sos cantares tamién s'inspiren al traviés de [[samples]], teniendo samples d'otros artistes.<ref>{{cita web|url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/rihanna-samples-avril-lavigne-on-loud/7709017|títulu=Rihanna Samples Avril Lavigne on 'Loud'|fechaaccesu=27 de setiembre de 2012|apellíu=Sciarretto|nome=Amy|fecha=21 d'ochobre de 2010|editorial=[[Artistdirect]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121022123420/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/rihanna-samples-avril-lavigne-on-loud/7709017|fechaarchivu=2012-10-22}}</ref>La combinación de xéneros como'l dancehall y reggae nel so álbum debú, ''[[Music of the Sun]]'' (2005), foi complementedo por Kelefa Sanneh de ''The New York Times'', que dixo: "El dancehall y reggae paez dacuando como una forma furiosamente insular de la música, pero... Rihanna ye namái la postrera cantante n'afayar la versatilidad que pueden tener los ritmos electrónicos".<ref>{{cita noticia|apellíu=Sanneh|nome=Kelefa|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03EFDD1531F936A3575AC0A9639C8B63|títulu=Critics Choice: new CDs|obra=[[The New York Times]]|editorial=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]]|fechaaccesu=27 de setiembre de 2012|fecha=5 de setiembre de 2005}}</ref> El so álbum debú cuntó cola producción de [[Stargate (equipu de producción)|Stargate]] y dúu de productores Carl Sturken y Evan Rogers.<ref name="VoiceLessons">{{cita noticia |apellíu=Moss |nome=Corey |títulu=Rihanna Gets Voice Lessons From Ne-Yo For 'Fresh, Uptempo' New Tracks |url=http://www.mtv.com/news/articles/1553347/20070226/rihanna.jhtml |obra=MTV News |editorial=MTV Networks and TM MTV Networks |fecha=27 de febreru de 2006 |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104042919/http://www.mtv.com/news/articles/1553347/20070226/rihanna.jhtml |archivedate=2009-01-04 }}</ref> ''[[A Girl Like Me]]'' (2006) vio a Rihanna infundir un pocu de la música rock na pista «Kisses Don't Lie»,<ref name="RockSideLP">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1524534/20060217/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Getting In Touch With Her Rock Side For Next LP|fechaaccesu=27 de setiembre de 2012|apellíu=Tecson|nome=Brandee J.|fecha=22 de febreru de 2006|editorial=[[MTV News]]. [[Viacom]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081226231134/http://www.mtv.com/news/articles/1524534/20060217/rihanna.jhtml|fechaarchivu=2008-12-26}}</ref>un soníu que tamién usaría en temes como «[[Shut Up and Drive]]» y «[[Rockstar 101]]». L'álbum incluyía ritmos [[pop]] y R&B. Rihanna trabayó pal so segundu discu con Sturken y Rogers, JR Rotem y Ne-Yo.<ref name="SOSsampled">{{cita publicación |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1193596,00.html |títulu=Rihanna is Having a Moment |apellíu=Greenblatt |nome=Leah |fecha=12 de mayu de 2006 |work=Entertainment Weekly |fechaaccesu=1 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915210555/https://www.ew.com/ew/article/0,,1193596,00.html |archivedate=2018-09-15 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1527788/20060404/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Hooking Up With Ne-Yo When She's Done Crying 'S.O.S.'|fechaaccesu=28 de setiembre de 2012|apellíu=Kaufman|nome=Gil|fecha=5 d'abril de 2006|editorial=MTV News. Viacom|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090629010135/http://www.mtv.com/news/articles/1527788/20060404/rihanna.jhtml|fechaarchivu=2009-06-29}}</ref>Les balaes del álbum fueron descrites como elegantes y madures, amosando crecedera artística.<ref>{{cita web|url=http://www.allmusic.com/album/a-girl-like-me-mw0000348566|títulu=Review: A Girl like Me|fechaaccesu=28 de setiembre de 2012|apellíu=Jeffries|nome=David|fecha=25 d'abril de 2006|editorial=[[Allmusic]]}}</ref> Con ''[[Good Girl Gone Bad]]'' (2007) tomó una direición distinta, del dancehall de los sos materiales anteriores a cantares uptempo.<ref>{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_6690000/newsid_6690400/6690467.stm |títulu=Album Review: Rihanna&nbsp;— Good Girl Gone Bad |fecha=25 de mayu de 2007 |obra=[[BBC Online]] |fechaaccesu=1 de xunu de 2009}}</ref> Trabayó con nuevos productores nel álbum, incluyendo [[Timbaland]], [[Sean Garrett]] y [[Christopher Stewart]], quien produció l'ésitu internacional de «[[Umbrella]]».<ref>{{cita noticia|apellíu=Rodriguez|nome=Jayson|títulu=Rihanna's 'Umbrella' Was 'The Perfect Storm' That Almost Didn't Happen: Behind The Grammys|url=http://www.mtv.com/news/articles/1580820/20080201/rihanna.jhtml|editorial=MTV News. Viacom|fecha=6 de febreru de 2007|fechaaccesu=28 de setiembre de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090909141200/http://www.mtv.com/news/articles/1580820/20080201/rihanna.jhtml|archivedate=2009-09-09}}</ref> Rihanna volvió entrar nuna nueva direición musical y llírica con ''[[Rated R (álbum de Rihanna)|Rated R]]'', saliendo del dance-pop a un estilu con elementos de [[hip hop]], [[rock]], [[dubstep]] y [[dancehall]].<ref name="VentedOnLP">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1626934/rihanna-vented-on-her-just-released-rated-r-album.jhtml|títulu=Rihanna 'Vented' On Her Just-Released Rated R Album|fechaaccesu=27 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=24 de payares de 2009|editorial=[[MTV News]]. [[Viacom]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121113001754/http://www.mtv.com/news/articles/1626934/rihanna-vented-on-her-just-released-rated-r-album.jhtml|fechaarchivu=2012-11-13}}</ref>Grabáu dempués d'incidente col so entós noviu, [[Chris Brown (cantante)|Chris Brown]], l'álbum tuvo un tonu muncho más escuru y taba llenu de diverses emociones qu'esperimentó a lo llargo de 2009.<ref name="VentedOnLP"/>Siguió reinventando la so música y soníu con ''[[Loud]]'' (2010). Quería tener más diversión cola so música ya imaxe, ente qu'esperimentaba con material nuevo. L'álbum ye un amiestu de balaes, himnos de fiesta y el empoderamiento de cantares d'amor con elementos pop, que van dende'l dance-pop al R&B.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1651058/rihannas-loud-preview-eminem-gets-dark-on-otherwise-light-lp.jhtml|títulu=Rihanna's Loud Preview: Eminem Gets Dark On Otherwise Light LP|fechaaccesu=28 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=29 d'ochobre de 2010|editorial=MTV News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120825082709/http://www.mtv.com/news/articles/1651058/rihannas-loud-preview-eminem-gets-dark-on-otherwise-light-lp.jhtml|fechaarchivu=2012-08-25}}</ref>Descritu como una grabación sexy y sexual, ''[[Talk That Talk]]'' (2011) foi similar a ''Rated R'', una y bones dambos contienen hip hop, R&B, dancehall y xéneros dubstep.<ref>{{cita web|url=http://popcrush.com/rihanna-talk-that-talk-album-review/|títulu=Rihanna&nbsp;– 'Talk That Talk'&nbsp;– Album Review|fechaaccesu=1 d'avientu de 2011|apellíu=Sciarretto|nome=Amy|editorial=Popcrush}}</ref> ''Loud'' y ''Talk That Talk'' tamién dieron el so regresu a los sos raigaños dancehall, evidente nes pistes como «[[Man Down]]» y «Watch n' Learn».<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1651820/rihannas-loud-continues-leak-online.jhtml|títulu=Rihanna's Loud Continues To Leak Online|fechaaccesu=28 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=9 de payares de 2009|editorial=MTV News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130514133358/http://www.mtv.com/news/articles/1651820/rihannas-loud-continues-leak-online.jhtml|fechaarchivu=2013-05-14}}</ref>Tamién se diversificó na música [[house (música)|house]] con temes como «We Found Love», «Only Girl (In the World)» y «Complicated».<ref name="NewMadonna">{{cita web|url=http://newsroom.mtv.com/2011/10/20/is-rihanna-really-the-new-madonna/|títulu=Is Rihanna Really The New Madonna?|fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=20 d'ochobre de 2011|obra=MTV|urlarchivu=https://archive.today/20130129134415/http://newsroom.mtv.com/2011/10/20/is-rihanna-really-the-new-madonna/|fechaarchivu=2013-01-29}}</ref> === Inflúis === {{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|testu = [[Madonna]] y [[Bob Marley]] fueron grandes influencies pa Rihanna. |semeya1 =MDNA à l'Olympia 10.jpg|anchu1 = 160|semeya2 = Bob-Marley.jpg|anchu2 = 143}} Rihanna nomó a [[Madonna]] como'l so ídolu y mayor influencia, diciendo que la so meta ye ser la "Madonna negra".<ref name="biggest"/><ref>{{cita noticia|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/rihanna/rihannas-acting-plans.html|títulu=Rihanna's acting plans|apellíu=Showbiz|nome=Bang|obra=''[[AskMen.com]]''|editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN Entertainment, Inc.]]|fecha=27 d'agostu de 2007|fechaaccesu=22 de payares de 2010}}</ref> Rihanna espresó: "Creo que Madonna foi una gran inspiración pa mi, especialmente nel mio trabayu anterior. Si tuviera qu'esaminar la so evolución, creo que reinventó'l so estilu de vistir y la música exitosamente.<ref name="biggest">{{cita noticia|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a330967/rihanna-madonna-is-my-biggest-inspiration.html|títulu=Rihanna: 'Madonna is my biggest inspiration'|nome=Lewis|apellíu=Corner|editorial=[[Digital Spy]]|fecha=21 de xunetu de 2011|fechaaccesu=14 d'agostu de 2011}}</ref> Coles mesmes, sigue siendo una fuercia real nel entretenimientu en tol mundu". Rihanna tamién cita a [[Whitney Houston]] como una influencia importante y un ídolu. Nun artículu de revista ''InStyle'', dixo: "Ella ye un gran ídolu pal mio y bien influyente". Rihanna tamién cantó'l cantar de Houston, «[[For The Love Of You]]», na audición pal so contratu discográficu con [[Jay-Z]].<ref>{{Cita web |url=http://www.teenhollywood.com/2006/05/05/rihanna-ill-learn-from-whitneys-mistakes |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141226154801/http://www.teenhollywood.com/2006/05/05/rihanna-ill-learn-from-whitneys-mistakes |fechaarchivu=2014-12-26 }}</ref> Rihanna tamién citó a [[Mariah Carey]] como la so influencia y ídolu y dixo: "Almiraba enforma a Mariah ya inda lo faigo. Almirar como artista, y competir con ella ye un momentu que nunca voi escaecer mientres el restu de la mio vida".<ref name="BringsOnActing"/><ref>{{Enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,3655378,00.html|títulu=Exclusive Interview With Rihanna|obra=[[Artistdirect]]|editorial=[[Peer Media Technologies]]|fecha=12 de mayu de 2006|fechaaccesu=13 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080423045459/http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0%2C%2C3655378%2C00.html|fechaarchivu=2008-04-23}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.askmen.com/celebs/interview_200/206_rihanna_interview.html|títulu=Inerview: Rihanna|obra=''[[AskMen.com]]''|editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN Entertainment, Inc.]]|fecha=27 d'agostu de 2007|fechaaccesu=22 de payares de 2010}}</ref> De [[Janet Jackson]], Rihanna comentó que foi unu de los mios primeros iconos del pop femenín. "Ella yera tan vibrante, tenía muncha enerxía. Ella inda tien el poder. Ver nel escenariu y puede permanecer ellí mientres 20 minutos".<ref>{{cita publicación|apellíu=Collins|nome=Hattie|títulu=Janet Jackson on surviving the family circus and missing Michael|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article6931756.ece|work=The Sunday Times|allugamientu=UK|fecha=29 de payares de 2009|fechaaccesu=28 de payares de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601052847/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article6931756.ece|archivedate=2010-06-01}}</ref> [[Beyoncé]] foi nomada como una gran influencia,<ref>{{cita noticia|url=http://www.teenmusic.com/2005/08/20/rihanna-upstaged-by-beyonce|títulu=Rihanna Upstaged By Beyoncé |fecha=20 d'agostu de 2005 |editorial=TeenMusic.com |fechaaccesu=23 de febreru de 2011}}</ref><ref name="BringsRiddims">{{cita noticia |apellíu=Hoard |nome=Christian |títulu=Rihanna Brings Riddims |url=http://www.rollingstone.com/news/story/7567167/rihanna_brings_riddims |obra=Rolling Stone |fecha=18 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090222020244/http://www.rollingstone.com/news/story/7567167/rihanna_brings_riddims |archivedate=2009-02-22 }}|http://www.askmen.com/celebs/interview_200/206_rihanna_interview.html}}</ref> citando qu'ella la inspiró pa empezar la so carrera dempués de ver Knowles na televisión como parte de [[Destiny's Child]].<ref>{{cita noticia |títulu=Rihanna advises Idols to work like they have a hit |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070717/CI5_rihanna/20070717/?s_name=idol2007 |obra=[[CTV.ca]] |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519000337/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070717/CI5_rihanna/20070717/?s_name=idol2007 |archivedate=2008-05-19 }}</ref> Les sos otres influencies musicales inclúin a [[Bob Marley]],<ref>{{Enllaz rotu|{{cita web|títulu=Rihanna builds shrine to Bob Marley|url=http://www.iol.co.za/news/back-page/rihanna-builds-shrine-to-bob-marley-1.731261|editorial=Independent Online (Independent Newspapers (Pty) Limited)|fechaaccesu=24 de febreru de 2011|fecha=8 de payares de 2010}}</ref> [[Alicia Keys]],<ref name="Sixshot">{{cita noticia |títulu=Jay-Z's Latest Def Jam Artist 'Rihanna' Ready To Take Over! |url=http://www.sixshot.com/articles/5228/ |obra=SixShot.com |fecha=8 de xunu de 2005 |fechaaccesu=23 de mayu de 2009}} |http://www.iol.co.za/news/back-page/rihanna-builds-shrine-to-bob-marley-1.731261}}</ref> [[Destiny's Child]], [[Celine Dion]],<ref name=artistdirect>{{cita web|url=http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,3655378,00.html|títulu=ARTISTdirect's Exclusive Interview With Rihanna!|editorial=[[Artistdirect]]|cita=those were the kinds of artists that always influenced me. Celine Dion, Mandy Moore, Mariah Carey, Whitney Houston, Destiny's Child.|fecha=12 de mayu de 2006|fechaaccesu=23 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080423045459/http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0%2C%2C3655378%2C00.html|fechaarchivu=2008-04-23}}</ref> [[Brandy (cantante)|Brandy]]<ref>{{cita web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20043289_20043293_20043298,00.html|títulu=Caribbean Queen|obra=Entertainment Weekly|fecha=21 de xunu de 2007|fechaaccesu=3 de payares de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110818211832/http://www.ew.com/ew/article/0,,20043289_20043293_20043298,00.html|fechaarchivu=2011-08-18}}</ref> y [[Gwen Stefani]].<ref>{{cita web|títulu="Coming from Barbados, I really had not heard that much rock music," Rihanna confesses. "Touring with Gwen changed my perspective."|url=http://www.myspace.com/rihanna|editorial=MySpace|fechaaccesu=23 de mayu de 2009}}</ref> La música de Rihanna contién fuertes influencies de la música caribeña qu'inclúin reggae y el dancehall. El video de «[[Rude Boy (cantar)|Rude Boy]]» foi inspiráu polos sos raigaños caribeñes.<ref>{{Enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1632454/20100223/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna Says Clip For 'Rude Boy' Is 'A Pop Art Video'|apellíu=Rodriguez|nome=Jayson|fecha=23 de febreru de 2010|editorial=MTV|fechaaccesu=14 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100331233816/http://www.mtv.com/news/articles/1632454/20100223/rihanna.jhtml|fechaarchivu=2010-03-31}}</ref> Nuna entrevista, dixo que mientres crecía en [[Barbados]], creció escuchando la música reggae y cuando vieno a los Estaos Xuníos tuvo espuestu a distintos tipos de música.<ref>{{cita web| url=http://music.aol.com/video/qanda-whats-the-first-record-that-made-a-big-impact-on-you/rihanna/bc:15598608001| títulu=Q&A: What's the first record that made a big impact on you?| obra=[[AOL]]| fecha=3 de marzu de 2009| fechaaccesu=16 de mayu de 2009| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110818130020/http://music.aol.com/video/qanda-whats-the-first-record-that-made-a-big-impact-on-you/rihanna/bc:15598608001| fechaarchivu=2011-08-18}}</ref> Mientres la so xira [[The Good Girl Gone Bad Tour]], fixo una [[cover|versión]] de «Is This Love», onde rindió tributu a Marley, más tarde versionó «[[Redemption Song]]»,de Bob Marley & The Wailers.<ref>{{cita web|apellíu=Kreps|nome=Daniel|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/01/20/rihanna-covers-bob-marleys-redemption-song-for-haiti-relief/|títulu=Rihanna Covers Bob Marley's "Redemption Song" for Haiti Relief|obra=Rolling Stone|fecha=20 de xineru de 2010|fechaaccesu=14 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100126074058/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/01/20/rihanna-covers-bob-marleys-redemption-song-for-haiti-relief/|fechaarchivu=2010-01-26}}|http://music.aol.com/video/qanda-whats-the-first-record-that-made-a-big-impact-on-you/rihanna/bc:15598608001}}</ref> Rihanna comentó que [[Marilyn Monroe]] y la so ropa sirviéronlu d'inspiración visual pa videos musicales de «[[Hate That I Love You]]» y «[[Rehab (cantar de Rihanna)|Rehab]]», sicasí, les espeluznantes escenes de «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]» llamaron la comparanza con «[[Thriller (cantar)|Thriller]]» de [[Michael Jackson]].<ref>{{cita noticia |apellíu1= Wener |nome1=Ben|apellíu2= Fadroski |nome2=Kelli Skye | títulu = Making mix discs for your creeptastic party? Pick from our Halloween 50 | newspaper=[[The Orange County Register]] |fecha = 2 d'ochobre de 2008}}</ref> === Videos musicales y actuaciones === [[Ficheru:Rihanna with dancers live at Kollen Music Festival 2012.jpg|thumb|300px|left|Rihanna xunto a los sos baillarinos nel Kollen Music Festival 2012, en Noruega.]] Rihanna trabayó col direutor de videos musicales [[Anthony Mandler]] en más d'una docena de videos, siendo'l primeru «[[Unfaithful]]» (2006).<ref name="ManDownVid">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1663924/rihanna-man-down-music-video.jhtml|títulu=Rihanna Direutor Talks Upcoming 'Man Down' Video|fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|apellíu=Vena|nome=Jocelyn|fecha=16 de mayu de 2011|obra=MTV|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140215120128/http://www.mtv.com/news/articles/1663924/rihanna-man-down-music-video.jhtml|fechaarchivu=2014-02-15}}</ref> "Fiximos 16 videos xuntos, non toos son fuertes. Yo soi conocíu por videos como «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]», «[[Russian Roulette]]» y coses pol estilu, pero «[[Only Girl (In the World)]]» ye ensin dulda un video llenu de guapura", dixo Mandler.<ref name="ManDownVid"/> Jocelyn Vena de ''[[MTV]]'' escribió: "Rihanna, como [[Madonna]], tamién tien un enclín a faer de verdá videos musicales que s'afaen a los cantares que representen. «Unfaithful», «[[Love The Way You Lie]]», «[[Man Down]]» y «[[We Found Love]]» fueron filmaos como películes curties esplorando cuestiones como triángulos amorosos, maltratu, abusu de sustancies y el romance.<ref name="NewMadonna"/> El so video musical de «[[Umbrella]]», amuesa la transición de Rihanna a la edá adulta y la so acabante adoptar imaxe.<ref>{{cita noticia|url=http://www.mtv.com/news/articles/1568860/20070904/rihanna.jhtml|títulu=Rihanna's 'Painful' 'Umbrella' Shoot Kept Her On Her Toes: VMA Lens Recap|apellíu=Rodriguez|nome=Jayson|obra=MTV|fecha=5 de setiembre de 2007|fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907192218/http://www.mtv.com/news/articles/1568860/20070904/rihanna.jhtml|archivedate=2007-09-07}}</ref> Tamar Anitai de ''MTV Buzzworthy'' llista a «Disturbia» nel númberu cinco nel "Buzzworthy's Top 5 Most Paranoid Music Videos", comentando que "La paranoya nunca se vio tan sobrenaturalmente sexy".<ref>{{cita web|url=http://buzzworthy.mtv.com/2009/05/22/buzzworthys-top-5-most-paranoid-music-videos/|títulu=Buzzworthy's Top 5 Most Paranoid Music Videos|fechaaccesu=30 d'agostu de 2011|apellíu=Anitai|nome=Tamar|fecha=24 de xunetu de 2008|obra=MTV|editorial=Viacom|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514194957/http://buzzworthy.mtv.com/2009/05/22/buzzworthys-top-5-most-paranoid-music-videos/|fechaarchivu=2011-05-14}}</ref> El video de «Russian Rulette» cunta con Rihanna nuna habitación acolchada xugando la ruleta rusa cola so pareya. Tamién una escena onde la cantante ye pillada por un autu lo que se comparó col fregáu con [[Chris Brown (cantante)|Chris Brown]].<ref name="Top5MostVids">{{cita noticia|apellíu=Graham|nome=Charne|url=http://blogs.houstonpress.com/rocks/2011/10/rihanna_we_found_love.php?páxina=2|títulu=Rihanna's Top 5 Most Controversial Videos|obra=[[Houston Press]]|fecha=25 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=26 de setiembre de 2012}}</ref> El video musical de «[[Rude Boy (cantar)|Rude Boy]]» que foi inspiráu na cultura caribeña, foi comparáu col videu de la rapera [[M.I.A. (cantante)|M.I.A.]], «Boyz». En 2011, Rihanna llanzó trés polémicos videos musicales sobre'l sadomasoquismu, violación y violencia doméstica. El video de «[[S&M (cantar)|S&M]]» foi prohibíu n'once países pol so conteníu sexual.<ref>{{cita web|url=http://www.mirror.co.uk/celebs/news/2011/02/02/rihanna-causes-controversy-with-s-m-video-115875-22892349/|títulu=Rihanna causes controversy with S&M video|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012|apellíu=Rainbird|nome=Ashleigh|fecha=2 de febreru de 2011|obra=[[Daily Mirror]]|editorial=[[Trinity Mirror]]}}</ref> «[[Man Down]]», que presenta a Rihanna disparándo-y a un home nuna estación de tren, foi criticáu pol [[Parents Television Council]].<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1664864/rihanna-man-down-video.jhtml|títulu=Rihanna Pulls The Trigger In 'Man Down' Video|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012|apellíu=Dinh|nome=James|fecha=31 de mayu de 2011|editorial=MTV News. Viacom|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140101123153/http://www.mtv.com/news/articles/1664864/rihanna-man-down-video.jhtml|fechaarchivu=2014-01-01}}</ref> «[[We Found Love]]», qu'amuesa a Rihanna y el so interés amorosu nuna rellación non saludable y llena de drogues, provocó crítiques per parte del Tosquile Crisis Centre pol so mensaxe desaveniente.<ref>{{cita noticia|url=http://www.nme.com/news/rihanna/60035|títulu=Rihanna's video for 'We Found Love' is "a disgrace", say anti-tosquile campaigners|obra=[[NME]]|editorial=[[IPC Media]]|fecha=26 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012}}</ref>Charne Graham de ''Houston Press'' dixo: "¿Por qué los videos musicales de Rihanna saquen a toos de quicio cuando los videos igualmente sexuales y revesosos de los demás tán en rotación?". Y añadió: "ella namái-y gusta faer videos musicales que nos dean daqué de que falar".<ref>{{cita noticia|apellíu=Graham|nome=Charne|url=http://blogs.houstonpress.com/rocks/2011/10/rihanna_we_found_love.php|títulu=Rihanna's Top 5 Most Controversial Videos|obra=Houston Press|fecha=25 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226104835/http://blogs.houstonpress.com/rocks/2011/10/rihanna_we_found_love.php|archivedate=2012-02-26}}</ref>Rihanna ye la primer muyer que pasa los dos mil millones de visites nel sitiu web de videos musicales, [[VEVO]].<ref>{{cita web|url=http://www.entertainmentwise.com/news/68140/Rihanna-Beats-Lady-GaGa-To-2-Billion-YouTube-Hits|títulu=Rihanna Beats Lady GaGa To 2 Billion YouTube Hits|fechaaccesu=24 de xineru de 2012|fecha=4 de mayu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120128094252/http://www.entertainmentwise.com/news/68140/Rihanna-Beats-Lady-GaGa-To-2-Billion-YouTube-Hits|fechaarchivu=2012-01-28}}</ref> Hasta setiembre de 2013, había acumuláu más de cuatro mil millones de visites nel sitiu.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.co.uk/news/rihanna/390267-rihanna-passes-4-billion-views-on-vevo-most-certified-artist|títulu=Rihanna Cracks Four Billion Views On VEVO|fechaaccesu=5 de setiembre de 2013|fecha=5 de setiembre de 2013}}</ref> Denis Armstrong de ''Canadian Online Explorer'' comentó sobre la so actuación en [[Ottawa Bluesfest]], diciendo que'l so programa yera una fantasía de Disney, actitú coqueta y afalagos personales.<ref name="JamCanoe">{{cita noticia|url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/R/Rihanna/ConcertReviews/2006/07/15/1685868.html |títulu=CANOE&nbsp;— JAM! Music&nbsp;— Artists&nbsp;— ConcertReviews&nbsp;— Concert Review |apellíu=Armstrong |nome=Denis |fecha=14 de xunetu de 2006 |obra=[[Canoe.ca]] |fechaaccesu=4 de xunu de 2009}}</ref> La so interpretación de «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]» nos [[MTV Video Music Awards]] 2008 foi clasificada la décimu meyor actuación de los premios, según una encuesta de la revista [[Billboard]].<ref>{{cita noticia|url= http://www.billboard.com/articles/photos/live/467799/mtv-vmas-10-best-performances-ever-poll-results|títulu= MTV VMAs' 10 Best Performances Ever: Poll Results|obra= Billboard|editorial= Prometheus Global Media|fecha= 23 d'agostu de 2011|fechaaccesu=24 de setiembre de 2012|apellíu= Mapes|nome=Jillan}}</ref> Los sos revelandores traxes de cueru mientres [[The Good Girl Gone Bad Tour]] fueron altamente criticaos pol partíu islámicu conservador de Malasia, quien encamentaron prohibir la so xira de conciertos.<ref>{{cita noticia|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/malaysia/4314175/Malaysia-Muslims-want-Rihanna-concert-banned-because-she-is-too-sexy.html |títulu=Malaysia Muslims want Rihanna concert banned because 'she is too sexy' |apellíu= |nome= |fecha=22 de xineru de 2009 |obra=[[The Daily Telegraph]] |fechaaccesu=24 de setiembre de 2012 |location=London}}</ref> ===Imaxe pública=== En 2009 la revista ''New York'' describió a Rihanna, nos sos entamos, como una reina adolescente, y señaló que tien la capacidá de camudar d'aspeutu de forma espectacular y con gran facilidá.<ref>{{cita web|url=http://nymag.com/daily/fashion/2009/06/rihannas_beauty_evolution.html|títulu=Rihanna: Beauty Chameleon|fechaaccesu=5 de xunu de 2009|apellíu=Mangum|nome=Folia|fecha=3 de xunu de 2009|obra=[[New York (magacín)]]}}</ref>Depués del llanzamientu del so segundu álbum d'estudiu, ''[[A Girl Like Me]]'' (2006), munchos críticos sentíen que l'estilu de Rihanna, el soníu y material musical yeren demasiáu similares a los de [[Beyoncé]].<ref name="Washingtonpost">{{cita noticia|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/25/AR2006042501896.html |títulu=Quick Spin |apellíu=Charnas |nome=Dan |fecha=26 d'abril de 2006 |obra=The Washington Post |fechaaccesu=23 de mayu de 2009}}</ref>Apaecieron comentarios negativos cola so música,<ref>{{cita noticia |url=http://www.hippopress.com/music/rihanna05915.html |títulu=CD Reviews |apellíu=Diaz |nome=Amy |fecha=15 de setiembre de 2005 |editorial=HippoPress.com |fechaaccesu=24 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091020111145/http://www.hippopress.com/music/rihanna05915.html |archivedate=2009-10-20 }}</ref>videos musicales, actuaciones<ref>{{cita noticia |url=http://www.mtv.com/news/articles/1530426/20060508/yankee_daddy.jhtml?headlines=true |títulu=Daddy Yankee, Kanye, Mary J. Keep Hits Coming At Wango Tango |apellíu=Richard |nome=Yasmine |fecha=8 de mayu de 2006 |obra=MTV News |fechaaccesu=24 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070818050321/http://www.mtv.com/news/articles/1530426/20060508/yankee_daddy.jhtml?headlines=true |archivedate=2007-08-18 }}</ref> y la so imaxe onde desfavorablemente comparar coles de [[Beyoncé]].<ref>{{cita noticia|url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/nov/25/popandrock2 |títulu=Move over, Beyoncé |apellíu=Taylor |nome=Amina |fecha=25 de payares de 2005 |obra=The Guardian |location=UK |fechaaccesu=1 de xunu de 2009}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/rihanna_sos.php |títulu=Rihanna&nbsp;— SOS review |obra=[[Virgin Media]] |fechaaccesu=24 de mayu de 2009}}</ref>Dellos medios de comunicación llegaron a afirmar que [[Jay-Z]] formar pa ser un retruque de Beyoncé.<ref>{{cita noticia |url=http://moreresults.factiva.com/results/index/index.aspx?ref=SLMO000020060509y2590005n |títulu=Same old song, same old singer |apellíu=Johnson |nome=Kevin C. |fecha=9 de mayu de 2006 |editorial=[[St. Louis Post-Dispatch]] |fechaaccesu=24 de mayu de 2009 }}</ref> Rihanna dixo a la revista ''Look'': "Beyoncé ye una gran artista y siéntome honrada de ser mentada con ella, pero somos distintos artistes con distintos estilos".<ref name="MyLeague">{{cita noticia|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a359052/rihanna-theres-nobody-really-in-my-league.html|títulu=Rihanna: "There's nobody really in my league"|editorial=[[Digital Spy]]|fecha=9 de xineru de 2012|fechaaccesu=17 de xunu de 2012}}</ref>El video musical de «[[Umbrella]]» introduz una nueva imaxe de Rihanna, col so pelo curtiu y negru. Rihanna inspirar nel peñáu de [[Charlize Theron]] na película de ciencia ficción ''[[Aeon Flux]]'' (2005).<ref>{{cita web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-beauty/pictures/rihannas-hair-through-the-years-2012172/20926|títulu=Rihanna's Hair Through The Years|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2012|editorial=[[Us Magacín]]}}</ref>Nun artículu pa [[MTV News]], Rob Markmanm escribió: "El so álbum ''[[Good Girl Gone Bad]]'' (2007) paecía sirvir como precursor de lo que taba por venir. Non yá una estrella de pop impecable, Rihanna convirtióse nuna heroína en fueu pa les moces rebalbes perdayuri".<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1692110/rihanna-oprah-def-jam.jhtml|títulu=Rihanna 'Felt Stifled' By Def Jam's Pop-Princess Blueprint|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012|apellíu=Markman|nome=Rob|fecha=20 d'agostu de 2012|editorial=[[MTV News]]. [[Viacom]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140106041147/http://www.mtv.com/news/articles/1692110/rihanna-oprah-def-jam.jhtml|fechaarchivu=2014-01-06}}</ref> [[Ficheru:Rihanna AMA 2009 Red carpet.jpg|thumb|190px|right|Rihanna na alfombra colorada de los [[American Music Awards]], nel 2009.]] Conocida por reinventar el so estilu ya imaxe, yá que camudó la so apariencia personal delles vegaes, anotando distintes peñaos dende'l llanzamientu del so tercer álbum. Falando del so guardarropa, afirmó: "Convirtióse más en tomar un riesgu... siempres busco la figura más interesante o daqué que ta un pocu apartáu".<ref>{{cita noticia|url=http://www.digitalspy.com/celebrity/news/a309551/rihanna-i-take-risks-with-fashion.html|títulu=Rihanna: 'I take risks with fashion'|apellíu=Harp|nome=Justin|fecha=17 de marzu de 2011|obra=Digital Spy|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012}}</ref>Jess Cartner de ''[[The Guardian]]'' escribió que'l vestuariu de Rihanna ye del que más se fala, influyente y diseicionáu nel pop, agora mesmu. Tou lo qu'ella usa reproduzse darréu na cai, yá que viende".<ref>{{cita noticia|url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/jul/17/rihanna-evolution-style-icon|títulu=Rihanna: evolution of a style icon|apellíu=Cartner-Morley|nome=Jess|fecha=17 de xunetu de 2012|obra=[[The Guardian]]|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012|location=London}}</ref>Sicasí, la so evolución d'estilu foi criticáu por munchos críticos pol so fuertes mensaxes y traxes reveladores.<ref>{{cita noticia|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/05/19/cher-defends-rihanna-twitter_n_1529828.html|títulu=Cher Defends Rihanna On Twitter After Critics Slam Star's Style (NSFW) (TWEETS)|fecha=19 de mayu de 2012|obra=Huffington Post|fechaaccesu=18 de xunetu de 2013}}</ref> ''People'' llistu a Rihanna en segundu llugar en "10 Best Dressed Stars of 2008", escribiendo: "Rihanna cutió toles notes correutes nel so sofisticáu amiestu de vistíos glamorosos".<ref>{{cita web|url=http://www.peoplestylewatch.com/people/stylewatch/gallery/0,,20226392_2,00.html|títulu=PEOPLE'S 10 Best Dressed Stars of 2008|fechaaccesu=26 de mayu de 2009|apellíu=Liebling-Goldberg|nome=Melissa|fecha=17 de setiembre de 2008|obra=People}}</ref>L'artista de [[country]] [[Miranda Lambert]] almira la moda y l'estilu de Rihanna. "Yo non necesariamente inspiro en tol asuntu ensin suxetador, pero encántame que nunca se sabe lo que va llevar. Siempres caltién en fierros, lo que fai que sea atrevida ya interesante.<ref>{{cita noticia|url=http://www.okmagazine.com/blogs/miranda-lambert-almires-rihanna%E2%80%99s-fashion-risks|títulu=Miranda Lambert Almires Rihanna's Fashion Risks|apellíu=Nome|nome=Valerie|fecha=2 d'ochobre de 2009|obra=[[OK!]]|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012}}</ref>Al comentar sobre les mires culturales de les estrelles [[pop]] como modelos a siguir, ella dixo: "Ser un modelu a siguir fíxose más del mio trabayu de lo que yo quería que fuera. Pero non, yo namái quiero faer música. Eso ye tou".Nun mayu 2013 entrevista con [[MTV]], l'escritor y feminista Eve Ensler emponderó al cantante, diciendo: "Yo soi un gran fan de Rihanna, creo que tien una especie d'axencia sobre la so sexualidá y ta abierta alrodiu de la so sexualidá, ella tien una enorme gracia y ye inmensamente talentosu".<ref name="PraisedVagina">{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a480105/rihannas-daring-sexuality-praised-by-natura-monologues-writer.html|títulu=Rihanna's 'daring sexuality' praised by 'Natura Monologues' writer|fechaaccesu=9 de mayu de 2013|fecha=11 de mayu de 2013|obra=[[Digital Spy]]}}</ref> Nun artículu de para la revista [[Vogue (revista)|Vogue]], l'escritor Plum Sykes, dixo que Rihanna convirtióse na más escitante musa de la moda.<ref>{{cita web|url=http://www.vogue.com/magazine/article/rihanna-fashions-most-exciting-new-muse/#1|títulu=The Rihanna Effect: Fashion's Most Exciting Muse, On Her Third Vogue Cover|fechaaccesu=13 de marzu de 2014|obra=[[Vogue]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140806203816/http://www.vogue.com/magazine/article/rihanna-fashions-most-exciting-new-muse/#1|fechaarchivu=2014-08-06}}</ref> A pesar de ser reconocida pol so curiosu sexual, reveló que ser un símbolu sexual nun ye una prioridá y que definitivamente ye falagador, pero tamién incómodu.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.co.uk/news/rihanna/263029-rihanna-sex-symbol|títulu=Rihanna "Uncomfortable" Being A Sex Symbol|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|fecha=21 de marzu de 2011|obra=[[MTV]] UK}}</ref> Emily Hewett de ''Metro'' escribió: "Rihanna ye, posiblemente, la muyer más sexy del mundu. Puede sacar una provocatible pose meyor qu'una profesional de Playboy... Rihanna vese bien en cualquier cosa, sí, en cualquier cosa, inclusive-y les iguar pa llucir sexy en ''[[Battleship (película)|Battleship]]''.<ref>{{cita web|url=http://metro.co.uk/2013/05/11/miley-cyrus-v-rihanna-maxims-hot-100-face-off-3754863/|títulu=Miley Cyrus v Rihanna: Maxim's Hot 100 Face Off|fechaaccesu=17 d'agostu de 2013|apellíu=Hewett|nome=Emily|fecha=11 de mayu de 2013|obra=[[Metro (British newspaper)|Metro]]}}</ref> Tuvo na portada de revistes como ''[[Maxim (revista)|Maxim]]'', ''[[FHM]]'', ''[[Vogue (revista)|Vogue]]'', ''[[Glamour (revista)|Glamour]]'', ''[[Billboard]]'', ''[[Esquire]]'', ''[[Elle]]'', ''[[Complex]]'', ''[[Seventeen (revista)|Seventeen]]'', ''[[Rolling Stone]]'' y ''[[GQ]]''<ref name="BET20Covers">{{cita web|url=http://www.bet.com/news/fashion-and-beauty/photos/2012/11/rihanna-top-20-hottest-magazine-covers.html#!111312-fashion-beauty-rihanna-mag-covers-gq-5|títulu=Rihanna 'Felt Stifled' By Def Jam's Pop-Princess Blueprint|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|editorial=[[Black Entertainment Television|BET]]}}</ref>Apaeció ente los diez primeros na llista de "Maxim Hot 100" y en "FHM 100 Sexiest Women in the World" delles vegaes.<ref>{{cita web|url=http://www.maxim.com/girls/2010-hot-100|títulu=2010 Hot 100|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012|autor=Maxim Staff|obra=[[Maxim (magacín)|Maxim]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.fhm.com/girls/news/02---rihanna-83882#pagetitle|títulu=FHM 100 Sexiest Women In The World 2013: The full list|fechaaccesu=29 d'abril de 2013|autor=Ally Sinyard|fecha=2 de mayu de 2013|obra=[[FHM]]}}</ref>Foi nomada la celebridá con piernes de diosa por [[Global Gillette|Gillette]] en 2007 y diva del añu pola revista ''[[Entertainment Weekly]]'' en 2008.<ref>{{cita web|url=http://www.music-juice.com/celebrity-news/rihanna-wins-celebrity-legs-of-a-goddess-award.html|títulu=Rihanna wins Celebrity Legs of a Goddess Award|fechaaccesu=8 de mayu de 2009|fecha=8 de xunu de 2007|obra=MusicJuice|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100506040602/http://www.music-juice.com/celebrity-news/rihanna-wins-celebrity-legs-of-a-goddess-award.html|fechaarchivu=2010-05-06}}</ref><ref>{{cita web|url=http://music-mix.ew.com/2008/12/29/rihanna-diva-of/|títulu=Rihanna: Diva of the year|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|fecha=29 d'avientu de 2008|obra=[[Entertainment Weekly]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131202231635/http://music-mix.ew.com/2008/12/29/rihanna-diva-of/|fechaarchivu=2013-12-02}}</ref>En 2009, la revista ''[[Glamour]]'' dio-y la posición nel númberu 17 de les 50 muyeres más glamurosas y ''[[Esquire]]'' nomar la muyer más sexy de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.glamour.com/fashion/2009/05/the-50-most-glamorous-women-of-2009#slide=34|títulu=The 50 Most Glamorous Women of 2009|fechaaccesu=28 de marzu de 2010|obra=Glamour}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.esquire.com/women/the-sexiest-woman-alive/rihanna-naked-1111|títulu=Rihanna Is the Sexiest Woman Alive|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2011|fecha=11 d'ochobre de 2011|obra=[[Esquire (magacín)|Esquire]]}}</ref>N'avientu de 2012, Rihanna convertir na primer muyer n'apaecer na portada de la revista ''GQ'' "Homes del Añu" y ocupa el quintu llugar na llista "100 Hottest Female Singers of All Time" de la revista ''Complex''.<ref name="BET20Covers"/><ref name="ComplexSingers">{{cita web|url=http://www.complex.com/music/2012/12/the-100-hottest-female-singers-of-all-time/llisa-loeb#./rihanna?&_suid=1376241379128009237337561526393|títulu=The 100 Hottest female Singers of All Time|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|autor=Lauren Nostro, Julian Patterson|fecha=10 d'avientu de 2012|obra=[[Complex (magacín){{!}}Complex]]|editorial=Complex Media}}</ref> L'añu siguiente, [[VH1]] asitió a Rihanna segunda na so llista de los 100 artistes más sexys.<ref>{{cita web|url=http://www.vh1.com/music/tuner/2013-03-05/vh1-100-sexiest-artists-complete-list/97/|títulu=VH1′s 100 Sexiest Artists [Complete List&#93;&nbsp;– &#124; VH1 Tuner|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|autor=Bené Viera|fecha=5 de marzu de 2013|editorial=VH-1. Viacom International, Inc.}}</ref> Rihanna tien dellos tatuaxes en tol so cuerpu. Tien una [[nota musical]] nel so todíu, un signu de [[Piscis (astroloxía)|piscis]] detrás de la so oreya derecha, una oración en sánscritu nel cadril, una estrella na so oreya esquierda, la pallabra "Love" nel so deu mediu esquierdu, la frase "Freedom in Messiah" (llibertá nel Mesíes) n'árabe na so caxa torácica, una constelación d'estrelles na parte posterior del so pescuezu, un craniu con un llazu de color rosa'l pelo na parte posterior del so pie, la pallabra "Shhh..." nel so furabollos derechu, la fecha 4.11.1986 en [[numberación romana|númberos romanos]] na parte cimera del so costazu esquierdu, una garra de dragón al estilu henna na so mano, una arma de fueu na so caxa torácica, el lema "never a failure, always a lesson" (Nunca un fracasu, siempres una lleición) cerca del costazu derechu, la frase "rebelle fleur" (flor rebalba) nel pescuezu, les pallabres "Thug Life" nos sos nudiellos, una pequeña cruz na clavícula, un ferre exipciu con forma de pistola nel so pie derechu y la diosa [[Isis]] sobre'l so estómagu.<ref>{{cita noticia|url=http://fashionista101.com/home/2008/06/21/how-many-tattoos-does-rihanna-have-nineteen/|títulu=How many tattoos does Rihanna have?&nbsp;— Nineteen!|fecha=21 de xunu de 2008|editorial=fashionista101|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012}}</ref> == Influencia na cultura popular == {{VT|Premios y nominaciones de Rihanna|}} {{Caxa de cita |alliniación=esquierda| «El "Icon Award" crear pa honrar a un artista que la so obra fixo una fonda inflúi sobre la música pop nivel mundial... el soníu emblemáticu ya innovador de Rihanna dexó-y convertise n'unu de los artistes más influyentes y de mayor venta de tolos tiempos». —Larry Klein sobre la entrega del "Icon Award".<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/5793154/rihanna-to-receive-ama-icon-award|títulu=Rihanna to Receive 'AMA Icon Award'|fechaaccesu=22 de payares de 2013|fecha=15 de payares de 2013|editorial=Billboard}}</ref><ref>{{cita web|url=http://au.ibtimes.com/articles/523962/20131121/rihanna-icon-award-american-music-awards-live.htm#.Uo6o0-Iast0|títulu=Rihanna to Perform and Receive First Ever Icon Award at the 2013 American Music Awards|fechaaccesu=22 de payares de 2013|apellíu=Tewari|nome=Nidhi|fecha=21 de payares de 2012|editorial=International Business Times|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140106032237/http://au.ibtimes.com/articles/523962/20131121/rihanna-icon-award-american-music-awards-live.htm#.Uo6o0-Iast0|fechaarchivu=2014-01-06}}</ref>}} Los primeros discos de Rihanna establecer como la princesa del Pop/R&B.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1692970/rihanna-video-music-awards-performance-history.jhtml|títulu=Rihanna's Road To 2012 VMAs: From Pop Princess To Good Girl Gone Bad|fechaaccesu=15 de xunu de 2013|apellíu=Alexis|nome=Nadeska|fecha=31 d'agostu de 2012|editorial=MTV News. Viacom|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120902192742/http://www.mtv.com/news/articles/1692970/rihanna-video-music-awards-performance-history.jhtml|fechaarchivu=2012-09-02}}</ref><ref>{{cita web|url=http://randb.about.com/od/industrynews/ss/Fall2010MusicPreview_2.htm|títulu=Fall 2010 R&B/Soul Preview|fechaaccesu=15 de xunu de 2013|apellíu=Edward Nero|nome=Mark|editorial=[[About.com]]. [[The New York Times Company]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130404034901/http://randb.about.com/od/industrynews/ss/Fall2010MusicPreview_2.htm|fechaarchivu=2013-04-04}}</ref>Nick Levine de ''[[Digital Spy]]'' describió'l so tercer álbum d'estudiu ''[[Good Girl Gone Bad|Good Girl Gone Bad: Reloaded]]'', como lo más paecío a ''[[Thriller (álbum)|Thriller]]'' que'l 2007/8 podía producir.<ref name="dixital spy">{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/albumreviews/a98660/rihanna-good-girl-gone-bad-reloaded.html|títulu=Rihanna: 'Good Girl Gone Bad Reloaded'|fechaaccesu=11 d'abril de 2013|apellíu=Levine|nome=Nick|fecha=10 de xunu de 2008|editorial=Digital Spy. Hearst Magazines UK}}</ref>El so senciellu «[[Umbrella]]», ye consideráu pola revista ''[[Rolling Stone]]'' como una de les 500 meyores cantares de tolos tiempos y recibió aponderamientos de los críticos.<ref>{{cita web|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/rihanna-featuring-jay-z-umbrella-20110527|títulu=500 Greatest Songs of All Time: Rihanna Featuring Jay-Z, 'Umbrella'|fechaaccesu=15 de xunu de 2013|obra=Rolling Stone|editorial=Jann Wenner}}</ref> El so simple «[[We Found Love]]» foi clasificáu por ''[[Billboard]]'' como l'ésitu númberu 24 más grande del [[Billboard Hot 100]] de tolos tiempos.<ref name=":0">Bronson, Fred. "[http://www.billboard.com/articles/list/2155531/the-hot-100-all-time-top-songs?list_page=7 Hot 100 55th Anniversary: The All-Time Top 100 Songs]". ''Billboard''. Retrieved August 2, 2013.</ref> El video musical del cantar tamién foi recibíu con aplausos, ganando'l Grammy por Meyor video Musical Versión Curtia y el MTV VMA como video del añu.<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a443317/grammy-awards-2013-the-major-nominees.html|títulu=Grammy Awards 2013: The major nominees|fechaaccesu=12 d'avientu de 2012|apellíu=Goodacre|nome=Kate|fecha=6 d'avientu de 2012|editorial=Digital Spy. Hearst Magazines UK}}</ref><ref name="Nominees">{{cita web|url=http://www.mtv.co.uk/news/vmas/363457-rihanna-wins-mtv-vma-video-of-the-year|títulu=Rihanna Wins MTV VMA Video Of The Year|fechaaccesu=16 de xunu de 2013|fecha=7 de setiembre de 2012|editorial=MTV News. Viacom}}</ref>La revista ''[[Time]]'' incluyó a Rihanna n'ente les 100 persones más influyentes en 2012,<ref>{{cita noticia|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2058044_2061021_2061023,00.html|títulu=The 2011 Time Pool|obra=[[Time (magacín)|Time]]|editorial=Time Inc|fechaaccesu=22 de febreru de 2013|fecha=4 d'abril de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028100708/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2058044_2061021_2061023,00.html|archivedate=2012-10-28}}</ref> cola [[diseñadora de moda]] Stella McCartney diciendo: "Ella ye una de les más cheveres, más calientes, más talententosas, más gustada, más escuchada, la más siguida, l'artista más impresionante nel trabayu güei, pero facer al so propiu pasu. Trabaya duru, bien duru".<ref>{{cita noticia|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111948,00.html|títulu=The World's 100 Most Influential People: 2012|obra=Time|editorial=Time Inc|fechaaccesu=22 de febreru de 2013|fecha=18 d'abril de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501183410/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111948,00.html|archivedate=2013-05-01}}</ref> Al mes siguiente, la revista ''[[Forbes]]'' clasificar la cuarta celebridá más poderosa, con ganancies de $53 millones de dólares ente mayu de 2011 y mayu 2012.<ref name="autogenerated1"/>En payares de 2013, Rihanna recibió'l "Icon Award" nos 2013 [[American Music Awards]].<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/5793154/rihanna-to-receive-ama-icon-award|títulu=Rihanna to Receive 'AMA Icon Award'|fechaaccesu=22 de payares de 2013|fecha=15 de payares de 2013|editorial=Billboard}}</ref><ref>{{cita web|url=http://au.ibtimes.com/articles/523962/20131121/rihanna-icon-award-american-music-awards-live.htm#.Uo6o0-Iast0|títulu=Rihanna to Perform and Receive First Ever Icon Award at the 2013 American Music Awards|fechaaccesu=22 de payares de 2013|apellíu=Tewari|nome=Nidhi|fecha=21 de payares de 2012|editorial=International Business Times|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140106032237/http://au.ibtimes.com/articles/523962/20131121/rihanna-icon-award-american-music-awards-live.htm#.Uo6o0-Iast0|fechaarchivu=2014-01-06}}</ref> Mientres la entrega del premiu'l presentador de televisión d'Estaos Xuníos [[Bill Maher]] referir a Rihanna como "la voz de la nuesa xeneración". {{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|testu = [[Demi Lovato]] (esquierda) y [[Justin Bieber]] (derecha) son dalgunos de los nuevos cantantes [[pop]] que fueron grandemente influyíos por Rihanna. |semeya1 = Demi Lovato performing beautiful eyes.JPG|anchu1 = 160|semeya2 = Believe Tour 17, 2012.jpg|anchu2 = 174}} Rihanna vendió más de 41 millones d'álbumes y 150 millones de senciellos en tol mundu,<ref>{{cita web|url=http://www.rollingstone.co.za/musicrev/item/2290-rihanna-heads-to-south-africa|títulu=Rihanna Heads To South Africa|fechaaccesu=12 d'avientu de 2013|obra=ROLLING STONE|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.emirates247.com/entertainment/rihanna-returns-to-abu-dhabi-for-eid-concert-2013-05-02-1.504928|títulu=Rihanna returns to Abu Dhabi for Eid concert|fechaaccesu=12 d'avientu de 2013|obra=emirates24/7|idioma=inglés}}</ref>lo que la fai una [[Artistes musicales con mayores ventes|artistes más vendíos de tolos tiempos]]. Nos Estaos Xuníos, Rihanna vendió más de 10 millones d'álbumes,<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5793204/rihanna-hits-10-million-in-us-album-sales|títulu=Rihanna Hits 10 Million in U.S. Album Sales|fechaaccesu=22 de payares de 2013|apellíu=Caulfield|nome=Keith|editorial=Billboard}}</ref> mientres [[Nielsen SoundScan]] clasificar como l'artista dixital más vendida nel país, rompiendo un récor mundial Guinness por ventes dixitales de más de 58 millones hasta'l 2012.<ref name="billboard cover story 2012">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/474075/rihannas-unapologetic-the-billboard-cover-story|títulu=Rihanna's 'Unapologetic': The Billboard Cover Story|fechaaccesu=20 de payares de 2012|apellíu=Hampp|nome=Andrew|fecha=20 de payares de 2012|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref><ref name="DigitalSales">{{cita noticia|url=http://www.businesswire.com/news/home/20120105005547/en/Nielsen-Company-Billboard%E2%80%99s-2011-Music-Industry-Report|títulu=The Nielsen Company & Billboard's 2011 Music Industry Report|editorial=[[Business Wire]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114003255/https://www.businesswire.com/news/home/20120105005547/en/Nielsen-Company-Billboard%E2%80%99s-2011-Music-Industry-Report|fechaarchivu=6 de xineru de 2012|archivedate=2021-11-14|fechaaccesu=2021-11-08}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2012/9/rihanna-lady-gaga-and-adele-break-world-records-with-digital-music-sales-44685/|títulu=Rihanna, Lady Gaga and Adele break World Records with digital music sales|fechaaccesu=22 de febreru de 2013|fecha=9 de setiembre de 2012|editorial=[[Guinness World Records]]}}</ref> Ella llanzó seis álbumes certificaos platín y multiplatín pola [[RIAA]] nos Estaos Xuníos.<ref>{{cita web|url=http://www.gigwise.com/news/81992/rihannas-unapologetic-becomes-stars-sixth-platinum-album|títulu=Rihanna's Unapologetic becomes star's sixth platinum album|fechaaccesu=10 de xunu de 2013|apellíu=Trendell|nome=Andrew|editorial=Gigwise}}</ref>La so collaboración con [[Eminem]], «[[Love the Way You Lie]]», xunto con «[[Umbrella]]», «[[Don't Stop the Music]]», «[[Take A Bow (cantar de Rihanna)|Take A Bow]]», «[[Disturbia (cantar)|Disturbia]]», «[[Only Girl (In the World)]]», «[[S&M (cantar)|S&M]]», «[[We Found Love]]», «[[Diamonds]]» y «[[Stay (cantar de Rihanna)|Stay]]», son dalgunos de [[Senciellos más vendíos nel mundu|los senciellos más vendíos del mundu]]. La cantante atropó trelce senciellos númberu unu nel [[Billboard Hot 100]], empatando con [[Michael Jackson]] nel tercer puestu de los artistes cola mayoría de los númberos unu.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/5820081/eminem-rihanna-rule-hot-100-with-the-monster|títulu=Eminem, Rihanna Rule Hot 100 With 'The Monster'|fechaaccesu=11 d'avientu de 2013|autor=Trust, Gary|fecha=11 d'avientu de 2013|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref> Foi nomada l'artista [[Pop Songs]] de los últimos venti años por ''[[Billboard]]''. Ocupa'l primer llugar cola mayoría de les entraes (36), la mayoría de "top ten" (23) y la mayoría de los númberos unu (10).<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1566408/macklemore-ryan-lewis-make-history-on-pop-songs-chart|títulu=Macklemore & Ryan Lewis Make History On Pop Songs Chart|fechaaccesu=10 de xunu de 2013|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref> En 2012, Rihanna convertir na tercera más tocada nel ''Top 40'' basáu en [[Mediabase]] de Clear Channel Communications.<ref>{{cita web|url=http://pdf.mediabase.com/YearEnd12/YearEnd12.pdf|títulu=TOP 40 MOST PLAYED ARTISTS|fechaaccesu=16 de setiembre de 2013|editorial=[[Mediabase]]}}</ref> En xunu de 2012, Rihanna vendiera más de 14 millones de senciellos y seis millones d'álbumes nel Reinu Xuníu.<ref name="UKRecordSales">{{cita web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/rihanna-racks-up-20-million-record-sales-in-the-uk-1462/|títulu=Rihanna racks up 20 million record sales in the UK!|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|fecha=12 d'abril de 2013|editorial=[[Official Charts Company]]}}</ref> Ye la décima artista de mayor venta<ref>{{cita web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-singles-charts-biggest-selling-artists-of-all-time-revealed-1431/|títulu=The Official Singles Charts' biggest selling artists of all time revealed!|fechaaccesu=4 de xunu de 2012|fecha=12 d'abril de 2013|editorial=Official Charts Company}}</ref> y la segunda artista femenia con mayores ventes de senciellos nel país, namái por detrás de [[Madonna]].<ref>{{cita web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-10-biggest-selling-female-singles-artists-of-all-time-revealed-1670/|títulu=The Official Top 10 biggest selling female singles artists of all time revealed!|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2012|fecha=12 d'abril de 2013|editorial=Official Charts Company}}</ref>N'agostu de 2013, Rihanna foi nomada l'artista númberu 15 más grande de tolos tiempos, nel [[Billboard Hot 100]].<ref>Billboard staff. "[http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5557800/hot-100-55th-anniversary-by-the-numbers-top-100-artists-most-non?page=0%2C0 Hot 100 55th Anniversary By The Numbers: Top 100 Artists, Most Non. 1s, Biggest Non. 2s & More]". ''Billboard''. Retrieved August 2, 2013.</ref> Convirtiéndose na más alta posición d'un artista recién puestu na llista dende la última vegada que se fixo nel 2008.<ref>Trust, Gary. "[http://www.billboard.com/articles/news/5557801/hot-100-55th-anniversary-chubby-checker-rihanna-lmfao-highlight-new-all-time Hot 100 55th Anniversary: Chubby Checker, Rihanna, LMFAO Highlight New All-Time Rankings]". Billboard. Retrieved August 2, 2013.</ref>Nel mesmu mes, la revista ''Billboard'' clasificó Rihanna l'artista Hot 100 de la década década de 2010.<ref name="Hot1002010s"/> El trabayu de Rihanna influyó direutamente nuna serie d'artistes contemporáneos tales como [[Little Mix]],<ref>{{cita web|url=http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/londonnewsdesk/view/62148/|títulu=Little Mix cite Rita Ora and Rihanna as style influences|fechaaccesu=22 de payares de 2013|fecha=22 de payares de 2012|editorial=Press Party|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190412025712/http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/londonnewsdesk/view/62148/|fechaarchivu=2019-04-12}}</ref> [[Selena Gomez]],<ref>{{cita web|url=http://www.disneydreaming.com/2009/12/01/selena-gomez-looks-up-to-rihanna/|títulu=Selena Gomez Looks Up To Rihanna|fechaaccesu=22 de payares de 2013|fecha=1 d'avientu de 2009|editorial=Disney Dreaming}}</ref> [[Justin Bieber]],<ref>{{cita web|url=http://musica.univision.com/premios-musicales/billboard-music-awards/article/2011-05-25/rihanna-nun quixo-falar-con-justin-bieber-billboard|títulu=Rihanna nun quixo falar con Justin Bieber nos Billboard|fechaaccesu=23 de febreru de 2013|idioma=Spanish}}</ref> [[Ellie Goulding]],<ref>{{cita web|url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/meet-brit-pop-star-ellie-goulding-2011125|títulu=Meet Brit Pop Star Ellie Goulding|fechaaccesu=25 de marzu de 2013|fecha=12 de mayu de 2011|obra=[[Us Weekly]]|editorial=Wenner Media}}</ref> [[Demi Lovato]],<ref name="Demi Lovato influence">{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a257783/lovato-inspired-by-rihanna-rb-sound.html|títulu=Lovato 'inspired by Rihanna R&B sound'|fechaaccesu=15 de xunu de 2013|editorial=Digital Spy. Hearst Magazines UK}}</ref> [[Willow Smith]],<ref name="billboard16">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/956438/willow-smith-earns-rihanna-comparisons-for-whip-my-hair-single|títulu=Willow Smith Earns Rihanna Comparisons For 'Whip My Hair' Single|fechaaccesu=23 de febreru de 2013|apellíu=Concepcion|nome=Mariel|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media}}</ref> [[Rita Ora]],<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a395193/rita-ora-i-almire-rihannas-hardcore-work-ethic.html|títulu=Rita Ora: 'I almire Rihanna's hardcore work ethic'|fechaaccesu=10 de setiembre de 2012|obra=DigitalSpy}}</ref> y [[Jessie J]].<ref>[[Jessie J Inspired By Rihanna's 'Swagger'|http://guestlist.net/features/2785/jessie-j-inspired-by-rihanna-s-swagger/]]</ref> Amás, munchos otros artistes emponderaron y/o almiráu l'arte y la moda de Rihanna, incluyendo a [[Eminem]],<ref>{{cita web |url=http://www.capitalfm.com/artists/eminem/news/rihanna-the-monster-perfect/ |títulu=Eminem Says Rihanna Was Perfect For New Song 'The Monster': "She Smashed It" |editorial=Capital FM |fecha=5 de payares de 2013 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014}}</ref> [[Kesha]],<ref>{{cita web |url=http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/kesha/view/60444/ |títulu=Ke$hai praises Rihanna: 'She has been a mentor to me' |editorial=Pressparty.com |fecha=26 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160331170237/http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/kesha/view/60444/ |fechaarchivu=2016-03-31 }}</ref> [[Christina Aguilera]],<ref>{{cita web |url=http://thatgrapejuice.net/2013/04/christina-aguilera-declares-love-rihanna/|títulu=Christina Aguilera Declares “Love” For Rihanna |editorial=That Grape Juice |fecha=10 d'abril de 2013 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014}}</ref> [[Shakira]],<ref>{{cita web |url=http://www.toobigradio.com/entertainment/shakira-praises-rihanna-working-with-her-was-utopia/ |títulu=Shakira Praises Rihanna: 'Working With Her Was Utopia' |editorial=Too Big Radio |fecha=8 de xineru de 2014 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140309030912/http://www.toobigradio.com/entertainment/shakira-praises-rihanna-working-with-her-was-utopia/ |fechaarchivu=2014-03-09 }}</ref> [[Mary J. Blige]],<ref>{{cita web |url=http://www.capitalfm.com/artists/rihanna/news/mary-j-blige-american-music-awards/|títulu=Mary J Blige On Rihanna Winning The Ames 2013 Icon Award: "She Deserves That!" - Audiu |editorial=Capital FM |fecha=24 de payares de 2013 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014}}</ref> [[Cheryl Cole]],<ref>{{cita web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a380395/cheryl-cole-rihanna-is-the-perfect-pop-star.html|títulu=Cheryl Cole: 'Rihanna is the perfect pop star' |editorial=Digital Spy |fecha=7 de mayu de 2012 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014}}</ref> [[Toni Braxton]],<ref>{{cita web|url=http://www.pinkisthenewblog.com/2014-01-26/exclusive-interview-toni-braxton-talks-rihanna-reality-tv-and-of-course-scandal-with-pitnb|títulu=Exclusive Interview: Toni Braxton Talks Rihanna, Reality TV, And Of Course 'Scandal' With PITNB|fecha=26 de xineru de 2014|fechaaccesu=8 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160529225407/http://www.pinkisthenewblog.com/2014-01-26/exclusive-interview-toni-braxton-talks-rihanna-reality-tv-and-of-course-scandal-with-pitnb|fechaarchivu=2016-05-29}}</ref> y [[Chris Martin]].<ref>{{cita web |url=http://www.entertainmentwise.com/news/64364/1/Coldplays-Chris-Martin-Rihanna-Is-The-Best-Singer-In-The-World |títulu=Coldplay's Chris Martin: 'Rihanna Is The Best Singer In The World' |editorial=Entertainment Wise |fecha=25 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=8 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150317123045/http://www.entertainmentwise.com/news/64364/1/Coldplays-Chris-Martin-Rihanna-Is-The-Best-Singer-In-The-World |fechaarchivu=2015-03-17 }}</ref> Rihanna tien el títulu honoríficu d'Embaxador de la Cultura y Mocedá de Barbados.<ref>{{cita noticia |url=http://www.nationnews.com/story/295723732175256.php |títulu=All hail Rihanna |fechaaccesu=22 de febreru de 2008 |nome=C |apellíu=G |fecha=22 de febreru de 2008 |obra=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203022554/http://www.nationnews.com/story/295723732175256.php |fechaarchivu=13 de xunetu de 2009 |cita= |archivedate=2013-02-03 }}</ref> Amás, Rihanna convirtióse nuna figura dominante nos medios sociales y espardimientu en continuu d'Internet, asitiándose nel númberu unu na llista, de ''Forbes'', de artitas nes redes sociales.<ref>{{cita noticia|url = http://www.forbes.com/sites/dorothypomerantz/2012/08/09/rihanna-tops-our-list-of-social-networking-superstars/|títulu = Rihanna Tops Our List Of Social Networking Superstars|fecha = 9 d'agostu de 2012|fechaaccesu = 19 d'agostu de 2013|apellíu = Pomerantz|nome = Dorothy|editorial = Forbes}}</ref> Ye la persona más popular na red social [[Facebook]],<ref>{{cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a426518/rihanna-overtakes-eminem-as-most-liked-person-on-facebook.html|títulu=Rihanna overtakes Eminem as most liked person on Facebook|fechaaccesu=23 de febreru de 2012|apellíu=Copsey|nome=Robert|editorial=Digital Spy. Hearst Magazines UK}}</ref>tien el sestu llugar de los más de siguíos en [[Twitter]] y ye l'artista más vistu y suscritu en [[YouTube]].<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1567318/rihanna-passes-justin-bieber-as-most-viewed-artist-on-youtube|títulu=Rihanna Passes Justin Bieber as Most Viewed Artist on YouTube|fechaaccesu=19 de xunu de 2013|fecha=18 de xunu de 2013|editorial=Billboard}}</ref> El 7 de marzu de 2013, Spotify anunció que Rihanna ye la más escuchada en tol mundu.<ref>{{cita web|url=http://www.stereoboard.com/content/view/177760/9|títulu=Rihanna Announced As Most Streamed Female Artist In The World|fechaaccesu=7 de marzu de 2013|fecha=7 de marzu de 2013|editorial=Stereoboard UK}}</ref> En 2013, Rihanna tamién foi nomada l'artista más influyente nel Reinu Xuníu y la celebridá más influyente n'Internet.<ref>{{cita web|url=http://www.contactmusic.com/news/rihanna-named-britain-s-most-influential-pop-star_3581506|títulu=Rihanna Named Britain's Most Influential Pop Star|fechaaccesu=23 de xunu de 2013|fecha=29 de marzu de 2013|editorial=Contact Music}}</ref><ref>Reiher, Andrea. "Rihanna, Justin Bieber top list of Most Influential Celebrities on the Web". Zap2it. Retrieved August 2, 2013. URL: http://blog.zap2it.com/pop2it/2013/07/rihanna-justin-bieber-top-list-of-most-influential-celebrities-on-the-web.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222020639/http://blog.zap2it.com/pop2it/2013/07/rihanna-justin-bieber-top-list-of-most-influential-celebrities-on-the-web.html |date=2014-02-22 }}</ref> En marzu de 2014, Spotify, per segundu añu consecutivu, volvió nomar a Rihanna como l'artista más escuchada en tol mundu.<ref>{{cita web|url=http://www.nme.com/news/rihanna/75939|títulu=Rihanna named the most streamed female artist in the world|fechaaccesu=7 de marzu de 2014|fecha=7 de marzu de 2014|editorial=NME}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/26482885|títulu=Rihanna is Spotify's most streamed female artist again|fechaaccesu=7 de marzu de 2014|fecha=7 de marzu de 2014|editorial=NME}}</ref> == Otros proyeutos == === Productos y promociones === Rihanna hai incursionado n'otros negocios ya industries. N'ochobre de 2005, Rihanna robló un contratu de patrociniu (el so primeru de munchos) con Secret Body Esprái.<ref>{{cita noticia |apellíu=Block |nome=Valerie |títulu=Record biz's new threat: advertising; Brands use spots to promote artists, cut out middleman; licensing fees drop.(News) |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-138070371.html |obra=AccessMyLibrary.com |fecha=24 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |archiveurl=https://archive.today/20120703145136/http://www.highbeam.com/doc/1G1-138070371.html |archivedate=2012-07-03 }}</ref>La cantante tamién foi la imaxe de [[Covergirl]] nel 2008.<ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1195407/CoverGirl-Rihanna-reinstated-face-make-brand-just-days-lover-pleads-guilty-assaulting-her.html</ref> En 2010 Rihanna apaeció nel comercial d'[[Optus]], mientres el mesmu apoyab la so xira [[The Last Girl On Earth Tour]].<ref name="optus">{{cita web|url=http://www.campaignbrief.com/2010/08/optus-penguins-to-rock-rihanna.html|títulu=Optus penguins to rock Rihanna's Last Girl on Earth Tour in February/March, starting tonight|fechaaccesu=7 de marzu de 2012|editorial=Campaign Brief|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303230507/http://www.campaignbrief.com/2010/08/optus-penguins-to-rock-rihanna.html|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref>Nesi mesmu añu, Rihanna tamién apaeció nel comercial de [[Kodak]] xunto col [[raperu]] [[Pitbull (cantante)|Pitbull]].<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2010/10/15/video-rihannas-so-kodak-commercial/|títulu=Video: Rihanna's 'So Kodak' Commercial|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2010|obra=Rap-Up|editorial=Aporté Lazerine}}</ref>N'ochobre de 2010, la cantante publicó'l llibru, ''[[Rihanna (llibru)|Rihanna]]''.<ref>{{cita web|url=http://www.rizzoliusa.com/book.php?isbn=9780847835102|títulu=Rihanna (trade paperback)|fechaaccesu=6 de setiembre de 2010|obra=Rizzoli USA|editorial=[[Angelo Rizzoli|Rizzoli New York]]}}</ref> El llibru cuntó coles semeyes de la so xira The Last Girl On Earth Tour y sirvió como acompañamientu del so cuartu d'estudiu álbum ''[[Rated R (álbum de Rihanna)|Rated R]]'' (2009). Primer arume de Rihanna, "Reb'l Fleur", foi llanzada en xineru de 2011.<ref name="cocoperez1">{{cita web|url=http://cocoperez.com/2010-10-20-rihannas-rebl-fleur-arume-packaging-and-bottle-revealed-in-cannes|títulu=Coco Perez A Sneak Peek At Rihanna's Arume!|fechaaccesu=18 d'avientu de 2010|fecha=20 d'ochobre de 2010|editorial=cocoperez.com}}</ref>El productu convertir nun gran ésitu, según la revista ''[[Rolling Stone]]'', Reb'l Fleur foi un ésitu financieru y esperábase que recaldara más de 80 millones dólares al per menor, a finales de 2011.<ref name="RS">{{cita web|url=http://www.rollingstone.com/musicblogsthread-count/rihanna-rebels-with-new-fragrance-shocking-shoes-20111121|títulu=Rihanna Rebels With New Fragrance, Shocking Shoes|fechaaccesu=16 de xunetu de 2012|apellíu=Nika|nome=Colleen|fecha=21 de payares de 2011|obra=[[Rolling Stone]]}}</ref> En 2011, [[Nivea]] en celebró los sos "100 años de cuidu de la piel" y la campaña cuntó con delles promociones onde apaecía Rihanna.<ref name="popcrush1">{{cita web|url=http://popcrush.com/rihanna-cruise-nivea-campain/|títulu=Long-Haired Rihanna Boards Cruise for Nivea Campaign|fechaaccesu=30 de mayu de 2011|editorial=PopCrush}}</ref> El cantar de Rihanna, «[[California King Bed]]» foi presentada como parte de la promoción de los "100 Años de Cuidu de la Piel".<ref name="rihannanow1">{{cita web|url=http://www.rihannanow.com/story/news/california-king-bed-featured-niveas-tv-ad|títulu=California King Bed Featured in Nivea's TV AD!|fechaaccesu=24 de mayu de 2011|editorial=Rihannanow.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110725072949/http://www.rihannanow.com/story/news/california-king-bed-featured-niveas-tv-ad|fechaarchivu=2011-07-25}}</ref> Rihanna tamién se convirtió na cara de [[Vita Cocu]] en 2011.<ref>http://www.idolator.com/6572392/rihanna-vita-cocu-terry-richardson</ref> El so segundu arume, "Rebelle", foi llanzada en febreru de 2012.<ref>{{cita web|url=http://www.bet.com/news/fashion-and-beauty/2011/11/21/rihanna-to-launch-new-fragrance-rebelle.html|títulu=Rihanna to Launch New Fragrance Rebelle|fechaaccesu=21 de payares de 2011|fecha=16 de febreru de 2012|editorial=BET}}</ref>La promoción de "Rebelle", foi rodada pol direutor, [[Anthony Mandler]], que tamién filmó la campaña promocional de "Reb'l Fleur".<ref name="billboard">{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-hook/465780/meet-rebelle-rihannas-new-fragrance|títulu=Meet Rebelle, Rihanna's New Fragrance - The Hook|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|editorial=Billboard.com}}</ref> En payares de 2012, Rihanna llanzó'l so tercer arume, "Nude".<ref name=Nude>{{cita noticia|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/23/black-friday-2012-rihanna-mac_n_2155112.html?dir=Style|títulu=Black Friday Deals 2012: Rihanna's New Fragrance Plus Big Deals On Smashbox, MAC Cosmetics And More (PHOTOS)|editorial=Huffington Post|fecha= 23 de payares de 2012|nome=Simone|apellíu=Kitchens}}</ref> En 2013, la cantante collaboró con [[MAC Cosmetics]] y llanzó la so propiu llinia de maquillaxe llamada "RiRi hearts MAC".<ref>http://globalgrind.com/2013/10/21/rihanna-holiday-mac-cosmetics-makeup-collection-photos/</ref> En xunetu de 2013, la compañía de producción de cerveza [[Budweiser]] anunció que Rihanna convirtiérase en parte de la so campaña mundial "Made For Music", co-protagonizada con [[Jay-Z]]. Un comercial foi llanzáu cola cantante y el cantar «[[Right Now (cantar de Rihanna)|Right Now]]».<ref>{{cita web|url=http://www.vibe.com/article/rihanna-and-jay-z-partner-budweiser-global-made-music-campaign|títulu=Rihanna And Jay-Z Partner With Budweiser For Global 'Made For Music' Campaign - See more at: http://www.vibe.com/article/rihanna-and-jay-z-partner-budweiser-global-made-music-campaign#sthash.M25EUYs5.dpuf|fechaaccesu=10 de xunetu de 2013|editorial=VIBE}}</ref> El cuartu arume de Rihanna, titulada "Rogue", foi llanzada'l 14 de setiembre de 2013. La cantante anunció que va llanzar la versión pa homes l'añu siguiente.<ref>http://www.rap-up.com/2013/07/17/rihanna-unveils-rogue-fragrance-ad/</ref> === Moda === La so primer llinia de ropa, d'[[Armani]], tuvo disponible en payares de 2011.<ref name="armani">{{cita noticia|url=http://www.vogue.co.uk/news/2011/11/22/rihanna-launches-armani-fashion-collection|títulu=Rihanna Designs |obra=[[Vogue (British magacín)|Vogue]] |fechaaccesu=8 de xunu de 2012}}</ref> El cantar de Rihanna «Skin», foi utilizada na campaña de Armani Jeans y Emporio Armani Underwear.<ref name="brand">{{cita noticia|apellíu=Radović|nome=Katarina|url=http://www.brandingmagazine.com/2011/10/09/rihanna-for-armani/|títulu=Rihanna For Armani|editorial=Branding Magacín|fecha=9 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2011/10/06/rihanna-flirts-with-danger-in-armani-jeans-short-filme-video/|títulu=Rihanna Flirts with Danger in Armani Jeans Short Film (Video)|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2011|fecha=6 d'ochobre de 2011|obra=[[Rap-Up]]|editorial=Devin Lazerine}}</ref>El so primer programa de televisión, Styled To Rock, foi estrenáu nel Reinu Xuníu n'agostu de 2012 en Sky Living. Na serie de diez selmanes, Rihanna, [[Nicola Roberts]], [[Lysa Cooper]] y [[Henry Holland]] ayuden a diseñadores británicos coles sos llinies de ropa.<ref>{{cita noticia|url=http://www.hollywoodreporter.com/fash-track/rihanna-styled-rock-uk-fashion-series-348677 |títulu=Rihanna to Appear on UK Fashion Series 'Styled to Rock' – Hollywood Reporter | obra=The Hollywood Reporter | nome=Arati |apellíu=Patel |fecha=12 de xunetu de 2012}}</ref>En febreru de 2013, Rihanna presentó la so primer coleición de moda, en [[London Fashion Week]] pa la marca de moda urbana [[River Island]], en collaboración col so estilista personal Adam Selman.<ref>{{cita web|url=http://www.mtv.co.uk/news/rihanna/375531-rihanna-launches-river-island-collection-london-fashion-week|títulu=Rihanna launches River Island collection|fechaaccesu=17 de febreru de 2013|fecha=17 de febreru de 2013|editorial=MTV}}</ref>Publicaron dos coleiciones más pa la marca, una edición de branu publicáu'l 25 de mayu de 2013 y una edición de seronda'l 10 de setiembre de 2013.<ref>{{cita noticia|url=http://www.rte.ie/ten/news/2013/0515/450394-rihanna-on-her-second-river-island-line/|títulu=Rihanna on her second River Island line|editorial=RTE|fecha=15 de mayu de 2013|fechaaccesu=15 de mayu de 2013}}</ref>La cuarta y última coleición de River Island, la edición d'iviernu foi llanzada'l 7 de payares de 2013.<ref>http://www.vogue.co.uk/news/2013/10/21/rihanna-for-river-island-final-christmas-collection---pictures-and-videos</ref>Mentanto, la versión d'Estaos Xuníos de Styled To Rock estrenóse'l 25 d'ochobre de 2013 en [[Bravo (canal de televisión d'Estaos Xuníos)|Bravo]].<ref>http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a519696/rihannas-fashion-show-styled-to-rock-to-air-on-bravu.html</ref>N'avientu de 2013, anuncióse que Rihanna va ser la nueva cara de la próxima campaña de 2014 de la casa de moda francesa [[Balmain]].<ref>http://www.vogue.co.uk/news/2013/12/17/rihanna-for-balmain---campaign-star</ref> === Filantropía === {{Caxa de cita |alliniación=derecha| «Cuando yo yera nuevu y gústame ver la televisión, vía a tolos neños que sufren, siempres dixi cuando sea grande quiero ayudar. Non muncho tiempu dempués de que yo taba na posición na que podía ayudar. Empecé a visitar los hospitales de toos estos neños y tengo una debilidá polos neños. Namái quiero ayudar y asegurme de que son felices. Ellos pueden venir a los mios conciertos o tener xuguetes o regalos en Navidá». —Rihanna sobre les razones pola cual creó la fundación Believe. }} En 2006, creó la fundación Believe p'ayudar a neños con enfermedaes terminales.<ref>{{cita noticia|url=http://www.people.com/people/article/0,,20186594,00.html |títulu=Rihanna Touring for Kids in Need |apellíu=Silverman |nome=Stephen M. |fecha=27 de marzu de 2008 |obra=People |fechaaccesu=9 de xunu de 2009}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.believerihanna.com|títulu=The Believe Foundation&nbsp;— founded by Rihanna|fechaaccesu=27 d'agostu de 2010|editorial=Believerihanna.com}}</ref>En 2007 Rihanna foi nomada como unu de los Cartier Love Charity Bracelet Ambassadors, con cada celebridá que representando a una organización de caridá mundial distinta.<ref>http://www.tmz.com/2007/06/02/new-love-bracelet-celebs-announced/</ref> P'ayudar a conciencitizar y combatir el [[VIH]]/[[SIDA]], Rihanna y otres figures públiques diseñadaron ropa pa la llinia de [[H&M]] Fashion Against AIDS, en febreru de 2008.<ref>{{cita noticia |url=http://buzzworthy.mtv.com/2007/12/20/rihanna-good-charlotte-timbaland-team-up-with-hm-to-fight-aids/ |títulu=Rihanna, Good Charlotte & Timbaland Team Up With H&M To Fight AIDS |apellíu=Tamar |nome=Anitai |fecha=20 d'avientu de 2007 |editorial=MTV |fechaaccesu=14 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090525104018/http://buzzworthy.mtv.com/2007/12/20/rihanna-good-charlotte-timbaland-team-up-with-hm-to-fight-aids |archivedate=2009-05-25 }}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.etonline.com/news/2008/01/56917/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080418011652/http://www.etonline.com/news/2008/01/56917/index.html|fechaarchivu=18 d'abril de 2008 |títulu=Rihanna Hooks Up With H&M For New Line |fecha=1 de xineru de 2008 |obra=[[Entertainment Tonight]] |fechaaccesu=25 de xunu de 2009}}</ref>En 2008 Rihanna realizó una serie de conciertos de caridá titulaos [[A Girl's Night Out]] en beneficiu de la fundación Believe.<ref name="people">{{cita web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20186594,00.html|títulu=Rihanna Touring for Kids in Need|fechaaccesu=23 de febreru de 2010|apellíu=Silverman|nome=Stephen M.|fecha=28 de marzu de 2008|obra=People ''Magacín''|editorial=Time, Inc.}}</ref> Los conciertos realizáronse llibre pal públicu. El dineru de los patrocinadores y anunciantes fueron donaos p'apurrir suministros médicos, preseos escolares y xuguetes pa los neños precisaos.<ref>{{cita web|url=http://www.nme.com/news/rihanna/35467|títulu=Rihanna kicks off series of charity shows|fechaaccesu=23 de febreru de 2010|fecha=27 de marzu de 2008|obra=NME|editorial=IPC Media}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/03/27/entertainment/main3972034.shtml|títulu=Buzz Briefs: Remy Ma, Rihanna|fechaaccesu=23 de febreru de 2010|fecha=27 de marzu de 2008|obra=CBS News|editorial=CBS Interactive Inc}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.theinsider.com/news/766157_Rihanna_Plans_Charity_Concerts|títulu=Rihanna Plans Charity Concerts|fechaaccesu=23 de febreru de 2010|fecha=30 de marzu de 2008|obra=The Insider|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100215141712/http://www.theinsider.com/news/766157_Rihanna_Plans_Charity_Concerts|fechaarchivu=2010-02-15}}</ref> En setiembre de 2008, Rihanna contribuyó al cantar «[[Just Stand Up!]]» con otros quince muyeres artistes, que compartieron l'escenariu pa interpretar el cantar en vivu'l 5 de setiembre de 2008, mientres l'especial de televisión "Stand Up to Cáncer". Les ganancies del senciellu foi dada a la fundación.<ref>{{cita noticia|url=http://www.mtv.com/news/articles/1593043/20080819/carey_mariah.jhtml|títulu=Mariah Carey, Beyonce, Rihanna, Fergie, Miley Cyrus, More Collaborate On Cancer Benefit Single|apellíu=Kaufman|nome=Gil|fecha=19 d'agostu de 2008|obra=[[MTV News]]|editorial=[[MTV Networks]]|fechaaccesu=20 d'agostu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224015644/http://www.mtv.com/news/articles/1593043/20080819/carey_mariah.jhtml|archivedate=2010-12-24}}</ref> L'especial de televisión ayudó a recaldar $100 millones pa la investigación del cáncer.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1044410/female-stars-team-for-cancer-charity-tune 15|títulu=Singers Stand Up To Cancer|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2010|obra=Billboard}}</ref> En 2010 Rihanna fixo un [[cover]] del cantar «[[Redemption Song]]» de [[Bob Marley]], que foi llanzada pa campaña [[Hope For Haiti Now]] en xineru de 2010.<ref>{{cita noticia|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1244963/Rihanna-covers-Bob-Marleys-Redemption-song-Simon-Cowell-gathers-Brit-singers-raise-money-ravaged-Haiti.html|títulu=Rihanna covers Bob Marley's Redemption song while Simon Cowell gathers Brit singers to raise money for ravaged Haiti|obra=[[Daily Mail]]|editorial=[[Associated Newspapers]]|fecha=21 de xineru de 2010|fechaaccesu=17 de febreru de 2012}}</ref> El 12 de febreru 2012 Rihanna realizó un conciertu benéficu nel House of Blues en Los Angeles pa recaldar fondos pal Children's Orthopaedic Center y el The Mark Taper-Johnny Mercer Artists Program nel Children's Hospital Los Angeles.<ref>http://www.huffingtonpost.com/2012/02/01/rihanna-calvin-harris-oth_n_1245427.html</ref> En payares de 2012, Rihanna dio $100,000 pa bancu d'alimentos pa los afeutaos pol furacán Sandy,<ref>http://www.billboard.com/articles/news/1481248/taylor-swift-named-2012s-most-charitable-star-rihanna-gives-175-million</ref> el mes siguiente, Rihanna donó $1.75 millones pal Hospital Queen Elizabeth en [[Bridgetown]], [[Barbados]].<ref>http://uk.eonline.com/news/373760/rihanna-donates-1-75-million-to-barbaos-hospital-in-honor-of-her-late-grandma</ref>En payares de 2013 Rihanna dio £61,000 a [[UNICEF]], p'ayudar a les víctimes del tifón en Filipines.<ref>http://www.express.co.uk/news/showbiz/445389/Rihanna-donates-money-to-Philippines-relief-effort</ref>El 3 de xineru 2014 Rihanna foi parte de la campaña de MAC Viva Glam, que beneficia a les muyeres, homes y neños que viven col [[VIH]]/[[SIDA]].<ref>http://www.rap-up.com/2014/01/03/rihanna-strips-down-for-mac-viva-glam/</ref> == Discografía == {{AP|Discografía de Rihanna|l1=Discografía de Rihanna}} {{Columnes}} ;'''Álbumes d'estudiu''' * 2005: ''[[Music Of The Sun]]'' * 2006: ''[[A Girl Like Me]]'' * 2007: ''[[Good Girl Gone Bad]]'' * 2009: ''[[Rated R (álbum de Rihanna)|Rated R]]'' * 2010: ''[[Loud (álbum de Rihanna)|Loud]]'' * 2011: ''[[Talk That Talk]]'' * 2012: ''[[Unapologetic]]'' * 2015: ''[[Anti (álbum de Rihanna)|Anti]]'' {{Nueva columna}} ;'''Álbumes recopilatorios, remixes y otros''' * 2008: ''[[Good Girl Gone Bad#Good Girl Gone Bad: Reloaded|Good Girl Gone Bad: Reloaded]]'' * 2009: ''[[Good Girl Gone Bad: The Remixes]]'' * 2009: ''[[3 CD Collector's Set]]'' * 2010: ''[[Rated R: Remixed]]'' * 2015: ''[[Home (banda sonora)|Home]]'' {{Final columnes}} == Filmografía == {{AP|Videografía de Rihanna|l1=Videografía de Rihanna}} {{Columnes}} ;Películes *2006: ''[[Bring It On: All or Nothing]]'' *2012: ''[[Battleship (película)|Battleship]]'' *2012: ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' *2013: ''[[This Is the End]]'' *2014: ''[[Annie (película de 2014)|Annie]]'' *2015: ''[[Happy Smekday!|Home]]'' {{Nueva columna}} ;Televisión *2005: ''[[Las Vegas (serie de televisión)|Las Vegas]]'' *2006: ''[[My Super Sweet 16]]'' *2006: ''[[All My Children]]'' *2006: ''[[Punk'd]]'' *2009-2010, 2012: ''[[Saturday Night Live]]'' *2011: ''[[Chelsea Lately]]'' *2011: ''[[Extreme Makeover: Reconstrucción Total]]'' *2011: ''[[Factor X (programa de televisión)|The X Factor]]'' *2012: ''[[Nuesa Guapura Llatina 2012]]'' *2012-2013: ''Styled To Rock'' *2012: ''Oprah's Next Chapter'' {{Final columnes}} == Xires == {{Columnes}} ;Principales * 2006: [[Rihanna: Live In Concert Tour]] * 2007-2009: [[The Good Girl Gone Bad Tour]] * 2010-2011: [[The Last Girl On Earth Tour]] * 2011: [[Loud Tour]] * 2013: [[Diamonds World Tour]] {{Nueva columna}} ;Otres * 2005: Rihanna's Secret Body Esprái Tour * 2006: PCD World Tour <small>([[Pussycat Dolls]])</small> * 2006: Rock Tha Tour * 2008: A Girl's Night Out * 2008: Glow In The Dark Tour <small>([[Kayne West]], [[Lupe Fiascu]], [[N.Y.R.D]] y [[Nasir bin Olu Dara Jones|Nas]])</small> * 2012: Watch The Truene Tour <small>([[Kayne West]] y [[Jay-Z]])</small> * 2012: Talk That Talk Summer Tour <small>(Festivales)</small> * 2012: [[777 Tour]] * 2014: [[The Monster Tour]] <small>(con [[Eminem]])</small> {{Final columnes}} == Ver tamién == * * [[Alies honoríficos na música popular]] * [[Artistes musicales con mayores ventes]] * [[Artistes musicales femenines con mayores ventes]] * [[Artistes qu'algamaron el númberu unu nel Billboard Hot 100]] *[[Artistes musicales con mayores ventes nel Reinu Xuníu]] * [[Ésitos y trivialidades del Hot 100]] * [[Cultura de Barbados]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Ver tamién == * [[Rihanna (llibru)]] * [[Artistes qu'algamaron el númberu unu nel Billboard Hot 100]] * [[Discografía de Rihanna]] * [[Senciellos más vendíos nel mundu]] * [[Artistes musicales con mayores ventes]] == Enllaces esternos == {{commons|Rihanna}} {{wikiquote}} {{facebook|rihanna}} {{twitter|RIHANNA}} {{myspace|rihanna}} * [http://www.rihannanow.com Sitiu web oficial de Rihanna] * [http://www.rihannadaily.com/ www.rihannadaily.com FanSite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022152203/http://rihannadaily.com/ |date=2015-10-22 }} * [http://www.believerihanna.com Rihanna's Believe Foundation] * [http://www.islanddefjam.com/artist/home.aspx?artistID=7366 Rihanna] en [[Island Def Jam Music Group]] * {{Allmusic|class=artist|id=p704560|label=Rihanna}} * [http://open.spotify.com/artist/5pKCCKE2ajJHZ9KAiaK11H Rihanna] en [[Spotify]] {{NF|1988||Rihanna}} [[Categoría:Cantantes de Barbados]] [[Categoría:Cantantes de pop]] [[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]] [[Categoría:Cantantes n'inglés]] [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Actores y actrices de Barbados]] [[Categoría:Diseñadores de moda]] [[Categoría:Mezzosopranos]] [[Categoría:Músicos y músiques de hip hop]] iuug3ckianytf7p6cq6adn4cf7fd4qz 0 59699 4496397 4487067 2026-05-26T05:56:11Z Limotecariu 735 4496397 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|William Walker}} {{persona}} '''William Walker''' {{nym}} foi un médicu, abogáu, periodista y políticu d'[[Estaos Xuníos]]. Ye'l más reconocíu de los denominaos «[[filibusteru|filibusteros]]» del [[sieglu XIX]].<ref name=sanfran>{{cita web |url =http://www.sfmuseum.org/hist1/walker.html |títulu = William Walker |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |autor = Fanni Juda }}</ref> En [[Méxicu]] intentó conquistar los territorios de [[Sonora]] y [[Baxa California]], lo que lo llevó a fundar la «[[Espediciones filibusteres en Sonora|República de Sonora]]» que terminó en fracasu. En 1855, xunto a un grupu de reclutes conocíos como «Los Inmortales», dirixir escontra [[Nicaragua]], país que s'atopaba somorguiáu nuna guerra civil, y lluchó al llau del bandu ''democráticu'', que pretendía derrocar al presidente ''legitimista'' [[Frutu Chamorro Pérez]]. Sicasí, a midida que avanzaba nes sos campañes militares, llogró asumir el poder por aciu unes eleiciones amañaes, nes cualos resultó escoyíu presidente de la nación.. Por cuenta de l'amenaza que representaba la so estancia en Centroamérica, los demás países de la rexón empecipiaron una ofensiva pa espulsalo del territoriu, dando llugar a la [[Guerra Nacional de Nicaragua]] y la [[Campaña Nacional de Costa Rica]]. El conflictu tamién arreyó a Estaos Xuníos, al [[Reinu Xuníu]] y al empresariu [[Cornelius Vanderbilt]]. William Walker claudicó el 1 de mayu de 1857 y abandonó el territoriu centroamericanu. A pesar de la so derrota, entamó nueves espediciones p'apoderase de Nicaragua. Les invasiones d'esti aventureru collaboraron a la formación del conceutu d'[[América Llatina]]. == Primeros años == [[Ficheru:Nashville University Building, Nashville, Tenn, by Continent Stereoscopic Company.png|250px|thumb|La [[Universidá de Nashville]] na segunda metá del sieglu XIX.]] Los padres de William Walker fueron el banqueru [[Escocia|escocés]] James Walker,<ref name=nicactual>{{cita web |url =http://www.touring-costarica.com/walker.html |títulu =William Walker |fechaaccesu =18 de marzu de 2010 |autor =Nicaragua Actual |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20170613055433/http://www.touring-costarica.com/walker.html |fechaarchivu =2017-06-13 }}</ref> y Mary Norvell, orixinaria de [[Kentucky]].<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=27|sp=sí}}</ref> Foi'l mayor de los cuatro fíos de la pareya. Nos sos años xuveniles, siendo educáu nun ambiente puritano y austero,<ref name=funo>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=2|sp=sí}}</ref> carauterizar por tener una personalidá sele y refinao, conducta que daba llugar a que se-y catalogara como un amuyeráu en más d'una ocasión.<ref name=fdos>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=1|sp=sí}}</ref> De neñu foi bon estudiante y llogró graduase a la edá de catorce años de la [[Universidá de Nashville]],<ref name=fdos/>onde la educación impartida yera considerada humanista ya integral.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=13|sp=sí}}</ref>A los dieciséis años, llogró un grau cimeru qu'entendía l'estudiu de la [[Biblia]] y [[lliteratura clásica]]. Tamién foi presidente de la Sociedá d'Alderiques d'esi mesmu centru d'estudios.<ref name=fdos/> Nesos años, unu de los deseos de los sos padres yera que William fora ministru relixosu.<ref name=funo/> Otra manera, el rapazu optó por estudiar [[Medicina]], y llogró rematar los sos estudios en 1843 de la [[Universidá de Pennsylvania]]. Darréu, siguió la so formación en [[París]], ciudá que nun yera de la so presto por tener —na so opinión— un ambiente malváu.<ref name=funo/> Con too y con eso, viaxó per distintos países y col tiempu creció'l convencimientu de que la Medicina nun yera lo suyo. Per otru llau, nun s'estremaba por ser adepto a dalgún viciu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=3|sp=sí}}</ref>Nuna de les cartes intercambiaes con un excompañero de la infancia y de la Universidá de Nashville, escribió dalgunes de les sos incipientes moliciones sobre la política: {{cita|Polo qu'a mi respecta, na mio infancia y mocedá resolviera dedicame a la política; dacuando llegué a creer que sumiera en mi hasta la última muerte d'esa idea, pero con frecuencia vuelve cuando suañu despiertu, dexándome en duda si va ser un ánxel de lluz o un ánxel de les tiniebles.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=4|sp=sí}}</ref>}} En 1845, de regresu a Estaos Xuníos, practicó'l so oficiu en [[Filadelfia]].<ref name=sanfran/>Sicasí, decidió estudiar [[Derechu]] y llogró ser autorizáu como [[abogáu]] en [[Nueva Orleans]],<ref name=tennessee>{{cita web |url =http://tennesseeencyclopedia.net//imagegallery.php?EntryID=W006|títulu =William Walker 1824 - 1860 |fechaaccesu=21 de xunu de 2010|autor =The Tennessee Encyclopedia of History and Culture |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090809083439/http://tennesseeencyclopedia.net//imagegallery.php?EntryID=W006 |fechaarchivu=9 d'agostu de 2009}}</ref> anque escoyó'l trabayu de [[Periodismu|periodista]] por cuenta de la so bona redaición.<ref name=ftres>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=5|sp=sí}}</ref> Nesti oficiu llaborió nel periódicu ''Daily Crescent'' d'esa mesma ciudá, que la so llinia editorial yera considerada polos sos críticos como apegada al gobiernu del país, esto ye, antiesclavista y lliberal; opinión contraria al ambiente predominante nel [[sur d'Estaos Xuníos]]. Pal casu, nesti llugar afalábase una eventual anexón de [[Cuba]], tema rebatido polos editoriales del ''Daily Crescent'' nos que Walker más de dalguna vegada collaboró.<ref name=ftres/> Mientres la so estancia conoció a Ellen Galt Martin de ventitrés años, una moza que s'estremaba pola so guapura, simpatía ya intelixencia y quien, amás, pertenecía a una familia reconocida de la ciudá. Sicasí, tenía la peculiaridá de ser sordomuda. Ellen oldeaba en gran manera col cobarde, menudu y delgáu William, quien nesi tiempu pesaba unes 120 llibres (55 kg).<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=7|sp=sí}}</ref> Sicasí, ye probable que llograra comprometese cola nueva,<ref name=fcuatro>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=9|sp=sí}}</ref> pero'l matrimoniu nun llegó a realizase porque Ellen morrió de [[fiebre mariello]] el 18 d'abril de 1849.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=17|sp=sí}}</ref> Ello ye que la llocalidá entera taba envolubrada nuna epidemia. La muerte de Martin marcaría fondamente la personalidá de Walker, al convertise d'ende d'equí p'arriba nun suxetu murniu, dacuando [[Trestornu delirante|paranoicu]] nel so comportamientu, y propensu a decisiones atrevíes ensin midir les consecuencies.<ref name=fcuatro/> === Destín manifiestu y tramposería === [[Ficheru:Gaston de Raousset-Boulbon.jpg|200px|thumb|[[Gaston de Raousset-Boulbon]].]] Nesos años, nos Estaos Xuníos atopar en boga la Doctrina del [[Destín Manifiestu]]. Tal ideoloxía sofitaba que'l país espandiérase sobre los territorios ensin conquistar de [[Norteamérica]] y, polo xeneral, sobre l'Hemisferiu Occidental.<ref name=fcinco>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=10|sp=sí}}</ref> Acordies con esti ideariu, nun bastaba la ocupación de territorios estranxeros como [[Texas]] o [[California]], tamién yera xustificable conquistar países como [[Canadá]], [[Méxicu]], Cuba o los de [[Centroamérica]].<ref name=fcinco/><ref>{{cita web |url =http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=311|títulu =Manifest Destiny |fechaaccesu=18 de xunu de 2010|autor =Dixital History |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120117173858/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=311 |fechaarchivu=17 de xineru de 2012}}</ref> Cualquier mediu yera xustificáu p'algamar esti oxetivu, dende l'alquisición por compra, hasta la vía militar.<ref name=fseis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=11|sp=sí}}</ref> Esta doctrina nun taba exenta de [[racismu]], pos consideraba que los habitantes d'Estaos Xuníos yeren cimeros a los «[[mestizu|mestizos]]» de los países vecinos allugaos al sur de la frontera,<ref name=fsiete>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=12|sp=sí}}</ref><ref name=suno>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| pp=4-5|sp=sí}}</ref>polo que teníen de ser «refechos».<ref name=fsiete/>Sicasí, la idea del Destín Manifiestu nun yera interpretada d'igual manera por toos, pos dellos intelectuales del norte del país cuntaben que lo meyor yera espandir los ideales de democracia y llibertá; distintu a los ideólogos de los estaos del sur, quien defendíen l'oxetivu d'espandir el so territoriu xunto a la institución de la esclavitú,<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=9|sp=sí}}</ref> pos los mesmos nun seríen abondos. Foi nesti periodu qu'apaecieron los llamaos filibusteros» ente los años 1840 a 1860. Estos suxetos entamaron «cuerpos militares privaos»,<ref name=may>{{cita web |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:se6XbzL_DWgJ:www.costarricense.cr/pagina/mcarvajal41/Destín_manifiestu_Robert_Y_May.doc+Robert+May+%C2%Abel+Destino+Manifiestu&hl=es&gl=sv&pid=bl&srcid=ADGEESjamLdxkVqixCaEdhDW_moda5Jq_ryf0-EQlwzC4HaZwzJG_T_DAoG0oVJmew9JErDux2lCq9yW4IZqXh_QD12rARDdsR1Ql6J025UB2MqOBxG1Iu-WKsWmIJUQ1iaABHQS9vsF&sig=AHIEtbStVWPaleLoGFinQ_GGiXZHbgmNXA |títulu =El Destín Manifiestu, William Walker, y la tramposería de los Estaos Xuníos n'América Central na década de 1850 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2010 |autor =Robert E. May |fecha= 14 de marzu de 2006}}</ref>que provocaben guerres ensin autorizar y entamaben campañes contra territorios de normal n'estáu de paz con Estaos Xuníos.<ref name=nicactual/><ref name=fseis/>Unu d'ellos foi [[Gaston de Raousset-Boulbon]] quien l'añu 1852 treslladar a [[Sonora]] por aciu una compañía minera en busca de plata, que yera conformada na so mayor parte por un grupu de socios d'orixe francés, pos les lleis mexicanes prohibíen a norteamericanos colonizar la zona.<ref >{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=30|sp=sí}}</ref> Sicasí, la empresa foi apostrada y los filibusteros» intentaron una campaña militar pa tomar [[Hermosillo]] qu'acabó en fracasu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=32|sp=sí}}</ref>Raousset-Boulbon intentó otra espedición en 1854 y terminó los sos díes fusiláu pol exércitu federal mexicanu.<ref>{{cita web |url =http://hd.housedivided.dickinson.edu/node/9229?q=node/1983 |títulu =French filibuster Gaston Raoul Raousset arrives in the northern Mexican state of Sonora |fechaaccesu=19 de xunu de 2010 |autor =House Divided|fecha = 17 de xunetu de 2007}}</ref><ref>{{cita web |url =http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP%5Cpg365.asp&page=365 |títulu =Raousset de Boulbon, Gastón. Filibusteru francés |fechaaccesu =19 de xunu de 2010 |autor =Enciclopedia.sonora.gob |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080503122723/http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP%5Cpg365.asp&page=365 |fechaarchivu =2008-05-03 }}</ref>Otru aventureru que tuvo'l mesmu final foi [[Henry A. Crabb]] quien morrió executáu en [[Caborca]] pa 1857.<ref>{{cita web |url =https://www.sandiegohistory.org/journal/73winter/crabb.htm |títulu =Henry A. Crabb, Filibuster, and the San Diego Herald |fechaaccesu =29 de xunetu de 2010 |autor =The Journal of San Diego History |fecha =1973 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20110915225129/https://www.sandiegohistory.org/journal/73winter/crabb.htm |fechaarchivu =2011-09-15 }}</ref>Con too y con eso, el mesmu Walker xustificaría estes operaciones: {{cita| Lo que por inorancia llamen tramposería nun ye'l productu d'una pasión o d'un deséu desatamañáu; ye'l frutu de los instintos seguros ya infalibles qu'obren acordies con lleis tan antigües como la creación.<ref name=fsiete/>}} == Espedición a Méxicu == Pal añu 1850, como tantos otros homes de la so xeneración que buscaben oportunidaes nel [[Vieyu Oeste|oeste del país]], Walker dirixir a [[San Francisco (California)|San Francisco]] y atopó emplegu nel periódicu ''San Francisco Daily Herald''. Ellí denunció a un xuez local d'apropiación indebida de los fondos d'un heriedu. Pola acusación foi retáu a [[duelu]] pol mesmu maxistráu, quien sería representáu por otru suxetu. Dempués del alcuentru, Walker resultó mancáu llevemente nuna pierna.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=37|sp=sí}}</ref>Tamién tuvo otru incidente con un alministrador de xusticia al qu'acusaba de ser «bien blandu» colos criminales, y terminó encarceláu y multáu con 500 dólares. Tales percances empezaron a convertilo nuna especie d'héroe local.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=39|sp=sí}}</ref> Dempués d'exercer ensin entusiasmu l'abogacía en [[Marysville (California)|Marysville]], [[California]], por un curtiu periodu, foi atraíu pola colonización de Sonora y [[Península de Baxa California|Baxa California]], al enterase polos periódicos de San Francisco que los sonorenses yeren asediados por [[apaches]]. Coles mesmes, los rotativos demandaben la presencia de tropes d'Estaos Xuníos por que los protexeren, y tamién faíen notar que na zona atopábense ricos xacimientos de plata pa ser esplotaos.<ref name=fnueve>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=40|sp=sí}}</ref>Ello ye que Walker yera de la opinión que los norteamericanos yeren los indicaos pa ocupar Méxicu, y non los franceses, como asocedía nesi tiempu.<ref name=sanfran/> Intentó acomuñar con Raousset-Boulbon, pero esti refugó'l so propuesta ante'l sentimientu d'Estaos Xuníos en Méxicu.<ref name=fnueve/>Con too y con eso, la empresa foi entamada en California xunto a otros aventureros,<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=34|sp=sí}}</ref> y a pesar de l'alvertencia del francés, Walker llegó a esti país en xunetu de 1853 con un pasaporte en regla. Al aportar a la llocalidá de [[Guaymas]] xunto al so colega Henry P. Watkins, les autoridaes nun-y dexaron movilizar se, pos taben preveníos de la so llegada per mediu del consuláu mexicanu en San Francisco. Ante la negativa, aseveró que la so única intención en Sonora yera la esplotación de tierres pa una eventual esplotación minera. Sicasí, la oposición de les autoridaes obligar a volver a los Estaos Xuníos xunto col so sociu, dempués d'un mes d'estancia.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=35|sp=sí}}</ref> En vista del fracasu, pero convencíu del usu de la fuercia pa ocupar el territoriu,<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=42|sp=sí}}</ref>tornó a California y armó una espedición decidíu a conquistar Sonora. La so intención yera formar una nueva república pa integrala a los Estaos Xuníos.<ref name=sanfran/> El 16 d'ochobre de 1853 embarcar escontra Méxicu con un grupu de mediu centenar de reclutes, la mayoría d'ellos vagamundos de los muelles californianos.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=44|sp=sí}}</ref> Col enfotu de safar cualquier arrestu, zarpó rápido a bordu del barcu ''Caroline'', inorando la [[Llei de neutralidá de 1794|llei de neutralidá]] del país. === La República de Baxa California === [[Ficheru:Flag of the Republic of Sonora.svg|200px|thumb|La bandera izada por William Walker ostenta dos estrelles que representen a los estaos de Baxa California y Sonora.]] La so primer operación foi realizada na llocalidá de [[La Paz (Baxa California Sur)|La Paz]] en [[Baxa California]], onde izó una bandera con dos franxes coloraes y dos estrelles, emblemes de los estaos de Baxa California y Sonora. El 3 de payares de 1853 proclamó que [[República de Baxa California|Baxa California yera llibre, soberana ya independiente]],<ref name=tennessee/><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=45|sp=sí}}</ref>y dempués d'una victoria sobre un pequeñu contingente mexicanu la opinión a favor escontra la espedición creció nos Estaos Xuníos,<ref name=sanfran/><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=46|sp=sí}}</ref>y nuevos refuerzos partieron nel bergantín ''Anita'' con 230 aventureros.<ref name=fdiez>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=47|sp=sí}}</ref> === La República de Sonora === A pesar del optimismu, los filibusteros empezaron a sufrir los primeros contratiempos. Per un sitiu, la tropa yera acesmada poles huestes del caudiellu [[Antonio María Meléndrez]]. Amás, les raciones arralecíen, lo que provocó insubordinación y delles deserciones. A pesar de les circunstancies, Walker proclamóse [[Espediciones filibusteres en Sonora|presidente de Sonora]] el 18 de xineru de 1854, y la nueva república foi estremada nos estaos de Baxa California y Sonora, esta postrera rexida pol [[Códigu Civil de Francia|Códigu Civil]] vixente en [[Louisiana]].<ref name=fdiez/> Sicasí, Walker inoraba que'l presidente mexicanu [[Antonio López de Santa Anna]] roblara un tratáu n'avientu de 1853, conocíu como «[[Venta de la Mesilla]]» (o ''Gadsden Purchase'' polos norteamericanos), que vencería a Estaos Xuníos una franxa de terrén na frontera de dambos países. Probablemente, los mexicanos suscribieron el conveniu al decatase que les aiciones de Walker yeren nicios de que'l gobiernu vecín tomaría la zona pola fuercia nun futuru.<ref name=fonce>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=49-51|sp=sí}}</ref><ref name=vander>{{cita web |url =http://www.vanderbilt.edu/News/register/Mar11_02/story8.html |títulu =Commodore Cornelius Vanderbilt fought war over route through Central America |fechaaccesu=23 de xunu de 2010 |autor =Vanderbilt University |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060924040958/http://www.vanderbilt.edu/News/register/Mar11_02/story8.html |fechaarchivu=24 de setiembre de 2006 }}</ref> Una vegada realizáu'l trespasu, el gobiernu d'Estaos Xuníos unvió correspondencia al presidente mexicanu nel que consideraba a Walker un tresgresor de les lleis federales.<ref name=fonce/> Vixiláu por barcos de guerra mexicanos y norteamericanos, el filibusteru, alcontráu nel puertu d'[[Ensenada (Baxa California)|Ensenada]], movilizar cola so tropa de 135 homes con camín de Sonora, pa fomentar una insurrección contra'l gobiernu llocal.<ref name=fonce/>Tamién consideró qu'una eventual anexón del [[golfu de California]] podría favorecer al so país pa llograr una salida pel llau suroeste del territoriu.<ref name=fonce/>El 28 de febreru de 1854, fixo xurar una alianza a dellos rancheros a la República de Sonora pa empecipiar una campaña militar», pero nueves deserciones menguaron el contingente, auníu a la penosa situación de la so milicia. Pa compensar esta situación, trató de poner orde executando a los insubordinados.<ref name=fdoce>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=54-55|sp=sí}}</ref> Los milicianos aportaron al territoriu sonorense n'estáu llamentable, pos habíen trevesáu terrenes grebos, taben afamiaos, casi desnudos y arrodiaos polos tiradores de Meléndrez.<ref name=fdoce/> A la fin, los 34 filibusteros decidieron afletase del asediu de los mexicanos y cruciaron la frontera escontra Estaos Xuníos el 8 de mayu de 1854. Una vegada aportaron al so país, rindiéronse ante dos oficiales del exércitu.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=50|sp=sí}}</ref> William Walker foi treslladáu a San Francisco n'ochobre d'esi añu, y acabó ante'l tribunal de xusticia por violar les lleis federales. Él mesmu fixo cargu del so defensa y adució que la so misión yera la lliberación» del territoriu de Sonora d'un supuestu gobiernu corruptu. El xuez, na so declaración ante'l tribunal, espresar en términos desfavorables escontra l'inculpáu, pero'l xuráu declarar non culpable.<ref name=ftrece>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=56|sp=sí}}</ref> Esta yera una señal que Walker, y la idea del Destín Manifiestu, cuntaben con sofitu de bona parte de la opinión pública.<ref name=ftrece/> Acordies con l'investigador William O. Scroggs, el filibusteru nun entamó esta campaña como un delegáu» de los estaos esclavistes. Prueba d'ello foi que los periódicos d'esa rexón nun salieron nel so defensa. A manera d'exemplu, un rotativu de Nueva Orleans calificó a los aventureros como «mozos boborolos».<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| pp=53-54|sp=sí}}</ref> == Primer espedición a Nicaragua == === Preparativos === [[Ficheru:Cornelius Vanderbilt (1877).jpg|200px|thumb|[[Cornelius Vanderbilt]].]] Col [[Fiebre del oru de California|descubrimientu d'oru en California]], la necesidá de tresporte escontra l'oeste d'Estaos Xuníos aumentaba. Amás de faelo per tierra, la otra alternativa yera per vía marítima, siendo una opción travesar Centroamérica.<ref group="N.">Tamién esistíen otres alternatives travesando [[Cabu de Fornos]] o'l [[Ismu de Tehuantepec]] (Rosengarten, p. 57).</ref> Nos [[años 1850]], [[Panamá]] yera la ruta más popular, pero foi opacada per unos años pola de Nicaragua, pos ufiertaba más ventayes pol bon clima, precios de tresporte más baratos y un percorríu más curtiu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=58-59|sp=sí}}</ref>Amás, esistía la posibilidá de construyir una canal interoceánica aprovechando les agües de los llagos interiores y el [[Río San Juan (Nicaragua)|río San Juan]].<ref group="N.">Vanderbilt pretendió'l derechu esclusivu pa construyir la canal interoceánica, pero nun llogró sofitu de inversionistas británicos (Rosengarten, p. 64).</ref><ref name=canali>{{cita web |url = http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_3.shtml |títulu = La Canal Interoceánica y les Amenaces a la Soberanía |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |autor = Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Nicaragua |fecha = 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100820081054/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_3.shtml |fechaarchivu=20 d'agostu de 2010 }}</ref>Esta oportunidá atraxo l'atención del multimillonariu [[Cornelius Vanderbilt]] (moteyáu «El Comodoro»), quien llegó a Nicaragua en 1849 pa llograr los derechos esclusivos del tresporte de pasaxeros sobre'l territoriu por aciu la empresa ''Accesory Transit Company'', lo cual foi aprobáu pol gobiernu nicaraguanu.<ref >{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=60|sp=sí}}</ref> En 1851 realizóse'l primer viaxe dende [[Nueva York]] a California en 45 díes per mediu d'una llinia naviera que yera tamién propiedá del magnate.<ref name=fcatorce>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=64|sp=sí}}</ref> En Nicaragua, el periplu empecipiar en [[San Juan del Norte]] (tamién conocíu como Greytown), darréu saleábase nel ríu San Juan hasta'l puertu de [[San Carlos (Nicaragua)|San Carlos]] nel llau oriental del [[llagu Nicaragua]]; d'ellí, hasta Badea de la Virxe na ribera occidental del llagu, y dempués por mula o a cuerpu al puertu de [[San Juan del Sur]] nel océanu Pacíficu. Un añu dempués el serviciu foi encurtiáu a 25 díes.<ref name=fcatorce/>La empresa sufriera contratiempos pol refugu del [[Reinu Xuníu]] que nun sofitaba una eventual construcción de la canal, pos interfería nel territoriu so la so xurisdicción llamáu [[Nación Misquita|Reinu de la Mosquitia]] que tomaba hasta'l ríu San Juan. Los británicos nun deseyaben la presencia de norteamericanos na zona. Inclusive, nel añu 1847, entraren en conflictu col gobiernu nicaraguanu cuando socatraron al rei misquito por que demandara el retiru de les autoridaes llocales en San Juan del Norte; ante la negativa, los británicos decidieron tomar la llocalidá.<ref name=fquince>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=68-70|sp=sí}}</ref> [[Ficheru:Nicaragua-CIA WFB Map es.png|200px|thumb|Mapa de Nicaragua.]] Foi gracies a l'ayuda emprestada pol arqueólogu [[Ephraim George Squier|Ephraim Squier]], encargáu d'asuntos rellacionaos con América Central del gobiernu d'Estaos Xuníos, que Vanderbilt pudo llograr derechu de camín en San Juan del Norte,<ref name=fquince/>cola salvedá de que la empresa compartiría la vía con otres embarcaciones ensin distinción de bandera. Tamién foi coadyuvado pol [[Tratáu Clayton-Bulwer]] que torgaba a dambes naciones colonizar la rexón, pero garantizaba la neutralidá interoceánica».<ref name=fquince/><ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=70|sp=sí}}</ref><ref name=canali/>Tou esto dio-y llibertá de desenvolver les sos actividaes, anque siempres esistía'l control de los británicos d'esa parte del territoriu.<ref name=fquince/> Pela so parte, a mediaos de la década William Walker fixo una curtia apaición na política y trabayó nos periódicos ''Democratic State Journal'' de [[Sacramento (California)|Sacramento]] y el ''Commercial Advertiser'' de San Francisco. Mientres la so permanencia nesti mediu, foi instruyíu pol editor Byron Cole sobre la situación ideal de Nicaragua como llugar pa entamar la colonización, pos lu informó del caos políticu del país, que s'atopaba estazáu poles facción polítiques de ''legitimistas'' y ''democráticos''. A les traces, los primeres teníen el so principal asentamientu en [[Granada (Nicaragua)|Granada]], yeren d'ideoloxía [[Conservadorismu|conservadora]], y aliaos de la Ilesia Católica y del Reinu Xuníu. Los segundos, con asientu en [[León (Nicaragua)|León]], teníen pensamientu [[Lliberalismu|lliberal]] y yeren aliaos d'Estaos Xuníos.<ref name=fdieciseis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=72-74|sp=sí}}</ref> Acordies con Cole, el grupu de los ''democráticos'' teníen de ser sofitaos nesi panorama políticu, bien a pesar de la neutralidá del gobiernu d'Estaos Xuníos, coles mires de frenar cualquier meyora británica. El propósitu más importante pa dambos, sicasí, yera intentar «americanizar» a Nicaragua coles instituciones d'Estaos Xuníos y espandir la colonización de anglofalantes.<ref name=fdieciseis/>Nesti tiempu l'Asamblea Constituyente de Nicaragua nomara a [[Frutu Chamorro Pérez]] como presidente'l 30 d'abril de 1854,<ref>{{cita web |url =http://guerranacional.enriquebolanos.org/personaxes_biografias_pdf/Biograf%C3%ADa%20de%20Chamorro,%20Frutu.pdf |títulu =Frutu Chamorro 1804-1855 |fechaaccesu =28 de setiembre de 2013 }}</ref><ref name=museouno>{{cita web |url =http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_1 |títulu =Cronología histórica rellacionada cola Guerra Nacional Centroamericana contra los Filibusteros |fechaaccesu =18 de marzu de 2010 |autor =[[Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría]] |postreru = |primeru = |fecha = |editorial = |idioma = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20160403050446/http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_1 |fechaarchivu =2016-04-03 }}</ref>y amás allargara'l so periodu de gobiernu de dos a cuatro años.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=90-91|sp=sí}}</ref> Cole viaxó a Nicaragua nel mes d'agostu y entrevistóse con [[Francisco Castellón Sanabria]], líder de los ''democráticos'' y quien fuera nomáu por ellos presidente provisional de Nicaragua en León dende'l mes de xunu.<ref name=museouno/>Dambos roblaron el Tratáu Byron Cole-Castellón qu'incluyía'l treslláu d'un contingente de norteamericanos pa sentar plaza nel exércitu ''democráticu'',<ref name=suno_bis>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| pp=90-91|sp=sí}}</ref>col fin de derrocar —según entendía Castellón— al réxime ''legitimista'' de Frutu Chamorro.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=28|sp=sí}}</ref><ref name=mre_unu>{{cita web |url = http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_4.shtml |títulu = La Guerra Civil: 1854-1856 |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |autor = Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Nicaragua |fecha = 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100820081059/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_4.shtml |fechaarchivu=20 d'agostu de 2010 }}</ref>Sicasí, este depositara'l poder en [[José María Estrada]] p'asumir control del exércitu dende'l mes de mayu.<ref name=museouno/> Al conocer l'alcuerdu, Walker conxeturó que manifestar nel documentu la unviada d'ayuda militar a Nicaragua podría trae-y problemes cola llei de neutralidá del so país.<ref name=suno_bis/>Prefirió entós que'l pactu modificar col treslláu de colonizadores. Solucionáu esti puntu, abandonó'l so puestu nel periódicu y propúnxose partir escontra Nicaragua. Un representante de les autoridaes gubernamentales nun s'opunxo al viaxe, cuando verificó que'l contratu non infringía nenguna llei.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1975| pp=92-93|sp=sí}}</ref>El principal contratiempu pa empecipiar la espedición yera la escasez de dineru. En vista del problema, Walker trató de recaldar fondos, pero con escasu ésitu. La so única posesión yera la embarcación ''Vesta''. Amás de estes contrariedaes, el 12 de marzu 1855 viose envolubráu n'otru duelu del que resultó con un balazu n'unu de los sos pies. === Partida escontra Nicaragua === [[Ficheru:LeonNicaragua1856Leslies.jpg|200px|thumb|Grabáu de la ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] de 1856.]] [[Ficheru:Walker desembarca en El Realejo.jpg|200px|thumb|Walker desembarca n'El Realejo. Diorama del [[Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría]] d'[[Alajuela]], [[Costa Rica]].]] Con un conglomeráu de reclutes qu'incluyía a distinguíos militares, vagamundos y antiguos collacios de l'aventura en Sonora, axuntáronse 58 individuos que seríen conocíos como «Los Inmortales».<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=97|sp=sí}}</ref>Sicasí, a pesar del desinterés de les autoridaes californianes, la embarcación foi detenida por cuenta de que delles provisiones nun fueren pagaes. Por aciu intimidación, el dueñu de la nave foi persuadíu pa dexar llibre'l barcu.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1975| p=96|sp=sí}}</ref> Solucionáu'l contratiempu, «Los Inmortales» zarparon el 4 de mayu de 1855<ref name=museodos>{{cita web |url=http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_2 |títulu=Cronología histórica rellacionada cola Guerra Nacional Centroamericana contra los Filibusteros |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |autor=[[Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160403050446/http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_2 |fechaarchivu=2016-04-03 }}</ref>y llegaron a Nicaragua el 16 de xunu desembarcando nel puertu d'[[El Realejo (Nicaragua)|El Realejo]].<ref group="N.">El 7 de mayu zarpó otra espedición al mandu de Henry L. Kinney, independiente de la de Walker, coles mires d'establecer «un bon gobiernu» en Nicaragua (Scroggs, p. 112).</ref><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=77|sp=sí}}</ref> Darréu aportaron a la llocalidá de León, onde fueron bien recibíos polos sos residentes. Walker, una vegada nel territoriu, amenació con pena de fusilamiento a la so tropa ante cualesquier desobediencia.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=78|sp=sí}}</ref> Foi recibíu por Castellón quien lu nomó ciudadanu nicaraguanu xunto a los sos acompañantes, conocíos d'ellí d'equí p'arriba como la Falanxe Democrática».<ref name=mre_unu/>Amás, Walker llogró'l rangu de coronel.<ref name=museodos/> La estancia nun tuvo exenta de problemes, pos el filibusteru entró en conflictu con otros subalternos de Castellón que resentíen la presencia del norteamericanu.<ref name=fdieciocho>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=80-81|sp=sí}}</ref> A pesar d'ello, estableció'l so propiu plan de conquistar la ruta de tránsitu que travesaba Nicaragua, p'asegurar el sofitu de más filibusteros. Pa llograr esti oxetivu decidió tomar el pobláu de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] por sorpresa.<ref name=fdieciocho/><ref>{{cita web |url =http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo3.html |títulu =Los filibusteros tomen Granada |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010 |autor =Ministeriu de Cultura, Mocedá y Deportes de Costa Rica |fecha =2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100418201014/http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo3.html |fechaarchivu=18 d'abril de 2010 }}</ref> Compuesta por 58 militares d'Estaos Xuníos y 110 nicaraguanos,<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=82|sp=sí}}</ref>la tropa entamó la marcha escontra Rivas con muestres de cortesía nel camín. El 29 de xunu de 1855 trabaron batalla contra l'exércitu ''legitimista'' ([[Primer Batalla de Rivas]]).<ref name=museodos/>L'alcuentru foi intensu, pero los norteamericanos teníen la ventaya del armamentu modernu, ente ellos revólveres [[Samuel Colt|Colt]] y rifles, a comparanza de los vieyos [[mosquete]]s utilizaos polos ''legitimistas''.<ref name=fdiecinueve>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=84|sp=sí}}</ref> Sicasí, los filibusteros perdieron a dos pervalibles oficiales, más una docena de mancaos y otra de muertos. Terminada la batalla, realizada casa per casa, Walker ordenó la retirada. Envalórase que los ''legitimistas'' sufrieron diez veces más baxes que les tropes filibusteres,<ref name=fdiecinueve/> de los cualos sobrevivieron pocu más de trenta.<ref name=invauno>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=60-61|sp=sí}}</ref>Per otru llau, los soldaos nativos que los acompañaben al entamu, abandonaron les files.<ref name=invauno/> Los filibusteros retirar a San Juan del Sur, prindaron una goleta, tomaron camín d'[[El Realejo (Nicaragua)|El Realejo]]<ref name=museodos/> y dempués a León col enemigu escorriéndo-yos. Na fuxida, unu de los filibusteros provocó una quema en San Juan del Sur, col erráu propósitu d'amedranar a los ''legitimistas''.<ref name=fveinte>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=85-86|sp=sí}}</ref> Nel incidente fueron prindaos dos individuos, de los cualos unu fuxó, siendo l'otru executáu ensin considerancia por órdenes de Walker quien nun toleraba vandalismo dalgunu.<ref name=fveinte/> Al llegar a León supo de la noticia de que seis de los sos milicianos, que nun pudieren salir de Rivas por cuenta del so estáu críticu, fueren executaos y los sos cadabres quemaos.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=87|sp=sí}}</ref><ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=116|sp=sí}}</ref> === Ascensu políticu === En xunetu de 1855, Byron Cole llogró que'l militar [[Reinu de Prusia|prusianu]] Bruno Von Natzmer<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=64|sp=sí}}</ref>xunir a les files ''democrátiques''.<ref name=fveintiuno>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=88-90|sp=sí}}</ref>Tamién los filibusteros seríen reforzaos con 300 efectivos nicaraguanos unviaos por Castellón.<ref name=fveintiuno/> Pa esti tiempu, Walker faía notar poles sos aiciones que nun taba en Nicaragua p'ayudar a Castellón y restauralo nel poder, sinón otra manera, evidenciaba que'l so propósitu yera «refaer» al país sol control anglosaxón, onde la restauración de la esclavitú —qu'emplegaría tanto a centroamericanos como a africanos— seríen los cimientos del nuevu Estáu nicaraguanu.<ref name=fveintiuno/> Amás, la construcción d'una eventual canal interoceánica favorecería'l so gobiernu.<ref group="N.">Según Frederic Rosengarten, Jr., los oxetivos de Walker nun se llindaben a esta rexón: Pa xineru de 1856, roblaría un alcuerdu col capitán F. A. Lainé, representante d'un grupu de exiliaos cubanos, col propósitu de «lliberar» esi país de les autoridaes españoles y tamién «asegurar la prosperidá de Centro América» (Rosengarten, Jr., p. 106).</ref><ref name=fveintiuno/>Por esta razón, pal norteamericanu yera necesariu tener el control de la ruta que travesaba'l país, p'asina recibir más refuerzos y armamentu. Bien al contrariu de los sos oxetivos, los ''democráticos'' namái taben interesaos n'actuar a la defensiva y, principalmente, tomar Granada pa llevar a Castellón al poder.<ref name=fveintiuno/> <ref >{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=65|sp=sí}}</ref> Sicasí, metanes el discutiniu ente los mandos llocales y Walker, atopábase l'acesmo de los ''legitimistas'' que les sos tropes averar a León al mandu del xeneral [[Ponciano Corral Acosta]] xunto a los refuerzos del presidente hondureñu [[José Santos Guardiola]], tamién conocíu como «el carniceru d'Hondures».<ref name=fveintiuno/>Una situación importante nesti escenariu yera l'espardimientu de la enfermedá del [[cólera]] na rexón.<ref name=fveintiuno/>Finalmente, Walker decidió tomar Badea de la Virxe nel [[Llagu Nicaragua]] con 50 filibusteros y 120 nicaraguanos,<ref name=fveintiuno/>pero fueron enfrentaos el 3 de setiembre de 1855 por 600 homes de Guardiola. Sorpresivamente, la resultancia foi una victoria pa los filibusteros, que nun tuvieron baxes, contra 60 de los ''legitimistas''.<ref name=fveintitres>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=92|sp=sí}}</ref>Terminada l'agarrada, y contrariu a los usos llocales, Walker trató afechiscamente a los mancaos, tanto amigos como enemigos.<ref name=fveintitres/>Mientres la esfriega, Castellón morrió ablayáu pol cólera. El trunfu foi celebráu pola prensa d'Estaos Xuníos, y el mesmu Walker, ante'l decesu de Castellón, empezó a actuar de forma más independiente.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=76|sp=sí}}</ref> Col apuerto de más voluntarios veníos dende [[Baltimore]], el filibusteru dirixó una fuercia armada de 250 milicianos.<ref name=fveintitres/>Dientro del batallón atopaben pocos nicaraguanos, pos Walker nun recurría al reclutamiento forzosu como yera avezáu nesi tiempu.<ref name=fveinticuatro>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=93-94|sp=sí}}</ref>Por esta razón ganóse dalgún respaldu ente los más desfavorecidos de Nicaragua, siquier nos primeros meses de la so estancia.<ref name=fveinticuatro/>Precisamente, foi al traviés d'un prisioneru indultáu proveniente de Granada, que diba en misión d'asesina-y, que supo de la situación de los ''legitimistas'' y de la vulnerabilidá de la ciudá de Granada ante una acometida.<ref name=fveinticuatro/> N'ochobre de 1855 decidió atacar. El día once, los filibusteros prindaron el vapor ''La Virxe'' de la ''Accesory Transit Company'' y desembarcaron cerca del pobláu con 100 filibusteros y 250 refuerzos del llau ''democráticu''. A l'amanecida del día trelce<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=78|sp=sí}}</ref>la plaza foi ocupada ensin contratiempos. Con esti trunfu, William Walker convertir na figura política con más poder de Nicaragua.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=95|sp=sí}}</ref> === Nomamientu como xefe del exércitu nicaraguanu === [[Ficheru:Jose Trinidad Cabañas 001.jpg|180px|thumb|[[José Trinidad Cabañas]], [[presidente d'Hondures]] ente los años 1852 y 1855.]] En Granada, el comandante filibusteru agospiar na casa d'una dama influyente de la llocalidá conocida como «neña Irene».<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=79|sp=sí}}</ref> Dende ellí impunxo una ferrial disciplina sobre los sos subordinaos pa evitar saqueos. Ello ye que Granada vivió en cierta tranquilidá nos díes siguientes.<ref name=invauno_bis>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=81-82|sp=sí}}</ref>Walker, quien na so campaña se esmeró por tener bones rellaciones col cleru,<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=125|sp=sí}}</ref>fíxose acreedor de pallabres de encomio del sacerdote Agustín Vijil, quien-y llamó ánxel tutelar de la paz».<ref name=mre_unu/><ref name=invauno_bis/> La cayida de Granada llevó a que'l presidente José María Estrada fuxera de les sos funciones, polo que Walker vio una oportunidá de reorganizar el gobiernu.<ref name=invauno_bis/>Per otru llau, a otru día de la victoria, ciudadanos llocales propunxéron-y la presidencia provisional de la nación, pero él refugó'l pidimientu y, sicasí, dixo qu'aceptaría la xefatura del exércitu. Mientres la so estancia quixo tener plátiques col líder Ponciano Corral, comandante de les tropes ''legitimistas'' en Rivas pa tener negociaciones pacífiques, pero la ufierta foi tajantemente refugada.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=96-97|sp=sí}}</ref> Sía comoquier, un alcuerdu foi robláu'l 23 d'ochobre de 1855 arriendes de una serie de graves incidentes. Asocedió que dellos transeúntes d'Estaos Xuníos perdieron la vida cuando fueron atacaos por fuercies ''legitimistas'' en Badea de la Virxe, en busca de dellos filibusteros qu'aportaren dende San Francisco. Otru barcu de vapor foi baleado cuando travesaba'l ríu San Juan.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=98-99|sp=sí}}</ref>En reprimenda, Walker fusiló a miembros notables de los ''legitimistas''; como al más prominente d'ellos, don Mateo Mayorga, Ministru de Rellaciones Esteriores del Gobiernu d'Estrada (legitimista), quien guardaba prisión dende tomar de Granada. Con esti actu Walker introducía'l terror como midida pa someter a cualesquier qu'arriesgue oponése-y,<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=84|sp=sí}}</ref>y amenació con executar a los familiares de los dirixentes legitimistas que permanecíen rehenes en Granada. A raigañu del conveniu, [[Patricio Rivas]] resultó nomáu presidente provisional, y Walker foi asignáu como xeneral en xefe del exércitu,<ref name=mre_unu/> anque de fechu él tenía'l poder absoluto nel país.<ref name=nicactual/>[[Ponciano Corral]] ocuparía'l Ministeriu de Guerra darréu.<ref name=invados_bis>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=87-88|sp=sí}}</ref>Amás, pa esi tiempu empezó a circular el periódicu ''El Nicaragüense'',<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=100|sp=sí}}</ref>mediu que foi'l primeru en denominalo como'l «predestinado de los güeyos grises», sobre la base d'una vieya tradición de los nativos nicaraguanos qu'establecía que seríen lliberaos de la opresión española por un home de güeyos grises».<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=136|sp=sí}}</ref> Pela so parte, Ponciano Corral —inquieta pola meyora de los ''democráticos'' y de los filibusteros na política llocal— mandó de callao cartes a Pedro Xatruch y José [[Santos Guardiola]],<ref name=invados_bis/>nes que pidía la intervención de los sos gobiernos y alvertía del grave peligru de los invasores na rexón.<ref name=fveinticinco>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=101|sp=sí}}</ref> Les cartes cayeron en manes de Walker per mediu del mensaxeru que treslladaba los escritos y quien nun yera adepto a los ''legitimistas''.<ref name=fveinticinco/>Cuando supo del conteníu de les misives, sentenció a Corral a muerte por fusilamiento, que se llevó a cabu'l día 8 de payares de 1855.<ref name=museodos/>El ajusticiamiento causó pesar na población de Granada al tratase d'un héroe local.<ref name=fveintiseis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=102|sp=sí}}</ref> Anque Walker ganábase'l sofitu de los lliberales nicaraguanos y de los esclavistes d'Estaos Xuníos, que víen la oportunidá d'anexonar Centroamérica, tamién ganaba ciertu iñerizu na rexón centroamericana ya inclusive del Reinu Xuníu que nun almitía la so presencia nel territoriu.<ref name=fveintiseis/>Pal 3 d'avientu aportó a Granada l'hondureñu [[José Trinidad Cabañas]] —quien antes emprestara la so ayuda a los ''democráticos'' nicaraguanos— y entrevistóse con Walker pa pidi-y la so ayuda contra Guardiola, quien-y desaposiara del poder. Sicasí, l'asistencia foi refugada por Walker, quien probablemente tomó esta decisión pa nun aliase con daquién de tanta influencia na rexón.<ref name=invatres>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=90-92|sp=sí}}</ref>Ante l'agraviu, Cabañas tomó camín de [[San Salvador]], y ellí empecipió una campaña contra'l filibusteru al resolver les sos verdaderes intenciones en Nicaragua.<ref name=invatres/><ref group="N.">Al paecer foi José María Estrada'l primeru en faer un llamáu a los demás gobiernos de Centroamérica por qu'intervinieren militarmente en Nicaragua ([https://web.archive.org/web/20100820081059/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_4.shtml Invitación d'Estrada a intervenir en Nicaragua]); anque'l presidente costarricense Juan Rafael Mora alvirtiera sobre la llegada de los aventureros dende finales de 1855 (Dueñes Van Severen, p. 96).</ref>Esta desunión con Cabañas causó una serie d'arrenuncios d'importantes miembros del gobiernu de Rivas.<ref name=invatres/> === Declaración de guerra de Costa Rica === [[Ficheru:Juan Rafael Mora Porras 1859.jpg|200px|thumb|[[Juan Rafael Mora Porras]], [[Presidente de Costa Rica]] mientres los periodos 1849-1853 y 1853-1859]] Nun momentu que creciera la simpatía escontra l'aventureru, y tratando de torgar una confrontación direuta col Reinu Xuníu, el 8 d'avientu de 1855 el gobiernu d'Estaos Xuníos prohibió la salida d'espediciones escontra Nicaragua.<ref name=fveintidos>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=103-104|sp=sí}}</ref>Por cuenta de esto, oficiales fueron espachaos pa torgar la violación a les lleis. Walker, pela so parte, trataba de caltener conversaciones col gobiernu al traviés del so representante Parker H. French, pero'l comisionado foi ignoráu pol [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]] [[William L. Marcy]]. Coles mesmes, a pesar de que'l representante diplomáticu d'Estaos Xuníos en Nicaragua John H. Wheeler, amigu y siguidor del filibusteru, reconociera'l gobiernu de Rivas el 10 de payares,<ref name=museodos/> foi desautorizáu pol gobiernu del so país en cumplimientu de les disposiciones del [[tratáu Clayton-Bulwer]].<ref name=fveintiseis/> En vista del refugu, los países centroamericanos ([[Guatemala]], [[Costa Rica]], [[Hondures]] y [[El Salvador]]) vieron fortalecíes les sos intenciones de formar una fuercia contrario a los filibusteros.<ref>{{Cita Harvard |Rosengaren, Jr.|1976| p=106|sp=sí}}</ref>Anque Walker deseyaba una convivencia pacífica, esto nun foi almitíu poles naciones vecines, pos el filibusteru amontaba les sos tropes cola llegada de más norteamericanos, anque estos milicianos —ente ellos vagamundos y aventureros— desilusionar a la so llegada por cuenta de la ferrial disciplina impuesta por Walker y les penoses condiciones del llugar.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=107|sp=sí}}</ref> La situación del filibusteru tendría un xiru importante a principios de 1856 cuando entró en conflictu col empresariu Vanderbilt. Aconseyáu por dos rivales del «Comodoro», Charles Morgan —quien taba al mandu de la ''Accesory Transit Company'' dende 1853 n'ausencia de Vanderbilt—<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=143|sp=sí}}</ref> y C.K. Garrison, Walker encamentó al entós presidente Patricio Rivas que revocara'l otorgamiento de la ruta a la empresa interoceánica, por una supuesta delda al gobiernu de Nicaragua. Al contrariu, esta resolución pretendía que Morgan y Garrison tuvieren el control de la ruta y garantizar la unviada de más milicies filibusteres.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=118-119|sp=sí}}</ref> Una vegada fecha la revocación, Walker perdió lo que pudo ser la participación d'un poderosu aliáu como lu yera Vanderbilt, quien optó por nun reactivar el so negociu nesa mesma ruta de mancomún alcuerdu cola ''Pacific Mail Line'', pa nun competir na ruta al traviés de Panamá.<ref group="N.">Vanderbilt «apautó» con esa empresa, que nun competiría na ruta al traviés de Panamá si yéren-y apurríos 40 mil dólares mensuales (Rosengarten, Jr., p. 121).</ref><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=121|sp=sí}}</ref>Esto causó la perda de provisiones y reclutes pal país, pos Morgan y Harrison nunca entamaron l'asistencia prometida, lo que dexó que les cuatro naciones centroamericanes preparar p'atacar Nicaragua xunto a los ''legitimistas''. La situación complicábase ante les órdenes del presidente [[Franklin Pierce]] de torgar la salida d'espediciones militares escontra Nicaragua. Sicasí, cientos d'aventureros se escabulleron so l'apariencia d'emigrantes.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=122|sp=sí}}</ref> Per otru llau, en Costa Rica rexía'l presidente [[Juan Rafael Mora Porras]], que'l so gobiernu yera sofitáu pol Reinu Xuníu.<ref name=tunu>{{cita llibru |apellíos= |nome= |autor=Iván Molina y Steven Palmer|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu=Historia de Costa Rica: curtiu, actualizada y con ilustraciones |url=https://books.google.com/books?id=6KMU1rNvakoC&pg=PA52&sig=Qm3TD8G5S-V3fEydBwnvn66HWhg&dq=nicaragua+william+walker+%221854%22+%22El porvenir,+ensin+embargu,+foi+tr%C3%A1gico+en+el+curtiu+plazu:+en+1854,+al calor+de+la guerra civil+que+esgañaba+a+Nicaragua,+unu+de+los bandos+solicit%C3%B3+el sofitu+de+William+Walker.+%22#v=onepage&q=nicaragua%20william%20walker%20%221854%22%20%22El%20porvenir%2C%20ensin%20embargu%2C%20foi%20tr%C3%A1gico%20en%20el%20curtiu%20plazu%3A%20en%201854%2C%20a el%20calor%20de%20la%20guerra%20civil%20que%20esgañaba%20a%20Nicaragua%2C%20unu%20de%20los%20bandos%20solicit%C3%B3%20el%20sofitu%20de%20William%20Walker.%20%22&f=false |formatu= |fechaaccesu=19 de marzu de 2010 |añoacceso= |mesacceso= |edición=1a |volume= |fecha= |añu=1997 |mes= |editorial=Editorial de la Universidá de Costa Rica |ubicación= |idioma= |isbn=9977674116 |id= |páxines=52 |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}</ref> Amás de l'amenaza filibustera sobre esti país arriendes de los sucesos en Nicaragua, atopábase l'interés costarricense sobre'l territoriu del Partíu de Nicoya -hoy- [[Guanacaste]], que s'atopaba en disputa cola vecina nación (una y bones el mesmu Partíu en votación a cabildru abiertu, votara en favor d'amestase a Costa Rica'l 25 de xunetu de 1824), y la oportunidá de ganar el control sobre la ruta interoceánica en vistes al futuru.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=123|sp=sí}}</ref>El 1 de marzu de 1856, Mora declaró la guerra a Nicaragua ante una posible invasión,<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=103|sp=sí}}</ref>empecipiando asina la [[Campaña Nacional de Costa Rica]].<ref name=crhoy>{{cita web |url =http://costaricahoy.info/destacados/campana-nacional-de-1856-153-anos-mas-tarde%E2%80%A6/7161/ |títulu=Campaña Nacional de 1856: 153 años más tarde… |fechaaccesu=19 de marzu de 2010 |autor =José Ignacio Fernández Víquez |últimu = |primero = |fecha =12 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20090503112921/http://costaricahoy.info/destacados/campana-nacional-de-1856-153-anos-mas-tarde%E2%80%A6/7161/ |fechaarchivu=3 de mayu de 2009 }}</ref> El gobiernu de Rivas fixo lo propio'l 11 de marzu.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=104|sp=sí}}</ref>Walker intentó frenar cualquier meyora costarricense, y por ello esplegó una tropa comandada pol coronel Louis Schlessinger sobre Guanacaste que foi ganada'l 20 de marzu na [[Batalla de Santa Rosa (Costa Rica)|facienda Santa Rosa]]. El fracasu ablayó la moral de los filibusteros.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=105-106|sp=sí}}</ref> L'exércitu costarricense, comandado por [[José Joaquín Mora Porras]], avanzó nel territoriu vecín ocupando les ciudaes de Rivas y Badea de la Virxe, importantes poblaos de la ruta del tránsitu por un ralu de dos meses. Esti nuevu golpe provocó numberoses deserciones ente los norteamericanos.<ref >{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=127|sp=sí}}</ref>Coles mesmes, la ingesta escesiva d'alcohol faía esmornia nes tropes filibusteres, lo qu'obligó a Walker a tomar midíes disciplinaries; inclusive'l so hermanu Norvell foi desaposiáu de la so calidá de capitán.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=131|sp=sí}}</ref> El 11 d'abril, Walker entamó un contraataque en Rivas ([[Segunda Batalla de Rivas]]),<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=35|sp=sí}}</ref>ocupada por unos 3000 combatientes enemigos, la mayoría costarricenses.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=132|sp=sí}}</ref>Les sos baxes fueron considerables, pero envalórase que los decesos de los asediados fueron cinco veces más numberoses. Mientres la esfriega, el soldáu costarricense [[Juan Santamaría]] realizó un actu heroicu cuando prendió en llapaes un edificiu llamáu «el mesón» onde taben guarníos los filibusteros,<ref name=crhoy/>que les sos tropes tuvieron d'abandonar la llocalidá derrotaes. Sicasí, los costarricenses nun esfrutaron de la victoria nin caltuvieron la ocupación, pos tuvieron d'alloñar de Nicaragua el 26 d'abril polos estragos de la enfermedá del cólera.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=108-109|sp=sí}}</ref><ref name=museotres>{{cita web |url=http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_3 |títulu=Cronología histórica rellacionada cola Guerra Nacional Centroamericana contra los Filibusteros |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |autor=Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160403050446/http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_3 |fechaarchivu=2016-04-03 }}</ref>En mediu del caos, el filibusteru amosó considerancia colos enfermos del bandu contrariu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=136|sp=sí}}</ref>Según Scroggs, quien retoma les pallabres d'un historiador, asevera: «N'honor a la verdá…Walker trató con humanidá a los soldaos que-y fueron encamentaos».<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=199|sp=sí}}</ref>Per otru llau, nesos díes desamarrar en Panamá una balasma denominada'l «[[Incidente de la tayada de sandía]]» debíu, en parte, a falsos rumores d'una invasión del filibusteru.<ref name=guiness >{{cita web |url =http://www.afehc-historia-centroamericana.org/?action=fi_aff&id=1934 |títulu =La llegada de la pantasma: la retirada de William Walker por Panamá y los raigaños del imperialismu d'Estaos Xuníos n'América Llatina |fechaaccesu=22 de marzu de 2010 |autor =Aims McGuinness|fecha = Xunu de 2008}}</ref> Mientres esto asocedía, el padre Agustín Vijil, nomáu ministru del Esterior del gobiernu de Rivas, dio un ralu d'optimismu al ser recibíu pol [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] nel mes de mayu. Pero l'entusiasmu duró pocu, pos el sacerdote arrenunció al so cargu ante la presión de los ministros d'América Llatina y l'actuación velada de los gobiernos del Reinu Xuníu y España, por cuenta de la so estrecha amistá col filibusteru.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=137|sp=sí}}</ref><ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=183|sp=sí}}</ref><ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=101-102|sp=sí}}</ref> === Walker presidente de Nicaragua === [[Ficheru:Flag_of_Nicaragua_under_William_Walker_(1856-1857).svg|200px|thumb|Bandera del Gobiernu de William Walker (1856-1857).]] Metanes ciertu aselu políticu, pero cola epidemia del cólera faciendo estragos,<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=113|sp=sí}}</ref>en xunu de 1856 Walker encamentó a Patricio Rivas por que convocara a eleiciones presidenciales.<ref name=sdos_bis>{{Cita Harvard|Scroggs|1974|pp=205-206|sp=sí}}</ref> Sicasí, el presidente provisional fuxó escontra [[Chinandega]] al espardese'l rumor de que sería arrestáu xunto al ministru de Guerra [[Máximo Jerez Tellería]] y otros ''democráticos'', pos Xerez tuviera un fregáu con Bruno Von Natzmer.<ref name=sdos_bis/><ref name=funo_bis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=138-139|sp=sí}}</ref>Pela so parte, Walker abolió'l gobiernu de Rivas ya instaló como presidente provisional a [[Fermín Ferrer]] el 20 de xunu.<ref name=funo_bis/><ref name=bdsj_unu>{{cita web |url = http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_5.shtml |títulu = La Guerra Nacional |fechaaccesu=3 de xunetu de 2010 |autor = Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Nicaragua |fecha = 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100205213225/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_5.shtml |fechaarchivu=5 de febreru de 2010 }}</ref> Nel decretu de nomamientu, aprofió que tou aquel que s'opunxera a la nueva alministración sería declaráu traidor y castigáu con pena de muerte.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=115|sp=sí}}</ref>D'esta manera, en Nicaragua coesistíen trés presidentes: José María Estrada en socesión de Frutu Chamorro; Patricio Rivas instaláu en Chinandega, y Fermín Ferrer en Granada.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=116|sp=sí}}</ref> El 29 de xunu tuvieron llugar les eleiciones que se llevaron a cabu con severes irregularidaes.<ref name=funo_bis/> Walker, otra manera, resaltaba l'asistencia masiva de los votantes, acontecimientu qu'enxamás asocediera nel país. Él mesmu resultó «electu» presidente de Nicaragua con 15 835 votos, bien lloñe del próximu candidatu Fermín Ferrer, que llogró 4447.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=210|sp=sí}}</ref>Acordies con un corresponsal del [[New York Times]]:{{cita|Ustedes ensin dulda vieron la resultancia de les eleiciones publicaes por ''El Nicaragüense''… ¡en delles poblaciones dan-y a Walker más votos que'l cuádruplu de los habitantes, cuntando a tolos homes, muyeres, neños y besties!<ref name=bdsj_unu/>}} Sicasí, el so optimismu viose truncáu, pos los sos opositores teníen control en bona parte del país qu'incluyía a los territorios de León, Chinandega y [[Matagalpa]]. El 12 de xunetu de 1856, Ferrer juramentó a Walker como presidente de Nicaragua na plaza Mayor de Granada.<ref name=museotres/><ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=31|sp=sí}}</ref>Nel so discursu, Walker pronunció la so intención de formar un gobiernu federal que tomara a tola América Central, y nun futuru a Cuba.<ref name=stres_bis>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=214|sp=sí}}</ref>Esti propósitu yera contrariu a les intenciones d'otros partidarios que deseyaben amestar Nicaragua a los Estaos Xuníos.<ref name=stres_bis/>El nuevu mandatariu recibió'l sofitu del representante d'Estaos Xuníos en Nicaragua, John H. Wheeler, quien fuera instruyíu pol [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]] del so país por qu'estableciera rellaciones diplomátiques con Nicaragua, ensin tar al tantu que Walker yera'l presidente». Al sabelo, obligó a arrenunciar a Wheeler.<ref name=museodos/><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=140-141|sp=sí}}</ref> Anque les sos aiciones ofendíen a los demás países llatinoamericanos, en [[Nueva York]] yeren celebraes les «proezas» del filibusteru al traviés del drama teatral ''Nicaragua, or xeneral Walker´s Victories'', escenificada en xunetu de 1856 y promovida polos defensores del Destín Manifiestu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=143-144|sp=sí}}</ref>Otra manera, en Nicaragua, el so gobiernu atopábase escasu de dineru. Coles mires de enllenar les arques del Estáu, confiscó bienes de los opositores pa vendelos en pública puya; coles mesmes, instituyó nuevamente la esclavitú nel país, abolida en 1824, pos cuntaba que d'esta institución dependía la presencia permanente de la raza blanca na rexón<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=39|sp=sí}}</ref>y ganaría-y simpatía de los estaos del sur d'Estaos Xuníos.<ref>{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=220|sp=sí}}</ref>Tamién ordenó la entrega de tierres estatales a filibusteros.<ref name=museotres/>Per otru llau, les sos intenciones de formar un estáu rival del so propiu país, estornó'l sofitu que tenía ente dellos pobladores del norte d'Estaos Xuníos.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=234|sp=sí}}</ref> === L'Exércitu Aliáu Centroamericanu === {{AP|Guerra Nacional de Nicaragua}} {{Caxa de cita|...la defensa contra'l famosu yanqui quedó como una de les páxines más brilloses de la hestoria de les cinco repúbliques centroamericanes.|[[Rubén Darío]]: ''Esquitar de William Walker''.<ref>{{cita web |url =http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_7.shtml |títulu =Cavilgues sobre la Guerra Nacional |fechaaccesu=5 de xunetu de 2010 |autor =Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Nicaragua |fecha =2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100205213231/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_7.shtml |fechaarchivu=5 de febreru de 2010 }}</ref>}} Los gobiernos d'Hondures, El Salvador y Guatemala roblaron un Tratáu d'Alianza'l 18 de xunetu de 1856, nel que reconocíen la presidencia de Patricio Rivas, y entamábense pa «la defensa de la so soberanía ya independencia».<ref name=invacuatro>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=120-121|sp=sí}}</ref>Les fuercies totalizaban unos 1300 soldaos.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=259|sp=sí}}</ref>Costa Rica, que nun abandonó la causa antifilibustera, nun pudo atender nesi momentu l'alcuerdu debíu al estáu maltrecho en que s'atopaba'l país pola peste del cólera y otros problemes políticos en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]].<ref name=invacuatro/>A lo llargo del conflictu, los contingentes seríen comandados por [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] y [[José Víctor Zavala]] (Guatemala), [[Florencio Xatruch]] y [[Juan López (xeneral)|Juan López]] (Hondures), y [[Ramón Belloso]] (El Salvador), quien foi nomáu como xeneral en xefe por Rivas na ciudá de León.<ref name=museotres/>Esta designación provocó posteriores diverxencies ente los otros caudiellos, principalmente de José María Estrada y el guatemalianu José Víctor Zavala.<ref group="N.">Zavala asocedió a Paredes nel mandu del exércitu guatemalianu, tres la muerte d'este pola enfermedá del cólera (Frederic Rosengarten, Jr., p. 152).</ref><ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=123-124|sp=sí}}</ref>Al exércitu centroamericanu amestaríense darréu los costarricenses al mandu de José Joaquín Mora y [[José María Cañas]]. A midida que remataba l'añu, les fuercies de Walker yeren asediadas por diversos frentes.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=151|sp=sí}}</ref>Tamién la so alministración recibió otru revés pola firma de la paz de ''legitimistas'' y ''democráticos'', por aciu el llamáu "Pactu Providencial", el 12 de setiembre de 1856, en León, na que declararon la guerra en forma conxunta a la presencia filibustera.<ref name=museotres/> Los norteamericanos sufrieron una de los sos más severes derrotes na [[Batalla de San Jacinto (1856)|batalla de San Jacinto]] el 14 de setiembre de 1856, onde les fuercies de Walker -que yeren 300 efectivos- fueron vencíes por 160 efectivos del [[Exércitu del Septentrión]], lideraos pol coronel [[José Dolores Estrada Vau]], gracies a un ataque a la retaguardia de los filibusteros que causó una estampida de los caballos de la [[facienda San Jacinto]] que baxaron del cercanu cuetu y fixeron creer a estos que llegaben refuerzos pa Estrada polo que fuxeron; dos díes depués Byron Cole perdió la vida na facienda San Ildefonso onde había llegáu pidiendo abellugu.<ref name=bsjnicac>{{cita web |url =http://www.touring-costarica.com/sanjacinto.html |títulu =La Batalla de San Jacinto |fechaaccesu =22 de marzu de 2010 |autor =Alejandro Vega |fecha =21 d'agostu de 1889 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20181109092646/http://www.touring-costarica.com/sanjacinto.html |fechaarchivu =2018-11-09 }}</ref> Sicasí, nesos díes aportó una inesperada ayuda de parte de Charles Frederick Henningsen, un aventureru de sonadía mundial<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=239|sp=sí}}</ref>comenenciudu na llucha filibustera<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=155|sp=sí}}</ref>y quien apurrió armamentu a les huestes. Con esta inesperada asistencia, Walker viose animáu a entamar un ataque sobre [[Masaya]] en payares con unos 300 homes, pero nun llogró ésitu y perdió un terciu de la so fuercia.<ref name=museotres/><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=156|sp=sí}}</ref>A principios d'esi mesmu mes, el gobiernu costarricense volvió a entamar la guerra contra los filibusteros ya impunxo un bloquéu a San Juan del Sur y el ríu San Juan.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=265|sp=sí}}</ref>Mientres, los aliaos empezaron a arrodiar la ciudá de Granada. En vista de los fechos, Walker dio órdenes a Henningsen pa destruyir el pobláu, porque nun podía ser defendíu; amás, dexala intactu sería perder el prestíu que ganara al apoderase de la capital de los ''legitimistas''.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=158|sp=sí}}</ref><ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=272|sp=sí}}</ref>L'asediu enllargóse [[Destrucción de Granada (Nicaragua)|dende'l 24 de payares hasta'l 14 d'avientu]].<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=131|sp=sí}}</ref>Na fuxida de la ciudá, que resultó afarada y metanes les ruines, el mesmu Henningsen llantó un lletreru coles pallabres «Equí tuvo Granada». Anque Walker deseyaba que Granada fora destruyida por motivos estratéxicos, lo que provocó foi'l enfurecimiento de los centroamericanos pola destrucción de la simbólica ciudá.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=162|sp=sí}}</ref>Años dempués escribiría: {{cita|El ciñu de los antiguos chamorristas por Granada yera grande y peculiar. Amaben a la so principal ciudá como a una muyer; al cabu de los años inda asomen les llárimes a los sos güeyos cuando falen de la perda de la so quería Granada.<ref name=bdsj_dos>{{cita web |url =http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_6.shtml|títulu =La Guerra Nacional II |fechaaccesu=5 de xunetu de 2010|autor =Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Nicaragua|fecha =2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100820081104/http://www.cancilleria.gob.ni/sjacinto/noticias/separata_6.shtml |fechaarchivu=20 d'agostu de 2010}}</ref>}} A pesar de la meyora, los aliaos nun teníen un gran momentu por cuenta de les baxes sufríes. Sicasí, Vanderbilt, xunto al sofitu británicu,<ref name=bdsj_dos/> apurrieron armamentu y dineru a les tropes costarricenses pa cortar el tránsitu del ríu San Juan. Esto foi llográu a finales de 1856 con tomar d'un campamentu en [[La Trinidá (Nicaragua)|La Trinidá]] (pobláu onde'l [[ríu Sarapiquí]] xunir al ríu San Juan), el fuerte Castillo Viejo y una fortaleza en San Carlos, más l'apresamientu de los vapores ''La Virxe'' y ''San Carlos''.<ref name=museotres/><ref>{{cita web |url =http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_9.html|títulu Tomar de los vapores y fortaleces del Río San Juan |fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|autor =Ministeriu de Cultura, Mocedá y Deportes de Costa Rica|fecha =2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100418201019/http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_9.html |fechaarchivu=18 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=167|sp=sí}}</ref>La ofensiva dexó aislláu al gobiernu de Walker, pola interrupción de la ruta de suministros nel [[mar Caribe]]. A esti altor, el filibusteru atopábase abandonáu: en California el sofitu escayía escontra la so persona; de los estaos del sur d'Estaos Xuníos nun podíen partir refuerzos pola falta de tresporte; y Morgan y Harrison fueren forzaos a atayar operaciones.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=170|sp=sí}}</ref>Coles mesmes, a principios de 1857 el presidente Mora aprovechó la ocasión pa partir fueyes sueltes nes que prometía proteición a quien abandonaren al invasor. Tamién la escasez d'alimentos yera insoportable ente les tropes filibusteres.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=172|sp=sí}}</ref>La llocalidá de Rivas, onde sufrió dos acometíes de los aliaos (Tercer y Cuarta Batalla de Rivas),<ref name=museocuatro>{{cita web |url=http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_4 |títulu=Cronología histórica rellacionada cola Guerra Nacional Centroamericana contra los Filibusteros |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |autor=Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160403050446/http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_4 |fechaarchivu=2016-04-03 }}</ref><ref>{{cita web |url =http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_10.html|títulu =Fin de la ocupación filibustera en Nicaragua |fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|autor =Ministeriu de Cultura, Mocedá y Deportes de Costa Rica|postreru =|primero =|fecha =2007|editorial =|idioma = |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100415211044/http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_10.html |fechaarchivu=15 d'abril de 2010}}</ref> tresformar nel últimu abellugu de William Walker y la so tropa.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=137-138|sp=sí}}</ref> === Rindición === El 6 de febreru de 1857 fondió en San Juan del Sur la balandra ''St. Mary´s'' empobinada pol capitán d'Estaos Xuníos Charles H. Davis.<ref>{{cita web |url =http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_10.html|títulu =Fin de la ocupación filibustera en Nicaragua |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010|autor =Ministeriu de Cultura, Mocedá y Deportes de Costa Rica|fecha =2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100415211044/http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_capitulo_10.html |fechaarchivu=15 d'abril de 2010}}</ref> El 30 d'abril, esti militar ufiertó la so mediación al entós xeneral en xefe de les fuercies aliaes José Joaquín Mora, pa llograr la rindición de Walker,<ref name=museocuatro/> según garantizar la proteición de muyeres y neños. Enteráu de la propuesta, el filibusteru aprovechó la ocasión pa pidir la proteición de los sos compatriotes y aliaos nicaraguanos. A la fin, acompañáu de Henningsen robló la claudicación el 1 de mayu de 1857 en Rivas<ref name=museocuatro/> ante la fuercia naval d'Estaos Xuníos. Los aliaos centroamericanos nun tuvieron presentes nel alcuerdu.<ref name=fdos_bis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=175-176|sp=sí}}</ref> Fueron 463 homes quien depunxeron les armes.<ref name=fdos_bis/>El 5 de mayu, Walker —acompañáu por Davis y xunto a 16 oficiales—<ref name=fdos_bis/> partió a bordu del ''St. Mary´s'' dende San Juan del Sur escontra Panamá y dempués a Nueva Orleans.<ref name=museocuatro/> Sicasí, por cuenta de que la capitulación nun foi realizada ante representante de les autoridaes gubernamentales centroamericanes, Walker nun se consideraba del tou rindíu.<ref name=fdos_bis/>Amás, nun esistía cláusula dalguna que-y torgara'l so torna a Centroamérica.<ref name=fdos_bis/>Sicasí, la rindición provocó enforma rensía ente los sos siguidores, pos lu acusaron d'abandonalos.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=313|sp=sí}}</ref> Acordies con un informe de Charles Henningsen, unos 1000 filibusteros perdieron la vida en combate o por enfermedaes en tola campaña; y, según l'autor Walter O.Scroggs, el númberu de muertes de los aliaos centroamericanos foi cuatro o cinco veces mayor que les carecíes polos filibusteros.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| pp=318-319|sp=sí}}</ref> == Segunda y tercer espedición a Nicaragua == [[Ficheru:William Walker by Brady.jpg|thumb|200px|Walker ente 1855 y 1860.]] El 27 de mayu de 1857, William Walker foi recibíu como un héroe en Nueva Orleans. Nuna alocución culpó al Secretariu d'Estáu William L. Marcy, a [[abolicionismu|abolicionistes]] y británicos, por non llograr los sos oxetivos. Amás, remarcó la incapacidá de los nicaraguanos pa autogobernarse y reclamó el sofitu necesariu de los esclavistes pa «americanizar» el territoriu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=178|sp=sí}}</ref>En xunu visitó al presidente [[James Buchanan]], y espresólu que ganara a los aliaos centroamericanos de nun ser pola «intromisión» de Charles H. Davis.<ref group="N.">Meses dempués, Walker aseveró ser afaláu pol presidente pa entamar una nueva espedición sobre Centroamérica (Rosengarten, Jr., p. 180).</ref><ref name=ftres_bis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=180-181|sp=sí}}</ref> En Nueva York tamién foi acoyíu con entusiasmu. Non asina pola prensa, qu'aprovechó pa sopelexar la llegada d'un barcu dende Centroamérica con pasaxeros que participaron nel conflictu y quien llegaron en llamentables condiciones; al traviés de los sos testimonios, fueron conocíes la indolencia y crueldá del mallográu presidente de Nicaragua escontra les sos persones.<ref name=ftres_bis/> Sicasí, el filibusteru fundó una organización clandestina llamada la Lliga Centroamericana» pa financiar una nueva espedición en Nicaragua,<ref name=fcinco_bis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=182|sp=sí}}</ref> anque con ciertos tropiezos por cuenta de la [[Llerza de 1857|depresión económica]] d'esi añu (1857). Aun así, había mozos ansiosos d'enfrentar l'aventura. Partió de la [[badea de Mobile]] el 14 de payares de 1857 con 270 homes nel vapor ''Fashion''.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=182|sp=sí}}</ref> Los [[Cuerpu d'Alguaciles d'Estaos Xuníos|alguaciles]], en representación del gobiernu y en vista de la violación de les lleis de neutralidá, mover na [[corbeta]] ''Saratoga'' a Nicaragua pa interceptalo. Nueve díes dempués de la so partida, la flotilla filibustera averar a la desaguada del [[ríu Coloráu (Nicaragua)|ríu Coloráu]] y entamó una escuadrilla pa retener a los costarricenses qu'abelugaben los barcos de la ''Accesory Transit Company'' y dempués tomar el Castillo Viejo. La misión foi esitosa, pero un día dempués de que Walker recibiera la noticia, la [[corbeta]] ''Saratoga'' y la [[fragata]] ''Wabash'', comandadas pol oficial Frederick Chatard y el comodoro [[Hiram Paulding]] respeutivamente, xunto a otres naves d'Estaos Xuníos y británicu, torgaron la so movilización. De momentu esixéron-y la rindición y el filibusteru asintió, capitulando ante Paulding el 8 d'avientu.<ref name=museocuatro/> El gruesu de filibusteros foi unviáu a Estaos Xuníos el 12 d'avientu de 1857, pero Walker foi unviáu aparte con camín de Nueva York, travesando Panamá. Una vegada qu'aportó a Nueva York apurrir a los alguaciles. Coles mesmes, fustigó a Paulding por violar el suelu nicaraguanu y arrestalo; ello ye que nel sur del país y nel Congresu hubo muncho discutiniu a favor y en contra de la decisión del militar, que terminó nuna reprimenda a Paulding y una curtia suspensión del so cargu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=186-187|sp=sí}}</ref>El filibusteru terminó siendo xulgáu en Nueva Orleans xunto al so colega Frank Anderson a mediaos de 1858 por violar les lleis de neutralidá, pero a la fin el casu foi desoyíu pol fiscal de distritu.<ref name=fcuatro_bis>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=189-190|sp=sí}}</ref> Nuevamente, col sofitu de los esclavistes, Walker empezó una serie d'alocuciones na rexón y de camín recaldó dineru pa una nueva espedición sobre Nicaragua.<ref name=fcuatro_bis/>Debíu al ésitu de la xira, nació ''The Southern Emigrant Society''.<ref name=fcuatro_bis/>Una vegada más, a bordu del barcu ''Susan'' y cola misión de tomar la [[Fortaleza de San Fernando]] en [[Omoa]],<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=390|sp=sí}}</ref>unos 150 filibusteros entamaron el viaxe a Centroamérica dende [[Mobile (Alabama)|Mobile]]. Walker siguiría detrás n'otra embarcación, pero la nave ''Susan'' llancó cerca de la [[Honduras Británica]], actual [[Belize]], el 16 d'avientu de 1858. Dempués d'esti nuevu y atayáu intentu, ente los años 1859 y 1860 foi-y ufiertáu un contratu polos editores S.H. & Goetzel de Mobile, por qu'escribiera un llibru sobre les sos memories, y asina foi publicáu ''La guerra en Nicaragua''. Coles mesmes, nesti tiempu convertir al catolicismu.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=194|sp=sí}}</ref> == Última espedición == [[Ficheru:Trujillo en Honduras.png|300px|thumb|Allugamientu de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]] n'Hondures.]] Na so estancia en Nueva Orleans, n'abril de 1860,<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=397|sp=sí}}</ref> Walker enterar del trespasu de les [[islles de la Badea]] que diba realizar el Reinu Xuníu a Honduras. Supo amás del descontentu de los colonos ingleses de les islles ante la transaición y propúnxose aida-yos.<ref name=nicactual/>El so plan consistía n'intentar acomuñar con [[José Trinidad Cabañas]], quien trataba de reasumir el poder n'Hondures. De llogralo podría controlar esti país,<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=196|sp=sí}}</ref> entamar un exércitu y dempués bater a los exércitos de Nicaragua y Costa Rica. Como primer pasu entamó un viaxe a les islles pa estudiar el terrén y entamar una revuelta, polo qu'escoyó la isla de [[Cozumel]] como una eventual base.<ref name=fveintisiete>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=197|sp=sí}}</ref> El 5 de xunu de 1860<ref name=museocinco>{{cita web |url=http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_6 |títulu=Cronología histórica rellacionada cola Guerra Nacional Centroamericana contra los Filibusteros |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |autor=Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160403050446/http://www.museojuansantamaria.go.cr/Campana%20Nacional/cronologia_historica.html#HERMES_TABS_1_6 |fechaarchivu=2016-04-03 }}</ref>partió dende Estaos Xuníos una tropa d'un centenar d'homes dende Mobile na [[goleta]] ''John Y. Taylor''.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=42|sp=sí}}</ref>Otra embarcación con suministros, el ''Clifton'',<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| p=43|sp=sí}}</ref>zarpó dende Nueva Orleans. Sicasí, los británicos, que taben al tanto de los planes, interceptaron el ''Clifton'' en Belice y darréu encamentaron al gobiernu hondureñu retrasar el trespasu de les islles, pa entorpecer les intenciones de los filibusteros.<ref name=nicactual/>Finalmente, los norteamericanos axuntar en [[Roatán]] el 27 de xunetu.<ref name=museocinco/> Walker, asediado por barcos británicos, resolvió atacar la fortaleza alcontrada nel puertu de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]]. Sicasí, los residentes taben sollertaos de los movimientos.<ref name=fveintisiete/> Na nueche del 5 d'agostu de 1860, noventa y un filibusteros llegaron a una badea distante 3 km de Trujillo. A l'amanecida del 6 d'agostu, Walker y el coronel Thomas Henry encabezaron tomar de la fortaleza, que foi un ésitu, ensin tener baxes.<ref>{{Cita Harvard |Dueñes Van Severen|2006| pp=43-44|sp=sí}}</ref><ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=399|sp=sí}}</ref>Una vegada ellí declaró la ciudá como puertu llibre, col propósitu d'estropiar la economía hondureña al atayar la recaldación d'aranceles, pero la maniobra foi inútil, pos tolos tributos percibíos nesti llugar seríen trespasaos a los británicos pa pagar una antigua delda.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=200|sp=sí}}</ref> Intentó contactase con José Trinidad Cabañas per mediu de Thomas Henry, pero esti emisariu arreyar nuna agarrada antes de reportase al so regresu y morrió dos selmanes dempués ensin revelar dalguna noticia.<ref name=fveintiocho>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=202|sp=sí}}</ref> El día 19 d'agostu,<ref name=sdos >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=402|sp=sí}}</ref> el barcu británicu ''Icarus'', dirixíu pol coronel Norvell Salmon, aportó cerca de Trujillo y dende ellí foi unviada una nota a Walker reclamándo-y la rindición, cola garantía de faelo ante les autoridaes britániques, yá que la presencia de los filibusteros entorpecía la devolución de les islles de la Badea.<ref name=sdos/> Dempués d'un intercambiu de notes, el filibusteru, con otros 65 homes, entamó la fuxida pa buscar a Cabañas.<ref name=fveintiocho/> Na travesía fueron escorríos y hostigados poles tropes hondureñes. Al aportar cerca de ríu Tinto, la cuadriella taba amenorgada a 31 homes, ente ellos atopábase Walker mancáu y desapaecíu en fiebre, siendo a la fin columbráu por Salmon el 3 de setiembre.<ref name=museocinco/>L'oficial demandó nuevamente la rindición del filibusteru, quien asintió cuando s'aseguró que lo faía ante les autoridaes britániques y non les hondureñes.<ref name=nicactual/> Al pregunta-y sobre la so persona, aseveró ser el presidente de Nicaragua.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=204|sp=sí}}</ref>Una vegada en Trujillo, foi-y informáu que sería apurríu al gobiernu hondureñu, decisión que-y sorprendió ya indignó.<ref>{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| p=205|sp=sí}}</ref>Acabó zarráu na fortaleza del pobláu, onde esperó les instrucciones dende Tegucigalpa que decidiríen la so suerte. == Muerte == La resolución, tomada por José Santos Guardiola, foi la sentencia a muerte. Unu de los sos oficiales, d'apellíu Rudler, llogró una sentencia de cuatro años de prisión, anque darréu sería indultáu. El restu de los presidiarios foi unviáu a Estaos Xuníos. A les 8 de la mañana del 12 de setiembre de 1860, William Walker foi lleváu frente a un paredón de fusilamiento<ref name=nicactual/>nes cercaníes de Trujillo.<ref >{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=206-207|sp=sí}}</ref> Diba flanqueado por dos cures y caminaba metanes les burlles de los llocales. Acordies con un testimoniu: {{cita|Amosó siempres la mayor sangre frío, nin siquier camudó de color cuando caminaba de la prisión a la plaza onde foi executáu.<ref name=nicactual/>}} [[Ficheru:Wwalker tombstone.JPG|300px|thumb|Tumba de William Walker en Trujillo.]] Un batallón de soldaos executó la orde. Dempués de dos ráfaga y un tiru de gracia cayó muertu.<ref name=fveintinueve >{{Cita Harvard |Rosengarten, Jr.|1976| pp=207-208|sp=sí}}</ref> El so cuerpu foi soterráu según los ritos católicos. Mientres, n'Estaos Xuníos, Salmon foi oxetu de crítiques pola so actuación engañosa y la posterior execución del filibusteru, dempués de promete-y proteición en nome del gobiernu británicu.<ref name=fveintinueve />Sicasí, la muerte de Walker foi recibida con indiferencia pola opinión pública del país.<ref >{{Cita Harvard |Scroggs|1974| p=409|sp=sí}}</ref> == Consecuencies == Acordies con Robert E. May, les campañes de William Walker en Centroamérica provocaron non solo «el nacionalismu nicaraguanu, la unidá centroamericana, el conservadorismu políticu, la militarización», sinón tamién un sentimientu de roxura antiamericana en dellos círculos».<ref name=may/> Coles mesmes, según Aims McGuiness, el filibusteru contribuyó a la formación de la idea d'[[América Llatina]] como una unidá. Precisamente, l'añu 1856 foi clave nel orixe d'esi conceutu, pos apaeció nun discursu del chilenu [[Francisco Bilbao]] en París y nun poema del colombianu [[José María Torres Caicedo]]. Inclusive manifiesta que la gana ante la meyora filibustera podría ser la «primer victoria d'América Llatina ante'l destín manifiestu».<ref name=guiness/>Otru criteriu defende l'orixe hispanoamericanu del términu, «nel marcu de les medranes qu'espertaba la política espansiva de los Estaos Xuníos», y refuga l'argumentu que surdió en Francia pa xustificar el expansionismo de [[Napoleón III]].<ref>{{cita web |url =https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:uE9DeslmMLgJ:revistadeindias.revistes.csic.es/index.php/revistadeindias/article/download/749/819+William+Walker+conceutu+Am%C3%A9rica+Llatina+pa+estremar&hl=es&gl=sv&pid=bl&srcid=ADGEESjWOZt1l2VIA48Y7Szas733rdj2osnLoqDgqFoOqQSI-L2pe0tmRmao9Xs3r9fAKD-Ab71N-KD6MUJxkd7Ipzs4_6ZjZnGJOkNMafnjfp2d0QqC0fBMSyz27Hnil89Y88QR8V7Z&sig=AHIEtbQ1tAf-9WEg_vySc0oT5UhFkZ4nIA |títulu =Sobre l'orixe y espardimientu del nome “América Llatina” (o una variación heterodoxa en redol a la tema de la construcción social de la verdá) |fechaaccesu=27 d'avientu de 2011 |autor =Mónica Quijada|fecha =1998 |editorial =Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques}}</ref> Pela so parte, l'escritor [[Paul Estrade]] atribúi direutamente a la presencia del aventureru l'orixe del términu: {{cita|Hasta onde ta pescudáu, la espresión “América Llatina” inventar en 1856 pa ser llanzada en son de reivindicación identitaria y de manifiestu políticu. Surdió por cuenta de la invasión de Nicaragua polos mercenarios de William Walker, y como protesta contra la mesma y tamién contra la potencia que, so esi disfraz, trataba de llevar a cabu'l so gran designio expansionista por cuenta del Sur, dempués de llogralo escontra l'Oeste por cuenta de Méxicu.<ref>{{cita web |url =https://www.u-cursos.cl/altamira/2005/0/HYGCH-4EM/D/material_docente/oxetu/55211 |títulu =Conceutu d'América Llatina |fechaaccesu=6 d'agostu de 2010 |autor =Paul Estrade |fecha =1994 |urlarchivu=https://archive.today/20121130162922/https://www.u-cursos.cl/altamira/2005/0/HYGCH-4EM/D/material_docente/oxetu/55211 |fechaarchivu=30 de payares de 2012 }}</ref>}} L'aventura de Walker, tamién se venceya al [[imperialismu d'Estaos Xuníos]], dáu'l sofitu de los Estaos Xuníos d'América a les sos campañes,<ref>{{cita web|url =http://rdarchivo.contrapunto.com.sv/index.php?option=com_content&view=article&id=77:imperialismu-norteamericanu-y-estratexes-de-enfrentamientu-en-centroamerica&catid=14:politicas&Itemid=21|títulu =Imperialismu norteamericanu y estratexes d'enfrentamientu en Centroamérica|fechaaccesu =6 d'agostu de 2010|autor =Aurelio Alonso|fecha =2009}}</ref> o, según otros autores, ye considerada parte del mesmu. Nesi casu Walker ye calificáu como «axente del imperialismu esclavista d'Estaos Xuníos».<ref>{{cita web |url =http://wvw.nacion.com/ln_ee/2007/mayu/20/opinion1102817.html |títulu =Walker en Centroamérica |fechaaccesu=6 d'agostu de 2010 |autor =Alejandro Jenkins Villalobos|fecha =20 de mayu de 2007}}</ref> Nuna visión más amplia y matizada, Robert E. May rellaciona al fenómenu de la tramposería col expansionismo que caracterizó dende'l so orixe a los Estaos Xuníos.<ref name="may" /> == Ver tamién == * [[Doctrina Monroe]] * [[Narciso López]] * [[Historia de Nicaragua]] * [[Fortaleza de Santa Bárbara]] * [[José Santos Guardiola]] * [[Guerra Nacional de Nicaragua]] == Notes == {{llistaref|grupu="N."}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Dueñas Van Severen |nome=J. Ricardo |títulu=[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:p9bqEn00wJQJ:www.sica.int/centro_documentacion/inst/sgsica/La%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf+la+invasi%C3%B3n+filibustera+de+nicaragua+y+la guerra+nacinal&hl=es&gl=sv&pid=bl&srcid=ADGEEShYLMbR7hma04VMMPddlubeTi14br5dauU2leopMKVJdfal5RMsxrovCndJQHspoI1VFtzbK3TOeB_1c6Hala5WC2OQiBseJoHbvTl5HkZP87QNH2GxBBMmFPVnzn5gGd-83MMHiQ&sig=AHIEtbQXwU7sAEKIxoVgbGma2FxabsPCYw La invasión filibustera de Nicaragua y la Guerra Nacional] |añu=2006 |editorial=Secretaría Xeneral del Sistema de la Integración Centroamericana SG-SICA |isbn=}} * {{cita llibru |apellíos=Rosengarten, Jr. |nome=Frederic |títulu=Freebooters must die! |añu=1976 |editorial=Haverford House, Publishers |isbn=0-910702-01-2}} * {{cita llibru |apellíos=Scroggs |nome=William O. |títulu=Filibusteros y financieros, la hestoria de William Walker y los sos asociaos |añu=1974 |editorial=Coleición Cultural Bancu d'América |isbn=}} == Bibliografía adicional (non utilizada direutamente nesti artículu) == * ''La guerra en Nicaragua'', [[1860]], del propiu William Walker, traducida al español en [[1883]] pol [[Italia|italo]]nicaraguanu Fabio Carnevalini y reeditada en [[1974]] y [[1993]]. * {{Enllaz rotu|1=''Obres históriques completes'', [[1865<nowiki>]]</nowiki>, de Jerónimo Pérez, reeditada en [[1928<nowiki>]]</nowiki> por Pedro Joaquín Chamorro Zelaya y más palantre en [[1974<nowiki>]]</nowiki> y [[1993<nowiki>]]</nowiki>. |2=http://enriquebolanos.org/coleccion_unu_llibru.cfm?UID=1&UIID=11&UIIID=64&serie=08&llibru=03&title=Obres%20hist%C3%B3riques%20completes |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://enriquebolanos.org/abg_otros.cfm?obra=06&UID=1&UIID=9&UIIID=42 ''Con Walker en Nicaragua'', ([[1909<nowiki>]]</nowiki>), de James Carson Jamison, quien foi capitán del so exércitu y tuvo nes sos espediciones.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306204823/http://enriquebolanos.org/abg_otros.cfm?obra=06&uid=1&uiid=9&uiiid=42 |date=2016-03-06 }} * ''La Guerra Nacional. Centenariu'', [[1956]], de Ildefonso Palma Martínez, reeditada en [[2006]] nel Sesquicentenario de la [[Batalla de San Jacinto (Nicaragua)|Batalla de San Jacinto]]. * {{Enllaz rotu|1=toos.cfm?UID=1&UIID=9&UIIID=40 ''El predestinado de güeyos azules'', [[1999<nowiki>]]</nowiki>, d'Alejandro Bolaños Geyer |2=http://enriquebolanos.org/abg_tomos |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * '' {{Enllaz rotu|1=toos.cfm?UID=1&UIID=9&UIIID=40 Investigación más completa sobre William Walker nel mundu |2=http://enriquebolanos.org/abg_tomos |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{YouTube| id = LjQ0Dxuk3wk |títulu=Misterios de la Historia- Capítulu 25: William Walker }} * El Nuevo Diario: [https://web.archive.org/web/20120320214655/http://archivo.elnuevodiario.com.ni/2004/mayu/04-mayu-2004/cultural/cultural6.html La capitulación de William Walker Y la so salida de Nicaragua en mayu de 1857] * Enciclopedia.sonora.gob: [http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP\pg108.asp&page=108 Los filibusteros en Sonora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307201836/http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP%5Cpg108.asp&page=108 |date=2009-03-07 }} * [http://www.wdl.org/es/item/152 Mapes de Nicaragua, América del Norte y Centroamérica: población y milles cuadraes de Nicaragua, Estaos Xuníos, Méxicu, Gran Bretaña y América Central, con rutes y distancies; semeyes del Xeneral Walker, del Coronel Kinney y de Parker H. French, y vistes de la Batalla de Nueva Orléans y Bunker Hill] de la Biblioteca Dixital Mundial {{NF|1824|1860|Walker, William}} [[Categoría:Médicos y médiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Periodistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Presidentes de Nicaragua]] [[Categoría:Pirates y corsarios]] [[Categoría:Esclavistes]] [[Categoría:Señores de la guerra]] [[Categoría:Mercenarios]] [[Categoría:Persones de Nashville (Tennessee)]] [[Categoría:Historia de Nicaragua]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] d54nsbdh4qa7zuovsso8w9frlx15ohx 0 60536 4496351 4422802 2026-05-26T05:14:06Z Limotecariu 735 4496351 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Flora nicaragüense''''' |abreviatura = '''Fl. Nicarag.''' |imaxe = |baxada = |editor = [[Miguel Ramírez Goyena]] |títulu del editor = |subeditores = |categoría = [[Botánica]] |frecuencia = Espublizáu en 2 volúmenes |circulación = |publicador = Compañía Tipográfica Internacional |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = Espublizáu en [[1909]]-[[1911]]. |compañía = |país = [[Nicaragua]] |idioma = castellanu |sitiu web = |ISSN = |OCLC = 1044579 }} '''Flora nicaragüense''' (embrivíu '''Fl. Nicarag.''')<ref>[http://www.tropicos.org/Publication/5264 En Trópicos]</ref> ye un llibru con ilustraciones y descripciones [[botánica|botániques]] escritu pol [[científicu]], [[botánicu]] y [[educador]] [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Miguel Ramírez Goyena]] y espublizáu [[Managua]] en 2 volúmenes nos años [[1909]]-[[1911]]. == Ver tamién == * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Llista de naturalistes y epónimos]] * [[Llista de florilexos y códices botánicos]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.ipni.org/ipni/idPublicationSearch.do?id=5264-2 Descripción nel IPNI] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llibros de botánica]] 1pvjkzfrxtme2qh4x0jcjgbxa4dfx57 0 61750 4496541 4495372 2026-05-26T10:09:08Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea 4496541 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Galaxia de Andrómeda}} {{Ficha de galaxa |nome = M31 |imaxe = M31bobo.jpg |desc = [[Abd Al-Rahman Al Sufi|Azophi]]<ref name="NGC/IC">{{cita web|url=http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm|títulu=Public Access NGC/IC Database|autor=The NGC/IC Proyect|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090528100240/http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm|fechaarchivu=2009-05-28}}</ref> |añu = 964<ref name="NGC/IC" /> |dómina = J2000.0 |tipu = [[Galaxa espiral]]<br />([[Secuencia de Hubble|SA(s)b]]) |ar = 00^h 42^m 44,3^s |dec = +41° 16' 09" |dist_al = 2,5 millones d'[[Añu lluz|al]] (2,4 *10¹⁹ km)<ref name="Ribas2005"/> |magapa_v = 4,36 |tam_v = 3,20° × 1v,0° |z = -0,001001 |vel_rad = -300 km/s |rellumu = 13,6<ref name="NGC/IC" /> |constelación = [[Andrómeda (constelación)|Andrómeda]] |radiu_al = 110.000 [[Añu lluz|al]] |magabs_v = -21,9<ref>Datos ([[magnitú aparente]] nel azul y [[índiz de color]] real) de [http://atlas.obs-hp.fr/hyperleda/ledacat.cgi?M%2031&ob=ra HyperLeda]. [[Magnitú absoluta]] (calculada colos datos daos y la fórmula del artículu sobre ella): -21,93 (arredondiada a -21,9). Sicasí, si toma la magnitú absoluta dada nel artículu de la referencia 4 (-21,58; magnitú absoluta nel azul) y el mesmu índiz de color, llógrase una magnitú absoluta de -22,32 (-22,3)</ref> |notes = Galaxa espiral xigante.<br />Nucleu n'apariencia doble. |nomes = [[Catálogu Messier|M]]31, [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 224, [[UGC]] 454, [[Catálogu de Galaxes Principales|PGC]] 2557, MCG 7-2-16, ZWG 535.17, 2C 56 (Nucleu), LEDA 2557 | anterior = [[NGC 223]] | siguiente = [[NGC 225]] }} La '''galaxa d'Andrómeda''', tamién conocida como '''Galaxa Espiral M31''', '''Messier 31''' o '''NGC 224''', ye una [[galaxa]] espiral xigante con un diámetru de doscientos venti mil años lluz y que contién aproximao un billón d'estrelles.<ref name="Mendez">{{cita publicación |apellíu=Mendez Chazarra |nome=Nahúm. |añu=2015 |títulu=Perdíos na inmensidá cósmica |publicación=[[Principia]] |mes=Febreru |ISSN= 2386-5997}}</ref> Ye l'oxetu visible a güeyu más alloñáu de la [[Tierra]] (anque dalgunos afirmen poder ver a güeyu la [[Galaxa del Triángulu]], que ta un pocu más lloñe). Ta a 2,5 millones d'[[añu lluz|años lluz]] (775 [[pársec|kpc]])<ref name="Ribas2005"/> en direición a la [[constelación]] d'[[Andrómeda (constelación)|Andrómeda]]. Ye la más grande y brillante de les galaxes del [[Grupu Llocal]], que consiste n'aproximao 30 pequeñes galaxes más trés grandes galaxes espirales: '''Andrómeda''', la [[Vía Lláctea]] y la [[Galaxa del Triángulu]]. La galaxa ta averándose a nós a unos 300 quilómetros per segundu,<ref name="NED">{{cita web|url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+224&extend=non&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES|títulu=NED results for object NGC 0224|autor=NASA/IPAC Extragalactic Database|idioma=inglés}}</ref> y créese que d'equí a aproximao 3.000 a 5.000 millones d'años [[choque Vía Lláctea-Andrómeda|podría topetar cola nuesa]] y fundise dambes formando una [[galaxa elíptica]] superxigante. == Estimaciones de la so masa y lluminosidá == La masa total de la galaxa d'Andrómeda ye malo de calcular, atopándose na lliteratura valores que van dende alredor de 4×10¹¹ [[masa solar|mases solares]] hasta 1,37×10¹² mases solares; nun estudiu recién calculóse una masa total pa esta galaxa d'aproximao 1,3×10¹² mases solares, distribuyida como sigue: 1,2×10¹² mases solares de [[materia escuro]] y 1,4×10¹¹ mases solares en forma de [[materia bariónica]], de la mesma distribuyíes en 1,3×10¹¹ mases solares en forma d'[[estrella|estrelles]] y 7,7×10⁹ mases solares en forma de gas ([[hidróxenu]] y [[heliu]]).<ref>[http://arxiv.org/abs/0912.4133 A wide-field HI mosaic of Messier 31. II.The disk warp, rotation and the dark matter halo]</ref> Coles meyores nes midíes y los datos llograos, dellos científicos creen que la Vía Lláctea contién muncha más materia escura y podría ser más masiva que M31.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1111/j.1365-2966.2010.16708.x The masses of the Milky Way and Andromeda galaxes]</ref> Sicasí, observaciones recién del [[Telescopiu espacial Spitzer]] revelaron que la M31 contién un billón d'estrelles (10¹²), entepasando por enforma'l númberu d'estrelles na nuesa galaxa. <ref>{{cita web|apellíu=Young|nome=Kelly|fecha=6 de xunu de 2006|url=http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html|títulu=Andromeda galaxy hosts a trillion stars|editorial=NewScientistSpace|idioma=inglés|fechaaccesu=8 de xunu de 2006}}</ref> Amás d'esto, dellos autores postulen que ye la segunda galaxa intrínsecamente más brillosa nun radiu de 10 megaparsecs alredor de la nuesa galaxa, namái superada por [[M104|la galaxa del Sombreru]] (anque quiciabes [[NGC 253]] tamién la supere en rellumu);<ref>[http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/127/4/2031/203472.web.pdf?request-id=fb6be5d2-4348-4bbb-8cd4-16db03cb66c8 A Catalog of Neighboring Galaxies]</ref> sicasí, al trate cuasi de cantu, ye difícil calcular la so lluminosidá total ensin la estinción del so rellumu causada pol [[polvu interestelar]] al trate asina, de cuenta que se llogren lluminosidaes distintes según el modelu emplegáu (por casu, un estudiu bien recién suxer una [[magnitú absoluta]] nel azul de -20,89, que col [[índiz de color]] correxíu dau nél (0,6) da una [[magnitú absoluta]] d'aproximao -21,5<ref>[http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26A...509A..91T&db_key=AST&nosetcookie=1 Dust-corrected surface photometry of M 31 from Spitzer far-infrared observations]</ref>), anque polo xeneral tase d'alcuerdu en que Andrómeda ye más lluminosa que la Vía Lláctea<ref>Veanse por casu [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0612228 A Revised LCDM Mass Model For The Andromeda Galaxy] ó [http://arxiv.org/abs/0906.4821 Milky Way vs Andromeda: a tale of two disks]</ref> == Historia observacional == La primer referencia esistente a la galaxa d'Andrómeda data del añu [[961]], y foi fecha pol [[astrónomu]] [[Persia|persa]] [[Abd Al-Rahman Al Sufi|Azophi]], a la que na so ''Llibru de les Estrelles Fixes'' describe como una ''nube pequeña na constelación d'Andrómeda''. La primer observación [[telescopiu|telescópica]] correspuende a [[Simon Marius]] en [[1612]]. En [[1764]], [[Charles Messier]] incluyir nel so [[Catálogu Messier|catálogu]] col númberu 31, dándo-y equivocadamente'l creitu del so descubrimientu a Marius en cuenta de a Azophi. [[William Herschel]] reparó na so rexón central un débil rellumu acoloratáu, pensando que yera la más cercana de les ''grandes nebuloses'' y que nun podía tar a más de 2000 vegaes la distancia a [[Sirius|Siriu]]. En 1864, [[William Huggins]] reparó'l so [[espectru electromagnéticu|espectru]], y reparó que nun se paecía al que cabría esperar nun oxetu nebuloso y sí al d'unu fechu d'estrelles, polo que M31 yera un oxetu formáu por estrelles (sicasí, siguió siendo considerada mientres enforma tiempu como una [[nebulosa]]). En [[1885]] apaeció una [[supernova]] (catalogada como [[S Andromedae]], y hasta la fecha la única rexistrada nella) na so rexón central. Apaeció n'agostu de dichu añu con magnitú próxima a la 6ª, xubió hasta la 5, 4ª escontra'l 17 de dichu mes pa dir perdiendo rellumu pasu ente pasu; dexó de trate en febreru de [[1886]]: inda'l 1 de febreru d'esi añu pudo midila [[Asaph Hall]] col gran refractor instaláu en Washington, atopándola con magnitú 16ª. Calculóse que la so magnitú absoluta foi de -18,2. Por cuenta de que considerábase a esti oxetu como bien cercanu, la supernova foi considerada nel so tiempu como una [[nova]]. [[Heber Curtis]] afayó en [[1917]] una nova xenuina en Andrómeda, y buscando en [[plaques fotográfiques]] anteriores atopó 11 más. Al paecer 10 magnitúes más débiles que les novas rexistraes na Vía Lláctea, supunxo que l'oxetu taba a 500.000 años lluz y que tanto ella como otros oxetos similares, conocíos daquella como ''nebuloses espirales'', nun yeren nebuloses sinón galaxes independientes. Esto foi la causa d'un famosu alderique en [[1920]] ente esti astrónomu y [[Harlow Shapley]] -que defendía que yeren en realidad nebuloses cercanes-, y que llegó al so fin cuando en [[1925]] [[Edwin Hubble]] atopó estrelles [[Estrella variable Cefeida|cefeides]] en fotografíes d'Andrómeda, dexando claro que tales oxetos son en realidad galaxa similares a la nuesa, namái qu'a grandes distancies, de cuenta que la ''Nebulosa d'Andrómeda'' (denominación qu'entá s'atopa en testos antiguos) pasó a ser conocida definitivamente como la ''Galaxa d'Andrómeda''. En [[1943]] [[Walter Baade]] foi'l primeru en discernir estrelles dientro de la rexón central de la galaxa d'Andrómeda, y tamién demostró qu'había dos tipos de cefeides, lo que significó doblar la so distancia hasta un valor yá bien cercanu al aceptáu anguaño. Yá en [[1940]] [[Grote Reber]] detectó [[Espectru electromagnéticu|emisiones de radiu]] procedentes d'esta galaxa, y en [[1950]] realizáronse los primeres radiomapas d'ella, afayando tamién los astrónomos ingleses [[Brown]] y [[Hazard]] qu'esta galaxa emitía ondes de radio na banda de los 158.8 MHz, siendo la primer galaxa descubierta como oxetu emisor d'ondes de radio. [[Ficheru:Andromeda Galaxy Spitzer.jpg|thumb|Galaxa d'Andrómeda nel [[infrarroxu]]. Combinación d'imáxenes tomaes pol [[Telescopiu Spitzer]].]] [[Robin Barnard]], de la [[Open University]], detectó 10 fontes de [[rayos X]] na Galaxa d'Andrómeda (publicaos el 5 d'abril de [[2004]]), utilizando observaciones del observatoriu orbital [[XMM-Newton]] de l'[[Axencia Espacial Europea]]. La so hipótesis ye que pueden ser posibles candidatos a [[Furacu prietu|furacos prietos]] o [[Estrella de neutrones|estrelles de neutrones]], que calecen el gas entrante a millones de graos emitiendo rayos X. L'espectru de les estrelles de neutrones ye'l mesmu que'l de los supuestos furacos prietos, pero estremar poles sos mases menores nel primer casu-. Apocayá fíxose pública la qu'hasta la fecha ye la imaxe de más alta resolución d'Andrómeda en [[ultravioleta]], tomada pol telescopiu [[Swift]] y qu'amuesa más de 20.000 fontes brilloses nesi llonxitú d'onda nella.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/swift/bursts/uv_andromeda.html Swift Makes Best-ever Ultraviolet Portrait of Andromeda Galaxy]</ref> == Estimaciones recién de la so distancia == Mientres munchos años el valor aceptáu de la distancia a Andrómeda foi d'alredor de 700 kiloparsecs, basándose nel estudiu de les sos variables cefeides; sicasí, por cuenta de nun conocese bien la distancia a la [[Gran Nube de Magallanes]], esta estimación tenía ciertu marxe d'error. Investigaciones más recién qu'utilizaron non solamente tales estrelles sinón otros métodos como midíes de cómo varia la so [[rellumu superficial]], el rellumu aparente de los sos [[Xigante colorada|xigantes coloraes]] más lluminoses,<ref name="McConnachieetal2005">{{cita publicación |apellíu=McConnachie |nome=A. W. |coautores=''et al.'' |añu=2005 |títulu=Distances and metallicities for 17 Llocal Group galaxes |publicación=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=356 |númberu=4 |páxines=979–997 |bibcode=2005MNRAS.356..979M |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x |arxiv=astro-ph/0410489}}</ref> y finalmente les [[Estrella variable|variaciones de rellumu]] de dos tales [[Binaria eclipsante|estrelles dobles eclipsantes]] asitiaes n'ella<ref name="Ribas2005">{{cita publicación |apellíu=Ribas |nome=I. |coautores=''et al.'' |añu=2005 |títulu=First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy |publicación=[[Astrophysical Journal Letters]] |volume=635 |númberu=1 |páxines=L37–L40 |bibcode=2005ApJ...635L..37R |doi=10.1086/499161 |arxiv=astro-ph/0511045}}</ref><ref>[http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26A...509A..70V&db_key=AST&nosetcookie=1 The distance to the Andromeda galaxy from eclipsing binaries]</ref> dexaron determinar una distancia media de 775 kiloparsecs (alredor de 2,5 millones d'años lluz). == Estructura == Andrómeda desempeña un papel importante nos estudios galácticos, yá que ye la galaxa xigante más cercana. En [[1991]] la Cámara Planetaria a bordu del [[Telescopiu Espacial Hubble]] fotografió'l so nucleu. Pa sorpresa de toos, presenta una doble estructura, con dos puntos nucleares calientes dixebraos per unos pocos años lluz. Observaciones terrestres posteriores llevaron a especular que, amás d'esistir dos nucleos, éstos moveríen l'unu con respectu al otru y qu'unu de los nucleos ta desfaciendo al otru, que podría ser el remanente d'una galaxa más pequeña "tragada" por M31, pero esta esplicación foi abandonada, una y bones un nucleu galácticu d'esi tipu non yá nun sobreviviría enforma tiempo enantes de ser destruyíu pol principal, sinón qu'amás nesti casu nun paez haber un furacu prietu central nél que lo estabilice, y amás nun tien l'aspeutu d'un nucleu galácticu (nin hai evidencies a mayor distancia del centru de dicha fusión galáctica); güei piénsase que lo que tamos viendo ye la proyeición d'un discu d'estrelles (que de la mesma tien nel so interior otru discu d'estrelles de [[Espectru electromagnéticu|tipu espectral]] A nacíu nun [[galaxa con biltu estelar|biltu estelar]] fai 100-200 millones d'años quiciabes causáu pola absorción d'una galaxa menor rica en gas,<ref>[http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26A...509A..61S&db_key=AST&nosetcookie=1 The old and heavy bulge of M 31 . I. Kinematics and stellar populations]</ref> polo que'l nucleu d'esta galaxa ye en realidá aparentemente triple<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...631..280B HST STIS Spectroscopy of the Triple Nucleus of M31 (...)]</ref>) que orbita alredor del nucleu d'Andrómeda y que al ser la so órbita bien escéntrica les estrelles paecen "atropase" na zona cercana al furacu prietu, apaeciendo lo que se ve. Los nucleos de munches galaxes son conocíos por ser llugares bastante violentos, y de cutiu propónse la esistencia de [[Furacu prietu supermasivo|furacos prietos supermasivos]] pa esplicalos; l'asitiáu nel verdaderu centru d'esta galaxa calcúlase que tien 10⁸ mases solares y que se topa nel centru del discu d'estrelles de tipu A mentáu enriba. Recién investigaciones demostraron la esistencia d'una barra nel centru de M 31, lo cual convertir nuna [[galaxa espiral barrada]] al igual que la [[Vía Lláctea]].,<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006astru.ph..5239B Unveiling the Boxy Bulge and Bar of the Andromeda Spiral Galaxy<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> y polo que quiciabes seya meyor clasificala como SBb. Scott Chapman, del California Institute of Technology, y Rodrigo Ibata, del Observatoire Astronomique de Strasbourg en Francia, anunciaron en [[2005]] les sos observaciones colos [[telescopios Keck]] qu'amuesen que'l rellumu tenue d'estrelles que s'estiende pa escontra fora de la galaxa ye, en realidá, parte del propiu discu. Esto significa que'l discu espiral d'estrelles en Andrómeda ye tres veces más llargu de lo envalorao hasta agora. Ye una evidencia de qu'hai un vastu discu estelar que fai que la galaxa tenga un diámetru de más de 220.000 años lluz. Los cálculos previos envaloraben el diámetru d'Andrómeda ente 70.000 y 120.000 años lluz. [[Ficheru:Andromeda galaxy.jpg|thumb|400px|right|Galaxa d'Andrómeda en [[ultravioleta]]. Mosaicu d'imáxenes tomaes pol telescopiu [[GALEX]].]] L'estudiu de la estructura d'Andrómeda ye difícil por cuenta de qu'amuésasenos cuasi de cantu, pero los sos brazos espirales pueden siguise gracies a una serie de [[Rexón HII|rexones HII]] que l'astrónomu [[Walter Baade]] describió como "perlles nun filo". Según esti autor, que foi'l primeru n'estudiar y describila en detalle, hai dos brazos espirales que la so descripción dar de siguío:<ref name="Bergh1991">{{cita publicación | apellíu=van den Bergh | nome=Sidney | títulu=The stellar populations of M31 | revista=Astronomical Society of the Pacific | fecha=1991 | volume=103 | páxines=1053–1068 | doi=10.1086/132925 | bibcode=1991PASP..103.1053V}}</ref>^{§páxina1062}<ref name="Hodge1966">{{Cita llibru|apellíu=Hodge|nome=P .W.|títulu=Galaxies and Cosmology|fecha=1966|editor=McGraw Hill|url=https://archive.org/stream/GalaxiesCosmology/Hodge-GalaxiesCosmology#page/n53/mode/1up}}</ref>^§páxina92: {| {{tablaguapa}} |+ Brazos espirales de M31 según Walter Baade. ! Brazos (N=crucia semiexe mayor N de M31, S=crucia semiexe mayor S de M31) ! Distancia dende'l centru ([[minutu d'arcu|minutos d'arcu]]) (N*/S*) ! Distancia dende'l centru (kpc) (N*/S*) ! Notes |- |align=left|N1/S1|| 3.4/1.7|| 0.7/0.4|| Brazos de [[polvu interestelar|polvu]] ensin asociaciones estelares o rexones HII. |- |align=left|N2/S2||8.0/10.0||1.7/2.1|| Brazos de polvu con unes poques asociaciones estelares. |- |align=left|N3/S3||25/30||5.3/6.3|| Como N2/S2, pero con unes poques rexones HII tamién. |- |align=left|N4/S4||50/47||11/9.9|| Munches asociaciones estelares, rexones HII, y pocu polvu. |- |align=left|N5/S5||70/66||15/14|| Como N4/S4, pero muncho más débil. |- |align=left|N6/S6||91/95||19/20|| Formáu por asociaciones estelares esperdigaes, ensin polvu visible. |- |align=left|N7/S7||110/116||23/24|| Como l'anterior, pero más débil y inconspicuo. |} Anque apertaos, paecen tar más separaos que los de la nuesa galaxa.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1964ApJ...139.1045A Spiral Structure in M31<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref><ref>http://adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..106..423H A comparison of the Andromeda and Milky Way galaxes</ref> Sicasí, amás de por vese la Galaxa d'Andrómeda cuasi de cantu, que la so estructura espiral tea bastante aburuyada por cuenta de la interaición coles sos galaxes vecines, fixera qu'hubiera diverses interpretaciones sobre cuántos brazos tien, incluyendo un únicu brazu espiral.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1978A%26A....67...73S The spiral structure of M31 - A morphological approach]</ref> Imáxenes rectificaes p'asemeyar l'aspeutu que tendría la galaxa vista de frente amuesen, per otru llau, nel visible una [[Galaxa espiral floculenta|galaxa espiral "floculenta"]], esto ye, compuesta por ensame de brazos espirales pequeños en cuenta de unu o dos brazos espirales mayores,<ref>http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1988A%26A...198...61W, páxina 83</ref> -contrariamente a la interpretación mayoritaria d'una espiral de dos brazos-. Coles mesmes, dende 1998 y gracies a estudios fechos tamién nel infrarroxu pol telescopiu [[ISO|Observatoriu Espacial Infrarroxu]], sábese qu'esta galaxa puede tar pasando de ser una galaxa espiral normal a una [[Galaxa anular|galaxa anillada]]; el gas y el polvu d'Andrómeda tán distribuyíos en dellos aniellos alredor del centru, el más prominente y que concentra una bona parte de la formación estelar de la galaxa con un radiu de 10 kiloparsecs y conocíu por dellos astrónomos como'l ''aniellu de fueu''.<ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1999A%26A...351..447P/0000447.000.html?high=4a379a9y6f14654 Mid-infrared and far-ultraviolet observations of the star-forming ring of M 31]</ref><ref>[http://arxiv.org/pdf/0708.3856v1 Young star clusters in M31]</ref> Dichos aniellos son invisibles nel ópticu al tar fechos de polvu frío,<ref>http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1991ApJ...372...54B&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-20/ssc2005-20a.shtml |títulu=Image ssc2005-20a<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080509171116/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2005-20/ssc2005-20a.shtml |fechaarchivu=2008-05-09 }}</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/2000immm.proc...69H 2000immm.proc...69H Page 69<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> y al paecer dalgunos de d'ellos fueron causaos por cuenta del choque ente esta galaxa y una de los sos satélites, la [[M32|M 32]], hai más de 200 millones d'años<ref>{{cita web|url=http://www.cfa.harvard.edu/press/2006/pr200628.html|títulu=CfA Press Room <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|añoacceso=2009}}</ref> Otros estudios fechos tamién n'infrarroxos por aciu el [[Telescopiu espacial Spitzer|telescopiu Spitzer]] amuesen que nesos llonxitúes d'onda la estructura espiral apaez formada por dos brazos espirales y l'aniellu enantes mentáu. Dichos brazos remanecen de la barra central y siguen más allá de dichu aniellu, tando pocu definíos y formaos por segmentos de brazos espirales en cuenta de ser continuos -lo cual foi atribuyíu a interacciones gravitatories con galaxa satélite-.<ref>http://arxiv.org/abs/astro-ph/0601314 Spitzer/MIPS Infrared Imaging of M31: Further Evidence for a Spiral/Ring Composite Structure</ref> Andrómeda paez ser más rica en [[hidróxenu neutro]] que la nuesa galaxa, con una masa de gas envalorada en más de 7×10⁹ mases solares -más del doble que la que contién la nuesa galaxa-.<ref>[http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0901/0901.4154v1.pdf A Wide-field High Resolution HI Mosaic of Messier 31]</ref><ref>[http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s3.htm Interstellar Medium and the Milky Way]</ref> Sicasí, al ser mayor qu'ella, esto implica una menor densidá de gas y una mayor eficiencia a la de formar estrelles. Amás, tien muncho menos [[hidróxenu molecular]],<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006A%26A...453..459N Molecular gas in the Andromeda galaxy]</ref> menos [[estrella superxigante|estrelles superxigantes]] que la nuesa galaxa, y más estrelles de baxa masa vieyu,<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AJ....132..271O The Star Formation Histories of the Bulge and Disk of M31 from Resolvéi Stars in the Near-Infrared]</ref><ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...652..323B The Detailed Star Formation History in the Spheroid, Outer Disk, and Tidal Stream of the Andromeda Galaxy]</ref> según una tasa de [[formación estelar]] enforma menor, inclusive nel mentáu ''aniellu de fueu'',<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....126.1312W The Recent Star Formation History of the M31 Disk]</ref> pensándose que foi más activa formando estrelles nel pasáu.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009arXiv0906.4821Y Milky Way vs Andromeda: a tale of two disks]</ref> Aun así, contién delles asociaciones estelares grandes y riques n'estrelles brilloses como [[NGC 206]].,<ref>http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1995AJ....110.2715M&db_key=AST&link_type=ARTICLE Hot, Luminous Stars in Selected Regions of NGC 6822, M31, and M33</ref> y una abondosa población de cúmulos de masa medio -bastante escasos na nuesa galaxa-.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009arXiv0909.1912V Compact Star Clusters in the M31 Disk]</ref> Un estudiu recién suxer que Andrómeda, al igual que la nuesa galaxa, topar no que nel [[diagrama de color-magnitú pa galaxes]] conozse cómo'l ''valle verde'': una zona entemedia ente la ''secuencia colorada'' (galaxes que nun formen estrelles, munches d'elles [[Galaxa elíptica|galaxes elíptiques]]) y la ''nube azul'' (galaxes que formen estrelles a gran ritmu, munches d'elles galaxes espirales), carauterizada por una progresiva amenorgamientu de la formación estelar al dise acabando'l gas a partir del cual nacen les estrelles, calculándose qu'ésta va acabar dientro de 5 mil millones d'años, inclusive cuntando col aumentu de la formación estelar que va llevar el so choque cola Vía Lláctea<ref>{{Cita web |url=http://solstation.com/x-objects/andromeda.htm |títulu=Andromeda Galaxy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924115628/http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://arxiv.org/abs/1105.2564 The mid-life crisis of the Milky Way and M31]</ref> == Cúmulos globulares, galaxa satélite y halo == {{AP|Satélites de la Galaxa d'Andrómeda}} M31 ye muncho más rica en [[cúmulu globular|cúmulos globulares]] que la Vía Lláctea, con una población envalorada n'alredor de 460.<ref>[http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/122/5/2458/201285.html M31 GLOBULAR CLUSTERS IN THE HUBBLE SPACE TELESCOPE ARCHIVE (...)]</ref> El más brillosu d'ellos asumióse que yera'l [[Mayall II|G1]], pero apocayá afayóse otru -conocíu cómo ''037-B327''-, malo d'estudiar pol fuerte escurecimientu que sufre debíu al polvu interestelar de M31, que ye siquier comparable en propiedaes a él, y podría inclusive supera-y<ref name=Ma06>{{cita publicación |autor = Ma, J.; de Grijs, R.; Yang, Y.; Zhou, X.; Chen, J.; Jiang, Z.; Wu, Z.; Wu, J. |añu = 2006 |títulu = A `super' star cluster grown old: the most massive star cluster in the Llocal Group |revista = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |páxina = |volumen = |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006MNRAS.368.1443M }}</ref> <ref name=Cohen06>{{cita publicación |autor = Cohen, Judith G. |añu = 2006 |títulu = The Not So Extraordinary Globular Cluster 037-B327 in M31 |revista = The Astrophysical Journal |páxines = L21-L23 |volume = 653 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...653L..21C }}</ref> Una traza notable de los cúmulos globulares d'esta galaxa ye la so gran dispersión d'edaes; ente que la nuesa namái contién globulares vieyos, nacíos na dómina na que se formó la nuesa galaxa y con una edá entendida ente 8 mil millones y 10 mil millones d'años, Andrómeda, amás de tales cúmulos globulares vieyos, tien cierta cantidá de cúmulos con edaes entendíes ente unos pocos cientos de millones d'años y 5 mil millones d'años, que nun s'atopen na Vía Lláctea y que'l so afayu suxer la idea de que M31 algamara'l so tamañu actual absorbiendo gran cantidá de galaxes menores.<ref name=Bu06>{{cita publicación |autor = Burstein, David; Li, Yong; Freeman, Kenneth C.; Norris, John Y.; Bessell, Michael S.; Bland-Hawthorn, Joss; Gibson, Brad K.; Beasley, Michael A.; Lee, Hyun-chul; Barbuy, Beatriz; Huchra, John P.; Brodie, Jean P.; Forbes, Duncan A. |añu = 2004 |títulu = Globular Cluster and Galaxy Formation: M31, the Milky Way, and Implications for Globular Cluster Systems of Spiral Galaxies |revista = Astrophysical Journal |páxines = 158-166 |volume = 614 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ApJ...614..158B }}</ref> Esta idea ye reforzada por estudios fechos por aciu el [[Telescopiu Espacial Hubble]] de les estrelles presentes nel [[halo galácticu]], qu'amuesen qu'aproximao 1/3 de les estrelles que la formen tienen edaes d'ente 6 mil millones y 8 mil millones d'años y elevada [[metalicidá]], formándose posiblemente cuando Andrómeda absorbió una ó delles galaxes menores, ente que'l restu d'elles tienen edaes considerablemente mayores y una metalicidá menor, les traces esperables nes estrelles que conformen un halo galácticu.<ref name=Br06>{{cita publicación |autor = Brown, Thomas M. |añu = 2004 |títulu = The star formation history in the Andromeda halo |revista = |páxina = |volumen = |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006lgal.symp..111B }}</ref> .<ref name=Br03>{{cita publicación |autor = Brown, Thomas M.; Ferguson, Henry C.; Smith, Ed; Kimble, Randy A.; Sweigart, Allen V.; Renzini, Alvio; Rich, R. Michael; VandenBerg, Don A.. |añu = 2003 |títulu = Evidence of a Significant Intermediate-Age Population in the M31 Halo from Main-Sequence Photometry |revista = Astrophysical Journal |páxina = |volumen = 592 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...592L..17B }}</ref> Un estudiu recién va más allá y suxer que la Galaxa d'Andrómeda ye la resultancia de la fusión ente dos galaxes espirales, una d'elles alredor de la tercer parte de masiva que la mayor, daqué qu'esplica munches de les propiedaes enantes mentaes que tien esti oxetu<ref>[http://arxiv.org/abs/1010.0679 Does M31 result from an ancient major merger?]</ref> Otra evidencia a favor de la crecedera de M31 a base d'absorber numberoses galaxes menores ye'l recién afayu d'estructures nel halo formaes d'estrelles y gas arrincáu non yá a galaxes yá destruyíes pola so fuercia gravitatoria, sinón tamién a la Galaxa del Triángulu, calculándose que les dos galaxes averáronse enforma hai 2500 millones d'años y que dientro de 2000 millones d'años volverán averase abondo, siendo ésti nuevu alcuentru muncho más esforcio que l'anterior<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17728-milky-ways-twin-caught-dismembering-neighbour.html Milky Way's twin caught dismembering neighbour]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |títulu=Andromeda Galaxy (www.solstation.com) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101108210457/http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |fechaarchivu=2010-11-08 }}</ref> Acordies con estudios recién, el halo d'Andrómeda paez ser muncho más estensu de lo que se pensaba nun principiu, llegando a asolapase col de la nuesa galaxa<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6240611.stm Vast halo extends galaxy's size]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |títulu=Andromeda Galaxy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101108210457/http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |fechaarchivu=2010-11-08 }}</ref> Un tipu d'oxetos presentes nel halo de la Galaxa d'Andrómeda, pero ensin atopar dica agora na Vía Lláctea son cúmulos de propiedaes similares a la de los cúmulos globulares, pero bastante menos trupos y mayores qu'éstos, suxiriéndose qu'estos oxetos son una especie de ''eslabón perdíu'' ente los cúmulos globulares y les [[galaxa nana esferoidal|galaxes nanes esferoidales]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.360.1007H A new population of extended, luminous star clusters in the halo of M31]</ref> Por aciu estudios fechos con ayuda del [[Telescopiu Espacial Hubble]], analizando la lluz de [[cuásar|cuásares]] asitiaos cerca de la Galaxa d'Andrómeda y les varaciones del so espectru, púdose determinar la presencia d'un gran halo de gas caliente arrodiando a ésta. Dichu halo tien un diámetru d'alredor de dos millones d'años lluz, llegando a metá de distancia de la Vía Lláctea y la masa de gas presente nél equival a la metá de la masa n'estrelles en Andrómeda. Esti halo ye ricu n'elementos pesaos formaos en supernoves pensándose que se formó al empar que la galaxa qu'arrodia y que la metá de tales elementos más pesaos qu'hidróxenu y heliu formaos en supernoves a lo llargo de la historia d'esa galaxa fueron espulsaos ellí. Les propiedaes d'esi halo de gas son tamién coincidentes con una galaxa que ta nel ''valle verde'' de la diagrama de color-magnitú pa galaxes<ref>[http://arxiv.org/abs/1404.6540 Evidence for a Massive, Extended Circumgalactic Medium Around the Andromeda Galaxy]</ref>. Al igual que la Vía Lláctea, la Galaxa d'Andrómeda tien una gran cantidá de [[galaxia satélite]], siendo les más notables d'elles la Galaxa del Triángulu, la [[M32]], la [[M110]], la [[NGC 185]], y la [[NGC 147]] (toes sacante la primer galaxes elíptiques nanes, sobremanera los trés últimes que suelen ser clasificaes tamién cómo galaxes nanes esferoidales). Créese tamién que -ente otres- les [[galaxa irregular|galaxes irregulares]] [[Galaxa IC 10|IC 10]] y [[IC 1613]] tán tamién acomuñaes con ella.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...688L..69S On the Distance and Reddening of the Starburst Galaxy IC 10]</ref><ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007A%26A...466..875B The size and structure of the spheroid of IC 1613]</ref> El restu de les sos galaxes satélites son galaxes nanes esferoidales, bien difíciles d'estudiar y detectar, polo que la llista puede ampliase nel futuru; tales galaxes inclúin a [[Andrómeda I]], [[Andrómeda II]], [[Andrómeda V]], [[Andrómeda VI]], [[Andrómeda VIII]], [[Andrómeda IX]], [[Andrómeda X]], y les apocayá descubiertes [[Andrómeda XXI]] y [[Andrómeda XXII]] -ésta última, sicasí, pue tar acomuñada con M33-<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009arXiv0909.0399M PANDES' cubs: discovery of two new dwarf galaxes in the surroundings of the Andromeda and Triangulum galaxes]</ref> Apocayá afayóse tamién que delles de les sos galaxes satélite topar nun mesmu planu, lo que paez apuntar a un orixe común a elles<ref>[http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/131/3/1405/204951.web.pdf?request-id=483d2c35-1349-475f-b25a-d44587315a2y THE ANISOTROPIC DISTRIBUTION OF M31 SATELLITE GALAXIES (...)]</ref> == Evolución == Arrexuntando tolos datos mentaos enantes, piénsase que la Galaxa d'Andrómeda nació hai aproximao 10.000 millones d'años por cuenta de la fusión de numberoses [[protogalaxia|protogalaxes]], que acabaron per formar la so [[bulbu galácticu|bulbu]] y el so discu. Ye de destacar qu'ésta Andrómeda yera bastante menor que l'actual, quiciabes namái la metá de masiva. Dos mil millones d'años dempués, fai 8.000 millones d'años, M31 sufrió un violentu choque con una galaxa menor. Ésti procesu formó tanto'l so discu estendíu cómo una gran parte de los sos cúmulos globulares y les estrelles de la so halo mientres dellos miles de millones d'años y pudo llegar a convertila de volao nuna [[Galaxa Infrarroxa Ultraluminosa|Galaxa Infrarroxa Ultraluminosa (GIUL)]] al [[Galaxa con biltu estelar|disparase la so tasa de formación estelar]]. Hai ente 2.000 y 4.000 millones d'años Andrómeda y la [[Galaxa del Triángulu]] pudieron llegar a averase abondo. El procesu deformó llixeramente los discos de dambes galaxes y produció na primera un aumentu de la so formación estelar, incluyendo quiciabes la nacencia de dellos cúmulos globulares. Mientres los postreros 2.000 millones d'años la Galaxa d'Andrómeda siguió sufriendo interacciones con otres galaxes vecines, pudiendo absorber una galaxa menor rica en gas hai aproximao 100 millones d'años. Mientres ésta dómina, la so tasa de formación estelar foi menguando hasta práuticamente detenese, pa dir aumentando darréu hasta l'actual.<ref>[http://arxiv.org/abs/1203.6081 The Recent Stellar Archeology of M31 - The Nearest Rede Disk Galaxy]</ref> == Futuru choque cola Vía Lláctea == {{AP|Choque Vía Lláctea-Andrómeda}} Sábese que la velocidá radial d'Andrómeda con al respeutive de la Vía Lláctea ye d'unos 140 km/seg, esto ye, 504.000 km/hora (en realidá esa ye la suma de les velocidaes d'una con al respeutive de la otra). Como la distancia ente dambes ye d'aproximao 2,5 millones d'años lluz, quier dicir que dientro d'unos 3.000 millones d'años van topetar. En realidá yá dientro d'unos 1.500 millones d'años van empezar a deformarse significativamente como productu de l'atracción gravitatoria que caúna va exercer sobre la otra.<ref>''Choque de titanes'', por Mariano Ribas. En Revista ''Si muove'', nº 2, 2011. Revista de divulgación del Planetariu de la Ciudá de Buenos Aires, Galileo Galilei</ref> == Observación == La galaxa d'Andrómeda ye fácilmente visible a [[:Wiktionary:YE:a güeyu|simple vista]] so un cielu [[escala de cielu escuru de Bortle|verdaderamente escuru]]; dichu cielu solo poder alcuéntrase en relativamente pocos llugares, de normal zones aisllaes lloñe de los nucleos de población y fontes de [[contaminación llumínica]]. A güeyu paez abondo pequeña, pos solo la parte central ye abondo brillosa pa ser apreciable pol güeyu humanu, pero'l [[diámetru angular]] completu de la galaxa ye en realidá de siete veces el de la Lluna llena vistu dende la tierra. Reparando con [[prismásticos]] o un telescopiu de pocos aumentos dende los llugares mentaos ye posible ver non solamente la so rexón central sinón el restu de la galaxa, según los sos dos galaxes satélite más cercanes (M32 y M110); dende zones urbanes solamente pue vese la so rexón central y siquier la galaxa M32. == La vista del Universu dende la galaxa d'Andrómeda == La nuesa galaxa vista dende Andrómeda paecer a como vemos nós a esta postrera, anque con un ángulu daqué más abiertu y menos brillosu (siendo aun así tamién apreciable ensin problemes a güeyu). Sicasí, veríase bien cercana al [[Zona vacía|planu galácticu]] (a apenes 13°; l'ángulu respeuto al ecuador col que nós vemos a Andrómeda), lo qu'enzancaría'l so estudiu dende ellí al tar escurecida pol [[polvu interestelar|polvu]] qu'abonda en dicha zona, y de fechu si "tuviéramos" detrás del bulbu y/o hubiera mala suerte de tener cerca una nube de polvu interestelar podría ser inclusive invisible nel ópticu; lo mesmo asocedería-y al [[Cúmulu de Virgu]] y a otres munches galaxes brilloses bien visibles dende la nuesa, que se veríen peor que dende la Vía Lláctea, dalgunes de les cuales inclusive siendo invisibles nel ópticu al tar nel ecuador galácticu.<ref>[http://www.astro.rug.nl/%7Evdkruit/jea3/homepage/sf5.pdf The Milky Way in relation to other galaxes]</ref> Triángulu (M33), veríase abondo mayor y más brillosu que dende la nuesa galaxa, y na zona d'unu de los [[Coordenaes galáctiques|polos galácticos]] -los cualos tán asitiaos nes constelaciones de [[Columba]] y [[Hércules (constelación)|Hércules]]-, pero cuasi de cantu, y finalmente les mayores galaxes satélites ([[Galaxa elíptica M32|M 32]] y [[Galaxa elíptica M110|M 110]]) veríense perbién, sobremanera la primera -que nel peor de los casos veríase cómo un [[cúmulu globular]] xigante-; la M 110 recordaría en tamañu y lluminosidá a la [[Pequeña Nube de Magallanes]].<ref>Vistu por aciu el programa [[Celestia]]</ref> == Ver tamién == * [[Llista de galaxes]] * [[Llista d'oxetos NGC]] * [[Llista d'oxetos PGC]] * [[Llista d'oxetos UGC]] * [[Mayall II|G1]]- el [[cúmulu globular]] más grande del [[Grupu Llocal]] y parte de '''M31''' == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Andromeda Galaxy}} {{Commonscat|Messier objects|Catálogu Messier}} * [http://www.seds.org/messier/m/m031.html Messier 31, SEDS Messier] (n'inglés) * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/cgi-bin/apod/apod_search?m31 Astronomy Picture of the Day] (n'inglés) * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?protocol=html&Ident=M31&NbIdent=1&Radius=10&Radius.unit=arcmin&CooFrame=FK5&CooEpoch=2000&CooEqui=2000&output.max=all&o.catall=on&output.mesdisp=N&Bibyear1=1983&Bibyear2=2006&Frame1=FK5&Frame2=FK4&Frame3=G&Equi1=2000.0&Equi2=1950.0&Equi3=2000.0&Epoch1=2000.0&Epoch2=1950.0&Epoch3=2000.0 Datos básicos de M31, bibliografía y otros na base de datos SIMBAD (n'Inglés)] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=m+31&extend=non&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES M 31 na base de datos NED] * {{Enllaz rotu|1=Exemplu de "M31" (NGC 224) Con qué equipamientu se captó y cómo |2=http://www.invlumer.e.telefonica.net/Exemplos/Y_74/Y_74.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.youtube.com/watch?v=0A2HkEoEkR0 Videu qu'amuesa la estructura de M31 n'infrarroxu] <div align="center" style="clear: both;"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" | style="background:#ccccff;" align="center"|[[Catálogu Messier]] |- | align="left" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[Messier 1|M1]] - [[Messier 2|M2]] - [[Messier 3|M3]] - [[Messier 4|M4]] - [[Messier 5|M5]] - [[Messier 6|M6]] - [[Messier 7|M7]] - [[Messier 8|M8]] - [[Messier 9|M9]] - [[Messier 10|M10]] - [[Messier 11|M11]] - [[Messier 12|M12]] - [[Messier 13|M13]] - [[Messier 14|M14]] - [[Messier 15|M15]] - [[Messier 16|M16]] - [[Messier 17|M17]] - [[Messier 18|M18]] - [[Messier 19|M19]] - [[Messier 20|M20]] - [[Messier 21|M21]] - [[Messier 22|M22]] - [[Messier 23|M23]] - [[Messier 24|M24]] - [[Messier 25|M25]] - [[Messier 26|M26]] - [[Messier 27|M27]] - [[Messier 28|M28]] - [[Messier 29|M29]] - [[Messier 30|M30]] - M31 - [[Messier 32|M32]] - [[Messier 33|M33]] - [[Messier 34|M34]] - [[Messier 35|M35]] - [[Messier 36|M36]] - [[Messier 37|M37]] - [[Messier 38|M38]] - [[Messier 39|M39]] - [[Messier 40|M40]] - [[Messier 41|M41]] - [[Messier 42|M42]] - [[Messier 43|M43]] - [[Messier 44|M44]] - [[Messier 45|M45]] - [[Messier 46|M46]] - [[Messier 47|M47]] - [[Messier 48|M48]] - [[Messier 49|M49]] - [[Messier 50|M50]] - [[Messier 51|M51]] - [[Messier 52|M52]] - [[Messier 53|M53]] - [[Messier 54|M54]] - [[Messier 55|M55]] - [[Messier 56|M56]] - [[Messier 57|M57]] - [[Messier 58|M58]] - [[Messier 59|M59]] - [[Messier 60|M60]] - [[Messier 61|M61]] - [[Messier 62|M62]] - [[Messier 63|M63]] - [[Messier 64|M64]] - [[Messier 65|M65]] - [[Messier 66|M66]] - [[Messier 67|M67]] - [[Messier 68|M68]] - [[Messier 69|M69]] - [[Messier 70|M70]] - [[Messier 71|M71]] - [[Messier 72|M72]] - [[Messier 73|M73]] - [[Messier 74|M74]] - [[Messier 75|M75]] - [[Messier 76|M76]] - [[Messier 77|M77]] - [[Messier 78|M78]] - [[Messier 79|M79]] - [[Messier 80|M80]] - [[Messier 81|M81]] - [[Messier 82|M82]] - [[Messier 83|M83]] - [[Messier 84|M84]] - [[Messier 85|M85]] - [[Messier 86|M86]] - [[Messier 87|M87]] - [[Messier 88|M88]] - [[Messier 89|M89]] - [[Messier 90|M90]] - [[Messier 91|M91]] - [[Messier 92|M92]] - [[Messier 93|M93]] - [[Messier 94|M94]] - [[Messier 95|M95]] - [[Messier 96|M96]] - [[Messier 97|M97]] - [[Messier 98|M98]] - [[Messier 99|M99]] - [[Messier 100|M100]] - [[Messier 101|M101]] - [[Messier 102|M102]] - [[Messier 103|M103]] - [[Messier 104|M104]] - [[Messier 105|M105]] - [[Messier 106|M106]] - [[Messier 107|M107]] - [[Messier 108|M108]] - [[Messier 109|M109]] - [[Messier 110|M110]] |}</div> {{Commonscat|Messier objects}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Constelación d'Andrómeda]] [[Categoría:Galaxes espirales|Andromeda]] [[Categoría:Oxetos Messier|031]] [[Categoría:Oxetos NGC|0224]] [[Categoría:Oxetos PGC|002557]] [[Categoría:Oxetos UGC|00454]] p5sdq4pu3dbi59jkj89siferhv0v5w8 0 61770 4496526 4495876 2026-05-26T09:31:14Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496526 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 247}} {{Ficha de galaxa |nome = [[NGC]] 247 |imaxe = Wide Field Imager view of the spiral galaxy NGC 247.jpg |dómina = [[J2000.0]] |tipu = [[Secuencia de Hubble|SAB(s)d]] |ar = 00<sup>h</sup> 47<sup>m</sup> 08.5<sup>s</sup> |dec = -20° 45' 37" |dist_al = 9 millones d'[[Añu lluz|al]] |magapa_v = 9,9 |tam_v = 21,4' &times; 6,9' |constelación = [[Cetus]] |radiu_al = ? [[Añu lluz|al]] |magabs_v = |notes = |nomes = PGC 2758 |anterior = [[NGC 246]] |siguiente = [[NGC 248]] }} '''NGC 247''' ye una [[galaxa espiral entemedia]] que s'atopa a unos 9 millones d'[[añu lluz|años lluz]] de distancia na [[constelación]] de [[Cetus]], unos 3º al sur de [[Deneb Kaitos]] (&beta; Ceti). NGC 247 ye un miembru del [[Grupu Sculptor]], una de les [[agrupaciones galáctiques]] más cercanes a la [[Vía Lláctea]]. Ye una de les galaxes gravitacionalmente amestaes a [[NGC 253]], formando un pequeñu nucleu nel centru del Grupu Sculptor. Na imaxe de NGC 247 llograda col [[telescopiu]] [[GALEX]] reparar una rexón na parte cimera onde'l déficit de gas produz un vacíu na formación de nueves [[estrella|estrelles]]. Afayóse en [[1784]] pol astrónomu [[William Herschel]]. == Ver tamién == *[[Llista de galaxes]] *[[Llista d'oxetos NGC]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?247 Catálogu SEDS] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos NGC|0247]] [[Categoría:Galaxes espirales]] [[Categoría:Constelación de Cetus]] [[Categoría:Grupu de Sculptor]] [[Categoría:Oxetos Caldwell]] 30kcg92gc7xqaqi38qx80tnsrbxf2z9 0 61976 4496532 4495871 2026-05-26T09:39:12Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496532 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Galaxia del Triángulo}} {{Ficha de galaxa | | nome = Galaxa del Triángulu | desc = [[Giovanni Batista Hodierna|Giovanni B. Hodierna]]<ref name="NGC/IC">{{Cita web|url=http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm|títulu=Public Access NGC/IC Database|fechaaccesu=16 d'abril de 2010|autor=The NGC/IC Proyect|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090528100240/http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm|fechaarchivu=2009-05-28}}</ref> | añu = 1654<ref name="NGC/IC" /> | imaxe = M33.jpg | dómina = J2000.0 | tipu = [[Galaxa espiral]] ([[Secuencia de Hubble|SA(s)cd]]) | ar = 01<sup>h</sup> 33<sup>m</sup> 50,9<sup>s</sup> | dec = +30° 39' 37" | dist_al = 2,8 millones d'[[Añu lluz|al]] | magapa_v = 6,27 | tam_v = 70,8' × 41,7' | z = -0,000597 | vel_rad = -179 km/s | rellumu = 14,4<ref name="NGC/IC" /> | constelación = [[Triangulum]] | radiu_al = 25.000 [[Añu lluz|al]] | magabs_v = -19,4<ref>Calculada a partir de los datos daos en [http://atlas.obs-hp.fr/hyperleda/ledacat.cgi?M33&ob=ra], cola distancia de riba</ref> | nomes = [[Catálogu Messier|M]] 33 · [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 598 · [[UGC]] 1117 · [[CGCG]] 502-110 · CGCG 0131.0+3024 · MCG +05-04-069 · LGG 011:[G93] 002 · [[Catálogu de Galaxes Principales|PGC]] 005818 · RBS 0214 · UZC J013351.1+303922 · [M98j] 104 NED02 }} La '''Galaxa del Triángulu''' (tamién conocida como '''Galaxa espiral M33''', '''Oxetu Messier 33''', '''Messier 33''', '''M33''' o '''NGC 598'''), ye una [[galaxa espiral]] alcontrada na [[Triangulum|constelación del Triangulum]]. Ye pequeña en comparanza coles sos vecines mayores, la [[Vía Lláctea]] y la [[Galaxa d'Andrómeda]] (con ente 30 mil millones y 40 mil millones d'estrelles<ref>http://www.numericana.com/answer/sagan.htm</ref> comparáu con 200 mil millones y 400 mil millones de la primera y el billón de la segunda), pero'l so tamañu ye paecíu al del restu de galaxes espirales del [[universu]]. M33 ye un miembru del [[Grupu Llocal]] de [[galaxes]] -el terceru en rellumu y tamañu- y paez tar venceyada gravitacionalmente con Andrómeda, que ta a 720000 [[años lluz]] d'ella y a la que orbita nuna órbita d'alta escentricidá.<ref>Calculada a partir de los datos daos en [http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/131/3/1405/204951.web.pdf?request-id=483d2c35-1349-475f-b25a-d44587315a2y]</ref> [[LGS 3]], unu de los miembros más pequeños del Grupu Llocal, posiblemente seya una galaxa satélite d'ella. == Información xeneral == Esta galaxa de xuru afayóse por [[Giovanni Battista Odierna]] enantes de [[1654]], quien la arrexuntó xunto col [[cúmulu abiertu]] que güei conocemos como [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC 752]]. [[Charles Messier]] afayar independientemente en [[1764]], catalogándola como M33 el [[25 d'agostu]]. La Galaxa del Triángulu tamién foi catalogada por [[William Herschel]] el [[11 de setiembre]] de [[1784]], asignándo-y el númberu H V.17. M33 atopar ente les primeres "Nebuloses espirales" identificaes por [[Lord Rosse]]. Herschel designó la mayor [[rexón H II]] d'esta galaxa ([[nebulosa d'emisión]] difusa que contién [[hidróxenu]] [[ión]]izado) como H III.150 dixebrándola d'ella y nomándola [[NGC 604]]. Vista dende la [[Tierra]], NGC 604 ta alcontrada al nordeste del centru galácticu, y ye una de les rexones H II más grandes conocíes, con un diámetru de 1500 años lluz y un [[espectru electromagnéticu|espectru]] similar al de [[Nebulosa d'Orión|M42]]. Anque nun puedan comparase con NGC 604, otres rexones HII de Triángulu son tamién tan grandes y brillantes que tienen el so propiu númberu NGC, cómo por casu NGC 588, NGC 592, y NGC 595.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AJ....131..849P Massive Stellar Content of Giant H II Regions in M33 and M101]</ref> La Galaxa del Triángulu puede reparase a [[güeyu desnudu]] so condiciones escepcionales, y pa munches persones, ye l'oxetu visible a güeyu más distante. Sicasí, ye bien grande y difusa y el meyor preséu pa reparala son unos [[prismásticos]], pudiendo inclusive so condiciones bien bones barruntase con ellos los sos brazos espirales, o un [[telescopiu]] trabayando a bien baxos aumentos. Lo más importante ya interesante que destacaron los espertos de M33 ye que se trata d'una auténtica fervencia d'estrelles nacientes, onde surden soles a un ritmu bien cimeru al que nos tien avezaos nuesa Vía Lláctea, conteniendo amás de NGC 604 dalgunes de les asociaciones estelares más riques y brillantes del Grupu Llocal.<ref>http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1995AJ....110.2715M&db_key=AST&link_type=ARTICLE Hot, Luminous Stars in Selected Regions of NGC 6822, M31, and M33</ref> [[Ficheru:AndromedadesdeTriangulo.png|200px|thumb|right| Representación en [[Celestia]] de la Galaxa d'Andrómeda vista dende Triángulu.]] [[Ficheru:ViaLacteadesdeTriangulo.png|200px|thumb|right|Representación en [[Celestia]] del Aspeutu de la nuesa galaxa vista dende Triángulu.]] [[Ficheru:GalaxiaTriangulodesdeAndromeda.PNG|thumb|Visión de la galaxa del Triángulu dende Andrómeda con un planeta orbitando de fondu.]] M33 tien un décimu de la masa de la Vía Lláctea y mide 50.000 años lluz de llargu, aproximao la metá que nuesa galaxa. Un recién estudiu lleváu a cabu pol telescopiu d'[[infrarroxu|infrarroxos]] [[Telescopiu espacial Spitzer|Spitzer]] amuesa que M33 ye mayor de lo que puede apreciase nel [[espectru electromagnéticu|visible]], llegando les sos nubes de [[polvu interestelar|polvu]] más allá de lo que s'aprecia nes fotografíes. Piénsase qu'ello ye por cuenta de les esplosiones de [[supernova]] y/o a los [[vientu solar|vientos solares]] d'estrelles nueves<ref>http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2009-08/ssc2009-08b.shtml M33: A Close Neighbor Reveals its True Size and Splendor</ref> M33 ta xunida por una corriente d'[[hidróxenu neutro]] y según estudios recién tamién por diverses corrientes d'estrelles a M31, amás de tener la parte más esterna del so discu d'estrelles y gas aburuyaes, lo qu'indica un acercamientu pasáu ente los dos,<ref>http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.390L..24B Formation of a giant HI bridge between M31 and M33 from their tidal interaction</ref> y el so destín final pue ser ó acabar topetando y fundiéndose cola segunda (daqué que se desconoz cuándo va asoceder, pero quiciabes enantes de la [[Choque Vía Lláctea-Andrómeda|choque ente M31 y la nuesa galaxa]]<ref>http://adsabs.harvard.edu/abs/2008arXiv0812.3093P The Disruption and Fueling of M33</ref> y que refuercen investigaciones recién, qu'amuesen qu'hubo un acercamientu ente dambes galaxes hai 2500 millones d'años y que se va producir otru considerablemente más violentu dientro de 2000 millones d'años<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17728-milky-ways-twin-caught-dismembering-neighbour.html Milky Way's twin caught dismembering neighbour]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |títulu=Andromeda Galaxy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101108210457/http://www.solstation.com/x-objects/andromeda.htm |fechaarchivu=2010-11-08 }}</ref>) o acabar participando nel choque ente la Vía Lláctea y Andrómeda, bien topetando cola nuesa galaxa, bien orbitando la galaxa resultante del choque de los dos enantes d'acabar fundiéndose tamién con ésta, o inclusive siendo espulsada del Grupu Llocal.<ref>[http://arxiv.org/abs/1205.6865v1 The M31 Velocity Vector. III. Future Milky Way-M31-M33 Orbital Evolution, Merging, and Fate of the Sun]</ref> Como nota interesada, dende esta galaxa ver a Andrómeda (M31) práuticamente de frente, ufiertando ésta gracies a la so relativa cercanía un aspeutu impresionante; sicasí, veríase bien cercana al planu galácticu, polo cual el [[polvu interestelar|polvu]] escurecer y arroxaría, llegando inclusive a faela invisible nel peor de los casos. La nuesa galaxa veríase paecida a cómo se ve dende Andrómeda, anque con un ángulu más abiertu, un pocu menor y menos brillosu, y a bonu altor sobre'l planu galácticu == Ver tamién == * [[Llista d'oxetos Messier]] * [[Llista d'oxetos NGC]] * [[Llista d'oxetos PGC]] * [[Llista d'oxetos UGC]] == Referencies == {{Cita web|url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=M+33&extend=non&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES|títulu=M 33|fechaaccesu=16 d'abril de 2010|obra=NASA/IPAC Extragalactic Database|autor=[[National Aeronautics and Space Administration]] / [[Centru d'Analís y Procesamientu Infrarroxu]]}} {{llistaref}} <br /> == Enllaces esternos == {{commonscat|Triangulum Galaxy}} * [http://www.seds.org/messier/m/m033.html Messier 33, SEDS Messier] (n'inglés) * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/cgi-bin/apod/apod_search?m33 Astronomy Picture of the Day] (n'inglés) * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?protocol=html&Ident=M313&NbIdent=1&Radius=10&Radius.unit=arcmin&CooFrame=FK5&CooEpoch=2000&CooEqui=2000&output.max=all&o.catall=on&output.mesdisp=N&Bibyear1=1983&Bibyear2=2006&Frame1=FK5&Frame2=FK4&Frame3=G&Equi1=2000.0&Equi2=1950.0&Equi3=2000.0&Epoch1=2000.0&Epoch2=1950.0&Epoch3=2000.0 Datos básicos de M33, bibliografía y otros na base de datos SIMBAD (n'Inglés)] * [http://www.eso.org/public/germany/videos/eso1424a/] (Zoom auf Messier 33) {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Constelación de Triangulum]] [[Categoría:Galaxes espirales|Triangulo]] [[Categoría:Oxetos Messier]] [[Categoría:Oxetos NGC|0598]] [[Categoría:Oxetos PGC|005818]] [[Categoría:Oxetos UGC|01117]] [[Categoría:Oxetos astronómicos descubiertos en 1654]] pejvx5qrfutpw7yr5c3pfwfje3mk3cd 0 62044 4496521 4496240 2026-05-26T09:27:34Z Amasuela 32214 lláctea 4496521 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 2903}} {{Ficha de galaxa | | nome = [[NGC]] 2903 | imaxe = NGC2903.jpg | dómina = [[J2000.0]] | tipu = <center>[[Galaxa espiral barrada|G. espiral barrada]]<br />([[Secuencia de Hubble|SAB(rs)bc]])</center> | ar = 09<sup>h</sup> 32<sup>m</sup> 10.1<sup>s</sup> | dec = +21° 30' 03" | dist_al = 20,5 millones d'[[Añu lluz|al]] | magapa_v = 9,7 | tam_v = 12,6' × 6,0' | constelación = [[Leo (constelación)|Leo]] | radiu_al = 40.000 [[añu lluz|al]] | magabs_v = -20,7<ref>Calculada tomando los datos daos en [http://atlas.obs-hp.fr/hyperleda/ledacat.cgi?o=NGC%202903 HyperLeda] a la distancia dada</ref> | notes = - | nomes = UGC 5079 PGC 27077 }} '''NGC 2903''' ye una [[galaxa espiral barrada]] na [[constelación]] de [[Leo (constelación)|Leo]], asitiada 1,5º al sur d'[[Alterf]] (λ Leonis), que s'atopa a 20,5 millones d'[[añu lluz|años lluz]] de la [[Tierra]]. Ye una galaxa brillosa de [[magnitú aparente]] 9,7 que puede ser reparada con pequeños [[telescopiu|telescopios]]. Sorprendentemente foi escaecida por [[Charles Messier]] al iguar el so catálogu y afayóse en [[1784]] por [[William Herschel]]. NGC 2903 ye una galaxa en dellos aspeutos similar a la [[Vía Lláctea]]. El so tamañu ye namái un pocu menor que la nuesa galaxa, con una estensión d'unos 80.000 años lluz, y tamién tien barra central -bien visible n'imáxenes tomaes nel infrarroxu-. Pero, a diferencia de la Vía Lláctea, tien moces [[super cúmulu estelar|cúmulos estelares masivos]] brillosos en cuenta de los [[cúmulu globular|cumulos globulares]] vieyos típicos de la nuesa galaxa. Ello ye que una brillosa [[nube estelar]] dientro de NGC 2903, recibe'l so propiu nome de catálogu como [[NGC 2905]]. La rexón central de la galaxa amuesa una escepcional tasa d'actividá tocantes a [[formación estelar|formación d'estrelles]] refierse -concentrada nun aniellu alredor del nucleu, que tien un diámetru de daqué más de 600 [[parsec]]s ya inclúi non yá un considerable númberu d'estrelles nueves y lluminoses sinón tamién ciertu númberu de [[rexón HII|nebuloses d'emisión]] con lluminosidaes comparables a les de la [[NGC 2070|Nebulosa de la Tarántula]] de la [[Gran Nube de Magallanes]]-, y tamién ye brillosa en frecuencies de [[radiofrecuencia|radio]], [[infrarroxu]], [[ultravioleta]] y [[rayos X]], lo que fizo que NGC 2903 sía considerada una [[galaxa con biltu estelar]]. Hai tamién cierta actividá de formación estelar na so barra. Cómo asocede n'otres munches galaxes de tipu tardíu aisllaes, l'[[hidróxenu neutro]] de NGC 2903 estiéndese muncho más que l'área visible de la galaxa nel [[lluz visible|ópticu]], estendiéndose tres veces más que la segunda. Amás, tien siquier trés pequeñes [[galaxia satélite]]: una d'elles una [[galaxa nana esferoidal]], y otra a siquier daqué más de 60 quilu[[parsec]]s d'ella -una distancia similar a la de la [[Pequeña Nube de Magallanes]]- que paez tar fecha en bona parte de [[materia escuro]], con una [[masa solar|masa]] de 100 millones de vegaes la del [[Sol]]. == Ver tamién == * [[Llista de galaxes]] * [[Llista d'oxetos NGC]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?2903 Catálogu SEDS] * {{Enllaz rotu|1=Imaxe en Deep Sky Browser |2=http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC2903 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-iarticle_query?1997A%26A...325...81P&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf Circumnuclear molecular gas and star formation in starburst galaxes] * [http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2001MNRAS.322..757A Nuclear star formation in the hotspot galaxy NGC 2903] * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1447I ΛCDM Satellites and H I Companions—the Arecibo ALFA Survey of NGC 2903] * [http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26A...521A...8P&db_key=AST&nosetcookie=1 Multiwavelength study of the star-formation in the bar of NGC 2903] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos NGC|2903]] [[Categoría:Galaxes espirales barraes]] [[Categoría:Constelación de Leo]] rybfdlc8whi6grjgg1mwqht27m6jpjc 0 62063 4496517 4496244 2026-05-26T09:24:59Z Amasuela 32214 lláctea 4496517 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 3603}} {{ficha de cúmulu estelar | |nome = [[New General Catalogue|NGC]] 3603 |imaxe = NGC 3603b.jpg |imaxe_pie = Imaxe de NGC 3603 llograda col [[Telescopiu Espacial Hubble]] |dómina = [[J2000]] |tipu = cúmulu abiertu nuevu |desc = [[John Frederick William Herschel]] |añu = [[1834]] |constelación = [[Carina (constelación)|Carina]] |ar = {{RA|11|15|09.1}}<ref name="simbad">{{cita web|títulu=SIMBAD Astronomical Database|work=Resultaos pa NGC 3603|url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=ngc+3603|fechaaccesu=1 d'agostu de 2010}}</ref> |dec = {{DEC|-61|16|17}}<ref name="simbad" /> |dist_al = 20.000<ref name=hubblesite>{{cita web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/34/fastfacts/|títulu=Star Cluster Bursts into Life in New Hubble Image - Fast Facts|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2007}}</ref> [[Añu lluz|al]] |dist_pc = 6.1 |magapa_v = 9.1<ref name="simbad" /> |tam_v = 3'<ref name=hubblesite /> |masa_kg = - |masa_msol = - |radiu_al = - |v_hb = - |edá = - |estrelles = - |magabs_v = - |notes = [[HD 97950]]: rexón central del cúmulu nuevu NGC 3603, Cercana a [[NGC 3584]] |nomes = GUM 38b, RCW 57B }} '''NGC 3603''' ye un [[cúmulu abiertu]] d'[[estrelles]] y una [[rexón HII]] asitiaos nel brazu espiral de [[Brazu de Saxitariu|Carina-Saxitariu]], na [[Vía Lláctea]], a unos 20.000 años-lluz de distancia del [[Sistema Solar]]. Esti cúmulu foi afayáu por [[John Frederick William Herschel]] en [[1834]]. El cúmulu ta arrodiáu per una estructura complexa de [[gas]] neutru, ionizado ([[Plasma (estáu de la materia)|plasma]]), [[gas molecular|molecular]] y [[polvu cósmico|polvu]], conformando una [[rexón HII]], y ye de la mesma una activa rexón de formación d'estrelles.<ref>B. Brandl, W. Brandner, Y.K. Grebel AND H. Zinnecker: ''"VLT/ISAAC and HST/WFPC2 Observations of NGC 3603"'', (The Messenger, Non. 98 – December 1999, European Organisation for Astronomical Research in the Southern Hemisphere, Garching, Germany) [http://eso.info/sci/publications/messenger/archive/non.98-dec99/messenger-non.98.pdf#page=46]</ref> [[HD 97950]]<ref>KH Hofmann, G Weigelt, W Seggewiss: ''"Resolution and evolution of the core of the giant HII region NGC 3603"''(Symposium-International Astronomical Union, 1995) [http://www.mpifr-bonn.mpg.de/div/dir-interferometry/papers/hofmann_etal_iaus_ngc3603_1995/hofmann_etal_iaus_ngc3603_1995.pdf]</ref> ye la estrella central del [[cúmulu estelar]], una de les concentraciones d'estrelles masives más importantes de la Vía Lláctea.<ref>Drissen, L., Moffat, A.F.J., Walborn, N.R. and Shara, M.M. ''The dense galactic starburst NGC 3603. I. HST/FOS spectroscopy of individual stars in the core'' (Astronomical Journal v.110, p.2235)</ref> La potente radiación [[ultravioleta]] y los [[vientu solar|vientos estelares]] movieron al gas y el polvu, dexando asina una visión integral del cúmulu.<ref>http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2010/22/image/a</ref> NGC 3603 ye visible nel [[telescopiu]] del aficionáu como una pequeña ya insignificante [[nebulosa|nebulosidad]] con un tinte acoloratáu por cuenta de los efeutos de l'[[absorción interestelar]]. Los estudios ópticos de la década de [[1960]] coincidieron coles primeres observaciones [[radioastronomía|radioastronómicas]] les cualos amosaron que yera una fonte térmica desaxeradamente potente. NGC 3603 ye consideráu un exemplu de [[biltu estelar]] (''starburst'', n'inglés), conceutu introducíu de la observación d'otres [[galaxes]] con rexones de formación estelar onde la tasa de formación d'estrelles entepasa en dellos órdenes de magnitú'l permediu de la galaxa. [[Sher 25]] ye una de les estrelles de NGC 3603 y tien una nebulosa bien distintiva, con forma de reló de sable. Los astrónomos abarrunten qu'esta nebulosa ye material eyectado arriquecíu en [[nitróxenu]] mientres la so evolución escontra la fase de superxigante azul<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.388.1127H Hendry, M.A. et al. ''The blue supergiant Sher 25 and its intriguing hourglass nebula'', 2008, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Volume 388, Issue 3, páxs. 1127-1142]</ref> y guarda munches semeyances cola nebulosa qu'esistía alredor de la estrella [[Sanduleak -69° 202a]], estrellar proxenitora de la supernova [[SN 1987A]] na [[Gran Nube de Magallanes]]. == Galería == <gallery> Archivu:NGC3603 core.jpg|El nucleu del cúmulu estelar en NGC 3603 vistu en gran detalle cola Cámara de Campu Ampliáu 2 (WFPC2) del Telescopiu Espacial Hubble. Archivu:NGC_3603_Cluster.jpg|Imaxe de la rexón de NGC 3603 llograda en tres bandes del infrarroxu cercanu (filtros Js, H y Ks) cola cámara ISAAC del telescopiu [[VLT]]. Archivu:Stellar nursery NGC 3603.jpg|La imaxe llograda cola cámara óptica FORS del telescopiu VLT, ye una combinación de tres exposiciones adquiríes nes bandes V, R y I. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/34/ Hubble Space Telescope: Star Cluster Bursts into Life in New Hubble Image] * [http://www.eso.org/public/news/eso1005/ European Southern Observatory: The Stars behind the Curtain] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Constelación de Carina]] [[Categoría:Oxetos NGC|3603]] [[Categoría:Rexones H II]] 02g8fw7nsjodqidc89uph32du60i41o 0 62098 4496518 4496243 2026-05-26T09:25:41Z Amasuela 32214 lláctea 4496518 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20221212174100}} {{Ficha de galaxa | | nome = Galaxa del Sombreru | imaxe = M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg | desc = [[Pierre Méchain]] | añu = 6 de mayu de 1783 | dómina = J2000.0 | tipu = [[Secuencia de Hubble|Sa o Sb]] | ar = 12,0<sup>h</sup> 39<sup>m</sup> 59,4<sup>s</sup> | dec = -11° 37′ 23'' | dist_al = 28 millones [[Añu lluz|al]] | magapa_v = +8,0 | tam_v = 9 × 4 [[Minutu d'arcu|minutos d'arcu]] | constelación = [[Virgu (constelación)|Virgu]] | radiu_al = Ente 25.000 y 70.000 [[Añu lluz|al]] | magabs_v = -22,6 | notes = | nomes = [[Catálogu Messier|M]]104, [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 4594 }} La '''Galaxa del Sombreru''' (tamién conocida como '''Oxetu Messier 104''', '''Messier 104''', o '''NGC 4594'''), ye una [[galaxa lenticular]] de la [[Virgu (constelación)|constelación de Virgu]] a una distancia de 28 millones d'[[Añu lluz|años lluz]]. Afayóse por [[Pierre Méchain]] en [[1781]]. Tien un nucleu grande y brillante, una inusual protuberancia central, y una destacada banda de polvu nel discu galácticu. Dende la [[Tierra]], vese de cantu, lo que-y apurre un aspeutu de [[sombreru]] sobre un quintu del diámetru de la [[Lluna]] llena. Ye una [[galaxa espiral]] de la 8ª magnitú de tipu [[Secuencia de Hubble|Sa]] o [[Secuencia de Hubble|Sb]]. Ye invisible a güeyu, pero cenciellamente reconocible con pequeños [[telescopiu|telescopios]]. == Información xeneral == La galaxa asítiase na constelación de Virgu, magar que nun se considera miembru del [[Cúmulu de Virgu]]. Una investigación recién convirtióla na galaxa más brillosa nun radiu de 10 [[megaparsec]]s,<ref>[http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/127/4/2031/203472.web.pdf?request-id=fb6be5d2-4348-4bbb-8cd4-16db03cb66c8 A CATALOG OF NEIGHBORING GALAXIES]</ref> con una [[magnitú absoluta]] intrínseca de -22,8.<ref>Índiz de color tomáu de [http://atlas.obs-hp.fr/hyperleda/ledacat.cgi?m104&ob=ra]. Recordar que ye la magnitú absoluta corrixendo los efeutos de l'absorción por polvu na mesma galaxa (0,22 magnitúes), y que'l rellumu real ye inferior (el dadu en primer llugar)</ref> El diámetru de M104 asítiase ente los 50.000 y 140.000 [[Añu lluz|años lluz]]. La so masa ye aproximao de 800.000 millones de soles. '''M104''' tamién tien un nutríu sistema de [[Cúmulu globular|cúmulos globulares]], con siquier dellos cientos d'ellos visibles con grandes telescopios, y una población envalorada de 2.000 o más, munchos más de los qu'orbiten la [[Vía Lláctea]]. Imáxenes recién revelen que la galaxa tien un [[halu galácticu]] de grandes dimensiones. Tamién paez tener nel so centru un [[furacu prietu]] cola masa de 10⁹ mases solares. Nuevos estudios fechos con ayuda del telescopiu d'[[infrarroxu|infrarroxos]] [[Telescopiu espacial Spitzer|Spitzer]] suxeren que la M104 pue ser en realidá una galaxa elíptica xigante que nel pasáu -hai aproximao 9.000 millones d'años- prindó material formando un discu enfiñíu nella que darréu evolucionó pa convertise no que vemos güei.<ref>[http://www.spitzer.caltech.edu/news/1412-ssc2012-06-NASA-S-Spitzer-Finds-Galaxy-with-Split-Personality NASA'S Spitzer Finds Galaxy with Split Personality]</ref><ref>[http://arxiv.org/abs/1101.2900 Surprises in Image Decomposition of Edge-on Galaxies: does Sombreru have a (classical) bulge?]</ref> == Descubrimientu == [[Ficheru:M104 3.6 4.5 8.0 microns spitzer.png|thumb|right|300px|Imaxe de la Galaxa del Sombreru por [[infrarroxu mediu]] tomada pol [[telescopiu espacial Spitzer]].]] Afayóse a finales del [[sieglu XVIII]], probablemente por [[Pierre Méchain]], quien mentó'l so afayu'l [[6 de mayu]] de [[1783]]. Trátase del primer oxetu Messier amestáu tres la publicación inicial del [[Catálogu Messier]]; Messier añadiólu manualmente a la so copia personal el [[11 de mayu]] de [[1781]], describiéndola como una «[[nebulosa]] bien tenue». Foi descubierta independientemente por [[William Herschel]] el [[9 de mayu]] de [[1784]]. En [[1912]], [[Vesto Slipher]] afayó que M104 tenía un gran [[desplazamientu al bermeyu]]. Calculóse que se ta alloñando de la Tierra a una velocidá de 1.000 km/s - una velocidá demasiáu alta pa un oxetu residente na [[Vía Lláctea]]. Ésta foi una de les sólides claves que fixeron pensar que M104 nun yera una nebulosa, como se pensó tiempu atrás, y que l'universu espándese en toes direiciones. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Messier 104}} * [http://www.seds.org/messier/m/m104.html Messier 104, SEDS Messier] (n'inglés) * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap951109.html ''Astronomy Picture of the Day'' 9 de payares de 1995] (n'inglés) * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap000228.html ''Astronomy Picture of the Day'' 20 de febreru de 2000] (n'inglés) * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050511.html ''Astronomy Picture of the Day'' 11 de mayu de 2005] (n'inglés) {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Constelación de Virgu]] [[Categoría:Galaxes espirales|Sombreru]] [[Categoría:Oxetos Messier]] [[Categoría:Oxetos NGC|4594]] 8az7whyxe4a2dxm7heu76a9smpo1otx 0 62114 4496528 4495874 2026-05-26T09:33:11Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496528 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 5643}} {{Ficha de galaxa | | nome = [[NGC]] 5643 | imaxe = Ngc5643-hst-R658G606B814.jpg | dómina = [[J2000.0]] | tipu = [[Secuencia de Hubble|SBc]] | ar = 14<sup>h</sup> 32<sup>m</sup> 40.7<sup>s</sup> | dec = -44° 10' 28" | dist_al = 34 millones d'[[Añu lluz|al]] | magapa_v = 10,2 | tam_v = 4,7' × 4,2' | constelación = [[Lupus (constelación)|Lupus]] | radiu_al = - | magabs_v = - | notes = [[Galaxa Seyfert]] | nomes = ESO 272-16 / PGC 51969 }} '''NGC 5643''' ye una [[galaxa espiral barrada]] de [[galaxa|tipu]] SBc na [[constelación]] de [[Lupus (constelación)|Lupus]], asitiada 2º al sur de la estrella [[Eta Centauri|η Centauri]]. La so [[magnitú aparente]] ye 10,2 y la so [[rellumu superficial]] ye 13,3 mag/[[segundu sexaxesimal|arcsec]]<sup>2</sup>. Ta catalogada como una [[galaxa Seyfert]] de tipu 2. NGC 5643 ye una galaxa visible cerca de la [[Vía Lláctea]], lo cual nun ye tan frecuente. De normal el polvu galáctico nun dexa ver al traviés d'él, polo que les posibilidaes de ver una galaxa na mesma direición que la Vía Lláctea nun son grandes. NGC 5643 tien una [[llatitú galáctica]] de namái 15º. Afayóse'l 1 de xunu de [[1834]] por [[John Herschel]]. == Ver tamién == *[[Llista de galaxes]] *[[Llista d'oxetos NGC]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?5643 Catálogu SEDS] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos NGC|5643]] [[Categoría:Galaxes espirales barraes]] [[Categoría:Constelación de Lupus]] hbpienj5wsphhc681aeug2h2aowlsjt 0 62129 4496523 4496237 2026-05-26T09:29:03Z Amasuela 32214 lláctea 4496523 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Cúmulo globular M92}} {{Ficha de cúmulu estelar | | nome = [[Catálogu Messier|Messier]] 92 | imaxe = Messier_92_Hubble_WikiSky.jpg | dómina = [[J2000]] | clase = | constelación = [[Hércules (constelación)|Hércules]] | ar = 17<sup>h</sup>&nbsp;17<sup>m</sup>&nbsp;07.27<sup>s</sup><ref name="simbad">{{cita web | títulu=SIMBAD Astronomical Database | obra=Results for NGC 6341 | url=http://simbad.u-strasbg.fr/Simbad | fechaaccesu=17 de payares de 2006}}</ref> | dec = +43°&nbsp;08′&nbsp;11.5″<ref name="simbad" /> | dist_al = 26 [[añu lluz|kal]]{{demostrar}} | dist_pc = 8 [[pársec|kpc]] | magap_v = +6.3<ref name="simbad" /> | tam_v = | masa_kg = | masa_msol = | radiu_al = | v_hb = | edá = | notes = | nomes = M92, [[New General Catalogue|NGC]] 6341, GCl 59<ref name="simbad" /> }} '''Messier 92''' (tamién conocíu como '''M92''' o '''NGC 6341''') ye un [[cúmulu globular]] asitiáu na [[constelación]] [[Hércules (constelación)|Hércules]]. Foi afayáu por [[Johann Elert Bode]] en [[1777]] y independientemente redescubierto por [[Charles Messier]] el [[18 de marzu]] de [[1781]]. Ta asitiáu a una distancia d'unos 26.000 [[añu lluz|años lluz]] dende la [[Tierra]], polo cual el so aspeutu visual ye menos impresionante pa la imaxe fotográfica o CCD. El M92 ye unu de los cúmulos globulares más brillosos nel hemisferiu norte, pero de cutiu ye pasáu por altu polos astrónomos pola so proximidá a unu inclusive más espectacular, el [[Messier 13|M13]]. Tien una metalicidá (conteníu n'elementos químicos pesaos) extraordinariamente baxa, aproximao una centésima de la solar: esto podría esplicase si ye unu de los más vieyos de la nuesa Galaxa, yá que les sos estrelles componentes namái conteníen (orixinalmente) hidróxenu y heliu. La primera de les sos estrelles variables (V11) afayóse por Wood en 1916; na actualidá ([[2007]]) son 28 les variables conocíes, de les cualos namái 17 son del tipu RR Lyrae y una (V7) ye una Cefeida con un periodu igual a 1.0614 díes. Extrañamente nun se detectó nin una sola variable del tipu Xigante Colorada (posiblemente por cuenta de la so baxa metalicidá), anque los trabayos fotométricos de Violat ([[Observatoriu Astronómicu de Cáceres]]) y Arranz (Observatoriu Astronómicu de [[Navas de Oro]]), nel branu de 2007 fueron esperanzadores al analizar gran cantidá d'estrelles coloraes con una amplia cobertoria temporal y observacional. Los resultaos preliminares (agostu de 2007) fueron negativos: de 13 xigantes coloraes estudiaes nenguna amosó oscilaciones de rellumu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.seds.org/messier/m/m092.html Messier 92 @ SEDS Messier pages] * {{WikiSky}} * [http://www.seds.org/messier/glob.html Cúmulos globulares], páxines Messier del SEDS (inglés). * [http://www.seds.org/~spider/spider/MWGC/mwgc.html Cúmulos globulares de la Vía Lláctea] (inglés) * [http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html Catálogu de parámetros de cúmulos globulares de la Vía Lláctea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050622090057/http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html |date=2005-06-22 }}, por William Y. Harris, Universidá McMaster, Ontario, Canadá. (inglés) {{ORDENAR:Cumulo globular M92}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos Messier|092]] [[Categoría:Oxetos NGC|6341]] [[Categoría:Constelación d'Hércules]] gvyx3j37qyvp3d0lgwyh8n8fc1zdb36 0 62154 4496538 4495868 2026-05-26T10:03:03Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496538 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 6744}} {{Ficha de galaxa | | nome = [[NGC]] 6744 | imaxe = Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg | desc = [[James Dunlop]]<ref name="NGC/IC">{{cita web |url= http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm |títulu= Public Access NGC/IC Database |fechaaccesu= 15 d'abril de 2010 |autor= The NGC/IC Proyect |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090528100240/http://www.ngcicproject.org/pubdb.htm |fechaarchivu= 2009-05-28 }}</ref> | añu = 1826<ref name="NGC/IC" /> | epoca = [[J2000.0]] | tipu = [[Galaxa espiral entemedia|G. espiral entemedia]]<br /> ([[Secuencia de Hubble|SAB(r)bc]]) | ar = 19<sup>h</sup> 09<sup>m</sup> 46.1<sup>s</sup> | dec = -63° 51' 27" | dist_al = 25 millones d'[[Añu lluz|al]] | magapa_v = 9,14 | tam_v = 20,0' × 12,9' | z = 0,002805 | vel_rad = 841 km/s | rellumu = 14,7<ref name="NGC/IC" /> | constelación = [[Pavu (constelación)|Pavu Real]][[Ficheru:Pavo constellation map.svg|250]] | radiu_al = 75.000 [[añu lluz|al]] | notes = Neto a la [[Vía Lláctea]] | nomes = ESO 104- G 042 · ESO 190501-6356.2 · AM 1905-635 · 2MASX J19094609-6351271 · IRAS 19051-6357 · IRAS F19049-6357 · SGC 190501-6356.2 · ESO-LV 1040420 · AGC 032316 · HIPASS J1909-63a · PGC 062836 · FAUST 4420 · 1AXG J190958-6350 · [DBA2001] FN 140 }} '''NGC 6744''' ye una [[galaxa espiral entemedia]] que s'atopa a namái 25 millones d'[[añu lluz|años lluz]] (aproximao 7,67 [[megaparsec]]s) de distancia na [[constelación]] de [[Pavu (constelación)|Pavu]] nel [[hemisferiu austral]]. De [[magnitú aparente]] 9,14, ye un oxetu bien bellu de reparar con un [[telescopiu]] de 200 [[mm]]; sicasí los [[prismáticos]] apenes son abondos pa detectar la so presencia. Se considerada una de les más similares a la [[Vía Lláctea]] de la nuesa redolada inmediata. Reparar brazos esponxosos y un nucleu allargáu. Al igual que la Vía Lláctea, tien una galaxa acompañante aburuyada, similar a una de les [[Nube de Magallanes|Nubes de Magallanes]]. Calcúlase qu'alluga unos cien millones d'[[estrella|estrelles]]. Afayóse por [[James Dunlop]] el 30 de xunu de [[1826]]. == Referencies == {{cita web |url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+6744&extend=non&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES |títulu=NGC 6744|fechaaccesu=22 d'abril de 2010 |obra=NASA/IPAC Extragalactic Database |autor=[[National Aeronautics and Space Administration]] / [[Centru d'Analís y Procesamientu Infrarroxu]] }} {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Llista de galaxes]] * [[Llista d'oxetos NGC]] * [[Llista d'oxetos PGC]] == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?6744 Catálogu SEDS] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos NGC|6744]] [[Categoría:Oxetos PGC|062836]] [[Categoría:Galaxes espirales]] [[Categoría:Constelación de Pavu]] [[Categoría:Oxetos Caldwell]] [[Categoría:Oxetos astronómicos descubiertos en 1826]] f25ewwbp9eb6tthc7zfr622yy8cfx53 0 62156 4496529 4495873 2026-05-26T09:34:13Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496529 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Cúmulo globular M56}} {{Ficha de cúmulu estelar | | nome = Messier 56 | imaxe = Messier56.jpg | dómina = [[J2000]] | clase = X | constelación = [[Lyra]] | ar = 19<sup>h</sup>&nbsp;16<sup>m</sup>&nbsp;35.50<sup>s</sup><ref name="simbad">{{cita web | títulu=SIMBAD Astronomical Database | obra=Results for NGC 6779 | url=http://simbad.u-strasbg.fr/Simbad | fechaaccesu=16 de payares de 2006}}</ref> | dec = +30°&nbsp;11′&nbsp;04.2″<ref name="simbad" /> | dist_al = 32,9 [[añu lluz|kal]]<ref>[[Valentin D. Ivanov]] et al., [http://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0002/0002118v1.pdf Near Infrared Photometry of Galactic Globular Clusters M56 and M15. Extending the Red Giant Branch vs. Metallicity Calibration Towards Metal Poor Systems]</ref> | dist_pc = 10.1 [[pársec|kpc]] | magap_v = +8.3 | tam_v = 8′.8 | masa_kg = | masa_msol = | radiu_al = 42 ly<ref>distancia × ensin( diámetru_ángulu / 2 ) = radio de 42 a el</ref> | v_hb = | edá = | notes = | nomes = M56, [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 6779, GCl 110<ref name="simbad" /> }} '''Messier 56''' (tamién conocíu como '''M56''' o '''NGC 6779''') ye un [[cúmulu globular]] na [[constelación]] [[Lyra]]. Foi afayáu por [[Charles Messier]] en [[1779]]. El M56 ta a una distancia d'unos 32.900 [[añu lluz|años lluz]] dende la [[Tierra]] y mide aproximao unos 84 años lluz d'anchor. Les [[estrella|estrelles]] más brilloses nel M56 son de [[magnitú aparente|magnitú]] 13 mientres namái contién una docena d'[[estrella variable|estrelles variables]] conocíes como '''V6''' (estrella RV Tauri; periodu: 90 díes) o '''V1''' (Cefeida: 1.510 díes); otres estrelles variables son V2 (irregular) y V3 (semiregular). La so gran distancia a la Tierra y la debilidá de les sos estrelles componentes nun facilitó l'estudiu fotométricu de les sos variables: sicasí nos últimos años ([[2006]] y [[2007]]) tuvo so vixilancia dende'l Observatoriu Astronómicu de [[Cáceres]] y l'Observatoriu Astronómicu de [[Navas de Oro]], en dos tales campañes fotométriques destinaes a llograr amplitúes, rellumos y periodos de toles variables conocíes, según a la identificación de nueves estrelles variables del tipu [[xigante colorada]]. == Enllaces esternos == * [http://www.seds.org/messier/m/m056.html Messier 56, SEDS Messier pages] * [http://www.seds.org/messier/glob.html Cúmulos globulares], páxines Messier del SEDS (inglés). * [http://www.seds.org/~spider/spider/MWGC/mwgc.html Cúmulos globulares de la Vía Lláctea] (inglés) * [http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html Catálogu de parámetros de cúmulos globulares de la Vía Llactea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050622090057/http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html |date=2005-06-22 }}, por William Y. Harris, Universidá McMaster, Ontario, Canadá. (inglés) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos Messier|056]] [[Categoría:Oxetos NGC|6779]] aoheakc4khhyk9i452wvuqeasvb48tr 0 62329 4496527 4495875 2026-05-26T09:31:57Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496527 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|NGC 4945}} {{referencies|t=20120423}} {{Ficha de galaxa | | nome = NGC 4945 |imaxe = Spiral Galaxy NGC 4945.jpg | dómina = [[J2000.0]] | tipu = SBc | ar = 13 h 05 m 27,5 s | dec = -49 ° 28 '06 " | dist_al = 11.7 Mly | magapa_v = 9,3 | tam_v = 20 '0.0 × 3' 0.8 | constelación = [[Centaurus]] | radiu_al = | magabs_v = | notes = | nomes = [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 4945, [[Catálogu Caldwell|C]]83, [[Catálogu de Galaxes Principales|PGC]] 45279 }} NGC 4945 ye una [[galaxa espiral]] na constelación de [[Centaurus]]. Créese que ye abondo similar a la [[Vía Lláctea]], pero les observaciones de rayos X amuesen que NGC 4945 tien un inusual y enérxicu nucleo activu de tipu [[Galaxa Seyfert| Seyfert 2]] que podría allugar un gran [[furacu prietu]]. Afayóse por [[James Dunlop]] en 1826. {{CieluWD}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oxetos Caldwell]] [[Categoría:Galaxes espirales barraes]] [[Categoría:Constelación de Centaurus]] [[Categoría:Oxetos NGC]] [[Categoría:Oxetos PGC]] [[Categoría:Oxetos astronómicos descubiertos en 1826]] 0a5gyjixpofkd79tny6mtladprt8rc1 0 62393 4496539 4495867 2026-05-26T10:06:03Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496539 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Omega Centauri}} {{Ficha de cúmulu estelar | nome = Omega Centauri | imaxe = Omega Centauri by ESO.jpg | dómina = J2000.0 | tipu = [[Cúmulu globular]] | ar = 13<sup>h</sup> 26<sup>m</sup> 45.89<sup>s</sup> | dec = -47° 28′ 36.7′′ | dist_al = 18300 ± 1000 [[Añu lluz|al]] | magapa_v = +3,7 | tam_v = 36,3 [[Minutu d'arcu|minutos d'arcu]] | constelación = [[Centaurus]] | radiu_al = 97 ± 6 [[Añu lluz|al]] | estrelles = dellos millones | magabs_v = | notes = | nomes = [[Nuevu Catálogu Xeneral|NGC]] 5139 }} '''Omega Centauri''', '''ω Cen''' o '''NGC 5139''' ye un [[cúmulu globular]] asitiáu na constelación de [[Centaurus]]. Foi afayáu por [[Edmond Halley]] en 1677. Esti cúmulu orbita alredor de nuesa [[galaxa]], la [[Vía Lláctea]], siendo'l más grande y brillante de los cúmulos globulares que la orbiten. Ye unu de los pocos que puede ser reparáu a güeyu. Omega Centauri esta a unos 18.300 [[Añu lluz|años lluz]] (5.6 [[pársec|kpc]]) de la [[Tierra]] y contién dellos millones d'estrelles de [[Población estelar|Población II]]. Les estrelles del so centru tán tan xuntes ente si que se cree que s'atopen a tan solo 0,1 años lluz les unes de les otres. La so edá envalorada ye de cerca de 12 mil millones d'años. Contién alredor de 10 millones d'estrelles. A pesar de nun ser una estrella de la constelación recibió una [[denominación de Bayer]], la ω. Una carauterística que la estrema de los demás cúmulos globulares de la nuesa galaxa ye que contién estrelles de distintes xeneraciones. Por esti motivu especúlase qu'Omega Centauri pue ser el remanente del nucleu d'una galaxa nana que foi satélite de la nuesa Vía Lláctea. Esta galaxa tendría un tamañu cientos de vegaes cimera al actual d'Omega Centauri y foi disgregada y absorbida pola nuesa galaxa. La química y la dinámica d'Omega Centauri son consistentes con esta hipótesis. Al igual que [[Mayall II]], un cúmulu globular que orbita la [[M31|galaxa d'Andrómeda]], Omega Centauri presenta un rangu de [[metalicidá]]es y d'edaes estelares que lleven a pensar que nun se formó d'una sola vegada (al contrariu de lo que ye normal nos cúmulos globulares). Munches de les estrelles que formen Omega Centauri piénsase que son el remanente del nucleu de la galaxa nana ancestral que foi prindada pela Vía Lláctea.<ref> {{cita publicación | autor = Hughes, J. y Wallerstein, G. | títulu = Age and Metallicity Effects in ω Centauri: Strömgren Photometry at the Main-Sequence Turnoff | añu = 2000 | publicación = Astronomical Journal | volume = 119 | númberu = | id = 1225-1238 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2000AJ....119.1225H }}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[M54]] * [[Mayall II]] == Enllaces esternos == * [http://www.spacetelescope.org/images/html/opo0133a.html Omega Centauri nESA/Hubble (inglés).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227102031/http://www.spacetelescope.org/images/html/opo0133a.html |date=2005-12-27 }} * Amateur-Semeyes: [http://www.spektrum.de/fm/1027/Centaurus1_12-5min_1600_ss_names.jpg][http://www.spektrum.de/fm/1027/manfred_schwarz_20140526_NGC5139_200p.jpg][http://www.spektrum.de/fm/1027/OmegaCent140208.jpg][http://www.spektrum.de/fm/1027/ngc5139_onjala_apq_50proz.jpg] {{Traducíu ref|en|Omega Centauri|Inglés|oldid=170523139|total}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cúmulos globulares]] [[Categoría:Constelación de Centaurus]] [[Categoría:Oxetos NGC]] [[Categoría:Oxetos Caldwell]] 0cs9xzfh9crt3x92bf49dayitfxonnj 0 64654 4496465 4243118 2026-05-26T07:05:59Z Limotecariu 735 4496465 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Clusia salvinii}} {{Ficha de taxón | ''Clusia salvinii'' | image = Clusia salvinii.jpg | status = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Theales]] | familia = [[Clusiaceae]] | subfamilia = [[Clusioideae]] | tribus = [[Clusieae]] | genus = [[Clusia]] | species = '''''Clusia salvinii''''' | species_authority = [[Donn.Sm.]] | synonyms = }} '''''Clusia salvinii''''' ye una [[especie (bioloxía)|especie botánica]] de [[fanerógama|planta con flor]] na familia de les [[clusiacees]]. Ye similar a la especie portorricana ''[[Clusia krugiana]]'' [[Urb.]] (nome col que foi distribuyíu'l material nicaraguanu) pero con [[antera|anteres]] muncho más llargues. Ye un miembru del grupu de ''[[Clusia multiflora]]'' [[Kunth]], que la so sistemática ye difícil. El material con fueyes y frutos más pequeños que se describió nesti tratamientu, podría nun ser distintu del material con fueyes y frutos más grandes que s'atopa escontra'l sur. == Descripción == Son [[árbol|árboles]] o [[arbustu|arbustos]] de vezos terrestres, dacuando [[epífita|epífites]] qu'algamen los 2–4 (–10) m d'altu, col [[látex]] blancu, escasu. Les [[fueya|fueyes]] obovaes a espatulaes, de 6–11 (–14) cm de llargu y 3–5.5 (–7.5) cm d'anchu, el [[ápiz]] arrondáu, base cuneada, nervios llaterales 3–5 por cm; [[peciolu|peciolos]] de 0.4–1.2 cm de llargu. Les [[inflorescencia|inflorescencies]] globoses, de 2–5 cm de llargu, de poques a numberoses flores; con yemes 4 mm de diámetru; [[pétalu|pétalos]] blancu-cremosos a blancos; [[estame]]s numberosos, llibres; ovariu arrodiáu per un inconspicuo [[verticilu]] d'[[estaminodiu|estaminodios]] dentiformes, estigmes 5, alzaos n'estilos llibres a conniventes. [[Frutu]] globosu, ca 1.5 cm de diámetru, verde, tornándose coloráu.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/7800232?projectid=7 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]: Flora de Nicaragua}}</ref> == Distribución y hábitat == Abondosu nes [[nebliselva|nebliselves]] y [[monte|montes]] [[siempreverde]]s, de la zona norcentral; a un altor de 900–2000 [[msnm|metros]]; floria en sep, fructifica n'ene–ago; dende [[Méxicu]] a [[Panamá]], distribuyéndose por [[El Salvador]], [[Belize]], [[Nicaragua]] y [[Venezuela]].<ref name = Trop/> ==Propiedaes== Aplícase, sobremanera, en ciertos carecimientos del aparatu reproductor, como la [[gonorrea]] en [[Michoacán]] y otres [[enfermedaes venérees]] en [[Quintana Roo]] (V. purgación). Ocúpase tamién pa delles dolencies como'l [[reumatismu]], el dolor de cintura y el dolor de cabeza; pa purgues y como antiinflamatoriu. El fervinchu fechu coles fueyes y tomada como agua d'usu, sirve pa clarificar el sangre, y el látex frescu aplicar nes picadures de la mosca chiclera (Quintana Roo).<ref>{{Cita web |url=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Oreya_de_coyote_o_oreya_de_llobu&id=7892 |títulu=En Medicina tradicional mexicana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160308183638/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Oreya_de_coyote_o_oreya_de_llobu&id=7892 |fechaarchivu=2016-03-08 }}</ref> == Taxonomía == ''Clusia salvinii'' describióse por [[Michael Pakenham Edgeworth]] y espublizóse en ''[[Transactions of the Linnean Society of London]]'' 20: 25. 1851.<ref name = Trop1>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/7800232 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Clusia''''': nome xenéricu que foi dau n'honor del [[botánicu]] [[Carolus Clusius]]. '''''salvinii''''': [[epítetu]] dau n'honor del [[naturalista]] [[Reinu Xuníu|inglés]] [[Osbert Salvin]]. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Clusia schippii'' [[Lundell]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2728598 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Reference article Balick, M. J., M. H. Nee & D. Y. Atha 2000. Checklist of the vascular plants of Belize. Mem. New York Bot. Gard. 85: i–ix, 1-246. * Reference article Breedlove, D. E. 1986. Flora de Chiapas. Llistaos Floríst. Méxicu 4: i–v, 1–246. * Reference article CONABIO, 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. Cap. nat. Méxicu 1. * Reference article Correa A., M. D., C. Galdames & M. S. de Stapf 2004. Catálogo de las Plantas Vasculares de Panamá. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1. * Reference article Hokche, O., P.E. Berry & O. Huber 2008. Nuev. Cat. Fl. Vas. Venezuela 1–860. * Reference article Linares, J. L. 2003 [2005]. ''Listado comentado de los arboles nativos y cultivados en la Republica de El Salvador''. Ceiba 44(2): 105–268. * Reference article Maguire, B. 1979. On the genus Clusia (Clusiaceae) in Mexico. Taxon 28(1-3): 13–18. * Reference article Martínez, E., M. Sousa S. & C. H. Ramos Álvarez 2001. Rexón de Calakmul, Campeche. Llistaos Floríst. Méxicu 22: 1–55. * Reference article McVaugh, R. 2001. Ochnaceae to Loasaceae. Fl. Novo-Galiciana 3: 9–751. * Reference article Molina R., A. 1975. Enumeración de las plantas de Honduras. Ceiba 19(1): 1–118. * Reference article Nelson, C. 1978. Contribuciones a la Flora de la Mosquitia, Honduras. Ceiba 22(1): 41–64. * Reference article Sousa S., M. & E. F. Cabrera C. 1983. Flora de Quintana Roo. Llistaos Floríst. Méxicu 2: 1–100. * Reference article Standley, P. C. & L. O. Williams 1961. Guttiferae. In: P. C. Standley & L. O. Williams (eds.), Flora of Guatemala. Fieldiana, Bot. 24(7/1): 36–61. * Reference article Stevens, W. D., C. Ulloa O., A. Pool & O. M. Montiel 2001. Flora de Nicaragua. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 85: i–xlii, 1–2666. == Enllaces esternos == * http://www.tropicos.org/Name/7800232 {{wikispecies|Clusia|Clusia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1851]] [[Categoría:Clusia|salvinii]] [[Categoría:Flora de Nicaragua]] [[Categoría:Flora de Panamá]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Flora d'El Salvador]] [[Categoría:Flora de Belize]] [[Categoría:Flora de Venezuela]] [[Categoría:Árboles de Guatemala]] [[Categoría:TBSpecies]] fd13oxjk4sfwlasni9kd59pah7rzfax 0 66001 4496300 4159043 2026-05-25T20:07:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496300 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Pyracantha angustifolia}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Amygdaloideae]]<ref name=Potter>{{cita publicación |autor=D. Potter, T. Eriksson, R. C. Evans, S. Oh, J. E. E. Smedmark, D. R. Morgan, M. Kerr, K. R. Robertson, M. Arsenault, T. A. Dickinson & C. S. Campbell |añu=2007 |títulu=Phylogeny and classification of Rosaceae |publicación=[[Plant Systematics and Evolution]] |volume=266 |númberu=1–2 |páxines=5–43 |url=http://biology.umaine.edu/Amelanchier/Rosaceae_2007.pdf |formatu=[[PDF]] |doi=10.1007/s00606-007-0539-9 |idioma=inglés}} Nótese qu'esta publicación ye anterior al [[Congresu Internacional de Botánica]] de 2011 que determinó que la subfamilia combinada, a la qu'esti artículu refierse como Spiraeoideae, [http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 tenía de denominase Amygdaloideae].</ref> | tribus = [[Maleae]] | genus = ''[[Pyracantha]]'' | species = '''''P. angustifolia''''' | binomial = ''Pyracantha angustifolia'' | binomial_authority = ([[Franch.]]) [[Camillo Karl Schneider|C.K.Schneid.]] | synonyms = }} '''''Pyracantha angustifolia''''' ye una [[especie]] d'[[arbustu]] perteneciente a la familia de les [[rosácees]]. [[Ficheru:Starr 021126-9001 Pyracantha angustifolia.jpg|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:Starr 050817-3898 Pyracantha angustifolia.jpg|thumb|Vista de la planta nel so hábitat]] == Descripción == Les [[flor|flores]] son de color blancu y producen pequeños y redondos [[pomo (frutu)|pomos]] que pueden ser de color naranxa a colloráu. Estos frutos son [[astrinxente]]s y amargos, polo que nun son comestibles pa los humanos, pero son una fonte d'alimentu pa les [[ave]]s. Les fueyes, frutos y granes contienen [[cianuru d'hidróxenu]], la fonte del sabor amargoso.<ref>[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Pyracantha+angustifolia Plants for a Future]</ref> Los tarmos y les cañes tienen [[escayu|escayos]] afilaes. Esti arbustu cultivar en patios y xardinos como [[planta ornamental]]. Puede utilizase pa faer cobertories pa la seguridá del llar. Esta especie ye nativa de [[China]], pero foi introducida n'[[América del Norte]]. Trátase d'una especie invasora en [[Ḥawai]] y n'otres árees.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/pyracantha_angustifolia.htm info from hear.org]</ref> == Taxonomía == ''Pyracantha angustifolia'' describióse por ([[Franch.]]) [[Camillo Karl Schneider|C.K.Schneid.]] y espublizóse en ''[[Illustriertes Handbuch der Laubholzkunde]] 1(5): 761'', nel añu 1906.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27801130 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Pyracantha''''': nome xenéricu que deriva de les pallabres [[idioma griegu|griegues]]: ''pyr'' pa "fueu" y ''akantha'' pa "escayos" en referencia al color de los frutos y los escayos.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pagePI-PY.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''angustifolia''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con fueyes estreches"<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.25.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Cotoneaster angustifolius'' Franch. [[basónimu]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27801130 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Illustriertes Handbuch der Laubholzkunde... Jena 1:761. 1906 * {{GRIN|nome=''{{PAGENAME}}''|id=30395|07-Oct-06}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6885,6886 Jepson Manual Treatment] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=USDA Plants Profile |2=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PYAN |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Pyracantha+angustifolia Photo gallery] {{traducíu ref|en|Pyracantha angustifolia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1906]] [[Categoría:Pyracantha|angustifolia]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de China]] [[Categoría:Plantes descrites por Franchet]] [[Categoría:Plantes descrites por C.K.Schneid.]] [[Categoría:TBSpecies]] ly01al3g3uin7n0zt4b7x09imo18lsf 0 68033 4496329 4300813 2026-05-26T00:57:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496329 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ranunculus fluitans}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Ranunculeae]] | genus = ''[[Ranunculus]]'' | species = '''''Ranunculus fluitans''''' | binomial_authority = [[Lam.]] (1779) | synonyms = }} '''''Ranunculus fluitans''''' ye una especie de la [[familia (botánica)|familia]] de les [[Ranunculacees]] [[Ficheru:Ranunculus X Sturm58.jpg|thumb|Ilustración]] == Descripción == Planta [[Ecosistema acuáticu|acuática]] somorguiada, perenne, ensin [[fueya|fueyes]] flotantes, con fueyes somorguiaes 8-30 cm más llargues que los entrenudos del [[tarmu]], que se derrumbar cuando se saquen de l'agua. [[Flor|Flores]] blanques de 2-3 cm de diámetru. Difier de ''[[Ranunculus baudotii]]'' y ''[[Ranunculus omiophyllus]]'' nel so receptáculu casi [[glabro]]. Floria en primavera y branu. == Hábitat == N'agües de cursu rápidu. == Distribución == En centru y oeste d'[[Europa]]. == Taxonomía == ''Ranunculus fluitans'' describióse por [[Jean-Baptiste Lamarck]] y espublizóse en ''[[Fl. Franç. (Lamarck)]]'' 3: 184. 1779<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/27100164 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 d'avientu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ranunculus''''': nome xenéricu que provién del [[llatín]] tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les [[xaronca|xaronques]]. '''''fluitans''''': [[epítetu]] ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Batrachium bachii'' [[Wirtg.]] ex [[F.W.Schultz]] *''Batrachium fluitans'' [[Wimm.]] *''Batrachium peucedanifolium'' [[Dumort.]] *''Batrachium pumilum'' [[Nyman]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2523387 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList] consultáu'l 23 de mayu de 2011</ref> ;[[Híbridu (bioloxía)|Híbridos]]: *''Ranunculus × kelchoensis'' <small>S.D.Webster (1990)</small> - hibrida con ''[[Ranunculus peltatus]]'' <small>Moench Methodus (Moench) (1794)</small> *''Ranunculus × bachii'' <small>Wirtgen (1845)</small> – hibrida con ''[[Ranunculus trichophyllus]]'' <small>Chaix (1785) </small>:<ref>{{cita web |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do;jsessionid=0EC9C581094AD7F6CF393C40396EC09A?id=712741-1|títulu=The International Plant Names Index|fechaaccesu=05-06-2010}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www2.dijon.inra.fr/flore-france/ra-rg.htm|títulu=Index synonymique de la flore de France|fechaaccesu=05-06-2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303180137/http://www2.dijon.inra.fr/flore-france/ra-rg.htm|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ranunculus|fluitans]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes acuátiques]] [[Categoría:Plantes descrites en 1779]] [[Categoría:Plantes descrites por Lamarck]] [[Categoría:TBSpecies]] dbt6l23ui9wddkoicmjdwvilq9wrpzp 0 73934 4496404 4260731 2026-05-26T05:59:48Z Limotecariu 735 4496404 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Michael Philip "Mick" Jagger''' {{nym}} ye un [[Música rock|músicu de rock]] [[Reinu Xuníu|británicu]] conocíu, sobremanera, por ser el [[vocalista]], [[compositor]] y cofundador del grupu [[The Rolling Stones]]. Tamién trabayó como productor musical y cinematográficu, actor y empresariu. Amás, el grupu ganó dos [[Premios Grammy|Grammy]] y él, en solitariu, un [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]]. == Primeros años == Nacíu'l [[26 de xunetu]] de [[1943]] en [[Dartford]] ([[Kent|condáu de Kent]], [[Inglaterra]]), Mick ye fíu del profesor d'Educación física Basil Joseph Jagger —conocíu, amás, por ser quien introdució'l [[baloncestu]] na isla{{ensin referencies}} y por conducir un programa de televisión nel que Chris, l'hermanu pequeñu de Mick, foi unu de los sos modelos— y de l'ama de casa australiana Eva Scutt. Dende pequeñu siempres s'interesó pola música —inclinándose escontra'l R&B— y con 18 años empezó cola harmónica. Estudió na Maypole Primary y na Wentworth Country Primary School, onde unu de los sos compañeros foi [[Keith Richards]]. La secundaria estudiar nel Dartford Grammar School y gracies a les bones notes que sacó llogró una beca pa estudiar na [[London School of Economics]], onde camudó'l Mike por Mick. Nunca terminó la universidá. == Carrera con The Rolling Stones == {{AP|The Rolling Stones}} == Carrera como solista == A mediaos de [[Década de 1980|los 80]], Jagger decidió estremase de [[The Rolling Stones]] y empecipiar una carrera cómo solista. En 1984 participó, cómo artista invitáu, nel senciellu "[[State of shock]]", de [[The Jacksons]] (banda de [[Michael Jackson]] y los sos hermanos, posterior a [[The Jackson Five]]), y un añu más tarde actuó, xunto a [[Tina Turner]], en [[Live Aid]] y participó nel videoclip de "Dancing in the Street" de [[David Bowie]]. Tres el discu ''Undercover'', de [[The Rolling Stones]], Mick decidió debutar en solitariu. Reclutó a músicos cómo [[Pete Townshend]], [[Herbie Hancock]], [[Jeff Beck]] y [[Carlos Alomar]], y los productores Bill Laswell y [[Nile Rodgers]] pa grabar ''She's the boss'' (1985). "Just another night" foi'l senciellu más esitosu de la so carrera en solitariu —llegó al númberu 12 del Billboard Hot 100{{ensin referencies}}— y del qu'acabó renegando: «Tien esi arrastre de les téuniques de grabación que s'usaben entós. Esi gran ecu de fondu... Yeren los primeros tiempos de los ''samples'' y les máquines de ritmu, qu'agora se consideren tan malos», díxo-y el cantante a la revista ''[[Rolling Stone]]''.{{ensin referencies}} El segundu álbum foi ''[[Primitive Cool]]'' ([[1987]]), producíu por Jimmy Rip. Un añu más tarde presentó a [[The Beatles]] nel so ingresu nel [[Salón de la Fama del Rock and Roll]] y actuó xunto a [[Bruce Springsteen]] y [[George Harrison]]. Pa escuchar los cantares del tercer discu, ''Wandering Spirit'', hubo qu'esperar hasta [[1993]], onde l'artista invitáu foi [[Lenny Kravitz]] y producíu, de nuevu, por Rip. En [[2001]] llegó ''[[Goddess in the Doorway]]'', destacando la tema que graba a dúu xunto a [[Bono (músicu)|Bono]], d'[[U2]]. Jagger viaxó a [[Alemaña]] pa grabar les voces de la tema titulada "Joy".<ref>[http://www.mtvla.com/noticias/849429a7-12c4-43de-ba65-0y47a00a86c4/ Noticies MTV]</ref> Bono venía de dar un conciertu en [[Colonia (Alemaña)|Colonia]] la nueche anterior y práuticamente nun podía cantar.<ref>[http://news.u2fanlife.com/2013/03/foi-noticia-bonu-grabando-con-mick-jagger-la-cancion-joy.html Foi noticia: Bono grabando con Mick Jagger el cantar Joy (inclúi videu de la grabación).]</ref> El cantar trata sobre la busca espiritual —y l'alcuentru— d'un estáu interior de gracia.<ref>[http://www.atu2.com/news/like-a-song-joy-by-mick-jagger-with-bonu.html Like a song: Joy (by Mick Jagger, with Bono) (n'inglés).]</ref> En [[2007]] sale'l quintu, y hasta'l momentu, últimu discu en solitariu: ''The Very Best of Mick Jagger'', que'l so senciellu foi "Charmed life". En [[2011]] grabó un senciellu con [[Will.I.Am]], llamáu "[[T.H.Y. (The Hardest Ever)]]", tamién con [[Jennifer Lopez]].{{ensin referencies}} En 2011 formó una banda ([[SuperHeavy]]) xunto col cantante [[Damian Marley]] (fíu de Bob Marley), [[Joss Stone]], [[Dave Stewart]] y [[A.R. Rahman]], siendo una banda d'estilu que va dende'l rock al reggae, amestando tamién enclinos indios, famosa pola so single [[Miracle Worker]]. En xunetu del 2011 la banda [[Maroon 5]] y [[Christina Aguilera]] fixeron homenaxe a los bailles y xestos habituales de Mick nes sos actuaciones, col cantar [[Moves Like Jagger]] ("Muévese como Jagger"), qu'algamó notable ésitu. == Carrera cinematográfica == La so primer apaición nel cine foi como protagonista en ''Perfomance'' (1968). Dos años más tarde protagonizó ''[[Ned Kelly]]''. En 1992 llegó ''Freejack''. Nueve años más tarde foi'l xefe d'una axencia de [[gigoló]]s en ''The man from Elyssian fields'' xunto a [[Andy García]]. Y esi mesmu añu, en 1992, fundó la so propia compañía cinematográfica: Jagged Films. El primer proyeutu foi'l drama ambientáu na [[Segunda Guerra Mundial]] ''[[Enigma (película)|Enigma]]''. En 2008, coprodujo y foi guionista d'una película protagonizada por [[The Rolling Stones]] y empobinada por [[Martin Scorsese]]: ''[[Shine a Light (película)|Shine a light]]''. == Vida personal == Jagger tuvo casáu dos vegaes. La so primer esposa foi una moza nicaraguana, que'l so nome de soltera yera [[Bianca Jagger|Bianca Pérez-Mora Macias]], cola que se casó'l 12 de mayu de 1971 en [[Saint-Tropez]] ([[Francia]]). El 21 d'ochobre d'esi mesmu añu nació la so segunda fía Jade Sheena Jezebel Jagger —la primera ye Karis Hunt Jagger, fía de l'actriz Marsha Hunt— y 9 años más tarde la pareya divorcióse. Bianca llegó a dicir sobre esta rellación que ''remató'l día de la so boda''.<ref>{{Cita web |url=http://m.nypost.com/ms/p/nyp/nyp/view.m?id=23203&storyid=154123 |títulu="GREATEST HITS OF THE CELEBRITY 'EX' FILES" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110714223617/http://m.nypost.com/ms/p/nyp/nyp/view.m?id=23203&storyid=154123 |fechaarchivu=2011-07-14 }}</ref> El matrimoniu tuvo arrodiáu siempres de rumores sobre adulteriu per parte d'él: un añu enantes de divorciase empecipió una rellación cola que sería la so segunda muyer, [[Jerry Hall]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,281294,00.html |títulu="Limited Engagement. Rolling Stone Mick Jagger took his first futile stab at marital satisfaction 30 years ago" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112193521/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C281294%2C00.html |fechaarchivu=2012-01-12 }}</ref> Tres años de novialgu, casáronse'l 21 de payares de 1990 en [[Bali]] ([[Indonesia]]) pol ritu [[hindú]]. Nueve años más tarde sería-y concedida l'anulación. Dende'l 2001 empezó a salir cola diseñadora de moda [[L'Wren Scott]], que'l 17 de marzu de 2014 foi atopada colgada pol pescuezu d'una bufanda nel so apartamentu del barriu neoyorquín de Chelsea,<ref>{{Cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2014/jagger-novia-muerta-995768.html |títulu="L'Universal: 17 de marzu de 2014" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140814192103/http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2014/jagger-novia-muerta-995768.html |fechaarchivu=2014-08-14 }}</ref> la noticia foi espublizada en delles partes del mundu como la muerte de la novia de Mick Jagger, entá cuando ella mesma espresó en vida que nun-y gustaba que se-y conociera como la novia de naide.<ref> [https://www.elmundo.es/loc/2014/03/17/5327219522601d82318b4584.html "El Mundo: 17 de marzu de 2014"] </ref> En 2003 foi nomáu Caballeru de la [[Orde del Imperiu Británicu]] y foi Embaxador de la Candidatura olímpica de [[Londres 2012]]. == Discografía en solitariu == === Álbumes === * ''Jamming with Edward!'' (1972) <small>(con [[Ry Cooder]], [[Nicky Hopkins]], [[Charlie Watts]], y [[Bill Wyman]])</small> * ''[[She's The Boss]]'' (1985) * ''[[Primitive Cool]]'' (1987) * ''[[Wandering Spirit]]'' (1993) * ''Goddess In The Doorway'' (2001) * ''The Very Best of Mick Jagger'' (2007, escoyeta) * ''SuperHeavy'' (2011) <small>(con [[SuperHeavy]])</small> === Bandes sonores === * ''Alfie'' (2004) <small>(con [[Dave Stewart]])</small> === Senciellos === * ''Don't Look Back'' (con [[Peter Tosh]], setiembre 1978) * ''State of Shock'' (xunu 1984)) * ''Just Another Night'' (febreru 1985) * ''Lucky in Love'' (abril 1985) * ''Lonely at the Top'' (abril 1985) * ''Dancing In the Street'' (con [[David Bowie]], agostu 1985) * ''Ruthless People'' (xunetu 1986) * ''Let's Work'' (setiembre 1987) * ''Throwaway'' (payares 1987) * ''Say You Will'' (avientu 1987) * ''Sweet Thing'' (xineru 1993) * ''Wired All Night'' (marzu 1993) * ''Don't Tear Me Up'' (abril 1993) * ''Out of Focus'' (xunetu 1993) * ''God Gave Me Everything'' (ochobre 2001) * ''Visions of Paradise'' (marzu 2002) * ''Old Habits Die Hard'' (con [[Dave Stewart]], ochobre 2004) * ''Charmed Life'' (xineru 2008) * ''[[T.H.Y. (The Hardest Ever)]]'' [[Will.I.Am]] ft. Mick Jagger and [[Jennifer Lopez]] 20-11-11 == Filmografía == Jagger apaeció nes siguientes películes: * ''[[Sympathy for the Devil (película)|Sympathy for the Devil]]'' (1968) Cola ayuda de David Nuño Ruiz * ''[[Performance (película)|Performance]]'' (1968) * ''[[Invocation of My Demon Brother]]'' (1969) * ''[[Gimme Shelter (documental)|Gimme Shelter]] '' (1970) * ''[[Ned Kelly (película)|Ned Kelly]]'' (1970) * ''Umano non umano'' (1972) * ''Wings of Ash'' (1978) * ''[[Fitzcarraldo]]'' (1981) * ''Running Out of Luck'' (1987) * ''[[Freejack]]'' (1992) * ''[[Bent (película)|Bent]]'' (1997) * [[My Best Fiend|''Mein liebster Feind'' (aka ''My Best Fiend'')]] (1999) * ''[[Enigma (película)|Enigma]]'' (2001) * ''[[The Man From Elysian Fields]]'' (2001) * ''[[Being Mick]]'' (2001) * ''[[Mayor of the Sunset Strip]]'' (2003) * ''[[Wild hogs]]'' (2005) * ''[[Shine a Light (película)|Shine a Light]]'' (2008) * ''[[Get on Up (Película de 2014)|Get on Up]]'' (Como Productor) 2014 == Premios == === [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] === {|border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu'''||'''Categoría'''||'''Película'''||'''Resultáu''' |- |'''2005'''||'''[[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal]]'''||'''[[Alfie (película de 2004)|Alfie]]'''||'''Ganador''' |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == {{wikiquote}} {{NF|1943||Jagger, Mick}} {{Tradubot|Mick Jagger}} [[Categoría:Cantantes d'Inglaterra]] [[Categoría:Cantantes de rock del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Cantantes de blues]] [[Categoría:Compositores d'Inglaterra]] [[Categoría:Barítonos del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Guitarristes]] [[Categoría:Harmonicistes]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Inglaterra]] jsq0kww645fp1j8hbj8wh0n685zql0i 0 74461 4496450 4490570 2026-05-26T06:51:37Z Limotecariu 735 4496450 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Daniel Ortega Saavedra ''' {{nym}} ye un políticu [[Nicaragua|nicaraguanu]], [[Presidente de Nicaragua|presidente]] d'esi país dende'l [[10 de xineru]] de [[2007]] y líder del partíu políticu [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN). Mientres la so vida foi unu de los líderes más importantes del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN), formó parte del direutoriu que se fixo cargu del poder al trunfu de la [[Revolución Sandinista]] que ganó la dictadura que la familia [[Somoza]] venía calteniendo nel país, con sofitu d'[[Estaos Xuníos]], dende [[1934]]. Foi'l xefe d'estáu enantes, nel periodu de [[1985]] hasta [[1990]] cuando'l FSLN perdió les eleiciones ante la [[Unión Nacional Opositora (1989)|Unión Nacional Opositora]] (UNU), una [[coalición]] de 14 partíos opuestos al FSLN, que llevó a la presidencia a [[Violeta Chamorro]], y más palantre nes eleiciones presidenciales de los años [[1996]] y [[2001]], foi ganáu nuevamente. Nes eleiciones presidenciales del [[5 de payares]] de [[2006]] foi electu como presidente de Nicaragua, y reelixíu nuevamente como presidente'l 6 de payares de 2011. == Biografía == === Primeros años === Daniel Ortega nació nuna familia de clase media en [[La Libertad (Nicaragua)|La Libertad]], [[Departamentu de Chontales|Chontales]], el [[11 de payares]] de 1945. So padre y so madre, Daniel Ortega y Lidia Saavedra, fueron activos opositores al réxime d'[[Anastasio Somoza García]]. En [[1963]] ingresa a la [[Universidá Centroamericana]] en [[Managua]]. Ellí identifícase rápido colos enclinos políticos de los [[Sandinista|sandinistas]]. Esi mesmu añu abandona los sos estudios de Derechu y xúnese al [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] ([[FSLN]]). N'años posteriores ingresa a la [[Universidá Rusa de l'Amistá de los Pueblos|Universidá de l'Amistá de los Pueblos]] "[[Patricio Lumumba]]" en [[Moscú]].{{ensin referencies}} Como militante sandinista realiza delles actividaes contra la dictadura d'[[Anastasio Somoza Debayle]] y en [[1967]] ye deteníu por asaltar un bancu y acusáu de robu con intimidación. En 1978 cásase con [[Rosario Murillo]], tamién militante sandinista a quien conociera con anterioridá, con quien tien siete fíos. === Toma de la casa de José María Castillo Quant === El [[27 d'avientu]] de [[1974]] participa xunto a [[Hugo Torres]], [[Germán Pomares]], [[Joaquín Cuadra Llacayu]], [[Javier Carrión McDonough]], [[Omar Halleslevens]] (los trés últimos futuros xefes del [[Exércitu de Nicaragua]] nos periodos [[1995]]-[[2000]], [[2000]]-[[2005]], [[2005]]-[[2009]] respeutivamente) y otros 8 compañeros más, al mandu del comandante [[Eduardo Contreras]], nel asaltu a la casa de José María Castillo Quant, presidente del [[Bancu Nacional de Nicaragua]] (BNN), allugada nel Colonial Los Carbayos, en Managua, mientres la celebración d'una fiesta a la qu'asistía [[embaxador]] d'Estaos Xuníos Turner Shelton y l'hermanu de Somoza per parte de [[Anastasio Somoza García|padre]], xeneral [[José R. Somoza]]. L'asaltu producir al filu de les once de la nueche cuando l'embaxador d'EEXX y l'hermanu del dictador abandonaron la fiesta coles sos guardaespaldes. Ente los rehenes atopábense delles figures relevantes del réxime de Somoza como [[Guillermo Sevilla Sacasa]], embaxador de Nicaragua n'Estaos Xuníos, cuñáu de Somoza, y maríu de la so hermana [[Lillian Somoza Debayle]]. Los asaltantes esixeron la lliberación d'ocho presos del FSLN, ocho millones de dólares y un avión pa, xunto dellos rehenes, poder fuxir a Cuba. Les negociaciones enllargar mientres tres díes y nelles participó como mediador Monseñor [[Miguel Obando y Bravo]], llogrando a la fin l'oxetivu plantegáu. Anstasio Somoza enllantó'l [[estáu de sitiu]] y la [[censura]] de prensa hasta'l [[19 de setiembre]] de [[1977]], censura qu'incluyó al diariu [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]. Nel asaltu solo producióse una víctima mortal, el dueñu de la casa José María Castillo Quant, quien s'opunxo a tomar de la so casa y morrió por un disparu que realizó Corte. === Miembru de la Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional === Mientres la revolución de [[1978]] y [[1979]] Ortega abellugar en [[Costa Rica]]. El [[17 de xunetu]] de [[1979]] el presidente [[Anastasio Somoza Debayle]] dexó'l país debíu a la meyora del FSLN qu'entraría en Managua el [[19 de xunetu|19]] del mesmu mes, poniendo fin a la saga de gobiernos controlaos pola [[familia Somoza]]. Tres la efímera presidencia de [[Francisco Urcuyo Maliaños]], la guerra civil llegó al so fin cola entrada trunfal de los sandinistas a [[Managua]] y la rindición de la GN. Como miembru de la [[Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional]] (JGRN), llegó dende [[Costa Rica]] a la capital provisional de la nación, [[León (Nicaragua)|León]], pa formar parte de la [[Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional]] Al pie de Ortega taben l'intelectual [[Socialdemocracia|socialdemócrata]] [[Sergio Ramírez Mercado]]; el prosandinista Moisés Hassán Morales; l'empresariu [[lliberal]] Luis Alfonso Robelo Callejas, y [[Violeta Barrios de Chamorro]], vilba del periodista y políticu [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]]. Tres la dimisión de Robelo y Chamorro en [[1980]], Ortega y otros cinco miembros del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|Frente Sandinista]] (FSLN) integrar na Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional (JGRN). En reemplazu de la derrotada Guardia Nacional, l'[[Exércitu Popular Sandinista]] ocupa esa posición, integrando a les milicies del FSLN y a miembros de la Guardia Nacional qu'amosaren bona conducta. El primer y únicu comandante en xefe del EPS foi Humberto Ortega Saavedra, hermanu de Daniel Ortega. === Presidencia: 1985 a 1990 === {{AP|Revolución sandinista}} El [[4 de payares]] de [[1984]] Ortega llamó a les [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 1984|eleiciones xenerales]], que ganó con un 63&nbsp;% de los votos. Empecipió'l so mandatu'l [[10 de xineru]] de [[1985]]. Mientres la so xestión punxo en práutica munches de les idees del partíu. Partes del programa sandinista taben inspiraes nel sistema [[socialista]], [[marxista]] y [[leninista]] de [[Fidel Castro]] en [[Cuba]], ente qu'otres amosaben la influencia de los partíos [[socialistes]] europeos llegando a cabu una política progresista con una total intervención del Estáu opuestu col caltenimientu de la llibertá de mercáu y comerciu del sector priváu. Les reformes empezaes y la collaboración colos países del entós ''bloque comunista'' según la intervención de ciudadanos nicaraguanos opositores al réxime sandinista, faen que'l gobiernu norteamericanu sofite y coadyuve, financie y entame la contrarrevolución, la [[Contra (revolucionariu Nicaragua)|Contra]]. Esto sumió al país nuna guerra qu'acarretó una de les más grave crisis económica y política na historia del país. La presión de los países del área Centroamericana, el llamáu internacional a la paz na rexón, la gastadura económica según el fin de la guerra fría forzaron a Daniel Ortega a convocar eleiciones democrátiques xenerales en [[1990]], nes que foi ganáu pola candidata [[Violeta Barrios de Chamorro]] de la [[Unión Nacional Opositora (1989)|Unión Nacional Opositora]] (UNU), que s'estableció como una alianza qu'integraba les principales fuercies d'oposición conformaes por fuercies de [[Derecha política|derecha]], [[centroderecha]], [[centru izquierda]] y [[izquierda]] del país. === Daniel Ortega y la oposición: 1990-2006 === Perdíes les [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 1990|eleiciones xenerales del 25 de febreru de 1990]] Daniel Ortega siguió al frente del partíu. Asina que empezó a modificar la so estratexa, averándose a sectores sociales en busca d'un mayor sofito que-y dexara la vuelta al gobiernu. Na campaña eleutoral de [[1996]] l'himnu oficial del Frente Sandinista foi sustituyíu pola [[Sinfonía nº 9 (Beethoven)|Novena Sinfonía]] de [[Beethoven]] (cuartu movimientu; [[Oda a l'Allegría]]) y na que perdió les eleiciones, la correspondiente a les eleiciones del 2006 foi "Da-y una oportunidá a la paz", de [[John Lennon]] qu'intento da-y un aire fresco y de tranquilidá a la so campaña, tamién usaron como color de campaña los rosa en vegada del simbólicu rojinegro sandinista, intentando da-y una tema nueva más llamativu al partíu. Sofitó munches [[fuelga|fuelgues]] entamaes por diversos organismos, allegaos o miembros, del so partíu contra los gobiernos de [[Violeta Barrios de Chamorro]], [[Arnoldo Alemán|Arnoldo Alemán Llacayu]] y Enrique Bolaños Geyer ente [[1990]] y [[2006]];dichos organismos son: Central Sandinista de Trabayadores (CST), Frente Nacional de Trabayadores (FNT), Asociación Nacional d'Educadores de Nicaragua (ANDEN), Unión Nacional d'Emplegaos (UNE), Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua (UNEN), Conseyu Nacional d'Universidaes (CNU), Federación d'Estudiantes de Secundaria (FES), Federación de Profesionales Docentes de la Educación Cimera (FEPDES), Federación de Sindicatos de Trabayadores Universitarios (FESITUN), Unión Rexonal de Cooperatives de Tresporte Coleutivu (URECOOTRACO), etcétera. Sofitó al [[Movimientu estudiantil del 6% en Nicaragua]] asegurando'l 6&nbsp;% del presupuestu constitucional que nun recibe por completu l'estudiantáu, que menta l'artículu 125 de la [[Constitución Política]] de Nicaragua, que cada añu dáse-y a les 10 [[universidá|universidaes]] miembros del CNU. Empuestu pola so compañeru, Rosario Murillo llevó al partíu per una llinia bien aldericada, que foi denunciada por munchos de los sos antiguos compañeros, pa quien el sandinismo revolucionariu foise esleiendo nun populismu. La so actuación foi criticada por munchos de los miembros del FSLN que lu acusaron d'imponese y perpetuase na presidencia. Per otra parte recibió toa clase d'acusaciones (dende abusar sexualmente de la so fiyasca Zoila América Narváez hasta d'apoderase de bienes del partíu, y atropar poder y fortuna) que nun fixeron esmornia nel so lideralgu.{{ensin referencies}} Les actuaciones polítiques del FSLN pasaron a ser más negociadores llegando a alcuerdos colos partíos rivales en diversos ámbitos, dende la derogación de la llei del albuertu, que fuera unu de los llogros del propiu FSLN, hasta apautar col ex presidente [[Arnoldo Alemán]] pa solliviar les penes impuestes pola xusticia en contra d'esti postreru. Nestos años d'oposición, el Frente Sandinista pasó por lluches intestinas y dixebres. Solo queden nel FSLN dos de los sos comandantes fundadores: Ortega y [[Bayardo Arce Castaño]], una y bones el 30 d'abril del 2012 morrió [[Tomás Borge]]. Otros trés ex dirixentes, xunto con otros destacaos militantes (como [[Carlos Mejía Godoy]]) fundaron un nuevu partíu: el [[Movimientu Renovador Sandinista]] (MRS). [[Humberto Ortega]], ex responsable del exércitu y hermanu de Daniel, de quien s'especula ta dixebráu d'él por una gran enemistá. Ortega, intentó llegar a la presidencia, representando al FSLN, mientres les eleiciones del [[20 d'ochobre]] de [[1996]] y del [[4 de payares]] de [[2001]], perdiendo nos dos frente a [[Arnoldo Alemán]] y [[Enrique Bolaños Geyer]], respeutivamente. === Denuncia de Zoilamérica Narváez Murillo === Nos primeros díes de [[marzu]] de [[1998]] Zoilamérica Narváez Murillo, fiyasca de Daniel Ortega, entós [[diputáu]] ante l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua]], denunció per mediu d'una carta publicada en dellos medios de prensa, qu'ésti la había infligido abusos sexuales y diverses agresiones físiques y psicolóxiques a ella dende los 12 años hasta fecha recién a la denuncia.<ref>[http://www.laprensahn.com/caarc/9803/c04001.htm La Prensa - Sitio non atopáu<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El [[5 de xunu]] del mesmu añu presentó una [[denuncia]] formal contra Daniel Ortega ante'l Xulgáu I del Distritu del Crime de Managua polos delitos d'abusos deshonestos, [[violación]] y [[acoso sexual]]. Díes dempués, solicitó a l'Asamblea Nacional que desaforara a Ortega como [[diputáu]]. Zoilamérica Narváez Murillo ye una socióloga y militante del [[FSLN]] qu'exercía como direutora del [[Centru d'Estudios Internacionales de Managua]], fía del matrimoniu [[Jorge Narváez Parajón]] y [[Rosario Murillo]]. El [[15 de xunu]] de [[1998]], Daniel Ortega presentó un escritu respondiendo ante'l [[Xulgáu]] I de Distritu del Crime, solicitando al [[xuez]] que refugara la [[querella]], alegando que gociaba del privilexu d'[[Fueru parllamentariu|inmunidá]] pola so condición nel momentu del conflictu de diputáu ante l'Asamblea Llexislativa de [[Nicaragua]], sofitándose nel artículu 139 de la [[Constitución Política]] de Nicaragua. Amás, negó les imputaciones feches y alegó la [[prescripción (Derechu)|prescripción]] de l'aición penal en delles d'elles, una y bones los fechos denunciaos fueren presuntamente cometíos namái ente [[1978]] y [[1982]], colo que los delitos prescribiríen. El [[17 de xunu]] la xuez del [[Xulgáu]] Primero del Crime revocó l'almisión de la [[querella]] y unvió lo actuao a l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] por que se procediera conforme a la llei d'[[Fueru parllamentariu|inmunidá]] tomando en cuenta les pruebes que supuestamente lo acusaben. El [[22 de xunu]], [[21 d'agostu]], 9 y 11 de [[setiembre]] y [[8 d'ochobre]] de [[1998]] Zoila América Narváez y el so representante llegal presentaron solicitúes de desafuero contra Ortega ante l'Asamblea Nacional. De les solicitúes de desafuero nun recibieron una resolución hasta que s'empecipió'l casu ante la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]]. El [[27 d'ochobre]] del [[1999]] la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) recibió un pidimientu presentáu pola señora Zoilamérica Narváez Murillo, en calidá de víctima, y por Vilma Núñez de Escorcia, como'l so representante llegal y presidenta del Centru Nicaraguanu de Derechos Humanos, en contra del Estáu de [[Nicaragua]], na cual alegábase que «amás de ser violada y aguantáu per tantos años esa situación, l'Estáu violó'l so derechu a ser oyida por un [[xuez]] o [[tribunal]] competente». El [[15 d'ochobre]] del [[2001]] la CIDH almitió que s'habíen infringido dellos artículos de la [[Convención Americana sobre Derechos Humanos]].<ref>[http://www.cidh.org/annualrep/2001sp/Nicaragua12230.htm Nicaragua 12.230 - Almitible<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El [[19 d'avientu]] de [[2001]] la [[xuez]] del [[Xulgáu]] I de Distritu del Crime, Juana Méndez, dio como prescrita l'aición penal solicitada por Daniel Ortega, llibrándolo de les acusaciones.<ref>[http://archivo.elnuevodiario.com.ni/2001/avientu/20-avientu-2001/nacional/nacional13.html El Nuevo Diario - "El casu nun ta zarráu"<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref><ref>{{cita noticia|nome=daniel ortega|coautores=Diarios}}</ref> == Eleiciones presidenciales de 2006, gobiernu 2006-2011 == === Campaña Eleutoral === Ortega postular por quinta vegada como candidatu a Presidente de la República de Nicaragua pol Frente Sandinista, pa les Eleiciones xenerales de Nicaragua del [[5 de payares]] de [[2006]]. Mientres la campaña presidencial, Ortega llogró efeutivamente ameyorar la so aceptación popular al enarbolar un mensaxe [[pacifismu|pacifista]] y solidariu, con abondoses referencies a [[Dios]], al amor, a la reconciliación y a la paz. Mientres la campaña eleutoral, incorporáronse una serie d'elementos novedosos en materia de comunicación política, tales como l'usu de colores vistosos, como'l rosa, mariellu y celeste; según una versión n'español del cantar "Give Peace a Chance" de John Lennon, titulada "Trabayu y Paz". El cambéu qu'esperimentó'l FSLN nestos díes axudicar a una estratexa diseñada pa llograr el llogru del votu d'aquellos sectores de la sociedá nicaraguana más desencantaos escontra'l centru del espectru políticu. Asina mesmu, El FSLN inda caltién qu'ente'l so prioridaes atopa la derrota de la inxusticia social y la llibertá de los ciudadanos nicaraguanos. Esti periodu nun tuvo faltu de discutinios. La Comisión Permanente de Derechos Humanos de Nicaragua virtió acusaciones contra Ortega y otros miembros del réxime sandinista referíes a la matanza d'indíxenas [[miskitos]] ente los años [[1981]] y [[1982]], ya inclúi les figures de [[xenocidiu]] y crímenes de lesa humanidá. Esti organismu vieno calteniendo postures contra los Sandinistas dende'l trunfu revolucionariu de 1979, en referencia a elles el sandinista Enrique Figueroa hai manisfestado que ye {{Cita|"llamentable" qu'un organismu de derechos humanos "cada vez que se presenta una campaña eleutoral ye instrumentalizado polos adversarios del [[FSLN]] pa entamar campañes de desprestixu p'afectar la imaxe de los sos candidatos y del partíu".}}<ref>"Un total de 64 persones fueron asesinaes, 13 torturaes y 15 sumíes en 17 comunidaes miskitas de la Rexón Autónoma del Atlánticu Norte (RAYAN), según la denuncia de la C.P.D.H., una ferrial opositora al réxime sandinista. (ref: [http://www.elnuevodiario.com.ni/2006/06/08/nacionales/21333 El Nuevo Diario - Ortega acusáu de xenocidiu contra miskitos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013222214/http://www.elnuevodiario.com.ni/2006/06/08/nacionales/21333 |date=2007-10-13 }})</ref> Mientres la campaña presidencial, Daniel Ortega prometió respetar la propiedá privada y les llibertaes civiles. De la mesma manera, prometió respetar el Tratáu de Llibre Comerciu ([[CAFTA-RD]]) con [[Estaos Xuníos]], aseguró que gobernaría en "harmonía" con [[George W. Bush]] y ufiertó "da-y seguridá al sector priváu". Con al respective de les esmoliciones espresaes por diversos inversionistas nacionales y estranxeros, espresó la so voluntá de "desenvolver rellaciones con tola comunidá internacional". === Victoria nes eleiciones presidenciales de 2006 === Nes eleiciones del [[5 de payares]] de [[2006]], Daniel Ortega llogró llograr los votos necesarios p'asumir nuevamente la Presidencia, cuntando col 37,99% de los votos válidos, un porcentaxe discretu si consideramos otres eleiciones en Llatinoamérica. Munchos analistes en Nicaragua consideren qu'esta victoria deber a la división del lliberalismu (que ganó con más del 50% de votos en anterios sufraxos) en 2 faiciones ([[Partíu Lliberal Constitucionalista]], PLC, y [[Alianza Lliberal Nicaraguana]], ALN) y a la rocea del sector izquierdista pol [[Movimientu Renovador Sandinista]] (MRS). Amás esta resultancia foi posible a que dempués d'estenses negociaciones a lo interno del Parllamentu Nacional, va llograse reformar la llei eleutoral qu'enantes postulaba'l trunfu nos comicios presidenciales al partíu qu'algamara'l 50&nbsp;% de votos hábiles.<ref>{{Cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/2006/11/06/nacionales/33231 |títulu=El Nuevo Diario - Managua, Nicaragua - 16 años dempués, el sandinismo vuelve al poder<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070113115158/http://www.elnuevodiario.com.ni/2006/11/06/nacionales/33231 |fechaarchivu=2007-01-13 }}</ref> [[Eduardo Montealegre]], candidatu de la "Alianza Lliberal Nicaraguana" (ALN), aceptó la so derrota y dio en felicitar a Ortega personalmente. resultaos que fueron respondíos por por distintos grupos d'observadores como Ética y Tresparencia, IPADE y CNU [http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2006/11/07/politica/33294] {{Cita|Esta ye una señal de bien clara voluntá que tenemos los nicaraguanos de trabayar pol bien del país y la estabilidá, y de que percima de les nueses diferencies polítiques pesa en primer llugar el compromisu que tenemos de sacar a Nicaragua de la probeza. [...] Damos gracies a Dios por esta oportunidá que nos ta dando de construyir una Nicaragua en reconciliación, entendiéndonos, dialogando y creando consensos metanes les diferencies, que ye lo que demanda'l pueblu nicaraguanu.|Daniel Ortega -[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_6127000/6127100.stm BBC Mundo - Ortega declaráu presidente electu]}} === Invistidura como presidente === El día [[10 de xineru]] de [[2007]] a los cinco y media de la tarde, la primer ceremonia de invistidura que se faía a la tarde, Daniel Ortega recibió la Banda Presidencial de manes del presidente de l'Asamblea Nacional, el tamién sandinista, René Núñez. L'actu oficial realizar na plaza de los Ensin Alliniar «Omar Torrijos» coles representaciones de les autoridaes nacionales ya internacionales, darréu, yá como Presidente de la República, dirixir a la Plaza de la Fe, a veres del [[Llagu de Managua]], onde lu esperaben más de 300&nbsp;000 simpatizantes<ref>El día foi frescu en Managua, una ciudá siempres caliente. Hasta'l sol, inclemente, despintábase de xemes en cuando, seique por pesar a eses 300 mil persones qu'esperaron dende tempranu na Plaza de la Fe, a veres del Llagu de Managua, la llegada d'Ortega por que-yos falara, agora sí, como'l so nuevu Presidente de la República. http://www.elnuevodiario.com.ni/2007/01/10/nacionales/38441 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113115214/http://www.elnuevodiario.com.ni/2007/01/10/nacionales/38441 |date=2007-01-13 }}</ref> pa realizar el so primer actu públicu como presidente. Daniel Ortega rompió col protocolu d'allegar vistíu en traxe y corbata, sicasí recibió la banda presidencial cola so avezada vistimienta, la mesma qu'utilizara mientres la campaña, de camisa blanca y pantalón negru. Una vegada xuráu'l cargu, les primeres aiciones del nuevu mandatariu fueron les de juramentar a la so ''Gabinete, xefe de les Fuercies Armaes'' y de la ''Policía Nacional'' y crear la la ''Medaya pola Unidá Llatinoamericana «Nicaragua Llibre»''. Esta medaya foi apurrida a cada unu de los mandatarios qu'asistieron al actu de invistidura por moces vistíes con traxes típicos nicaraguanos y que baillaben al son de La Mora Llimpia. Por una mala organización les nueves encargaes de condecorar a los presidentes, punxeron les medayes nel pescuezu de dos persones que nun yeren Xefes d'Estáu llatinoamericanos, lo cual dexó ensin medaya al Presidente venezolanu, [[Hugo Chávez]] y al Presidente de Méxicu, [[Felipe Calderón Hinojosa]]. La embaxadora mexicana, [[Columba Calvo]] darréu solicitó una esplicación a la Primer Dama Rosario Murillo. Murillo tuvo d'estender el baille de les nueves y buscar les medayes que faíen falta pa depués imponeles a Calderón y Chávez como correspondía.<ref>{{Cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/2007/01/11/nacionales/38472 |títulu=El Nuevo Diario - Managua, Nicaragua - Emotividá y tracamundios<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070402073649/http://www.elnuevodiario.com.ni/2007/01/11/nacionales/38472 |fechaarchivu=2007-04-02 }}</ref> === Aición de gobiernu === Les primeres aiciones del gobiernu presidíu por Ortega fueron el restablecer la gratuidá de los servicios d'Educación y Salú. N'educación prohibe'l cobru, nes escueles públiques, de matrícules, mensualidaes, material escolar y otros insumos. En Salú esaníciense les consultes privaes nos centros públicos y restablezse la gratuidá de les melecines, les operaciones quirúrxiques y les pruebes clíniques que se realicen nos centros sanitarios dependientes del Estáu.<ref>Gobiernu sandinista restablez gratuidá n'Educación y Salú (Managua, 17 de xineru) http://www.granma.cubaweb.cu/2007/01/18/interna/artic05.html</ref> ==== Incidentes con Colombia ==== N'avientu de [[2007]] Ortega, nuna aición con oxetivu de la lliberación per parte del grupu guerrilleru [[Colombia|colombianu]] [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia]] (FARC), consideráu por munchos organismos como terrorista, de la relevante política colombiana [[Íngrid Betancourt]], dirixir a los integrantes de les FARC como "los sos hermanos".<ref>[http://www.eltiempo.com/internacional/latinoamerica/noticias/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR-3859798.html El Tiempu Presidente de Nicaragua pide a los sos "hermanos de les FARC" lliberar a Ingrid Betancourt]]</ref><ref name=NDN>*{{cita web |apellíu = BBC Mundo |nome = |enllaceautor = |títulu = Por llamar "queríu hermanu" a comandante de FARC. Colombia fadia con Ortega. |añu = 2007 |edición = Diciembre 15 de 2007 |allugamientu = Managua, Nicaragua |editorial = El Nuevo Diario 1998-2005 |ID = 15:03 - 15/12/2007 |url = http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/3834 |fechaaccesu = 16 d'avientu de 2007. |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20131221224042/http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/3834 |fechaarchivu = 2013-12-21 }}</ref> Esti fechu provocó que'l gobiernu de Colombia publicara y unviara una nota de protesta a Nicaragua<ref name=protesta>*{{cita web |apellíu = |nome = |enllaceautor = |títulu = Gobierno unvió nota de protesta a Nicaragua por afirmaciones de Daniel Ortega sobre les Farc |añu = 2007 |edición = Diciembre 14 de 2007 |allugamientu = Bogotá, Colombia |editorial = Casa editorial El Tiempu. |ID = eltiempo.com / politica Avientu 14 de 2007 |url = http://www.eltiempo.com/politica/2007-12-14/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR-3860572.html |fechaaccesu = 15 d'avientu de 2007. }}</ref> <ref>[http://www.cancilleria.gov.co/WebContentManager/webapp/display.jsp?sid=281474976713861&pid=16591&Op=1 Ministeriu de Rellaciones Esteriores - Nota de protesta ante Nicaragua por frases del Presidente Daniel Ortega]</ref> y la crítica de munchos sectores políticu y social. El [[13 d'avientu]] de [[2007]] [[Corte Internacional de Xusticia|la Corte Internacional de Xusticia de L'Haya]] dicta sentencia sobre'l conflictu fronterizu nel [[mar Caribe]] ente [[Nicaragua]] y [[Colombia]] qu'afectaba a la soberanía de les [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina|islles de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]]<ref>[http://www.cancilleria.gov.co/WebContentManager/webapp/display.jsp?sid=281474976713861&pid=16585&Op=1 Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Colombia - Corte Internacional de Xusticia ratifica soberanía de Colombia sobre San Andres, Providencia y Santa Catalina y la validez y plena vixencia del [[Tratáu Esguerra-Bárcenas]] de 1928]</ref> reclamaes per esti país. La resolución foi contraría a los intereses nicaraguanos al dar la razón a Colombia tocantes a la soberanía de dichos territorios, pero establez que'l meridianu 82 (que Colombia sostenía qu'establecía la llende ente dambos países) afirmando que foi establecíu en [[1930]] como la llende oeste del archipiélagu de San Andrés y non como llende ente dambos estaos. La delimitación ente dambos países foi afitada pol [[Tratáu Esguerra-Bárcenas]] de 1928-1930.<ref name=NDN_3644>*{{cita web |apellíu = |nome = |enllaceautor = |títulu = Gana de Mendieta al reivindicar les islles de San Andrés<br />Santos manifestó la bona voluntá del gobiernu de Nicaragua de respetar el fallu, y "llimpió" les pallabres amenazantes d'Ortega, al sollertar esta selmana al exércitu pola tema de los castros. |añu = 2007 |edición = Diciembre 14 de 2007 |allugamientu = Bogotá, Colombia |editorial = Casa editorial El Tiempu. |ID = eltiempo.com / politica Avientu 14 de 2007 |url = http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/3644 |fechaaccesu = 15 d'avientu de 2007. |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20131221223928/http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/3644 |fechaarchivu = 2013-12-21 }}</ref> Esti fechu viose dende sectores colombianos como una derrota d'Ortega al manifestar este, nun actu castrense, pallabres que'l diariu español [[El Mundo (España)|El Mundo]] publicó d'esta forma:{{cita|"Quiero face-y un llamáu al Gobiernu de Colombia, al presidente Uribe, por qu'acepte al xuez y nun lu fuxa al xuez, porque entós lo que ta ye apostando a la llei del más fuerte", indicó l'ex comandante sandinista nun discursu pronunciáu nel Centru Cimeru d'Estudios Militares, en Managua.<br /> "Nun quixéramos qu'esti Exércitu viérase enfrentáu a nenguna aición bélica, pero tien de tar preparáu", díxo-y a los so altos mandos. "La llei del más fuerte, nestos tiempos nun tien cabida"<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2007/12/13/internacional/1197515666.html LA HAYA EMITE UNA SENTENCIA GÜEI. Ortega prepara al so Exércitu na viéspora d'una resolución fronterizu con Colombia]</ref>}} Pallabres que fueron tomaes como amenaces pol gobiernu colombianu y sectores de la so sociedá.<ref>[http://www.eltiempo.com/politica/2007-12-12/ARTICULO-WEB-NOTA_INTERIOR-3855084.html El Tiempu Presidente de Nicaragua llamó al so Exércitu a preparar ante eventual conflictu con Colombia]</ref> Ante esti incidente xunto al conflictu colombo ecuatorianu por causa de la baxa de [[Raúl Reis]] nun campamentu en tierres ecuatorianes, el presidente Ortega determinó cerrar rellaciones con Colombia por solidaridá con [[Ecuador]]. Nel Cume del Grupu de Rio, el presidente de Nicaragua Daniel Ortega xunto al presidente de Colombia [[Álvaro Uribe]], sellaron diches diferencies, dexándolo al [[Corte Internacional de Xusticia|Tribunal]] de [[L'Haya]] ([[Países Baxos]]), el veredictu de la Soberanía de San Andrés Islles, el reestablecimientu de les rellaciones colombiano-nicaraguanes y el compromisu de lluchar contra'l terrorismu. El fallu de la Corte de L'Haya en 2012 sobre'l pleitu ente Colombia y Nicaragua ye una sentencia dictada'l [[19 de payares]] de [[2012]] pola Corte Internacional de Xusticia por aciu la cual dar# en delimitar la frontera marítima ente Colombia y Nicaragua nel mar Caribe sudoccidental, como parte de la resolución d'un discutiniu territorial y de delimitación marítima ente Colombia y Nicaragua empecipiada ante la Corte en 2001. Por causa d'esta resolución, el mapa de los territorios que Colombia alegaba como propios camudó radicalmente, pos l'anterior esllinde qu'esi país —basándose na so interpretación del Tratáu de 1928—, determinara como allugáu sobre'l meridianu 82º, la sentencia afitar —en dellos sectores— 531 quilómetros más escontra l'este, hasta cerca del meridianu 79º, reconociéndo-y a Nicaragua soberanía y derechos marítimos en diches agües partiendo dende de les 200 milles náutiques dende les sos mariñes. Como contrapartida, reconoció la soberanía de Colombia sobre les agües qu'arrodien les islles y cayos en disputa conforme a les 12 milles náutiques. El fallu tendría de ser cumplíu peles partes, que, al aceptar la xurisdicción de la Corte, tendríen d'acatalo. Sicasí, esiste la posibilidá de los recursos de revisión o aclaración, que Colombia espresó que va faer usu nel so plenu derechu. Si Colombia acatara'l fallu, Nicaragua pasaría a tener fronteres oceániques nel mar Caribe con Xamaica y Panamá. ==== Fuelga del tresporte coleutivu ==== En mayu de [[2008]] enfrentó una fuelga (la primera que se-y fai al so nuevu gobiernu) del tresporte coleutivu de la Unión Rexonal de Cooperatives de Tresporte Coleutivu (URECOOTRACO) que paralizó parcialmente'l tresporte urbanu coleutivu del país. Los enfrentamientos ente tresportistes y policías na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]], cabecera del [[Departamentu de León|departamentu homónimu]] y en San Benitu, [[departamentu de Managua]], dexaron 2 muertos, dellos mancaos y deteníos. ==== Penalización del albuertu ==== Mientres el so gobiernu entra a valir un códigu penal aprobáu por diputaos sandinistas. Nél se tipifica como delitu tou tipu d'albuertu incluyendo aquellos que se faigan pa salvar la vida de la madre. === Informaciones provenientes dende la embaxada de EE. XX. escontra'l Departamentu d'Estáu === A finales del añu 2010 [[Wikileaks]] manda a distintos periódicos del mundu una gran cantidá d'información procedente de les comunicaciones ente distintos departamentos y embaxaes de los Estaos Xuníos d'América en tol mundu. El 6 d'avientu de 2010 el periódicu español ''[[El País]]'' publicó, sol titular "''La Nicaragua d'Ortega» EE UU: Chávez y el narcotráficu financien la Nicaragua d'Ortega''" , el conteníu de dalgunos de los mensaxes (cables) que l'embaxador d'Estaos Xuníos en Nicaragua, [[Paul Trivelli]], manda al Departamentu d'Estáu onde diz que {{cita|Daniel Ortega y los sandinistas reciben dineru regularmente pa financiar les campañes eleutorales del FSLN de parte de traficantes internacionales de drogues, polo xeneral en cuenta de ordenar a los xueces sandinistas que dexen salir en llibertá a los traficantes prindaos polos policías y los militares.<ref name=cable63040>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Cable/jueces/sandinistas/ponen/libertad/narcos/camudo/dinero/elpepuesp/20101206elpepuint_37/Tes Cable nel que xueces sandinistas ponen en llibertá a 'narcos' en cuenta de dineru. Un despachu de 2006 rellata cómo Daniel Ortega financió illegalmente'l so regresu a la presidencia de Nicaragua</ref>}} Los llargos mensaxes que dende la embaxada d'EE.XX. mandar al so Departamentu d'Estáu descalifiquen al FSLN y a la [[Revolución Nicaraguana]] y les sos aiciones de gobiernu. Lleguen a afirmar rellaciones direutes del Gobiernu Sandinista col narcotraficante colombianu [[Pablo Escobar]] llegando a dicir que'l mesmu [[Tomás Borge]] participaba nos llabores de carga de los aviones.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/EE/UU/Chavez/narcotrafico/financien/Nicaragua/Ortega/elpepuint/20101206elpepuint_36/Tes EE UU: Chávez y el narcotráficu financien la Nicaragua d'Ortega] Los cables dibuxen con tou luxu de detalles l'ambiente de terror nel que viven munchos funcionarios.- Destacaos xueces sandinistas tán al serviciu de les bandes criminales. [[El País Diariu El País]], 6 d'avientu de 2010.</ref> Nel cable ID 63040 del 5 de mayu de 2006 Paul Trivelli fai un resume de la historia recién de Nicaragua onde afirma qu'antes de la revolución "''Nicaragua desenvolviera una de les economíes más avanzaes d'América Central ''" y da una afirmación sobre'l FSLN los sos líderes, cuantimás Ortega, y la so política totalmente coincidente cola llinia marcada mientres l'agresión d'EEXX al Gobiernu de Nicaragua dende'l trunfu revolucionariu hasta la llegada al poder de la UNU.<ref name=cable63040/> == Eleiciones presidenciales de 2011 == Nes eleiciones presidenciales celebraes el 6 de payares de 2011 el FSLN, partíu col cual preséntase Daniel Ortega, llogra'l resultancia que la caltién nel poder por otra llexislatura más. El FSLN llogró más del 62% de los votos emitíos ente que el [[Partíu Lliberal Independiente]], PLI, nun llegó a completar el 31% siguíos yá a muncha distancia pol [[Partíu Lliberal Constitucionalista]], PLC, llogró daqué más del 6%. Los demás partíos nun llegaron a algamar el 1% de los votos.<ref name=diariu1>{{Cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/232509 |títulu=FSLN va controlar Asamblea. El Nuevo Diario.7 de payares de 2011 Juan Ramón Huerta {{!}} Nacionales |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111109210606/http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/232509 |fechaarchivu=2011-11-09 }}</ref><ref name=corréu>[http://www.elcorreo.com/vizcaya/rc/20111107/mundo/eleiciones-nicaragua-ortega-201111070825.html resultaos parciales Nicaragua proclama vencedor a Ortega nes lleiciones Lidera con diferencia los resultaos parciales col 63,95% de los votos (254.747) de los comicios 07.11.11 - 17:05 - EFE | MANAGUA]</ref> Previu a les eleición abrió una alderique sobre la posibilidá de que Daniel Ortega se pudiera presentar a la reeleición. Pa dalgunos l'artículu 147 de la Constitución Política de Nicaragua prohibe la reeleición presidencial, lo que faía imposible qu'Ortega pudiera volvese a presentar a les eleiciones, mientres otros opinen, como dellos maxistraos de la Corte Suprema de Xusticia, que candidatura d'Ortega tien fundamentu llegal y por tanto ye constitucional, lo cual ye bien similar a lo llevao a cabu pol ex-presidente costarricense Oscar Arias Sánchez.<ref>[[Óscar Arias Sánchez#cite note-Art.C3.ADculo 132-7]]</ref> El lliteral (a) del artículu 147 establez que: "Nun va poder ser candidatu a Presidente nin Vice-Presidente de la República: a) El qu'exerciera o haber exercíu en propiedá la Presidencia de la República en cualquier tiempu del periodu en que s'efectúa la eleición pal periodu siguiente, nin el que la haber exercíu por dos periodos presidenciales."<ref>{{Cita web |url=http://www.asamblea.gob.ni/opciones/constituciones/ConstitucionPolitica.pdf |títulu=Artículu 147, Constitución Política de Nicaragua |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120120004856/http://www.asamblea.gob.ni/opciones/constituciones/ConstitucionPolitica.pdf |fechaarchivu=2012-01-20 }}</ref> Aparentemente la candidatura d'Ortega yera inconstitucional, pos yera Presidente cuando se dio la eleición y yá fuera 2 vegaes Presidente de Nicaragua; sicasí la Corte Suprema dio'l vistu bonu por qu'Ortega pudiera presentase.<ref name=diariu2>{{Cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/232594 |títulu=Xurídicamente Presidencia d'Ortega ye inconstitucional, afirmen xuristes “Una dictadura institucional” El Nuevo Diario.8 de payares de 2011 Por Martha Vásquez Larios{{!}}Política |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111110210227/http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/232594 |fechaarchivu=2011-11-10 }}</ref> Inclusive enantes del día de les eleiciones, los partíos políticos opositores xunto a organismos non gubernamentales falaron de fraude, esto a pesar qu'en toes la encuestes realizaes enantes de la eleiciones el FSLN siempres marcaba con ganar arrolladoramente. Los rumores de fraude fechos primeramente polos grupos d'oposición amontáronse dempués de saber l'abuitáu sofitu a Daniel Ortega con cuenta de causar cierta inestabilidá y desacreditar el procesu eleutoral, tratando asina de xustificar la contundente derrota. Dellos organismos internacionales, como la [[OEA]] y la [[XE]] que tuvieron reparando'l procesu criticaron qu'atoparon, en delles ocasiones, dalgún problema pal accesu a dellos colexos, sicasí, fixeron énfasis nel ambiente de paz y tranquilidá nel cual desenvolvióse tal eleición .<ref name=nuevodiario>[http://www.elnuevodiario.com.ni/eleiciones/232414-ue-ve-procesu-electoral-paz XE ve procesu eleutoral en paz. Salvo delles restricciones a los sos observadores. El Nuevo Diario. 6 de payares de 2011. Managua, Nicaragua| elnuevodiario.com.ni | Miguel Carranza Mena | Eleiciones.]</ref><ref name=corréu1>[http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20111108/mundo/ortega-afara-nicaragua-ente-20111108.html Ortega afara en Nicaragua ente barruntos de fraude El Frente Sandinista gana los comicios con un contundente 64% de los votos y aúpa al so candidatu al tercer mandatu. El corréu. 08.11.11 - 02:46 - MILAGROS LÓPEZ DE GUEREÑO CORRESPONSAL | L'Habana.]</ref> Tomar de posesión realizó'l 10 de xineru de 2012 en Managua. == Ver tamién == * [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] * [[Nicaragua]] * [[Democracia]] * [[Cultura de Nicaragua]] * [[Sistema d'educación en Nicaragua]] * [[Economía de Nicaragua]] * [[Nicaragua contra Estaos Xuníos]] * [[Violeta Chamorro]] * [[Revolución]] * [[Contras]] * [[Irangate]] * [[Revolución Sandinista]] == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Wikinews|Categoría:Daniel Ortega}} * [http://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2007-09-26/discursu-de-daniel-en-la-62-asamblea-xeneral-de-les naciones xuníes/ Discursu de Daniel na 62 Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes] * [http://www.lavozdelsandinismo.com/ La Voz del Sandinismo - Noticies del FSLN, Nicaragua y el Mundu] * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/nicaragua/daniel_ortega_saavedra Biografía na Fundación Cidob] {{socesión | predecesor = [[Francisco Urcuyo Maliaños]] | títulu = [[Coordinador de la Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional]] | periodu = [[19 de xunetu]] de [[1979]] — [[10 de xineru]] de [[1985]] | socesor = [[José Daniel Ortega Saavedra]] | predecesor2 = [[José Daniel Ortega Saavedra]] | títulu2 = [[Presidente de Nicaragua]] | periodu2 = [[10 de xineru]] de [[1985]] — [[25 d'abril]] de [[1990]] | socesor2 = [[Violeta Chamorro|Violeta Barrios de Chamorro]] | predecesor3 = [[Enrique Bolaños Geyer]] | títulu3 = [[Presidente de Nicaragua]] | periodu3 = [[10 de xineru]] de [[2007]] — nel cargu socesor3 = }} {{NF|1945||Ortega, Daniel}} {{Tradubot|Daniel Ortega}} [[Categoría:Presidentes de Nicaragua]] [[Categoría:Persones de Nicaragua]] [[Categoría:Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] fhijz3hfrum7vabizrkmmibqljo5nty 0 74463 4496396 4488109 2026-05-26T05:51:31Z Limotecariu 735 4496396 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Alfredo Stroessner Matiauda''' {{nym}} foi un [[militar]], [[políticu]] y [[dictador]] [[Paraguái|paraguayu]]. Foi [[presidente]] de la República de Paraguái ente'l 15 d'agostu de 1954 y 3 de febreru de 1989, onde exerció una [[dictadura]] que duró 35&nbsp;años. == Primeros años == El so padre, Hugo Stroessner, yera un inmigrante alemán natural d'[[Hof (Baviera)|Hof]] ([[Baviera]]), llegáu a Paraguái escontra 1895 y que trabayaba nuna cervecería. La so madre, Heriberta Matiauda, creció nuna familia paraguaya de clase alta d'ascendencia española criolla. A la edá de 17&nbsp;años, el so tíu Vicente Matiauda ayudar a ingresar nel Exércitu, onde llegó al grau de teniente dos&nbsp;años dempués. Participó na [[Guerra del Chaco]] (1932-1935) contra [[Bolivia]]. En 1948 ―a los 36&nbsp;años d'edá― algamó'l rangu de xeneral de brigada, colo cual convirtióse nel xeneral más nuevu de Sudamérica. En 1951, decidió afiliase nel [[Partíu Colorado (Paraguái)|Partíu Colorado]] y foi nomáu comandante en xefe de les Fuercies Armaes. Casóse con Eligia Mora, conocida como [[Ligia Stroessner]], quien fuera docente na so mocedá. Nun se sabe con exactitú la fecha de boda de los Stroessner Mora. Con ella Stroessner tuvo tres fíos: Gustavo, Graciela y Hugo Alfredo ''Freddy''. Stroessner sirvió nel exércitu paraguayu. En 1947, participó na [[Guerra civil paraguaya de 1947|Revolución de los Pynandí]] (‘pies descalzos' o ‘probes'), una [[guerra civil]] na cual la clase obrera d'Asunción foi masacrada, poniendo fin al gobiernu lliberal y asitiando al [[Partíu Colorado (Paraguái)|Partíu Colorado]] militar nel poder. En 1954 foi xubíu a xeneral de división, y en [[mayu]] del mesmu añu, encabezó un [[golpe d'Estáu]], pol cual derrocó al presidente [[Federico Chaves]], del so mesmu partíu. La Xunta de Gobiernu del Partíu Colorado escoyer candidatu a presidente. El [[11 de xunetu]] de 1954, foi escoyíu presidente ensin oposición y, el [[15 d'agostu]], asumió la presidencia de Paraguái. Foi reelecto n'ocho llexislatures, nes que tamién participaron candidatos del Partíu Lliberal, Partíu Lliberal Radical y el Partíu Revolucionariu Febrerista:<ref>[http://www.terrorfileonline.org/es/index.php/Alfredo_Stroessner Alfredo Stroessner (1958, 1963, 1968, 1973, 1978, 1983 y 1988)], artículu nel sitiu web Terror File Online.</ref> == Dictadura (1954-1989) == Yá nel poder, col propósitu de poner fin a 50&nbsp;años d'anarquía, Stroessner suprimió darréu les garantíes constitucionales, caltuvo so control les actividaes de los partíos políticos y exerció una dura [[Represión política|represión]]. Gobernó col sofitu del Exércitu y del [[Partíu Colorado (Paraguái)|Partíu Colorado]]. Nesti postreru llevó a cabu una serie de purgues que-y facilitaron el so control, coles mires de caltenese nel poder. El partíu gubernamental convirtióse igualmente nun treme dedicáu al [[clientelismu|repartu de favores]]. La [[Corrupción política|corrupción]] estender d'esta manera no que se recuerda como «la triloxía»: Gobiernu-partíu-fuercies armaes. El so réxime foi [[anticomunismu|anticomunista]] y favoreció los intereses d'Estaos Xuníos; sicasí, les fuercies del [[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (Arxentina)|Exércitu Revolucionariu del Pueblu]] [[arxentina|arxentines]] se infiltraron nel país y Stroessner al traviés de dures intervenciones esanició tou intentu de subversión. Sicasí'l [[asesinatu]] del exdictador [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Anastasio Somoza Debayle]], a quien Stroessner dio abellugu, fixo taramellar la fráxil seguridá na que vivía los Paraguái, al demostrase que l'home fuerte d'[[Iberoamérica]] en realidá nun yera tal. Pa xustificar l'aición de los mediocres equipos de seguridá, acusóse falsamente a un periodista chilenu d'asesinar al exdictador nicaraguanu; esti periodista chilenu pasó dellos años na cárcel inxustamente y solo foi lliberáu pola presión del gobiernu chilenu de la dómina, que collaboró depués d'esti incidente na profesionalización de les xeres d'intelixencia y seguridá. La so amistá colos [[Estaos Xuníos]] siguió mientres munchos años, hasta que'l gobiernu de [[Ronald Reagan]] empezó a boicotiar al réxime y al país, debíu a la fin de la [[Guerra Fría]], dómina en que la política d'Estaos Xuníos sostenía dictadures militares anticomunistes n'Iberoamérica; sicasí, Paraguái siguió recibiendo dineru d'esi país, lo qu'aumentó la yá abuitada delda esterna. Magar Stroessner yera un líder bien enérxicu y autoritariu, al pasar los años, foi más tolerante de los partíos d'oposición, como'l [[Partíu Lliberal Radical Auténticu]]. Con tou, mientres el so réxime fueron asesinaes ente 3000 y 4000&nbsp;persones, por cuenta de les sos táctiques de mano dura contra la disidencia, cuantimás, los [[Comunismu|comunistes]]; pa ello, emplegó la [[tortura]], el [[secuestru]], los asesinatos políticos y la crecedera de la [[corrupción política|corrupción]]. Nel aspeutu relixosu, y a pesar de ser conservador, Stroessner nun tuvo bones rellaciones cola [[Ilesia católica]] y ye responsable de delles aiciones en contra d'ella. Destaquen los conflictos de 1967, 1969 y 1988. El 25 d'agostu de 1967, Stroessner diseñó una nueva Constitución, que dexaba una sola reeleición pal presidente, aplicable recién dende esi mesmu añu; pero, en 1977, modificar pa reelixise indefinidamente. === Política esterior === Nel ámbitu esterior, Stroessner en 1960 rompió rellaciones col réxime de [[Fidel Castro]], que peracabara l'añu anterior la [[Revolución cubana]]. Realizó delles visites d'Estáu, incluyendo al emperador de [[Xapón]], a los presidentes d'Estaos Xuníos [[Lyndon Johnson]], francés [[Charles de Gaulle]], delles visites a la [[Alemaña Occidental|República Federal Alemana]], yá que yera conocíu como pro-alemán, anque les rellaciones con aquel país fuéronse deteriorando colos años. Otramiente, foi'l primer mandatariu estranxeru en visitar [[Chile]] tres el [[golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973|golpe militar]] del xeneral [[Augusto Pinochet]] en 1973; d'esta manera, legitimó la so [[réxime militar chilenu|dictadura]] y convirtióse nel so amigu personal. Stroessner amosó una gran simpatía polos [[nazi]]s, a dellos de los cualos garantizó [[asilu políticu]] nel Paraguái, dempués de ser ganaos na [[Segunda Guerra Mundial]]: el más destacáu d'ellos foi'l doctor [[Josef Mengele]]. Por cuenta de esta política, foi duramente criticáu pelos medios de comunicación internacionales. Amás, dexó la entrada de dictadores derrocaos d'otros países, como'l yá citáu [[Anastasio Somoza Debayle]]. El mortal atentáu contra Somoza, asocedíu en Paraguái, llevó a Stroessner a cometer tou tipu d'atropellos en busca de posibles culpables, como ye'l casu del periodista chilenu [[Rafael Mella Latorre]]. El so réxime tamién ye señaláu como responsable de polítiques xenocides contra los indíxenes [[aché]]. Coles mesmes, dexó l'asentamientu de grupos evanxelistes d'Estaos Xuníos, como [[Les Nueves Tribus]]. === Política económica === Cuando Stroessner llegó al poder, atopar con una gran crisis social y económica. El so retu como nuevu mandatariu foi saniar la economía, pero ensin enllantar midíes de [[lliberalización]]. El [[Crecedera económica|crecedera]] empezó a tomar efeutu a finales de los [[años 1950|años cincuenta]]. Mientres los [[años 1960|años sesenta]], la economía amosó una crecedera positiva y llegó a crecer un permediu de 4.2&nbsp;% del [[PIB]]. La crecedera moderada siguió hasta la metá de los [[años 1970|años setenta]]: dende 1976-[[1981|81]], asocedió un boom na economía por cuenta de la construcción de la [[Represa de Itaipú]], que dexó una crecedera d'un 11&nbsp;% del [[PIB]], coles mesmes qu'aumentaba rampantemente la corrupción y el [[contrabandu]]. Stroessner robló un tratáu con [[Arxentina]], [[Brasil]], y [[Uruguái]] pa dexa-y a Paraguái esportar los sos productos; esti tratáu pasó a llamase [[Tratáu del Ríu de la Plata]]. A partir de 1982, la economía empezó a deteriorase por cuenta de que'l país diba quedando cada vegada más al marxe de la [[comunidá internacional]] polos abusos nos [[derechos humanos]]. La crecedera nivelar a partir de 1986 y la economía creció ente'l 3 y el 4&nbsp;% del [[PIB]]. Yera respetáu pola so disciplina financiera de renegociar los préstamos que-y garantizaba'l [[Bancu Mundial]], lo que-y dexó caltener una moneda estable. En concordanza cola política económica del calter del xeneral Stroesner, los servicios de la [[CIA]] fueron declaraos de gran importancia pa garantizar la inversión [[Desarrollismo|desarrollista]] del Bancu Mundial. El [[23 de mayu]] de [[1969]], un grupu d'axentes de la CIA foi almitíu nel Paraguái so la llicencia del mesmu organismu desarrollista. Dalgunos de los sos efectivos fueron asignaos a aiciones polítiques pa diversificar la base social del partíu y, arriendes d'ello, dellos nacionales fueron sumíos dempués de ser arrestaos so cargos d'enguizamientu revolucionariu col sofitu d'un simbólicu «partíu comunista». Nos años sesenta y setenta n'América del Sur, Alfredo Stroessner en xunto con inversionistas realizó diverses obres d'infraestructures, como la construcción de la [[Represa de Itaipú]], anque con capital cuasi dafechu brasilanu (foi entós la mayor del mundu), cola cual pudo desaniciar la economía paraguaya. Coles mesmes, construyéronse obres d'infraestructura, qu'ameyoraron el sistema de carreteres, como la [[Transchaco]]. Stroessner sofitó un plan d'entrega de 20 hectárees de tierres arables a un preciu normal pa cada soldáu que concluyera'l serviciu militar, con cuenta de que les usaren pa beneficios agrícoles, con un total de cerca de 10.000 soldaos favorecíos. Tamién destaquen otres obres públiques, como carreteres, escueles, universidaes, edificios, pontes, hospitales, aldegues, pueblos y ciudaes, como Puerto Flor de Lliriu (en 1957), dempués llamada Puertu Presidente Stroessner, y renomada [[Ciudad del Este]] en 1989. Cuando realizaba les campañes eleutorales pa ser reelixíu, usaba'l [[eslogan]] «Paz, trabayu, y bienestar con Stroessner» y cada obra que realizaba llevaba'l so nome. == Derrocamientu, exiliu y muerte == Mientres los [[años 1980|años ochenta]], Brasil , Arxentina y Uruguái tornaron a la [[democracia]] y el pueblu paraguayu aprovechó esi clima políticu pa salir a les cais a manifestase. Tales manifestaciones fueron lideraes pol Alcuerdu Nacional (PLRA, Febrerista) y los [[sindicatos]], pero fueron reprimíes violentamente, a pesar de ser pacífiques. Por ello, Stroessner foi abandonáu polos sos antiguos aliaos, como [[Estaos Xuníos]], y la economía empeoró. En 1987, realizóse la Convención del [[Partíu Colorado (Paraguái)|Partíu Colorado]] y la faición stronista del so partíu pensaba escoyer como candidatu al so fíu mayor, [[Gustavo Stroessner]], por cuenta de los rumores de que'l yá vieyu dictador carecía una enfermedá, pero escoyer a él. Nes eleiciones fraudulentas de 1988 llogró'l 88,8&nbsp;% de los votos. Esi mesmu añu recibió en Paraguái al papa [[Xuan Pablu II]]. Por cuenta de lo brutal de la so dictadura, la faición más tradicionalista del so partíu, los militares y n'especial la Ilesia católica, empezaron a demostrar el so malestar escontra'l réxime: na madrugada del vienres [[3 de febreru]] de [[1989]], el so consuegru y hasta entós mano derecha, el xeneral [[Andrés Rodríguez Pedotti]], col respaldu d'Estaos Xuníos, encabezó un [[Golpe d'Estáu en Paraguái de 1989|golpe d'Estáu]]. Foi aprendíu per unos díes hasta que foi unviáu al [[exiliu]] a [[Brasilia]], xunto a la so fía Graciela, el so fíu Gustavo y l'esposa d'esti postreru María Eugenia Heikel. En 1992, Martín Almada ―opositor a la dictadura― y el diariu ''Noticies'' ―al traviés de los periodistes Christian Torres, Zulia Giménez, Alberto Ledesma y José Gregor, ente otros―, afayaron los llamaos «[[Archivos del Terror]]», unos documentos que demostraben que Stroessner participara na [[Operación Cóndor]], un alcuerdu militar [[anticomunismu|anticomunista]] pa la persecución de exiliaos, con sofitu de les dictadures militares d'[[Arxentina]], [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Ecuador]] y [[Uruguái]], que favoreció la tortura, secuestru y asesinatu de miles de paraguayos y ciudadanos de los países mentaos. De la mesma, circularon rumores qu'aseguraben que Stroessner carecía [[cáncer de piel]]. En 2004, el so nietu foi postuláu pa la presidencia del [[Partíu Colorado (Paraguái)|Partíu Colorado]] pol [[departamentu Alto Paraná]], por cuenta de que el exdictador gociaba d'una alta popularidá naquel departamentu, pero foi ganáu nes urnes. El [[29 de xunetu]] de 2006, Stroessner foi operáu d'una [[hernia]] nel Hospital Santa Lucía, de Brasilia, con resultaos satisfactories nos primeros díes, pero depués sufrió un entueyu pulmonar que derivó en [[neumonía]] y caltener n'estáu críticu hasta'l [[16 d'agostu]] de [[2006]], cuando finó. Foi soterráu'l [[17 d'agostu]] de 2006 nel campusantu Campamentu de la Paz de Brasilia, nuna ceremonia privada, a la cual solo asistieron los sos familiares y amigos cercanos. Prevíase treslladar los sos restos a Paraguái a los pocos meses, pero'l gobiernu paraguayu, presidíu pol [[Partíu Colorado (Paraguái)|coloriáu]] [[Nicanor Duarte Frutos]], fixo saber que nun recibiría con honores el cuerpu de Stroessner. == Bibliografía == *{{cita llibru|ref=Gimlette |autor=Gimlette, John |añu=2005|títulu=At the Tomb of the Inflatable Pig: Travels Through Paraguái|publisher=[[Vintage Books]]|isbn=1400078520 |url=https://books.google.com/books?id=3uE0SW1hI7YC&lpg=PT44}} *{{cita llibru|autor=[[Santicaten]]|añu=1973|títulu=Charles col xeneral Stroessner|publisher=Editorial Internacional de Grandes Autores Latino-Americanos}} == Ver tamién == * [[Golpe d'Estáu en Paraguái de 1989]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=dictadura-stronista/ «Paraguáia cautiva a Italia y Francia con ecos de la dictadura stronista» |2=http://abc.com.py/abc/nota/129713-Paragu%C3%A1ia-cautiva-a-Italia-y-Francia-con-ecos-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, artículu nel diariu ''ABC'' (Asunción). {{Commonscat}} {{Socesión | predecesor = [[Tomás Romero Pereira]] | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of Paraguay (1957-2013).svg|40px]]<br />[[Presidente de Paraguái|Presidente de la República de Paraguái]] | periodu = 1954-1989 | socesor = [[Andrés Rodríguez Pedotti]] }} {{NF|1912|2006|Stroessner, Alfredo}} {{Tradubot|Alfredo Stroessner}} [[Categoría:Anticomunistes]] [[Categoría:Encarnacenos]] [[Categoría:Militares de Paraguái]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Colorado (Paraguái)]] [[Categoría:Presidentes de Paraguái]] [[Categoría:Dictadores]] [[Categoría:Dictadura de Stroessner]] [[Categoría:Xenocides]] [[Categoría:Disidencia en Cuba]] iaen6oqxh22qhf4erij52g2dda0a7mu 0 74832 4496551 4463181 2026-05-26T11:24:43Z CommonsDelinker 488 Replacing President_William_J._Clinton_Kicking_a_Soccer_Ball_-_NARA_-_81122856.jpg with [[File:President_William_J._Clinton_Kicking_a_Soccer_Ball_-_DPLA_-_37ba2c68327df7d00558e9bf38f4ee51.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c 4496551 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Pelé}} {{Revref}} {{persona}} '''Edson<ref>Según afirma'l mesmu Pelé, na so partida de nacencia apaez por error'l nome «Edison» en cuenta de «Edson»; cf. [http://www.amazon.com/reader/1416511210?_encoding=UTF8&ref_=sib_dp_pt#reader-link ''Pelé. The autobiography''], páx. 14.</ref> Arantes do Nascimento''' {{nym}}, más conocíu como '''Pelé''', foi un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[Brasil|brasilanu]]. Ta consideráu por munchos ex-xugadores,<ref>{{cita web |url=http://www.foxsportsla.com/noticias/63937-alfredo-di-stefano-cree-que-los futbolistes-esmolécense-mas-pol dineru?country=co |títulu=Alfredo Di Stéfano: "Pelé ye'l meyor de toos" |fechaaccesu=11 de setiembre de 2012 |editorial=foxsportsla.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2012/01/656-423628-9-cesar-luis-menotti-el-mas-grande-foi-pele.shtml |títulu=César Luis Menotti: "El más grande foi Pelé" |fechaaccesu=11 de setiembre de 2012 |editorial=latercera.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lacuarta.com/diario/2003/10/05/05.13.4a.DEP.PELE.html |títulu=Franz Beckenbauer: "Pelé ye'l meyor del mundu" |fechaaccesu=11 de setiembre de 2012 |editorial=lacuarta.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130925110755/http://www.lacuarta.com/diario/2003/10/05/05.13.4a.DEP.PELE.html |fechaarchivu=2013-09-25 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://depor.pe/noticia/450571/cubillas-pele-meyor-toos tiempos |títulu=Teófilu Cubillas: "Pelé ye'l meyor de tolos tiempos" |fechaaccesu=11 de setiembre de 2012 |editorial=depor.pe }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.cronista.com/contenidos/2012/03/11/noticia_0005.html |títulu=Claudio Paul Caniggia: "Pelé foi meyor que Maradona" |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=cronista.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/quotes.html |títulu=Alrodiu de ... Pelé |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=fifa.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090424085745/http://es.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/quotes.html |fechaarchivu=2009-04-24 }}{{Cita|[[Zico]]: «Pelé, que ye'l más grande y los demás atopar a muncha distancia d'él».<br /> [[Mário Zagallo]]: «El puestu de númberu diez taba guardáu pal meyor deportista del planeta: Pelé».<br /> [[Romário]]: «En llugar de llamase fútbol el xuegu tendría de llamase Pelé».<br /> [[Tarcisio Burgnich]]: «Antes del partíu, dicíame 'Pelé ye de carne y güesu, como yo'. Depués entendí que taba equivocáu».}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1321917.html#what+they+said+about+pele |títulu=What they said about Pele |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=fifa.com |idioma= inglés}}{{Cita|[[Tostão]]: «Pele foi'l más grande».<br /> [[Johan Cruyff]]: «Pelé foi l'únicu futbolista que superó les llendes de la lóxica».<br /> [[Bobby Charlton]]: «Dacuando siento que'l fútbol inventar pa esti xugador máxicu».<br /> [[Ferenc Puskás]]: «El xugador más grande na historia foi Di Stéfano. Niégome a clasificar a Pelé como xugador. Él taba percima d'eso».<br /> [[Just Fontaine]]: «Cuando vi xugar a Pelé, sentí que tenía de colgar les botes».}}</ref> por diversos organismos deportivos,<ref name="RR48">{{cita web |url=http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |títulu=FIFA Player of the Century |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=fifa.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |fechaarchivu=2012-04-26 }}</ref><ref name="RR800">{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?42d03y32a16f43809fa3c17c13c09y20a15ff3c09f32b17f7370eff3702bb0a35bb6y28fc380de43110f83d00y1a |títulu=El Meyor Xugador Mundial del Sieglu |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=iffhs.de }}</ref><ref name="COIXX">{{cita web |url=http://documenta.elmundo.orbyt.es/Hemeroteca/Buscador.aspx |títulu= Pelé, el meyor del sieglu XX pal olimpismu |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=elmundo.orbyt.es }}</ref> por periodistes y la prensa polo xeneral,<ref>{{cita web |url=http://espn.go.com/classic/biography/s/Pele.html |títulu=Pele, King of Futbol |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |apellíu= Kirby |nome=Gentry |editorial=espn.go.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/spanish/seriemilenio08.htm | títulu=Un sieglu, diez histories: Edson Arantes do Nascimento "Pelé" |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=bbc.co.uk }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsWldSocPlyrsCent.html |títulu=World Soccer Players of the Century |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial= englandfootballonline.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2000/diciembre/15/cartas/ |títulu=Pelé, el meyor |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |apellíu=Solís |nome=Alejandro |editorial=laprensa.com.nin |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130923070748/http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2000/diciembre/15/cartas/ |fechaarchivu=2013-09-23 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1190865/THE-LIST-The-greatest-players-history-football-Nos-10-1.html |títulu=THE LIST: The greatest players in the history of football, Nos 10-1 |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=dailymail.co.uk |idioma=inglés }}</ref> y gran parte de los almiradores del [[fútbol]]<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/deportes/newsid_7081000/7081524.stm |títulu=Pelé "ye'l meyor" |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=bbc.co.uk }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.poblanerias.com/2009/10/pele-el-meyor-futbolista-de-todos-los-tiempos-naz-en-1940/ |títulu=Pelé: el meyor futbolista de tolos tiempos naz en 1940 |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=poblanerias.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.libreriadeportiva.com/L19691-pele-memories-del-meyor-futbolista-de-todos-los-tiempos.html |títulu=Pelé. Memories del meyor futbolista de tolos tiempos |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=libreriadeportiva.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.goal.com/en-gb/news/2931/go-global/2010/10/22/2178640/over-50-per-cent-of-goalcom-uk-readers-believe-brazilian |títulu=Over 50 per cent of Goal.com UK readers believe Brazilian legend Pele was a greater player than Diego Maradona |fechaaccesu= 12 de setiembre de 2012 |apellíu=Joynson |nome=Danielle |editorial=goal.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.hinchapedia.com/pele-hasta-en-los llibros-ye-el-mas-grande |títulu=Pelé hasta nos llibros ye'l más grande... |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=hinchapedia.com }}</ref> como'l meyor xugador na historia d'esti [[deporte]].<ref>{{cita web |url= http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/bio.html |títulu=Pelé - The King of football |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=fifa.com |idioma=inglés }}</ref><ref name="FFB">{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc |títulu=France Football's Football Player of the Century |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=rsssf.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100 |títulu=Placar's 100 Craques do Século |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=rsssf.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/afstop100.html |títulu=AFS Top-100 Players of All-Time |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |editorial=rsssf.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991264,00.html |títulu=PELE: The Phenomenon |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |apellíu=Kissinger |nome=Henry |editorial=time.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120911021753/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991264,00.html |fechaarchivu=2012-09-11 }}</ref> Foi escoyíu'l meyor xugador del sieglu nuna votación fecha polos ganadores del [[Balón d'Oru]].<ref name=FFB/> La [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]] nomólu'l meyor xugador del mundu y el [[Comité Olímpicu Internacional]] dio-y el títulu del meyor deportista del sieglu XX.<ref name="sportsillustrated1">{{cita web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/news/2002/05/29/pele_icon/ |títulu=Pelé still in global demand |editorial=[[CNN Sports Illustrated]] |fecha=[[2002-05-29]] |fechaaccesu=30 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080421234635/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/news/2002/05/29/pele_icon/ |fechaarchivu=2008-04-21 }}</ref> Foi consideráu'l meyor xugador de la historia nuna encuesta efectuada polos miembros de la Comisión del Fútbol d'esa institución y los suscriptores de la ''FIFA Magazine''.<ref name="FIFA award">{{cita web |url = http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pele_maradona/#more |títulu = Split decision |fechaaccesu = 21 de setiembre de 2009 |autor = CNN Sports Illustrated |fecha = 11 d'avientu |añu = 2000 |idioma = inglés |urlarchivu = https://archive.today/20120524213703/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pele_maradona/#more |fechaarchivu = 2012-05-24 }}</ref> Cola [[Seleición de fútbol de Brasil|seleición brasilana]] consiguió la [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Copa Mundial de 1958]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Copa Mundial de 1962]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Copa Mundial de 1970]]. Debutó como profesional col [[Santos Futebol Clube|Santos FC]], club onde pasó la mayor parte de la so carrera, que mientres el tiempu que militó volvióse unu de los meyores equipos del mundu. Con esti llogró nueve [[Campeonatu Paulista|Campeonatos Paulistes]], trés [[Tornéu Rio-São Paulo|Torneos Rio-São Paulo]], seis [[Campeonatu Brasilanu de Serie A]], dos [[Copa Libertadores d'América|Copes Libertadores]], dos [[Copa Intercontinental|Copes Intercontinentales]] y la [[Supercopa de Campeones Intercontinentales]]. Na fase final de la so carrera recaló nel [[New York Cosmos]] de la estinta [[North American Soccer League|NASL]]. Ye'l máximu anotador de la seleición de Brasil y del Santos, con 77 y 474 anotaciones respeutivamente.<ref>{{cita web |url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/pele-intlg.html |títulu = Edson Arantes do Nascimento "Pelé" - Goals in International Matches |fechaaccesu = 21 de setiembre de 2009 |autor = [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |fecha = 23 d'abril|añu = 2009|idioma = inglés}}</ref> Na so carrera marcó 760 goles oficiales, 541 en campeonatos de lliga, convirtiéndolo nel máximu goliador de tola historia. Convirtióse nun mitu deportivu y una de les máximes referencies del fútbol brasilanu y mundial.<ref>{{cita web |url = http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/pele01.html |títulu = Heroes & Icons: Pelé |fechaaccesu = 22 de setiembre de 2009 |autor = [[Time (revista)|TIME]] |fecha = 14 de xunu |añu = 1999 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090421004205/http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/pele01.html |fechaarchivu = 2009-04-21 }}</ref> Tres el so retiru foi [[actuación|actor]] de [[televisión]]<ref>{{cita web |url = https://www.imdb.com/name/nm0671446/ |títulu = Pelé en IMDb |fechaaccesu = 22 de setiembre de 2009 |autor = IMDb |idioma = inglés}}</ref> y llanzóse como [[cantante]].<ref>{{cita web |url = http://www.televisadeportes.com/futbol/futbolinternacional/039666/pele-grabaria-disco-con-bono-elton-john-y-mick-jagger |títulu = El ex-futbolista fadría'l so segundu álbum, en 2006 grabó'l primeru |fechaaccesu = 22 de setiembre de 2009 |autor = EFE |editorial = Televisa Deportes|idioma = castellanu}}</ref> Foi nomáu Caballeru d'Honor del Imperiu británicu, Ciudadanu del Mundu pola [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]], Embaxador d'Educación, Ciencia, Cultura y Bonos Deseos de la [[Unesco]], Embaxador pa la Ecoloxía y el Mediu Ambiente pola [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]] (1992), Ministru estraordinariu de Deportes pol gobiernu de Brasil (1994-1998)<ref>{{cita web |url = http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1092983.html |títulu = Los intelectuales del fútbol |fechaaccesu = 22 de setiembre de 2009 |autor = [[FIFA]] |fecha = 21 d'agostu |añu = 2009 |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150213051214/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1092983.html |fechaarchivu = 2015-02-13 }}</ref> y Embaxador del Deporte nel [[Foru Económicu Mundial]] de Davos (2006).<ref>{{cita web |url = http://www.orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?p=orizabaenred&b=VERNOTICIA&%7Bnum%7D=41207 |títulu = Fala Pelé del racismu en Davos |fechaaccesu = 22 de setiembre de 2009 |autor = Orizaba Noticies |fecha = 26 de xineru |añu = 2006 |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150924061853/http://www.orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?p=orizabaenred&b=VERNOTICIA&%7Bnum%7D=41207 |fechaarchivu = 2015-09-24 }}</ref> En [[2004]] foi-y encargáu pola FIFA de la ellaboración de la [[FIFA 100|llista de los 125 meyores futbolistes vivos]], nel marcu de la celebración del centenariu d'esta institución. Amás, foi unu de los futbolistes que participaron na película ''[[Victory (película)|Victory]]'' (1981), xunto col so amigu [[Bobby Moore]] y otros grandes futbolistes de la dómina, como [[Paul Van Himst]], [[Osvaldo Ardiles]], [[Kazimierz Deyna]], y en compañía d'actores como [[Michael Caine]], [[Max Von Sydow]] y [[Sylvester Stallone]]. Na película tamién foi l'encargáu de diseñar les coreografíes de xuegu del partíu. A pesar de nunca ganar el [[FIFA Balón d'Oru]] na so carrera futbolística, premiu que nesa dómina nun esistía, el [[13 de xineru]] de [[2014]] na gala de premiación del [[FIFA Balón d'Oru]], la [[FIFA]] concedió-y el [[FIFA Balón d'Oru]] honoríficu pola so gran trayeutoria. == Biografía == === Los empiezos (1940-1955) === Nació en [[Três Corações]], nel estáu de [[Minas Gerais]] el [[23 d'ochobre]] de [[1940]]. Los sos padres fueron João Ramos do Nascimento «Dondinho» y María Celeste Arantes.<ref name="MLATBG">Robert L. Fish; Pelé (1977). My Life and The Beautiful Game: The Autobiography of Pelé, Chapter 2. Doubleday & Company, Inc., Garden City, New York. ISBN 0-385-12185-7</ref> Dondinho fuera xugador del [[Fluminense Football Club|Fluminense FC]] y [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]], pero vio atayada la so carrera deportiva cuando nel so primer partíu col Mineiro cutióse la rodía, tres un choque col defensa Juvenal, y rompióse los lligamientos.<ref name="MiLegado">{{cita web| apellíu=Barraza| nome=Jorge| títulu= El legáu d'O Rei Pelé | obra= Diariu El Comercio editorial= elcomercio.com.pe| url = http://www.elcomercio.com.pe/edicionimpresa/Html/2009-01-25/el legáu-rei-pele.html| fechaaccesu= 23 de setiembre de 2009}}</ref> Contratar el BAC, polo que se camudaron a Baurú, ellí siempres pasaron apremios económicos.. Creó un equipu colos sos amigos de barriu al que llamaron Ameriquinha, que se llevó'l tornéu de la ciudá.<ref name="PromesaPele">{{cita web| apellíu= Barraza| nome= Jorge| títulu= El rei Pelé: Nel nome del padre| obra= Revista Trunfo| editorial= trunfu.cl| url= http://www.triunfo.cl/prontus_trunfo/site/artic/20090507/pags/20090507161621.html| fechaaccesu= 23 de setiembre de 2009}}</ref> Dempués d'esto pasó a les divisiones inferiores del equipu del Baquinho, onde xugaba Dondinho y que yera entrenáu por [[Waldemar de Brito]], internacional con Brasil na [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Copa Mundial de 1934]]. Per esos años xugó por un tiempu fútbol-sala nel Radium. Waldemar de Brito ayudar a perfeccionar el so xuegu y convenció a la so madre, quien nun vía al fútbol como un oficiu, por qu'abandonara el so emplegu nuna fábrica de zapatos y la so casa pa dise a xugar al [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] de [[São Paulo]].<ref name="MiLegado" /> === De Santos a Suecia (1955-1958) === A la so llegada a Santos, participó por un tiempu nes categoríes inferiores, magar pudo prauticar colos titulares. Magar tener grandioses actuaciones esixóse-y que tenía d'ameyorar la so complexón física por cuenta de que yera bien flacu. Adulces adquirió la forma pa llograr debutar col Santos. Sicasí, dempués de cayer nel tornéu sub-16 de [[São Paulo]] (Pelé falló un penalti), decidió dise del club, pero falló nel so escape y tuvo de permanecer ellí. Finalmente y dempués de camudar d'opinión, debutó col Santos ante'l Corinthians de [[Santo André]] en partíu amistosu, anotando un gol (esti nun foi teníu en cuenta nel contéu de goles por cuenta de que nun foi un partíu oficial). El so debú oficial col equipu santista foi ante'l Cubatão'l [[7 de setiembre]] de [[1956]], ensin cumplir los 16 años y anotando un gol. Llueu Pelé llogró les sos primeres conquistes llogrando mientres esti periodu'l [[Campeonatu Paulista|Tornéu Paulista]] (edición 1956, siendo goliador del so equipu) y el [[Tornéu Rio-São Paulo]] (edición [[1957]]). Pelé yera bien conocíu nel ambiente paulista, pero entá nun lo yera a nivel nacional. Esto camudó dempués d'un tornéu realizáu nel [[Estadiu Maracaná]], cuando s'entamó un tornéu ente dellos equipos brasilanos y dellos europeos. Nel partíu del debú ante'l [[Clube de Futebol Os Belenenses|Os Belenenses]] de [[Portugal]], convirtió 3 goles. Xugó tamién ante'l [[NK Dinamo Zagreb|Dinamo]] de [[Yugoslavia]], el [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] y el [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]], anotando un gol en cada partíu. Con esa actuación llogró que Vicente Feola, l'entrenador de {{sel|Brasil}}, afitar nél y convocar a la seleición, ''con menos d'un añu de debutar como profesional''. El so debú foi'l [[7 de xunetu]] de [[1957]] contra {{sel|Arxentina}} nel Maracaná pola Copa [[Julio Roca]], y anque anotó, Brasil perdió 2-1. Trés díes depués pol mesmu tornéu ante Arxentina nel [[Estadiu Pacaembú]], Brasil ganó 2-0 anotando Pelé unu de los goles. Asina, Pelé non yá llograba reconocencia nacional, sinón que debutaba cola seleición brasilana, anotando amás los sos dos primeros goles cola ''verdeamarela''. Sicasí, esi añu nun sería too victories pa Pelé. En [[payares]] de [[1957]] el Santos cayía 6-2 col São Paulo con una actuación maxistral de la estrella del São Paulo: [[Tomás Soares da Silva|Zizinho]], que fizo que fueren estos los que se llevaren el Tornéu Paulista d'esi añu. Pa 1958 foi convocáu a la seleición de Brasil pa enfrentar la [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Copa del Mundu]] que se celebraría en [[Suecia]]. Pa Pelé esto nun foi cenciellu. Primero porque lo convocaren a él en desterciu de Luizinho, la gran estrella del [[Corinthians]] per esos años. Por cuenta de esto los fanáticos del Corinthians entamaron un partíu contra los convocaos pa demostra-y a Feola l'error de nun llevar a Luizinho al mundial. Nun taba en bona condición física y la seleición ganó esti partíu por 3-1. Esti partíu llevó a un segundu problema pa Pelé: Ari Clemente, defensa del Corinthians movióse de sópitose y cutiólu na rodía derecha, mancándolu. Decidieron llevalu asina a Suecia (anque tuvieron a puntu de sacalu de la convocatoria). Tuvo de sometese a una terapia que consistía n'aplicar toballes firvientes sobre la rodía mancada. [[Ficheru:Pelé jump 1958.jpg|200px|thumb|Pelé lluchando pol balón ante'l porteru suecu [[Kalle Svensson]] mientres la final de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]].]] Sicasí nun tuvo llistu pal primer partíu de Brasil n'Udevalla ante {{sel|Austria}}. Ganaron los brasilanos por un contundente 3-0 con goles de [[José Altafini|Mazzola]] (2) y [[Vavá]]. El segundu partíu foi en [[Gotemburgu]] ante {{sel|Inglaterra}}. Pelé nun xugó y el partíu terminó 0-0 gracies a la sensacional actuación del porteru inglés, [[Colin McDonald]]. Sería hasta'l postreru partíu en Gotemburgu ante la [[Seleición de fútbol de la Xunión Soviética|URSS]] de [[Lev Yashin]] y Simonian, nel que debutaría Pelé. Ganó Brasil 2-0 con dupleta de Vavá y Pelé xugando maxistralmente xunto con [[Garrincha]] y [[Didí]]. Brasil pasaba a los cuartos de final y enfrentaría a la {{sel|Gales}} de [[John Charles]], que nun taría por mancadura. Pelé recibió un pase de Didí de llombu de la portería, baxándolu col pechu al so pie derechu, pa depués refugando al defensa anotar na portería de Jack Kelsey. Foi'l gol de la victoria y el pase a semifinales ante la {{sel|Francia}} de [[Just Fontaine]], [[Raymond Kopa]] y [[Roger Piantoni]]. El partíu terminó 5-2 a favor de la ''Canarinha'' con una tripleta de Pelé. La final foi ante la {{sel|Suecia}} de [[Nils Liedholm]], [[Gustavsson]], [[Agne Simonsson]], [[Kalle Svensson]] y [[Gunnar Gren]]. Dempués del gol inicial de Liedholm, Vavá anotó un gol a pase de Garrincha. Pelé estrelló un balón nel palu y de nuevu anotó Vavá a pase de Garrincha pa terminar la primer parte 2-1. Nel complementu Pelé fai'l so famosu globu a Gustavsson y cute la pelota ensin dexala cayer pa convertir el 3-1. [[Mário Zagallo|Zagallo]] anota'l 4-1 y Simonsson descuenta pa Suecia. A la fin, depués de superar a dos defenses nel aire, Pelé cabecia'l balón y esti describe una parábola lenta que finalmente entra a la rede. Victoria ''Canarinha'' por 5-2 y el primer títulu de Brasil, siendo hasta agora la única seleición americana campeona nuna Copa del Mundu n'Europa. Un iconu pa la historia: Pelé con 17 años llorando nel costazu del porteru [[Gilmar]] ganando'l primeru de los sos trés títulos mundialistas. === Allegríes y murnies (1958-1962) === La victoria nel mundial foi'l so trampolín escontra la fama. Por esto y porque el so rival nel Santos [[Emmanuele del Vecchio]] partía al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], Pelé consolidábase na titular del Santos. 1958 foi una temporada sensacional pa El Rei n'estadístiques. En 38 partíos xugaos anotó 58 goles, lo qu'ayudó a que'l Santos ganara'l Tornéu Paulista (edición 1958). En 1959 perdieron esti tornéu a manes del Palmeiras, anque ganaron el Tornéu Rio-São Paulo (edición 1959), pa darréu ganar tres veces siguíes el Tornéu Paulista (ediciones 1960, 1961 y 1962 siendo amás máximu goliador nestos campeonatos). El Santos de Pelé empezaba a encimentar la so fama. Cuntaba xunto con Pelé con xugadores como Pepe, Pagao, Coutinho, Dosal, Zito, Mauro y Gilmar, ente otros. Al cumplir los 18 años, Pelé tuvo qu'emprestar el so serviciu militar como recluta nel 6 GAC (Sestu Grupu d'Artillería Motorizada de Santos). Mientres esta dómina Pelé xugó pal equipu del so cuartel y tamién pal del exércitu de Brasil. Pal so cuartel ganó dos torneos: el de los cuarteles de Santos, y el de los cuarteles de São Paulo. Pal exércitu, participó nel Campeonatu Militar Suramericanu de 1959 na final ante l'exércitu arxentín. Nesti partíu recibió la primer espulsión de la so carrera al afrellar a un contrincante. Por cuenta de esto, 1959 foi un añu solmenáu futbolísticamente para Pelé. Apostó 103 partíos pa 5 equipos distintos: Santos, Brasil l'equipu del cuartel, l'equipu del exércitu y un equipu de figures de São Paulo. Xugó 9 vegaes 2 alcuentros en menos de 24 hores y nuna oportunidá xugó 3 partíos en menos de 48 hores. Esto traería problemes para Pelé más alantre. Col Santos marchó de xira en 1959 apostando 22 partíos en casi 14 países en menos de 6 selmanes con un saldu de 13 victories, 5 empates y 4 derrotes. Pa 1961, sufrió una mancadura seria nuna xira realizada en Méxicu nun partíu apostáu ante'l Necaxa. Sufrió un golpe d'un defensa arxentín: Pedro Dellacha, na cara y nel costazu. Sintió problemes na vista y cuando intentó llevantase volvió cayer esmorecíu. Dempués d'ocho radiografíes determinóse que nun tenía nada rotu nin estropiáu, pero tuvo de guardar reposu, por mor del escesu de partíos apostaos. Tuvo inda problemes polo qu'atayó momentáneamente la so presencia nuna xira per Suiza. Sicasí llegó a Basilea y nun partíu sensacional que ganó'l Santos por 8-2, Pelé robló 5 tantos y Coutinho 3. Foi lleváu n'andes pol públicu que vía que la so mancadura yá taba superada. En setiembre de 1961, en tres selmanes anotó 23 goles en 6 partíos con un permediu de 3,8 por partíu nesti periodu. En 1962 Pelé xugó en [[Chile]], con 21 años, la so segunda Copa del Mundu. Brasil, que yera'l vixente campeón, llegaba como favoritu; cuntaba con dos nuevos xugadores, [[Mauro Ramos|Mauro]] y [[Zózimo Alves Calazães|Zózimo]], y con [[Aymore Moreira]] como nuevu direutor téunicu. Pol escesu de partíos xugaos, a Pelé diagnosticóse-y un esguince inguinal, que fizo que sintiera punzaes nel músculu abductor. Brasil taba asitiada nel Grupu 3, en Viña del Mar, con España, Checoslovaquia y Méxicu. El primer partíu foi contra Méxicu, que xugó, sobremanera mientres la primer parte (que terminó 0-0), con bravura y con una gran actuación d'[[Antonio Carbajal|Antonio "La Tota" Carbajal]]. Pa la segunda parte y variando'l so clásicu 4-2-4 por un novedosu pa la dómina 4-3-3, Brasil ganó 2-0 con goles de Zagallo y Pelé en gran xugada individual. Nel segundu partíu ante Checoslovaquia, la so vería nun daba más y escontra que Pelé cayera abrasáu del dolor. Como nun había sustituciones pa la dómina, tuvo de permanecer nel partíu coxu y desarimáu y, magar que los checos xugaron llimpiu a Pelé pa evita-y un agravamientu de la so mancadura, el Rei nun xugó nin un partíu más nesi mundial. El siguiente partíu de Brasil foi ante España con victoria de la seleición ''canarinha'' por 2-1. Nos cuartos de final enfrentaron a Inglaterra. Con un [[Garrincha]] nel so meyor momentu, ganó Brasil por 3-1. Antes del partíu contra Chile díxose que Pelé probablemente en casu de que Brasil venciera a Chile en semifinales, podría apostar la final. Brasil ganó, pero cuando Pelé ingresó al entrenamientu colos sos compañeros, de nuevu empezó a sufrir dolores na vería y nun pudo apostar la final ante Checoslovaquia. El partíu terminó 3-1 con victoria brasilana, magar Pelé nun apostó enforma d'esti mundial, ente Garrincha y [[Amarildo]] fixeron que nun s'estrañara demasiáu al Rei. Recuperáu de la so mancadura, apostó la Copa Libertadores col Santos. Magar perdese les fases anteriores, algamó a tar recuperáu p'apostar el postreru partíu de la final ante'l Peñarol de Montevideo, onde militaba [[Alberto Spencer]]. Como en dambos partíos empataron a cero, xugóse'l partíu de desempate en campu neutral, nesti casu Buenos Aires. Ganó'l Santos por 3-0 y Pelé anotó dos goles, convirtiendo al Santos nel primer equipu brasilanu en ganar la Copa Libertadores. Esto dába-yos el derechu d'enfrentase pola Copa Intercontinental ante los portugueses del Benfica d'[[Eusébio da Silva Ferreira|Eusebio]], [[Mário Coluna]], José Aguas y Simões ente otros. El primer partíu apostó nel Estadiu Maracaná, una y bones el Santos quería cuntar con una cancha más grande p'allugar más públicu y poder faer que'l xuegu fluyera más. Pelé anotó dos goles y Coutinho otru pa una victoria riñida por 3-2. Na vuelta en Lisboa, Pelé consagróse como'l meyor futbolista del momentu dando un recital de fútbol xunto col so equipu llogrando vencer al Benfica por 5-2 con 4 goles del Rei. Asina, pese al fracasu de Chile, Pelé volvía ser el de siempre: la estrella resplandiosa del Santos de Brasil. === Un home nel puntu de mira (1963-1966) === [[Ficheru:PELÉ - 1963.jpg|thumb|left|175px|Pelé col Santos en 1963.]] Anque Pelé volvía ser el mesmu xugador de siempre, había coses que taben camudando al respective de los sos rivales. Primero yá nun lu miraben como una novedá interesante, sinón como un rival poderosu al qu'había que vencer. Y segundu, nel mundial de Chile popularizóse un métodu qu'algamaría'l so apoxéu nel mundial d'Inglaterra en 1966: el fútbol fuercia. Esti métodu consistía en marcar a un xugador con táctiques agresives, y si cometíen faltes eso nun importaba. Pelé nun sufrió esti problema en Chile, pero dende 1963 empezaría a entender qu'una nueva concepción futbolística quería predominar sobre les demás. La primer vegada que s'enfrentó a esto foi na segunda final consecutiva de Copa Libertadores del Santos en 1963 ante Boca Juniors. El partíu apostóse nel Estadiu la Bombonera. Foi tan duru'l marcaxe de los arxentinos, qu'un xugador resgó-y los pantalones a Pelé, polo que tuvo de camudalos. Non muncho dempués Boca púnxose alantre. Unos minutos dempués Pelé habilitó a Coutinho qu'empató. Y depués Pelé anotó'l gol de la victoria a pase de Coutinho. Asina, Santos consagrar por segunda vegada como campeón d'América. Pa la Copa Intercontinental, enfrentaríense al AC Milan de [[Gianni Rivera]], [[Giovanni Trapattoni]] y el so compatriota [[Amarildo]]. El primer partíu foi en San Siro, ganando'l Milan por 4-2 con Pelé anotando los dos goles del so equipu y mancándose pol marcaxe de Trapattoni. Na vuelta nel Maracaná, nin Pelé nin Zito xugaron, pero'l Santos ganó por 4-2, y nel desempate, ganó'l Santos por 1-0. Asina'l Santos tamién yera por segunda vegada campeón del mundu de clubes. Pa 1964 llegaba Julio Mazzei pa dirixir al Santos, dempués d'una gran xestión nel Palmeiras. La llegada de Mazzei amás de dar la Copa Rio-São Paulo (edición 1966), fadría que diera empiezu la segunda era dorada del Santos, con nuevos xugadores como [[Clodoaldo Tavares de Santana|Clodoaldo]], Manoel Maria y Ramos Delgado ente otros. Sicasí, primero qu'esti periodu empezara en tola regla, tendría d'enfrentar primero la Copa del Mundu d'Inglaterra en 1966. Esta vegada la loxística pa la preparación de Brasil foi desastrosa. Primero porque se convocaron aproximao unos 40 xugadores y más de la metá del continxente nun participaría nel Mundial. Segundo, les dos estrelles de Brasil [[Garrincha]] y [[Amarildo]] nun taben al nivel de diba 4 años. Ello ye qu'Amarildo se mancó nun amistosu preparatoriu. Tercero, estremó'l continxente en 4 equipos, lo cual fizo que nun hubiera unidá nel grupu. Cuartu, nun se tenía un llugar fixu d'entrenamientu, asina que se viaxó per tou Brasil, lo que fizo que la condición física de munchos nun tuviera al altor. Y quinto, el desalcuerdu y soberbia de los delegaos de la confederación brasilana que pensaben que solo amosaríen la copa a los otros países pa volvela a ganar. Asina se viaxaba a Inglaterra, con un equipu mal preparáu, un desalcuerdu total de los dirixentes y cola mesma cantidá de xugadores que tendríen de ser la delegación brasilana. Asina se llegaba a Goodison Park en Liverpool el [[12 de xunetu]] de [[1966]] pa enfrentar a [[Bulgaria]]. Ganó Brasil 2-0 con goles de Garrincha y Pelé de tiru llibre, pero'l defensa Zhechev de Bulgaria castigó fuertemente a Pelé cometiendo toa clase de faltes que nun fueron pitaes pol árbitru. Como midida de prudencia, los dirixentes decidieron que nun xugara'l segundu partíu ante una nueva Hungría, que tenía a un grandiosu [[Flórián Albert]]. Brasil perdió 3-1. El siguiente partíu ante los portugueses d'[[Eusébio da Silva Ferreira|Eusebio]], sería fatal para Pelé por dos razones. Primero porque perdieron 3-1 y quedaron fuera del mundial en primer ronda. Y segundo porque Morais, un defensa de Portugal dexólu fuera del partíu con una violenta doble falta que l'árbitru nun pitó. Asina, Brasil tornaba a casa coles manes vacíes. === Gloria (1966-1971) === [[Ficheru:Brazil 1970.JPG|thumb|Pelé (segundu pela derecha, embaxo) y la seleición brasilana del [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Mundial de 1970]].]] Dempués de los episodios d'Inglaterra, Pelé arrenunció a la seleición brasilana. Magar esto, col Santos empecipió una nueva dómina en tol sentíu. Con Mazzei d'entrenador y con miembros de la seleición como [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] y [[Clodoaldo Tavares de Santana|Clodoaldo]], el Santos volvería conquistar el planeta como lu fixera unos años enantes. En [[1966]] ganaron nun triangular qu'incluyía al Santos, l'Inter y el Benfica, tornéu realizáu n'Estaos Xuníos. En mayu de [[1967]] marcharon de xira pel África Subsaḥariana pa partir más tarde a [[Italia]] y [[Alemaña]]. En [[1969]] tornó a África por una nuevu xira na que tuvo esta vegada en [[El Congu|Congo]] y [[Nixeria]]. Sicasí, esi añu sería recordáu por un acontecimientu mundial: el gol 1000 de Pelé. Pa [[ochobre]] de [[1969]] llevaba 989 goles anotaos. Nun partíu ante la Portuguesa anotó 4 goles colo que yá llevaba 993. Fixo 2 goles más ante'l Coritiba y otru ante'l Flamengo y marcó 2 goles más ante Santa Cruz en Recife. Depués en João Pessoa anotó un gol más, yá llevaba 999 goles y depués de nun anotar en [[Bahia (Brasil)|Bahia]], el circu mediáticu treslladóse a [[Rio de Janeiro]], al [[Estadiu Maracaná|Maracaná]], ante'l Vasco da Gama. Depués d'una falta de la defensa del Vasco, Pelé foi escoyíu pa cobrar el penal. Faciendo la so típica ''paradinha'', vence al porteru y anota el so gol 1000. Esti gol foi premiáu cola conquista de trés nuevos Torneos Paulistes (ediciones 1967, 1968 y 1969) y una Copa de Plata (edición 1968). Nesa dómina, internacionalmente Pelé yera perconocíu por ser un gran astru de Fútbol y pudo atopase coles celebridaes deportives, polítiques, acádemiques, artístiques. Pelé nun escaez aquel alcuentru que tuvo con [[Robert F. Kennedy]], qu'asistió a un partíu de fútbol xugáu por esi célebre futbolista brasilanu hasta que'l mesmu Pelé llamentó enforma l'asesinatu d'esi carismáticu senador norteamericanu unos años dempués. En [[1968]] consideró tornar a la seleición brasilana, pero foi efectivu hasta [[1969]], cuando l'interés centrar nel mundial de Méxicu 70. Aymore Moreira foi destituyíu y nel so llugar llegó João Saldanha, ex-entrenador del gran Botafogo de [[Garrincha]], [[Amarildo]], [[Gérson]] y [[Haílton Corrêa d'Arruda|Manga]]. Saldanha fixo'l so equipu con base en xugadores del Santos y del Botafogo. Por cuenta de problemes con [[João Havelange]], foi despidíu del cargu. D'esta miente [[Mário Zagallo]] foi nomáu como'l so reemplazu. Zagallo convocó a dellos xugadores más como [[Tostão]] y [[Roberto Rivelino|Rivelino]], colo que Brasil se vio meyor complementáu. Zagallo amás asistióse d'homes como [[Cláudio Coutinho]] y [[Carlos Alberto Parreira]]. Dempués de clasificar nel so grupu con tolos partíos ganaos y como favoritos a reconquistar mundial, nel Grupu 3 Brasil enfrentaría a Checoslovaquia, los defensores del títulu, Inglaterra y Rumanía. El [[3 de xunu]] en [[1970]] enfrentáronse en Guadalajara los brasilanos ante Checoslovaquia. Petras pon alantre a Checoslovaquia, pero Rivelino de tiru llibre empató, y unos minutos más tarde, Pelé fixo'l so famosu tiru de metá de cancha que tuvo cerca de vencer al porteru [[Ivo Viktor]]. Asina termina'l primer tiempu. Na segunda parte Brasil ponse alantre con un gol de volea de Pelé y dos goles de [[Jairzinho]] liquidaron el partíu que terminó 4-1. El [[7 de xunu]] xugaron ante Inglaterra en Guadalajara. Dempués de que [[Gordon Banks]] parára-y de manera fantástica una cabezada a Pelé y de siguío un tiru llibre a Rivelino, Inglaterra retrucó con [[Geoff Hurst]], sicasí Felix estenó la pelota. Na segunda parte una xugada pela banda de Tostão dexa que Jairzinho a pase de Pelé anote'l 1-0. Nos últimos minutos de nuevu Hurst intenta vencer a Félix, pero'l balón vase percima de la portería. Brasil ganó 1-0. Nel postreru partíu ante Rumanía en Guadalajara, Pelé anotó dos goles, unu de tiru llibre espectacular y Jairzinho anotó'l terceru. Rumanía a base de coraxe llogra descontar y a la fin el partíu termina 3-2 a favor de Brasil. Pa los cuartos de final Brasil enfrentó a Perú. Entrenaos por [[Didí]], los peruanos fueron la gran revelación del campeonatu con [[Teófilo Cubillas]], [[Hugo Sotil]] y [[Héctor Chumpitaz]] ente otros talentosos xugadores. Con un partíu de casi 50 opciones por equipu, el partíu termina 4-2 a favor de los brasilanos. Pa les semifinales Pelé y el so equipu enfrentaron al so némesis natural: Uruguái. Dempués de que Cubilla adelantrara a los uruguayos con un tiru en semifallu, a la fin de la primer parte [[Clodoaldo Tavares de Santana|Clodoaldo]] empata. Na segunda parte Jairzinho y Rivelino liquiden el partíu. Nos últimos minutos Pelé amaga a Mazurkiewicks y llogra unviar la pelota al poste contrariu, pero la pelota nun dio l'efectu desiáu y foise a centímetros del poste. Asina concluyó'l partíu. La final nel [[Estadiu Azteca]] depararía-yos a los italianos. Dempués d'un centru de Rivelino, Pelé de cabeza anotó a los 15 minutos. A los 37 minutos, [[Roberto Boninsegna]] aprovechó un error de Clodoaldo y batió a Félix ensin problema. Asina termina la primer parte con empate a un tanto. Na segunda parte Brasil sal a too o nada y [[Gérson]] aprovecha'l máximu espaciu disponible y bate al porteru [[Enrico Albertossi]] con un gol de fuera del área. Unos minutos dempués Gérson con munchu espaciu unvia'l balón a l'área, Pelé cabeció y Jairzinho nel área anotó y convirtióse nel únicu xugador qu'anotó en tolos partíos d'una Copa del Mundu. A 4 minutos del final Clodoaldo fai una gran xugada nel mediu, pasa a Rivelino y esti a Jairzinho, esti pasa a Pelé que presiente venir per detrás a [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]]. Ensin velu Pelé unvió la pelota y con un metrallazu Carlos Alberto vence a Albertossi. Yera'l final. L'estadiu viense enriba. Los cazadores d'alcordances n'intres quíten-y la camiseta y per pocu los pantalones. Na entrega de la Copa Jules Rimet, Carlos Alberto llevantóla y Brasil ye per tercer vegada campeón mundial. Asina, Pelé convirtióse nel primer xugador en ganar 3 copes mundiales como xugador. Con esti acontecimientu, el mundu del fútbol corónalu como "El Rei".<ref>http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1970-pele-y-el-brasil-tricampeon-del mundu.php 23-6-1970 "Gracia Brasil" por Juvenal pa El Gráficu</ref> === Primer retiru (1972-1974) === Dempués d'esi máxicu [[xunu]] de [[1970]], Pelé tornó al Santos. Aballáu yá por xugar tantos partíos alredor del mundu, empezó a preparar el camín pa despidise del fútbol profesional, empezando cola seleición. El [[18 de xunetu]] de [[1971]] xugó'l so postreru partíu cola camiseta verde oru ante Yugoslavia. El partíu terminó empatáu 2-2, pero foi conmovedor ver al públicu despidise del so meyor xugador de manera tan candial y estimándo-y polos 14 años d'allegríes pa Brasil. A finales de [[1972]] terminaría'l contratu de Pelé col Santos, asina que sabiendo'l club que yera posible que nun volveríen a los sos años doraos en munchu tiempu, en 18 meses embarcáronse nuna xira mundial que tomó Suramérica, el Caribe, Norteamérica, Europa, Asia y finalmente Australia. Sicasí'l Santos alcuéntrase en plena decadencia. Dempués de la partida de Mazzei, pasaron dellos ex-xugadores. Antoninho, Mauro, [[Jair Rosa Pinto|Jair]], etc. Pa [[1973]] Pelé y el so Santos salieron nuevamente de xira. Viaxaron pol [[Golfu Pérsicu]], [[África]], [[Alemaña]], [[Bélxica]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]]. Depués cruciaron l'Atlánticu a [[Estaos Xuníos]] pa xugar ante'l Baltimore Bays. Nesti partíu Pelé anotó l'únicu [[gol olímpicu]] de tola so carrera. Tamién participó nel partíu de despidida de [[Garrincha]] y xunióse a los talleres de fútbol, una iniciativa realizada por Pepsi-Cola Company pa crear escueles de fútbol per tol mundu. Mientres esti periodu participó con Julio Mazzei nun videu llamáu ''Pele: The Master and His Method'', que ganó 11 premios internacionales. Para [[1974]], [[João Havelange]] intentó convencer a Pelé de volver a la seleición con mires al mundial d'Alemaña, yá que [[Mário Zagallo]] tenía dificultaes p'armar a la seleición. Tostão retiróse por una mancadura na retina, Carlos Alberto y Gérson yá se retiraren, y Jairzinho y Rivelino nun taben en bien bona condición. Pelé refugó la posibilidá yá qu'eso significaría volver al ámbitu profesional, y él taba raspiando'l retiru. Ensin la so participación Brasil llegó a semifinales, siendo esaniciada pola {{sel|Países Baxos|Holanda}} de [[Johan Cruyff]]. Finalmente n'ochobre de [[1974]], Pelé despidióse del Santos y del fútbol profesional en Vila Belmiro. === Cosmos y segundu retiru (1975-1977) === Pelé yá se retirara del fútbol dispuestu a empezar una nueva vida. Sicasí, tuvo graves problemes por cuenta de una mala inversión económica y taba en riesgu de quedar en bancarrota. L'únicu métodu seguru pa recuperase rescamplaba: volver ponese los botinos. [[Ficheru:Pele joy eusebio.jpg|thumb|Pelé col [[NY Cosmos|Cosmos]] xunto a Brian Joy y [[Eusébio]], xugadores de Las Vegas Quicksilvers.]] Les ufiertes taben na mesa. Juventus y Real Madrid ufiertaben 15 millones de dólares. AC Milán y América de Méxicu tamién fixeron les sos ufiertes. Pero eso sería volver a la so vida anterior y nun taba determináu a eso, asina que decidió considerar una ufierta que llevaba yá 3 años, la ufierta del [[New York Cosmos|Cosmos de Nueva York]]. El so presidente Clive Toye comunicóse col Rei pa repitir la so propuesta. Esta vegada Pelé podría esplegar el fútbol que tenía nesi momentu nes sos botes (tenía 35 años nesi momentu) ensin presiones, yá que n'Estaos Xuníos el fútbol nun yera un deporte tan conocíu. Dempués de seis meses de negociaciones, nes que Pelé aceptó xugar a condición de que Julio Mazzei fuera nomáu preparador físicu del Santos, Pelé robló pal Cosmos en [[xunu]] de [[1975]], y el 11 d'esi mes presentóse nel 21 Club, un sitiu glamourosu frecuentáu poles estrelles. El so téunicu, [[Gordon Bradley]], yá conocía a Pelé, yá que xugaron un partíu unos años enantes como rivales y el duelu llevóselu Bradley, que marcó a Pelé. El so debú na NASL foi'l [[18 de xunu]] ante'l Toronto Metros na islla Randall, Ganó'l Cosmos por 2-0 y amás superando l'asistencia permediu de 8000 aficionaos a 22&nbsp;500, lo cual entepasaba la capacidá del estadiu. La temporada [[1975]] foi decepcionante, yá que ganaron 6 partíos y perdieron 7; amás de que Pelé mancóse ante San José Earthquakes. Rescamplaba que'l Cosmos tenía de reforzase meyor, asina que contrataron al peruanu [[Ramón Mifflin]] y a Nelsi Morais provenientes dambos del Santos. Tuvieron de xira por [[Suecia]], [[Noruega]], [[Italia]] y el [[Caribe]]. Per [[1976]] xunióse al equipu'l delanteru de la Lazio [[Giorgio Chinaglia]]. Gordon Bradley foi xubíu a un cargu alministrativu y foi contratáu Ken Furphy como nuevu direutor téunicu. Furphy traxo a cinco xugadores que militaben na Lliga Inglesa de los que 3 yeren del [[Sheffield United Football Club|Sheffield United]]. Sicasí, Furphy yera d'una visión de xuegu bien defensiva y pese al poder ofensivu del equipu, de 8 partíos ganaron 4 y perdieron el restu. Bradley tornó a la direición téunica y dexó al Cosmos en segundu llugar de la División Norte de la NASL. Nes finales enfrentar a los Washington Diplomats ganando 2-0 anotando un gol Pelé. Perdieron nes finales ante'l Tampa Bay Rowdies por 3-1 anotando Pelé'l gol del so equipu. A finales d'esta temporada recibió una bota con incrustaciones d'oru en conmemoración del so gol 1250. [[1977]] sería la última temporada de Pelé nel Cosmos. Eddie Firmani, téunicu de los Tampa Bay Rowdies asumía como entrenador del Cosmos, llegando col [[Franz Beckenbauer]] y [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]]. Foi la so meyor temporada, al ganar los postreros 8 alcuentros como locales y quedar segundos detrás de Fort Lauderdale Strikers. Nes finales entartallaron al Strikers 8-3 y na gran final vencieron a los Seattle Sounders 2-1. La despidida del Cosmos llevar per [[Xapón]], [[Venezuela]], [[Trinidá y Tobagu]], [[República Popular China|China]] ya [[India]]. Asina terminaba la so carrera col Cosmos apostando 111 partíos y anotando 65 goles. El [[1 d'ochobre]] de [[1977]] a los 36 años, Pelé despidióse definitivamente del fútbol ante 75&nbsp;000 espectadores nun alcuentru ente'l Santos y el Cosmos, xugando un tiempu pa cada equipu. Anotó pal Cosmos na primer parte, pero non pal Santos y el partíu acabó con victoria del Cosmos por 2-1. Asina llegó'l final de la carrera d'unu de los meyores non yá futbolistes, sinón deportistes de la historia. Pelé asina, llegó a la inaudita cifra de 1367 partíos xugaos y 1283 goles. === Seleición nacional === [[Ficheru:Pelé 1960.jpg|thumb|right|Pelé con Brasil en 1960.]] Debutó cola [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]] nel [[Estadiu Maracaná]] con tan solo 16 años ante {{sel|Arxentina}}. Ellí anotó'l so primer gol col combináu brasilanu. Esi foi l'empiezu d'una carrera impresionante cola seleición del so país. Ente [[1957]] y [[1971]] anotó 77 goles, siendo asina'l máximu anotador cola seleición de Brasil. Conquistó 3 títulos mundiales cola so seleición al llau de munchos de los más grandes de la historia del fútbol brasilanu ([[Mário Zagallo]], [[Garrincha]], [[Didí]], [[Vavá]], [[Nilton Santos]], [[Djalma Santos]], [[Roberto Rivelino|Rivelino]], [[Tostão]], ente otros), nos Mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]], siendo'l más nuevu campeón del mundu de la historia, el más nuevu bicampeón del mundu de la historia, l'únicu que ganó tres títulos mundiales como xugador y l'únicu que llogró ganar un mundial en calidá de veteranu, esto ye, apostando'l so cuartu y postreru mundial. El domingu 18 de xunetu de 1971, Pelé despidióse oficialmente, como xugador activu, de la seleición nacional de Brasil, depués de 15 años de servicios al prestixu del fútbol d'esi país. ==== Participaciones en Copes del Mundu ==== {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" ! width="210" |Títulu ! width="150" |País ! width="100" |Añu !width="50"|PX !width="50"|Goles |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]] | {{SUE}} | bgcolor="gold"|'''Campeón''' | 4 | 6 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1962]] | {{CHI}} | bgcolor="gold"|'''Campeón''' | 2 | 1 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1966]] | {{bandera2|Inglaterra}} | Primer fase | 2 | 1 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]] | {{MEX}} | bgcolor="gold"|'''Campeón''' | 6 | 4 |-style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" |colspan="3" | '''Total en Copes del Mundu''' |'''14''' |'''12''' |} === Goles en copes del mundu === {| {{tablaguapa}} ! # !! Día !! Llugar !! Oponente !! Marcador !! Resultáu !! Competición |- |1 || 19 de xunu de 1958 || [[Estadiu Ullevi]], [[Gotemburgu]], [[Suecia]] ||{{selb|Gales}} ||align="center"| 1-0 ||align="center"|1-0 ||rowspan="6" valign="center"|[[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Mundial 1958]] |- |2 || rowspan="3" valign="center"|24 de xunu de 1958 ||rowspan="5" valign="center"|[[Estadiu Råsunda]], [[Solna]], [[Suecia]] ||rowspan="3" valign="center"|{{selb|Francia}} ||align="center"| 3-1 ||align="center"|5-2 |- |3 || align="center"| 4-1 ||align="center"|5-2 |- |4 || align="center"| 5-1 ||align="center"|5-2 |- |5 ||rowspan="2" valign="center"|29 de xunu de 1958 ||rowspan="2" valign="center"|{{selb|Suecia}}||align="center"| 3-1 ||align="center"| 5-2 |- |6 ||align="center"| 5-2 ||align="center"|5-2 |- |7 || 30 de mayu de 1962 || [[Estadiu Sausalito]], [[Viña del Mar]], [[Chile]] ||{{selb|Méxicu|variante=1934}} ||align="center"| 2-0 ||align="center"|2-0 || [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Mundial 1962]] |- |8 || 12 de xunetu de 1966 || [[Goodison Park]], [[Liverpool]], [[Inglaterra]] ||{{selb|Bulgaria|variante=1946}} ||align="center"| 1-0 ||align="center"|2-0 || [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Mundial 1966]] |- |9 || 3 de xunu de 1970 ||rowspan="3" valign="center"|[[Estadiu Jalisco]], [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], [[Méxicu]] ||{{selb|Checoslovaquia}} ||align="center"| 2-1 ||align="center"|4-1 ||rowspan="4" valign="center"|[[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Mundial 1970]] |- |10 ||rowspan="2" valign="center"|10 de xunu de 1970 ||rowspan="2" valign="center"|{{selb|Rumanía|variante=1965}} ||align="center"|1-0||align="center"|3-2 |- |11 ||align="center"| 2-0 ||align="center"|3-1 |- |12 || 21 de xunu de 1970 || [[Estadiu Azteca]], [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]] ||{{selb|Italia}} ||align="center"| 1-0 ||align="center"|4-1 |} === Dempués del retiru === [[Ficheru:Pele - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2006.jpg|thumb|200px|Pelé en 2007]] [[Ficheru:President William J. Clinton Kicking a Soccer Ball - DPLA - 37ba2c68327df7d00558e9bf38f4ee51.jpg|left|thumb|170px|Pelé, xunto al presidente [[Bill Clinton]] nuna exhibición. (1997)]]Rescamplaba qu'una persona como Pelé nun se diba caltener alloñada del fútbol dempués del so retiru. En [[1977]] foi nomáu embaxador de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]] y foi-y apurrida la condecoración de "Ciudadanu del Mundu" per parte de la ONX. Tamién foi incluyíu nel Comité de Xuegu Llimpiu de la FIFA y Embaxador de Bona Voluntá de la [[Unicef]]. Ello ye que Pelé llogró que la [[FIFA]] xunir cola [[Unicef]] pa entamar la [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Copa del Mundu de 2002 en Corea y Xapón]] pa dedicala a los neños, lo que foi un atayante ésitu. Ye famosu tamién por ser l'icono de la empresa Master Card. Participó en dellos alcuentros de despidida, como la despidida de [[Franz Beckenbauer]] del Cosmos en 1984, la celebración del so cumpleaños 50 en San Siro en 1990 y un alcuentru en 1984 ente la plantía del Cosmos d'esi añu y un equipu de All-Stars del Cosmos. En 1994 foi nomáu como asesor executivu nel Santos, pa depués esi mesmu añu ser nomáu Ministru de Deportes, anque con munches dificultaes por cuenta de la falta de sofitu de la clase política, promulgar en Brasil la "Llei Pelé", que promulga qu'en cuanto s'acaba'l contratu d'un xugador col so club, tien d'anovar con este, o'l club tien de dexalu en llibertá. Amás, esto obliga que los clubes actúen como empreses llexítimes, teniendo d'amosar balances añales auditaos. Foi nomáu como Atleta del Sieglu en 1980 y, en 2000, quedó en segunda posición nos premios al Deportista del Sieglu detrás de [[Muhammad Ali]]. == Estadístiques y récores == [[Ficheru:Huellas de Pelé.jpg|thumb|Les buelgues de los pies de Pelé, dientro del recintu del [[estadiu Maracaná]] en Rio de Janeiro, Brasil]] Les sos estadístiques son dignes de too una maravía: 760 goles en 831 partíos oficiales, el total más altu de la historia, solo comparable con [[Gerd Müller]] (650), [[Ferenc Puskás]] (680) o [[Romário]] (665). Incluyendo los goles anotaos n'amistosos y otros llegó a los 1282 goles en 1366 partíos, xugaos dende'l so primer contratu profesional. Amás, ye'l goliador históricu de la [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición brasilana]], con 95 goles. Asina tenemos: * '''Partíos xugaos''': 1366. * '''Goles marcaos''': 1282. * '''Permediu goliador''': 0,93 * '''Récor de goles marcaos nun partíu con un club''': 8 goles, el [[21 de payares]] de [[1964]], nel partíu [[Santos Futebol Clube|Santos]] 11-0 [[Botafogo de Futebol e Regatas|Botafogo]] de [[Ribeirão Preto]]. * '''Partíos internacionales cola [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición Brasilana]]''': 107 (92 oficiales). * '''Mayor goliador de la historia de la [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición Brasilana]]''': 95 goles (77 oficiales). * '''Mayor goliador de la historia en partíos de Lliga''': 541 goles. * '''Mayor goliador de la historia de la Copa Intercontinental''': 7 goles. * '''Mayor goliador de la historia na Final de la Copa Mundial (xunto con [[Geoff Hurst]] y [[Zinedine Zidane]])''': 3 goles. * '''Goliador más nuevu del [[Campeonatu Paulista]]''': 1957 - Santos (Tenía 17 años mientres la competición). * '''Campeón Mundial más mozu''': En [[1958]] - [[Brasil]] (17 años). * '''Bicampeón Mundial más mozu''': En [[1962]] - [[Brasil]] (21 años). * '''Mayor goliador nuna temporada''': En [[1959]] - 127 goles. * '''Mayor goliador del fútbol profesional mundial''': 760 goles. * '''Mayor transaición del fútbol hasta fines de los [[años 1970]]''': 1975 - Pal Cosmos (7 millones US$). * '''Bola d'Oru Especial de la revista Placar''': [[1987]]. * '''Placa de bronce afitada nel estadiu Maracaná''': [[1968]] - En virtú d'un llindu gol marcáu contra Fluminense, el día [[12 de xunu]] de [[1968]]. Da orixe al términu "[[Gol de placa]]". * '''Únicu xugador na historia en ganar 3 Campeonatos del Mundu de la FIFA.''' === Clubes === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Club !width="200"|País !width="150"|Añu !width="70"|Part !width="70"|Goles |-align=center |'''[[Santos Futebol Clube|Santos]]''' |{{BRA}} |[[1956]] - [[1974]] |1120 |1087 |-align=center |'''[[New York Cosmos|Cosmos N.Y.]]''' |{{USA}} |[[1975]] - [[1977]] |107 |64 |-style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" | align="center" colspan="3" |'''Total''' |'''1227''' |'''1151''' |} {| style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" border="1" align="center" cellpadding="4" cellspacing="2" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=120px|Club !rowspan="2" width=5px|Div. !rowspan="2" width=70px|Temporada !colspan="2" width=100px|Lliga<br />(*) !colspan="2" width=100px|Copes Nacionales<br />(**) !colspan="2" width=100px|Copa Internacionales<br />(***) !colspan="2" width=100px|R-SP<br />(****) !colspan="2" width=100px|Total<br />oficial !colspan="2" width=100px|Incluyíu<br />amistosos |-style="background:#DDDDDD" !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|PX !width=30px|G |-style="text-align: center;" |rowspan="20" valign="center"|'''[[Santos Futebol Clube|Santos]]'''<br />{{bandera|BRA}} '''[[Brasil]]''' |rowspan="19"|[[Campeonatu Brasilanu de Serie A|1°]] |[[1956]] |0||0||style="background:silver" colspan="6" | ||2||2||2||2 |-style="text-align: center;" |[[1957]] |29||36||style="background:silver" colspan="4" | ||9||5||38||41||67||57 |-style="text-align: center;" |[[1958]] |38||58||style="background:silver" colspan="4" | ||8||8||46||66||60||80 |-style="text-align: center;" |[[1959]] |32||45||4||2||style="background:silver" colspan="2" | ||7||6||43||53||83||100 |-style="text-align: center;" |[[1960]] |30||33||style="background:silver" colspan="4" | ||3||0||33||33||67||59 |-style="text-align: center;" |[[1961]] |26||47||5||7||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||7||8||40||62||74||110 |-style="text-align: center;" |[[1962]] |26||37||5||2||6||9||style="background:silver" colspan="2" | ||37||48||50||62 |-style="text-align: center;" |[[1963]] |19||22||4||8||5||7||8||14||31||51||52||67 |-style="text-align: center;" |[[1964]] |21||34||6||7||style="background:silver" colspan="2" | ||4||3||31||44||47||57 |-style="text-align: center;" |[[1965]] |30||49||4||2||7||8||7||5||48||64||66||97 |-style="text-align: center;" |[[1966]] |14||13||5||2||style="background:silver" colspan="4" | ||19||15||38||31 |-style="text-align: center;" |[[1967]] |18||17||14||9||style="background:silver" colspan="4" | ||32||26||65||56 |-style="text-align: center;" |[[1968]] |21||17||17||11||3||1||style="background:silver" colspan="2" | ||42||29||72||55 |-style="text-align: center;" |[[1969]] |25||26||12||12||5||2||style="background:silver" colspan="2" | ||43||40||60||57 |-style="text-align: center;" |[[1970]] |15||7||13||4||style="background:silver" colspan="4" | ||28||11||54||47 |-style="text-align: center;" |[[1971]] |40||9||style="background:silver" colspan="6" rowspan="4" | ||40||9||72||29 |-style="text-align: center;" |[[1972]] |36||14||36||14||74||50 |-style="text-align: center;" |[[1973]] |49||30||49||30||66||52 |-style="text-align: center;" |[[1974]] |27||10||27||10||47||19 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" ! colspan="2" | Total !! 496 !! 504 !! 89 !! 66 !! 26 !! 27 !! 53 !! 49 !! 664 !! 646 !! 1118 !!1087 |-style="text-align: center;" |rowspan="4" valign="align: center"|'''[[New York Cosmos|Cosmos N.Y.]]'''<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[Estaos Xuníos|EEXX]]''' |rowspan="3"|[[Primer División d'Arxentina|1°]] |[[1975]] |9||5||style="background:silver" colspan="6" rowspan="3"| ||9||5||23||15 |-style="text-align: center;" |[[1976]] |24||15||24||15||42||26 |-style="text-align: center;" |[[1977]] |31||17||31||17||42||23 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" ! colspan="2" | Total !! 64 !! 37 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 64 !! 37 !! 107!! 64 |-style="color: white;" align="center" bgcolor="000000" !colspan="3" | Total na so carrera ! 560 !! 541 !! 89 !! 66 !! 28 !! 27 !! 53 !! 49 !! 728 !! 683 !! 1225 !! 1151 |} * <small>(*) Inclúi'l [[Campeonatu Paulista]] y [[Serie A (Brasil)|Campeonatu Brasilanu de Serie A]].</small> * <small>(**) Inclúi la [[Copa de Brasil]] (1959-1966) y el so equivalente, la [[Torneo Roberto Gomes Pedrosa|Copa de Plata]] (1967-1970).</small> * <small>(***) Incluyi [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], [[Recopa Suramericana]] y Recopa Intercontinental.</small> * <small>(****) Tornéu Rio de Janeiro- São Paulo</small> === Seleición === {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=150px|Seleición !rowspan="2"|Añu !colspan="2"|Amistosu !colspan="2" align=center|'''Copa<br />América''' !colspan="2" align=center|'''Copa<br />del Mundu''' !colspan="2" align=center|'''Eliminatories''' !colspan="2"|Total |- style="background:#DDDDDD" !width=30px|<small>Partíos</small> !width=30px|&nbsp;<small>Goles</small>&nbsp; !width=30px|<small>Partíos</small> !width=30px|&nbsp;<small>Goles</small>&nbsp; !width=30px|<small>Partíos</small> !width=30px|&nbsp;<small>Goles</small>&nbsp; !width=30px|<small>Partíos</small> !width=30px|&nbsp;<small>Goles</small>&nbsp; !width=30px|<small>Partíos</small> !width=30px|&nbsp;<small>Goles</small>&nbsp; |- style="text-align: center;" |rowspan="15" align=center valign="center"|'''{{sel|Brasil}}'''<br />{{BRA}} |1957 |2||2||-||-||-||-||-||-||2||2 |- style="text-align: center;" |1958 |3||3||-||-||4||6||-||-||7||9 |- style="text-align: center;" |1959 |4||3||6||8||-||-||-||-||9||11 |- style="text-align: center;" |1960 |6||4||-||-||-||-||-||-||6||4 |- style="text-align: center;" |1961 |0||0||-||-||-||-||-||-||0||0 |- style="text-align: center;" |1962 |6||7||-||-||2||1||-||-||8||8 |- style="text-align: center;" |1963 |7||7||-||-||-||-||-||-||7||7 |- style="text-align: center;" |1964 |3||2||-||-||-||-||-||-||0||0 |- style="text-align: center;" |1965 |8||9||-||-||-||-||-||-||8||9 |- style="text-align: center;" |1966 |7||4||-||-||2||1||-||-||9||5 |- style="text-align: center;" |1967 |0||0||-||-||-||-||-||-||0||0 |- style="text-align: center;" |1968 |7||4||-||-||-||-||-||-||7||4 |- style="text-align: center;" |1969 |3||1||-||-||-||-||6||6||9||7 |- style="text-align: center;" |1970 |8||4||-||-||6||4||-||-||14||8 |- style="text-align: center;" |1971 |2||1||-||-||-||-||-||-||2||1 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=2|Total na Seleición !! 66 !! 51 !! 6 !! 8 !! 14 !! 12 !! 6 !! 6 !! 92 !! 77 |} === Resume estadísticu === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"| !width="75"|Partíos !width="75"|Goles !width="75"|Permediu |-align=center |[[Serie A (Brasil)|Primer división]] (*) |560 |541 |0,97 |-align=center |[[Torneo Roberto Gomes Pedrosa|Copes Nacionales]] |89 |66 |0,74 |-align=center |Copes Internacionales |26 |27 |1,03 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |[[Tornéu Rio-São Paulo]] (**) |53 |49 |0.92 |-align=center |[[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición Brasilana]] |92 |77 |0,84 |-bgcolor="#DDDDDD" align="center" |'''Total Oficial''' |'''820''' |'''760''' |'''0,93''' |} * <small>(*) datos oficiales d'[[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]</small>. * <small>(**)Tornéu Rio-São Paulo</small>. === El milésimu gol === Foi marcáu'l [[19 de payares]] de [[1969]], a les 23:11, nel so partíu númberu 909, Vasco 1-Santos 2, ante 65&nbsp;157 espectadores. El partíu yera válidu pol [[Torneo Roberto Gomes Pedrosa]]. A los 33 minutos del segundu tiempu, el defensa del [[Vasco da Gama]] Renê cometió [[penalti|penal]]. Pelé anotó col pie derechu, definiendo al poste esquierdu del arqueru arxentín [[Edgardo Andrada]], que s'esforció, pero nun llogró contenelu. Andrada nun quería sufrir el gol de Pelé porque pensaba que dexaría de ser conocíu como un bon arqueru y pasaría a ser recordáu solamente como'l porteru del milésimu gol. Al ser entrevistáu polos reporteros, Pelé dixo: "Pensé en [[Navidá]]. Pensé nos neños". Pelé vistió una camiseta de Vasco col númberu 1000 y dio una vuelta olímpica nel [[estadiu Maracaná]]. Sicasí, una compañía qu'investiga sobre la historia del fútbol brasilanu afayó que Pelé anotó'l gol númberu mil enantes del partíu contra'l [[Vasco da Gama]], esi gol en realidá foi'l númberu 1001. Sicasí, esi gol consideróse y considérase entá'l gol númberu 1000 de Pelé na so carrera futbolística.{{ensin referencies}} === Los 1282 goles === Cifra llograda incluyendo los tantos anotaos n'alcuentros oficiales (760) y amistosos (522).<ref name="Referencies de goles" /> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Clubes y Seleición !width="75"|Partíos !width="75"|Goles !width="75"|Permediu |-align=center |{{bandera|Brasil}} '''[[Santos Futebol Clube|Santos FC]]''' ||1120||1087||0,97 |-align=center |{{bandera|Estaos Xuníos}} '''[[New York Cosmos]] ''' ||107||64||0,60 |-align=center |{{bandera|Brasil}} '''[[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición Brasilana]]''' ||92||95||1,03 |-align=center |Otros||32||36||1,12 |-bgcolor="#DDDDDD" align="center" |'''Total'''||'''1351'''||'''1282'''||'''0,94''' |- |} == Palmarés == === Campeonatos nacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="220"|Títulu !width="140"|Equipu !width="140"|País !width="75"|Añu |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |rowspan=20|{{Bandera|Brasil}} [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] |rowspan=20|{{Bandera|Brasil}} [[Brasil]] |[[1958]] |-align=center |[[Tornéu Rio-São Paulo]] |[[1959]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1960]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1961]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1961]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1962]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1962]] |-align=center |[[Tornéu Rio-São Paulo]] |[[1963]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1963]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1964]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1964]] |-align=center |[[Tornéu Rio-São Paulo]] |[[1964]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1965]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1965]] |-align=center |[[Tornéu Rio-São Paulo]] |[[1966]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1967]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1968]] |-align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A]] |[[1968]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1969]] |-align=center |[[Campeonatu Paulista]] |[[1973]] |-align=center |[[North American Soccer League|NASL]] |{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[New York Cosmos]] |{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos|EEXX]] |[[1977]] |} === Copes internacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="220"|Títulu !width="140"|Equipu !width="140"|País !width="75"|Añu |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Copa Mundial de Fútbol]] |rowspan=2|{{Bandera|Brasil}} [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]] |{{Bandera|Suecia}} [[Suecia]] |[[1958]] |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Copa Mundial de Fútbol]] |{{Bandera|Chile}} [[Chile]] |[[1962]] |-align=center |[[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] |rowspan=5|{{Bandera|Brasil}} [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] |rowspan=5|{{Bandera|Brasil}} [[Brasil]] |[[1962]] |-align=center |[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] |[[1962]] |-align=center |[[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] |[[1963]] |-align=center |[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] |[[1963]] |-align=center |[[Supercopa de Campeones Intercontinentales|Recopa Intercontinental]] |[[1968]] |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Copa Mundial de Fútbol]] |{{Bandera|Brasil}} [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]] |{{Bandera|Méxicu}} [[Méxicu]] |[[1970]] |} === Distinciones individuales === [[Ficheru:Pele200802FabioRodriguesPozzebomAgenciaBrasil.jpg|thumb|Pelé en [[2008]].]] {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" |!width="800"|Distinción !width="50"|Añu |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/especial/2008/campeonatopaulista/artilheiros_da_historia-2.shtml FOLHA.UOL.COM], Campeonatu Paulista - Artilheiros da história</ref> |[[1957]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1958]] |-align=center |Meyor xugador nuevu pola [[FIFA]]<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/awards/bestyoungplayer/player=63869/index.html |títulu=FIFA.COM - Premiu al Meyor Xugador Mozu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528131844/http://es.fifa.com/worldcup/awards/bestyoungplayer/player=63869/index.html |fechaarchivu=2010-05-28 }}</ref> |[[1958]] |-align=center |Balón de Plata pola [[FIFA]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090202125602/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/bio.html FIFA.COM], The King of football</ref> |[[1958]] |-align=center |Goliador de la [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Copa América]]<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=579173&s=xen&type=story ESNPDEPORTES.COM], Llista de goliadores de Copa América</ref> |[[1959]] |-align=center |Meyor xugador de la [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Copa América]]<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/sachampfulltrivia.html#best-players RSSSF.COM], Copa América Best Players</ref> |[[1959]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1959]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1960]] |-align=center |Goliador de la [[Taça Brasil|Copa de Brasil]]<ref name=repitida_40>[http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/index.html FIFA.COM], Classic Football</ref> |[[1961]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1961]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1962]] |-align=center |Gallardoniáu cola [[Lexón d'Honor]]<ref>[http://hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es/EMD02/PUB/2006/01/31/EMD20060131008MDP.pdf EL MUNDO DEPORTIVO.es - Perfil/Pelé]</ref> |[[1963]] |-align=center |Goliador de la [[Taça Brasil|Copa de Brasil]]<ref name=repitida_40/> |[[1963]] |-align=center |Goliador del [[Tornéu Rio-São Paulo]]<ref>[http://www.netvasco.com.br/mauroprais/futbr/artilrsp.html NETVASCO.COM.BR], Artilheiros do Torneio Rio-São Paulo</ref> |[[1963]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1963]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1964]] |-align=center |Goliador de la [[Taça Brasil|Copa de Brasil]]<ref name=repitida_40/> |[[1964]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1965]] |-align=center |Goliador de la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]]<ref>[http://www.rsssf.com/sacups/copalibtops.html RSSSF.COM], Copa Libertadores - Topscorers</ref> |[[1965]] |-align=center |Gallardoniáu cola Espada d'Honor de fútbol pol Anuariu de Fútbol d'Inglaterra<ref name=repitida_20>[http://br.sambafoot.com/artigos/97_O_trunfo_do_Rei_Pele_page_1.html SAMBA FOOT.COM - O trunfo do Rei Pelé (en portugués)]</ref> |[[1966]] |-align=center |Gallardoniáu cola Orde de Rio Branco pol gobiernu de [[Brasil]]<ref name=repitida_20/> |[[1967]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1969]] |-align=center |Escoyíu Comandante de la Orde de Rio Branco dempués de marcar el milésimu gol<ref name=repitida_20/> |[[1969]] |-align=center |Balón de plata dau pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_20/> |[[1970]] |-align=center |Personalidá deportiva del añu pola [[British Broadcasting Corporation|BBC]]<ref>[https://archive.today/20120628230556/www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/spoty_overseas.shtml BCC.CO.UK - Sports Personality Of The Year: overseas winners (n'inglés)]</ref> |[[1970]] |-align=center |Gallardoniáu cola Medaya de la ciudá de París pola alcaldía<ref name=repitida_20/> |[[1971]] |-align=center |Gallardoniáu col Premiu de l'Academia Francesa de Deportes<ref name=repitida_20/> |[[1971]] |-align=center |Goliador del [[Campeonatu Paulista]]<ref name=repitida_30/> |[[1973]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica|Futbolista suramericanu del añu]] |[[1973]] |-align=center |Incluyíu nel equipu de les estrelles pola [[North American Soccer League|NASL]]<ref name= repitida_555>[http://homepages.sover.net/~spectrum/nasl/naslallstar.html RSSSF.COM], NASL All-Star teams, all-time</ref> |[[1975]] |-align=center |Nomáu ciudadanu [[Bauru]] pol conceyu [[São Paulo]]<ref name=repitida_20/> |[[1975]] |-align=center |Xugador más pervalible de la [[North American Soccer League|NASL]]<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/usapoy.html RSSSF.COM - NASL Awards (n'inglés)]</ref> |[[1976]] |-align=center |Incluyíu nel equipu de les estrelles pola [[North American Soccer League|NASL]]<ref name= repitida_555/> |[[1976]] |-align=center |Nomáu ciudadanu Honorariu de la ciudá de [[Los Angeles]] dau pol alcalde<ref name=repitida_20/> |[[1977]] |-align=center |Nomáu ciudadanu Honoríficu de la ciudá de [[New Jersey]] dau pol alcalde<ref name=repitida_20/> |[[1977]] |-align=center |Incluyíu nel equipu de les estrelles pola [[North American Soccer League|NASL]]<ref name= repitida_555/> |[[1977]] |-align=center |Gallardoniáu col Diploma de Méritu Ciudadanu del Mundu pola [[Unicef]]<ref name=repitida_20/> |[[1977]] |-align=center |Gallardoniáu cola Gran Cruz del Méritu Deportivu dau pol gobiernu de [[Brasil]]<ref name=repitida_20/> |[[1977]] |-align=center |Escoyíu Ciudadanu del Mundu pola [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]]<ref name=repitida_88>[http://www.santander2016.eu/esp/embaxadores/pele.htm SANTANDER 2016.COM], Edison Arantes do Nascimento, Pelé</ref> |[[1977]] |-align=center |Premiáu cola Orde de Campeones pola Organización de mozos Católicos n'[[Estaos Xuníos|EXA]]<ref name=repitida_20/> |[[1978]] |-align=center |Gallardoniáu col Premiu Internacional de la Paz<ref>{{cita web |url=http://www.publispain.com/revista/biografia-de-pele.htm |títulu=Biografía de Pelé |fechaaccesu=13 de setiembre de 2010 |editorial=publispain.com }}</ref> |[[1978]] |-align=center |Deportista del sieglu pola revista [[L'Équipe]]<ref name=repitida_86>{{Cita web |url=http://www.nacion.com/ln_ee/futbol/mileniu/cien2/cien1.html |títulu=NACION.COM - El xugador del sieglu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210728173610/https://www.nacion.com/ln_ee/futbol/mileniu/cien2/cien1.html |fechaarchivu=2021-07-28 }}</ref> |[[1980]] |-align=center |Distinguíu como Mariscal de Hispania poles organizaciones hispanes en [[Nueva York|New York]]<ref name=repitida_20/> |[[1981]] |-align=center |Incluyíu nel equipu de tolos tiempos del [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_12>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/brzcallt.html RSSSF.COM - Brazilian Clubes All-Time Team (n'inglés)]</ref> |[[1982]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_10> [http://www.rsssf.com/miscellaneous/wrldallt.html RSSSF.COM - World All-Time Teams (n'inglés)]</ref> |[[1983]] |-align=center |Gallardoniáu col Premiu a los Valores Humanos pela ciudá de [[Nueva York|New York]]<ref name=repitida_20/> |[[1983]] |-align=center |Gallardoniáu col Balón d'Oru dau pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_20/> |[[1983]] |-align=center |Gallardoniáu cola Orde [[FIFA]] como tributu a los sos 80 años como institución deportiva<ref name=repitida_20/> |[[1984]] |-align=center |Gallardoniáu cola Orde del Méritu Deportivu d'América del Sur pola [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]]<ref name=repitida_20/> |[[1984]] |-align=center |Nomáu embaxador honoríficu del Turismu de [[Brasil]]<ref>{{cita web |url=http://www.elsalvador.com/noticias/EDICIONESANTERIORES/xunu22/DEPORTES/depor2.html |títulu=Reis ensin corona |apellíu=Calle |nome=José María |editorial=elsalvador.com |fechaaccesu=13 de setiembre de 2010 }}</ref> |[[1987]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pola [[Federación Italiana de Fútbol|FIGC]]<ref name=repitida_10/> |[[1988]] |-align=center |Gallardoniáu cola Orde Nacional del Méritu pol gobiernu de [[Brasil]]<ref name=repitida_20/> |[[1991]] |-align=center |Condecoráu con una cai llamada Pelé Street en Montevideo, [[Uruguái]]<ref name=repitida_20/> |[[1992]] |-align=center |Escoyíu Embaxador pa la Ecoloxía y Mediu Ambiente poles [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]]<ref name=repitida_20/> |[[1992]] |-align=center |Miembru del salón de la fama del fútbol<ref>{{Cita web |url=http://www.analitica.com/va/deportes/hazanas/7514722.asp |títulu=ANALITICA.COM - El rei Pelé |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307012119/http://www.analitica.com/va/deportes/hazanas/7514722.asp |fechaarchivu=2016-03-07 }}</ref><ref>[http://www.soccerhall.com/Spotlight%20HallofFamer/Pele_spotlight.htm SOCCER HALL.COM - Pelé (n'inglés)]</ref> |[[1993]] |-align=center |Escoyíu Embaxador de Bona Voluntá pola [[Unesco]]<ref name=repitida_20/> |[[1993]] |-align=center |Máximu esponente de La Copa del Mundu de los Héroes 100 por [[France Football]]<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/ff-wc100.html RSSSF.COM - France Football's World Cup Top-100 1930-1990 (n'inglés)]</ref> |[[1994]] |-align=center |Escoyíu Embaxador pa la educación, la ciencia y la cultura pola [[Unesco]]<ref name=repitida_20/> |[[1994]] |-align=center |Gallardoniáu cola Cruz de la Orde de la República d'[[Hungría]]<ref name=repitida_20/> |[[1994]] |-align=center |Escoyíu Ministru de Deportes de [[Brasil]]<ref>[http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1092983.html FIFA.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213051214/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1092983.html |date=2015-02-13 }}, Los intelectuales del fútbol</ref> |[[1994]] |-align=center ||Incluyíu nel equipu de tolos tiempos del [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_12/> |[[1994]] |-align=center |Incluyíu nel equipu históricu de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu FIFA]]<ref name=repitida_10/> |[[1994]] |-align=center |Incluyíu nel equipu brasilanu de tolos tiempos pola revista [[Folha de São Paulo]]<ref name=repitida_11>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/natnallt.html RSSSF.COM - National Selections All-Time Team (n'inglés)]</ref> |[[1994]] |-align=center |Gallardoniáu cola Medaya de Derechos Humanos pola organización [[B'nai B'rith]]<ref name=repitida_20/> |[[1995]] |-align=center |Atleta del sieglu pol grupu [[DuPont]]<ref name=repitida_20/><ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1996/06/06/069.html HEMEROTECA.ABC.es - Deportistes del sieglu]</ref> |[[1996]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pola revista Planete Foot<ref name=repitida_10/> |[[1996]] |-align=center |Incluyíu nel equipu brasilanu de tolos tiempos pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_11/> |[[1996]] |-align=center |Escoyíu como unu de los 50 meyores xugadores históricos pola revista Planete Foot<ref name=repitida_66>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html RSSSF.COM], Planète Foot's 50 Meilleurs Joueurs du Pele</ref> |[[1996]] |-align=center |Gallardoniáu cola [[Orde del Imperiu Británicu]]<ref>[http://www.worldsoccershop.com/pele-information.html WORLD SOCCER SHOP.COM - Pelé (n'inglés)]</ref> |[[1997]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pol diariu [[La Repubblica]]<ref name=repitida_10/> |[[1997]] |-align=center |Escoyíu como unu de los 100 futbolistes más grandes pol diariu [[La Repubblica]]<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/100magn.html RSSSF.COM - Venerdì's All-Time Top-100 (100 Magnifici), n'inglés]</ref> |[[1997]] |-align=center |Incluyíu na seleición del sieglu de la [[FIFA]]<ref name=repitida_10/> |[[1997]] |-align=center |Premiu Xugador Lleenda pola Revista Marca [[MARCA]]<ref name=repitida_10/> |[[1997]] |-align=center |Incluyíu nel equipu brasilanu de tolos tiempos pola revista O Estado<ref name=repitida_11/> |[[1998]] |-align=center |Incluyíu nel equipu del sieglu XX suramericanu pola sociedá [[MasterCard]]<ref>{{Cita web |url=http://www.soccertimes.com/international/1998/may15.htm |títulu=SOCCER TIMES.COM - 20th Century team (n'inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/19990221145250/http://www.soccertimes.com/international/1998/may15.htm |fechaarchivu=1999-02-21 }}</ref> |[[1998]] |-align=center |Condecoráu como'l xugador que tresformó'l fútbol pola revista [[Sports Illustrated]]<ref name=repitida_20/> |[[1999]] |-align=center |Escoyíu como unu de los 10 deportistes más grande del sieglu pol [[Comité Olímpicu Internacional|COI]]<ref>[https://www.elmundo.es/1999/11/20/deportes/20N0117.html EL MUNDO.es -Pelé, Lewis, Graf, Jordan, Prost y Alí, ente los meyores del sieglu]</ref> |[[1999]] |-align=center |Deportista del sieglu XX pol [[Comité Olímpicu Internacional|COI]]<ref name=COIXX/> |[[1999]] |-align=center |Escoyíu como unu de los deportistes del sieglu XX pola revista [[Time]]<ref>[https://www.scribd.com/doc/448567/Lo-mas-trascendental-del sieglu-XX-en-fechos-y-cifres SCRIBD.COM - Lo más trascendental del sieglu XX en fechos y cifres]</ref> |[[1999]] |-align=center |Personalidá del sieglu XX pol diariu [[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]<ref name=repitida_07>{{Cita web |url=http://www.nacion.com/ln_ee/ESPECIALES/sieglu/sieglu3/sieglu15.html |títulu=NACION.COM - Pelé |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210728164023/https://www.nacion.com/ln_ee/ESPECIALES/sieglu/sieglu3/sieglu15.html |fechaarchivu=2021-07-28 }}</ref> |[[1999]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial del sieglu XX pola revista [[World Soccer Magacín|World Soccer]]<ref>[http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsWldSocPlyrsCent.html ENGLAND FOOTBALL ONLINE.COM - World Soccer 100 Players of the Century (n'inglés)]</ref> |[[1999]] |-align=center |Xugador mundial del sieglu pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref name=RR800/> |[[1999]] |-align=center |Atleta del sieglu pola axencia [[Reuters]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A757451 BBC.CO.UK - Pele, Footballing Legend (n'inglés)]</ref> |[[1999]] |-align=center ||Incluyíu nel equipu de tolos tiempos del [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] pol diariu Lance<ref name=repitida_12/> |[[1999]] |-align=center |Futbolista del sieglu pola [[Unicef]]<ref>{{Cita web |url=http://sports.in.msn.com/football/article.aspx?cp-documentid=3304974 |títulu=MSN.COM - Pele: The greatest football player ever(n'inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110827192611/http://sports.in.msn.com/football/article.aspx?cp-documentid=3304974 |fechaarchivu=2011-08-27 }}</ref> |[[1999]] |-align=center ||Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pola revista [[Voetbal International]]<ref name=repitida_10/> |[[1999]] |-align=center |Xugador suramericanu del sieglu pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref>[http://www.iffhs.de/?a85bd0y027y8f05f14b003c8y023ccac33f4y0db98c003y8f05305fdcdc3bfcdc0aec28d6edb8a3f0y03790c443y0f40390b40fb0c IFFHS.DE Meyor Xugador Suramericanu del Sieglu]</ref> |[[1999]] |-align=center |Xugador del sieglu por [[France Football]]<ref name=repitida_66/> |[[1999]] |-align=center |Xugador del sieglu XX pol diariu [[Guerin Sportivo]]<ref name=repitida_66/> |[[1999]] |-align=center |Escoyíu meyor xugador de tolos tiempos pola [[Placar|revista Placar]]<ref name=repitida_66/> |[[1999]] |-align=center |Gallardoniáu col [[Premios Laureus|Premiu Laureus]]<ref>{{Cita web |url=http://www.laureus.com/winners?year=2000 |títulu=LAUREUS.COM - Laureus Lifetime Achievement Award (n'inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160401184926/https://www.laureus.com/winners?year=2000 |fechaarchivu=2016-04-01 }}</ref> |[[2000]] |-align=center |Xugador del sieglu pola [[FIFA]]<ref name=RR48/> |[[2000]] |-align=center |Incluyíu nel [[Dream Team]] de la historia de los mundiales pola [[FIFA]]<ref>{{Cita web |url=http://www.periodismo.com/news/102448523658763.shtml |títulu=PERIODISMU.COM - LA FIFA ANUNCIA EL 'DREAM TEAM' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090408023351/http://www.periodismo.com/news/102448523658763.shtml |fechaarchivu=2009-04-08 }}</ref> |[[2002]] |-align=center |Xugador [[FIFA 100]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm BBC.CO.UK - Pele's list of the greatest (n'inglés)]</ref> |[[2004]] |-align=center |Gallardoniáu cola [[Orde del Méritu de la FIFA]]<ref>{{Cita web |url=http://www.esmas.com/deportes/futbolinternacional/393220.html |títulu=ESMAS.COM - Homenaxen a Pelé y Beckenbauer |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050217094425/http://www.esmas.com/deportes/futbolinternacional/393220.html |fechaarchivu=2005-02-17 }}</ref> |[[2004]] |-align=center |Incluyíu nel equipu mundial de tolos tiempos pol diariu A Tarde Newspaper<ref name=repitida_10/> |[[2004]] |-align=center |Personalidá deportiva del añu pola [[British Broadcasting Corporation|BBC]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4518960.stm BBC.CO.UK - Pele and Mourinho win BBC awards (n'inglés)]</ref> |[[2005]] |-align=center |Escoyíu como Embaxador del Deporte nel [[Foru Económicu Mundial|Foru Económicu Mundial de Davos]]<ref name=repitida_88/> |[[2006]] |-align=center |Incluyíu nel meyor equipu de tolos tiempos pol periódicu español [[El Mundo (España)|El Mundo]]<ref>[https://www.elmundo.es/mundial/2006/html/historia/oncedeoro/ ELMUNDO.es], El meyor equipu de tolos tiempos</ref> |[[2006]] |-align=center |Escoyíu meyor xugador brasilanu del sieglu pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-country-complete.html RSSSF.COM], IFFHS' Players and Keepers of the Century for many countries</ref> |[[2006]] |-align=center |Máximu goliador de [[Serie A (Brasil)|Primer División]] na historia del fútbol pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref>[http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12 IFFHS.DE], World Record of the national championships (1888/89-2009)</ref> |[[2006]] |-align=center |Escoyíu como'l "Meyor Xugador Mozu" na historia de los mundiales pola [[FIFA]]<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=438500 ESPNDEPORTES.COM], Ganó con absoluta comodidá</ref> |[[2006]] |-align=center |Incluyíu nel equipu históricu de [[Franz Beckenbauer]]<ref>{{cita web |url=http://www.deportes.com/internacont_idc_136513_id_cat_283.html |títulu=Di Stéfano, Pelé, Cruyff y Maradona n'equipu ideal del "Kaiser" |fechaaccesu=13 de setiembre de 2010 |editorial=deportes.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120121075224/http://www.deportes.com/internacont_idc_136513_id_cat_283.html |fechaarchivu=2012-01-21 }}</ref> |[[2006]] |-align=center |Gallardoniáu col Premiu Presidencial de la [[FIFA]]<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/r%26a-awards/52/01/02/fs-590_01s_allawards.pdf |títulu=FIFA.COM - Gallardones de la FIFA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160308210316/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/r%26a-awards/52/01/02/fs-590_01s_allawards.pdf |fechaarchivu=2016-03-08 }}</ref><ref>[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=629915&s=fut&type=story ESPN DEPORTES.COM - Otra allegría]</ref> |[[2007]] |-align=center |Condecoráu cola llave y la declaratoria de Güéspede Distinguíu en [[Méxicu, D. F.|Méxicu D.F.]]<ref>[http://noticias.terra.com/noticias/articulo/html/act1056422.htm TERRA.COM], NOTICIES - Mundu-Curtiu</ref> |[[2007]] |-align=center |Incluyíu nel TOP 50 de lo "Meyor de lo Meyor" na historia del fútbol<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/bestbest.html RSSSF.COM], "The Best of The Best"</ref> |[[2007]] |-align=center |Personaxe influyente de la cultura llatinoamericana por [[Antena 3]] y la [[Capital Americana de la Cultura|CAC]]<ref>{{Cita web |url=http://www.revistaenie.clarin.com/notas/2008/11/05/_-01796493.htm |títulu=CLARIN.COM - Escueyen a los 100 personaxes más influyentes de la cultura llatinoamericana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090324103104/http://www.revistaenie.clarin.com/notas/2008/11/05/_-01796493.htm |fechaarchivu=2009-03-24 }}</ref> |[[2008]] |-align=center |Escoyíu embaxador de la candidatura de Ríu a los [[Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Xuegos Olímpicos de 2016]]<ref>[https://www.rtve.es/deportes/20090929/pele-embajador-carioca/294338.shtml RTVE.es], Pelé, l'embaxador carioca</ref> |[[2008]] |-align=center |Incluyíu nel Once Ideal de Suramérica de los postreros 50 años por [[Sports Illustrated|Sports Illustrated Llatín]]<ref>[http://deportes.aol.com/-/_a once ideal-de-sudamerica-1958-2008/20080212150909990001 AOL.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920094311/http://deportes.aol.com/-/_a |date=2020-09-20 }}, Once ideal de Suramérica: 1958-2008</ref> |[[2008]] |-align=center |Personaxe influyente del fútbol mundial pola revista [[Don Balón]]<ref>{{Cita web |url=http://www.caracoltv.com/deportes/futbol/informaciongeneralfutbol/articulo142800-estos-son-los-50-personajes-mas-influyentes-del-mundo-del-futbol |títulu=CARACOLTV.COM - Los 50 personaxes más influyentes del mundu del fútbol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923200729/http://www.caracoltv.com/deportes/futbol/informaciongeneralfutbol/articulo142800-estos-son-los-50-personajes-mas-influyentes-del-mundo-del-futbol |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> |[[2009]] |-align=center |Incluyíu nel muséu electrónicu de la [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]]<ref>[http://www.eltiempo.com/deportes/futbolinternacional/home/pele-maradona-y-pibe-valderrama-tienen-un-lugar-destacado-en-museo-electronico-de-conmebol_4819342-1 ELTIEMPO.COM], Pelé, Maradona y 'Pibe' Valderrama tienen un llugar destacáu en muséu electrónicu de Conmebol</ref> |[[2009]] |-align=center |Gallardoniáu como Güéspede d'Honor y Embaxador del Deporte de [[Bogotá]]<ref>[http://www.samuelalcalde.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7154:mary&catid=40:principales SAMUEL ALCALDE.COM], Pelé agora ye Güéspede d'Honor y Embaxador del Deporte de Bogotá</ref> |[[2010]] |-align=center |Premiu honor d'oru [[Don Balón]]<ref>[http://www.fifa.com FIFA - Premiu honor d'oru]</ref> |[[2014]] |-align=center |[[FIFA Balón d'Oru]] honoríficu a la trayeutoria |[[2014]] |} == Vida privada == Pelé casó per primer vegada en [[1966]] con Rosemeri Cholbi, unión que duró hasta [[1978]], cuando por cuenta de les sos múltiples ocupaciones, el Rei nun pasó abondu tiempu cola familia y la rellación terminó en divorciu. La pareya tuvo tres fíos: Kelly Cristina, Edinho y Jennifer. En [[1994]] Pelé volvió casase, esta vegada con Assiria Seixas Lemos, na actualidá sigue casáu con ella y d'esta unión surdieron dos ximielgos: Josua y Celeste. Ye tamién reconocíu poles rellación que sostuvo cola famosa cantante brasilana [[Xuxa]] y con dos reines de guapura: Deise Nunes de Souza, [[Miss Universu 1986|Miss Brasil 1986]], y Flávia Cavalcanti, [[Miss Universu 1989|Miss Brasil 1989]]. El so fíu Edinho (Edson Cholbi Nascimento), que xugó como porteru de Santos, foi deteníu en xunu de 2005 pola so participación nel tráficu de drogues; finamente en mayu de 2014 foi condergáu a 33 años y cuatro meses de prisión per llavadura d'activos provenientes del narcotráficu.<ref>http://www1.folha.uol.com.br/internacional/es/deportes/2014/11/1550391-el fíu-de-pele-el-ex-arqueru-edinho-vuelve ser-deteníu.shtml</ref> Reconócense-y siete fíos: trés cola primer muyer, Rosemeri Cholbi, dos cola segunda, Assíria Lemos, y estraconxugalmente dos fíos; Pelé foi obligáu xudicialmente a reconocer la paternidá d'una, Sandra Regina Machado, que morrió víctima de [[cáncer]] el 17 d'ochobre de 2006. Pelé nun asistió al veloriu de la so fía, sicasí, esplicó en nota distribuyida a la prensa que rezó la viéspora pola recuperación y decidió mandar flores. La so sentida ausencia foi atribuyida pola mesma información al malestar que-y producíen los ambientes aciagos y por esi mesmu motivu, añade la información, el rei del fútbol nun compareció tampoco a los últimos homenaxes póstumos consagraos a los sos padres.<ref>[http://www.noticiacristiana.com/sociedad/2006/10/fía-de-pele-muerre-de-cancer-yera-preguera-evangelica.html noticiacristiana.com - Sandra Regina Machado]</ref> == Filmografía == * Documental [[TVE]] (2012), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-16-11-12/1581674/ "Conexión Vintage - Aquí está Pelé"] en [[RTVE|RTVE.es]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{wikiquote}} * [http://www.pele.net/ Páxina oficial de Pelé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130714231940/http://www.pele.net/ |date=2013-07-14 }} * [http://newsvote.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5051768.stm?dynamic_vote=ON#vote_sport_worldcuplegends_08_06_2006 World cup legends] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc France Football's Football Player of the Century] * [http://www.retrofootball.com/retroshirts/equipos-nacionales/brasil-mundial-1970.html Legendary Brazil Pele´s T-Shirt] * [http://www.nndb.com/people/236/000024164/ Ficha na NNDB] {{Socesión | periodu = [[1973]] | predecesor = [[Teófilo Cubillas]] | títulu = [[Futbolista del añu en Suramérica]] | socesor = [[Elías Figueroa]] }} {{NF|1940|2022|Pele}} [[Categoría:Futbolistes de Brasil]] [[Categoría:Ministros y ministres de Brasil]] 5np8ts22pmiy00auf726qg1dujm6fvq 0 75276 4496544 4495368 2026-05-26T10:13:19Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496544 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'oxetu celeste}} Un '''cúmulu globular''' (''globular cluster'', n'inglés) ye un tipu de [[cúmulu estelar]] que consiste nuna agrupación de 100.000 a 1.000.000 d'estrelles vieyes (esto ye, de Población II), gravitacionalmente amestaes, con distribución aproximao [[Esfera|esférica]] y qu'orbita en redol a una [[galaxa]] de manera asemeyada a un [[Satélite (lluna)|satélite.]] Son estes estrelles vieyes les que-y dan a los cúmulos globulares el so típicu color doráu, namái visible per duana de la fotografía en color. == Composición == Los cúmulos globulares tán xeneralmente compuestos per cientos de miles d'estrelles vieyes, del mesmu tipu que les que componen el [[bulbu galácticu|bulbu]] d'una [[galaxa espiral]], pero confinaes nun volume de namái unos pocos [[Pársec|pársecs]] cúbicos. Dellos cúmulos globulares (como [[Omega Centauri]] na [[Camín de Santiago (galaxa)|Vía Lláctea]] y G1 en [[Galaxa d'Andrómeda|M31]], la galaxa d'Andrómeda) son extraordinariamente [[Masa|masivos]], del orde de dellos millones de mases solares. Otros, como [[Cúmulu globular M15|M15]] (otru cúmulu de la Vía Lláctea), tienen nucleos desaxeradamente masivos, lo que fai abarruntar la presencia de [[Furacu prietu|furacos prietos]] nos sos centros. Con unes poques esceiciones notables, cada cúmulu globular paez tener una edá definida. Esto ye, toles estrelles d'un cúmulu globular tán cuasi na mesma etapa de la so evolución, lo que suxer que toes se formaron al empar. Foi la reconocencia d'esti fechu, estudiando les diagrames de Hertzsprung-Russell de cúmulos globulares, lo que dio llugar a una primer teoría d'evolución de les estrelles. Los cúmulos globulares tienen una densidá estelar bien alta, de manera qu'esisten fuertes interaiciones ente les sos estrelles componentes y suelen asoceder choques con relativa frecuencia. Dellos tipos exóticos d'estrelles, como les arrezagaes azules (''blue stragglers'', n'inglés), los púlsares milisegundu y les binaries de poca masa emisores de rayos X son muncho más frecuentes nos cúmulos globulares. === Artículos === * Elson, Rebecca; Hut, Piet; Inagaki, Shogo (1987). Dynamical evolution of globular clusters. ''Annual review of astronomy and astrophysics'' '''25''' 565. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1987ARA%26A..25..565E NASA ADS] * Meylan, G.; Heggie, D. C. (1997). Internal dynamics of globular clusters. ''The Astronomy and Astrophysics Review'' '''8''' 1. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1997A%26ARv...8....1M NASA ADS] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.seds.org/messier/glob.html Cúmulos globulares], páxines Messier del SEDS (inglés). * [http://www.seds.org/~spider/spider/MWGC/mwgc.html Cúmulos globulares de la Vía Lláctea] (inglés) * [http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html Catálogu de parámetros de cúmulos globulares de la Vía Lláctea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050622090057/http://physun.physics.mcmaster.ca/Globular.html |date=2005-06-22 }}, por William Y. Harris, Universidá McMaster, Ontario, Canadá. (inglés) * [http://www.mporzio.astro.it/~marco/gc/ Una base de datos de cúmulos globulares] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207102648/http://www.mporzio.astro.it/~marco/gc/ |date=2006-02-07 }}, por Marco Castellani, Observatoriu Astronómicu de Roma, Italia. (inglés) (nun #funcionar en payares de 2012). * [http://www.bellatrixobservatory.org/cvaaI/15/ Estudiu fotométricu de la cefeida V2 en M13] * Periodu, Amplitú y curva de lluz de V38 en M13 * Cúmulos globulares n'otres galaxes (inglés) * Cúmulos globulares n'otres galaxes (otra estimación) (inglés) == Ver tamién == * [[Cúmulos en movimientu]] {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cúmulos globulares]] [[Categoría:Cúmulos estelares]] 3zqu73pvhocuuq8gjijklszvsbr6wf0 0 75322 4496537 4495869 2026-05-26T10:00:29Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea. 4496537 wikitext text/x-wiki {{publicación}} El '''General Catalogue of Variable Stars''' (''Catálogu Xeneral d'Estrelles Variables'' n'[[idioma inglés|inglés]], embrivíu como '''GCVS''') ye un catálogu d'[[estrelles variables]]. La so primer edición, espublizada en [[1948]] pola [[Academia de Ciencies de la URSS]] y correxida por B. V. Kukarkin y P. P. Parenago, contenía 10.820 [[estrella|estrelles]]. La segunda y tercer edición espublizáronse en [[1958]] y [[1968]]; una cuarta edición, en tres volúmenes, espublizóse en [[1985]]–[[1987]] y entendía un total de 28.435 estrelles.<ref>[http://cdsweb.u-strasbg.fr/afoev/var/edenom.htx The names and catalogues of variable stars], páxina web, consultáu'l 19 de setiembre de [[2007]].</ref><ref name="b">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997BaltA...6..296S The General Catalog of Variable Stars (GCVS)], N. N. Samus, O. V. Durlevich, O. V., and R. V. Kazarovets, ''Baltic Astronomy'' '''6''' (1997), páxs. 296–299.</ref> Un cuartu volume nesta cuarta edición, qu'incluyía tables de referencia, espublizóse más tarde, según un quintu volume que contién estrelles variables de fora de la [[Vía Lláctea]].<ref name="b" /> La versión más actualizada del GCVS ta disponible nel [[sitiu Web]] del GCVS.<ref>[http://www.sai.msu.su/groups/cluster/gcvs/gcvs/ Sitiu Web GCVS]</ref> La cuarta edición impresa del GCVS contién coordenaes más precises de les estrelles variables, según variables que'l so recién descubrimientu nun dexó incluyiles na cuarta edición.<ref name="b" /><ref>[http://www.sai.msu.su/groups/cluster/gcvs/gcvs/iii/html/ The combined table of General Catalogue of Variable Stars Volumes I–III, 4th ed. (GCVS4) (Kholopov+ 1988) and Namelists of Variable Stars Nos. 67-78 (Kholopov+, 1985-2008) with improved coordinates], sitiu Web GCVS, consultáu'l 19 de setiembre de [[2007]].</ref> Una versión más vieya del GCVS ta disponible nel serviciu VizieR del [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]] sol nome '''Combined General Catalog of Variable Stars''' (GCVS4.2; base de datos VizieR númberu II/250).<ref>[http://cdsarc.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?II/250 Combined General Catalog of Variable Stars (GCVS4.2)], 2004, versión de GCVS ([[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]]).</ref> == Ver tamién == * [[Llista d'estrelles variables]] * [[New Catalogue of Suspected Variable Stars]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial}} {{Tradubot|General Catalogue of Variable Stars}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Catálogos astronómicos]] [[Categoría:Estrelles variables]] [[Categoría:Catálogos d'estrelles]] [[Categoría:Catálogos d'estrelles variables]] q5dpu703xaclart6db6iw00jrljjqq0 0 77592 4496542 4495370 2026-05-26T10:10:25Z Amasuela 32214 Llactea por lláctea 4496542 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} Les '''coordenaes celestes''' son el conxuntu de valores que, acordies con un determináu [[sistema de referencia]], dan la [[posición]] d'un oxetu na esfera celeste. Esisten diverses coordenaes celestes según cuál seya'l so orixe y planu de referencia. Una primer clasificación, en dos grandes grupos, atiende si trátase de coordenaes cartesianes o coordenaes esfériques. doc 2 == Clasificación de los sistemes de coordenaes celestes == === Según el sistema de coordenaes === ==== Sistemes basaos en coordenaes cartesianes ==== Nes [[coordenaes cartesianes|coordenaes reutangulares o cartesianes]] tómense tres exes —x, y, z— perpendiculares ente sigo, y que se crucien nun puntu orixe que puede ser el [[Sol]] ([[Coordenaes heliocéntriques]]) o la [[Tierra]] ([[Coordenaes xeocéntriques]]). Por exemplu un puntu P (x,y,z). :Emplégase en dellos casos pal [[Sistema Solar]]. :La so unidá ye la [[Unidá Astronómica]] UA o tamién el km. ==== Sistemes basaos en coordenaes esfériques ==== [[Archivu:Horizontal coordinate system 2.svg|right|350px]] Les [[coordenaes esfériques]] emplegaes pa '''superficies esfériques''' -la esfera celeste, la superficie d'un [[planeta]] : P'asitiar un puntu precisa dos [[ángulu|ángulos]] y una distancia. : Por exemplu un puntu <math>P(r,\Phi,\theta)</math> que forma un ángulu <math>\Phi</math> cola exa X y un ángulu <math>\theta</math> cola exa Z, rellaciónase coles coordenaes cartesianes por aciu: :::<math> x=r \cos \phi \sin \theta \,</math> :::<math> y=r \sin \phi \sin \theta \,</math> :::<math> z=r \cos \theta \,</math> La mayor parte de les coordenaes celestes son coordenaes esfériques. N'[[Astronomía]] la posición d'un astru determínase polo normal per aciu coordenaes polares o esfériques. Sicasí y cuidao qu'en principiu la distancia r ye desconocida, solo va esmolecenos la direición OP del astru, determinable per aciu dos coordenaes. Lo que facemos ye proyeutar tolos astros sobre una esfera de radiu arbitrariu, que denómase [[esfera celeste]]. Tal esfera ta centrada nel observador. En realidá l'observador, prescindiendo d'irregularidaes topográfiques namái ve una semiesfera celeste, llindada por un planu que pasa pol pie del observador y que corta a la esfera celeste nun círculu denomáu [[horizonte]]. === Según la posición del observador === Atendiendo a la posición del observador, estrémense: * [[Coordenaes topocéntriques]]: El so centru ye'l mesmu observador * [[Coordenaes xeocéntriques]]: Centraes nel centru de la Tierra * [[Coordenaes heliocéntriques]]: El centru de referencia ye'l centru del [[Sol]] * [[Coordenaes baricéntriques]]: El so orixe ye'l [[centru de mases]] del Sistema Solar * [[Coordenaes galáctiques]]: Céntrase nel centru de la [[Vía Lláctea|nuesa galaxa]] que dende la nuesa posición nel [[Sol]], allúgase na [[constelación]] de [[Saxitariu (constelación)|Saxitariu]]. Atendiendo a que los sos valores dependan o non de la posición del observador les coordenaes clasifíquense en: * [[Coordenaes llocales]]: [[Coordenaes horizontales]] y [[Coordenaes horaries]] * [[Coordenaes llocales|Coordenaes non llocales]]: [[Coordenaes ecuatoriales]], [[Coordenaes eclíptiques]], [[Coordenaes galáctiques]] === Según el planu de referencia === [[Archivu:Coordenadas ecuatoriales.png|right|350px]] Considerando'l planu de referencia tiénense: * [[Coordenaes horizontales]]: Planu de referencia: l'[[horizonte]] del observador :Orixe: topocéntricu :Coordenaes: [[azimut]] y [[altor (astronomía)|altor]] o [[distancia cenital]] * [[Coordenaes horaries]]: Planu de referencia: l'[[ecuador celeste]] y el [[meridianu celeste]] del observador :Orixe: topocéntricu :Coordenaes: [[ángulu horariu]] y [[declinación (astronomía)|declinación]] * [[Coordenaes ecuatoriales]]: Planu de referencia: l'[[ecuador celeste]] :Orixe: xeocéntricu :Coordenaes: [[ascensión reuta]] y [[declinación (astronomía)|declinación]] * [[Coordenaes eclíptiques]]: Planu de referencia: la [[eclíptica]] :Orixe: xeocéntricu o heliocéntricu :Coordenaes: [[llargor celeste]] y [[llatitú celeste]], o llargor y llatitú eclíptiques * [[Coordenaes galáctiques]]: Planu de referencia: el planu de la [[Vía Lláctea]] :Orixe: el centru de la [[Vía Lláctea]] :Coordenaes: [[llargor galácticu]] y [[llatitú galáctica]] == Sobre la midida d'ángulos == Los [[ángulu|ángulos]] mídense en [[radián|radianes]] o [[grau sesaxesimal|graos]], pero n'[[astronomía]] tamién se miden n'[[hora|hores]]. Un ángulu de 1 hora tien 15[[grau sesaxesimal|º]]. L''''[[ángulu horariu]]''' y la '''[[ascensión reuta]]''' podríen midise en [[grau sesaxesimal|graos]] pero míndense n'[[hora|hores]]. Los sos divisores son: 1 hora = 60 [[Minutu (ángulu)|Minutos]] (min) 1 [[Minutu (ángulu)|Minutu]] = 60 [[Segundu (ángulu)|segundos]] 1 min = 60 s Una rellación útil ye 1 [[Grau sesaxesimal|º]] = 4 [[Minutu (ángulu)|Minutos]]. L'[[Ascensión reuta]] ye un ángulu que se mide n'hores, minutos y segundos. Asina AR=3 h 25 min 13 s = 3,4202777... h= 51,304166..º =51 º 18 ' 15 " == Conversión de coordenaes == La [[conversión de coordenaes celestes]] permite pasar d'unes coordenaes a otres por casu d'eclíptiques a ecuatoriales, como otra conversión va dexanos pasar d'ecuatoriales a horaries, les conversiones socesives déxennos cualquier tresformamientu ente coordenaes. Supongamos qu'un día reparamos un oxetu en coordenaes horizontales, si anotamos la nuesa posición sobre la Tierra y l'intre temporal vamos poder aportar hasta les coordenaes ecuatoriales o eclíptiques. == Ver tamién == * [[Sistema de coordenaes]] * [[Coordenada xeocéntrica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Celestial coordinate systems|sistemes de coordenaes celestes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Coordenaes celestes]] pdtbkaqz4ayby0ynlase3esk5fmjy0f 0 79649 4496297 4130704 2026-05-25T18:48:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496297 wikitext text/x-wiki {{monte |mapa=Asturies }} El '''puertu de Payares''' ye un puertu de monte asitiáu n'España. Tratar de la principal vía de comunicación per carretera gratuita ente [[Principáu d'Asturies|Asturies]] y el Pandu Central. Esiste una autopista alternativa de peaxe, la AP-66. Con una altitú de 1378 metros, ye conocíu poles [[Nevada|nevaes]] que recibe pel hibiernu, les sos [[Borrina|borrines]] nes nueches de [[branu]], les sos rimaes que lleguen hasta'l 17 % oficialmente y pola  cercanu estación d'esquí, Valgrande-Payares. == Importancia == Tanto la carretera N-630 como les víes de [[ferrocarril]] aprovechen el mesmu pasu natural, siguiendo los valles del [[ríu Payares]] na aguada asturiana y del ríu Bernesga na lleonesa. [[Ficheru:PuertoDePajares.jpg|miniaturadeimagen|Vista del puertu.]] Llévense dellos años trabayando nos túneles de Payares que van dexar el pasu de trenes d'alta velocidá ensin necesidá de xubir al puertu. Sicasí, les obres retrasáronse por cuenta de problemes con acuíferos que llegaron a desabastecer a pueblos de la contorna<ref>{{cita publicación |url=http://www.lacronicadeleon.es/2009/12/01/comarcas/los-pueblos-afectados-se-unen-en-contra-de-adif-59475.htm |títulu=Los pueblos afectados se unen en contra de Adif |autor=E. Niño |obra=[[La Crónica de León]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140203062303/http://www.lacronicadeleon.es/2009/12/01/comarcas/los-pueblos-afectados-se-unen-en-contra-de-adif-59475.htm |fechaarchivu=3 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203062303/http://www.lacronicadeleon.es/2009/12/01/comarcas/los-pueblos-afectados-se-unen-en-contra-de-adif-59475.htm |archivedate=2014-02-03 |fechaaccesu=2016-05-30 }}</ref> == Ver tamién == * [[Puertos de monte más altos del mundu]] * [[Rampla de Payares]] == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ḷḷena]] [[Categoría:Puertos de monte d'Asturies]] [[Categoría:Puertos de monte de Castiella y Lleón]] 0clbpo0436m7chu374mus3xb9d24ucn 3 80006 4496505 4489385 2026-05-26T07:59:23Z Limotecariu 735 /* Lláctea, con acentu */ nueva seición 4496505 wikitext text/x-wiki '''Ye una llástima qu'escaeza mas rápido de lo qu'apriendo..pero asina son les coses..''' reflexón personal.. [[Archivu:PODY barnstar.png|thumb|200px|right|Esti usuariu ye'l 4<sup>u</sup> de la [[Wikipedia n'asturianu]] con más númberu d'ediciones.]] [[Ficheru:Escudo gijon.svg|100px|miniaturadeimagen|izquierda]] [[Ficheru:Grado.svg|75px|miniaturadeimagenGrau]] [[Ficheru:Escudo de Yernes y Tameza.svg|75px||Yernes y Tameza]] Hola a toos, El mio nome d'usuariu ye Amasuela y el mio nome real Luis, acompáñovos dende agostu 2006, aunque con periodos d'inactividá, pel momento correxíu erros d'otres páxines. Solo soi unu de los '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}''' usuarios activos nesti proyectu. Saludos a toos… -- {{Babel2|en|This user is able to contribute with an '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Inglés mediu|intermediate]]''' level of '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Inglés|english]]'''.[[Categoría:Usuarios por idioma - Inglés mediu|{{PAGENAME}}]]}}<noinclude></noinclude> {{BabelN|ast|Esti usuariu ye un falante, ye un dicir '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu mediu]]''' d''''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu-|asturianu]]'''.<includeonly>[[Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu nativu|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude>[[Categoría:Plantíes d'usuariu - ast- ]]</noinclude>}}<noinclude></noinclude> {{BabelN|gl|{{lang|es|Este usuario es un lector '''[[:Category:Usuarios por idioma - Español nativu|nativo]]''' de '''[[:Category:Usuarios por idioma - Español|español]]'''.[[Category:Usuarios por idioma - Español nativu|{{PAGENAME}}]]}}}} == Títulos == Hola Fotoasturias, gracies pola torna de tantos artículos, pero yera bueno traducir tamién los títulos. Si non los alministradores tendrán una gran xera corrixendo les tos ediciones. __[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 21:45 15 xun 2016 (UTC) ==D'alcuerdu== D'alcuerdu eso voi faer nes siguientes, pido esculpes. Ye una pena'l que yo nun pueda camudar los títulos, Gustaríame que me dierais la oportunidá de reparar esi erru en cada páxina, nun quixera cargar de trabayu a el alministradores. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:41 18 xun 2016 (UTC)([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:18 16 xun 2016 (UTC) : Buenes, Fotoasturias, igualmente con relación con esti tema quería comentate que nos artículos, cuando se fala d'obres lliteraries o títulos de películes faise una tradución del títulu al asturianu y asina dase'l casu, por exemplu en [[La moza de la Perlla]] que se diz: "''Girl with a Pearl Earring'' (traducida como La moza de la perlla n'España y La moza col arete de perlla en Llatinoamérica), película basada na novela", cuando ye evidente qu'esi nun puede ser el títulu que se-y dio n'España. Según creo recordar el criteriu de la nuestra wikipedia ye dexar el títulu na llingua orixinal, o la so versión n'español si ye que la tuvo, salvo qu'hubiera versión n'asturiano. Un saludu. --[[Usuariu:Zato-ino|Zato-ino]] ([[Usuariu alderique:Zato-ino|alderique]]) 05:38 7 xnt 2016 (UTC) :: El criteriu ye dexar el títulu orixinal de la obra a nun ser que tenga versión n'asturianu. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:07 7 xnt 2016 (UTC) --------- Buenes Zato-ino, Entendíu, de nun haber película n'Asturianu, ponse'l títulu de la versión n'Español. hai otra mas que voi iguar, de "Viaxe al centru de la tierra", versión de 1959. (camudáu) Disculpame por non saber interpretalo. '''Yá esta camudáu'l título.''' anoto tou lo que m'indiques. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:21 7 xnt 2016 (UTC) ==Categorizar== Agradézote fondamente l'esfuerzu que tas faciendo creando tantos artículos y, polo xeneral, tán mui bien. Sicasí, hai dalgo que te falta y ye amesta-yos al final del tou una categoría. Si tienes duldes que nun te dea reparu preguntar. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:07 7 xnt 2016 (UTC) ==Gracies "Vsuarezp"== Gracies poles tos palabres, te estimo d'igual manera lo que dices alrodiu del mio trabayu, seguro que lo que me propones ye lo mas fayadizu, pero bonalmente, non se como faelo, asina que va estimar cualquier indicación que me facilite faer lo que me comentes. Munches Gracies rapaz. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:34 7 xnt 2016 (UTC) :[https://es.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorizaci%C3%B3n Equí tienes], en castellanu, una esplicación amañosa de cómo añader categoríes. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:40 12 xnt 2016 (UTC) == Referencias -> Referencies == Hola, Fotoasturias. Cuando faigas tornes tate sollerte de traducir toles seiciones, normalmente dexes "Referencias" en castellán y hai que dir corrixéndolo d'artículu en artículu. --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 11:23 12 xnt 2016 (UTC) ======= D'alcuerdu..asina lo fadré Gracies, caray, voi de fallu en fallu.. Cuando-yos referencies sían en otru idioma non nacional, creyí lleer que debía d'ignorales, a pesar de qu'hai referencies n'Inglés realmente interesantes. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:27 12 xnt 2016 (UTC) ==Si hai dalgún wikipedista na zona Grau-Uvieu== Podía invitalu a un café y preguntai dalgunes duldes que por mas que lleo -yos instrucciones non acabo de entendeles. Vos vais dicir.. De faer un trabayu decente a faer un mal trabayu, hai un pasu.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:01 12 xnt 2016 (UTC) ==Interrupción temporal de tradiciones en Wikipedia== Viendo los errores que cometo con el consiguiente trabajo de enmienda a todos mis fallos para otros wikipedistas, interrumpo mis acciones en wikipedia, leeré todo lo que pueda de las normas, aunque lo he hecho hasta ahora y puede que sean instrucciones claras para un iniciado, pero no lo es para mi, Gracias por vuestra ayuda y pido disculpas por las molestias. Viendo los erros que cometo col consiguiente trabayu d'enmienda a tolos mios fallos pa otros wikipedistas, atayo les mios acciones en wikipedia, voi lleer tou lo que pueda de les normes, anque lo fixi hasta agora y pue que sían instrucciones clares pa un empecipiáu, pero nun lu ye pal mio, Gracies pola vuesa ayuda y pido esculpes poles molesties. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:14 12 xnt 2016 (UTC) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Gracies :Teniendo en cuenta la xera que ties, yo nun lo dexaría, porque siempre que miro la wikipedia veo los tos artículos y bien. Lo único cuando vayas a finar con una torna que cambies el "Referencias" por "Referencies" (yá vi que la torna automática del castellán déxalo asina) y que cuando espublices l'artículu lu edites un momentín p'amesta-y una categoría o dos ;) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 15:32 12 xnt 2016 (UTC) Non te entendiera, comprobé que efectivamente lo de referencies nun salía como referencies, igual qu'enllaces esteriores, que tamién sale en castellán. Toi lleendo y reparando les postreres que subí,. Utilizaba como ayuda a la traducción un programa qu'agora non alcuentru, indicábame les páxines que nun taben traducíes, le ponía titulo e iba traduciendo y corrigiendo por párrafos, pero perdí l'enllaz y nun lo atopo, estimaría indicáresme por aciu un enllaz por onde s'atopa, yo llegaba a esta ayuda de traducción por aciu esti enllaz : """https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:ContentTranslation""" pero ágora diezme que non existe la páxina. Podies mandfame el enllaz [[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:23 12 xnt 2016 (UTC) == Non te entendiera == Non te entendiera, comprobé que efectivamente lo de referenciAs nun salía como referenciEs, igual qu'enllaces esteriores, que tamién sale en castellán. Toi lleendo y reparando les postreres que subí,. Utilizaba como ayuda a la traducción un programa qu'agora non alcuentru, indicábame les páxines que nun taben traducíes, le ponía titulo e iba traduciendo y corrigiendo por párrafos, tamién me marcaba los artículos que llevaba nel mes y nel añu, pero perdí l'enllaz y nun lo atopo, estimaría indicáresme por aciu un enllaz por onde s'atopa, yo llegaba a esta ayuda de traducción por aciu esti enllaz : """[[https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:ContentTranslation]]""" pero ágora diezme que non existe la páxina. Podies mandfame el enllaz [[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) Sigo leyendo todas eses coses que me dices… La cosa ye establecer un orde, un fluxu de trabayu pa cada palabra, viendo lo que falta y lo que puede añedir, creo qu'entiendo. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:23 12 xnt 2016 (UTC) Disculpes.. :Ye verdá, a min tampoco me furrula. Teniendo'n cuenta que ye una beta ye normal. Cuando vuelva a salir siguimos utilizándolu. Igualmente, si precises d'un traductor automáticu prueba http://di098.edv.uniovi.es/apertium/comun/traductor.php, que maxino que será la máquina qu'utilicen pal traductor de Wikipedia. Copies y pegues el testu en castellán, salte abaxo la torna, revísesla y cópiesla equí, amestes les referencies que faiga falta y marques les palabres que quies que redirixan a otru artículu y ya tá, un poco más abegoso que col traductor de Wikipedia, que nos aforraba esa xera, pero Eslema tien un bon traductor, pa que nun faiga falta tornar too a mano ;) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 17:35 12 xnt 2016 (UTC) == Vaya ! == Voi Tener que probalu, yo conozo'l Eslema, igual íguase'l otru, MUCHES GRACIES --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:52 12 xnt 2016 (UTC) == Cuestiones rellacionaes cola llingua en «[[Macizu de Altái]]» == Hola, Fotoasturias. Bienveníu a la Wikipedia n'asturianu. Espero que te pete. Vi dellos erros na to postrer torna. Quiero esponételos pa que los corrixas. * N'asturianu cuando la preposición «de» (y otres) introduz una pallabra qu'entama per vocal, entós apostrófase. Poro, el títulu tá mal: ye «d'Altái» y non *«de Altái». Lo mesmo colos pronomes átonos. * Del mesmu mou, cuando una pallabra termina per vocal y la siguiente tamién comienza per vocal, la preposición s'apostrofa cola segunda, non cola primera. Asina, dizse «como l'''Ek-tagh''», «como l'Ulan-daben», «ente l'Altái» y otros. * La espresión «por cuenta de» quier dicir 'polos medios de [daqué o daquién]' y tamién 'por culpa de [daqué o daquién]'. Polo tanto nun tien munchu sentíu usala en cuentes de 'por razón de', 'a causa de', 'pola mor de'. * «Monte» ye un sustantivu masculín: «Los Montes Doraos d'Altái fueron declaraos [...]». * «Cordal» lo mesmo. «El cordal ye tamién conocíu [...]». * «Pandu» tamién. «[...] pol gran pandu [...]». * «Cume» tamién ye masculín, nun t'enguedeyes. «[...] qu'el so cume ye'l [...]». * N'asturianu, en xeneral dempués de los relativos nun pue ponese'l pronome átonu en posición enclítica, ye dicir, tres del verbu. Asina, ye «que s'espurre» y non *«que espurrese» (y amás equí na forma incorreuta hai dos fallos más: l'apóstrofu y l'acentu). * Correiciones d'ortografía: ** «allugáu», con acentu. ** «respeutivamente». ** Ye «bultable», non *«vultable». Nun sé si se m'escapó dalgún erru. Tá mui bien traducir col Eslema, pero fai'l favor de revisar les tornes enantes d'espublizales. Ye meyor qu'igües los fallos enantes de siguir coles tornes. Munchos saludos, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 14:07 13 xnt 2016 (UTC) ==Muchas Gracias== Muchas gracias Tovko, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) Agradezco todas sus indicaciones, correcciones y puntualizaciones he dedicado la mañana de hoy a intentar corregirlo, me dirijo a Usted en Castellano, para evitar el que tenga que corregirme al expresarme en Asturiano, que como ya ha comprobado no me expreso bien en mi lengua. Lo cierto es que llevo toda mi vida hablando un híbrido de Español y Asturiano, y ya habrá comprobado que no tengo conocimientos académicos de mi lengua, he estado los últimos cuarenta años de mi existencia rodeado de personas que hablan el Asturiano como lengua nativa, (pueblos y aldeas) y los entiendo y me entienden, he puesto que poseo conocimientos intermedios porque así lo considero, pero me maravilla leer como se expresa Usted. Me apoyo para hacer traducciones con el traductor beta que utiliza Wikipedia y Eslema si tengo dudas en el título del artículo, como veo al traducir el Macizo de Altaí no lo hizo correctamente y yo no supe ver la incorrección. El caso es que llevo casi Ochocientas páginas traducidas y tras haber recibido su comentario de ayer, me ha hecho ver, al menos tengo ese sentir, que no tengo ni idea, por lo que no se si será conveniente comprar unos un diccionario Español - Asturiano, o interrumpir mi actividad, viendo esto último como mas probable. Tovko le agradezco mucho sus comentarios y le ruego disculpe las molestias. Gracias por su tiempo. Atentamente --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:26 14 xnt 2016 (UTC) == Munches gracies == ==Munches Gracies== Munches gracies Tovko, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) Estimo toles sos indicaciones, correcciones y puntualizaciones, dediqué la mañana de güei a intentar correxilo, dirixo a Usté en Castellán, pa evitar el que tenga que correxime al espresame n'Asturianu, que como yá comprobó nun espreso bien na mio llíngua. Lo cierto ye que llevo tola mio vida falando un híbridu d'Español y Asturianu, y yá comprobaría que nun tengo conocencies académiques de la mio llingua, tuvi los últimos cuarenta años de la mio esistencia arrodiáu de persones que falen l'Asturianu como llíngua nativa, (pueblos y aldegues) y entender y entiéndenme, he cuidao que tengo conocencies entemedies porque asina lo considero, pero maravíame lleer como s'espresa Usté. Sofito pa faer traducciones col traductor beta qu'utiliza Wikipedia y Eslema si tengo duldes nel títulu del artículu, como veo al traducir el Macizu de Altaí nun lo fixo correchamente y yo nun supi ver la incorreición. Recibiendo'l so comentariu d'ayeri, fíxome ver, siquier tengo esi sentir, que nun tengo nin idea, polo que non se si va ser conveniente mercar unos un diccionariu Español - Asturianu, o atayar la mio actividá, viendo esto últimu como mas probable. Tovko estímolu enforma los sos comentarios y ruégolu esculpe les molesties. Gracies pol so tiempu. Atentamente --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:26 14 xnt 2016 (UTC) == Taller de Wikipedia == Bones Fotoasturias, los próximos díes 26 y 27 de xunetu voi impartir en Xixón un Taller de Wikipedia n'asturianu, ye gratuitu pero con places llimitaes. Si tas interesáu n'apuntate puedes [https://cultura.gijon.es/eventos/show/35082-festival-arcu-atlanticu-2016-wikipedia-en-asturiano/ informate equí] o entrugame lo que quieras. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:45 13 xnt 2016 (UTC) ========== Bones --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Claro que toi comenenciudu, va ser bien interesante. Dime si ye abondu que te lo diga pa tar inscritu, o si precisu faelo na web del Arcu atlánticu. Muches Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:48 14 xnt 2016 (UTC) [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Llamé a llas oficines del Conceyu de Xixón pa inscribime nel Cursu, dícenme que tengo que tener tarxeta ciudadana, qu'ensin ella nun ye posible, fotografíes, desplazamientu a Xixón a una oficina d'atención al ciudadanu, y yo creo qu'hai que tar empadronáu, nun ye seguro que se pueda per corréu electrónicu, esto ye que non se como acturar, yá falar con ellos ye una carrera de fondu, torgues, colos teléfonos. Pa el mio que ye pa xente de Xixón, porque pa tener la tarxeta de ciudadanu hai que tar empadronáu Sía comoquier Tovko yá me diz que debo d'atayar les traducciones coméntame y eso yá ye atayante: "El problema ye, collaciu, qu'equí espresámonos n'asturianu y non n'amestáu (que de xuru ye l'híbridu que falas)." Ye tou Gracies Vitor. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:49 14 xnt 2016 (UTC) --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:32 14 xnt 2016 (UTC) :Bones de nuevo, entrugué y nun fai falta tar empadronáu pa tener la tarxeta ciudadana. Agradeceríate que ficieres un esfuerzu pa poder apuntate y poder solucionate toles duldes, ye indispensable la to participación nesti proyeutu porque nun vamos sobraos de manes. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 16:42 16 xnt 2016 (UTC) ------- [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Gracies Vitor, voi faer tou lo posible pa sacar la tarxeta ciudadana y encontie al Cursu, anque non se si lleísti que ne dixo TovKo que dexe de traducir porque'l mio Asturianu tien munchos erros y que van acabar echándome, amás ayeri yá me dixeron que dexara de faer babayades. Puedes lleer a continuación los comentarios que me fizo, percima y per debaxo d'esti comentario, nun hai nada peor so estes circunstancies que ser educáu.. Voi Intentar iguar lo lo de Xixón. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 22:22 16 xnt 2016 (UTC) == De nada, pero avisu == A min nun me disgusta falar n'asturianu. El problema ye, collaciu, qu'equí espresámonos n'asturianu y non n'[[Amestáu (rexistru)|amestáu]] (que seguramente ye l'híbridu que falas), asina que nun pues siguir coles traducciones si nun conoces la llingua. Yá tenemos enforma d'artículos mal tornaos como pa qu'amestemos más a la llista. Yá te dixi que tá perbién l'Eslema, pero como tolos traductores automáticos, tien fallos y dacuando graves y ye obligao revisar los resultaos. Entá nun vi les tos correiciones nel artículu. Pídote por favor que nun sigas tornando si nun tas seguru dafechu de lo que faes, porque nos das xeres innecesaries. Ponte primero a correxir los erros. Pa deprender la llingua hai páxines guapes n'Internet, como [http://asturies.com/espaciuytiempu/deprendiasturianu esta]. Tamién tienes una llista llibros [[Wikipedia:Chigre/Ortografía|equí]]. Faime casu, por favor. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 16:11 14 xnt 2016 (UTC) == De nada, pero avisu == Contestación. Recibíu, Y entendíu tou, lo dicho y lo que diz ente llínees.. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:40 14 xnt 2016 (UTC) === Revisión de la to torna en [[Compango]] === Póngotelo too en negrina pa que lo veas fácilmente: * Pa entamar, el títulu tamién tá mal: n'asturianu dizse «'''compangu'''». * Lo qu'en castellanu ye'l «tocino entreverado» n'asturianu ye'l «'''tocín entevenao'''» (fíxate'l neutru del axetivu). * Lo que nun se pue facer ye introducir en metá la fras un infinitivu. Polo tanto, dizse «[...] que '''s'añade''' [...]». * «atopara'l» → «'''atopase'l'''». Fallu perclaru provocáu por un erru nel artículu en castellanu y por nun revisar la torna. * «envasado» → «'''envasáu'''». * «'''vacíu'''», con acentu. * «cárnico» → «'''cárnicu'''». * «namá» → «'''namái'''» o «'''namás'''». * N'Asturies nun tenemos eso del «tentempié». Quiciabes podríes dicir a cencielles «comida ente hores». Esisten «les once», que ye la comida llixero que se toma enantes de la xinta, pero nun creo que seya apropiao pa esti contestu. * «[...] la morciella''''l''' chorizu [...]» → «[...] la morciella''', el''' chorizu [...]». Ye que, si nun pones la coma, el sintagma quier dicir «la morciella del chorizu». * «por que» → «'''pa que'''». Tampoco nun pillo por qué nun correxisti esto, ye mui obvio. * «sueli» → «'''suel'''». * «'''débese'''» con acentu. * El traductor nun pue detectar los pronomes átonos, impersonales o reflexivos. «'''Cómense'''». Nun faigas más tornes. Si non echaránte d'equí y yo nun soi alministrador pa torgalo. Yá sabes que tienes el mio alderique pa entrugame lo que quieras sobro la llingua. Saludos, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 12:21 15 xnt 2016 (UTC) == Compangu == Recibido y entendido de nuevo, claramente. Siento haberle contrariado de nuevo, cuando ayer le deje mi mensaje de que entendía todo lo que me decía eran las '''19:40 14 xnt 2016''' (UTC), en contestación a su escrito "De nada, pero avisu" el cual Usted escribió Tokvo (alderique) '''16:11 14 xnt 2016 (UTC),''' que yo contesté a las '''19,40'''-'''hora en la que lo leí, en ese momento interrumpí las traducciones''', lo del compango fue a las 12,58 horas, antes de que me escribiese Usted, cinco horas antes. Ese mismo día, subí algunas imágenes hechas expresamente para determinados artículos, como la de tortilla de pataques, en el título, que no cambié, dice "tortiella de patates", foto de cebollas rellenas, frixuelos, ristras de chorizos o morciellas. También asigné categoría "Gastronomía d'Asturies" a platos de nuestra gastronomía, sin categoría, creo recordar que sin tocar texto alguno. '''Considerelas interrumpidas''', aunque seguiré subiendo fotografías de precisarse mejorar algunas de las existentes. 11:02 15 jul 2016 (dif | hist) . . (+19)‎ . . Tortiella de patates ‎ (edición actual) 11:01 15 jul 2016 (dif | hist) . . (+7)‎ . . Tortiella de patates ‎ 19:59 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-208)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ 19:57 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-128)‎ . . Usuariu:Fotoasturias ‎ (edición actual) 19:51 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+26)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎De nada, pero avisu) 19:49 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+461)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎Taller de Wikipedia) 19:47 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-63)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎Munches Gracies) 19:40 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+205)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎De nada, pero avisu) 15:39 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+45)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (edición actual) 15:37 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:36 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (→‎Ingredientes) 15:36 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+12)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (→‎Rellenu) 15:29 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:29 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+91)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:23 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+39)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:21 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+30)‎ . . Frixuelu ‎ (→‎Degustación) (edición actual) 15:20 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Frixuelu ‎ 15:19 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-7)‎ . . Frixuelu ‎ 13:57 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-1)‎ . . Tortiella de patates ‎ 13:56 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+82)‎ . . Tortiella de patates ‎ 13:01 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+90)‎ . . Chorizu ‎ (edición actual) 12:58 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+2996)‎ . . N Compango ‎ (Creada traduciendo la páxina «Compango») (edición actual) (Etiqueta: Traducción de contenido) Eso es todo Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:02 15 xnt 2016 (UTC) :¿Qué fixisti? ¿Pa qué crees otra vegada [[Compangu|la páxina]]? Y amás les correiciones tán a medies. Esiste la ferramienta de treslladar. Tu pues facelo. Dexa de facer esti tipu babayaes que, como te digo, van espulsate. Yá-y punxi l'avisu de borráu al artículu orixinal porque tien más fallos. Nun yes un novatu. Entama a correxir '''agora mesmo'''. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) Tokvo (alderique) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) ===Entama a correxir agora mesmo=== Buenos días --Tokvo (alderique) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) Una cosa es que tenga atribución para hacer algo y otra cosa es que sepa hacerlo, cuando Usted marcó en negrilla en "Compangu" lo que tenía que hacer, lo hice, aunque me dice que sigue teniendo fallos, busqué cada palabra y fui sustituyendo conforme me indicaba la negrilla, y ya que me remarcó que incluso el título estaba mal, lo cambié, porque la aplicación de traducción permite hacerlo, según veo, mal hecho. Llevo en Wikipedia hace diez años, pero por razones que no vienen al caso, he estado ausente de ella y recomencé hace unos meses, y no recuerdo nada de lo anterior, por razones que tampoco vienen al caso explicar. '''“A ver si l'usuariu se compromete a correxilu”''' En las páginas de discusión de Compango y Compangu, puse, repito, en cada una de ellas, que había que unificar las páginas manteniendo la de Compangu, que podría haberlo hecho, no lo dudo, así que no lo hice porque no se como hacerlo. '''Pongo nota en Compango y Compangu, en sus respectivas páginas de discusión, en la fecha y hora indicadas. 19,36 15 xnt''' : Xuntar Compango n'Asturianu con Compangu n'Asturianu, prevaleciendo ésti últimu. Gracies --Fotoasturias (alderique) 19:36 15 xnt 2016 (UTC) Hay un proverbio Macua que viene a decir "No se enseña el camino indicándolo con el dedo, sino caminando delante", pero eso no funciona aquí, y yo a pesar de lo que leo, no siempre doy con la solución. '''Yo no me niego a hacer nada, faltaría mas''', pero para hacer cosas hay que tener dominio de unas técnicas que no he aprendido aún, y visto lo visto, mejor no hacerlo que meter la pata. Por otra parte, no es muy edificante que use estos medios para insultarme, no me vuelva a llamar babayu, no se lo pongo en negrilla, ninguna de las acepciones del término me gusta, las encuentro despectivas. Es evidente, intuyo en que es Usted una persona preparada, de conocimientos, lo que me recuerda que alguien dijo "Todos somos unos ignorantes, pero no todos ignoramos lo mismo". Yo le he tratado con respeto, porque no hay otra forma de tratar a todo el mundo, máxime cuando no me conoce de nada, NO me apresure con semejante orden, exigencia y urgencia, leo esto por la mañana, pero me lo dijo Usted a las 12 de la noche del día anterior, no lo haga ni con negrilla ni sin ella, "Entama a correxir agora mesmo", por muy ignorante que me considere, un respeto, no me pise, ya no tengo edad para recibir improperios de nadie, cuando siendo joven no lo he admitido, menos ahora. '''Hace unos meses''' acudí a un taller de Wikipedia que creo se llamaba WikiAsturias, que se celebraba a instancias de Wikipedia en las Bibliotecas públicas. '''Hace unas semanas''' solicité si habría en mi entorno algún wikipedista que me pudiese ilustrar acerca del modo de trabajar en este medio, el uso de sus herramientas, resolver dudas y que me ayudase a establecer un flujo de trabajo. '''Hace unos días''' fui invitado a “Wikipedia n'asturianu nel Festival Arcu Atlánticu 2016 Wikipedia n'asturianu nel Festival Arcu Atlánticu 2016”, aunque parece ser que se hace para personas que residan en Gijón, pues exigen disponer de la tarjeta de ciudadano, así que no es falta de interés por mi parte el aprender a trabajar mejor, sinceramente creo que en wikipedia las instrucciones en red están muy dispersas, aunque si nadie dice nada, debo de entender que se considera un buen método. Y es curioso que unos días antes de que Usted me escribiese por primera vez, acerca del Macizu d´Altái, consulto y es exactamente un día antes, yo, había escrito en mi página de discusión lo siguiente: INTERRUPCIÓN TEMPORAL DE TRADUCCIONES EN WIKIPEDIA. Volveré a revisar comparando con sus instrucciones en negrilla en la página "Compangu", a ver si doy con lo que omití de sus instrucciones, '''''pero vuelvo a repetir muy a mi pesar no se donde esta la aplicación "Trasladar"''''', así que no es negativa por mi parte a enmendar, sino desconocimiento de como se hace. Alguien dijo que cuando no se pueden decir cosas buenas acerca de circunstancias diversas… es mejor callarse, eso haré. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:22 16 xnt 2016 (UTC) He corregido Texto de Compangu, encontré dos palabras mal. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:49 16 xnt 2016 (UTC) :Voy a escribirte en castellano porque parece que tienes dificultades con el asturiano. * Primero, yo ya te digo que te puedo (y si quieres, te voy) a ayudar a aprender asturiano, o al menos algo de él (mediante IRC sin más complicación). Ahora bien, no puedes ir editando contenidos y traduciendo artículos en una lengua de la que tú mismo has reconocido tener un nivel deficiente como si fuera esto una pradera. Te digo estas cosas, como te he dicho, para que no te expulsen de la Wikipedia. * También te puedo ayudar a cosas de la interfaz de la wiki, pero bueno, tampoco es tan difícil, el funcionamiento es el mismo que en la Wikipedia en castellano. El botón de trasladar se encuentra justo al lado del del historial. Es posible que metas la pata, pero tienes que hacer un esfuerzo por deshacer la equivocación. El desconocimiento de las normas no exime de su cumplimiento, lo deberías saber. Haberlo dicho antes de ponerte a editar. Razón por la que no te admito que me sueltes ahora ese proverbio intentando aleccionarme. * Me parece muy bien que tengas intención, pero si no corriges lo que te digo a mí no me sirve de nada. Y se me hace difícil pensar que te falta tiempo porque tu contribución en la versión en castellano es diaria. Por eso hablé del compromiso. Las correcciones siguen estando a la mitad. Razón por la cual te apremié y te dije que corrigieras ahora mismo. Evidentemente «ahora mismo» quiere decir «cuanto antes», no que empezaras a corregir justo cuando puse el mensaje. * Yo no te he faltado al respeto. Sigo reafirmándome en que lo que has hecho son tonterías, cosas sin sentido ninguno, algo que tú mismo deberías reconocer. * Te escribí la corrección porque el artículo estaba mal. No sé qué contradicción ves con tu aviso de dejar las traducciones. Y de todas formas que me digas esto no te deja bien parado, porque la traducción de «[[Compango]]» la hiciste después de que te pusiera el aviso. De ti depende, compañero. Aquí todos te ofrecemos nuestra ayuda, pero si andas por ahí editando antes de que te den la ayuda necesaria no seré yo el que impida que los administradores te bloqueen. Te vuelvo a ofrecer mi página de discusión y a repetirte de nuevo que puedo enseñarte algo de asturiano por IRC o algún otro medio. Ya sabes donde encontrarme. Saludos. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 12:01 17 xnt 2016 (UTC) == Moving pages == Hi! If you create an article and then you see that its title is wrong, please do not create again the article with the new title, but use "tressladar" instead: se [[:en:Help:How to move a page]]. In this way you won't create any duplicate! Thank you, --[[Usuariu:Epìdosis|Epìdosis]] ([[Usuariu alderique:Epìdosis|alderique]]) 19:18 18 xnt 2016 (UTC) I appreciate your indications, sorry, please excuse me. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:14 19 xnt 2016 (UTC) == Facer referencies == Hola Fotoasturias, si quies poner referencies nun artículu lo meyor ye que lo pongas directamente nel artículu, pa que sepamos les referencies con qué van. Ye fácil, los enllaces que punxisti na seición de "Referencies" en realidá, cuando escribes l'artículu, tienes que ponelos al llau de lo que necesita ser referenciao ente un "< r e f >" y otru "< / r e f >" que pieslla. Por exemplu, yo digo "Xixón tien 270.000 habitantes< r e f > http://www.webcolosdatos.hola < / ref >" y apaecen los enllaces yá abaxo del artículu qu'acabes d'escribir, con un enllaz al puntu que quieres referenciar. Nun sé si m'espliqué. Saludos. --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 18:15 25 xnt 2016 (UTC) ===Tienes razón=== Tienes razón, mírolo agora Munsteran….. fecho..! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 18:26 25 xnt 2016 (UTC) == Número de ediciones == Veo que reduciste el número de ediciones. No tengas miedo en trabajar con el traductor y hacer lo que veas oportuno, mejorarás poco a poco y siempre estaremos detrás para solucionarlo. Un saludo. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 21:57 1 ago 2016 (UTC) == Número de ediciones == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] He estado haciendo otras cosas, como subir imágenes, ayer subí un pájaro ártico que fotografié en Bañugues y sustituí en la versión Asturiana al que figuraba, que era de Alaska, y otras pequeñas cosas, si edité y busqué referencias en la parte en Español, apartado de vegetación, Fauna y flora de los Concejos de Grado, y Yernes y Tameza, no me atreví a pasarlo al Asturiano porque por mucha buena voluntad que pueda poner y como te comente personalmente, no he venido aquí a buscar ni broncas, ni enfrentamientos, yo me expreso como el 99% de la población asturiana, al corregir al traductor veo faltas evidentes y las corrijo, pero ya sabeis que no tengo ese conocimiento que según vi, se demanda. Si como me comentas que como Administrador se me invita a volver a traducir, lo puedo seguir intentando, pero ten en cuenta que solo soy el último eslabón de la cadena y si alquién me llama la atención por algo que se me permite hacer a sabiendas de mis limitaciones, pues no es plan, como comprenderas. No quiero malos rollos con nadie, no es agradable estar en el ojo del vigilante, aunque tal vez para eso esté, pero con la que he tenido ya tuve suficiente. Tomo nota de tus consejos,"No tengas miedo en trabajar con el traductor y hacer lo que veas oportuno, mejorarás poco a poco y siempre estaremos detrás para solucionarlo." Feliz agosto Nosotros seguiremos fotografiando Mariposas Saludos y Muchas Gracias, --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:40 2 ago 2016 (UTC) ==Collaboraciones== Gracies poles tos collaboraciones. Toi viendo que tas faciendo un gran trabayu. Como ves, voi darrera tuyo revisando dalgunes coses que se t'escapen, pero nun t'esmolezas nin te paeza mal. Ye por dexar l'artículu bien y que quede curiosu. Voi amestando una V de revisáu, pa qu'otros usuarios nun pierdan tiempu en revisalu, y asina ganamos toos. Sicasí, has tener curiáu, y re-lleer los artículos: al usar el traductor automáticu, hai fallucos que queden y son cenciellos de deteutar, como por exemplu non-concordancies de xéneru y númberu ("las casas yeren blancos---> les cases yeren blanques"... o cosuques d'esi estilu). Ánimu, y a siguir collaborando! --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 18:04 17 ago 2016 (UTC) == [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 18:04 17 ago 2016 (UTC) Gracies polos ánimos, voi tar sollerte, nun faigo una traducción lliteral, completo los artículos cuando se de la tema, relleo y relleo, inclusive en díes distintos buscando fallos, dacuando los alcuentru, lamentablemente n'otres ocasiones non los alcuentru. Saludos Ástur. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:08 17 ago 2016 (UTC) ============ [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]] Toi viendo que s'esta sustituyendo'l términu Camparina por Caparina, al mio paezme que los dos términos son correctos amás de Pomarina y dalgún otru sinónimu col qu'atopé. Ensin saber que se había camudáu solo, camudé dalguna de nuevu a camparina, en fín, entós doi por fechu que nel futuru'l nome correctu ye Caparina. Saludos y Bon día. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:12 19 ago 2016 (UTC) == Correcciones == Buenes de nuevo, recalcar que tamos mui contentos coles tos collaboraciones y que gracies a ti vamos medrando nel númberu d'artículos. Como ves hai dalgún usuariu que va corrixendo detrás tuya que nun te paeza mal. Sé que-y dediques munches hores, pero creo que ye meyor que faigas dalgún artículu menos y puedas revisalos un poco más depués de publicalos. Por exemplu hai concordancies de los plurales qu'a veces se te pase, nun ye por ser repunante pero asina aforraríemos trabayu a otros usuarios. Sinón nun pasa nada. Lo dicho, norabona. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 20:23 6 set 2016 (UTC == Contestación a Correcciones == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 20:23 6 set 2016 (UTC Gracies por el vuestra sufitu, trabajo con varios diccionarios al mesmu tiempu, esfuerzome en mexorar pero a veces les ganes no son suficiente. Agradezco les vuestras recomendaciones y puntos en concretu donde debo fijame mas. Munches son páxines que nun hai en castellán y traduzcoles al castellán y depués al asturianu, cobee traballu, nun me forfugar nello, el númberu de traduciones menguo, como vais ver, pero fíjome mas, ayudaría punxéresme un exemplu de los fallos mas comunes que tengo, pa lleer sobre ello y aprender de los mios erros. tamién estoy categorizandoles según voy fachendones. Acabo de mercar un llibru de gramática d'asturianu, daqué nuevu voi aprender, voi mirar lo de los plurales y cuantes otres equivocaciones indiquéisme que puedo ameyorar. Gracies otra vegada. ==Una consulta== Llevo un proyectu personal dende 2009, un Xardín de Caparines y polinizadores a orilles del Cubia qu'agora yá tien titularidá municipal, dispon de notes de prensa como referencies y cartelería gigante, traducida al Asturianu, Castellanu y asturiana, amás de dellos parterres coles plantes hospederas y nutricies necesaries por qu'efectúen el so ciclu vital completu, ye'l mas antiguu d'España, fue un proyectu único y como el proyectu ta a disposición gratuitamente del que lu quiera, incluides les plantes necesaries, paez que yá se van esporteando a distintes provincies, Santander, Madrid y sur de España. Utilizase pa actividades del mediu ambiente con escolinos, actividades municipales de mediu ambiente y visites concertaes si da'l casi. Non se si sería un bon artículu n'Asturianu, anque non se si pondríase-y la plantiya de promocional, tu qu'opines ¿? En Castellán yá albidro que lu echaríen pa tras, o non, non se.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:39 7 set 2016 (UTC)--[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:03 7 set 2016 (UTC) :Puede llegar a tener artículu na enciclopedia pero, por conflictu d'intereses nun puedes ser tu el que lo crees nin el que nos lo solicites (a veces ye un poco estricta la política, pero ye asina) Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:37 7 set 2016 (UTC) == Entiéndolo, ye lógico.. Otru Saludu ! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 18:17 7 set 2016 (UTC) == Un recordatoriu útil == Bones, Fotoasturias. Al facer les traducciones automátiques, hai que tener en cuenta que'l programa munches vegaes nun sabe de qué tamos falando, y nun acierta a poner correutamente n'asturianu los términos que tendríen que ser. Ye por eso, que póngote equí les correspondencies castellán/asturianu (que de xuru les sabes), pero nes qu'hai de tener especial curiáu a la hora de facer los artículos. (y nun taba de más revisar tolo fecho) «Huevo, larva, pupa e imago», han traducise por "güevu, canesba, pupa ya imagu". El programa traduz «larva» por ''bárabu''. Pero ''bárabu'' ye una canesba parásita que cría baxo la pelleya'l ganao (Hypoderma bovis). Cuando en castellán dicen «oruga», el programa traduz como "el guxanu". Pero un guxanu nun equival a «oruga; un ''guxanu'' ye un merucu, falando rápido. El términu correutu pa «oruga» ye gata. Como regla xeneral, canesbes son toes, pero la '''gata''', ye la canesba que da llugar a les caparines. Ehí te dexo un dibuxu perprestosu, que tamién allugué nel artículu de [[metamorfosis (bioloxía|metamorfosis]]. [[Ficheru:Holometabolous vs. Hemimetabolous ast3.svg|thumb|left|350px]] Un saludu --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) == '''Un recordatoriu útil''' ==( [[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) Ye un dibuxu bien ilustrativu y claru, gústame enforma, préstame, Felicidaes pol él. Veo que la crisálida debería n'Asturianu llamala "pupa" según figura. Eslema traduz Oruga por Guxanu, términu que núnca oi antes asociau a oruga, guxanu y merucu (Xixón), o meruca, (Grau) ye lo que siempres escuché. Eslema no traduz demasiado bien y Apertium tien días. Tamién hai otros parásitos como la "canesba" que parasíten les gates de lepidopteros como les Phengaris, pero los parasitadores nun son de dípteros sinón d'himenópteros, nos artículos de wikipedia onde se cita esi comportamientu nun dan detalles, esto ye que meyor nun camudo nada. Voi Revisar escontra tras todo lo fecho y voi sustituyilo polos términos del dibuxu. Sicasí, anque yo nun lu sepa, supongo que va haber dalguna palabra sinónima de "gata" que pueda usar, asina la redacción del testu va ser mas rica n'espresión, piensu qu'una llingua ye mas rica cuanto mas sinónimos tien. Munches gracies Astur Un saludu — --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:59 18 set 2016 (UTC) == CATEGORIZACION == [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) Hola Ástur, resulta que recibí un avisu sobre la forma en que categorizo les páxines en la edición Española, , concretamente les d'artrópodos, dizme que de normal solo s'inclúi como categoría'l xéneru, yá me diera cuenta de que n'otros idiomes nada mas que ponen el xéneru, ente que yo ponía casi tol árbol taxonómicu. creo que tien razón, pero yo creía que podíen tar los ninfáludos toos xuntos o los licénidos o los artrópodos, o los insectos, pero si pongo solo'l xéneru, les camparines taríen diversificaes. qu'al meyor ye como tienen que tar. Non se si n'Asturianu sigue'l mesmu criteriu. Yá dexara esta entruga en dalguna páxina de discutiniu pero quería preguntate sía que tamién n'Asturianu haya que poner solo'l xéneru, nesti casu d'Artrópodos, pos tamién lleí qu'había un proyectu artrópodos. Yo ponía Artrópodos, Arthrópoda, Arthropoda, Inseutos, Lepidoptera, la familia, lycaenidae o Nymphalidae, etc, y el mas importante el Xéneru.. la nota diz así… "Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia se categoriza en Boloria; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! " Gracies ==Gracies== Bones Fotoasturias, veo que sigues colos artículos y nun sabes lo que me presta! Nún de los correos entrúguesme porqué quito el nome en castellán de les caparines; verás, al ser la wikipedia n'asturianu, los nomes han ser los binomiales o los nomes comunes n'asturianu. Por supuestu, el nome en castellán puede dir nel artículu en dalgún apartáu nel que se diga: esta especie recibe los siguientes nomes nes llingües de la península: cast xxxx, catal yyy, eusk zzz . Esa ye una idea. Pero na entradilla del artículu, o na ficha de la especie, nun pue ser. Les traducciones lliterales del nome común tampoco son bona idea, y si uses eslema o apertium, ye eso lo que suel pasar. Lo meyor ye, por supuestu, anotar el nome n'asturianu si ye que lu tien. Y nesti puntu quiero suxerite una cosa, pertenezo a un grupu de trabayu nel que se tan clasificando toles especies animales/plantes/fungos d'Asturies, identificando cada nome binomial col so referente n'asturianu. Na estaya d'entomoloxía, hai dos rapazos que tán trabayando y ye dable que puedas aportar dalgo al grupu o te interese collaborar. Cómo lo ves? Un saludu --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 14:35 19 och 2016 (UTC) ================ --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 14:35 19 och 2016 (UTC) ==Gracies Astur, Acuerdome..== Lo primero yá me lo esplicares nun corréu anterior, yá se que'l nome común n'Asturianu non puede improvisase, tienlu o nun lo tien, y que'l nome productu de traducción, al traviés de dos o tres idiomas, nun ye lo correcto, preguntar porque nuna ficha taxonómica empiézase por describir tol árbol taxonómicu, acabando pol xéneru, Los de la versión en Castellán dixéronme que lo taba faciendo bien complicáu pa los qu'empiecen, non que tuviera mal, refiérense del árbol taxonómicu, y que en la Categoría solo poníase el Xéneru.. Si pa saber faelo correchamente y non categorizar por demás pónesme en contactu con quien lo sabe voi tar encantáu en preguntar, p'asina poder categorizar correchamente, toi falando puramente de Camparines y odonatos o corta narices o llibélules, por poner un exemplu. Solo querdría saber categorizar de forma correcta, porque la mayoría de les categoríes estan por faer y nun quixera faelo mal, Pero nun quixera interferir nel trabayu de los demás, non se si taría al altor de los tos amigos, una y bones lo que mas podría apurrir seríen entrugues, Je ! Gracies Ástur, a la to disposición. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:03 19 och 2016 (UTC) Otra cosa Di-y un repasada a les caparines n'Asturianu pa sustituir guxanos, bárabos, larves y sustituyilos por Canesbes, gates y pupes y quitai la "m" a camparines, que quedaron munches, debo teneles bien amoriaes. PER OTRA PARTE… voi tener que menguar el numbero d'ediciones, porque tengo los güeyos un opacu tocaos. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:09 19 och 2016 (UTC) == Disculpes a ti == ¡Hola! N'absoluto tienes que disculpate. Tas faciendo munchos artículos nuevos y ye lóxico equivocase con dalguna cosa. Y equí tamos toos pa trabayar en conxuntu.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 20:37 4 avi 2016 (UTC) == Dalgunes correiciones == Bones, volver a date les gracies pol to llabor porque yá creasti cientos d'artículos. Ye induldable que los revises pero tovía olvides dalgunes cuestiones... Un exemplu nel artículu [[Craniophora ligustri]]: *Paleárticu--> Paleárticu *del so localización--> de la so localización *de Europa--> d'Europa *de Asia--> d'Asia Recuerda que lo qu'olvides correxir tu vamos tener que facelo los demás. Un saludu y munches gracies por too. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:39 12 avi 2016 (UTC) '''Dalgunes correiciones''' [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] Gracies Viti, yá meto eses correcciones na la mio llibreta, gracies polos avisos.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:42 12 avi 2016 (UTC) == Bones fiestes == Munches gracies y bones fiestes y bon entamu d'añu nuevu a ti tamién.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 16:57 3 xin 2017 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref group=survey>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref group=survey>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=54VAEWE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 22:23 13 xin 2017 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:EGalvez (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/54-VAEWE&oldid=16205395 --> <references group=survey /> == Intercultur == {{es}} Hola. Lo primero, gracias por participar en el concurso, pero lamentablemente solo los artículos listados cuentan para esta edición. Habrá otros concursos sobre otros temas y de hecho se aceptan sugerencias para proyectos y actividades, pero en este caso, los artículos que has añadido de animales no contarían. Saludos. --[[Usuariu:Millars|Millars]] ([[Usuariu alderique:Millars|alderique]]) 14:21 1 feb 2017 (UTC) === Intercultur === Gracias por la información, otra vez será, he borrado todo lo que había subido,, siento mucho las molestias. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:31 1 feb 2017 (UTC) :No es ninguna molestia. Siento el malentendido, aunque espero que eso no te desanime. De todas formas puedes crear alguno de los artículos propuestos traduciéndolos al asturiano si quieres, aunque puede que no sean de tu interés. De todas formas, gracias por el trabajo realizado. ¿Qué opinas sobre un proyecto/concurso en el futuro sobre fauna y flora de la península? ¿te parecería interesante? --[[Usuariu:Millars|Millars]] ([[Usuariu alderique:Millars|alderique]]) 21:20 1 feb 2017 (UTC) *--[[User:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[User talk:Fotoasturias|talk]]) 09:44, 1 February 2017 (UTC) #[[:ast: Sephisa]]: 4pts #[[:ast: Mynes]]: 4 pts #[[:ast: Nessaea]]: 5 pts #[[:ast: Sephisa chandra]]: 4 pts #[[:ast: Sephisa dichroa]]: 4 pts #[[:ast: Chitoria]]: 4 pts #[[:ast: Phalanta]]: 4 pts == Millars (alderique) 21:20 1 feb 2017 (UTC) == De todas formas, gracias por el trabajo realizado. ¿Qué opinas sobre un proyecto/concurso en el futuro sobre fauna y flora de la península? ¿te parecería interesante? --Millars (alderique) 21:20 1 feb 2017 (UTC) == Me parece una muy buena idea, todavía hay muchos artículos en lenguas extranjeras y nacionales sobre fauna y flora, sobre todo artrópodos, que aun no han sido traducidas entre si, es una buena idea para llevar adelante cuando considere. Muchas gracias Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:00 2 feb 2017 (UTC) == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=54VAEWE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 08:09 23 feb 2017 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:EGalvez (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/54-VAEWE&oldid=16297910 --> == Categorizar == Bones Fotoasturias, soi un pesáu pero cada vez que falo contigo he d'agradecete les miles d'ediciones que ficisti estos meses y los cientos d'artículos nuevos creaos y que, amás, ameyoraron muncho llingüísticamente gracies a les revisiones que tas faciendo. Per otru llau, l'únicu problema que queda ye que tas creando tamién decenes de categoríes que nun categorizaes. Ye dicir, [https://ast.wikipedia.org/wiki/Theretra_tibetiana nel to últimu artículu] hai una categoría colorada: [[w:ast:Categoría:Theretra|Categoría:Theretra]]. Nesa categoría apaecen otros artículos y habría de tar categorizada, nesti casu, na Categoría:Macroglossini y esa n'otra y asina socesivamente hasta topar una que tea creada n'asturianu. Amás, cada vez que creamos un elementu nuevu hemos amestalu a wikidata (pa qu'apaeza na seición llingües que tenemos a la izquierda). Cualquier dulda, entrúguesme. Un saludu y gracies!! --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:28 29 mar 2017 (UTC) :Nun ye un caprichu míu, ye que [https://ast.wikipedia.org/w/index.php?title=Especial:Categor%C3%ADasRequeridas&limit=500&offset=0 tenemos un apartáu] onde se recueyen toes eses categoríes inexistentes y yá ye insostenible porque hai más de 5.000 (munches tuyes, pero otres non). --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) ==Categorizar== [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) Esta tema de les categorizaciones diome muncha guerra desque empecé, hubo persones que m'empobinaron y que veníen dicir que la categoría debía de ser la expecie, esto ye, la mas baxa nel arbol taxonómicu, dacuando incluyo una mas proviniente de la traducción l'inglés, ahora la mayoría, al español y que depués abasno al asturianu, si nun esiste va apaecer en colloráu, entendí al traviés de lo lleío poles conversaciones nel estremáu discutiniu que yera lo que tenía que faer, y polo que me dices tengo importantes fallos de categorización, llegué a faer el mio fluxu de trabayu a traves de too lo que te espongo de siguío. Desconocía la esistencia d'esa páxina que recueye mas de 5000 categorizaciones errónees, confió poder tener unes charres como les de Xixón para esclariar estes duldes, acciones incorrectes y munches otres coses. Ties que decime su puedo actualizar la llista de wikipedistas por numberu d'ediciones. '''Ahora pongote lo hablao y lleido pa hacer lo que fize:''' Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia se categoriza en Boloria; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! --'''Khiari''' (discusión) 00:19 6 oct 2016 (UTC) Entiendo, entonces solo con poner el género es suficiente, de acuerdo, revisaré hacia atrás y y rectificaré. Muchas gracias. Saludos. --Fotoasturias (discusión) 07:46 6 oct 2016 (UTC) La categoría del género y las demás categorías que correspondan, por ejemplo, la distribución geográfica, el estado de conservación, etc. De todas maneras voy a pasar por tus artículos así te ayudo a categorizarlos. Más abajo Rosarinagazo te menciona la ficha de taxón que se puede copiar en esta página: Plantilla:Ficha de taxón (aunque se encuentra incompleta) o bien en alguna página de especies. Es mucho más simple que lo que estás usando ahora. --Khiari (discusión) 14:22 6 oct 2016 (UTC) Ya estaba en la creencia de que poniendo el género sería lo correcto, pero veo páginas que ponen subfamilias u otras categorías diferentes al género, entiendo de que lo estaba haciendo mal pues si estoy tratando de lepidópteros y pongo el género, en el ya van incluidos todos los anteriores de su árbol taxonómico, entiéndase Arthropoda, familia, subfamilia etc, hasta llegar al género, pero la mayoría de géneros no esta creado, algunos géneros son únicos por especie, en fin, que intento adaptarme a lo que veo previamente, pero no veo mucha uniformidad de criterios, pero eso se puede aprender, le doy las gracias por su interés, al igual que a Rosarinagazo. Muchas Gracias ǃ Saludos, --Fotoasturias (discusión) 14:33 6 oct 2016 (UTC) Es cierto! Hay que corregir eso. '''Aunque en los casos en los que la categoría de género no está creada o bien no es necesario crearla porque la especie es única, se categoriza en la familia, es decir, en la última categoría que existe'''. En los artículos Zygaena loti, Erebia gorgone, Boloria pales y Boloria napaea puse la ficha de taxón que te estamos recomendando. --Khiari (discusión) 17:05 6 oct 2016 (UTC) Plantillas de taxon[editar código] Hola: he cambiado en el Art. Issoria lathonia a la "ficha de taxon", que es más fácil de editar, y modificar. Cordial saludo. '''Rosarinagazo''' (discusión) 12:20 6 oct 2016 (UTC) Hola; venía a recomendarte lo mismo, que utilices la {{ficha de taxón}}. No solo porque es mucho más fácil de editar sino que los datos pueden ser exportador e importados desde wikidata. Para las referencias utiliza la plantilla {{llistaref}}, cuando tengas que poner una referencia al catálogo de la vida puedes utilizar la plantilla {{Catalogue of Life}}. Un saludo --Jcfidy (discusión) 14:51 6 oct 2016 (UTC) Plantilla de taxon[editar código] Hola: en Callophrys avis usas una Plantilla de taxon extraordianramente compleja para los ojos neófitos, de alguien que quiera comenzar a editar artículos de taxones. Además, al usar tu Plantilla, no se puede exportar nada desde/hacia WIKIDATA. Otra cuestión es que categorizaste con dos categorías sobreabundantes, pues solo se debe colocar la categoría más baja, que aquí es el género. Un cordial saludo.Rosarinagazo (discusión) 12:10 14 oct 2016 (UTC) Plantilla de taxon[editar código] Hola, buenas tardes, hice la traducción al castellano desde la edición catalana, e importé la misma plantilla de taxon que estaba en su edición, en la versión catalana solo figuraban la tribu como categoría, lo que me sometió a duda, posteriormente en la versión traducida al español incluí como categoría el género, no eliminé la tribu porque supese que alguna razón habría para que la hubiesen puesto, asumo que en lo sucesivo hay que poner exclusivamente el género, entiendo, como me indicas, que al poner la mas baja, sobre ella estan a sumidas todas las demás. Saludos. --Fotoasturias (discusión) 15:32 14 oct 2016 (UTC) Pdtaː No utilizé las plantillas de taxon que me recomendaste semanas antes porque no supe hacerlo, te ruego me disculpes. La misma plantilla catalana también la pasé al Asturiano sin demasiadas dificultades. Gracias. --Fotoasturias (discusión) 15:39 14 oct 2016 (UTC) Entiendo que la plantilla que propones es mas sencilla y excluye, • Suborden, • infraorden, • División, • Superfamilia y • Subfamilia vale ǃ modifico lo traducido hoy… --Fotoasturias (discusión) 11:54 15 oct 2016 (UTC) Esos son los parámetros básicos pero, si te fijas bien verás que hay muchísimos más parámetros. Mira aquí. pd.- Evidentemente no es obligatorio ponerlos todos pero los que ya tienen mejor dejarlos en vez de eliminarlos. Un saludo --'''Jcfidy''' (discusión) 13:18 15 oct 2016 (UTC) Gracias ǃ --Fotoasturias (discusión) 15:02 15 oct 2016 (UTC) CATEGORIZACION[editar código] '''Astur''' (alderique) 19:46 17 set 2016 (UTC) Hola Ástur, resulta que recibí un avisu sobre la forma en que categorizo les páxines en la edición Española, , concretamente les d'artrópodos, dizme que de normal solo s'inclúi como categoría'l xéneru, yá me diera cuenta de que n'otros idiomes nada mas que ponen el xéneru, ente que yo ponía casi tol árbol taxonómicu. creo que tien razón, pero yo creía que podíen tar los ninfáludos toos xuntos o los licénidos o los artrópodos, o los insectos, pero si pongo solo'l xéneru, les camparines taríen diversificaes. qu'al meyor ye como tienen que tar. Non se si n'Asturianu sigue'l mesmu criteriu. Yá dexara esta entruga en dalguna páxina de discutiniu pero quería preguntate sía que tamién n'Asturianu haya que poner solo'l xéneru, nesti casu d'Artrópodos, pos tamién lleí qu'había un proyectu artrópodos. Yo ponía Artrópodos, Arthrópoda, Arthropoda, Inseutos, Lepidoptera, la familia, lycaenidae o Nymphalidae, etc, y el mas importante el Xéneru.. la nota diz así… "Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia '''se categoriza en Boloria'''; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! " Gracies Ahora si que toy confusu, que debo facer ¿? Gracies. per otra parte tengo en "'''págines en procesu'''" un montón, que no computen como traducciones efectauaes, como arreglo eso ¿? Dejéte estes preguntes en tu página de discusión haz unos dies.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:40 29 mar 2017 (UTC) ---- ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) Per otra parte, que puedo faer pa categorizar ensin causar problemes y que puedo faer pa enmendar les categoríes en colloráu.. ye evidente que quiero colaborar pa dejalo bien no posible.. Non se si atayar les traducciones hasta saber como proceder.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:36 30 mar 2017 (UTC) == nectífera-nectarífera == Hola Lluis, cuido que tas equivocáu non respondí a esa cuestión. Pero camiento que valen les dos. El castellanu por exemplu nun desemeya nectarívoro de nectívoro. En tou casu personalmente paezme más cenciellu nectíferu. Un saludu. Munches gracies por la tu aportación, nectiferu también me parez más coloquial, pero non sé si ye la más correcta. Agora, per la tarde miré nel diccionariu de la RAE y nectarívoro y nectívoro no figuren recoxies tampoco. Otro saludu ! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:51 4 may 2017 (UTC) == Unes coses == ¡Hola! Mira, vengo de ver que cambiesti nel artículu de [[Sudán]] la pallabra "nordeste" por "nordés". Nun ye correcto, porque "nordés" se refier al vientu que vien del nordeste, y "nordeste" al puntu cardinal. Y otra cosa, la preposición "de" solo fai apostrofación (como otres pallabres n'asturianu) cuando-y sigue una pallabra qu'entama por soníu vocálicu: nel artículu [[Neogurelca masuriensis]] escribiesti ''sur d'Caxmir'', cuando ha ser ''Sur '''de''' Caxmir''. Por favor, cambia estes coses pa que los artículos tean ameyoraos ortográficamente.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 14:44 7 may 2017 (UTC) ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' Entendíu Etienfr, llamentu haber aniciáu toos esos erros xuntos, creo que yá estan toos vueltos al so estáu orixinal cola ferramienta desfaer. Gracies por correxime.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 15:45 7 may 2017 (UTC) ::Nengún problema. Mira [[Wikipedia:Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios|equí]] la llista de topónimos a usar nesta Wikipedia si tienes duldes de cuála ye la forma a utilizar. Por desgracia, hai munchos artículos onde hai que correxir munchos d'esos exónimos.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 19:56 9 may 2017 (UTC) ==Otres coses== ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' Toi corrixendo tolos nomes que lleven Republica del Congo por ''"'d'El Congo'''" y tamién vi qu'ente les tos correcciones que hacias taba "'''Queña'''"que sustitues per '''Kenya''', creo recordar, si ye asina puedo correxir toos esos nomes erróneos n'Asturianu, si te paez bien. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:04 8 may 2017 (UTC) == Cartafueyu informativu == ¡Hola! Nun sé esactamente a qué te refieres colo de "cartafueyu informativu". ¿Quies dicir un "cartafueyu normativu" de los que publica l'Academia de la llingua Asturiana? Que yo sepa, nun hai publicáu nengún sobre los topónimos d'España. Nesta wikipedia siguimos [[Wikipedia:Votaciones/Archivu/2013#Sobre exónimos y demás topónimos a usar na wikipedia n'asturianu|la norma que foi votada cuantayá]]. Pa resumir, nesta Wikipedia usamos les formes tradicionales na llingua correspondiente de, por exemplu, A Coruña, Ourense, Sanxenxo, Gipuzkoa, Santurtzi, Hondarribia, Lleida, Girona, Alacant, etc., y non les formes castellanizaes (*La Coruña, *Gerona, *Fuenterrabía...) nin hiperasturianizaciones que nun tienen xustificación nenguna (*Xirona, *Llérida...).--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 07:42 24 may 2017 (UTC) == Creación d'artículos == Bones, ¿Qué tal too? Veo que tas revisando tolos artículos que ficisti, ye un llabor tremendu. Norabona. D'otra manera, agora paez qu'echamos de menos medrar al ritmu que tábemos medrando gracies a ti y tábemos cuntando con llegar a los 50.000 pal mes de xunetu. Simplemente por sabelo ¿vas crear más artículos? Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:28 1 xun 2017 (UTC) :Tenemos un grupu de Telegram pa comunicanos ente los que tamos activos, si me mandes el móvil al corréu, métote. A vegaes ye muncho más rápido y fácil que velo per equí. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 08:11 2 xun 2017 (UTC) == Ediciones repetíes == Bones, creo que yá te lo dixi más veces y si lo faes asina sedrá porque ye más fácil pa ti, pero hai un botonín abaxo llamáu "Amosar previsualización" nel que pues comprobar los cambeos enantes de publicalos y nun publicar 10 cambeos unu per unu. Creo qu'aforraríes tiempu y facilitaríes que los cambeos recientes tuvieren más llimpios pa poder comprobar cambeos d'otros usuarios que nun tengamos controlaos. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:02 14 xun 2017 (UTC) ==Ediciones repeties respuesta == [[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:02 14 xun 2017 (UTC) Entiéndolo, ye que tengo a menudu na red microcortes y si no lo guardo a menudu tengo que repetilo, pero entendiu, harelo con menos guardaos. sientese.. :Nun te preocupes, si pierdes la conexón, con esi sistema de previsualización nun pierdes lo escrito. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:34 14 xun 2017 (UTC) --[[Especial:Contribuciones/85.152.129.166|85.152.129.166]] 12:32 14 xun 2017 (UTC) == Creación d'artículos d'años == Una forma rápida de crear artículos curtios pero necesarios, agora que nun tenemos el traductor, son los años. Tuvi creándolos esta mañana pero, si t'apetez, pues ayudame a completalos porque yo güei nun voi editar más. Fáltenmos los años dende'l [[2045]] al [[2099]] (ye una edición mui repetitiva, namás hai que cambiar la numberación romana y si l'añu ye normal o bisiestu y en qué día de la selmana entama (como en [[2044]], por exemplu). Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) ___________________________ --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) Desde aonde empiezo pa crear un artículo ? normalmente empezábalu desde el traductor, creando nuevos artículos, pero como empiezo el 2045 ¿?, igual lo supe al principiu, pero perdona, de ser así, olvidelo. Asina traduje muches páxines pero fizeles muy al principiu y non me acuerdo. Si me das alguna pista, ayudote. hoy tengo invitaos n'casa, pero en güequinos hágolo. otru saludu --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:51 17 xun 2017 (UTC) ::Ye una tarea bien repetitiva como te dixi y pa la que ye qu'uses les pestañes del navegador (si ye Firefox o Chrome, meyor). Simplemente, vas a la páxina del últimu añu creáu (nesti casu entamamos por 2044). Vas ver qu'arriba a la derecha apaecen los años que falten en colorao. Lo qu'has de facer ye "editar códigu" copiar el testu d'esi añu y calcar nel enllaz coloráu de 2045 onde yá vas poder crealu. Pegues el testu de 2044 y sustituyes pola información correspondiente y asina socesivamente con tolos años. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:15 17 xun 2017 (UTC) ========================= --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) Ya ta hasta 2070, mañana continuo con ello, --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:55 17 xun 2017 (UTC) == traducciones d'años == Bien Vitor, creo que entiendote. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:17 17 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == Bones, toi viendo qu'a vegaes faes cambeos na categorización y añades categoríes por demás. Por exemplu [[Heniocha]] pertenez a la Categoría:Heniocha y esa categoría a la Categoría:Saturniinae. L'artículu Heniocha categorizáreslu coles dos y namás facía falta la primera. Has de procurar nun lo facer asina. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 16:52 23 xun 2017 (UTC) :Otru fallín qu'atopo ye que nun faes los apóstrofos, por exemplu, categorices: Lepidópteros de Australia cuando habría ser d'Australia (lo mesmo con otros países qu'entamen per vocal). Y asina delles más. Por favor, nun te lo tomes a mal. Apunto coses de les qu'igual nun te tas dando cuenta. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:00 23 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]] Yo no tengo problema pa aceptar les crítiques, aceptoles toes, de elles aprendiese, pero sobre la categorización, ya planteélo munches veces que entendía que lo correutu tenía que ser poner el xéneru porque era onde taba condensa toda la tabla taxonómica, posteriormente fize extenses preguntes y contestaciones sobre esto tema, que non me contentó nadie, excepto tu, que me dijiste que habría que hacer una reunión pa ver como se trataba esti tema, en principiu ponía el xéneru, pero viendo una respuesta de Rosarinazgo sobre esto tema en castellan, planteles de nuevo, preguntes mies no faltaron, respuestas poques y cortes.. Asina que comencé a poner les que entaben azuleaes na la tabla taxonómica y que no tuviesen el enlace cortau, (link rotu) comenzaba pol xéneru podía ser la familia o subfamilia, en castellan pueden llegar hasta el orden, pero esto comprendo que ye Asturiano, otru mundu.. Entiendo ahora, y esto ye un decir, pero no me lo dixió enantes naide, que tengo que poner el xéneru, tenga o no tenga página creada, pues vale, si ye así como me indiques, no fai problema, pongo el xéneru y to bien. Ye verdá hay munches otres coses, procuro respetar lo que se traduz si tien sentidu, Atópase, repetíase muncho, así que comencé a poner alcuéntrase o alcuéntrense, pa hacer mas fácil lleer el textu, como veo que tu lo uses casí siempre, usarelu mas a menudu en llugar de "Atópase." Lo de el apóstrofe antes de les palabres que comiencen con vocal, tomo nota, yo apúntolo todo en una libretina. Otra cosa, cuestame munchu trabayu el trabayar esclusivamente con "Visualizar, enantes de aceptar, sigo intentándolo. De toes formes creo que valme mas hacer una traducción diaria y dedicar el tiempo necesariu a facela lo mejor que pueda que ver que tienes/tienen que andar necesariamente de atrás miu, no me ofende pero el ver que tras esto tiempu sigo teniendo no los mismos fallos, pero tengo otros, faime repensar si esto que faigo val pa algo. Dedícolu enforma tiempu a la Wiki, munches horas ca día, pero non veo que los resultaos sean buenos, veo que son mas que mediocres, asina que tengo que repensar si merez la pena seguir. Gracies y perdón por el trabayu de tener que tar detrás de todas les mis ediciones, agradezcotelu. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:36 23 xun 2017 (UTC) :Yo anímote a siguir, pero sí ye verdá que toi alcontrando munches coses que solucionar y son miles de cambeos por facer, amás de lo yá comentao hai cientos d'artículos ensin enllazar con elementos wikidata o categoríes enteres qu'hai que cambiar porque ta puestu l'apóstrofu con una consonante. Por exemplu: "Categoría:Insectos descritos n'1897". Como te digo, yo creo que ye necesario que sigas porque somos pocos... pero igual el tiempu que dediques anque seya creando menos artículos, polo menos que pueda ser más correutu tomando nota de lo que te vamos diciendo. Un abrazu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:28 24 xun 2017 (UTC) == Usu de los Alderiques == Cuando elimines enllaces rotos, como vienes faciendo, val con qu'avises nel Resume d'abaxo enantes de guardar la páxina. Nun fai falta que lo anuncies nos alderiques de la páxina. Eso ye más comeniente pa comentar errores o discutir sobre'l so conteníu. Como siempre, dígotelo con ánimu constructivu y p'aforrate tiempu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:34 30 xun 2017 (UTC) == Usu de los Alderiques == entendido, non se volverá a facer.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:45 30 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == Ye mui difícil tener una norma qu'abarque toles categoríes de Wikipedia (hai munchos miles d'elles). Como te comenté, por ser la más revisada y la más actualizada, la referencia ye la Wikipedia n'inglés y eso vas velo nes Wikipedies n'otres llingües. Per otru llau, nel casu de la Categoría:Micronetinae, cuido que se da una esceición na que tien razón la Wikipedia n'español. Trátase d'una subfamilia de Linyphiidae y tien tol sentíu del mundu que tenga categoría propia anque, nesti casu, namás esista n'español. Nun lo tomes como un ataque al to trabayu, sinón, que ye frutu de la dificultá a la d'establecer un criteriu unitariu. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 18:23 9 xnt 2017 (UTC) == Nomes de países con artículu o ensin elli == ¡Hola! Vi que añadieres l'artículu al nome de país d'''Afghanistán''. Pero hai una pequeña cuestión: *En xeneral, los nomes de países nun usen l'artículu (''España'', ''Francia'', ''Corea'', ''Zimbabwe'', ''Colombia'', y un llargu etcétera, y non *''La España'', *''La Francia'', *''La Corea'', *''El Zimbabwe''... Solo s'usen con artículu si tán determinaos: "La España del sieglu XX", "el Zimbabwe postcolonial"); *Sicasí, hai dalgunos países que'l so nome sí presenta l'artículu siempres, y poro, escríbese esti con mayúscula y nun se faen les contracciones con preposiciones: "El Salvador"/"Vive n'El Salvador" (y non *''vive nel Salvador''): *Per otra parte, hai una serie de nomes de países que puen usase con o ensin artículu, como'l casu d'"Afghanistán" o'l de "India", "Brasil", "China", "Xapón", "Ecuador", "Arxentina", "Canadá", etc.; pero nestos casos, l'artículu nun forma parte del nome, polo qu'ortográficamente l'artículu nun s'escribe con lletra mayúscula (sacantes si entama fras, lóxico), y sí fai les contraccioes precises coles preposiciones: Vive nel Afghanistán (non *''"Vive en L'Afghanistán"''); Ye de l'Arxentina (y non *''"Ye de L'Arxentina"''); n'entrambos casos ye válido tamién "Vive n'Afghanistán", "Ye d'Arxentina". Consulta [[Wikipedia:Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios|la llista países]] pa saber cuálos lleven siempres l'artículu (que vienen alfabetizaos pol artículu y non pol propiu nome'l país) y cuálos lleven opcionalmente l'artículu (que vien mentáu con esti ente paréntesis; y sí, con mayúscula porque se considera qu'entama fras nel llistaxe).--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 14:48 13 xnt 2017 (UTC) ==Entiendolo== Si ta entre parentesis en la llista de países ye opcional. Voy corexir el nome del pais añadiendoy una h, Afg'''h'''anistán, y nom voy a complicame mas. Munches gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:16 13 xnt 2017 (UTC) == Treslladar == Bones. Vi que nos artículos que tienen el nome mal pones nel alderique el correutu. Si quies, puedes treslladalos tú. Tienes que dir a la pestaña '''Más'', pinchar en ''Treslladar'' y ehí pones el nome que quieras. Si quies dexar una redirección dende el nome incorreutu, dexes marcada la casilla onde lo diz y si non, desmárquesla. Na wiki en castellán ta meyor explicáu: [[:es:Ayuda:Cómo cambiar el nombre de una página|Ayuda:Cómo cambiar el nombre de una página]]. Saludos. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 18:06 6 feb 2018 (UTC) == Munches gracies srg, voy a echai una Güeyada ! [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:56 7 feb 2018 (UTC) == Hestoria/Historia == Hola. Anque dambes palabres son correctes, na Wikipedia preferimos usar el términu aconseyáu pola [[Academia de la Llingua]], que ye '''historia'''. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 09:56 26 mar 2018 (UTC) == tomo buena nota == Hestoria-Historia Saludos.. [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:58 26 mar 2018 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 18:41 29 mar 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17881422 --> == Númberu d'ediciones == ¡Hola! Solo comentate que les mios 37371 ediciones son nel wikcionariu; en wikipedia tengo 11771. --'''[[Usuariu:Limotecariu|<font color="#6b5a40">Limotecariu</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 21:14 1 abr 2018 (UTC) Pídote disculpes Limotecariu! -- [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 22:50 1 abr 2018 (UTC) == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 01:39 13 abr 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17898672 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 00:49 20 abr 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17898672 --> == Wikialcuentru == Creé una páxina pa determinar una fecha y orde del día pal [[Wikipedia:Wikialcuentru 2018|Wikialcuentru 2018]]. Como usuariu activu, prestaríame que participares. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:48 15 xun 2018 (UTC) == Alministrador == Bones. Como ya pasó un mes de la to candidatura a alministrador, col resultáu de 4-2, acabo de date los permisos d'alministrador. Saludos. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 20:12 17 may 2020 (UTC) == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 18:46 25 set 2020 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Samuel (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == We sent you an e-mail - Replay == I read it ! thank you. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 17:38 27 set 2020 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:es:Escudo de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]], [[:es:Bandera de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]] and [[:es:Himno de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]] in Aragonese Wikipedia? They don't need to be long like the Spanish versions. I also wrote the same request to another user, not knowing if he/she is active or not. Yours sincerely, [[Usuariu:A2D2|A2D2]] ([[Usuariu alderique:A2D2|alderique]]) 08:29 26 xnt 2021 (UTC) :Edə biləcəyim tək şey onu Asturian dilinə tərcümə etməkdir. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 12:34 27 xnt 2021 (UTC) == Artículos revisaos == Hola Amasuela. Pa cuando marques los artículos como revisaos ye meyor que lo faigas usando l'enllaz qu'hai na llista de plantíes (xusto debaxo'l títulu del artículu, "[Revisáu]"). Porque agora tas poniendo siempre <nowiki>{{revisáu|t=20210310192236}}</nowiki> y eso indica que l'artículu foi revisáu el 10 de marzu de 2021 (la parte del "t=20210310" indica 2021-03-10). Al calcar nel enllaz de la plantía pon la fecha actual. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 18:18 24 set 2021 (UTC)<p> : Meca, entiéndolo, copiábalo de una plantilla, siempre la misma, copiar/pegar, mírolo cuando vuelva a casa. : Munches Gracias.. [[Especial:Contribuciones/31.4.238.54|31.4.238.54]] 18:27 24 set 2021 (UTC)</p> : [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:05 27 set 2021 (UTC) : No encuentro - <u>usando l'enllaz qu'hai '''na llista de plantíes''' (xusto debaxo'l títulu del artículu, "[Revisáu]")</u> - : Entos entiendo que quedaría así: <nowiki>{{revisáu|t=añu, mes, día}}</nowiki> Munches Gracies. : [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:05 27 set 2021 (UTC) :: {{ping|Amasuela}} refiérome a esti enllaz: https://imgur.com/ZaKBeu3 [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 11:51 27 set 2021 (UTC) {{ping|YoaR}}: Solo tengo estos a la vista, '''revisiones''', '''ediciones''', '''visites''' ya '''estadístiques''', como lo amplio pa que apaezca to lo que tu tienes a la vista, como lo que me muestres na imagen ¿? :::tomao de una páxina cualquiera, 173 revisiones desde 2016-06-14 (+19 días), 6 editores, 53 visitas (30 días), creado por: Amasuela (40.801) · Ver las estadísticas completas de la página. :::Na parte superior izquierda tien una llave y lo que paez un lápiz, pero non supi incorpora-y mas opciones. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 16:28 27 set 2021 (UTC) :Gracies Omarete, ya tengo toes les funciones a la vista. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 09:37 3 och 2021 (UTC) Mira a ver si ye que nun tienes activaos los Fastbuttons. Tienes que dir a Preferencies, Accesorios y na seición d'Edición mirar que tengas activao ''Los FastButtons de Racso''. Das a guardar y mires a ver, recargando alguna páxina. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 18:55 2 och 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="es" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> ¡Hola! Estás recibiendo este mensaje porque eres administrador de un wiki de Wikimedia. Cuando alguien edita un wiki de Wikimedia sin haber iniciado sesión, mostramos su dirección IP. Como quizá ya sepas, no podremos seguir haciendo esto en el futuro. Es una decisión del departamento legal de la Fundación Wikimedia porque las normas y regulaciones para la privacidad en línea han cambiado. En lugar de la IP mostraremos una identidad enmascarada. Tú, como administrador, '''podrás seguir accediendo a la dirección IP'''. También habrá un nuevo permiso de usuario para aquellos que no son administradores, pero necesitan ver las direcciones IP completas para luchar contra el vandalismo, el acoso y el spam. Los patrulleros también verán parte de la IP incluso sin este permiso. También estamos trabajando en [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|mejores herramientas]] que sirvan de ayuda. Si aún no lo has hecho, [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|puedes leer más en Meta]]. Si quieres asegurarte de no perderte los cambios técnicos en los wikis de Wikimedia, puedes [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|suscribirte]] al [[m:Tech/News|boletín técnico semanal]]. Tenemos [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|dos propuestas]] sobre el posible funcionamiento del enmascaramiento de direcciones IP. Apreciaremos tus comentarios sobre cómo piensas que esto funcionaría mejor para ti y tu wiki, ahora y en el futuro. Puedes hacérnoslo saber en la [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|página de discusión]]. Puedes escribir en tu idioma. Las sugerencias se publicaron en octubre y decidiremos después del 17 de enero. Gracias. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:10 4 xin 2022 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Johan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> ====== En contestación a su escrito. Yo creo que lo sucedido de editar sin tener a la vista mi dirección IP puede deberse a que en ese momento tenía activado sin pretenderlo un VPN, no ha habido interés por mi parte de ocultar la IP, y lo siento y les pido disculpas. Soy el mayor interesado en que mi IP este siempre a la vista para que quede acreditada mi labor diaria en wikipedia, Gracias por su escrito, y les ruego una vez mas disculpen las molestias. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 17:11 5 xin 2022 (UTC) ========== ==Vandal== Hola. Sorry for writing in English. I am being followed by an editor who is canvassing me to edit the blocked horror film article on Wikipedia for them (https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:Contribuciones/107.127.53.10 here). They have followed me across many languages of Wikipedia and other wiki sites (wiki quote, wiki commons, etc.(. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Jinnifer/Archive ]. Could you remove them and either delete or lock my Alderique page? Please and thank you. :) [[Usuariu:Andrzejbanas|Andrzejbanas]] ([[Usuariu alderique:Andrzejbanas|alderique]]) 23:33 4 xin 2022 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Asturian Wikipedia? Yours sincerely, [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 15:13 2 xun 2023 (UTC) :Don't worry Multituberculata, i will try to traslate! :With my best wishes :Greetings :Amasuela [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 18:35 2 xun 2023 (UTC) ::Thank you very much for the new article! [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 10:22 3 xun 2023 (UTC) :::@[[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] :::You tell me that in the translation of the article that you asked me to translate, there is a comment from which it can be suggested that I have not been objective, please tell me which sentence does not correspond to the translation, I think, I remember that I did it from the German language. :::Please tell me what it is, so I can replace it, I have read it again and I do not see what it indicates. :::Greetings ! :::@[[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 15:47 13 xun 2023 (UTC) ::::Hello. ::::The translation and article are very good. As far as I can see, there is nothing wrong nor is there a need for corrections. ::::Yours sincerely, [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 16:06 13 xun 2023 (UTC) ::Es ist bereits übersetzt, Grüße! [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:31 3 xun 2023 (UTC) == Translation request == Hello, Amansuela. Can you translate and create the articles [[:es:Monte Bazardüzü]] and [[:es:Campos Flégreos]] in Asturian Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Kindest regards, [[Usuariu:Kurcke|Kurcke]] ([[Usuariu alderique:Kurcke|alderique]]) 12:08 26 feb 2026 (UTC) :Yes, no problem, Now I'm in trip, but I Have not problem. :I will traslate, in April. :Don't worry. :Amasuela. :Asturian wikipedia. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 12:35 26 feb 2026 (UTC) :@[[Usuariu:Kurcke|Kurcke]] :I'm sorry it's taken me a while; I've been traveling in eastern China, but I'm back now. I see you've translated what you requested, so I've expanded the article and added relevant references. :Best regards :Asturian wikipedia :Amasuela [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 13:48 20 abr 2026 (UTC) Yes, don't worry, i'm in trap now, but no problem. Amasuela == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:30 28 abr 2026 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Lláctea, con acentu == ¡Hola! Mira, una cosiquina: vi que cambiares l'axetivu «lláctea», con acentu gráficu, por «llactea» ensin esti, pero ye un error: esti axetivu sí lleva acentu gráficu nel femenín, como na forma neutra y nos plurales, pero non nel masculín singular: ll'''a'''cteu, pero ll'''á'''ctea, ll'''á'''ctea, ll'''á'''cteos, ll'''á'''ctees. Pasa lo mesmo con toos esos axetivos como mediterraneu, contemporaneu, etereu, homoxeneu, oseu, etc., que nel femín y restu formes sí precisen l'acentu: mediterránea, homoxénea, etc. Otra cosa diferente ye usar esi axetivu, *llacteu, porque nel ''DALLA'' nun apaez rexistráu (de fechu, al ser un términu cultu, yera meyor la forma ''lacteu'', pero esto ye otru tema), polo que sería meyor usar, pa referise a lo fecho o rellacionao col lleche, el términu «llecheru», que sí apaez nel ''DALLA''; y en cuantes al nome de la nuestra galaxa, un nome patrimonial asturianu ye Camín de Santiago/Santiagu (apaez nel ''DALLA'', nel ''DGLA'' y nel diccionariu de Sánchez Vicente). [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 07:59 26 may 2026 (UTC) tj4nwklmdurvcab8m50c9gqocco0ddi 4496514 4496505 2026-05-26T09:20:59Z Amasuela 32214 /* Lláctea, con acentu */ Contestar 4496514 wikitext text/x-wiki '''Ye una llástima qu'escaeza mas rápido de lo qu'apriendo..pero asina son les coses..''' reflexón personal.. [[Archivu:PODY barnstar.png|thumb|200px|right|Esti usuariu ye'l 4<sup>u</sup> de la [[Wikipedia n'asturianu]] con más númberu d'ediciones.]] [[Ficheru:Escudo gijon.svg|100px|miniaturadeimagen|izquierda]] [[Ficheru:Grado.svg|75px|miniaturadeimagenGrau]] [[Ficheru:Escudo de Yernes y Tameza.svg|75px||Yernes y Tameza]] Hola a toos, El mio nome d'usuariu ye Amasuela y el mio nome real Luis, acompáñovos dende agostu 2006, aunque con periodos d'inactividá, pel momento correxíu erros d'otres páxines. Solo soi unu de los '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}''' usuarios activos nesti proyectu. Saludos a toos… -- {{Babel2|en|This user is able to contribute with an '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Inglés mediu|intermediate]]''' level of '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Inglés|english]]'''.[[Categoría:Usuarios por idioma - Inglés mediu|{{PAGENAME}}]]}}<noinclude></noinclude> {{BabelN|ast|Esti usuariu ye un falante, ye un dicir '''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu mediu]]''' d''''[[:Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu-|asturianu]]'''.<includeonly>[[Categoría:Usuarios por idioma - Asturianu nativu|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude>[[Categoría:Plantíes d'usuariu - ast- ]]</noinclude>}}<noinclude></noinclude> {{BabelN|gl|{{lang|es|Este usuario es un lector '''[[:Category:Usuarios por idioma - Español nativu|nativo]]''' de '''[[:Category:Usuarios por idioma - Español|español]]'''.[[Category:Usuarios por idioma - Español nativu|{{PAGENAME}}]]}}}} == Títulos == Hola Fotoasturias, gracies pola torna de tantos artículos, pero yera bueno traducir tamién los títulos. Si non los alministradores tendrán una gran xera corrixendo les tos ediciones. __[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 21:45 15 xun 2016 (UTC) ==D'alcuerdu== D'alcuerdu eso voi faer nes siguientes, pido esculpes. Ye una pena'l que yo nun pueda camudar los títulos, Gustaríame que me dierais la oportunidá de reparar esi erru en cada páxina, nun quixera cargar de trabayu a el alministradores. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:41 18 xun 2016 (UTC)([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:18 16 xun 2016 (UTC) : Buenes, Fotoasturias, igualmente con relación con esti tema quería comentate que nos artículos, cuando se fala d'obres lliteraries o títulos de películes faise una tradución del títulu al asturianu y asina dase'l casu, por exemplu en [[La moza de la Perlla]] que se diz: "''Girl with a Pearl Earring'' (traducida como La moza de la perlla n'España y La moza col arete de perlla en Llatinoamérica), película basada na novela", cuando ye evidente qu'esi nun puede ser el títulu que se-y dio n'España. Según creo recordar el criteriu de la nuestra wikipedia ye dexar el títulu na llingua orixinal, o la so versión n'español si ye que la tuvo, salvo qu'hubiera versión n'asturiano. Un saludu. --[[Usuariu:Zato-ino|Zato-ino]] ([[Usuariu alderique:Zato-ino|alderique]]) 05:38 7 xnt 2016 (UTC) :: El criteriu ye dexar el títulu orixinal de la obra a nun ser que tenga versión n'asturianu. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:07 7 xnt 2016 (UTC) --------- Buenes Zato-ino, Entendíu, de nun haber película n'Asturianu, ponse'l títulu de la versión n'Español. hai otra mas que voi iguar, de "Viaxe al centru de la tierra", versión de 1959. (camudáu) Disculpame por non saber interpretalo. '''Yá esta camudáu'l título.''' anoto tou lo que m'indiques. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:21 7 xnt 2016 (UTC) ==Categorizar== Agradézote fondamente l'esfuerzu que tas faciendo creando tantos artículos y, polo xeneral, tán mui bien. Sicasí, hai dalgo que te falta y ye amesta-yos al final del tou una categoría. Si tienes duldes que nun te dea reparu preguntar. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:07 7 xnt 2016 (UTC) ==Gracies "Vsuarezp"== Gracies poles tos palabres, te estimo d'igual manera lo que dices alrodiu del mio trabayu, seguro que lo que me propones ye lo mas fayadizu, pero bonalmente, non se como faelo, asina que va estimar cualquier indicación que me facilite faer lo que me comentes. Munches Gracies rapaz. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:34 7 xnt 2016 (UTC) :[https://es.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorizaci%C3%B3n Equí tienes], en castellanu, una esplicación amañosa de cómo añader categoríes. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:40 12 xnt 2016 (UTC) == Referencias -> Referencies == Hola, Fotoasturias. Cuando faigas tornes tate sollerte de traducir toles seiciones, normalmente dexes "Referencias" en castellán y hai que dir corrixéndolo d'artículu en artículu. --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 11:23 12 xnt 2016 (UTC) ======= D'alcuerdu..asina lo fadré Gracies, caray, voi de fallu en fallu.. Cuando-yos referencies sían en otru idioma non nacional, creyí lleer que debía d'ignorales, a pesar de qu'hai referencies n'Inglés realmente interesantes. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:27 12 xnt 2016 (UTC) ==Si hai dalgún wikipedista na zona Grau-Uvieu== Podía invitalu a un café y preguntai dalgunes duldes que por mas que lleo -yos instrucciones non acabo de entendeles. Vos vais dicir.. De faer un trabayu decente a faer un mal trabayu, hai un pasu.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:01 12 xnt 2016 (UTC) ==Interrupción temporal de tradiciones en Wikipedia== Viendo los errores que cometo con el consiguiente trabajo de enmienda a todos mis fallos para otros wikipedistas, interrumpo mis acciones en wikipedia, leeré todo lo que pueda de las normas, aunque lo he hecho hasta ahora y puede que sean instrucciones claras para un iniciado, pero no lo es para mi, Gracias por vuestra ayuda y pido disculpas por las molestias. Viendo los erros que cometo col consiguiente trabayu d'enmienda a tolos mios fallos pa otros wikipedistas, atayo les mios acciones en wikipedia, voi lleer tou lo que pueda de les normes, anque lo fixi hasta agora y pue que sían instrucciones clares pa un empecipiáu, pero nun lu ye pal mio, Gracies pola vuesa ayuda y pido esculpes poles molesties. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:14 12 xnt 2016 (UTC) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Gracies :Teniendo en cuenta la xera que ties, yo nun lo dexaría, porque siempre que miro la wikipedia veo los tos artículos y bien. Lo único cuando vayas a finar con una torna que cambies el "Referencias" por "Referencies" (yá vi que la torna automática del castellán déxalo asina) y que cuando espublices l'artículu lu edites un momentín p'amesta-y una categoría o dos ;) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 15:32 12 xnt 2016 (UTC) Non te entendiera, comprobé que efectivamente lo de referencies nun salía como referencies, igual qu'enllaces esteriores, que tamién sale en castellán. Toi lleendo y reparando les postreres que subí,. Utilizaba como ayuda a la traducción un programa qu'agora non alcuentru, indicábame les páxines que nun taben traducíes, le ponía titulo e iba traduciendo y corrigiendo por párrafos, pero perdí l'enllaz y nun lo atopo, estimaría indicáresme por aciu un enllaz por onde s'atopa, yo llegaba a esta ayuda de traducción por aciu esti enllaz : """https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:ContentTranslation""" pero ágora diezme que non existe la páxina. Podies mandfame el enllaz [[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:23 12 xnt 2016 (UTC) == Non te entendiera == Non te entendiera, comprobé que efectivamente lo de referenciAs nun salía como referenciEs, igual qu'enllaces esteriores, que tamién sale en castellán. Toi lleendo y reparando les postreres que subí,. Utilizaba como ayuda a la traducción un programa qu'agora non alcuentru, indicábame les páxines que nun taben traducíes, le ponía titulo e iba traduciendo y corrigiendo por párrafos, tamién me marcaba los artículos que llevaba nel mes y nel añu, pero perdí l'enllaz y nun lo atopo, estimaría indicáresme por aciu un enllaz por onde s'atopa, yo llegaba a esta ayuda de traducción por aciu esti enllaz : """[[https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:ContentTranslation]]""" pero ágora diezme que non existe la páxina. Podies mandfame el enllaz [[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) Sigo leyendo todas eses coses que me dices… La cosa ye establecer un orde, un fluxu de trabayu pa cada palabra, viendo lo que falta y lo que puede añedir, creo qu'entiendo. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:23 12 xnt 2016 (UTC) Disculpes.. :Ye verdá, a min tampoco me furrula. Teniendo'n cuenta que ye una beta ye normal. Cuando vuelva a salir siguimos utilizándolu. Igualmente, si precises d'un traductor automáticu prueba http://di098.edv.uniovi.es/apertium/comun/traductor.php, que maxino que será la máquina qu'utilicen pal traductor de Wikipedia. Copies y pegues el testu en castellán, salte abaxo la torna, revísesla y cópiesla equí, amestes les referencies que faiga falta y marques les palabres que quies que redirixan a otru artículu y ya tá, un poco más abegoso que col traductor de Wikipedia, que nos aforraba esa xera, pero Eslema tien un bon traductor, pa que nun faiga falta tornar too a mano ;) --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 17:35 12 xnt 2016 (UTC) == Vaya ! == Voi Tener que probalu, yo conozo'l Eslema, igual íguase'l otru, MUCHES GRACIES --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:52 12 xnt 2016 (UTC) == Cuestiones rellacionaes cola llingua en «[[Macizu de Altái]]» == Hola, Fotoasturias. Bienveníu a la Wikipedia n'asturianu. Espero que te pete. Vi dellos erros na to postrer torna. Quiero esponételos pa que los corrixas. * N'asturianu cuando la preposición «de» (y otres) introduz una pallabra qu'entama per vocal, entós apostrófase. Poro, el títulu tá mal: ye «d'Altái» y non *«de Altái». Lo mesmo colos pronomes átonos. * Del mesmu mou, cuando una pallabra termina per vocal y la siguiente tamién comienza per vocal, la preposición s'apostrofa cola segunda, non cola primera. Asina, dizse «como l'''Ek-tagh''», «como l'Ulan-daben», «ente l'Altái» y otros. * La espresión «por cuenta de» quier dicir 'polos medios de [daqué o daquién]' y tamién 'por culpa de [daqué o daquién]'. Polo tanto nun tien munchu sentíu usala en cuentes de 'por razón de', 'a causa de', 'pola mor de'. * «Monte» ye un sustantivu masculín: «Los Montes Doraos d'Altái fueron declaraos [...]». * «Cordal» lo mesmo. «El cordal ye tamién conocíu [...]». * «Pandu» tamién. «[...] pol gran pandu [...]». * «Cume» tamién ye masculín, nun t'enguedeyes. «[...] qu'el so cume ye'l [...]». * N'asturianu, en xeneral dempués de los relativos nun pue ponese'l pronome átonu en posición enclítica, ye dicir, tres del verbu. Asina, ye «que s'espurre» y non *«que espurrese» (y amás equí na forma incorreuta hai dos fallos más: l'apóstrofu y l'acentu). * Correiciones d'ortografía: ** «allugáu», con acentu. ** «respeutivamente». ** Ye «bultable», non *«vultable». Nun sé si se m'escapó dalgún erru. Tá mui bien traducir col Eslema, pero fai'l favor de revisar les tornes enantes d'espublizales. Ye meyor qu'igües los fallos enantes de siguir coles tornes. Munchos saludos, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 14:07 13 xnt 2016 (UTC) ==Muchas Gracias== Muchas gracias Tovko, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) Agradezco todas sus indicaciones, correcciones y puntualizaciones he dedicado la mañana de hoy a intentar corregirlo, me dirijo a Usted en Castellano, para evitar el que tenga que corregirme al expresarme en Asturiano, que como ya ha comprobado no me expreso bien en mi lengua. Lo cierto es que llevo toda mi vida hablando un híbrido de Español y Asturiano, y ya habrá comprobado que no tengo conocimientos académicos de mi lengua, he estado los últimos cuarenta años de mi existencia rodeado de personas que hablan el Asturiano como lengua nativa, (pueblos y aldeas) y los entiendo y me entienden, he puesto que poseo conocimientos intermedios porque así lo considero, pero me maravilla leer como se expresa Usted. Me apoyo para hacer traducciones con el traductor beta que utiliza Wikipedia y Eslema si tengo dudas en el título del artículo, como veo al traducir el Macizo de Altaí no lo hizo correctamente y yo no supe ver la incorrección. El caso es que llevo casi Ochocientas páginas traducidas y tras haber recibido su comentario de ayer, me ha hecho ver, al menos tengo ese sentir, que no tengo ni idea, por lo que no se si será conveniente comprar unos un diccionario Español - Asturiano, o interrumpir mi actividad, viendo esto último como mas probable. Tovko le agradezco mucho sus comentarios y le ruego disculpe las molestias. Gracias por su tiempo. Atentamente --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:26 14 xnt 2016 (UTC) == Munches gracies == ==Munches Gracies== Munches gracies Tovko, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) Estimo toles sos indicaciones, correcciones y puntualizaciones, dediqué la mañana de güei a intentar correxilo, dirixo a Usté en Castellán, pa evitar el que tenga que correxime al espresame n'Asturianu, que como yá comprobó nun espreso bien na mio llíngua. Lo cierto ye que llevo tola mio vida falando un híbridu d'Español y Asturianu, y yá comprobaría que nun tengo conocencies académiques de la mio llingua, tuvi los últimos cuarenta años de la mio esistencia arrodiáu de persones que falen l'Asturianu como llíngua nativa, (pueblos y aldegues) y entender y entiéndenme, he cuidao que tengo conocencies entemedies porque asina lo considero, pero maravíame lleer como s'espresa Usté. Sofito pa faer traducciones col traductor beta qu'utiliza Wikipedia y Eslema si tengo duldes nel títulu del artículu, como veo al traducir el Macizu de Altaí nun lo fixo correchamente y yo nun supi ver la incorreición. Recibiendo'l so comentariu d'ayeri, fíxome ver, siquier tengo esi sentir, que nun tengo nin idea, polo que non se si va ser conveniente mercar unos un diccionariu Español - Asturianu, o atayar la mio actividá, viendo esto últimu como mas probable. Tovko estímolu enforma los sos comentarios y ruégolu esculpe les molesties. Gracies pol so tiempu. Atentamente --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:26 14 xnt 2016 (UTC) == Taller de Wikipedia == Bones Fotoasturias, los próximos díes 26 y 27 de xunetu voi impartir en Xixón un Taller de Wikipedia n'asturianu, ye gratuitu pero con places llimitaes. Si tas interesáu n'apuntate puedes [https://cultura.gijon.es/eventos/show/35082-festival-arcu-atlanticu-2016-wikipedia-en-asturiano/ informate equí] o entrugame lo que quieras. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:45 13 xnt 2016 (UTC) ========== Bones --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Claro que toi comenenciudu, va ser bien interesante. Dime si ye abondu que te lo diga pa tar inscritu, o si precisu faelo na web del Arcu atlánticu. Muches Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:48 14 xnt 2016 (UTC) [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Llamé a llas oficines del Conceyu de Xixón pa inscribime nel Cursu, dícenme que tengo que tener tarxeta ciudadana, qu'ensin ella nun ye posible, fotografíes, desplazamientu a Xixón a una oficina d'atención al ciudadanu, y yo creo qu'hai que tar empadronáu, nun ye seguro que se pueda per corréu electrónicu, esto ye que non se como acturar, yá falar con ellos ye una carrera de fondu, torgues, colos teléfonos. Pa el mio que ye pa xente de Xixón, porque pa tener la tarxeta de ciudadanu hai que tar empadronáu Sía comoquier Tovko yá me diz que debo d'atayar les traducciones coméntame y eso yá ye atayante: "El problema ye, collaciu, qu'equí espresámonos n'asturianu y non n'amestáu (que de xuru ye l'híbridu que falas)." Ye tou Gracies Vitor. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:49 14 xnt 2016 (UTC) --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:32 14 xnt 2016 (UTC) :Bones de nuevo, entrugué y nun fai falta tar empadronáu pa tener la tarxeta ciudadana. Agradeceríate que ficieres un esfuerzu pa poder apuntate y poder solucionate toles duldes, ye indispensable la to participación nesti proyeutu porque nun vamos sobraos de manes. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 16:42 16 xnt 2016 (UTC) ------- [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) Gracies Vitor, voi faer tou lo posible pa sacar la tarxeta ciudadana y encontie al Cursu, anque non se si lleísti que ne dixo TovKo que dexe de traducir porque'l mio Asturianu tien munchos erros y que van acabar echándome, amás ayeri yá me dixeron que dexara de faer babayades. Puedes lleer a continuación los comentarios que me fizo, percima y per debaxo d'esti comentario, nun hai nada peor so estes circunstancies que ser educáu.. Voi Intentar iguar lo lo de Xixón. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 22:22 16 xnt 2016 (UTC) == De nada, pero avisu == A min nun me disgusta falar n'asturianu. El problema ye, collaciu, qu'equí espresámonos n'asturianu y non n'[[Amestáu (rexistru)|amestáu]] (que seguramente ye l'híbridu que falas), asina que nun pues siguir coles traducciones si nun conoces la llingua. Yá tenemos enforma d'artículos mal tornaos como pa qu'amestemos más a la llista. Yá te dixi que tá perbién l'Eslema, pero como tolos traductores automáticos, tien fallos y dacuando graves y ye obligao revisar los resultaos. Entá nun vi les tos correiciones nel artículu. Pídote por favor que nun sigas tornando si nun tas seguru dafechu de lo que faes, porque nos das xeres innecesaries. Ponte primero a correxir los erros. Pa deprender la llingua hai páxines guapes n'Internet, como [http://asturies.com/espaciuytiempu/deprendiasturianu esta]. Tamién tienes una llista llibros [[Wikipedia:Chigre/Ortografía|equí]]. Faime casu, por favor. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 16:11 14 xnt 2016 (UTC) == De nada, pero avisu == Contestación. Recibíu, Y entendíu tou, lo dicho y lo que diz ente llínees.. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:40 14 xnt 2016 (UTC) === Revisión de la to torna en [[Compango]] === Póngotelo too en negrina pa que lo veas fácilmente: * Pa entamar, el títulu tamién tá mal: n'asturianu dizse «'''compangu'''». * Lo qu'en castellanu ye'l «tocino entreverado» n'asturianu ye'l «'''tocín entevenao'''» (fíxate'l neutru del axetivu). * Lo que nun se pue facer ye introducir en metá la fras un infinitivu. Polo tanto, dizse «[...] que '''s'añade''' [...]». * «atopara'l» → «'''atopase'l'''». Fallu perclaru provocáu por un erru nel artículu en castellanu y por nun revisar la torna. * «envasado» → «'''envasáu'''». * «'''vacíu'''», con acentu. * «cárnico» → «'''cárnicu'''». * «namá» → «'''namái'''» o «'''namás'''». * N'Asturies nun tenemos eso del «tentempié». Quiciabes podríes dicir a cencielles «comida ente hores». Esisten «les once», que ye la comida llixero que se toma enantes de la xinta, pero nun creo que seya apropiao pa esti contestu. * «[...] la morciella''''l''' chorizu [...]» → «[...] la morciella''', el''' chorizu [...]». Ye que, si nun pones la coma, el sintagma quier dicir «la morciella del chorizu». * «por que» → «'''pa que'''». Tampoco nun pillo por qué nun correxisti esto, ye mui obvio. * «sueli» → «'''suel'''». * «'''débese'''» con acentu. * El traductor nun pue detectar los pronomes átonos, impersonales o reflexivos. «'''Cómense'''». Nun faigas más tornes. Si non echaránte d'equí y yo nun soi alministrador pa torgalo. Yá sabes que tienes el mio alderique pa entrugame lo que quieras sobro la llingua. Saludos, [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 12:21 15 xnt 2016 (UTC) == Compangu == Recibido y entendido de nuevo, claramente. Siento haberle contrariado de nuevo, cuando ayer le deje mi mensaje de que entendía todo lo que me decía eran las '''19:40 14 xnt 2016''' (UTC), en contestación a su escrito "De nada, pero avisu" el cual Usted escribió Tokvo (alderique) '''16:11 14 xnt 2016 (UTC),''' que yo contesté a las '''19,40'''-'''hora en la que lo leí, en ese momento interrumpí las traducciones''', lo del compango fue a las 12,58 horas, antes de que me escribiese Usted, cinco horas antes. Ese mismo día, subí algunas imágenes hechas expresamente para determinados artículos, como la de tortilla de pataques, en el título, que no cambié, dice "tortiella de patates", foto de cebollas rellenas, frixuelos, ristras de chorizos o morciellas. También asigné categoría "Gastronomía d'Asturies" a platos de nuestra gastronomía, sin categoría, creo recordar que sin tocar texto alguno. '''Considerelas interrumpidas''', aunque seguiré subiendo fotografías de precisarse mejorar algunas de las existentes. 11:02 15 jul 2016 (dif | hist) . . (+19)‎ . . Tortiella de patates ‎ (edición actual) 11:01 15 jul 2016 (dif | hist) . . (+7)‎ . . Tortiella de patates ‎ 19:59 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-208)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ 19:57 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-128)‎ . . Usuariu:Fotoasturias ‎ (edición actual) 19:51 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+26)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎De nada, pero avisu) 19:49 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+461)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎Taller de Wikipedia) 19:47 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-63)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎Munches Gracies) 19:40 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+205)‎ . . Usuariu alderique:Fotoasturias ‎ (→‎De nada, pero avisu) 15:39 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+45)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (edición actual) 15:37 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:36 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (→‎Ingredientes) 15:36 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+12)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ (→‎Rellenu) 15:29 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:29 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+91)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:23 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+39)‎ . . Les Cebolles rellenes ‎ 15:21 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+30)‎ . . Frixuelu ‎ (→‎Degustación) (edición actual) 15:20 14 jul 2016 (dif | hist) . . (0)‎ . . Frixuelu ‎ 15:19 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-7)‎ . . Frixuelu ‎ 13:57 14 jul 2016 (dif | hist) . . (-1)‎ . . Tortiella de patates ‎ 13:56 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+82)‎ . . Tortiella de patates ‎ 13:01 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+90)‎ . . Chorizu ‎ (edición actual) 12:58 14 jul 2016 (dif | hist) . . (+2996)‎ . . N Compango ‎ (Creada traduciendo la páxina «Compango») (edición actual) (Etiqueta: Traducción de contenido) Eso es todo Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:02 15 xnt 2016 (UTC) :¿Qué fixisti? ¿Pa qué crees otra vegada [[Compangu|la páxina]]? Y amás les correiciones tán a medies. Esiste la ferramienta de treslladar. Tu pues facelo. Dexa de facer esti tipu babayaes que, como te digo, van espulsate. Yá-y punxi l'avisu de borráu al artículu orixinal porque tien más fallos. Nun yes un novatu. Entama a correxir '''agora mesmo'''. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) Tokvo (alderique) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) ===Entama a correxir agora mesmo=== Buenos días --Tokvo (alderique) 21:56 15 xnt 2016 (UTC) Una cosa es que tenga atribución para hacer algo y otra cosa es que sepa hacerlo, cuando Usted marcó en negrilla en "Compangu" lo que tenía que hacer, lo hice, aunque me dice que sigue teniendo fallos, busqué cada palabra y fui sustituyendo conforme me indicaba la negrilla, y ya que me remarcó que incluso el título estaba mal, lo cambié, porque la aplicación de traducción permite hacerlo, según veo, mal hecho. Llevo en Wikipedia hace diez años, pero por razones que no vienen al caso, he estado ausente de ella y recomencé hace unos meses, y no recuerdo nada de lo anterior, por razones que tampoco vienen al caso explicar. '''“A ver si l'usuariu se compromete a correxilu”''' En las páginas de discusión de Compango y Compangu, puse, repito, en cada una de ellas, que había que unificar las páginas manteniendo la de Compangu, que podría haberlo hecho, no lo dudo, así que no lo hice porque no se como hacerlo. '''Pongo nota en Compango y Compangu, en sus respectivas páginas de discusión, en la fecha y hora indicadas. 19,36 15 xnt''' : Xuntar Compango n'Asturianu con Compangu n'Asturianu, prevaleciendo ésti últimu. Gracies --Fotoasturias (alderique) 19:36 15 xnt 2016 (UTC) Hay un proverbio Macua que viene a decir "No se enseña el camino indicándolo con el dedo, sino caminando delante", pero eso no funciona aquí, y yo a pesar de lo que leo, no siempre doy con la solución. '''Yo no me niego a hacer nada, faltaría mas''', pero para hacer cosas hay que tener dominio de unas técnicas que no he aprendido aún, y visto lo visto, mejor no hacerlo que meter la pata. Por otra parte, no es muy edificante que use estos medios para insultarme, no me vuelva a llamar babayu, no se lo pongo en negrilla, ninguna de las acepciones del término me gusta, las encuentro despectivas. Es evidente, intuyo en que es Usted una persona preparada, de conocimientos, lo que me recuerda que alguien dijo "Todos somos unos ignorantes, pero no todos ignoramos lo mismo". Yo le he tratado con respeto, porque no hay otra forma de tratar a todo el mundo, máxime cuando no me conoce de nada, NO me apresure con semejante orden, exigencia y urgencia, leo esto por la mañana, pero me lo dijo Usted a las 12 de la noche del día anterior, no lo haga ni con negrilla ni sin ella, "Entama a correxir agora mesmo", por muy ignorante que me considere, un respeto, no me pise, ya no tengo edad para recibir improperios de nadie, cuando siendo joven no lo he admitido, menos ahora. '''Hace unos meses''' acudí a un taller de Wikipedia que creo se llamaba WikiAsturias, que se celebraba a instancias de Wikipedia en las Bibliotecas públicas. '''Hace unas semanas''' solicité si habría en mi entorno algún wikipedista que me pudiese ilustrar acerca del modo de trabajar en este medio, el uso de sus herramientas, resolver dudas y que me ayudase a establecer un flujo de trabajo. '''Hace unos días''' fui invitado a “Wikipedia n'asturianu nel Festival Arcu Atlánticu 2016 Wikipedia n'asturianu nel Festival Arcu Atlánticu 2016”, aunque parece ser que se hace para personas que residan en Gijón, pues exigen disponer de la tarjeta de ciudadano, así que no es falta de interés por mi parte el aprender a trabajar mejor, sinceramente creo que en wikipedia las instrucciones en red están muy dispersas, aunque si nadie dice nada, debo de entender que se considera un buen método. Y es curioso que unos días antes de que Usted me escribiese por primera vez, acerca del Macizu d´Altái, consulto y es exactamente un día antes, yo, había escrito en mi página de discusión lo siguiente: INTERRUPCIÓN TEMPORAL DE TRADUCCIONES EN WIKIPEDIA. Volveré a revisar comparando con sus instrucciones en negrilla en la página "Compangu", a ver si doy con lo que omití de sus instrucciones, '''''pero vuelvo a repetir muy a mi pesar no se donde esta la aplicación "Trasladar"''''', así que no es negativa por mi parte a enmendar, sino desconocimiento de como se hace. Alguien dijo que cuando no se pueden decir cosas buenas acerca de circunstancias diversas… es mejor callarse, eso haré. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:22 16 xnt 2016 (UTC) He corregido Texto de Compangu, encontré dos palabras mal. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:49 16 xnt 2016 (UTC) :Voy a escribirte en castellano porque parece que tienes dificultades con el asturiano. * Primero, yo ya te digo que te puedo (y si quieres, te voy) a ayudar a aprender asturiano, o al menos algo de él (mediante IRC sin más complicación). Ahora bien, no puedes ir editando contenidos y traduciendo artículos en una lengua de la que tú mismo has reconocido tener un nivel deficiente como si fuera esto una pradera. Te digo estas cosas, como te he dicho, para que no te expulsen de la Wikipedia. * También te puedo ayudar a cosas de la interfaz de la wiki, pero bueno, tampoco es tan difícil, el funcionamiento es el mismo que en la Wikipedia en castellano. El botón de trasladar se encuentra justo al lado del del historial. Es posible que metas la pata, pero tienes que hacer un esfuerzo por deshacer la equivocación. El desconocimiento de las normas no exime de su cumplimiento, lo deberías saber. Haberlo dicho antes de ponerte a editar. Razón por la que no te admito que me sueltes ahora ese proverbio intentando aleccionarme. * Me parece muy bien que tengas intención, pero si no corriges lo que te digo a mí no me sirve de nada. Y se me hace difícil pensar que te falta tiempo porque tu contribución en la versión en castellano es diaria. Por eso hablé del compromiso. Las correcciones siguen estando a la mitad. Razón por la cual te apremié y te dije que corrigieras ahora mismo. Evidentemente «ahora mismo» quiere decir «cuanto antes», no que empezaras a corregir justo cuando puse el mensaje. * Yo no te he faltado al respeto. Sigo reafirmándome en que lo que has hecho son tonterías, cosas sin sentido ninguno, algo que tú mismo deberías reconocer. * Te escribí la corrección porque el artículo estaba mal. No sé qué contradicción ves con tu aviso de dejar las traducciones. Y de todas formas que me digas esto no te deja bien parado, porque la traducción de «[[Compango]]» la hiciste después de que te pusiera el aviso. De ti depende, compañero. Aquí todos te ofrecemos nuestra ayuda, pero si andas por ahí editando antes de que te den la ayuda necesaria no seré yo el que impida que los administradores te bloqueen. Te vuelvo a ofrecer mi página de discusión y a repetirte de nuevo que puedo enseñarte algo de asturiano por IRC o algún otro medio. Ya sabes donde encontrarme. Saludos. [[Usuariu:Tokvo|Tokvo]] ([[Usuariu alderique:Tokvo|alderique]]) 12:01 17 xnt 2016 (UTC) == Moving pages == Hi! If you create an article and then you see that its title is wrong, please do not create again the article with the new title, but use "tressladar" instead: se [[:en:Help:How to move a page]]. In this way you won't create any duplicate! Thank you, --[[Usuariu:Epìdosis|Epìdosis]] ([[Usuariu alderique:Epìdosis|alderique]]) 19:18 18 xnt 2016 (UTC) I appreciate your indications, sorry, please excuse me. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:14 19 xnt 2016 (UTC) == Facer referencies == Hola Fotoasturias, si quies poner referencies nun artículu lo meyor ye que lo pongas directamente nel artículu, pa que sepamos les referencies con qué van. Ye fácil, los enllaces que punxisti na seición de "Referencies" en realidá, cuando escribes l'artículu, tienes que ponelos al llau de lo que necesita ser referenciao ente un "< r e f >" y otru "< / r e f >" que pieslla. Por exemplu, yo digo "Xixón tien 270.000 habitantes< r e f > http://www.webcolosdatos.hola < / ref >" y apaecen los enllaces yá abaxo del artículu qu'acabes d'escribir, con un enllaz al puntu que quieres referenciar. Nun sé si m'espliqué. Saludos. --[[Usuariu:Munsterán|Munsterán]] ([[Usuariu alderique:Munsterán|alderique]]) 18:15 25 xnt 2016 (UTC) ===Tienes razón=== Tienes razón, mírolo agora Munsteran….. fecho..! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 18:26 25 xnt 2016 (UTC) == Número de ediciones == Veo que reduciste el número de ediciones. No tengas miedo en trabajar con el traductor y hacer lo que veas oportuno, mejorarás poco a poco y siempre estaremos detrás para solucionarlo. Un saludo. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 21:57 1 ago 2016 (UTC) == Número de ediciones == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] He estado haciendo otras cosas, como subir imágenes, ayer subí un pájaro ártico que fotografié en Bañugues y sustituí en la versión Asturiana al que figuraba, que era de Alaska, y otras pequeñas cosas, si edité y busqué referencias en la parte en Español, apartado de vegetación, Fauna y flora de los Concejos de Grado, y Yernes y Tameza, no me atreví a pasarlo al Asturiano porque por mucha buena voluntad que pueda poner y como te comente personalmente, no he venido aquí a buscar ni broncas, ni enfrentamientos, yo me expreso como el 99% de la población asturiana, al corregir al traductor veo faltas evidentes y las corrijo, pero ya sabeis que no tengo ese conocimiento que según vi, se demanda. Si como me comentas que como Administrador se me invita a volver a traducir, lo puedo seguir intentando, pero ten en cuenta que solo soy el último eslabón de la cadena y si alquién me llama la atención por algo que se me permite hacer a sabiendas de mis limitaciones, pues no es plan, como comprenderas. No quiero malos rollos con nadie, no es agradable estar en el ojo del vigilante, aunque tal vez para eso esté, pero con la que he tenido ya tuve suficiente. Tomo nota de tus consejos,"No tengas miedo en trabajar con el traductor y hacer lo que veas oportuno, mejorarás poco a poco y siempre estaremos detrás para solucionarlo." Feliz agosto Nosotros seguiremos fotografiando Mariposas Saludos y Muchas Gracias, --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:40 2 ago 2016 (UTC) ==Collaboraciones== Gracies poles tos collaboraciones. Toi viendo que tas faciendo un gran trabayu. Como ves, voi darrera tuyo revisando dalgunes coses que se t'escapen, pero nun t'esmolezas nin te paeza mal. Ye por dexar l'artículu bien y que quede curiosu. Voi amestando una V de revisáu, pa qu'otros usuarios nun pierdan tiempu en revisalu, y asina ganamos toos. Sicasí, has tener curiáu, y re-lleer los artículos: al usar el traductor automáticu, hai fallucos que queden y son cenciellos de deteutar, como por exemplu non-concordancies de xéneru y númberu ("las casas yeren blancos---> les cases yeren blanques"... o cosuques d'esi estilu). Ánimu, y a siguir collaborando! --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 18:04 17 ago 2016 (UTC) == [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 18:04 17 ago 2016 (UTC) Gracies polos ánimos, voi tar sollerte, nun faigo una traducción lliteral, completo los artículos cuando se de la tema, relleo y relleo, inclusive en díes distintos buscando fallos, dacuando los alcuentru, lamentablemente n'otres ocasiones non los alcuentru. Saludos Ástur. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:08 17 ago 2016 (UTC) ============ [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]] Toi viendo que s'esta sustituyendo'l términu Camparina por Caparina, al mio paezme que los dos términos son correctos amás de Pomarina y dalgún otru sinónimu col qu'atopé. Ensin saber que se había camudáu solo, camudé dalguna de nuevu a camparina, en fín, entós doi por fechu que nel futuru'l nome correctu ye Caparina. Saludos y Bon día. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:12 19 ago 2016 (UTC) == Correcciones == Buenes de nuevo, recalcar que tamos mui contentos coles tos collaboraciones y que gracies a ti vamos medrando nel númberu d'artículos. Como ves hai dalgún usuariu que va corrixendo detrás tuya que nun te paeza mal. Sé que-y dediques munches hores, pero creo que ye meyor que faigas dalgún artículu menos y puedas revisalos un poco más depués de publicalos. Por exemplu hai concordancies de los plurales qu'a veces se te pase, nun ye por ser repunante pero asina aforraríemos trabayu a otros usuarios. Sinón nun pasa nada. Lo dicho, norabona. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 20:23 6 set 2016 (UTC == Contestación a Correcciones == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 20:23 6 set 2016 (UTC Gracies por el vuestra sufitu, trabajo con varios diccionarios al mesmu tiempu, esfuerzome en mexorar pero a veces les ganes no son suficiente. Agradezco les vuestras recomendaciones y puntos en concretu donde debo fijame mas. Munches son páxines que nun hai en castellán y traduzcoles al castellán y depués al asturianu, cobee traballu, nun me forfugar nello, el númberu de traduciones menguo, como vais ver, pero fíjome mas, ayudaría punxéresme un exemplu de los fallos mas comunes que tengo, pa lleer sobre ello y aprender de los mios erros. tamién estoy categorizandoles según voy fachendones. Acabo de mercar un llibru de gramática d'asturianu, daqué nuevu voi aprender, voi mirar lo de los plurales y cuantes otres equivocaciones indiquéisme que puedo ameyorar. Gracies otra vegada. ==Una consulta== Llevo un proyectu personal dende 2009, un Xardín de Caparines y polinizadores a orilles del Cubia qu'agora yá tien titularidá municipal, dispon de notes de prensa como referencies y cartelería gigante, traducida al Asturianu, Castellanu y asturiana, amás de dellos parterres coles plantes hospederas y nutricies necesaries por qu'efectúen el so ciclu vital completu, ye'l mas antiguu d'España, fue un proyectu único y como el proyectu ta a disposición gratuitamente del que lu quiera, incluides les plantes necesaries, paez que yá se van esporteando a distintes provincies, Santander, Madrid y sur de España. Utilizase pa actividades del mediu ambiente con escolinos, actividades municipales de mediu ambiente y visites concertaes si da'l casi. Non se si sería un bon artículu n'Asturianu, anque non se si pondríase-y la plantiya de promocional, tu qu'opines ¿? En Castellán yá albidro que lu echaríen pa tras, o non, non se.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:39 7 set 2016 (UTC)--[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:03 7 set 2016 (UTC) :Puede llegar a tener artículu na enciclopedia pero, por conflictu d'intereses nun puedes ser tu el que lo crees nin el que nos lo solicites (a veces ye un poco estricta la política, pero ye asina) Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:37 7 set 2016 (UTC) == Entiéndolo, ye lógico.. Otru Saludu ! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 18:17 7 set 2016 (UTC) == Un recordatoriu útil == Bones, Fotoasturias. Al facer les traducciones automátiques, hai que tener en cuenta que'l programa munches vegaes nun sabe de qué tamos falando, y nun acierta a poner correutamente n'asturianu los términos que tendríen que ser. Ye por eso, que póngote equí les correspondencies castellán/asturianu (que de xuru les sabes), pero nes qu'hai de tener especial curiáu a la hora de facer los artículos. (y nun taba de más revisar tolo fecho) «Huevo, larva, pupa e imago», han traducise por "güevu, canesba, pupa ya imagu". El programa traduz «larva» por ''bárabu''. Pero ''bárabu'' ye una canesba parásita que cría baxo la pelleya'l ganao (Hypoderma bovis). Cuando en castellán dicen «oruga», el programa traduz como "el guxanu". Pero un guxanu nun equival a «oruga; un ''guxanu'' ye un merucu, falando rápido. El términu correutu pa «oruga» ye gata. Como regla xeneral, canesbes son toes, pero la '''gata''', ye la canesba que da llugar a les caparines. Ehí te dexo un dibuxu perprestosu, que tamién allugué nel artículu de [[metamorfosis (bioloxía|metamorfosis]]. [[Ficheru:Holometabolous vs. Hemimetabolous ast3.svg|thumb|left|350px]] Un saludu --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) == '''Un recordatoriu útil''' ==( [[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) Ye un dibuxu bien ilustrativu y claru, gústame enforma, préstame, Felicidaes pol él. Veo que la crisálida debería n'Asturianu llamala "pupa" según figura. Eslema traduz Oruga por Guxanu, términu que núnca oi antes asociau a oruga, guxanu y merucu (Xixón), o meruca, (Grau) ye lo que siempres escuché. Eslema no traduz demasiado bien y Apertium tien días. Tamién hai otros parásitos como la "canesba" que parasíten les gates de lepidopteros como les Phengaris, pero los parasitadores nun son de dípteros sinón d'himenópteros, nos artículos de wikipedia onde se cita esi comportamientu nun dan detalles, esto ye que meyor nun camudo nada. Voi Revisar escontra tras todo lo fecho y voi sustituyilo polos términos del dibuxu. Sicasí, anque yo nun lu sepa, supongo que va haber dalguna palabra sinónima de "gata" que pueda usar, asina la redacción del testu va ser mas rica n'espresión, piensu qu'una llingua ye mas rica cuanto mas sinónimos tien. Munches gracies Astur Un saludu — --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 08:59 18 set 2016 (UTC) == CATEGORIZACION == [[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 19:46 17 set 2016 (UTC) Hola Ástur, resulta que recibí un avisu sobre la forma en que categorizo les páxines en la edición Española, , concretamente les d'artrópodos, dizme que de normal solo s'inclúi como categoría'l xéneru, yá me diera cuenta de que n'otros idiomes nada mas que ponen el xéneru, ente que yo ponía casi tol árbol taxonómicu. creo que tien razón, pero yo creía que podíen tar los ninfáludos toos xuntos o los licénidos o los artrópodos, o los insectos, pero si pongo solo'l xéneru, les camparines taríen diversificaes. qu'al meyor ye como tienen que tar. Non se si n'Asturianu sigue'l mesmu criteriu. Yá dexara esta entruga en dalguna páxina de discutiniu pero quería preguntate sía que tamién n'Asturianu haya que poner solo'l xéneru, nesti casu d'Artrópodos, pos tamién lleí qu'había un proyectu artrópodos. Yo ponía Artrópodos, Arthrópoda, Arthropoda, Inseutos, Lepidoptera, la familia, lycaenidae o Nymphalidae, etc, y el mas importante el Xéneru.. la nota diz así… "Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia se categoriza en Boloria; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! " Gracies ==Gracies== Bones Fotoasturias, veo que sigues colos artículos y nun sabes lo que me presta! Nún de los correos entrúguesme porqué quito el nome en castellán de les caparines; verás, al ser la wikipedia n'asturianu, los nomes han ser los binomiales o los nomes comunes n'asturianu. Por supuestu, el nome en castellán puede dir nel artículu en dalgún apartáu nel que se diga: esta especie recibe los siguientes nomes nes llingües de la península: cast xxxx, catal yyy, eusk zzz . Esa ye una idea. Pero na entradilla del artículu, o na ficha de la especie, nun pue ser. Les traducciones lliterales del nome común tampoco son bona idea, y si uses eslema o apertium, ye eso lo que suel pasar. Lo meyor ye, por supuestu, anotar el nome n'asturianu si ye que lu tien. Y nesti puntu quiero suxerite una cosa, pertenezo a un grupu de trabayu nel que se tan clasificando toles especies animales/plantes/fungos d'Asturies, identificando cada nome binomial col so referente n'asturianu. Na estaya d'entomoloxía, hai dos rapazos que tán trabayando y ye dable que puedas aportar dalgo al grupu o te interese collaborar. Cómo lo ves? Un saludu --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 14:35 19 och 2016 (UTC) ================ --[[Usuariu:Astur|Astur]] ([[Usuariu alderique:Astur|alderique]]) 14:35 19 och 2016 (UTC) ==Gracies Astur, Acuerdome..== Lo primero yá me lo esplicares nun corréu anterior, yá se que'l nome común n'Asturianu non puede improvisase, tienlu o nun lo tien, y que'l nome productu de traducción, al traviés de dos o tres idiomas, nun ye lo correcto, preguntar porque nuna ficha taxonómica empiézase por describir tol árbol taxonómicu, acabando pol xéneru, Los de la versión en Castellán dixéronme que lo taba faciendo bien complicáu pa los qu'empiecen, non que tuviera mal, refiérense del árbol taxonómicu, y que en la Categoría solo poníase el Xéneru.. Si pa saber faelo correchamente y non categorizar por demás pónesme en contactu con quien lo sabe voi tar encantáu en preguntar, p'asina poder categorizar correchamente, toi falando puramente de Camparines y odonatos o corta narices o llibélules, por poner un exemplu. Solo querdría saber categorizar de forma correcta, porque la mayoría de les categoríes estan por faer y nun quixera faelo mal, Pero nun quixera interferir nel trabayu de los demás, non se si taría al altor de los tos amigos, una y bones lo que mas podría apurrir seríen entrugues, Je ! Gracies Ástur, a la to disposición. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:03 19 och 2016 (UTC) Otra cosa Di-y un repasada a les caparines n'Asturianu pa sustituir guxanos, bárabos, larves y sustituyilos por Canesbes, gates y pupes y quitai la "m" a camparines, que quedaron munches, debo teneles bien amoriaes. PER OTRA PARTE… voi tener que menguar el numbero d'ediciones, porque tengo los güeyos un opacu tocaos. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:09 19 och 2016 (UTC) == Disculpes a ti == ¡Hola! N'absoluto tienes que disculpate. Tas faciendo munchos artículos nuevos y ye lóxico equivocase con dalguna cosa. Y equí tamos toos pa trabayar en conxuntu.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 20:37 4 avi 2016 (UTC) == Dalgunes correiciones == Bones, volver a date les gracies pol to llabor porque yá creasti cientos d'artículos. Ye induldable que los revises pero tovía olvides dalgunes cuestiones... Un exemplu nel artículu [[Craniophora ligustri]]: *Paleárticu--> Paleárticu *del so localización--> de la so localización *de Europa--> d'Europa *de Asia--> d'Asia Recuerda que lo qu'olvides correxir tu vamos tener que facelo los demás. Un saludu y munches gracies por too. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 13:39 12 avi 2016 (UTC) '''Dalgunes correiciones''' [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] Gracies Viti, yá meto eses correcciones na la mio llibreta, gracies polos avisos.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:42 12 avi 2016 (UTC) == Bones fiestes == Munches gracies y bones fiestes y bon entamu d'añu nuevu a ti tamién.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 16:57 3 xin 2017 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref group=survey>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref group=survey>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=54VAEWE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 22:23 13 xin 2017 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:EGalvez (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/54-VAEWE&oldid=16205395 --> <references group=survey /> == Intercultur == {{es}} Hola. Lo primero, gracias por participar en el concurso, pero lamentablemente solo los artículos listados cuentan para esta edición. Habrá otros concursos sobre otros temas y de hecho se aceptan sugerencias para proyectos y actividades, pero en este caso, los artículos que has añadido de animales no contarían. Saludos. --[[Usuariu:Millars|Millars]] ([[Usuariu alderique:Millars|alderique]]) 14:21 1 feb 2017 (UTC) === Intercultur === Gracias por la información, otra vez será, he borrado todo lo que había subido,, siento mucho las molestias. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:31 1 feb 2017 (UTC) :No es ninguna molestia. Siento el malentendido, aunque espero que eso no te desanime. De todas formas puedes crear alguno de los artículos propuestos traduciéndolos al asturiano si quieres, aunque puede que no sean de tu interés. De todas formas, gracias por el trabajo realizado. ¿Qué opinas sobre un proyecto/concurso en el futuro sobre fauna y flora de la península? ¿te parecería interesante? --[[Usuariu:Millars|Millars]] ([[Usuariu alderique:Millars|alderique]]) 21:20 1 feb 2017 (UTC) *--[[User:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[User talk:Fotoasturias|talk]]) 09:44, 1 February 2017 (UTC) #[[:ast: Sephisa]]: 4pts #[[:ast: Mynes]]: 4 pts #[[:ast: Nessaea]]: 5 pts #[[:ast: Sephisa chandra]]: 4 pts #[[:ast: Sephisa dichroa]]: 4 pts #[[:ast: Chitoria]]: 4 pts #[[:ast: Phalanta]]: 4 pts == Millars (alderique) 21:20 1 feb 2017 (UTC) == De todas formas, gracias por el trabajo realizado. ¿Qué opinas sobre un proyecto/concurso en el futuro sobre fauna y flora de la península? ¿te parecería interesante? --Millars (alderique) 21:20 1 feb 2017 (UTC) == Me parece una muy buena idea, todavía hay muchos artículos en lenguas extranjeras y nacionales sobre fauna y flora, sobre todo artrópodos, que aun no han sido traducidas entre si, es una buena idea para llevar adelante cuando considere. Muchas gracias Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 19:00 2 feb 2017 (UTC) == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=54VAEWE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 08:09 23 feb 2017 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:EGalvez (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/54-VAEWE&oldid=16297910 --> == Categorizar == Bones Fotoasturias, soi un pesáu pero cada vez que falo contigo he d'agradecete les miles d'ediciones que ficisti estos meses y los cientos d'artículos nuevos creaos y que, amás, ameyoraron muncho llingüísticamente gracies a les revisiones que tas faciendo. Per otru llau, l'únicu problema que queda ye que tas creando tamién decenes de categoríes que nun categorizaes. Ye dicir, [https://ast.wikipedia.org/wiki/Theretra_tibetiana nel to últimu artículu] hai una categoría colorada: [[w:ast:Categoría:Theretra|Categoría:Theretra]]. Nesa categoría apaecen otros artículos y habría de tar categorizada, nesti casu, na Categoría:Macroglossini y esa n'otra y asina socesivamente hasta topar una que tea creada n'asturianu. Amás, cada vez que creamos un elementu nuevu hemos amestalu a wikidata (pa qu'apaeza na seición llingües que tenemos a la izquierda). Cualquier dulda, entrúguesme. Un saludu y gracies!! --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:28 29 mar 2017 (UTC) :Nun ye un caprichu míu, ye que [https://ast.wikipedia.org/w/index.php?title=Especial:Categor%C3%ADasRequeridas&limit=500&offset=0 tenemos un apartáu] onde se recueyen toes eses categoríes inexistentes y yá ye insostenible porque hai más de 5.000 (munches tuyes, pero otres non). --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) ==Categorizar== [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) Esta tema de les categorizaciones diome muncha guerra desque empecé, hubo persones que m'empobinaron y que veníen dicir que la categoría debía de ser la expecie, esto ye, la mas baxa nel arbol taxonómicu, dacuando incluyo una mas proviniente de la traducción l'inglés, ahora la mayoría, al español y que depués abasno al asturianu, si nun esiste va apaecer en colloráu, entendí al traviés de lo lleío poles conversaciones nel estremáu discutiniu que yera lo que tenía que faer, y polo que me dices tengo importantes fallos de categorización, llegué a faer el mio fluxu de trabayu a traves de too lo que te espongo de siguío. Desconocía la esistencia d'esa páxina que recueye mas de 5000 categorizaciones errónees, confió poder tener unes charres como les de Xixón para esclariar estes duldes, acciones incorrectes y munches otres coses. Ties que decime su puedo actualizar la llista de wikipedistas por numberu d'ediciones. '''Ahora pongote lo hablao y lleido pa hacer lo que fize:''' Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia se categoriza en Boloria; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! --'''Khiari''' (discusión) 00:19 6 oct 2016 (UTC) Entiendo, entonces solo con poner el género es suficiente, de acuerdo, revisaré hacia atrás y y rectificaré. Muchas gracias. Saludos. --Fotoasturias (discusión) 07:46 6 oct 2016 (UTC) La categoría del género y las demás categorías que correspondan, por ejemplo, la distribución geográfica, el estado de conservación, etc. De todas maneras voy a pasar por tus artículos así te ayudo a categorizarlos. Más abajo Rosarinagazo te menciona la ficha de taxón que se puede copiar en esta página: Plantilla:Ficha de taxón (aunque se encuentra incompleta) o bien en alguna página de especies. Es mucho más simple que lo que estás usando ahora. --Khiari (discusión) 14:22 6 oct 2016 (UTC) Ya estaba en la creencia de que poniendo el género sería lo correcto, pero veo páginas que ponen subfamilias u otras categorías diferentes al género, entiendo de que lo estaba haciendo mal pues si estoy tratando de lepidópteros y pongo el género, en el ya van incluidos todos los anteriores de su árbol taxonómico, entiéndase Arthropoda, familia, subfamilia etc, hasta llegar al género, pero la mayoría de géneros no esta creado, algunos géneros son únicos por especie, en fin, que intento adaptarme a lo que veo previamente, pero no veo mucha uniformidad de criterios, pero eso se puede aprender, le doy las gracias por su interés, al igual que a Rosarinagazo. Muchas Gracias ǃ Saludos, --Fotoasturias (discusión) 14:33 6 oct 2016 (UTC) Es cierto! Hay que corregir eso. '''Aunque en los casos en los que la categoría de género no está creada o bien no es necesario crearla porque la especie es única, se categoriza en la familia, es decir, en la última categoría que existe'''. En los artículos Zygaena loti, Erebia gorgone, Boloria pales y Boloria napaea puse la ficha de taxón que te estamos recomendando. --Khiari (discusión) 17:05 6 oct 2016 (UTC) Plantillas de taxon[editar código] Hola: he cambiado en el Art. Issoria lathonia a la "ficha de taxon", que es más fácil de editar, y modificar. Cordial saludo. '''Rosarinagazo''' (discusión) 12:20 6 oct 2016 (UTC) Hola; venía a recomendarte lo mismo, que utilices la {{ficha de taxón}}. No solo porque es mucho más fácil de editar sino que los datos pueden ser exportador e importados desde wikidata. Para las referencias utiliza la plantilla {{llistaref}}, cuando tengas que poner una referencia al catálogo de la vida puedes utilizar la plantilla {{Catalogue of Life}}. Un saludo --Jcfidy (discusión) 14:51 6 oct 2016 (UTC) Plantilla de taxon[editar código] Hola: en Callophrys avis usas una Plantilla de taxon extraordianramente compleja para los ojos neófitos, de alguien que quiera comenzar a editar artículos de taxones. Además, al usar tu Plantilla, no se puede exportar nada desde/hacia WIKIDATA. Otra cuestión es que categorizaste con dos categorías sobreabundantes, pues solo se debe colocar la categoría más baja, que aquí es el género. Un cordial saludo.Rosarinagazo (discusión) 12:10 14 oct 2016 (UTC) Plantilla de taxon[editar código] Hola, buenas tardes, hice la traducción al castellano desde la edición catalana, e importé la misma plantilla de taxon que estaba en su edición, en la versión catalana solo figuraban la tribu como categoría, lo que me sometió a duda, posteriormente en la versión traducida al español incluí como categoría el género, no eliminé la tribu porque supese que alguna razón habría para que la hubiesen puesto, asumo que en lo sucesivo hay que poner exclusivamente el género, entiendo, como me indicas, que al poner la mas baja, sobre ella estan a sumidas todas las demás. Saludos. --Fotoasturias (discusión) 15:32 14 oct 2016 (UTC) Pdtaː No utilizé las plantillas de taxon que me recomendaste semanas antes porque no supe hacerlo, te ruego me disculpes. La misma plantilla catalana también la pasé al Asturiano sin demasiadas dificultades. Gracias. --Fotoasturias (discusión) 15:39 14 oct 2016 (UTC) Entiendo que la plantilla que propones es mas sencilla y excluye, • Suborden, • infraorden, • División, • Superfamilia y • Subfamilia vale ǃ modifico lo traducido hoy… --Fotoasturias (discusión) 11:54 15 oct 2016 (UTC) Esos son los parámetros básicos pero, si te fijas bien verás que hay muchísimos más parámetros. Mira aquí. pd.- Evidentemente no es obligatorio ponerlos todos pero los que ya tienen mejor dejarlos en vez de eliminarlos. Un saludo --'''Jcfidy''' (discusión) 13:18 15 oct 2016 (UTC) Gracias ǃ --Fotoasturias (discusión) 15:02 15 oct 2016 (UTC) CATEGORIZACION[editar código] '''Astur''' (alderique) 19:46 17 set 2016 (UTC) Hola Ástur, resulta que recibí un avisu sobre la forma en que categorizo les páxines en la edición Española, , concretamente les d'artrópodos, dizme que de normal solo s'inclúi como categoría'l xéneru, yá me diera cuenta de que n'otros idiomes nada mas que ponen el xéneru, ente que yo ponía casi tol árbol taxonómicu. creo que tien razón, pero yo creía que podíen tar los ninfáludos toos xuntos o los licénidos o los artrópodos, o los insectos, pero si pongo solo'l xéneru, les camparines taríen diversificaes. qu'al meyor ye como tienen que tar. Non se si n'Asturianu sigue'l mesmu criteriu. Yá dexara esta entruga en dalguna páxina de discutiniu pero quería preguntate sía que tamién n'Asturianu haya que poner solo'l xéneru, nesti casu d'Artrópodos, pos tamién lleí qu'había un proyectu artrópodos. Yo ponía Artrópodos, Arthrópoda, Arthropoda, Inseutos, Lepidoptera, la familia, lycaenidae o Nymphalidae, etc, y el mas importante el Xéneru.. la nota diz así… "Hola, Fotoasturias! Pasé por algunos de los artículos de taxones que creaste; te comento que no se debe incluir categorías que contienen a otras categorías, ya que eso es "sobrecategorizar". Por ejemplo en el artículo Boloria eunomia '''se categoriza en Boloria'''; no corresponde poner la categoría Nymphalidae porque Boloria ya está categorizada en ella. Tampoco Lepidoptera porque esta ya contiene a Nymphalidae, lo mismo para las siguientes superiores Insecta y Arthropoda. Dicho de otra manera: solo se incluye el artículo en la categoría que esté por debajo de todas las demás. En el caso de los taxones inferiores suele ser la categoría del género de la especie. Espero haber explicado de una manera comprensible :) Saludos! " Gracies Ahora si que toy confusu, que debo facer ¿? Gracies. per otra parte tengo en "'''págines en procesu'''" un montón, que no computen como traducciones efectauaes, como arreglo eso ¿? Dejéte estes preguntes en tu página de discusión haz unos dies.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:40 29 mar 2017 (UTC) ---- ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:32 29 mar 2017 (UTC) Per otra parte, que puedo faer pa categorizar ensin causar problemes y que puedo faer pa enmendar les categoríes en colloráu.. ye evidente que quiero colaborar pa dejalo bien no posible.. Non se si atayar les traducciones hasta saber como proceder.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:36 30 mar 2017 (UTC) == nectífera-nectarífera == Hola Lluis, cuido que tas equivocáu non respondí a esa cuestión. Pero camiento que valen les dos. El castellanu por exemplu nun desemeya nectarívoro de nectívoro. En tou casu personalmente paezme más cenciellu nectíferu. Un saludu. Munches gracies por la tu aportación, nectiferu también me parez más coloquial, pero non sé si ye la más correcta. Agora, per la tarde miré nel diccionariu de la RAE y nectarívoro y nectívoro no figuren recoxies tampoco. Otro saludu ! --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:51 4 may 2017 (UTC) == Unes coses == ¡Hola! Mira, vengo de ver que cambiesti nel artículu de [[Sudán]] la pallabra "nordeste" por "nordés". Nun ye correcto, porque "nordés" se refier al vientu que vien del nordeste, y "nordeste" al puntu cardinal. Y otra cosa, la preposición "de" solo fai apostrofación (como otres pallabres n'asturianu) cuando-y sigue una pallabra qu'entama por soníu vocálicu: nel artículu [[Neogurelca masuriensis]] escribiesti ''sur d'Caxmir'', cuando ha ser ''Sur '''de''' Caxmir''. Por favor, cambia estes coses pa que los artículos tean ameyoraos ortográficamente.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 14:44 7 may 2017 (UTC) ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' Entendíu Etienfr, llamentu haber aniciáu toos esos erros xuntos, creo que yá estan toos vueltos al so estáu orixinal cola ferramienta desfaer. Gracies por correxime.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 15:45 7 may 2017 (UTC) ::Nengún problema. Mira [[Wikipedia:Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios|equí]] la llista de topónimos a usar nesta Wikipedia si tienes duldes de cuála ye la forma a utilizar. Por desgracia, hai munchos artículos onde hai que correxir munchos d'esos exónimos.--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 19:56 9 may 2017 (UTC) ==Otres coses== ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' Toi corrixendo tolos nomes que lleven Republica del Congo por ''"'d'El Congo'''" y tamién vi qu'ente les tos correcciones que hacias taba "'''Queña'''"que sustitues per '''Kenya''', creo recordar, si ye asina puedo correxir toos esos nomes erróneos n'Asturianu, si te paez bien. Saludos --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 14:04 8 may 2017 (UTC) == Cartafueyu informativu == ¡Hola! Nun sé esactamente a qué te refieres colo de "cartafueyu informativu". ¿Quies dicir un "cartafueyu normativu" de los que publica l'Academia de la llingua Asturiana? Que yo sepa, nun hai publicáu nengún sobre los topónimos d'España. Nesta wikipedia siguimos [[Wikipedia:Votaciones/Archivu/2013#Sobre exónimos y demás topónimos a usar na wikipedia n'asturianu|la norma que foi votada cuantayá]]. Pa resumir, nesta Wikipedia usamos les formes tradicionales na llingua correspondiente de, por exemplu, A Coruña, Ourense, Sanxenxo, Gipuzkoa, Santurtzi, Hondarribia, Lleida, Girona, Alacant, etc., y non les formes castellanizaes (*La Coruña, *Gerona, *Fuenterrabía...) nin hiperasturianizaciones que nun tienen xustificación nenguna (*Xirona, *Llérida...).--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 07:42 24 may 2017 (UTC) == Creación d'artículos == Bones, ¿Qué tal too? Veo que tas revisando tolos artículos que ficisti, ye un llabor tremendu. Norabona. D'otra manera, agora paez qu'echamos de menos medrar al ritmu que tábemos medrando gracies a ti y tábemos cuntando con llegar a los 50.000 pal mes de xunetu. Simplemente por sabelo ¿vas crear más artículos? Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:28 1 xun 2017 (UTC) :Tenemos un grupu de Telegram pa comunicanos ente los que tamos activos, si me mandes el móvil al corréu, métote. A vegaes ye muncho más rápido y fácil que velo per equí. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 08:11 2 xun 2017 (UTC) == Ediciones repetíes == Bones, creo que yá te lo dixi más veces y si lo faes asina sedrá porque ye más fácil pa ti, pero hai un botonín abaxo llamáu "Amosar previsualización" nel que pues comprobar los cambeos enantes de publicalos y nun publicar 10 cambeos unu per unu. Creo qu'aforraríes tiempu y facilitaríes que los cambeos recientes tuvieren más llimpios pa poder comprobar cambeos d'otros usuarios que nun tengamos controlaos. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:02 14 xun 2017 (UTC) ==Ediciones repeties respuesta == [[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:02 14 xun 2017 (UTC) Entiéndolo, ye que tengo a menudu na red microcortes y si no lo guardo a menudu tengo que repetilo, pero entendiu, harelo con menos guardaos. sientese.. :Nun te preocupes, si pierdes la conexón, con esi sistema de previsualización nun pierdes lo escrito. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:34 14 xun 2017 (UTC) --[[Especial:Contribuciones/85.152.129.166|85.152.129.166]] 12:32 14 xun 2017 (UTC) == Creación d'artículos d'años == Una forma rápida de crear artículos curtios pero necesarios, agora que nun tenemos el traductor, son los años. Tuvi creándolos esta mañana pero, si t'apetez, pues ayudame a completalos porque yo güei nun voi editar más. Fáltenmos los años dende'l [[2045]] al [[2099]] (ye una edición mui repetitiva, namás hai que cambiar la numberación romana y si l'añu ye normal o bisiestu y en qué día de la selmana entama (como en [[2044]], por exemplu). Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) ___________________________ --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) Desde aonde empiezo pa crear un artículo ? normalmente empezábalu desde el traductor, creando nuevos artículos, pero como empiezo el 2045 ¿?, igual lo supe al principiu, pero perdona, de ser así, olvidelo. Asina traduje muches páxines pero fizeles muy al principiu y non me acuerdo. Si me das alguna pista, ayudote. hoy tengo invitaos n'casa, pero en güequinos hágolo. otru saludu --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 11:51 17 xun 2017 (UTC) ::Ye una tarea bien repetitiva como te dixi y pa la que ye qu'uses les pestañes del navegador (si ye Firefox o Chrome, meyor). Simplemente, vas a la páxina del últimu añu creáu (nesti casu entamamos por 2044). Vas ver qu'arriba a la derecha apaecen los años que falten en colorao. Lo qu'has de facer ye "editar códigu" copiar el testu d'esi añu y calcar nel enllaz coloráu de 2045 onde yá vas poder crealu. Pegues el testu de 2044 y sustituyes pola información correspondiente y asina socesivamente con tolos años. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:15 17 xun 2017 (UTC) ========================= --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 11:19 17 xun 2017 (UTC) Ya ta hasta 2070, mañana continuo con ello, --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:55 17 xun 2017 (UTC) == traducciones d'años == Bien Vitor, creo que entiendote. Gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 12:17 17 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == Bones, toi viendo qu'a vegaes faes cambeos na categorización y añades categoríes por demás. Por exemplu [[Heniocha]] pertenez a la Categoría:Heniocha y esa categoría a la Categoría:Saturniinae. L'artículu Heniocha categorizáreslu coles dos y namás facía falta la primera. Has de procurar nun lo facer asina. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 16:52 23 xun 2017 (UTC) :Otru fallín qu'atopo ye que nun faes los apóstrofos, por exemplu, categorices: Lepidópteros de Australia cuando habría ser d'Australia (lo mesmo con otros países qu'entamen per vocal). Y asina delles más. Por favor, nun te lo tomes a mal. Apunto coses de les qu'igual nun te tas dando cuenta. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 17:00 23 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]] Yo no tengo problema pa aceptar les crítiques, aceptoles toes, de elles aprendiese, pero sobre la categorización, ya planteélo munches veces que entendía que lo correutu tenía que ser poner el xéneru porque era onde taba condensa toda la tabla taxonómica, posteriormente fize extenses preguntes y contestaciones sobre esto tema, que non me contentó nadie, excepto tu, que me dijiste que habría que hacer una reunión pa ver como se trataba esti tema, en principiu ponía el xéneru, pero viendo una respuesta de Rosarinazgo sobre esto tema en castellan, planteles de nuevo, preguntes mies no faltaron, respuestas poques y cortes.. Asina que comencé a poner les que entaben azuleaes na la tabla taxonómica y que no tuviesen el enlace cortau, (link rotu) comenzaba pol xéneru podía ser la familia o subfamilia, en castellan pueden llegar hasta el orden, pero esto comprendo que ye Asturiano, otru mundu.. Entiendo ahora, y esto ye un decir, pero no me lo dixió enantes naide, que tengo que poner el xéneru, tenga o no tenga página creada, pues vale, si ye así como me indiques, no fai problema, pongo el xéneru y to bien. Ye verdá hay munches otres coses, procuro respetar lo que se traduz si tien sentidu, Atópase, repetíase muncho, así que comencé a poner alcuéntrase o alcuéntrense, pa hacer mas fácil lleer el textu, como veo que tu lo uses casí siempre, usarelu mas a menudu en llugar de "Atópase." Lo de el apóstrofe antes de les palabres que comiencen con vocal, tomo nota, yo apúntolo todo en una libretina. Otra cosa, cuestame munchu trabayu el trabayar esclusivamente con "Visualizar, enantes de aceptar, sigo intentándolo. De toes formes creo que valme mas hacer una traducción diaria y dedicar el tiempo necesariu a facela lo mejor que pueda que ver que tienes/tienen que andar necesariamente de atrás miu, no me ofende pero el ver que tras esto tiempu sigo teniendo no los mismos fallos, pero tengo otros, faime repensar si esto que faigo val pa algo. Dedícolu enforma tiempu a la Wiki, munches horas ca día, pero non veo que los resultaos sean buenos, veo que son mas que mediocres, asina que tengo que repensar si merez la pena seguir. Gracies y perdón por el trabayu de tener que tar detrás de todas les mis ediciones, agradezcotelu. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[alderique:Fotoasturias|alderique]]) 17:36 23 xun 2017 (UTC) :Yo anímote a siguir, pero sí ye verdá que toi alcontrando munches coses que solucionar y son miles de cambeos por facer, amás de lo yá comentao hai cientos d'artículos ensin enllazar con elementos wikidata o categoríes enteres qu'hai que cambiar porque ta puestu l'apóstrofu con una consonante. Por exemplu: "Categoría:Insectos descritos n'1897". Como te digo, yo creo que ye necesario que sigas porque somos pocos... pero igual el tiempu que dediques anque seya creando menos artículos, polo menos que pueda ser más correutu tomando nota de lo que te vamos diciendo. Un abrazu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:28 24 xun 2017 (UTC) == Usu de los Alderiques == Cuando elimines enllaces rotos, como vienes faciendo, val con qu'avises nel Resume d'abaxo enantes de guardar la páxina. Nun fai falta que lo anuncies nos alderiques de la páxina. Eso ye más comeniente pa comentar errores o discutir sobre'l so conteníu. Como siempre, dígotelo con ánimu constructivu y p'aforrate tiempu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:34 30 xun 2017 (UTC) == Usu de los Alderiques == entendido, non se volverá a facer.. --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 13:45 30 xun 2017 (UTC) == Cambeos na categorización == Ye mui difícil tener una norma qu'abarque toles categoríes de Wikipedia (hai munchos miles d'elles). Como te comenté, por ser la más revisada y la más actualizada, la referencia ye la Wikipedia n'inglés y eso vas velo nes Wikipedies n'otres llingües. Per otru llau, nel casu de la Categoría:Micronetinae, cuido que se da una esceición na que tien razón la Wikipedia n'español. Trátase d'una subfamilia de Linyphiidae y tien tol sentíu del mundu que tenga categoría propia anque, nesti casu, namás esista n'español. Nun lo tomes como un ataque al to trabayu, sinón, que ye frutu de la dificultá a la d'establecer un criteriu unitariu. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 18:23 9 xnt 2017 (UTC) == Nomes de países con artículu o ensin elli == ¡Hola! Vi que añadieres l'artículu al nome de país d'''Afghanistán''. Pero hai una pequeña cuestión: *En xeneral, los nomes de países nun usen l'artículu (''España'', ''Francia'', ''Corea'', ''Zimbabwe'', ''Colombia'', y un llargu etcétera, y non *''La España'', *''La Francia'', *''La Corea'', *''El Zimbabwe''... Solo s'usen con artículu si tán determinaos: "La España del sieglu XX", "el Zimbabwe postcolonial"); *Sicasí, hai dalgunos países que'l so nome sí presenta l'artículu siempres, y poro, escríbese esti con mayúscula y nun se faen les contracciones con preposiciones: "El Salvador"/"Vive n'El Salvador" (y non *''vive nel Salvador''): *Per otra parte, hai una serie de nomes de países que puen usase con o ensin artículu, como'l casu d'"Afghanistán" o'l de "India", "Brasil", "China", "Xapón", "Ecuador", "Arxentina", "Canadá", etc.; pero nestos casos, l'artículu nun forma parte del nome, polo qu'ortográficamente l'artículu nun s'escribe con lletra mayúscula (sacantes si entama fras, lóxico), y sí fai les contraccioes precises coles preposiciones: Vive nel Afghanistán (non *''"Vive en L'Afghanistán"''); Ye de l'Arxentina (y non *''"Ye de L'Arxentina"''); n'entrambos casos ye válido tamién "Vive n'Afghanistán", "Ye d'Arxentina". Consulta [[Wikipedia:Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios|la llista países]] pa saber cuálos lleven siempres l'artículu (que vienen alfabetizaos pol artículu y non pol propiu nome'l país) y cuálos lleven opcionalmente l'artículu (que vien mentáu con esti ente paréntesis; y sí, con mayúscula porque se considera qu'entama fras nel llistaxe).--'''[[Usuariu:Etienfr|<font color="#6b5a40">etienfr</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Etienfr|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 14:48 13 xnt 2017 (UTC) ==Entiendolo== Si ta entre parentesis en la llista de países ye opcional. Voy corexir el nome del pais añadiendoy una h, Afg'''h'''anistán, y nom voy a complicame mas. Munches gracies --[[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 16:16 13 xnt 2017 (UTC) == Treslladar == Bones. Vi que nos artículos que tienen el nome mal pones nel alderique el correutu. Si quies, puedes treslladalos tú. Tienes que dir a la pestaña '''Más'', pinchar en ''Treslladar'' y ehí pones el nome que quieras. Si quies dexar una redirección dende el nome incorreutu, dexes marcada la casilla onde lo diz y si non, desmárquesla. Na wiki en castellán ta meyor explicáu: [[:es:Ayuda:Cómo cambiar el nombre de una página|Ayuda:Cómo cambiar el nombre de una página]]. Saludos. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 18:06 6 feb 2018 (UTC) == Munches gracies srg, voy a echai una Güeyada ! [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 10:56 7 feb 2018 (UTC) == Hestoria/Historia == Hola. Anque dambes palabres son correctes, na Wikipedia preferimos usar el términu aconseyáu pola [[Academia de la Llingua]], que ye '''historia'''. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 09:56 26 mar 2018 (UTC) == tomo buena nota == Hestoria-Historia Saludos.. [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 09:58 26 mar 2018 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 18:41 29 mar 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17881422 --> == Númberu d'ediciones == ¡Hola! Solo comentate que les mios 37371 ediciones son nel wikcionariu; en wikipedia tengo 11771. --'''[[Usuariu:Limotecariu|<font color="#6b5a40">Limotecariu</font>]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|<font color="#6b5a40">(¡Vamos parolar!)</font>]]'' 21:14 1 abr 2018 (UTC) Pídote disculpes Limotecariu! -- [[Usuariu:Fotoasturias|Fotoasturias]] ([[Usuariu alderique:Fotoasturias|alderique]]) 22:50 1 abr 2018 (UTC) == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 01:39 13 abr 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17898672 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=6&prjedc=we6 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 00:49 20 abr 2018 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:WMF Surveys@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we6&oldid=17898672 --> == Wikialcuentru == Creé una páxina pa determinar una fecha y orde del día pal [[Wikipedia:Wikialcuentru 2018|Wikialcuentru 2018]]. Como usuariu activu, prestaríame que participares. Un saludu. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 10:48 15 xun 2018 (UTC) == Alministrador == Bones. Como ya pasó un mes de la to candidatura a alministrador, col resultáu de 4-2, acabo de date los permisos d'alministrador. Saludos. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 20:12 17 may 2020 (UTC) == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Usuariu:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usuariu alderique:MediaWiki message delivery|alderique]]) 18:46 25 set 2020 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Samuel (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == We sent you an e-mail - Replay == I read it ! thank you. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 17:38 27 set 2020 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:es:Escudo de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]], [[:es:Bandera de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]] and [[:es:Himno de la República Socialista Soviética de Azerbaiyán]] in Aragonese Wikipedia? They don't need to be long like the Spanish versions. I also wrote the same request to another user, not knowing if he/she is active or not. Yours sincerely, [[Usuariu:A2D2|A2D2]] ([[Usuariu alderique:A2D2|alderique]]) 08:29 26 xnt 2021 (UTC) :Edə biləcəyim tək şey onu Asturian dilinə tərcümə etməkdir. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 12:34 27 xnt 2021 (UTC) == Artículos revisaos == Hola Amasuela. Pa cuando marques los artículos como revisaos ye meyor que lo faigas usando l'enllaz qu'hai na llista de plantíes (xusto debaxo'l títulu del artículu, "[Revisáu]"). Porque agora tas poniendo siempre <nowiki>{{revisáu|t=20210310192236}}</nowiki> y eso indica que l'artículu foi revisáu el 10 de marzu de 2021 (la parte del "t=20210310" indica 2021-03-10). Al calcar nel enllaz de la plantía pon la fecha actual. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 18:18 24 set 2021 (UTC)<p> : Meca, entiéndolo, copiábalo de una plantilla, siempre la misma, copiar/pegar, mírolo cuando vuelva a casa. : Munches Gracias.. [[Especial:Contribuciones/31.4.238.54|31.4.238.54]] 18:27 24 set 2021 (UTC)</p> : [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:05 27 set 2021 (UTC) : No encuentro - <u>usando l'enllaz qu'hai '''na llista de plantíes''' (xusto debaxo'l títulu del artículu, "[Revisáu]")</u> - : Entos entiendo que quedaría así: <nowiki>{{revisáu|t=añu, mes, día}}</nowiki> Munches Gracies. : [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:05 27 set 2021 (UTC) :: {{ping|Amasuela}} refiérome a esti enllaz: https://imgur.com/ZaKBeu3 [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 11:51 27 set 2021 (UTC) {{ping|YoaR}}: Solo tengo estos a la vista, '''revisiones''', '''ediciones''', '''visites''' ya '''estadístiques''', como lo amplio pa que apaezca to lo que tu tienes a la vista, como lo que me muestres na imagen ¿? :::tomao de una páxina cualquiera, 173 revisiones desde 2016-06-14 (+19 días), 6 editores, 53 visitas (30 días), creado por: Amasuela (40.801) · Ver las estadísticas completas de la página. :::Na parte superior izquierda tien una llave y lo que paez un lápiz, pero non supi incorpora-y mas opciones. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 16:28 27 set 2021 (UTC) :Gracies Omarete, ya tengo toes les funciones a la vista. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 09:37 3 och 2021 (UTC) Mira a ver si ye que nun tienes activaos los Fastbuttons. Tienes que dir a Preferencies, Accesorios y na seición d'Edición mirar que tengas activao ''Los FastButtons de Racso''. Das a guardar y mires a ver, recargando alguna páxina. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 18:55 2 och 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="es" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> ¡Hola! Estás recibiendo este mensaje porque eres administrador de un wiki de Wikimedia. Cuando alguien edita un wiki de Wikimedia sin haber iniciado sesión, mostramos su dirección IP. Como quizá ya sepas, no podremos seguir haciendo esto en el futuro. Es una decisión del departamento legal de la Fundación Wikimedia porque las normas y regulaciones para la privacidad en línea han cambiado. En lugar de la IP mostraremos una identidad enmascarada. Tú, como administrador, '''podrás seguir accediendo a la dirección IP'''. También habrá un nuevo permiso de usuario para aquellos que no son administradores, pero necesitan ver las direcciones IP completas para luchar contra el vandalismo, el acoso y el spam. Los patrulleros también verán parte de la IP incluso sin este permiso. También estamos trabajando en [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|mejores herramientas]] que sirvan de ayuda. Si aún no lo has hecho, [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|puedes leer más en Meta]]. Si quieres asegurarte de no perderte los cambios técnicos en los wikis de Wikimedia, puedes [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|suscribirte]] al [[m:Tech/News|boletín técnico semanal]]. Tenemos [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|dos propuestas]] sobre el posible funcionamiento del enmascaramiento de direcciones IP. Apreciaremos tus comentarios sobre cómo piensas que esto funcionaría mejor para ti y tu wiki, ahora y en el futuro. Puedes hacérnoslo saber en la [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|página de discusión]]. Puedes escribir en tu idioma. Las sugerencias se publicaron en octubre y decidiremos después del 17 de enero. Gracias. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:10 4 xin 2022 (UTC) <!-- Mensaxe unviáu por User:Johan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> ====== En contestación a su escrito. Yo creo que lo sucedido de editar sin tener a la vista mi dirección IP puede deberse a que en ese momento tenía activado sin pretenderlo un VPN, no ha habido interés por mi parte de ocultar la IP, y lo siento y les pido disculpas. Soy el mayor interesado en que mi IP este siempre a la vista para que quede acreditada mi labor diaria en wikipedia, Gracias por su escrito, y les ruego una vez mas disculpen las molestias. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 17:11 5 xin 2022 (UTC) ========== ==Vandal== Hola. Sorry for writing in English. I am being followed by an editor who is canvassing me to edit the blocked horror film article on Wikipedia for them (https://ast.wikipedia.org/wiki/Especial:Contribuciones/107.127.53.10 here). They have followed me across many languages of Wikipedia and other wiki sites (wiki quote, wiki commons, etc.(. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Jinnifer/Archive ]. Could you remove them and either delete or lock my Alderique page? Please and thank you. :) [[Usuariu:Andrzejbanas|Andrzejbanas]] ([[Usuariu alderique:Andrzejbanas|alderique]]) 23:33 4 xin 2022 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Asturian Wikipedia? Yours sincerely, [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 15:13 2 xun 2023 (UTC) :Don't worry Multituberculata, i will try to traslate! :With my best wishes :Greetings :Amasuela [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 18:35 2 xun 2023 (UTC) ::Thank you very much for the new article! [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 10:22 3 xun 2023 (UTC) :::@[[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] :::You tell me that in the translation of the article that you asked me to translate, there is a comment from which it can be suggested that I have not been objective, please tell me which sentence does not correspond to the translation, I think, I remember that I did it from the German language. :::Please tell me what it is, so I can replace it, I have read it again and I do not see what it indicates. :::Greetings ! :::@[[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 15:47 13 xun 2023 (UTC) ::::Hello. ::::The translation and article are very good. As far as I can see, there is nothing wrong nor is there a need for corrections. ::::Yours sincerely, [[Usuariu:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Usuariu alderique:Multituberculata|alderique]]) 16:06 13 xun 2023 (UTC) ::Es ist bereits übersetzt, Grüße! [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 10:31 3 xun 2023 (UTC) == Translation request == Hello, Amansuela. Can you translate and create the articles [[:es:Monte Bazardüzü]] and [[:es:Campos Flégreos]] in Asturian Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Kindest regards, [[Usuariu:Kurcke|Kurcke]] ([[Usuariu alderique:Kurcke|alderique]]) 12:08 26 feb 2026 (UTC) :Yes, no problem, Now I'm in trip, but I Have not problem. :I will traslate, in April. :Don't worry. :Amasuela. :Asturian wikipedia. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 12:35 26 feb 2026 (UTC) :@[[Usuariu:Kurcke|Kurcke]] :I'm sorry it's taken me a while; I've been traveling in eastern China, but I'm back now. I see you've translated what you requested, so I've expanded the article and added relevant references. :Best regards :Asturian wikipedia :Amasuela [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 13:48 20 abr 2026 (UTC) Yes, don't worry, i'm in trap now, but no problem. Amasuela == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:30 28 abr 2026 (UTC) </div> <!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Lláctea, con acentu == ¡Hola! Mira, una cosiquina: vi que cambiares l'axetivu «lláctea», con acentu gráficu, por «llactea» ensin esti, pero ye un error: esti axetivu sí lleva acentu gráficu nel femenín, como na forma neutra y nos plurales, pero non nel masculín singular: ll'''a'''cteu, pero ll'''á'''ctea, ll'''á'''ctea, ll'''á'''cteos, ll'''á'''ctees. Pasa lo mesmo con toos esos axetivos como mediterraneu, contemporaneu, etereu, homoxeneu, oseu, etc., que nel femín y restu formes sí precisen l'acentu: mediterránea, homoxénea, etc. Otra cosa diferente ye usar esi axetivu, *llacteu, porque nel ''DALLA'' nun apaez rexistráu (de fechu, al ser un términu cultu, yera meyor la forma ''lacteu'', pero esto ye otru tema), polo que sería meyor usar, pa referise a lo fecho o rellacionao col lleche, el términu «llecheru», que sí apaez nel ''DALLA''; y en cuantes al nome de la nuestra galaxa, un nome patrimonial asturianu ye Camín de Santiago/Santiagu (apaez nel ''DALLA'', nel ''DGLA'' y nel diccionariu de Sánchez Vicente). [[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 07:59 26 may 2026 (UTC) :Tienes razón, mirelo mal, tengo na mio páxina d'usuariu un enllaz a un páxina de nome [[Wikipedia:Chigre/Ortografía]], ellí figura claraménte <u>llacteu</u> en masculín, non en femenín, asina que toles correcciones a llactea que fixi, tan mal. :Voy tar fuera unos días, pero cuando vuelva, buscaré les correcciones que fixi de lláctea pa poneles de forma correuta. :Nel so momentu, busqué nel diccionariu dixital, pero nun alcontré la entrada. :En tou casu, discúlpame y munches gracies por correxime. [[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 09:20 26 may 2026 (UTC) b7jzp2zwzrzuumqklnxujpx2b4ntigy 0 83164 4496302 4221760 2026-05-25T20:11:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496302 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Hesperiidae]] | subfamilia = [[Pyrginae]] | tribus = ''[[Pyrgini]]'' | genus = '''''Pyrgus''''' | subdivision_ranks = species | subdivision = <center>'''Ver testu.'''</center> }} '''Pyrgus''' ye un xéneru de lepidópteros [[Ditrysia|ditrisios]] de la sub[[Familia (bioloxía)|familia]] [[Pyrginae]] dientro de la familia [[Hesperiidae]]. == Especies == Delles especies del xéneru son: * ''[[Pyrgus aladaghensis]]'' <small>([[De Prins]] & [[Poorten]], 1995)</small> * ''[[Pyrgus albescens]]'' <small>([[Carl Plötz|Plötz]], 1884)</small> * ''[[Pyrgus alpinus]]'' <small>([[Nikolaj Grigor'jevitsch Erschov|Erschoff]], 1874)</small> * ''[[Pyrgus alveus]]'' <small>([[Hübner]], 1803)</small> * ''[[Pyrgus armoricanus]]'' <small>([[Oberthür]], 1910)</small> * ''[[Pyrgus andromedae]]'' <small>([[Wallengren]], 1853)</small> * ''[[Pyrgus barrosi]]'' <small>([[Ureta]], 1956)</small> * ''[[Pyrgus bellieri]]'' <small>(Oberthür, 1910)</small> * ''[[Pyrgus bocchoris]] ''<small>([[Hewitson]], 1874)</small> * ''[[Pyrgus bolkariensis]] <small>([[Mabille]], 1875)</small> * ''[[Pyrgus bieti]]'' <small>(Oberthür, 1886)</small> * ''[[Pyrgus cacaliae]]'' <small>([[Rambur]], 1839)</small> * ''[[Pyrgus carlinae]]'' <small>(Rambur, 1836)</small> * ''[[Pyrgus carthami]]'' <small>(Hübner, [1813])</small> * ''[[Pyrgus cashmirensis]]'' <small>(Erschoff, 1874)</small> * ''[[Pyrgus centaureae]]'' <small>(Rambur, 1839)</small> * ''[[Pyrgus cinarae]]'' <small>(Rambur, 1839)</small> * ''[[Pyrgus cirsii]]'' <small>(Rambur, 1839)</small> * ''[[Pyrgus chapmani]]'' <small>(Warren, 1926)</small> * ''[[Pyrgus communis]] ''<small>([[Grote]], 1872)</small> * ''[[Pyrgus darwazicus]]'' <small>([[Grum-Grshimailo]], 1890)</small> * ''[[Pyrgus fides]]'' <small>(Hayward, 1940)</small> * ''[[Pyrgus jupei]] ''<small>(Alberti, 1967)</small> * ''[[Pyrgus limbata]] ''<small>(Erschoff, 1876)</small> * ''[[Pyrgus maculatus]]'' <small>(Bremer & Grey, 1853)</small> * ''[[Pyrgus malvae]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> * ''[[Pyrgus malvoides]]'' <small>(Elwes & Edwards, 1898)</small> * ''[[Pyrgus melotis]] ''<small>(Duponchel, 1834)</small> * ''[[Pyrgus notatus]] ''<small>(Blanchard, 1852)</small> * ''[[Pyrgus oberthueri]]'' <small>(Leech, 1891)</small> * ''[[Pyrgus oileus]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1767)</small> * ''[[Pyrgus onopordi]]'' <small>(Rambur, 1839)</small> * ''[[Pyrgus orcus]]'' <small>(Stoll, 1780)</small> * ''[[Pyrgus philetas]]'' <small>(WH Edwards, 1881)</small> * ''[[Pyrgus ruralis]]''<small> (Boisduval, 1852)</small> * ''[[Pyrgus scriptura]]'' <small>(Boisduval, 1852)</small> * ''[[Pyrgus serratulae]]'' <small>(Rambur, 1839)</small> * ''[[Pyrgus sibirica]]'' <small>(Reverdin, 1911)</small> * ''[[Pyrgus sidae]]'' <small>(Esper, 1784)</small> * ''[[Pyrgus speyeri]]'' <small>(Staudinger, 1887)</small> * ''[[Pyrgus trebevicensis]]'' <small>(Warren, 1926)</small> * ''[[Pyrgus veturius]]''<small>(Plötz, 1884)</small> * ''[[Pyrgus warrenensis]]'' <small>(Verity, 1928)</small> * ''[[Pyrgus xanthus]]'' <small>(Edwards, 1878)</small> == Referencies == {{commonscat|Pyrgus}} {{wikispecies|Pyrgus}} * [http://bugguide.net/node/view/4780/tree ''Pyrgus'' page] from [http://bugguide.net/] * [http://perso.wanadoo.fr/felixthecatalog.tim/yellow_banded_skipper.htm Yellow-banded Skipper page] * [http://facweb.furman.edu/~snyderjohn/tatum/034-036.htm ''Pyrgus ruralis'' page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231844/http://facweb.furman.edu/~snyderjohn/tatum/034-036.htm |date=2016-03-03 }} * [http://www.texasento.net/tamps_overton.htm Edinburg WBC NE Mexico Trip] * [http://perso.wanadoo.fr/felixthecatalog.tim/safflower_skipper.htm Safflower Skipper] * [http://www.leps.it Moths and butterflies of Europe and North Africa] * [http://www.naba.org/pubs/enames.html English butterfly names for North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025103535/http://www.naba.org/pubs/enames.html |date=2005-10-25 }} * [http://pisum.bionet.nsc.ru/kosterin/hesper/hesperi.htm List of Hesperiidae photographed by O. Kosterin] * [http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/hesperioidea/hesperiidae/pyrginae/pyrgus/ Funet] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{en}} [http://www.tolweb.org/Pyrgini/95263] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305194411/http://www.tolweb.org/Pyrgini/95263 |date=2016-03-05 }} Pyrgini Tool web. * {{en}} [http://www.lepidoptera.eu/Thumbnails2.php?country=XX&family=Hesperiidae&subfamily=Pyrginae&mode=up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112211304/http://www.lepidoptera.eu/Thumbnails2.php?country=XX&family=Hesperiidae&subfamily=Pyrginae&mode=up |date=2016-11-12 }} European Butterflies and Moths. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pyrgus| ]] [[Categoría:Inseutos d'Europa]] nzhiq8d0fmq86vphtqzu4yfawbdrwrg 0 83460 4496301 3849998 2026-05-25T20:10:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496301 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | subordo = [[Glossata]] | infraordo = [[Heteroneura]] | unranked_familia = [[Ditrysia]] | superfamilia = [[Hesperioidea]] | familia = [[Hesperiidae]] | subfamilia = [[Pyrginae]] | tribus = '''Pyrgini''' | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = Ver testu. }} Los '''pirginos''' ([[Pyrgini]]) son una [[Tribu (bioloxía)|tribu]] de lepidópteros [[Ditrysia|ditrisios]] de la sub[[Familia (bioloxía)|familia]] '''Pyrginae''' dientro de la familia [[Hesperiidae]]. <ref>{{en}} [http://tolweb.org/Pyrgini/95263] Pyrgini - Tree of Life web project.</ref><ref>{{en}} [http://www.tolweb.org/Pyrgini/95263] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305194411/http://www.tolweb.org/Pyrgini/95263 |date=2016-03-05 }} Pyrgini tolweb.org</ref> == Xéneros == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | * ''[[Anisochoria]]'' * ''[[Antigonus]]'' * ''[[Carrhenes]]'' * ''[[Celotes]]'' * ''[[Clito (animal)|Clito]]'' * ''[[Cornuphallus]]'' * ''[[Diaeus]]'' * ''[[Eracon]]'' | * ''[[Heliopetes]]'' * ''[[Heliopyrgus]]'' * ''[[Onenses]]'' * ''[[Paches]]'' * ''[[Plumbago (animal)|Plumbago]]'' * ''[[Pseudodrephalys]]'' * ''[[Pyrgus]]'' | * ''[[Spioniades]]'' * ''[[Systasea]]'' * ''[[Timochreon]]'' * ''[[Trina (animal)|Trina]]'' * ''[[Xenophanes (animal)|Xenophanes]]'' * ''[[Zobera]]'' * ''[[Zopyrion]]'' |} == Referencies == {{Llistaref}} ==Bibliografía== * Lames, Gerardo, 2004, Atlas of Neotropical Lepidoptera; Checklist Part 4A; Hesperioidea-Papilionoidea * Steinhauser, S.R., S.R., 1989: Taxonomic notes and descriptions of new taxa in the neotropical Hesperiidae. Part I. Pyrginae. ''Bulletin of the Allyn Museum'' '''127''': 1-70. Full article: .[http://www.flmnh.ufl.edu/mcguire/allyn_pdfs/AME127.pdf] * Warren, A.D. ; J.R. Ogawa & A.V.Z. Brower, 2008: Phylogenetic relationships of subfamilies and circumscription of tribes in the family ''Hesperiidae'' (Lepidoptera: Hesperioidea). ''Cladistics'' '''24''': 642-676. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pyrgini| ]] [[Categoría:Hesperiidae]] [[Categoría:Artrópodos ]] 4iiryjnxntomj5hpzyw77w4i2rmsbc5 0 83463 4496305 3850002 2026-05-25T20:22:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496305 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | subordo = [[Glossata]] | infraordo = [[Heteroneura]] | unranked_familia = [[Ditrysia]] | superfamilia = [[Hesperioidea]] | familia = [[Hesperiidae]] | subfamilia = [[Pyrginae]] | tribus = '''Pyrrhopygini''' | tribus_authority = Mabille, 1877 | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = Ver testu. }} Los '''pirropiginos''' ('''Pyrrhopygini''') son una [[Tribu (bioloxía)|tribu]] de lepidópteros [[Ditrysia|ditrisios]] de la sub[[Familia (bioloxía)|familia]] [[Pyrginae]] dientro de la familia Hesperiidae. <ref>{{en}} http://tolweb.org/Pyrrhopygini Tree of life.</ref> == Xéneros == Tien cuatro subtribus, una d'ellos Zoniina ye monotípicu, conteniendo una sola [[especie]] Zonia zonia. Les subtribus son: * Oxynetrina * Passovina * Pyrrhopygina * Zoniina ; Xéneros {| class="" style="margin-bottom: 10px;" * ''Amenis - * Amysoria - * Apyrrhothrix - * Ardaris - * Aspitha - * Azonax - * Chalypyge - * Creonpyge - * Croniades - * Cyanopyge - Cyclopyge - * Elbella - * Granila - * Gunayan - * Jemadia - * Jonaspyge - * Melanopyge - * Metardaris - * Microceris - * Mimardaris - * Mimoniades - * Mysarbia - * Myscelus - * Mysoria - * Nosphistia - * Ochropyge - * Oxynetra - * Parelbella - * Passova - * Protelbella - * Pseudocroniades - * Pyrrhopyge - * Sarbia - * Yanguna - * Zonia'' |} == Referencies == {{Llistaref}} * Lames, Gerardo, 2004, Atlas of Neotropical Lepidoptera; Checklist: Part 4A; Hesperioidea-Papilionoidea. * Warren, A.D. ; J.R. Ogawa & A.V.Z. Brower, 2008: Phylogenetic relationships of subfamilies and circumscription of tribes in the family ''Hesperiidae'' (Lepidoptera: Hesperioidea). ''Cladistics'' '''24''': 642-676. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * http://www.tolweb.org/Pyrrhopygini/12151 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413070856/http://tolweb.org/Pyrrhopygini/12151 |date=2017-04-13 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pyrrhopygini|Pyrrhopygini]] [[Categoría:Pyrginae]] [[Categoría:Artrópodos]] rrq3bhsojxw8w82kyeatarj4bnw0hu9 0 83637 4496304 4221769 2026-05-25T20:20:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496304 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Pyrrhopyge'' | image = Sergius.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Hesperiidae]] | subfamilia = [[Pyrginae]] | tribus = [[Erynnini]] | genus = '''''Pyrrhopyge''''' | genus_authority = Hübner 1819 | subdivision_ranks = [[Especie|Especies]] | subdivision = Ver testu | synonyms = * ''Tamyris'' [[Swainson]], 1821 * ''Pachyrhopala'' [[Wallengren]], 1858 * ''Thamyris'' [[Burmeister]], 1878; (emend.) }} '''''Pyrrhopyge''''', ye un xéneru de lepidópteros [[Ditrysia|ditrisios]] de la sub[[Familia (bioloxía)|familia]] [[Pyrginae]] dientro de la familia [[Hesperiidae]].<ref>{{en}} [http://www.tolweb.org/Pyrrhopyge/94301] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307042830/http://www.tolweb.org/Pyrrhopyge/94301 |date=2016-03-07 }} Pyrrhopyge.</ref> == Especies == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | *''[[Pyrrhopyge amyclas]]'' *''[[Pyrrhopyge amythaon]]'' *''[[Pyrrhopyge arax]]'' *''[[Pyrrhopyge arinas]]'' *''[[Pyrrhopyge aziza]]'' *''[[Pyrrhopyge boulleti]]'' *''[[Pyrrhopyge charybdis]]'' *''[[Pyrrhopyge creona]]'' *''[[Pyrrhopyge cressoni]]'' *''[[Pyrrhopyge creusae]]'' *''[[Pyrrhopyge crida]]'' *''[[Pyrrhopyge crista]]'' *''[[Pyrrhopyge decipiens]]'' *''[[Pyrrhopyge frona]]'' *''[[Pyrrhopyge hadassa]]'' *''[[Pyrrhopyge haemon]]'' *''[[Pyrrhopyge infantilis]]'' *''[[Pyrrhopyge kelita]]'' *''[[Pyrrhopyge martena]]'' | *''[[Pyrrhopyge melanomerus]]'' *''[[Pyrrhopyge mopsus]]'' *''[[Pyrrhopyge papius]]'' *''[[Pyrrhopyge pelota]]'' *''[[Pyrrhopyge phidias]]'' *''[[Pyrrhopyge phylleia]]'' *''[[Pyrrhopyge placeta]]'' *''[[Pyrrhopyge proculus]]'' *''[[Pyrrhopyge punctata]]'' *''[[Pyrrhopyge pusca]]'' *''[[Pyrrhopyge sadia]]'' *''[[Pyrrhopyge sarpedon]]'' *''[[Pyrrhopyge schausi]]'' *''[[Pyrrhopyge sergius]]'' *''[[Pyrrhopyge tatei]]'' *''[[Pyrrhopyge telassa]]'' *''[[Pyrrhopyge telassina]]'' *''[[Pyrrhopyge terra]]'' *''[[Pyrrhopyge thericles]]'' |} == Referencies == {{Llistaref}} * [http://www.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/butmoth/GenusList3.dsml?searchPageURL=index.dsml&SUPERFAMIL=&FAMILYqtype=starts+with&FAMILY=hesperiidae&SUBFAMILYqtype=starts+with&SUBFAMILY=&TRIBEqtype=starts+with&TRIBE=&SUBTRIBEqtype=starts+with&SUBTRIBE=&GENUSqtype=starts+with&GENUS=&AUTHORqtype=starts+with&AUTHOR=&YEARqtype=equals&YEAR=&sort=GENUS Natural History Museum Lepidoptera genus database] == Bibliografía == * Bell, E.L., Y.L., 1932: Hesperiidae (Lepidoptera, Rhopalocera) of the Roraima and Duida expeditions, with descriptions of new species. ''American Museum novitates'' '''555''': 1-16. Full article: .[http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/3002/1/N0555.pdf] * Bell, E.L., Y.L., 1947: New species and subspecies of neotropical Hesperiidae (Lepidoptera, Rhopalocera). ''American Museum novitates'' '''1330''': 1-9. Full article: .[http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2313/1/N1330.pdf] * Freeman, H.A., H.A., 1969: Records, new species, and a new genus of Hesperiidae from Mexico (Supplement 2). ''The Journal of the Lepidopterists' Society'' 23 (suppl. 2): 1-64. Full article: .[https://web.archive.org/web/20110720122659/http://peabody.research.yale.edu//jls/pdfs/1960s/1969/1969-23(S2).pdf] * Lamas, G., G., 2004: Atlas of Neotropical Lepidoptera; Checklist: Part 4A; Hesperioidea - Papilionoidea. == Enllaces esternos == {{Wikispecies}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:pyrginae]] [[Categoría:Erynnini]] [[Categoría:Pyrrhopyge]] [[Categoría:Artrópodos]] fi3i5joa8h7h9icnbvwrxyybffmucy0 0 87414 4496287 4443908 2026-05-25T16:53:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496287 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu humanu}} [[Ficheru:Praying Germanic man 1890.jpg|thumb|''El xermanu suplicante'', estauína votiva de dómina romana.]] [[Ficheru:Germane.png|thumb|Xermanu representáu nun relieve trunfal romanu.]] [[Ficheru:Barbare à cheval.jpg|thumb|Fíbula del sieglu VI que representa un guerreru a caballu con llanza.]] [[Ficheru:Ancient German Family.jpg|thumb|Familia xermana representada nuna reconstrucción historicista.]] [[Ficheru:Nordic Bronze Age.png|thumb|Cultura de la [[Edá del Bronce nórdico]] alredor de 1200&nbsp;e.&nbsp;C. (periodu anterior a la formación de los pueblos xermánicos nesa mesma zona).]] [[Ficheru:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|Cultura de la [[Edá del Fierro]] pre-romana asociada col protoxermánicu, ''ca.'' [[500 e.C.|500&nbsp;e.&nbsp;C.]]-[[50 e.C.|50&nbsp;e.&nbsp;C.]]. L'área en magenta representa la [[cultura de Jastorf]].]] [[Ficheru:Germanic tribes settlements 750BC-1AD.svg|thumb|Espansión de los '''pueblos xermánicos''' o protoxermánicos: {{Lleenda|#f00| Hasta'l 750&nbsp;a. C|outline=#d00}} {{Lleenda|#f84| Hasta'l 500&nbsp;a. C|outline=#e73}} {{Lleenda|#ff0| Hasta'l 250&nbsp;a. C|outline=#da0}} {{Lleenda|#0f0| Hasta'l 1&nbsp;d. C|outline=#0d0 }}]] [[Ficheru:Germanic Groups ca. 0CE.jpg|thumb|Grupos xermánicos en redol al añu 1 (xermánicu septentrional, xermánicu del [[Mar del Norte]], xermánicu del [[Ríu Elba|Elba]], xermánicu del Wesser-Rin, xermánicu oriental).]] [[Ficheru:Pre Migration Age Germanic.png|thumb|Distribución y espansión de les tribus xermániques o protoxermániques (ente'l 50 e.C., el 100 d. C. y el 300 d. C. -etapes anteriores a la dómina de les migraciones o invasiones-). Estensión del [[Imperiu romanu]] (nel 68 e.C. y el 117 d. C.)]] [[Ficheru:GermansAD50-es.svg|thumb|Tribus xermániques y asentamientos romanos escontra 50-100 d. C.]] [[Ficheru:Invasiones_bárbares_Imperiu_romanu.svg|thumb|Invasiones bárbares. Tolos pueblos señalaos, sacante los [[hunos]], son xermánicos.]] [[Ficheru:450 roman-hunnic-empire-es.svg|thumb|Situación hacia l'añu 460: l'[[Imperiu hunu]] d'[[Atila]] apodera'l centru y l'este d'[[Europa]]. Dientro de les fronteres del [[Imperiu romanu d'Occidente]], yá s'asitiaron dellos pueblos xermánicos: [[vándalos]] nel norte d'África, [[suevos]] nel noroeste de Hispania, [[visigodos]] ente Hispania y el suroeste de la Galia, [[burgundios]] na zona alpina, [[pueblu francu|francos]] al nordeste de les Galias y [[pueblu saxón|saxones]] al sureste de [[Britania]]. [[Anglos]], [[xutos]], [[alanos]], [[ostrogodos]] y [[lombardos]], apaecen marcaos n'otres zones.]] Los '''pueblos xermanos''' o '''xermánicos''' son un históricu grupu [[Etnollingüística|etnolingüístico]] de pueblos orixinarios del [[norte d'Europa]] que s'identifiquen pol usu de les [[llingües xermániques]] (un subgrupu de la [[llingües indoeuropees|familia llingüística indoeuropea]] que se diversificaron a partir d'una llingua orixinal —reconstruible como [[idioma protoxermánicu]]— nel intre de la [[Edá del Fierro]]). En términos historiográficos son tantu un grupu d'ente los [[pueblos prerromanos]] (nes zones xermanes al oeste del [[Rin]] —provincies de [[Germania Cimera]] y [[Germania Inferior|Inferior]]— en que s'estableció una fuerte presencia del [[Imperiu romanu]] y fueron [[Romanización (aculturación)|romanizadas]]) como un grupu de [[pueblos bárbaros]] (esteriores al ''[[limes]]'' del Imperiu), asitiaos al este del Rin y al norte del [[Danubiu]] ([[Germania Magna]]); precisamente'l que protagonizó les denominaes [[invasiones xermániques]] que provocaron la [[Imperiu romanu d'Occidente#L'agonía final del Imperiu romanu d'Occidente cayida del Imperiu romanu d'Occidente]] al instalase n'amplies zones d'ésti: [[suevos]], [[vándalos]], [[pueblu godu|godos]] ([[visigodos]] y [[ostrogodos]]), [[pueblu francu|francos]], [[burgundios]], [[turinxos]], [[Pueblu alamán|alamanes]], [[anglos]], [[Pueblu saxón|saxones]], [[xutos]], [[hérulos]], [[rugios]], [[lombardos]], etc. Los [[viquingos]] protagonizaron darréu una nueva folada espansiva dende [[Escandinavia]] (la zona orixinaria de too esti grupu de pueblos), qu'afectó a les mariñes atlántiques ([[normandos]]) y a les estepes ruses y Bizanciu ([[varegos]]). Dellos pueblos xermánicos fundir cola población romana dominante demográficamente nes zones qu'ocuparon d'[[Europa suroccidental]] ([[Galia|galu]]-romanos, [[Hispania romana|hispanu]]-romanos, [[italo]]-romanos); ente qu'otros convirtiéronse na base etnográfica de les actuales poblaciones d'[[Europa central]] y [[Europa noroccidental|noroccidental]] ([[escandinavos]] o [[Nórdicu (pueblu)|nórdicos]] –la mayor parte de los [[países nórdicos]]: [[daneses]], [[suecos]], [[noruegos]], [[islandeses]], y los isleños de les [[Islles Feroe]], con esceición de [[bálticos]], [[fineses]] y [[lapones]]–, [[alemanes]] –nel sentíu del ámbitu llingüísticu alemán, qu'inclúi a los [[austriacos]], la metá de los [[Alemán de Suiza|suizos]] y otros grupos de [[fala alemana]] d'Europa central y oriental dende [[Francia]] hasta [[El Cáucasu]]–, les poblaciones de fala [[neerlandesa]] –noroeste d'Alemaña, Países Baxos y norte de Bélxica– y [[anglosaxona]]). N'[[Europa oriental]] los pueblos xermánicos viéronse movíos por otros (especialmente los [[pueblos eslavos]] y los [[maxares]]), pa pasar darréu a protagonizar una nueva fase espansiva. Les migraciones de los pueblos xermánicos estender por toa Europa mientres l'[[Antigüedá Tardía]] (''[[Völkerwanderung]]'') y la [[Edá Media]] (''[[Ostsiedlung]]''). Estos términos historiográficos concibiéronse y utilizaron de forma non neutral, sinón como xustificación del expansionismo alemán escontra l'este na [[Edá contemporánea]] (''[[Drang nach osten]]''). Tamién nel ámbitu relixosu producióse una fusión de los elementos xermánicos y romanos: dalgunos yá fueren [[cristianizados]] so credo [[Arrianismu|arriano]] n'Oriente nel sieglu IV, otros siguíen coles relixones nórdiques tradicionales. La conversión al catolicismu de [[suevos]] [[visigodos]] y [[pueblu francu|francos]] nel sieglu VI foi clave pal so ésitu de la formación de los sos respeutivos [[reinos xermánicos]]. Escontra'l sieglu XI tolos pueblos xermánicos, incluyíos los escandinavos, taben incluyíos nel ámbitu de la [[cristiandá llatina]]. Les llingües xermániques convertir en dominantes a lo llargo de les [[limes|fronteres romanes]] ([[Austria]], [[Alemaña]], [[Países Baxos]], [[Bélxica]] ya [[Inglaterra]]), pero nel restu de les [[provincies romanes]] occidentales, los inmigrantes xermánicos adoptaron los dialeutos llatinos que se taben tresformando en [[Llingües romániques]]. Anguaño les llingües xermániques fálense al traviés de gran parte del mundu, representaes principalmente pol [[Idioma inglés|inglés]], [[idioma alemán|alemán]], [[neerlandés]], el [[afrikaans]] (Sudáfrica y Namibia) y [[Llingües nórdiques|les llingües escandinaves]]. == Etnónimo == === Xermanu === ''Germani'', plural del axetivu ''germanus'', ye'l [[etnónimo]] col que los romanos referir a los habitantes de la estensa ya indefinida zona que conocíen col [[topónimu]] Germania, dende la [[Galia]] hasta la [[Sarmatia]]. Tal nome nun s'usó na lliteratura llatina hasta [[Xuliu César]], quien lo adoptó a partir del vocablu que los [[galos (pueblu)|galos]] usaben pa designar a los pueblos de la vera occidental del Rin, y que nes [[llingües goidélicas]] probablemente significa "[[vecín]]". El términu paez usase primeramente na inscripción de ''[[Fasti capitolini]]'' pal añu 222 (<small>DE GALLEIS INSVBRIBVS ET GERM[ANEIS]</small>) onde a cencielles se refier a pueblos "asociaos", como los relativos a los galos. Per otra parte, yá que les inscripciones llevantáronse namái en 17-{{e.C.|18}}, la pallabra puede ser una adición posterior al testu. Otru de los primeres que citen el nome, [[Posidonio]] (alredor del {{e.C.|80}}, tamién ye una fonte dudosa, yá que namái sobrevive nuna cita d'[[Atenéu]] (alredor del {{DC|190}}); la mención de ''germani'' nesti contestu pudo ser más probablemente introducíu por Atenéu y nun provenir del testu inicial de Posidonio.<ref> * Rübekeil, ''Suebica'', Innsbruck 1992, 161f. * Stümpel, Gustav, ''Name und Nationalität der Germanen. Eine neue Untersuchung zu Poseidonios, Caesar und Tacitus''. Leipzig: Dieterich. p. 60. * Feist, Sigmund, ''Germanen und Kelten in der antiken Überlieferung''. Baden-Baden.</ref> L'escritor que al paecer introdució'l términu nel corpus de la lliteratura clásica foi [[Xuliu César]], en ''[[De bello Gallico]]'' ({{e.C.|50}}). Él usaba ''germani'' pa designar a dos agrupaciones de pueblos distintos: los [[xermanos transrenanos]] (''trans Rhenum''), el conxuntu de pueblos claramente non-galos de la ''[[Germania transrhenana]]'' ("l'otru llau del Rin" –[[Transrenania]], la que darréu se denominó [[Germania Magna]], [[Germania interna|interna]]<ref>[[Theodor Mommsen]], [https://books.google.es/books?id=C6IUAAAAYAAJ&pg=PA252&dq=inauthor:%22Theodor+Mommsen%22+%22germania+interna%22&hl=es&ei=MY-_TpGtNIeG8gPx2MDCCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=inauthor%3A%22Theodor%20Mommsen%22%20%22germania%20interna%22&f=false ''Storia romana''], M. Guigoni, 1867, vol. 3, pg. 252.</ref> o [[Germania bárbara|bárbara]]<ref>Bernardo Monreal y Ascaso, [https://books.google.es/books?id=VBXhvAT0fWMC&pg=PA254&dq=%22germania+barbara%22&hl=es&ei=L5S_TqjZL8nd8gPbwLipBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Cursu elemental de geografia física, política y astronómica''], Moliner y Compañía, 1856, pg. 254.</ref>–); y los [[xermanos cisrenanos]] (''cis Rhenum''), un grupu difusu de pueblos del nordeste de la Galia (la ''[[Germania cisrhenana]]'', "esti llau del Rin" -[[Cisrenania]], onde s'estableceríen la [[Germania Cimera]] y la [[Germania Inferior]], esto ye, la [[Germania romana]]<ref>* Monreal, ''op. cit.'' * [http://histories.cambridge.org/extract?id=chol9780521263351_CHOL9780521263351A016 ''Roman Germany''], cp. 15 de ''Cambridge Ancient History'': ''We describe as Roman Germany the two forward zones which Augustus established on the Rhine for action against the tribes between the Weser and the Elbe. There were two high commands here invested with imperium, one for the 'upper army' (Exercitus Germanicus Cimeru) in Mainz, the other for the 'lower army' (Exercitus Germanicus Inferior) in Cologne.''</ref>-), que nun puede ser claramente identificáu como [[celta]] nin como xermánicu.<ref name= "CIS-TRANS">Ver tamién [[Renania]]. * {{Citation|títulu=Gecheidenis van de Beide Limburgen |apellíu=Jappe Alberts|añu=1974 |publicación=Van Gorcum}} * {{Citation|apellíu1=Lamarcq|apellíu2=Rogge|nome1=Danny|nome2=Marc|títulu=De Taalgrens: Van de oude tot de nieuwe Belgen |publicación=Davidsfonds |añu=1996}} * {{Citation |nome=Nico |apellíu=Roymans| url=https://books.googlebe/books?id=qfpKN-oMaWoC |títulu=Ethnic Identity and Imperial Power. The Batavians in the Early Roman Empire |publicación=Amsterdam Archaeological Studies 10 |añu=2004}} * {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=zY4g1kfWvCMC&pg=PA143 |páxina=143|títulu=Archaeology in confrontation: aspects of Roman military presence in the northwest| editor-first1=Frank |editor-last1=Vermeulen |editor-first2=Kathy |editor-last2=Sas |editor-first3=Hugo |editor-last3=Thoen |editor-first4=Wouter |editor-last4=Dhaeze |publicación=Ghent University| apellíu1=Vanderhoeven| apellíu2=Vanderhoeven| nome1=Alain |nome2=Michel |chapter=Confrontation in Archaeology: Aspects of Roman Military in Tongeren|añu=2004}} * {{Citation|títulu=Belgian archaeology in a European setting| volume=2| url=https://books.google.com/books?id=Xul5nQp3rv8C&pg=PA63|chapter=Über Atuatuca, Cäsar und Ambiorix |apellíu=Vanvinckenroye |nome=Willy|añu=2001}} * {{Citation|títulu=Gallia Belgica |apellíu=Wightman |nome=Edith Mary|añu=1985 |publicación=[[University of California Press]]| url=https://books.google.com/books?id=aEyS54uSj88C}} Fuentes citaes en [[:en:Germani cisrhenani]] * Xuliu César, [https://books.google.es/books?id=4SX95faO1swC&dq=%22cis%20Rhenum%22&hl=es&pg=PA144#v=onepage&q=%22cis%20Rhenum%22&f=false ''La guerra de les Galias''], edición de Pedro Julián Pereyra, Madrid: Imprenta Real, 1798. Dos veces apaez nel testu la espresión ''cis Rhenum'' (pgs. 74 y 144), y nueve veces la espresión ''trans Rhenum'' (pgs. 8, 34, 44, 68, 144, 154, 160, 238 y 266). La pallabra ''germani'' apaez 24 vegaes; y la pallabra ''suevi'', dos (pgs. 68 y 158). </ref> El vocablu ''germani'' puede ser un préstamu d'un [[exónimo]] celta aplicáu a les tribus xermániques, sobre la base d'una pallabra que tanto puede significar "vecín" como "homes de los montes" (refiriéndose a la densidá de los montes que cubríen casi tol territoriu de Germania). [[Tácito]] suxer que'l nome podría ser del una tribu que camudó'l so nome dempués de que los romanos afacer, pero nun hai pruebes d'ello. La suxerencia de derivar el nome del términu [[Llingües goidélicas|goidélico]] pa "vecín" invoca al ''gair'' [[Idioma irlandés antiguu|antiguu irlandés]], ''ger'' [[galés]] ("cerca") o ''gearr'' [[idioma irlandés|irlandés modernu]] ("atayu, curtiu" –una curtia distancia–); de raigañu [[Idioma proto-celta|proto-celta]] ''*gersos'', más rellacionada col [[griegu antiguu]] ''chereion'' ("inferior") o'l [[Idioma anglosaxón|inglés]] ''gash'' ("cuchellada" o "fienda"). El raigañu [[Idioma protoindoeuropéu|protoindoeuropea]] pudo ser de la forma ''*khar-, *kher-, *ghar-, *gher-'' ("corte"), de la que tamién provendría la [[idioma hitita|hitita]] ''kar-'', y la griega ''kharakter'' ("grabar", que da la pallabra llatina ''character'' y la española "calter"). Otres posibilidaes seríen la pallabra céltica que significa "ruidosu" o les xermániques ''gar'' y ''ger'' -tamién la céltica ''gae''- que signifiquen "llanceru".<ref> * ''Oxford Dictionary of English Etymology'', 1966 * McBain's, ''An Etymological Dictionary of the Gaelic Language'' * Schulze, Hagen. ''Germany: A New History''. Cambridge, MA: [[Harvard University Press]]. p. 4. * "German", en ''The Concise Oxford Dictionary of English Etymology''. Ed. T. F. Hoad. Oxford: [[Oxford University Press]], 1996. Oxford Reference Online. Oxford University Press. * Partridge, Eric, ''Origins: A Short Etymological Dictionary of Modern English'', p. 1265. * Mallory, Adams, ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', p. 245</ref> Al paecer, les tribus xermániques nun teníen un [[endónimu]] (auto-designación) qu'incluyera a tolos pueblos que s'identificaben a sigo mesmos como provenientes d'un tueru común (por identificación llingüística o por identificación ancestral). Sicasí, el términu llatín ''suevi'' ([[suevos]]), col que nos últimos sieglos del Imperiu designar a unu de los grandes grupos d'ente los pueblos xermánicos, utilizar de forma casi indistinta nos testos de César con ''germani''; y sigo que tien una clara etimoloxía xermánica: ''*swē-ba-'' ("auténticu"). Lo que sí esistía yera un términu pa referise a la totalidá de los pueblos non-xermanos, y que los xermanos aplicaben principalmente a aquellos colos que teníen dalgún contautu (fueren celtes, romanos o otros pueblos del Imperiu, como los griegos), a los que llamaben ''*walha-'' (''walhoz'' en singular, ''[[walhaz]]'' en plural), raigañu de la que deriven los topónimos de [[Gales]], [[Valonia]] y [[Valais]].<ref>Arend Quak 2005: "Van Ad Welschen naar Ad Waalsen of toch maar niet?", in: [https://web.archive.org/web/20120206215140/http://cf.hum.uva.nl/dsp/nederlandsetaalkunde/NTKonderzoek-quak.pdf] Fonte citada en [[:en:Walhaz]].</ref> === Teutón === Tratando d'identificar un términu vernáculu contemporaneu y la nación acomuñada a un nome clásicu, dende'l sieglu X d'equí p'arriba la lliteratura llatina medieval usó l'axetivu ''teutonicus'', orixinalmente aplicáu a los [[teutones]] (el pueblu xermánicu antiguu derrotáu polos romanos na [[batalla de Aquae Sextiae]] –{{e.C.|102}}–) pa referise a tou lo relativo al ''[[Francia Oriental|Regnum Teutonicum]]'' o ''Francia orientalis'' ("Francia Oriental", la parte oriental del antiguu [[Imperiu carolinxu]], tal como s'estremó nos trataos [[tratáu de Verdún|de Verdún]] y [[tratáu de Mersen|de Mersen]] –años 843 y 870 respeutivamente–). Específicamente, la [[Orde Teutónica]] o de los Caballeros Teutonos, foi una orde militar de gran importancia n'Europa Oriental. === Alemán === En castellán, portugués y francés, el xentiliciu d'[[Alemaña]] (alemán, ''allemao'', ''allemand''),<ref>vease tamién [[allemanda]] (''allemande'', una danza), los topónimos [[Allemans]], [[Allemant]], [[Allemanche]], [[Allemond]], etc., y l'apellíu [[Allemandi]].</ref> derivar del nome del pueblu xermánicu de los [[Pueblu alamán|alamanes]], que la so etimoloxía puede rellacionase con ''all'' (tou) y ''mann'' (home).<ref> * [https://books.google.es/books?id=pSYQAAAAYAAJ&pg=PA139&dq=alemanes+all+mann&hl=es&ei=VQiXTvrdKsTp8QPEq6mzBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEQQ6AEwAw#v=onepage&q=alemanes%20all%20mann&f=false Voz ''Alemani, alemanes''] en ''Diccionariu universal d'historia y de xeografía'', 1853, pg. 139. * http://etimologias.dechile.net/?alema.n</ref> === Tudescu (''deutsch'') === En [[llingua alemana]], el xentiliciu d'Alemaña ye ''[[Alemanes|deutsch]]'' («alemán»),<ref>Hans Eggers (Hrsg.): Der Volksname Deutsch; Wege der Forschung. Bd 156; Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1970. Fonte citada en [[:de:deutsch (Etymologie)]]</ref> una pallabra derivada d'un raigañu xenéricu del xermánicu antiguu: ''*þiuda-'', que significa «[[pueblu]]». El mesmu raigañu apaez en munchos nomes de persona como ''Thiud-reks'', y tamién nel etnónimo de los suecos d'un [[cognáu]] del [[inglés antiguu]] ''Sweo-ðēod'' y [[nórdicu antiguu]]: ''Suiþióð''. Amás ''þiuda-'' apaez los términos ''Angel-ðēod'' («pueblu anglosaxón») y ''Gut-þiuda'' («pueblu góticu»). L'axetivu deriváu d'esti sustantivu, ''*þiudiskaz'' («popular»), foi utilizáu darréu (el primer usu rexistráu ye del añu 786) pa referise a la ''theodisca lingua'', «llingua del pueblu» ([[llingua vulgar]]), por oposición a la [[llingua llatina]]. Munchos idiomes modernos utilicen pallabres derivaes d'esti orixe pal xentiliciu d'Alemaña: la sueca danesa/noruega ''[[tysk]]'', les [[idioma neerlandés|neerlandeses]] ''[[duits]]'' y ''[[diets]]'' (esta postrera referir al nome históricu pal holandés mediu o neerlandés, l'antiguu significáu n'alemán), la [[Idioma italianu|italiana]] ''[[tedesco]]'' y la española «[[tudescu]]» (que s'acutó na práutica al so usu como arcaísmu). Sicasí, n'[[idioma inglés|inglés]], ''[[dutch]]'' aplicar al xentiliciu de [[Holanda]] (o, por estensión, al de los [[Países Baxos]]), usándose ''[[german]]'' pal xentiliciu d'Alemaña. El despreciatible ''[[boche]]'' usar nel contestu históricu de les [[guerres mundiales]] del sieglu XX, pero la so etimoloxía paez provenir de ''[[alboche]]'', una combinación particular en [[xíriga]] francés.<ref>[http://digital.nls.uk/archive/pageturner.cfm?id=74545952 Digital archive]. Fonte citada en [[:en:List of terms used for Germans]].</ref> == Historia == Les pruebes arqueolóxiques amuesen a los pueblos xermánicos como orixinarios de la zona d'Escandinavia y, a lo llargo d'un procesu secular, estendiéndose escontra'l sur y l'este per Europa Central y Oriental. === Prehistoria === Nun contestu cultural de sociedaes cazadores-pañadores asítiense'l [[maglemoisense]] y la [[cultura Fosna-Hensbacka]] ([[VII mileniu e.C.|VII mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.]]), y darréu la [[cultura de Kongemose]] ([[VI mileniu e.C.&nbsp;VI mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.]]). Del [[V mileniu e.C.]] al [[III mileniu e.C.]] desenvolviéronse les cultures [[neolítica|neolítiques]] de la zona ([[Ertebølle]], [[cultura de la cerámica furada]], [[cultura de los vasos d'embudu]]) que na so última fase, según la [[hipótesis del sustratu xermánicu]] (''[[nordwestblock]]''),<ref> * Feist, Sigmund (1932). "The Origin of the Germanic Languages and the Europeanization of North Europe". Language (Linguistic Society of America) 8 (4): pages 245–254. Fonte citada en [[:en:Germanic substrate hypothesis]] * Wolfgang Meid, Hans Kuhns 'Nordwestblock' Hypothese: zur Problematik der Völker zwischen Germanen und Kelten", in Germanenproblemen in heutiger Sicht, Berlin, De Gruyter, 1986. Fonte citada en [[:en:Nordwestblock]] </ref> recibiríen l'impautu cultural de lo [[indoeuropéu]] ([[cultura de la cerámica cordada]]). Nel [[II mileniu e.C.]] desenvolvióse la [[Edá del Bronce nórdico]]. Nel [[I mileniu e.C.]], les cultures de la [[Edá del fierro]], como [[Wessenstedt]] y [[Jastorf]], significaron yá'l pasu de lo [[Pueblu protoindoeuropéu|protoindoeuropéu]] a lo [[protoxermánicu]] ([[Llei de Grimm]]). L'endurecimientu climáticu que se produció dende'l {{e.C.|850}}, que s'intensificó a partir del {{e.C.|760}}, desencadenó un procesu migratoriu escontra'l sur. La cultura material d'esa dómina pon n'estrecha rellación a los protogermanos coles cultures d'[[cultura de Hallstatt|Hallstatt]] y [[cultura Elp|Elp]], nel ámbitu cultural celta, forxando lo que se denominó [[Edá del fierro prerromana d'Europa septentrional]].<ref>* Hermann Kinder and Werner Hilgemann, ''The Penguin Atlas of World History''; traducíu por Ernest A. Menze; with maps designed by Harald and Ruth Bukor. Harmondsworth: Penguin Books. 1988. Volume 1. p.109. ISBN 0-14-051054-0 * ''The New Encyclopaedia Britannica'', 15th edition, 20:67 * 1979: Nederland in de bronstijd, J.J. Butler</ref> === Protohistoria y contautu colos romanos === La zona norte d'Europa foi visitada probablemente por viaxeros [[colonización griega|griegos]], como los que dieron orixe al [[periplu massaliota]] (sieglu VI&nbsp;e.&nbsp;C., recoyíu darréu na ''[[Ora Maritima]]''); pero l'únicu testimoniu de tales viaxes ye'l [[periplu]] de [[Piteas]] pol [[mar del Norte]], incluyendo la enigmática [[Tule (mitoloxía)|Thule]] (sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C.). La so descripción de los pueblos qu'habitaben la zona foi la fonte práuticamente única que pudieron remanar los autores griegos posteriores, como [[Estrabón]] y [[Diodoro Sículo]], o los romanos como [[Pliniu'l Vieyu]]; que tendieron a citalo con escepticismu.<ref>Los únicos autores que pudieron consultar direutamente la obra de Piteas fueron [[Dicearco de Mesina]], l'historiador [[Timeo]], [[Eratóstenes]], [[Crates de Mallus]], [[Hiparco]], [[Polibio]], [[Artemidoru]] y [[Posidonio]]. Hans Joachim Mette, ''Pytheas von Massalia'' (Berlin: Gruyter) 1952; comentáu por Lionel Pearson, ''Classical Philology'' 49.3 (July 1954), páxs. 212-214.</ref> Ello ye que los testos griegos antiguos nun dexen constancia de la esistencia de dalgún grupu de pueblos col nome de "xermanos", y suelen referise a los habitantes de la Europa más al norte de la zona mediterránea con etnónimos xenéricos como [[galos (pueblu)|galos]] y [[escites]]; anque delles referencies de [[Herodoto]] a los [[cimerios]] podríen referise a dalgún grupu rellacionáu colo que darréu se conoció como pueblos xermanos. Tocantes a los romanos, a pesar d'entrar en contautu direutu con pueblos xermánicos na [[Guerra Cimbla]] ({{e.C.|113}}-{{e.C.|101}}), namái utilicen el términu xenéricu a partir de [[Xuliu César]].<ref name= "CIS-TRANS" /> La política espansiva romana en Germania sufrió en tiempos d'[[Augustu]] la gran humildación de la [[batalla del monte de Teutoburgu]] (añu 9), na que'l caudiellu [[querusco]] [[Arminio]], encabezando una coalición de pueblos xermanos, esterminó a tres lexones comandadas por [[Publio Quintilio Varo]]. Unu de los miembros de la familia imperial, [[Xuliu César Xermánicu|Xermánicu]] (que se ganó'l so ''cognomen'' por esta aición), foi l'encargáu de pacificar la zona ([[batalla de Idistaviso]], añu 16). A partir d'entós prefirió siguise una política de contención, creando una frontera fortificada, el ''[[Limes Germanicus]]'' («llende» o «frontera»), a lo llargo del [[Rin]] y el [[Danubiu]]. La [[conquista romana de Germania]] llevó a la organización de dos provincies nel [[Germania romana|territoriu xermanu baxu dominiu romanu]] al oeste del Rin: [[Germania Cimeru]] y [[Germania Inferior]]. [[Germania Magna]], al otru llau del Rin y el Danubiu, quedó ensin ocupar. A partir d'asentamientos indíxenes previos, [[campamentos romanos]] o de [[colonia romana|colonies]], surdieron ciudaes como ''[[Augusta Treverorum]]'' ([[Tréveris]]), ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium]]''<ref>[http://www.colonia3d.de/index.php?lang=en www.colonia3d.de]. Fonte citada en [[:en:Colonia Claudia Ara Agrippinensium]].</ref> ([[Colonia (Alemaña)|Colonia]]), ''[[Mogontiacum]]'' ([[Mainz]]), ''[[Noviomagus Batavorum]]'' ([[Nijmegen]]) o ''[[Capa Vetera]]'' ([[Xanten]]). Les siguientes provincies fronterices: la provincia alpina de [[Raetia]] (al sur de Rin y l'altu Danubiu) y les danubianas del [[Nórico]] y [[Panonia]], nun teníen como sustratu indíxena a pueblos xermánicos, sinón a los ''[[reti]]''<ref>Adolfo Zavaroni, [http://members.tripod.com/adolfozavaroni/retiche.htm ''Raetic inscriptions''], fonte citada en [[Raeti]].</ref> (de clasificación incierta –[[itálicos]] o [[celtes]]–) y los [[panonios]]<ref>A. Mocsy, S. Frere, "Pannonia and Upper Moesia", ''A History of the Middle Danube Provinces of the Roman Empire''. Fonte citada en [[:en:List of ancient tribes in Illyria#Pannonian tribes]]</ref> (venceyaos a los [[celtes]] y los [[ilirios]]). La conocencia de los romanos sobre los xermanos foi intensificándose col tiempu, como demuestra'l progresivu mayor detalle con que los recueyen les principales fontes historiográfiques: [[Tácito]] nel añu 98 redacta'l so ''[[Germania (llibru)|Germania]]'' (''De origine ac situ Germanorum'', "Orixe y territoriu de los xermanos").<ref>[http://bcs.fltr.ucl.ac.be/GERM/GT-01-04.HTM Edición electrónica en francés, comentada y con mapes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613200028/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/GERM/gt-01-04.htm |date=2017-06-13 }}, de llibre accesu en ''Bibliotheca Classica Selecta''.</ref> Noma unos cuarenta pueblos, identificándolos como pertenecientes a dellos grupos dientro de los [[xermanos occidentales]], descendientes de [[Mannus]] ([[ingaevones]] –de [[Xutlandia]] y les islles axacentes–, [[hermiones]] –del [[ríu Elba|Elba]]– y [[istvaeones]] -del Rin-). A estos grupos hai qu'añader los [[xermanos septentrionales]] (de la [[península escandinava]]) y los [[xermanos orientales]] (del [[Oder]] y el [[Vístula]]). [[Pliniu'l Vieyu]], en ''[[Naturalis Historia]]''<ref>Llibru IV, capítulu 99.</ref> (hacia l'añu 80), clasifica a los xermanos en cinco confederaciones: [[ingvaeones]], [[istvaeones]], [[hermiones]], ''[[vandili]]'' ([[vándalos]]) y ''[[peucini]]'' ([[bastanos]]), de caúna de les cuales precisa los pueblos que les componen. [[Claudio Ptolomeo]], nel so ''[[Geographia]]'' (hacia l'añu 150), noma a sesenta y nueve pueblos xermánicos. Les [[guerres marcomanas]] del sieglu II amontaron los contactos ente romanos y xermanos. Aun así, el léxicu d'orixe xermánicu que s'usa nos autores llatinos hasta'l sieglu V ye bien escasu: en César ''urus'' y ''alce'', en Pliniu ''ganta'' y ''sapu'' (oca, xabón), en Tácito ''framea'' (llanza), en [[Apicio]] ''melca'' y en [[Vegecio]] ''[[burgus]]'' (castiellu –''castellum parvum quem burgum vocant''–, que va tener un estensu usu posterior como sufixu en topónimos).<ref>Y. Gamillscheg, ''Xermanismos'', 1967; citáu por Manuel Quirós, [http://www.latindex.ucr.ac.cr/filologia-29-1/14-.pdf ''Romania/Germania''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002132848/http://www.latindex.ucr.ac.cr/filologia-29-1/14-.pdf |date=2013-10-02 }}, en ''Filoloxía y Llingüística'' XXIX (1), 2003, pg. 247. La cita de Vegecio deber a [[Menéndez Pidal]].</ref> === Les invasiones === {{AP|Invasiones xermániques}} Dende la [[crisis del sieglu III]], y especialmente na [[anarquía militar]] (235-285), Roma tuvo sumida nun periodu de caos y guerres civiles. Les fronteres, debilitaes, nun fueron una torga pa la penetración de los xermanos, que simultáneamente mover de forma paulatina en busca de nueves tierres, primíos pola so propia demografía. Nesa dómina llegaben quiciabes a los 6 millones de persones, un millón de les cualos moviéronse escontra l'este, l'actual [[Ucraína]]. Los qu'emigraron escontra'l sur y l'oeste, "invadiendo" l'Imperiu romanu, estremaos en pequeños grupos, en total llegaríen a unes doscientes mil.<ref name="BRAVO">Gonzalo Bravo Castañeda y Maria Del Mar Marcos Sanchez, [https://books.google.es/books?id=nVZrMPl1RqcC&pg=PA22&dq=b%C3%A1rbaros+ciudadan%C3%ADa+romana&hl=es&ei=oP2wToiAMsK78gP6uPGZAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&sqi=2&ved=0CEcQ6AEwBQ#v=onepage&q=b%C3%A1rbaros%20ciudadan%C3%ADa%20romana&f=false ''L'empiezu del fin. Un final pautado''], en ''La cayida del Imperiu Romanu y la xénesis d'Europa'', Complutense, 2001, ISBN 84-7491-620-8, pg. 22 y ss.</ref> Les provincies occidentales del Imperiu sufrieron una primer folada d'invasiones simultáneamente a la crisis socioeconómica que se manifestaba nes rebeliones llabradores (''[[bagaudas]]'').<ref>«La invasión de los bárbaros yera previsible. Aprucieron n'España nel 264, destruyendo delles ciudaes mediterránees como Ampurias, Girona, y Tarragona, enfusándose y atacando Lleida, Zaragoza, Calatayud y Calahorra. Pocos años dempués, nel 276 entraron pelos Pirineos y destruyeron Pamplona, Liédena, Clunia, Mérida… llegando hasta la provincia bética. Yeren incursiones rápides y de saquéu, anque según Blas Taracena, nel 276, dalgunos de los invasores asitiáronse temporalmente nel norte d'España.» (Blas Taracena, ''Les invasiones xermániques n'España mientres la segunda metá del sieglu III Zaragoza 1950'', citáu en [https://web.archive.org/web/20130524073726/http://historiadetudela.es/0602.pdf ''La romanización''], pg. 156).</ref> N'Oriente fueron los [[pueblu godu|godos]] quien primeramente protagonizaron la principal amenaza. Estremaos en grupos de godos orientales ([[ostrogodos]]) y de godos occidentales ([[visigodos]]), introducir al sur del Danubiu nos Balcanes, y llograron tou tipu de concesiones de les autoridaes imperiales: nel añu 376 concédese-yos la so entrada apautada, pero al sentise defraudaos nes sos mires, dedicar al saquéu, consiguiendo inclusive vencer al exércitu imperial de [[Valente]] na [[batalla d'Adrianópolis]] (378). Esto punxo a los godos nuna posición extraordinariamente ventaxosa, qu'obligó al nuevu emperador, [[Teodosio el grande|Teodosio]], a concede-yos un ''[[foedus]]'' pal so asentamientu na [[Tracia]] (382).<ref name=BRAVO /> La so enllargada presencia dientro de les fronteres dexó-yos asimilar traces de la civilización romana, como la relixón, adoptando'l [[arrianismu]] (una de les versiones del cristianismu que, darréu, nel [[Conceyu de Constantinopla]] de 381, foi condergada como herética). El procesu d'[[aculturación]] inclusive significó l'alquisición de la [[ciudadanía romana]] por munchos de los consideraos ''[[bárbaros]]'', o'l so accesu a altos cargos de l'alministración romana y del exércitu; pero non l'asimilación, nin l'amenorgamientu de la conflictividá. Tou lo contrario: nel 410 los visigodos d'[[Alaricu I]] [[saquéu de Roma (410)|escalaron la mesma ciudá de Roma]], llogrando un míticu botín. L'iviernu particularmente fríu del añu 406 dexó cruciar el Rin xeláu a grupos masivos de [[suevos]] y [[vándalos]] (xunto colos [[alanos]], un pueblu non xermánicu sinón iraniu). Los emperadores de la dómina recurrieron a ficciones xurídiques como da-yos el permisu d'ingresu, so les condiciones teóriques de que tendríen d'actuar como colonos y trabayar les tierres, amás d'exercer como vixilantes de frontera; pero'l fechu foi que la decadencia del poder imperial torgaba cualquier tipu de control. Los invasores nun atoparon torga na so meyora escontra les riques provincies meridionales de Galia y Hispania. Los vándalos inclusive cruciaron l'estrechu de Xibraltar, tomando les [[África romana|provincies africanes]] y amenaciando les rutes marítimes del Mediterraneu occidental. L'imperiu tuvo que recurrir a los visigodos, los más romanizados d'ente los xermanos, pa intentar recuperar dalgún tipu de control sobre les provincies occidentales. Los visigodos n'efeutu impunxéronse sobre los invasores, pero namái pa establecese de la mesma como un reinu independiente ([[reinu de Tolosa]], 418) xustificáu na figura xurídica del ''[[foedus]]''. Una nueva invasión foi protagonizada por [[Atila]], el rei de los [[hunos]] (un enigmáticu pueblu o confederación de pueblos, que'l so desplazamientu secular escontra l'oeste tuvo probablemente nel orixe del movimientu inicial de los xermanos). N'acosando al Imperiu romanu d'Oriente, que namái-y enfrentó por aciu una política d'apandamientu; dirixir a Occidente, onde una inestable coalición de romanos y xermanos venció-y na [[batalla de los Campos Cataláunicos]] (451). Dempués de la descomposición del imperiu de Atila, nueves folaes invasores estableciéronse los territorios que yá namái de nome podíen considerase provincies romanes: dende mediaos del sieglu V ([[batalla de Guoloph]], 439, [[batalla del Monte Badon]], 490) [[anglos]], [[pueblu saxón|saxones]] y [[xutos]] desembarcaben na [[Britania posromana]], primeramente como mercenarios pa protexer a los [[britanos]] d'[[escotos]] y [[pictos]] y depués como conquistadores;<ref>''Cómo se forxó Inglaterra'', en Caroline Alexander, ''Una ayalga máxico y misterioso'', en National Geographic'', payares 2011, pg. 68.</ref> a empiezos del sieglu VI los [[pueblu francu|francos]] tomaron les [[Galia|Galies]], moviendo a los visigodos a Hispania ([[batalla de Vouillé]], 507). Na mesma [[península itálica]], inclusive la ficción de la pervivencia del Imperiu dexara esistir dende'l 476, cuando los [[hérulos]] d'[[Odoacru]] destituyeron al últimu emperador romanu, [[Rómulo Augústulo]]. El so dominiu foi curtiu, pos se vieron acometíos de la mesma por socesives invasiones socatraes pol emperador d'Oriente ([[Zenón (emperador)|Zenón]]): en 487 y 488 la de los [[rugios]] de [[Feleteo]] y [[Federico (rugio)|Federico]], que llogren refugar; y finalmente la de los [[ostrogodos]] de [[Teodoricu'l Grande]], que-yos ganen n'[[batalla de Aquileia|Aquileia]], [[batalla de Verona|Verona]] (489) y [[batalla del ríu Adda|el ríu Adda]] (490), quedando sitiáu Odoacru en [[Rávena]] hasta'l so asesinatu a manes del propiu Teodoricu (493).<ref>La crónica de [[Juan Antioqueno]] refier que, engañáu, Odoacru allega a una llacuada onde va recibir la muerte xunto con [[Ornulfo]] (el so hermanu), [[Sunigilda]] (la so muyer) y [[Tela (hérulu)|Tela]] (el so fíu). Al recibir la firida mortal, glayó: «¿ú Dios?», a lo que Teodoricu respondió «Asina tratasti a los mios amigos», en referencia a cómo'l mesmu Odoacru matara a Feleteo y a la so muyer ([[Gisa]]) años antes. El fíu d'estos, Federico, que fracasó nel so propiu intentu d'invasión, abellugárase ente los ostrogodos. Pere Maymó, ''Odoacru, el primer rei bárbaru. El final de Roma'', en ''Historia National Geographic'', nᵘ 95, payares de 2011, pg. 62.</ref> Tanto visigodos como francos llograron l'estraordinariu beneficiu que suponía l'aplicación estensiva del conceutu de ''[[hospitalitas]]'' (la asignación al güéspede de la tercer parte del patrimoniu del anfitrión), lo que na práutica significó dexar -yos la tercer parte de les tierres qu'ocupaben nes Galias. Los hérulos de Odoacru esixeron lo mesmo n'Italia, y ante la respuesta negativa de les autoridaes romanes, optaron por aclamar al so xefe como "[[rei d'Italia]]". Mientres tol sieglu V, l'[[exércitu romanu]] y, en gran midida, la direición política del Imperiu occidental, tuvieron en manes de personalidaes d'orixe xermanu: [[Estilicón]] (d'orixe vándalu, foi clave mientres l'imperiu d'[[Honorio (emperador)|Honorio]]), [[Aecio]] (d'escuru orixe –godu o [[escita]]– foi l'artífiz de la coalición anti-Atila), [[Ricimero]] (metá suevu, metá visigodu, llegó a proclamar tres emperadores –[[Mayoriano]], [[Libiu Severu]] y [[Olibrio]]–), [[Gundebaldo]] (burgundiu, sobrín de Ricimero, proclamó de la mesma otru emperador –[[Glicerio]]–), [[Flavio Orestes|Orestes]] (depunxo a [[Julio Nepote]] ya impunxo como emperador al so propiu fíu, [[Rómulo Augustu]]) y [[Odoacru]] (davezu designáu como hérulu, pero que la so concreta nacionalidá se ingnora -pudo ser tamién rugio, godu, esciro o inclusive hunu-, depunxo a Rómulo Augustu y fixo devolver les insinies imperiales a [[Zenón (emperador)|Zenón]] –emperador d'oriente–, quedando como únicu poder de fechu n'Italia).<ref>Maymó, ''op. cit.''</ref> === Los reinos xermánicos === {{AP|Reinos xermánicos}} Los distintos pueblos xermánicos asitiar en distintes zones del antiguu [[Imperiu romanu d'Occidente]], fundando reinos nos que los xermanos pretendieron primeramente segregase como una élite social dixebrada de la mayoría de la población llocal. Col tiempu, los más estables d'ente ellos (visigodos y francos) consiguieron la fusión de les dos comunidaes nos aspeutos relixosu, llexislativu y social. La diferencia cultural y de grau de civilización ente los pueblos xermánicos y l'Imperiu romanu yera bien notable, y el so contautu produció l'asimilación polos xermanos de munches de los costumes ya instituciones romanes, ente que se caltuvieron otres propies de les sos antigües tradiciones ya instituciones, formando asina la cultura que se desenvolvió na Europa medieval y que ye la base de l'actual civilización occidental. * ''[[Norman Cantor]]: [[The Last Knight]]'' - ''páxs. 10-11, 39-40'' * ''Dennis Sherman, [[Joyce Salisbury]]: The West in the World - p. 184''<ref>Fuentes citaes en: [[:en:Romanu-Germanic culture]]</ref> {{VT|Cultura romanu-xermánica}} == Cultura y sociedá == === Llingua y lliteratura === {{AP|Idioma xermánicu|Idioma góticu}} Ensin dulda la traza más definitoria de los xermanos ye'l llinguaxe, una y bones el conceutu ye primero de too [[etnolingüístico]]. Sicasí, anque les llingües xermanes antigües yeren cercanes ente sigo, los xermanos nun falaben la mesma variante, sinón variedaes distintes derivaes del [[Idioma proto-xermánicu|proto-xermánicu]]. Anque aparentemente compartíen una llingua ancestral común, al momentu de la so meyora sobre l'interior européu yá teníen dellos dialeutos: el [[protonórdicu]], los dialeutos [[xermánicu occidental|xermanos occidentales]] y los dialeutos [[xermánicu oriental|xermanos orientales]]. Nun teníen alfabetu (el [[runa (escritura)|rúnicu]] de los escandinavos usábase namái pa fines relixosos), polo que nun hai rexistros escritos de la so historia hasta'l so alcuentru colos romanos. La traducción parcial de la Biblia del obispu [[Ulfilas]] (el ''[[Codex Argenteus]]'' –un [[evangeliario]]–) ye'l primer testu escritu nuna llingua xermánica (el [[idioma góticu|góticu]]). Pa la so escritura creo los calteres d'un "[[alfabetu ulfilano]]", precedente del posterior "[[alfabetu góticu]]". {{VT|Beowulf|Saga de Hrafnkell|Saga Volsunga|Nibelungenlied}} {{VT|Edda|Saga (lliteratura)|Íslendingabók|Landnámabók}} {{VT|Lliteratura n'alemán#Alta Edá Media (escontra 750–1100)|Lliteratura anglosaxona|Lliteratura d'Islandia|Lliteratura noruega#Periodu norreno o noruegu-islandés}} {{VT|Piedra rúnica|Lliteratura de Suecia#Edá Media|Lliteratura en danés#Primeres manifestaciones}} === Relixón === {{AP|Relixón xermánica|Cristianismu xermánicu}} La [[mitoloxía nórdica]] yera no esencial compartida pola totalidá de los pueblos xermánicos, lo que dexó inclusive la so recreación historicista mientres el [[romanticismu]]. La estructura en [[tríada]] y otres traces comunes a les relixones d'otros pueblos antiguos dexaron a los estudiosos de la [[historia de les relixones]] (especialmente [[Georges Dumezil]]) emparentar les relixones xermániques primitives con otres [[relixones indoeuropees]]. El ritual funerariu más estendíu yera la [[cremación]], sustituyida pola [[inhumación]] a midida que producióse la [[cristianización]]. El contautu col Imperiu romanu, cristianizado a partir del sieglu IV ([[Edictu de Milán]], 313, [[Edictu de Tesalónica]], 380) produció la cristianización de los godos y otros pueblos xermánicos; principalmente a partir del [[arrianismu]], estremáu del [[catolicismu]] y consideráu como [[herexía]] nesi mesmu periodu (ente'l [[Primer Conceyu de Nicea]], 325, y el [[Primer Conceyu de Constantinopla]], 381). Esa diferenciación tuvo l'efectu d'intensificar la separación social ente los xermanos y la población de les partes del Imperiu qu'ocupaben (hispanu-romanos, galu-romanos, etc.), enzancándose inclusive los [[matrimonios mistos]]. La [[conversión]] al catolicismu producióse primeramente nel [[reinu de los francos]] ([[Clodoveo I]], ente 496 y 506), el de los [[suevos]] ([[Carriarico]], 560) y el de los [[visigodos]] ([[Recaredo]], 587). Los reinos anglosaxones de Gran Bretaña [[cristiandá anglu-saxona|fueron cristianizados]] a partir de la [[Cristianización d'Irlanda|evanxelización de monxos irlandeses]] ([[San Columba]], [[monesteriu de Iona]], 563) y romanos ([[Agustín de Canterbury]], conversión d'[[Ethelberto de Kent]], 597 a 601);<ref>Chaney, William A. (1960) "Paganism to Christianity in Anglo-Saxon England", The Harvard Theological Review (1960) Fonte citada en [[:en:Anglo-Saxon Christianity]]</ref> que tamién pasaron a la [[Europa continental]]. La gran popularidá de la lleenda de [[Úrsula (santa)|Santa Úrsula y les oncemil vírxenes]] ilustraba la dificultá de la cristianización de los pueblos xermanos de la [[Europa central]], que se foi produciendo pasu ente pasu ([[San Bonifacio]], [[monesteriu de Fulda]], 742).<ref>* [http://www.newadvent.org/cathen/06313b.htm ''Diocese of Fulda (Fuldensis)''] en ''Catholic Encyclopedia'' * ''Germania Benedictina, Bd.VII: Die benediktinischen Mönchs- und Nonnenklöster in Hessen, 1. Auflage'', 2004, St. Ottilien, páxs. 214-375 ISBN 3-8306-7199-7 Fuentes citaes en [[Abadía de Fulda]].</ref> Escontra'l sieglu XI yá s'habíen cristianizado inclusive los reinos escandinavos; tou ello nel espaciu de la [[cristiandá llatina]], ente que los [[varegos]] que formaron los estaos rusos incorporar a la [[cristiandá oriental]]. {{VT|Edá media#La cristiandá llatina y los bárbaros|Carbayu de Thor|Historia ecclesiastica gentis Anglorum|Misión anglosaxona}} === Organización política y socioeconómica === {{VT|derechu visigodu|sippe|blutrache|wergeld}} {{VT|gefolgschaft|ordalía|Ætt}}Amás de la llingua, la relixón y otros aspeutos culturales, esistíen munchos traces sociales y políticos comunes, llargamente estendíos ente tolos pueblos xermánicos. Anque tradicionalmente acomúñase-yos col conceutu de "[[barbarie]]", tal como se definió poles [[ciencies sociales]] en construcción mientres los sieglos XVIII y XIX (como un estadiu entemediu ente los conceutos de "[[xabacismu]]" y "[[civilización]]"); tamién ye bien común l'usu del non menos xenéricu conceutu de lo "[[tribal]]" pa designar la so organización político y social. Los xermanos yeren pregueros y llabradores semi[[nómada|nómaes]], que los sos asentamientos, d'estructura urbanística propia d'[[aldega|aldegues]], yeren pocu duraderos.<ref>Ye bien significativu que los colonos británicos que llegaron a África oriental nel sieglu XIX, reconocieren na disposición de les cases nes aldegues [[masái]], y n'otres traces de la so cultura, elementos bien similares a los que describía Tácito pa los xermanos. L'almiración qu'esti pueblu indíxena amenó nel imaxinariu británicu provenía en parte na so identificación col so propiu pasáu como pueblu xermánicu.</ref> Con anterioridá a la dómina de les invasiones, atopábense bien lloñe de constituyir nengún tipu d'estructura política que pudiera denominase [[Estáu]]. Toos rexir por formes de [[xefatura]] más o menos identificables con una [[monarquía electiva]]. El rei o "xefe de la tribu" (''[[king]]'', ''[[kuningaz]]''), con funciones eminentemente militares, yera escoyíu coyunturalmente (non de forma vitalicia) por una [[asamblea]] de guerreros (''[[thing]]'', ''[[althing]]'', ''[[witenagemot]]''), que yera la realmente [[soberanía|soberana]] a la d'alministrar xusticia, apautar la paz o declarar la guerra. El rei nun dexaba de ser un ''[[primus inter pares]]'', y tolos guerreros considerábense'l so iguales, ya iguales ente sigo, siquier en teoría. Sicasí, la [[estratificación social]] pola riqueza faía evidente la diferenciación de [[clase social|clases]] con marcaes desigualdaes económiques y sociales, que l'[[atesoramiento]], el [[botín de guerra]], la medría del [[comerciu a llarga distancia]] de [[productos de luxu]] ([[esclavu|esclavos]], [[caballu|caballos]], [[vinu]], [[madera]], [[ámbare]], [[tela|teles]], [[cerámica]], [[metal]]es, [[orfebrería]], [[xoyes]] y [[armes]]) ya inclusive l'usu de la [[moneda romana]] nun faía más qu'amontar. El comerciu romanu-xermanu foi definíu como englobando tres sistemes económicos: l'[[Comerciu na Antigua Roma|espaciu económicu romanu]] (monetariu y de mercáu), la zona entemedia (con economía monetaria llindada y un mercáu rudimentariu), que s'estendería unos doscientos quilómetros más allá del ''limes'', y la zona ensin mercáu o con mercáu non monetariu, nes rexones más alloñaes. De Roma importábase bronce, vidriu, oxetos de prestíu y monedes d'oru y plata; ente que ente les esportaciones xermanes había xabón, pieles, carros y testiles.<ref>Lotte Hedeager, citáu por Colin Renfrew y Paul Bahn, [https://books.google.es/books?id=crqRZPgkys8C&pg=PA348&dq=comerciu+romanu+xermanu&hl=es&ei=tg3ATuz3IsSe8gOTnNmUBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=comerciu%20romanu%20xermanu&f=false ''Arqueoloxía: teoríes, métodos y práutica''], AKAL, 1993, ISBN 84-460-0234-5, pg. 348</ref> Nengún de los pueblos xermánicos tuvo antes de les invasiones un [[códigu llexislativu]] de [[derechu escritu]], sinón costumes y práutiques de [[derechu consuetudinario]] bien similares ente sigo y que, amás de quedar reflexaes en testos llatinos o na codificación que se realizó nos reinos xermánicos del sur d'Europa, caltener mientres sieglos nos pueblos nórdicos. La organización política yera abondo simple, pero foise sofisticando a midida que conformóse una [[nobleza]] arriquecida, definida pola exclusividad d'accesu a los puestos de mandu (asamblea de guerreros, mandos militares) y de ente la que se nomaben los reis. El restu de los [[homes llibres]] (vease ''[[yeomen]]''), que reteníen el derechu a portar armes y formaben parte del exércitu, practicaben l'agricultura, la ganadería, la caza y otres actividaes cotidianes. La presencia d'[[esclavu|esclavos]] varió según el contestu históricu. La situación social de los pueblos conquistaos yera bien distintu, esistiendo situaciones de [[vasallaxe]] o semilibertad. Les distintes "tribus" o "pueblos" xermanos, independientes, dacuando confederábense pa la guerra contra enemigos comunes (fueren xermanos o non xermanos); y bien de cutiu tamién se producíen dixebres ente faiciones qu'engardíen ente sigo. {{AP|Confederaciones de tribus xermániques}}<ref>[[:en:List of confederations of Germanic tribes]]</ref> Delles tribus, como los [[francos salios]], establecieron [[rellaciones de vecería]] colos romanos, sirviendo dacuando nos sos exércitos. Estes rellaciones sentaron la base del futuru [[Feudalismu|réxime feudal]], y los dominios qu'establecieron fueron l'orixe de los reinos medievales y los actuales países europeos. == Xermanismu, germanofilia y germanofobia == Los pueblos xermánicos convertir nun mitu historiográficu y nel soporte d'ideoloxíes xustificatives de too tipu, tantu favorables ([[germanofilia]], [[xermanismu]], [[panxermanismu]]) como desfavorables ([[germanofobia]], [[antigermanismo]]). Como disciplina científica, el [[xermanismu]] o los [[estudios xermánicos]]<ref>http://www.indiana.edu/~germanic/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013103219/http://www.indiana.edu/~germanic/ |date=2015-10-13 }} Fonte citada en [[:en:Germanic studies]]</ref> constituyeron una parte importante na revesosa construcción histórica, dende finales del sieglu XVIII, de ciencies sociales como la [[filoloxía]] ([[Jacob Grimm]] —''[[Deutsches Wörterbuch]]'', ''[[Deutsche Mythologie]]''—,<ref>[[:en:Deutsche Mythologie]]</ref> [[Rasmus Christian Rask]] —''Undersøgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse''—, [[Henry Sweet]]<ref>Charles Leslie Wrenn, 'Henry Sweet', Transactions of the Philological Society 46.177-201 (1946). Fonte citada en [[Henry Sweet]]</ref> y [[Matthias Lexer]]<ref>Kärntisches Wörterbuch, 1862. Fonte citada en [[Henry Sweet]]</ref>) y l'[[antropoloxía]] (teoría [[indoeuropea]], d'interpretación esviada escontra'l racismu —[[nordicismo]] o mitu ariu—). Estudios lliterarios anteriores son ''[[Historia de gentibus septentrionalibus]]'' ([[Olaus Magnus]], 1555) y les primeres ediciones impreses de la ''[[Gesta Danorum]]'' (obra del sieglu XIII de [[Saxo Grammaticus]], publicada en 1514) y otros poemes medievales alemanes ([[Melchior Goldast]],<ref> * Heinrich Christian Senckenberg, ''Life'' prefixed to his 1730 edition of Goldast's ''Works''. * Graeme Dunphy: "Melchior Goldast und [[Martin Opitz]]. Humanistische Mittelalter-Rezeption um 1600" en Nicola McLelland, Hans-Jochen Schiewer & Stefanie Schmitt, ''Humanismus in der deutschen Literatur des Mittelalters und der Frühen Neuzeit,'' Niemeyer 2008, 105-121. * [[R. von Raumer]], ''Geschichte der germanischen Philologie'' (Munich, 1870). Fuentes citaes en [[:en:Melchior Goldast]] </ref> 1603, que darréu estudió'l monacato benedictín alemán). Pola mesma dómina (finales del XVI y empiezos del XVII) entamáronse estudios y publicaciones de los testos del [[inglés antiguu]] ([[Robert Cotton]], ''Cotton Manuscripts'',<ref>* Sharpe, Kevin (1979) ''Sir Robert Cotton, 1586-1631: History and Politics in Early Modern England''. Oxford University Press. Fonte citada en [[:en:Sir Robert Cotton, 1st Baronet, of Connington]] * [http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html ''Cotton Manuscripts''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912081329/http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html |date=2016-09-12 }}.</ref> y [[Ciscar Hansen Resen]],<ref>Bricka, Carl Frederik (1887–1905) (en danés). Dansk biografisk Lexikon. XIV. Copenhagen: Gyldendalske Boghandels Forlag (F. Hegel & Søn). p. 12. Retrieved December 4, 2009. Fonte citada en [[:en:Ciscar Hansen Resen]]</ref> ''Edda Islandorum'', 1665).<ref>''The Journal of Comparative Germanic Linguistics'', fonte citada en [[:en:Germanic philology]]</ref> == Xenética de poblaciones == Dende la [[xenética de poblaciones]] (disciplina que la so aplicación a les ciencies sociales hai de faese con especial curiáu de nun cayer n'esplicaciones simplayes d'identificar inesistentes "races humanes", según alverten los sos propios científicos)<ref> * ''Nun hai races. Dende'l puntu de vista de la xenética, namái vemos gradientes xeográficos.''[[Lluis Quintana-Murci]], del [[Institutu Pasteur]] de París, citáu por [[Gary Stix]] ''Buelgues d'un pasáu alloñáu'', en [[Investigación y Ciencia]], setiembre 2008, ISSN 0210136X p.&nbsp;19</ref> suxirióse que les migraciones de los pueblos xermánicos pueden detectase na distribución actual del llinaxe masculín representáu pol [[haplogrupo]] del [[cromosoma Y]] denomináu [[Haplogrupo I1|I1]];<ref>* Oppenheimer, Stephen The Origins of the British: A Genetic Detective Story (Carroll & Graf, 2006) ISBN 978-0-7867-1890-0 * Sykes, Bryan Saxons, Vikings, and Celts: The Genetic Roots of Britain and Ireland (W. W. Norton, 2006) ISBN 978-0-393-06268-7 Fuentes citaes en: [[:en:Haplogroup I1 (Y-DNA)]] </ref> que baxaría d'un [[ancestru común más recién]] localizable probablemente nel territoriu de l'actual Dinamarca fai de cuatro mil a seis mil años.<ref name=genographic>[https://genographic.nationalgeographic.com/atles.html Genographic Project of National Geographic]</ref><ref name=newphylo>"New Phylogenetic Relationships for Y-chromosome Haplogroup I: Reappraising its Phylogeography and Prehistory," Rethinking the Human Evolution, Mellars P, Boyle K, Bar-Yosef O, Stringer C, Eds. McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge, UK, 2007, páxs. 33-42 by Underhill PA, Myres NM, Rootsi S, Chow CT, Lin AA, Otillar RP, King R, Zhivotovsky LA, Balanovsky O, Pshenichnov A, Ritchie KH, Cavalli-Sforza LL, Kivisild T, Villems R, Woodward SR</ref> == Ver tamién == * [[Xermanu]] * [[Relixón nórdica]] * [[Idioma proto-xermánicu]] * [[Llingües xermániques]] * [[Germania Magna]] *[[Volksdeutsche]] *[[Alemanes étnicos]] *[[Cimbros]] *[[Teutones]] *[[Ambrones]] *[[Queruscos]] *[[Frisones]] *[[Ingaevone]] *[[Hermiones]] *[[Istvaeones]] *[[Chatti]] *[[Bátavos]] *[[Marcomanos]] *[[Esciros (tribu)|Esciros]] *[[Gépidos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ancient Germanic history and culture|Historia y cultura antigües xermániques}} {{commonscat|Germanic peoples|Pueblos xermánicos}} {{commonscat|Ancient Germanic peoples|Pueblos xermánicos antiguos}} * ''[[Enciclopedia Británica]]'': :* ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/231063/Germanic-peoples Germanic peoples]'' * Artehistoria: :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/783.htm Estaos Romanu-Xermanos d'Occidente] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/784.htm Grandes invasiones y fin del Imperiu Romanu Occidental] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/803.htm L'Imperiu d'Oriente nel sieglu V] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contestos/5937.htm Contestu históricu de los godos] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contestos/5938.htm Ostrogodos y visigodos] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/788.htm Ostrogodos y longobardos n'Italia] :* [https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contestos/5899.htm Actitú de los hispanos ante les invasiones] * [http://odinsvolk.ca/GermanicPeoples.htm Who are the germanic peoples?] * [http://lamemoriadelviento.blogspot.com/2011/07/documental-les tribus-germanicas-1.html Les tribus xermániques], documental * [http://www.northvegr.org/ Sitio] New Northvegr Center; n'[[Idioma inglés|inglés]]. {{Tradubot|Pueblos germánicos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Edá Antigua|Pueblos germanicos]] [[Categoría:Pueblos xermánicos|Pueblos xermánicos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] rn7la0d0tpzeya85dwznvfckaru3prd 0 87762 4496295 4489535 2026-05-25T18:04:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496295 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Puertu Príncipe'''{{cartafueyu|países}} (en [[idioma francés|francés]]: ''Port-au-Prince''; en [[criollu haitianu|criollu]]: ''Pòtoprens'') ye la [[capital (política)|ciudá capital]] d'[[Haití]]. Atópase na badea del golfu de [[La Gonave]], y cuenta con una población de 704.776 habitantes ([[2003]]).<ref>[http://www.geohive.com/cntry/haiti.aspx?levels=Ouest Censo de 2003, Institutu Haitianu d'Estadística y d'Informática]</ref> Pa fines alministrativos, el gobiernu d'Haití considerar una ''[[comuña|commune]]'' ("comuña") (vease [[:fr:villes d'Haïti|villes d'Haïti]]). Foi capital de la colonia francesa de ''[[Saint-Domingue]]'' dende 1770 hasta 1804, cuando Haití llogró la so independencia; foi entós designada como capital del nuevu estáu, y mientres el periodu revolucionariu denominar ''Port-Républicain''. Anguaño constitúi'l centru económicu, xudicial y gubernamental del país y el puertu más importante d'Haití, amás de la principal urbe del Departamentu del Oeste y de la sede de la Archidiócesis de Port-au-Prince. Son [[católicos]] na so mayoría pero practiquen amás el [[vudú]], un cultu que combina elementos del cristianismu primitivu, del catolicismu y de les relixones tribales d'África occidental. Los principales monumentos y llugares d'interés de la ciudá son: la [[Universidá d'Haití]], el Palaciu Real, el Muséu Nacional, la [[Catedral de Puertu Príncipe|Catedral de Notre Dame de Puertu Príncipe]], El Bicentenariu de la Independencia Haitiana y el muelle del puertu. En Puertu Príncipe atopa'l [[Palaciu Nacional (Haití)|Palaciu de Gobiernu o Palaciu Nacional]] (símbolu de la ciudá) onde s'atopa'l Poderíu del Estáu col Presidente de la República y demás cargos públicos. El 12 de xineru de 2010 un [[Terremotu d'Haití de 2010|terremotu]] de 7.0 graos na [[Escala sismolóxica de Richter|escala de Richter]] afaró gran parte d'esta ciudá. Puede falase de más de 200.000 muertos. Esta ye la peor catástrofe de la historia nel Caribe. == Historia == === La rexón antes de la fundación de Puertu Príncipe === Antes de la llegada de [[Cristóbal Colón]], la rexón que se convertiría en Puertu Príncipe nun tuvo habitada permanentemente por nengún grupu humanu. A la fin del sieglu XV, la rexón taba baxu control d'un [[amerindiu]] llamáu [[Bohechío]], y como los sos predecesores, tarreció establecese demasiáu cerca de la mariña, una y bones esto podría habe-yos fechu presa de los [[caribes]], que vivíen nes islles vecines. En llugar d'eso usó la rexón como zona de caza. Cola llegada de los [[España|españoles]], los amerindios fueron forzaos a convertise nun [[protectoráu]], y Bohechío, ensin fíos al morrer, foi asocedíu pola so hermana, [[Anacaona]]. Ella intentó caltener bones rellaciones colos españoles pero foi difícil, y, en [[1503]], una parte de los sos súbditos decidió remontase contra los colonos. Enteráu'l gobernador [[Nicolás de Ovando]] del intentu de sulevación, decidió tomar midíes direutamente pa evitala, y punxo fin al gobiernu indíxena de Anacaona. Ovando convidó a ella y a otros líderes tribales a una llacuada, y cuando los amerindios bebieren enforma [[vinu]] (los españoles nun bebieron) ordenó matar a la mayoría d'ellos. Anacaona foi salvada, siendo xulgada darréu pela so parte na combalechadura y, finalmente, aforcada en públicu.<ref>La historia completa narrar en ''El gobernador d'Indies'' de [[Jose Miguel Carrillo de Albornoz]]</ref> Les enfermedaes tresmitíes polos colonu españoles amenorgaron el númberu de la población indíxena, anque la so cuantía ye bien aldericada anguaño y nun hai cifres fiables. Una vegada que'l dominiu español sobre la zona foi establecíu, Ovando fundó una colonia non bien lloñe de la mariña (al oeste de L'Etang Saumâtre), a la que dio'l nome de Santa María de la Paz Verdadera y que sería abandonada dellos años más tarde. Poco dempués d'eso, Ovando fundó Santa María del Puertu. Esta postrera sería quemada polos esploradores [[Francia|franceses]] en [[1535]], y de nuevu en [[1592]] polos [[Reinu Xuníu|ingleses]]. Estos ataques fueron demasiaos pa l'alministración colonial española, y en [[1606]] decidieron abandonar la rexón. Mientres más de 50 años, la zona que ye güei Puertu Príncipe vio a la so población baxar de forma drástica. Finalmente, dalgunos [[pirates]] empezaron a utilizala como base, y los comerciantes [[Países Baxos|holandeses]] empezaron a frecuentala en busca de cueru, pos yera abondosu na rexón. Escontra [[1650]], los pirates franceses ''flibustiers'', empezaron a llegar a la mariña dende la [[Isla de la Tortúa]], y establecieron una colonia en Trou-Borded. Al crecer la colonia, instalaron un [[hospital]] non bien lloñe de la mariña, en Turgeau. Esto condució a que la rexón sía conocida como ''Hôpital''. Anque realmente nun hubo presencia española en Hôpital mientres esos 50 años, España caltuvo la so demanda formal sobre'l territoriu, y la presencia cada vez mayor de los ''flibustiers'' franceses en tierres españoles provocó que la corona española va unviar soldaos a Hôpital pa retomar la zona. La misión foi un desastre pa los españoles, pos fueron superaos en númberu de forma aplastante, y en [[1697]] el gobiernu español robló'l [[tratáu de Ryswick]], arrenunciando a cualquier demanda sobre Hôpital. Mientres esti tiempu, los franceses tamién establecieron bases en Éster (parte de [[Petite-Rivière]]) y en [[Gonaïves]]. Éster foi una aldega rica, habitada por comerciantes, y de cais rectes; yera equí onde vivía'l gobernador. Sicasí, la rexón circundante, Petite-Rivière, yera absolutamente probe. Dempués d'una gran quema en [[1711]], Éster foi abandonada. La presencia francesa na rexón siguió creciendo, y pocu dempués d'eso, una ciudá nueva foi fundada nel sur, Léogane. La primer presencia francesa de Hôpital, que más palantre sería Puertu Príncipe, convertir nuna verdadera colonia francesa, polo que l'alministración colonial empezó a esmolecese de la presencia continua de los ''flibustiers''. Estos yeren útiles refugando a los ingleses qu'intentaben usurpar territoriu francés, y yeren abondo independientes, ensin recibir órdenes de l'alministración colonial y polo tanto una amenaza potencial pal gobiernu colonial. Poro, nel [[iviernu]] de [[1707]], [[Choiseul-Beaupré]], el gobernador de la rexón, intentó consiguir llibrase d'ellos. Él aportunó en controlar l'hospital, y los ''flibustiers'' refugaron, considerándolo una humildación. Finalmente vencieron y cerraron l'hospital, dexando'l so control al gobernador, y munchos d'ellos estableciéronse como granxeros (los primeros habitantes europeos estables na rexón). La eliminación de los ''flibustiers'' como grupu en Hôpital reforzó l'autoridá de l'alministración colonial, faciendo que los ingleses interesárense más pola rexón. Protexendo l'área, un capitán llamáu [[Saint-André]] naufragó na badea nun barcu llamáu ''El Príncipe'', xusto debaxo del hospital. Por esto la zona foi renomada a ''Port-au-Prince'' (Puertu Príncipe), anque'l puertu y la rexón circundante siguió siendo conocida como Hôpital. Los ingleses dexaron d'esmolecese pel área, y dellos nobles buscaron concesiones territoriales de la corona francesa en Hôpital; el primer noble en controlar Hôpital foi [[Sieur José Randot]]. Tres la so muerte en [[1737]], Sieur Pierre Morel ganó control sobre parte de la rexón, xunto a [[Gatien Bretton des Chapelles]] qu'adquiría otra porción. Entós daquella, l'alministración colonial taba convencida de que yera necesariu escoyer una capital pa controlar meyor el territoriu francés de Saint-Domingue. Mientres un tiempu, Petit-Goâve y Léogane compitieron por dichu honor, pero dambes fueron tornaes por nun tar allugaes nun llugar central. El clima de Petit-Goâve yera demasiáu malu y la topografía de Léogane faía difícil defendela. Una ciudá nueva foi construyida entós, Puertu Príncipe. === Historia colonial === En [[1770]], Cap-Français (l'actual [[Cap-Haïtien]]) ye sustituyida como capital de la colonia de Saint Domingue, por Puertu Príncipe, y en 1804 en independizándose Haití de Francia, convertir na so capital. Antes de la independencia d'Haití foi prindada poles tropes de [[Reinu Xuníu|britániques]] el [[4 de xunu]] de [[1794]]. Mientres la [[revolución francesa]], foi conocíu como Puertu Republicanu, antes de ser renomáu a Puertu Príncipe por [[Jean Jacques Dessalines|Jacques I]], el primer emperador d'Haití. Cuando Haití tuvo estremada ente un reinu nel norte y una república nel sur, Puertu Príncipe foi la capital de la república, gobernada por [[Alexandre Pétion]]. [[Henri Christophe]] renombró la ciudá a los ''Puertu de los crímenes'' dempués del [[asesinatu]] de Jacques I en [[Ponte]] [[Ponte Larnage|Larnage]], (agora conocíu como Ponte-colorada, y alcontráu al norte de la ciudá). [[Ficheru:Port-au-Prince med.jpg|thumb|200px|Tropes d'EE.XX. esplegaes en Puertu Príncipe, 2004.]] === Terremotu de 2010 === {{AP|Terremotu d'Haití de 2010}} El 12 de xineru de 2010, la ciudá foi destruyida por un [[terremotu]] de magnitú 7.1 na [[escala de Richter]], que se calcula pudo causar la muerte a más de 315.000 persones, 350.000 mancaos y más de tres millones de damnificados. Rápido, delles naciones del mundu movilizar con espertos, loxística y insumos con qu'ayudar al pueblu haitianu, qu'a les sos faltes d'infraestructura y baxos niveles económicos xuníalu agora tola carga de la espantible traxedia. == Clima == Puertu Príncipe tien un clima tropical tol añu. La temperatura a lo llargo de la mariña ye en permediu de 26,7° y vuélvese más fresca nos montes. La estación de les agües tien llugar d'abril a xunu y d'ochobre a payares. {{clima |location = Puertu Príncipe |metric first = yes |single line = yes |temperature colour=pastel |Xin high C = 31 |Feb high C = 31 |Mar high C = 32 |Abr high C = 32 |May high C = 33 |Xun high C = 35 |Xnt high C = 35 |Ago high C = 35 |Set high C = 34 |Och high C = 33 |Pay high C = 32 |Avi high C = 31 |year high C = |Xin mean C = 27 |Feb mean C = 26.5 |Mar mean C = 27 |Abr mean C = 28 |May mean C = 28 |Xun mean C = 30 |Xnt mean C = 30 |Ago mean C = 29.5 |Set mean C = 28 |Och mean C = 28 |Pay mean C = 27 |Avi mean C = 26.5 |year mean C = |Xin low C = 23 |Feb low C = 22 |Mar low C = 22 |Abr low C = 23 |May low C = 23 |Xun low C = 24 |Xnt low C = 25 |Ago low C = 24 |Set low C = 24 |Och low C = 24 |Pay low C = 23 |Avi low C = 22 |year low C = |rain colour = green |Xin rain mm = 33 |Feb rain mm = 58 |Mar rain mm = 86 |Abr rain mm = 160 |May rain mm = 231 |Xun rain mm = 102 |Xnt rain mm = 74 |Ago rain mm = 145 |Set rain mm = 175 |Och rain mm = 170 |Pay rain mm = 86 |Avi rain mm = 33 |Xin rain days = 3 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 7 |Abr rain days = 11 |May rain days = 13 |Xun rain days = 8 |Xnt rain days = 7 |Ago rain days = 11 |Set rain days = 12 |Och rain days = 12 |Pay rain days = 7 |Avi rain days = 3 |unit rain days = 1 mm |Xin sun = 279.0 |Feb sun = 254.2 |Mar sun = 279.0 |Abr sun = 273.0 |May sun = 251.1 |Xun sun = 237.0 |Xnt sun = 279.0 |Ago sun = 282.1 |Set sun = 246.0 |Och sun = 251.1 |Pay sun = 240.0 |Avi sun = 244.9 |source 1 = Climate & Temperature<ref name="climate">{{Cita web |url=http://www.haiti.climatemps.com/ |títulu=Port-Au-Prince, Haiti |fechaaccesu=2 de setiembre de 2012 |obra=Climate & Temperature |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190721210008/http://www.haiti.climatemps.com/ |fechaarchivu=2019-07-21 }}</ref> |fecha=Setiembre de 2012 }} == Demografía == A principios del sieglu pasáu, Haití cuntaba namái con 1.400.000 habitantes viviendo sobre un territoriu de 27.750 quilómetros cuadros aproximao. Pero, en 2003 la población de dichu país alzárase a 8.400.000 habitantes, según el censu realizáu nesi mesmu añu.{{ensin referencies}} Nesti procesu d'esplosión demográfica n'Haití, dalgunes de les sos ciudaes concentraron una gran parte de la población. Ente estes grandes urbes actuales, podemos citar: en primer llugar Puertu Príncipe, que la so población aumentó dende 1995, asitiándose en 1.975.000 de persones. Hai dos notes carauterístiques d'esta ciudá. La primera ye l'altu nivel de morrina debíu sobremanera al [[sida]], la mira de vida nel home asítiase en redol a los 48 años y nes muyeres sobre los 51.{{ensin referencies}} == Alministración == L'actual alcalde de Puertu Príncipe ye [[Jean Yves Jason]], quien encabezaba la ciudá al momentu del terremotu de 2010.<ref name=nytimes>{{Cita web |títulu=Trapped Haitian Girl Dies Despite Rescue Effort |url=http://www.nytimes.com/aponline/2010/01/14/world/AP-CB-Haiti-Trapped-Alive.html |autor=[[Associated Press]] |obra=[[The New York Times]] |fecha=14 de xineru de 2010 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> Cada distritu de la ciudá (principalmente los distritos de [[Delmas, Ouest|Delmas]], [[Carrefour (Haití)|Carrefour]], y [[Pétionville]]) son alministraos polos sos alcaldes locales que queden so la xurisdicción del alcalde xeneral de la ciudá. La xefatura del Estáu, allugada nel [[Palaciu Nacional (Haití)|Palaciu Presidencial]], atópase na plaza Champ de Mars. La PNdH (''[[Police Nationale d'Haïti]]'') ye l'autoridá encargada de cumplir la llei na ciudá. La fuercia policial haitiana foi n'aumentu apocayá. Sicasí, por cuenta del so inefectividad ya insuficiente efectivos policiales, un gran númberu de personal de les Naciones Xuníes ta presente na ciudá como parte de la [[MINUSTAH]]. El conceyu de la ciudá foi destruyíu nel terremotu de 2010.<ref name=wp>{{Cita web |autor=Manuel Roig-Franzia |títulu=Shattered city government in quake-ravaged Port-au-Prince in need of help itself |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/19/AR2010011904614.html?hpid=topnews |obra=[[The Washington Post]] |fecha=20 de xineru de 2010 |fechaaccesu=20 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> La mayoría de los edificios municipales de Puertu Príncipe resultaron totalmente destruyíos. == Economía == [[Ficheru:Port au Prince..JPG|thumb|Artesanu en Puertu Príncipe.]] Anguaño la ciudá esporta [[café]] y [[azucre]], y nel pasáu esportó otres mercancíes, como zapatos y artículos tales como pelotes y bates de béisbol. Puertu Príncipe tien fábriques de procesamientu de plantes comestibles, [[xabón]], [[Texíu (testil)|testiles]], y [[cementu]]. La ciudá tamién depende de la industria del turismu y les compañíes de [[construcción]] pa mover la so economía. Cuidao qu'en Puertu Príncipe'l desemplegu ye bien alto, sería más precisu dicir que la xente ta subempleada. Una persona que camine peles cais de Puertu Príncipe puede apreciar l'altu nivel d'actividá, especialmente ente persones que vienden mercancía y servicios. Nel llibru investigativo de [[Simon Fass]] ''Political Economy in Haiti: The Drama of Survival'', arguméntase qu'en realidá virtualmente naide ta desemplegáu en Puertu Príncipe, yá que nun podríen sobrevivir de ser asina. == Cultura == [[Ficheru:PortAuPrincePacot.jpg|thumb|right|150px|Una antigua [[Arquiteutura victoriana|casa victoriana]] en Pacot.]] Les distintes manifestaciones artístiques haitianes reflexen la unión de les cultures que tuvieron presentes na isla, elementos africanos, españoles, franceses y antillanos entemecer pa dar forma a la cultura autóctona. Destaca'l movimientu teatral que representa obres tanto criollas como traducíes al so idioma y entámense tamién conciertos de música nativa y bailles, según exhibiciones artístiques. Atopárense tamién manifestaciones de les artes plástiques na artesanía, como la talla de madera, cestería, oxetos d'usu cotidianu y la pintura tradicional, apinada de colores vivos. El país cunta con delles biblioteques de gran valor. Les coleiciones de los Hermanos de San Luis Gonzaga, los Archivos Nacionales y la [[Biblioteca]] Nacional cunten con documentos únicos que daten de la dómina colonial. El Muséu Nacional, que s'atopa en Puertu Príncipe, ta dedicáu a la historia d'Haití. L'escritor haitianu Dany Lafferrière (1953), orixinariu de Puertu Príncipe y residente en Montreal (Canadá), ganó'l prestixosu premiu lliterariu Médicis en 2009 cola so novela ''L'Énigme du retour'' (''L'enigma del regresu'', traducción d'Elena M. Cano y Íñigo Sánchez-Paños). La cultura de la ciudá mora principalmente nel centru alredor del Palaciu Nacional según les sos árees circundantes. El [[Muséu Nacional d'Haití]] ta allugáu nos terrenes del palaciu, fundáu en 1938. El Palaciu Nacional foi una de les primeres estructures de la ciudá pero foi destruyida y depués reconstruyida en 1918. Foi destruyida nuevamente pol terremotu de 2010, nel cual el so domo central colapsó sobre'l techu. Otru destín popular na capital ye'l [[Hotel Oloffson]], una casona victoriana del sieglu XIX qu'antes foi la residencia privada de dos expresidentes haitianos. Convirtióse nun importante puntu d'actividá turística. La Catedral de Puertu Príncipe ye un afamáu sitiu d'interés cultural y atrai a visitantes estranxeros por el so estilu arquiteutónicu neo-románticu. Otros sitios d'interés cultural son los Archivos Nacionales, la Bibliothèque Nationale (Biblioteca Nacional) y la [[Galería d'Espresiones d'Arte d'Haití]]. La ciudá ye'l llugar de nacencia del destacáu artista [[naïve]] [[Gesner Abelard]], quien taba acomuñáu col [[Centre d'Art]].{{ensin referencies}} == Medios de comunicación == Puerto Príncipe ye sede de los principales medios de comunicación d'Haití. Hasta 2010 na ciudá editábense 2 periódicos: ''[[-y Nouvelliste (Haití)|-y Nouvelliste]]'' y ''[[Le Matin (Haití)|Le Matin]]''. Esti postreru empezó a ser editáu en República Dominicana dempués del terremotu de 2010. Tamién esisten en Puertu Príncipe delles estaciones de radio (por casu [[Signal FM]] y [[Radio Metropole]]) y televisión (por casu [[Télévision Nationale d'Haïti]]). == Tresporte == === Tresporte terrestre === [[Ficheru:Tap-tap city.jpg|thumb|Un taptap (taxi compartíu) nel centru de Puertu Príncipe.]] Puertu Príncipe contién una serie d'autopistes que la conecten con tol territoriu nacional como por casu l'Autopista Nacional Unu, aniciar en Puertu Príncipe, pasando peles ciudaes costeres de [[Montrouis]] y [[Gonaïves]], y terminando en [[Cap-Haïtien]]. L'autopista sur, Autopista Nacional Dos, coneuta Puertu Príncipe con [[-yos Cayes]] pasando por [[Miragoâne]] y [[Jacmel]] y l'autopista nacional 102 que coneuta la capital col interior y la República Dominicana. Nel tresporte públicu utilícense autobuses con una enllargada antigüedá, causando gran tráficu y conxestión nes entamanaes cais de la capital, amás de los taxis. La forma más común de tresporte públicu en Puertu Príncipe ye por aciu los "tap-taps", carrocetes o taxis carauterizaos pol so coloríu. === Tresporte marítimu === El [[Puertu internacional de Puertu Príncipe|puertu de Puertu Príncipe]] tien rexistraos más unviaes rexistraes que cualesquier otru puertu d'ente la docena d'ellos qu'esisten nel país. Les instalaciones del puertu inclúin grúes, muelles estensos, y almacenes, pero estes instalaciones atópase en probe tao. El puertu ye usáu en menor grau de lo que'l país quixera, posiblemente por cuenta de los altos honorarios comparáu colos puertos en [[República Dominicana]]. === Tresporte aereu === L'[[Aeropuertu Internacional Toussaint Louverture]] de Puertu Príncipe, qu'abrió en 1965 (como l'Aeropuertu Internacional François Duvalier), ta 10 km al norte de la ciudá y remana puramente los vuelos internacionales del país. == Educación == Les escueles más importantes internacionalmente en Puertu Príncipe son la escuela de la unión [https://web.archive.org/web/http://www.state.gov/m/a/vos/1550.htm], fundada en 1919, y la escuela cristiana de Quisqueya [http://www.quisqueya.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123194152/http://quisqueya.org/ |date=2009-01-23 }}, fundada en 1974. Dambes escueles ufierten una educación pre-universitaria d'estilu [[Estaos Xuníos|americanu]]. Los estudiantes francófonos pueden estudiar nel [[Liceos en Francia|llicéu francés]], asitiáu en Bordón. El grupu Haitianu d'investigación y actividaes pedagóxiques (''Groupe Haitien de Recherche et Action Pédagogique'') (GHRAP) instaló dellos centros comuñales pa la educación básica. La sede de la [[Unesco]] en Puertu Príncipe tomó un númberu d'iniciatives p'ameyorar les instalaciones educatives de Puertu Príncipe. La institución d'educación cimera más importante de Puertu Príncipe y Haití polo xeneral ye la Universidá del Estáu d'Haití. El so orixe data de la década de 1820, cuando fueron establecíes les universidaes de lleis y medicina. En 1942 delles facultaes combinar na [[Universidá Estatal d'Haití]]. Depués d'una revuelta estudiantil en 1960, el gobiernu de Duvalier punxo la universidá sol firme control del gobiernu y camudó el so nome a Universidá Estatal. El gobiernu restauró'l so nome orixinal en 1986. == Salú == Esisten dellos hospitales en Puertu Príncipe, ente ellos el Centru Hospitalariu del Sagráu Corazón (CHSC, Centre Hospitalier du Sacré-Cœur).,<ref>[http://wikimapia.org/13381534/Centre-Hospitalier-du-Sacre-Coeur-CDTI Centre Hospitalier du Sacré-Cœur]</ref> el Hôpital de l'Université d'État d'Haiti, Centre Obstetrico Gynécologique Isaie Jeanty-Léon Audain, Hôpital du Canapé-Vert, Hôpital Français (Asile Français), Hôpital Saint François de Sales, Hôpital-Maternité Sapiens, Hopital OFATMA, Clinique de la Santé, Maternité de Christ Roi, Centre Hospitalier Rue Berne y Maternité Mathieu.<ref>{{Cita web |url=http://www.haitimedical.com/union/reference/hospitals.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080513045213/http://www.haitimedical.com/union/reference/hospitals.asp |fechaarchivu=2008-05-13 }}</ref> Dempués del terremotu de 2010, solu dos hospitales quedaron operativos. La Universidá de Miami xunto col Proyeutu Medishare crearon un nuevu hospital p'aprovir cuidaos sanitarios pa los damnificados pol seísmu. Esti hospital tien personal voluntario y apurre atención de trauma nivel 1 pa la ciudá y les sos rexones circundantes.<ref>[http://projectmedishare.org/]</ref> El CHSC cerró n'abril de 2010 cuando nun se llogró concretar l'ayuda internacional. Yera consideráu'l primer hospital priváu d'Haití.<ref>[http://www.floridatoday.com/article/20100718/NEWS01/7180333/1006/Lack+of+funds+forces+hospital+to+shut+down]</ref> == Turismu == [[Ficheru:Palacio presidencial de Haiti.jpg|250px|thumb|[[Palaciu Nacional (Haití)|Palaciu Presidencial d'Haití.]] (Palaciu Nacional) antes del terremotu del 12 de xineru de 2010.]] Dende mediaos del sieglu XX, Puertu Príncipe constituyóse como unu de los principales destinos turísticos del área del Caribe, cuando esa fonte de riqueza yera práuticamente desconocida nel área. Anguaño, La industria turístico n'Haití llogró caltenese a pesar de les inestabilidaes polítiques. L'área de [[Petion-Ville]] en Puertu Príncipe ye'l llugar más comúnmente visitáu polos turistes mientres la so estancia. Fora de la ciudá tán el [[Plaine du Cul de Sac]] una serie de planadas que lleguen hasta la República Dominicana. La catedral más visitada polos turistes por cuenta de la so arquiteutura ye la [[Catedral de Puertu Príncipe]]. Otru llugar importante ye'l [[Musee d'Art Haitien du Collège St Pierre]] que contién dalgunes de les meyores obres d'arte del país según el [[Muséu nacional de Puertu Príncipe|Muséu nacional]], un muséu históricu que contién la pistola cola que se suicidó'l Rei [[Henri Christophe]] y una ancla ferruñosa qu'aparenta ser del navío de la flota de Cristóbal Colón, la [[Santa María (nao)|Santa María]]. Dellos llugares culturares que destaquen son la [[Catedral de Notre-Dame de l'Asunción]] (Cathédrale Notre-Dame de l'Assomption), una catedral colonial fuertemente estropiada pol terremotu del 2010, los Archivos Nacionales, la Biblioteca Nacional y el For Jacques, cerca de Petion-Ville. === Palaciu Nacional === Como otros edificios públicos d'Haití, el [[Palaciu Nacional de Baussan]] construyir cola arquiteutura de la Renacencia francesa, que s'asemeya a l'arquiteutura en Francia y los sos territorios coloniales mientres el [[sieglu XIX]], incluyíu'l [[Conceyu de Puertu Príncipe]], otra creación de Baussan. Antes del terremotu, el Palaciu Nacional d'Haití tenía trés niveles, y el pabellón d'entrada tenía un frontón pórticu con cuatro columnes xóniques. El techu tenía tres cúpules y delles [[bufarda|bufardes]], y tol edificiu ta pintáu de blancu. Esti edificiu sufrió grandes daños mientres el [[terremotu d'Haití de 2010|terremotu del 2010]]. === Panteón y Muséu Nacional d'Haití === El Muséu del Panteón Nacional caltién una importante coleición de materiales [[Taíno|taínos]] y coloniales, tanto españoles como franceses, según acomuñaos a la independencia del país y a los sos héroes. Nesti sentíu destaca'l sarcófagu colos restos de Toussaint-Louverture o la espada de Dessalines. Hai de solliñar tamién l'espaciu dedicáu a la esclavitú, el cimarronaje y la lliberación de los esclavos. Como interés l'ancla de la Santa María, la nave que llancó nun bancu de sable y naufragó na mariña norte d'Haití. Coles maderes d'esti barcu construyó'l fuerte La Navidá, el primer asentamientu européu nel continente. === Pétionville === {{AP|Pétionville}} El barriu de Pétionville ye'l llugar más visitáu polos turistes mientres la so estancia na isla. Ye una alta llomba a apenes 15 minutos al sureste de la ciudá y a 450 metros percima del nivel del mar, onde vive la elite d'Haití. Ye un paisaxe magnífico con montes serrapatosos qu'apoderen la ciudá. === Muséu Nacional de la Caña d'Azucre === Atopar nel Bulevar 15 d'ochobre. La caña foi introducida en 1494 por Cristóbal Colón n'Haití y tuvo nesta zona un apoxéu especial na dómina colonial francesa (1625-1803). El Parque Históricu de la Caña d'Azucre alcuéntrase allugáu nel antiguu inxeniu azucreru Chateaublond (1771-1803), que foi tamién centru de producción del President Trancrède (1895-1925). Atópase na Plaine du Cul de Sac, unu de los principales nucleos históricos de producción d'azucre na islla y onde se reportaron importantes revueltes d'esclavos. Foi'l sitiu de la batalla decisiva del 4 de xunu de 1803 sol mandu de Jean Jacques Dessalines. El Parque ye obra de la empresa Valerio Canez S.A. y xestionar la Fundación Françoise Canez Auguste. Amás de les estructures del antiguu inxeniu azucreru, como les chimenees, molinos, acueductu, usina, tren,... caltiénense numberosos materiales asociaos que dexen conocer el procesu del azucre dende'l sieglu XVII a entamos del sieglu XX. == Persones célebres == * [[Nicolas Joseph Thiery de Ménonville]] ([[Saint Mihiel]], [[Francia]], 1739 - Puertu Príncipe, [[Haití]], 1780); botánicu. * [[Louis Alexandre Amélie Bauduy]] (Puertu Príncipe, 1773 - [[París]], 1827); oficial de los exércitos de la [[República Francesa]] y l'[[Imperiu Napoleónicu]], nomáu na brigada mientres la [[Restauración Francesa|Restauración]]. * [[Louis Lefebure Fourcy]] (Puertu príncipe, 1787 - [[París]], 1869); matemáticu * [[Baron Charles Frederic Chassériau]] (Puertu Príncipe, 1802 - [[Vars-sur-Roseix]], 1896); arquiteutu xefe de les ciudaes de [[Marsella]], [[Constantina (Arxelia)|Constantina]] y [[Arxel]] * [[Robert La Myre Mory]] (Puertu Príncipe, 1898 - [[Voncq]], 1940); políticu francés * [[Philippe Kieffer]] (Puertu Príncipe, 1899 - [[Cormeilles-en-Parisis]], 1962); oficial de la marina francesa y Compañeru de la Lliberación, creador y el primer comandante de los comandos de la marina francesa, que llevaba'l so nome. * [[Silvio Cator]] ([[Cavaillon]], 1900 - Puertu Príncipe, 1952); atleta medayista olímpicu y ex alcalde de Puertu Príncipe * [[François Duvalier]] (Puertu Príncipe, 1907-1971); conocíu como "Papa Doc", presidente d'Haití dende 1957 hasta 1964 y dictador de 1964 a 1971 * [[Rigaud Benoit]] (Puertu Príncipe, 1911-1986); pintor * [[Marie Chauvet]] (Puertu Príncipe, 1916 - [[Nueva York]], 1973); dramaturgu y novelista * [[Albert Mangonès]] (Puertu Príncipe, 1917-2002); arquiteutu * [[Gérald Bloncourt]] ([[Bainet]], 1926); pintor y fotógrafu * [[Jean Dominique]] (Puertu Príncipe, 1930-2000); periodista * [[Sarodj Bertin]] (Puertu Príncipe, 1986); [[reina de guapura]] haitiana, participante en [[Miss Universu 2010]] y ganadora del títulu de [[Reina Hispanoamericana 2012]]. * [[Bigaud Wilson]] (Puertu Príncipe, 1931 - [[Petit-Goâve]], 2010); pintor * [[Jean-Claude Garoute]] (Puertu Príncipe, 1935 - [[Miami]],2006); artista * [[John Alfred]] (Puertu Príncipe, 1940); diputáu por [[Gatineau]], na Asamblea Nacional de [[Quebec]] * [[Michèle Montes]] (Puertu Príncipe, 1946); voceru del [[Secretariu Xeneral de Naciones Xuníes|Secretariu Xeneral de la ONX]] * [[Jean-Claude Duvalier]] (Puertu Príncipe, 1951 - [[Idem|ídem]] [[4 d'ochobre]] de [[2014]]); fíu de [[François Duvalier]], conocíu como "Baby Doc", dictador d'Haití dende 1971 hasta 1986 * [[Dany Laferrière]] (Puertu Príncipe, 1953); escritor, columnista y escritor * [[Michaëlle Jean]] (Puertu Príncipe, 1957); Gobernador Xeneral de [[Canadá]] * [[Michel Martelly]] (Puertu Príncipe, 1961); 56º Presidente de la República d'[[Haití]] * [[Louis-Philippe Dalembert]] (Puertu Príncipe, 1962), escritor * [[Garry Conille]] (Puertu Príncipe, 1966); 16º Primer Ministru d'[[Haití]] * [[Wyclef Jean]] (Puertu Príncipe, 1972); raperu * [[Wagneau Eloi]] (Puertu Príncipe, 1973); futbolista * [[Tony Yayo]] (Puertu Príncipe, 1978); miembru de [[G-Unit]] * [[Lyonel Trouillot]] (Puertu Príncipe, 1956); novelista == Ciudaes hermanes == * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Miami]], [[Estaos Xuníos]] - 1991<ref name="sisters">{{Cita web |url=http://www.sister-cities.org/directory/ |títulu=Sister City International Listings |obra=[[Sister Cities International]] |fechaaccesu=2 de febreru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.sister-cities.org/directory/|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}</ref> * {{bandera|Canadá}} [[Montreal]], [[Canadá]] - 1995<ref>{{Cita web |url=http://montreal.about.com/od/historypeopleplaces/ss/sister_cities_international_montreal_jumelage_villes_8.htm |títulu=Montreal |obra=[[About.com]] |idioma=inglés |fechaaccesu=27 de payares de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150404132239/http://montreal.about.com/od/historypeopleplaces/ss/sister_cities_international_montreal_jumelage_villes_8.htm |fechaarchivu=2015-04-04 }}</ref> * {{Bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] * {{bandera|Colombia}} [[Bogotá|Bogotá D.C.]], [[Colombia]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Malik, Boulos A. (2001). Haiti: The Economy. In Helen Chapin Metz (Ed.), Dominican Republic and Haiti country studies, páxs. 363-410. Washington D.C.: U.S. Government Printing Office. * Port-au-Prince au cours des ans: la ville coloniale 1743-1789 2ème édition. Georges Corvington. Imprimerie Henri Deschamps. Port-au-Prince, Haïti. 1975. * Mathurin, Augustin. Bi-centenaire de la fondation de Port-au-Prince: 1749-1949. Exposition Internationale... Port-au-Prince: Imprimerie des Antilles, 1976; páx. 17) == Enllaces esternos == {{commonscat|Port-au-Prince}} {{Wikiviaxes}} {{AvisuTradubot|Puerto Príncipe}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Haití|Puertu Príncipe]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hynjrz0dsxtezpe9uj2nqj8tgkyasrz 0 87814 4496326 4358883 2026-05-26T00:22:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496326 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Ramala''' (n'[[idioma árabe|árabe]]: رام اﷲ ''rāmallāh'' 'Monte d'[[Alá]]' o 'Monte de Dios', de ''rām'', monte, y ''<sup>ʔ</sup>Allāh'', Dios) ye una ciudá [[Estáu de Palestina|palestina]] asitiada en [[Cixordania]], a 15&nbsp;km al noroeste de [[Xerusalén]]. La so población yera d'unos 27&nbsp;460 habitantes en 2007.<ref name='2007 PCBS Census'>{{cita web |url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1487.pdf |títulu=Palestinian National Authority - Palestinian Central Bureau of Statistics Population, Housing and Establishment Census 2007 |fechaaccesu=5 de payares |añoacceso=2012 |autor=Palestinian Central Bureau of Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190409184637/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1487.pdf |fechaarchivu=2019-04-09 }}</ref> Como'l restu de Cixordania, Ramala tuvo so ocupación xordana dende la [[Guerra árabe-israelina de 1948]] hasta la [[Guerra de los Seis Díes]] de 1967, momentu en que foi ocupada poles tropes israelines, como'l restu del territoriu al oeste del [[ríu Xordán]]. En 1994, la xestión de la ciudá foi vencida per Israel a l'[[Autoridá Nacional Palestina]] (ANP) dientro de los [[Alcuerdos d'Oslu]], roblaos en 1993, siendo dende entós alministrada por ésta con llimitaciones. Ramala figuraba como parte del Territoriu A», esto ye, zona so control palestín anque so soberanía d'Israel, que s'acutar el derechu a intervenir en cualquier momentu. Ramala ye capital de facto de Palestina y ye famosa pola [[Muqataa]], see provisional del Gobiernu de la ANP. La ANP pretende que la futura capital de la [[Estáu de Palestina|Palestina independiente]] sía [[Xerusalén Este]], anguaño anexonada y proclamada parte de la capital israelina. En Ramala tamién s'atopa la oficina del presidente de la ANP [[Mahmoud Abbas]]. == Xeografía == Ramala atopar a 16&nbsp;km al norte de Xerusalén. Ta asitiada nunos montes que lu arrodien al este y al sur, y estiéndese a una altitú d'ente 830 y 880&nbsp;[[Metros sobre'l nivel del mar|msm]].<ref name="Ramallah muni">{{cita web |títulu=Ramallah Municipality|url=http://www.ramallah.ps/english.aspx|fechaaccesu=6 de payares de 2012|idioma=árabe, inglés, francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121016091841/http://www.ramallah.ps/english.aspx|fechaarchivu=2012-10-16}}</ref> L'[[área metropolitana]] de Ramala inclúi les ciudaes vecines d'[[Al Bireh]], al nordeste, y [[Beitunia]], al suroeste. Les trés ciudaes conformen un texíu urbano continuu, compuestu de tres municipios independientes.<ref name='ISOCARP'>{{cita web |títulu=Planning and developing a new Palestinian urban Core under conditional Israeli Occupation: Ramallah City|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/710.pdf |fechaaccesu=17 de payares de 2012|idioma=inglés|apellíu=Khamaisi|nome=Rassem|editor=42nd ISoCaRP Congress 2006|editorial=International Society of City and Regional Planners (ISOCARP)ISOCARP|añu=2006}}</ref> === Clima === Ramalla tien un clima mediterraneu templáu polos oral marines húmedes que lleguen del mar. Esti mugor ye de la mesma apangada pola altitú de la ciudá. Pel hibiernu, la ciudá recibe vientos y agües del suroeste qu'alternen dacuando con vientos fríos y secos del nordés. N'abril soplen principalmente vientos del sur, secos y polvorientos, que proceden del desiertu y que se paran al averase'l branu. A la fin del branu y principiu de la seronda soplen vientos templaos qu'ayuden a la maduración de les uves y de los figos qu'abonden na rexón.<ref name="Ramallah muni"/> La temperatura medio bazcuya ente 5 y 25&nbsp;°C a lo llargo del añu. Rares vegaes supera los 35&nbsp;°C pel branu y apenes baxa a 0&nbsp;°C pel hibiernu. La precipitación media ta en redol a los 500&nbsp;ml al añu.<ref name="Ramallah muni"/> == Historia == [[Ficheru:Ramallah woman2.jpg|thumb|Muyer de Ramala en traxe de novia, ente 1898 y 1914.]] [[Ficheru:BrummanaMissionHouse.jpg|thumb|Edificiu de la misión cuáquera de Ramala, ca. 1880.]] [[Ficheru:2010-08 Ramallah 16.jpg|thumb|Una de les puertes d'accesu a la ilesia de la Epifanía, de ritu ortodoxu, reconstruyida en 1852.]] [[Ficheru:2010-08 Ramallah 59.jpg|thumb|Ilesia de [[Ilesia ortodoxa copta|ritu ortodoxu coptu]] de Ramallah.]] [[Ficheru:Albireh-moschee1.jpg|thumb|Mezquita Gamal Abdel Nasser.]] === Oríxenes === La Ramallah moderna foi fundada a mediaos del sieglu XVI polos Al-Haddadeen (n'[[Idioma árabe|árabe]]: '''الحدادين''' ) un clán familiar descendiente de los árabes cristianos [[Ghassanidas]]. Los Al-Haddadeen, dirixíos por Rashed Al-Haddadin, llegaron dende la contorna de lo que güei ye la ciudá xordana de [[Shawbak]], al este del ríu Xordán.<ref name='Al-Hajra ila Ramallah'>{{cita web |url=http://www.ramallah.ps/ar_page.aspx?id=RK9ns3a161798010aRK9ns3 |títulu=Al-Hajra ila Ramallah |fechaaccesu=20 d'ochobre |añoacceso=2012 |autor=Ramallah Municipality |idioma=árabe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304045156/http://www.ramallah.ps/ar_page.aspx?id=RK9ns3a161798010aRK9ns3 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> La migración de los Al-Haddadeen atribuyir a enfrentamientos ente los clanes y tensiones nesa zona. Según la lleenda local, Rashed Al-Haddadeen acoyó al Emir Diab Ibn Qaysum, xefe d'una cla poderosa musulmán na rexón. Cuando la esposa de Rashed dio a lluz a una neña l'Emir propunxo, según el costume, como maríu al so propiu fíu, cuando esti cumpliera la mayoría d'edá a pesar de les diferencies relixoses. Rashed creyó que la propuesta nun yera firme, por cuenta de que los matrimonios ente musulmanes y cristianos nun yeren habituales. Cuando más tarde l'Emir esixó a los Al-Haddadeen que cumplieren la so promesa, negáronse. Esto condució a una guerra sangrienta ente les dos families. Los Al-Haddadeen emigraron escontra l'oeste y asitiáronse nes llombes de Ramallah, onde namái unes poques families musulmanes vivíen nesi momentu. Anguaño, l'ascendencia de dellos residentes de Ramallah puede remontase hasta los Al-Haddadeen.<ref name='Al-Hajra ila Ramallah'/> === Periodu otomanu === Ramallah foi creciendo a lo llargo los sieglos XVII y XVIII como un pueblu agrícola, atrayendo a habitantes, mayoritariamente cristianos, de la rexón. En 1700, Yacoub Elías foi'l primer habitante de Ramallah en ser ordenáu sacerdote pola [[Ilesia ortodoxa de Xerusalén|Ilesia Ortodoxa Griega]], naquella dómina la principal ilesia cristiana de la rexón. En 1807 construyóse la primer ilesia árabe ortodoxa. En 1850 foi sustituyida pola Ilesia de la Tresfiguración, de mayor planta, que ye la única ilesia ortodoxa que subsiste en Ramallah nel sieglu XXI. Nesa mesma década, establecióse una [[ilesia católica]] que constitúi la segunda mayor construcción cristiana de la ciudá. La ilesia católica fundó la Escuela Femenina de San José (Saint Joseph's Girl's School'), según la escuela secundaria Al-Ahliyyah pa mozos y moces.<ref name='Shaheen'/> En 1901 remataron les obres de construcción de la carretera que xune [[Xerusalén]] con [[Nablus]], una carretera transitable pa vehículos.<ref name="Ramallah muni"/> En 1902 les autoridaes turques crearon la provincia de Ramala, al cargu de Ahmad Murad, el so primer gobernador, qu'entamó una serie de reformes cíviles; reagrupaba a 30 pueblos. El conceyu de Ramala foi creáu en 1908, con un gobiernu municipal escoyíu y compuestu por representantes de cada cla familiar. Estableció proyeutos conxuntos col conceyu vecín d'[[Al-Bireh]].<ref name='Shaheen'/><ref name="Ramallah muni"/> En 1905, la carretera que xune Xerusalén con [[Naplusa]] y que pasa por Ramala foi enanchada y pavimentada.<ref name='Quarterly'>{{cita web |autor=Adania Shibli|títulu=Historical Features - Al-Manara Square: Monumental Architecture and Power|url=http://www.jerusalemquarterly.org/ViewArticle.aspx?id=89 |fechaaccesu=17 de payares de 2012|idioma=inglés|editorial=Jerusalem Quarterly |añu=primavera 2006}}</ref> Mientres la Primer Guerra Mundial, dellos habitantes xunir al exércitu turcu. En 1915, una plaga de [[Llagosta (insectu)|llagostes]] afaró Palestina y destruyó tolos cultivos de Ramala. En 1916, la ciudá sufrió una epidemia de [[fiebre tifoideo]] na que 30&nbsp;% de la población morrió. Les fuercies britániques ocuparon la ciudá en 1917 y convirtieron provisionalmente n'hospital la escuela masculina cuáquera, Friends Boys School. Tres la guerra, la ciudá pasó a depender de l'alministración británica a partir de 1920, añu del establecimientu del [[Mandatu Británicu de Palestina]].<ref name='Shaheen'/><ref name="Ramallah muni"/><ref name='Friends'>{{cita web |títulu=School history|url=http://www.palfriends.org/schoolhistory.php|fechaaccesu=8 de payares de 2012|idioma=inglés|editorial=The Friends School Ramallah / El-Bireh|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111029211841/https://www.palfriends.org/schoolhistory.php|fechaarchivu=2011-10-29}}</ref> ==== Comunidá cuáquera ==== Una de les comunidaes relixoses más destacaes que s'establecieron en Ramala nel sieglu XIX foi la de los cuáqueros o [[Sociedá Relixosa de los Amigos]]. Crearon delles escueles pa neñes a partir de 1869, según una clínica en 1883. En 1889 fundaron la Escuela Femenina de los Amigos (Friends Girls School), llamada entós Girls Training Home of Ramallah (Llar de Formación Femenina de Ramala). Como esta escuela disponía d'un internáu, atraxo dende'l primer añu a moces d'otres comunidaes como [[Xerusalén]], [[Lydda]], [[Jaffa]] y [[Beirut]]. A finales del sieglu la escuela ampliárase pa ufiertar estudios primarios y secundarios.<ref name='Shaheen'/> En 1901 creóse un establecimientu similar pa neños, y a partir de 1902 creáronse les primeres clases mistes. Construyóse un edificiu nuevu p'allugar el centru escolar pa mozos, el Friends Boys School, que s'inauguró en 1914 pero nun foi utilizáu como escuela hasta 1918, dempués de la [[Primer Guerra Mundial]]. En 1910 los cuáqueros crearon el Friends Meeting House', una casa común pa rezos, nel centru de Ramala. Nel sieglu XXI estos trés establecimientos siguen siendo sitios de referencia de la ciudá, y los centros escolares cuáqueros adoptaron el nome d'Escueles de los Amigos de Ramala (Ramallah Friends Schools).<ref name='Shaheen'/><ref name='Friends'/> L'establecimientu d'estes instituciones cuáqueru y católicu reforzó la identidá cristiana de Ramala y determinó en parte'l so desenvolvimientu como ciudá mercantil y centru alministrativu. Nesti aspeutu, estremóse socialmente y económicamente de la ciudá estremera d'Al-Bireh al beneficiase de meyores oportunidaes educatives, y convirtióse nel llugar de residencia preferíu de les clases medies palestines.<ref name='Taraki'>{{cita web |autor=Lisa Taraki|títulu=Enclave Micropolis: The Paradoxical Case of Ramallah/Al-Bireh|url=http://www.decolonizing.ps/site/wp-content/uploads/2010/08/taraki_enclave-micropolis.pdf |fechaaccesu=9 de payares de 2012|idioma=inglés|editorial=Journal of Palestine Studies|páxina=6-20|añu=branu 2008}}</ref> Les actividaes d'estes ilesies cristianes estrechamente coneutaes col estranxeru empezaron tamién a espertar en munchos habitantes el deséu de buscar una vida meyor lloñe de la rexón. En 1901 un primer grupu d'habitantes de Ramala emigró a los Estaos Xuníos, siguíu d'otru grupu en 1903.<ref name='Shaheen'/><ref name="Ramallah muni"/> === Mandatu británicu === Na década de 1920 Ramala conoció un boom económicu qu'ameyoró sensiblemente les condiciones de vida de les clases más pudientes.<ref name='Shaheen'/> La prosperidá económica favoreció de la mesma la espansión de la ciudá y el so tresformamientu urbanísticu. Llevantáronse edificios modernos a lo llargo de les principales arteries de la ciudá, qu'entá pueden vese. La puxanza de la construcción duró hasta bien entrada la década de 1930, atrayendo a munchos obreros y artesanos. Un númberu significativu de residentes yeren tamién emplegaos de l'alministración británica. De 1922 a 1944 Ramala dobló la so población, que pasó de 3104 a 6300 habitantes.<ref name='Taraki'/> Los emigrantes de los Estaos Xuníos establecieron sociedaes d'importación y esportación, creando un fluxu comercial tresatlánticu pa los productos locales.<ref name='Shaheen'/>L'historiador Azeez Shaheen envalora qu'en 1946, aproximao 1.500 residentes de Ramala emigraren a Estaos Xuníos.<ref name='Taraki'/> En 1936, la Compañía Llétrica de Xerusalén (Jerusalem Electric Company) estendió la so rede a Ramala y a Al Bireh, y en poco tiempu la mayoría de los llares tuvieron forníos con lluz llétrico.<ref name="Ramallah muni"/><ref name='Quarterly'/> L'allumáu de les cais operar dende un panel llétricu asitiáu nun poste asitiáu na carretera que dixebraba dambos conceyos. El poste (que tuvo en funcionamientu hasta 1940) foi puestu al cargu del conceyu de Ramala, y el llugar pasó a ser llamáu ''al-Manara'', «el faru», nome de la futura plaza principal de la ciudá.<ref name='Quarterly'/> Al españar la [[Revuelta árabe de Palestina de 1936-1939|revuelta palestina de 1936-1939]], les autoridaes britániques decidieron construyir una ''[[Mukata|Muqata'a]]'', un conxuntu independiente d'edificios p'allugar les sos oficines y una cárcel. Asitiar a unos 800 metros d'Al-Manara, y enancharon toles carreteres d'accesu con cuenta de facilitar el tránsitu de los vehículos militares en casu de nueves revueltes nel distritu de Ramala.<ref name='Quarterly'/> Les autoridaes britániques inauguraron en 1946 en Ramala el [[Palestine Broadcasting Service]] (PBS), una emisora de radio qu'emitía diariamente n'árabe, hebréu ya inglés. La [[BBC]] encargar de formar el personal, y en Ramala atopábense'l so primer estudiu y una potente antena de tresmisión.<ref>{{cita web |títulu=FROM THE ARCHIVES - A BRIEF HISTORY OF RADIO IN THE COUNTRY|url=http://www.israelradio.org/history/history.html|fechaaccesu=8 de payares de 2012|idioma=inglés|editorial=Israelradio.org|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120321030846/http://www.israelradio.org/history/history.html|fechaarchivu=2012-03-21}}</ref> === Consecuencies de la guerra de 1948 === Tres la [[guerra árabe-israelina de 1948|guerra árabe-israelina de 1948-1949]], Ramala quedó al este de la [[Llinia Verde (Israel)|Llinia Verde]] –nome dau a la llinia de demarcación de les fuercies en combate—, y quedó so control xordanu en virtú del [[Armisticiu árabe-israelín de 1949#Alcuerdos#Con Xordania|armisticiu robláu per Israel y Xordania]]. L'éxodu masivu de los palestinos movíos por cuenta de la guerra de 1948 —llamáu ''[[nakba]]'' n'[[idioma árabe|árabe]]—, marcó un puntu d'inflexón na evolución de Ramala, lo mesmo que de la cercana Al-Bireh. Nel branu de 1948, miles de [[refuxaos palestinos]] espulsaos de los pueblos conquistaos poles fuercies israelines llegaron a Ramala y A el-Bireh. Procedíen na so mayoría de [[Lydda]], [[Ramla]], [[Jaffa]] y de les aldegues circundantes, y en menor midida de dellos pueblos de la mariña mediterránea. Ramala dobló la so población; un censu entamáu poles autoridaes xordanes en 1953 rexistró que 67% de los 13.500 habitantes de Ramala yeren abellugaos. La ''nakba'' camudó la proporción de cristianos y musulmanes a favor d'estos postreros, y aceleró el ritmu de la emigración, principalmente a los Estaos Xuníos. Según l'historiador Azeez Shaheen, en 1960 había nos Estaos Xuníos 4.000 persones nacíes en Ramala.<ref name='Taraki'/> Los refuxaos fueron reasitiaos al poco tiempu en dos campos de refuxaos: el de [[Campamentu de Jalazone|Jalazone]] al norte de Ramala, y el d'[[Campamentu de Amari|Am'ari]] n'A el-Bireh, dambos xestionaos pola acabante crear [[Axencia de Naciones Xuníes pa los Refuxaos de Palestina n'Oriente Próximu]] (UNRWA). El terceru, el campu de Qaddura, llevantóse xunto al centru de Ramala.<ref name='Taraki'/> === Anexón per Xordania === [[Ficheru:Place El-Manara - Ramallah.jpg|thumb|Plaza al-Manara, nel centru de Ramala.]] De resultes de la [[Conferencia de Xericó]] n'avientu de [[1948]], Xordania anexonó Cixordania al reinu hachemita en 1950. La mayoría de los palestinos aceptaron la decisión, non ensin cierta resignación, pero un grupu de notables de Ramala y de Xerusalén discreparon yá que nun queríen abandonar les sos reivindicaciones sobre'l territoriu de Palestina nin que l'anexón consolidara la [[Plan de partición de Palestina|partición de Palestina]]. Xordania sustituyó l'alministración militar por una alministración civil y los habitantes de Ramala, como los de toa Cixordania, recibieron la nacionalidá xordana. A partir de les eleiciones xenerales de 1950, tuvieron diputaos nel parllamentu y nel senáu de Xordania en [[Amán]], en representación del distritu de Ramala.<ref>{{cita llibru |apellíos=Robins|nome=Philipp|títulu=A History of Jordan|añu=2004|editorial=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-59895-8|url=http://www.google.es/books?id=dw_D0_WP-hQC&pg=PA72&dq=%22Jericho+Conference%22+1949&ei=o-XdSdvbFoqGNuiy5KgO&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=10 de payares de 2012|páxina=71-73|idioma=inglés|capítulu=IV- Loss of Innocence - Unity across the Jordan}}</ref> En 1951, el vieyu poste llétricu d'Al-Manara foi sustituyíu por un monumentu que la municipalidá de Ramala encargó a un artista llocal. Constaba de cinco cabeces de lleones, simbolizando les cinco families descendientes del fundador de la ciudá, Rashed Al-Haddadin, y asitiaes nuna pilastra de piedra arrodiáu de fontes y parterres de flores protexíos por una verja de metal. Esti monumentu foi esaniciáu mientres la ocupación israelina, guardáu nun almacén municipal, y reasitiáu no que ye güei la plaza del Reló. Un nuevu monumentu, inspiráu nel orixinal y formáu por cuatro lleones alredor d'una columna, foi creáu en 2000 y asitiáu de nuevu na emblemática plaza d'Al-Manara.<ref name='Quarterly'/> Mientres el periodu xordanu, Ramala convertir nun destín turísticu gracies al so clima prestosu, particularmente pel branu.<ref name='ISOCARP'/> === Ocupación per Israel === Tres la derrota del exércitu xordanu na [[Guerra de los Seis Díes]] de xunu de 1967 Ramala, al igual que toa Cixordania, pasó a ser ocupada militarmente per Israel.[[Ficheru:Policía Palestina en Ramallah.jpg|thumb|Policía Palestina nel centru de Ramala]] Los habitantes de Ramallah tuvieron ente los primeres impulsores de la Primera Intifada. "La Intifada, Unificación del Lideralgu", una organización qu'arrexunta a delles facciones palestines, distribuyó boletinos selmanales nes cais de Ramallah, con horarios de les protestes diaries, les fuelgues y l'acción contra patrullar israelines na ciudá.<ref name='Shaheen'>{{cita web |autor=Azeez Shaheen|títulu=History of Ramallah|url=http://www.ramallahpalestine.com/HISTORY_OF_RAMALLAH.html |fechaaccesu=6 de payares de 2012|obra=Ramallah: Its history and genealogies|idioma=inglés|editor=RAMALLAH, PALESTINE "GOD'S HILL", David Ghannam|editorial=Birzeit University Press|añu=1982}}</ref> [[Ficheru:Muro que separa Jerusalem y Ramala.jpg|thumb|Vista del Muriu que dixebra Xerusalén y Ramala dende'l llau palestín, con pintaes a favor de la lliberación de Palestina y un homenaxe a Yasser Arafat.]] Nes últimes décades del sieglu XX, cola llegada de los musulmanes, los refuxaos cristianos y la migración interna, construyéronse nueves mezquites ya ilesies, como la Ilesia Católica Melkite, la Ilesia Luterana, Ilesia Árabe Episcopal Árabe Anglicana, y La Ilesia Bautista de Ramallah.<ref name='Shaheen'/> Los años ente 1993 y 2000 (conocíu llocalmente como "los años d'Oslu") traxeron una relativa prosperidá a Ramallah. Munchos expatriados volvieron establecer los sos negocios ellí y l'ambiente yera d'optimismu. En 2000, el desemplegu empezó a xubir y amenorgóse la economía de Ramallah. La Fuercia de Defensa d'Israel caltuvo'l control de los territorios, la llibertá de movimientu qu'esfrutaben los residentes de Ramallah antes de la Primera Intifada, nun foi devuelta.<ref name='Shaheen'/> Ramallah foi descritu como'l centru de poder de l'Autoridá Palestina y sirve como la sede de les ONG internacionales y embaxaes. Cientos de millones de dólares n'ayuda que flúi na ciudá impulsaron la economía de Ramallah dende'l final de la segunda Intifada. La puxanza de la construcción Ramallah ye unu de los signos más evidentes de la crecedera económica en Cixordania, envaloráu nuna tasa añal del 8&nbsp;%. Esto haise atribuyíu a la estabilidá relativa y el sofitu de los donantes occidentales a l'Autoridá Palestina. Economía boyante, Ramallah sigue atrayendo a los palestinos d'otres ciudaes de Cixordania onde los emplegos son menos. El cascu urbanu quintuplicóse dende 2002. == Instituciones relixoses == Anque Ramallah foi históricamente una ciudá cristiana, los musulmanes anguaño constitúin la mayoría de la población (75&nbsp;%). La mezquita [[Gamal Abdel Nasser]] ye la más grande de Ramallah y una de les más modernes, y el so nome foi dau n'honor al presidente exipciu, impulsor del [[panarabismu]].<ref name='Shaheen'/> La [[Ilesia de la Tresfiguración (Ramala)|ilesia de la Tresfiguración]], un conventu [[Ilesia ortodoxa|ortodoxu]], la ilesia [[Ilesia greco-católica melquita|greco-católica melquita]], la ilesia [[Luteranismu|luterana]], la ilesia árabe [[Ilesia episcopal de Xerusalén y d'Oriente Mediu|episcopal de Xerusalén y d'Oriente Mediu]] ([[Anglicanismu|anglicano]]), la Ilesia Llocal de Ramala ([[Cristianu renacíu|evanxélica]]) y la Ilesia [[Ilesies bautistes|bautista]] de Ramala tienen toos establecimientos d'educación na ciudá.<ref>{{cita web |autor=Municipalidá de Ramala|títulu=Religion in Ramallah|url=http://www.ramallah.ps/page.aspx?id=0icEiGa2855259a0icEiG&m_id=34|fechaaccesu=22 de febreru de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130726052610/http://www.ramallah.ps/page.aspx?id=0icEiGa2855259a0icEiG&m_id=34|fechaarchivu=2013-07-26}}</ref> La [[Ilesia ortodoxa copta]] construyó una nueva ilesia a lo cimero d'una de les llombes más altes de Ramala. Tamién ta presente una pequeña comunidá de [[testigos de Xehová]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{AvisuTradubot|Ramala}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ramala|Ramala]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] by6wau8wt5jlvn7t721020ratqsjw5l 0 87862 4496296 4490348 2026-05-25T18:08:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496296 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Puertu Villa'''{{cartafueyu|países}} (oficialmente n'[[idioma inglés|inglés]] '''Port Vila''') ye la [[capital (política)|capital]] y la ciudá más poblada de [[Vanuatu]], con 44.039 habitantes según el [[censu de población|censu]] de [[2009]].<ref name="censu" /> Asitiada na mariña sur de la islla d'[[Éfaté]] (la tercera más grande del archipiélagu), ye'l centru económico y comercial del país; asina mesmu, el so [[puertu]] y el so [[Aeropuertu Internacional Bauerfield|aeropuertu]] son los más importantes del país. == Historia == {{AP|Hestoria de Vanuatu}} La zona ocupada por Port Vila tuvo habitada por población [[melanesia]] per miles d'años. Cerca de la ciudá, nuna esplotación arqueolóxica conocida como ''Teouma'', atópase na seronda de [[2004]] nun sitiu d'enterramientu de 25 baltes tres docenes de cadarmes humanes de la [[lapita|cultura lapita]], lo mesmo que de pieces de cerámica que daten del [[sieglu XIII e.C.|sieglu XIII&nbsp;e.&nbsp;C.]]<ref>{{cita web |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/312/5772/360a títulu Graves of the Pacific's First Seafarers Revealed |autor=Richard Stone |editor=Science Magacín |fechaaccesu=[[27 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés}}</ref> En mayu de [[1606]] los primeres [[Europa|europeos]] llegaron a la isla, encabezaos por [[Pedro Fernández de Quirós]] y [[Luis Váez de Torres]]. Nel [[sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]], cuando les islles llamábense [[Nueves Hébrides]], los británicos controlaben económicamente la zona, pero a partir de [[1880]] la balanza económica empezó a camudar en favor de los franceses; estos víen en Vanuatu una fonte de mano d'obra pa les sos mines de níquel de [[Nueva Caledonia]] y pa plantíos.<ref name="bancomundial">{{cita web |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2001/06/23/000094946_01061204004345/Rendered/PDF/multi0page.pdf |títulu=Pacific Islands stakeholder participation in development : Vanuatu |autor=Darryl Tyron |editor=[[Bancu Mundial]] |añu=31 de mayu de 1999 |fechaaccesu=8 d'avientu de 2008 |idioma=inglés}}</ref> Un ciudadanu [[Francia|francés]] llamáu [[Ferdinand Chevillard]] empezó a mercar y llimpiar terrenes cerca del actual puertu de Port Vila, que taba previstu que se convirtiera nel meyor plantíu francés de la isla. En llugar d'eso, la zona convertir na [[municipalidá]] de Franceville, que se declaró independiente'l [[9 d'agostu]] de [[1889]] —anque ésta duró namái unos meses, hasta xunu del añu siguiente— y convirtióse na primer nación autogobernada na práutica del [[sufraxu universal]] ensin distinción de sexu o raza. Anque la población entós yera d'unos 500 nativos y menos de 50 blancos, namái estos postreros fueron autorizaos a ocupar un cargu públicu. El so primer presidente foi'l mentáu Ferdinand Chevillard y unu de los presidentes electos foi un ciudadanu nacíu en [[Tennessee]], [[Estaos Xuníos]]: R. D. Polk, familiar del presidente d'Estaos Xuníos [[James K. Polk]].<ref>{{cita publicación|títulu=Wee, Small Republics: A Few Examles of Popular Government |revista=Hawaiian Gazette |páxines=1 |fecha=[[1 de payares]] de [[1985]] |allugamientu=Ḥawai}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=The 'Commune' of Franceville |revista=Nort Otago Times |allugamientu=Nuevu Zelanda |fecha=5 de setiembre de 1889}}</ref> Dempués de [[1887]] el territoriu foi alministráu conxuntamente polos franceses y los británicos, pero nun foi hasta [[1906]] cuando se formalizó cola firma d'un [[condominiu]] per dambes partes y que la so máxima autoridá yera'l Tribunal Mistu del Condominiu. Sicasí, el so presidente tenía que ser un español pa evitar les suspicacias de franceses ya ingleses.<ref name="paisviajero">{{cita web |url=http://sociedad.elpais.com/sociedad/2006/07/12/actualidad/1152655202_850215.html|títulu=Vanuatu: El país más feliz y ecolóxicu del mundu ye una islla en mediu del Pacíficu |autor=Luis Pancorbo |editor=[[El País (España)|Diariu El País]] |fechaaccesu=[[3 de payares]] de [[2008]] |idioma=castellanu}}</ref> Na práutica esti dominiu compartíu estremó a les islles en dos comunidaes separaes, una [[idioma inglés|anglofalante]] y otra [[idioma francés|francofalante]], situación que se caltién hasta l'actualidá y apréciase na esistencia d'escueles qu'enseñen nuna llingua o otra (raramente nos dos) y en distintos [[partíu políticu|partíos políticos]].<ref name="bancomundial" /> Nun foi bombardiada polos [[Xapón|xaponeses]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], pero foi utilizada como base aérea d'Estaos Xuníos (quien construyeron delles estructures militares na ciudá y nel norte de la isla), anque tamién foi usada poles aviaciones [[australia|australiana]] y [[Nueva Zelanda|neozelandesa]]. Dende mayu de [[1942]] hasta [[1945]] aproximao mediu millón de tropes pasaron o taben acuartelaes en Vanuatu.<ref name="bancomundial" /><ref>{{cita web |url=http://viajar.elperiodico.com/destinos/oceania/vanuatu/vanuatu-el-pais-de-la felicidá |títulu=Vanuatu, el país de la felicidá |autor=Revista Viaxar |fechaaccesu=[[29 d'ochobre]] de [[2008]] |añu=[[17 de mayu]] de [[2007]] |idioma=castellanu }}</ref> Esta guerra tuvo un fuerte impacto sobre l'alministración del condominiu, una y bones el personal del mesmu amenorgóse a un puntu en que munchos servicios cerraron por completu; como exemplu más destacáu, el Tribunal Mistu nun tuvo presidente dende [[1939]] hasta [[1953]].<ref name="bancomundial" /> Tres la independencia de Vanuatu en [[1980]], Port Vila convertir na [[capital (política)|capital]] del nuevu país. Na nueche del [[7 de febreru|7]] al [[8 de febreru]] de [[1987]] el [[ciclón]] Uma pasó pela ciudá con vientos cimeros a los 100 [[Nuedu (unidá)|nuedos]], dexándola gravemente estropiada.<ref name="Relief">{{cita web |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/ACOS-64CQNF?OpenDocument |títulu=Vanuatu Cyclone Uma Feb 1987 UNDRO Situation Reports 1-6 |idioma=inglés |autor=ReliefWeb |fechaaccesu=[[2 de payares]] de [[2008]] |añu=9 de febreru de 1987 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090712145211/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/ACOS-64CQNF?OpenDocument |fechaarchivu=2009-07-12 }}</ref> El 95% de les cases fueron estropiaes o destruyíes, dexando a la mayoría de les sos 16.000 habitantes ensin llar.<ref name="Relief" /> Nesta ciudá celebrar del [[24 d'agostu|24]] al [[27 d'agostu]] de [[1999]] una xunta de la [[Unesco]] titulada «''Second World Heritage Global Strategy Meeting for the Pacific Islands region''». Unu de los puntos más importantes referentes a Vanuatu y la rexón del [[Pacíficu]] foi la cuestión de la declaración del patrimoniu submarín como [[patrimoniu de la humanidá]], yá que la redolada de Port Vila y de les demás islles del país tienen una gran riqueza submarina.<ref>{{cita web |url=http://whc.unesco.org/archive/vanuatu99.htm |títulu=Second World Heritage Global Strategy Meeting for the Pacific, Port Vila (Vanuatu) |autor=[[Unesco]] |fechaaccesu=[[30 d'ochobre]] de [[2008]] |añu=1999 |idioma=inglés}}</ref> En [[2002]] un fuerte terremotu volvió causa-y grandes daños y tamién a la so contorna (la ciudá atopar nuna de les zones sísmiques más actives del mundu).<ref>{{cita web |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=1445842 |títulu=Microzonation of the expected seismic site effects across Port Vila, Vanuatu |autor=Regnier M., Moris S., Shapira A., Malitzky A., Shorten G. |fechaaccesu=[[29 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés |añu=1997 |editor=Imperial College Press |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090712151004/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=1445842 |fechaarchivu=2009-07-12 }}</ref> En [[2004]] el [[terremotu del Océanu Índicu de 2004|tsunami del océanu Índicu]] causó fluctuaciones de les foles de 18&nbsp;cm de la [[cresta (física)|cresta]] al [[valle (física)|valle]]. Na ciudá atopen los edificios de les embaxaes qu'Australia, Francia, Nueva Zelanda, [[China]] y la [[Comisión Europea]] tienen en Vanuatu. El [[30 de mayu]] de [[2008]] inauguróse un edificiu qu'alluga una oficina del secretariáu del ''Melanesian Spearhead Group'', coincidiendo cola presidencia d'esta asociación per parte de Vanuatu, aprobáu na xunta qu'esta asociación realizó en Port Vila poco primero de l'apertura del edificiu. Na selmana del [[27 d'ochobre]] asocedió na ciudá'l Foru económicu de les islles del Pacíficu» qu'axuntó a los ministros d'economía de [[Nauru]], [[Tuvalu]] y les [[Islles Cook]] pa tratar el «''Pacific Petroleum Project''», un proyeutu que busca consiguir petroleu a tases más barates.<ref>{{cita web |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=42805 |títulu=Samoa supports principles of Pacific Petroleum Project |fechaaccesu=[[30 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés |añu=29 d'ochobre de 2008 |autor=Radio New Zealand International}}</ref> == Economía == {{AP|Economía de Vanuatu}} [[Ficheru:Reserve Bank of Vanuatu.jpg|thumb|right|250px|Bancu de la Reserva de Vanuatu en Port Vila.]] Port Vila ye'l puertu más importante de Vanuatu y el centru comercial del país. Les principales industries de la ciudá son l'[[agricultura]] y la [[industria pesquero|pesca]], sicasí'l [[turismu]] (proveniente principalmente d'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]]) ta convirtiéndose nuna industria bien importante. El so puertu tien facilidaes pa recibir buques de pasaxeros y buques de carga. Tien la certificación «Sistema de Proteición de Buques ya Instalaciones Portuaries», consiguida en siendo acondicionáu con una importante inversión productu de donaciones provenientes d'[[Estaos Xuníos]]. El país inda depende de l'ayuda esterior, la mayoría d'ella provién d'Australia y Nueva Zelanda; ayudes neozelandeses dexaron a dellos habitantes de la ciudá a formase como médicos y, de siguío, a pagar parte de los sos salarios mientres el primer añu dempués de la so formación. Pela so parte, Australia paga'l salariu de los consultores que trabayen nel hospital central de la ciudá y collabora viviegamente na defensa del país, con un montante total de 1,36 millones de [[dólar australianu|dólares australianos]] (AUD) pa los años 2008/2009.<ref name="ayudaaustralia">{{cita web |url=http://www.dfat.gov.au/geo/vanuatu/vanuatu_brief.html |títulu=Vanuatu Country Brief - September 2008 |autor=Ministeriu australianu d'Asuntos Esteriores y Comerciu |fechaaccesu=[[30 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés}}</ref> L'ayuda total australiana pal desenvolvimientu xube a casi 52 millones de AUD pal periodu 2008/2009.<ref name="ayudaaustralia" /> Dellos comercios de Port Vila almiten moneda australiana nes transaiciones. A partir del añu [[2000]] empezó a llegar ayuda de [[China]] y de [[Xapón]]; les ayudes xaponeses sirvieron pa l'alquisición d'un vehículu pa la recoyida de [[RSU|residuos urbanes]], pa rehabilitaciones de centros de salú y hospitales, un centru nutricional, proyeutos educativos y construcción de carreteres, ente otros.<ref>{{cita web |url=http://search.emb-japan.go.jp/?site=fj&query=port+vila |títulu=Japan's Economic Cooperation between Japan and the Republic of Vanuatu |autor=[[Misiones diplomátiques de Xapón|Embaxada de Xapón]] |fechaaccesu=[[30 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090715021927/http://search.emb-japan.go.jp/?site=fj&query=port+vila |fechaarchivu=2009-07-15 }}</ref> Tal ye la importancia de Port Vila na economía de Vanuatu, que de la ciudá parten el 35,7% de les esportaciones del país, ente qu'al traviés d'ella lleguen el 86,9% de les importaciones. El principal sociu comercial del país ye Australia, país del cual importa por valor de 75 millones de AUD y al qu'esporta por un total de 1,1 millón de AUD.<ref name="ayudaaustralia" /> == Demografía == {{AP|Demografía de Vanuatu}} [[Ficheru:Vanuatu Parliament, Port Vila - Flickr - PhillipC.jpg|thumb|right|250px|Parllamentu de Vanuatu en Port Vila.]] En Port Vila viven alredor de 38.000 persones; el censu de [[2009]] dicía que la ciudá tenía 44.039 habitantes.<ref name="censu" /><ref>{{cita web |url=http://travel.mapsofworld.com/vanautu/port-vila-travel/facts-about-port-vila.html |títulu=Facts about Port Vila |editor=Maps of World |fechaaccesu=8 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://travel.mapsofworld.com/vanautu/port-vila-travel/facts-about-port-vila.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> La etnia predominantemente ye la [[melanesia]], con pequeñes poblaciones [[polinesia|polinesies]], [[asiáticu|asiáticos]] y [[européu|européos]], principalmente franceses y británicos. === Relixón === El [[cristianismu]] ye la relixón predominante en tol país, profesáu por más del 90% de la población. L'aguada más populosa ye la [[ilesies presbiterianes|Ilesia presbiteriana]], siguíu por un terciu de la población, magar la [[Ilesia católica]], l'[[anglicanismu|anglicano]], l'[[Ilesia Adventista del Séptimu Día|adventista del séptimu día]] y la [[Ilesia de Melanesia]] tamién tienen bastantes siguidores, con ente un 10% y un 14% de la población caúna.<ref name="cia" /> Nel barriu francés alcuéntrase llevantada la Catedral del Sagráu Corazón. Por cuenta de la influencia [[misión (relixón)|misionera]], les muyeres visten de manera conservadora; munches d'elles lleven ropes coloridas, con vistíos ''Mother Hubbard''. Los turistes pueden vistir como deseyen nos edificios turísticos y la so redolada (zones de servicios, piscina, etc.), pero fora d'eses zones ye respetuosu y cortés nun llevar puesta ropa que sía bien reveladora.<ref name="cothivale">{{cita web |url=http://www.cothivalebooks.com/artdir/travel/places-to-visit/port-vila-capital-of-vanuatu.html |títulu=Port Vila, Capital of Vanuatu |fechaaccesu=[[3 d'avientu]] de [[2008]] |autor=Terry Fisher |editor=Cothivale Books Article Directory |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090714001248/http://www.cothivalebooks.com/artdir/travel/places-to-visit/port-vila-capital-of-vanuatu.html |fechaarchivu=2009-07-14 }}</ref> == Clima == La ciudá ye de [[clima tropical]], con calor y muncho mugor; anque estos factores son solliviaos pol oral del mar. La estación templada ye de payares a mayu, cuando cai la mayor parte de l'agua. Sicasí, l'agua puede cayer en cualquier mes, inclusive los meses más secos promedian 20 díes d'agua. La media añal de pluviosidá ye de 2360&nbsp;[[mm]]. De xunu a ochobre l'ambiente vuélvese llixeramente más frescu, con temperatures diurnes cercanes a los 26&nbsp;[[°C]] y les nocherniegues baxando llixeramente de los 20&nbsp;°C. Port Vila ta asitiada nuna zona onde soplen davezu [[vientos alisios]] y puede resultar afeutada por [[ciclón|ciclones]] d'avientu a abril.<ref name="cia">{{cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nh.html |títulu=The World Factbook -- Vanuatu |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés |autor=[[CIA]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160515222804/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/nh.html |fechaarchivu=2016-05-15 }}</ref> {| {{tablaguapa}} style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto; text-align: center" |+ '''Tabla climatolóxica de Port Vila''' |- ! &nbsp; !! Ene !! Feb !! Mar !! Abr !! May !! Jun !! Jul !! Ago !! Sep !! Oct !! Nov !! Dic !!Añu |- ! Temperatura medio máxima ([[Grau Celsius|°C]]) | 31 || 31 || 31 || 28 || 28 || 27 || 26 || 26 || 27 || 28 || 28 || 30 || 28 |- ! Temperatura medio mínima ([[Grau Celsius|°C]]) | 22 || 22 || 22 || 22 || 20 || 19 || 18 || 17 || 18 || 18 || 20 || 21 || 20 |- ! Precipitaciones medies mensuales ([[Centímetru|cm]]) | 25 || 30 || 30 || 22 || 18 || 16 || 8 || 8 || 7 || 8 || 14 || 17 || 203 |- |colspan=14 style="font-size:85%"|Fonte: MSN Weather<ref>{{cita web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a26464&q=Port-Vila%2c+VUT&setunit=C |títulu=Weather averages for Port-Vila, VUT |editor=Weatherbase |fechaaccesu=[[2 de payares]] de [[2008]] |autor=MSN Weather |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090715233439/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3A26464&q=Port-Vila%2C+VUT&setunit=C |fechaarchivu=2009-07-15 }}</ref> |} == Turismu == [[Ficheru:Port Vila market.jpg|thumb|right|250px|Mercáu de Port Vila.]] El turismu ta convirtiéndose na principal industria de la ciudá y del país y supón una gran fonte d'ingresos. En [[1997]] más de 50.000 persones visitaron la ciudá;<ref name="cia" /><ref name="cothivale" /> la mayoría de los turistes lleguen al país al traviés del [[aeropuertu internacional Bauerfield]], que s'atopa 6 quilómetros al norte de la ciudá. La cai ''Kumul Highway'', qu'escurre paralela a la badea, ye la principal cai comercial de la ciudá, ta llena de [[tienda llibre d'impuestos|tiendes llibres d'impuestos]], restoranes, cafés, tiendes d'alcordances y puestos de frutes y verdures.<ref>{{cita web |url=http://www.travelwizard.com/southpacific/vanuatu/efate/ |títulu=The Capital Port Vila |autor=Travel Wizard |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090714015226/http://www.travelwizard.com/southpacific/vanuatu/efate/ |fechaarchivu=2009-07-14 }}</ref><ref name="globetrotters">{{cita web |url=http://www.globetrotters.co.uk/globe/vanuatu.html |títulu=Vanuatu - forgotten archipelago |autor=Wojciech Dabrowski |editor=The Globetrotters Club |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.globetrotters.co.uk/globe/vanuatu.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> El barriu francés ye'l más elegante de la ciudá, ta llenu d'árboles y cases construyíes mientres la dómina colonial; nesti barriu atopa la Catedral del Sagráu Corazón (''Sacré Coeur'').<ref name="paisviajero" /> Tamién esiste un pequeñu barriu chinu (''Quartier Chinois'') en redol a la cai Carnot, habitáu principalmente por [[pueblu chinu|chinos]] y [[vietnam]]itas.<ref>{{cita web |url=http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Chinatowns-in-Oceania |títulu=Chinatowns in Oceania |autor=NationMaster |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés}}</ref><ref name="paisviajero" /> La contorna de Port Vila son ideales pa realizar trayectos en veleru o en tresbordador escontra les islles vecines o pa la práutica del [[submarinismu]] y del [[bucéu]]. Ufiértense rutes y viaxes d'un día a aldegues tradicionales, a les islles vecines y al [[volcán]] [[Monte Yasur|Yasur]] (nel sureste de la islla [[Tanna]]), unu de los volcanes n'activu más accesibles del mundu, qu'inclusive cunta con un [[buzón|buzón de corréu]] cerca del [[cráter volcánicu|cráter]].<ref>{{cita web |url=http://www.indexinn.com/countries/melanesia/vanuatu.html |títulu=Vanuatu |autor=indeXinn |fechaaccesu=4 d'avientu de 2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080926015558/http://indexinn.com/countries/melanesia/vanuatu.html |fechaarchivu=2008-09-26 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.clubdeviajes.org/viajes/vanuatu/servicio-turismo.html |títulu=Turismu en Vanuatu - Servicios pa turistes en Vanuatu |autor=Club de Viaxes |fechaaccesu=4 d'avientu de 2008 |idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.clubdeviajes.org/viajes/vanuatu/servicio-turismo.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.upu.int/union_postale/2005/union_postale_2005-4_ye.pdf |títulu=Apuntes |editor=Revista de la Unión Postal Universal |formatu=[[PDF]] |añu=2005 |fechaaccesu=4 d'avientu de 2008 |idioma=castellanu}}</ref> El mar ta llaráu de barcos fundíos (la mayoría del sieglu XIX), como'l veleru ''Star of Russia'', de los mesmos constructores que'l [[RMS Titanic|Titanic]], que ta somorguiáu a apenes 300 metros del muelle.<ref name="paisviajero" /><ref>{{cita web |url=http://www.nautilus.com.vu/scuba-topten.htm |títulu=10 Good Reasons to Dive Port Vila with Nautilus Scuba |autor=Nautilus Watersport |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160406063110/http://www.nautilus.com.vu/scuba-topten.htm |fechaarchivu=2016-04-06 }}</ref> 10&nbsp;km al noroeste de la ciudá, cerca de Mele, atópense les cascaes de Lolima, arrodiaes de llombes montiegues pocu visitaes, y que pueden ser esguilaes cola ayuda d'un guía.<ref name="globetrotters" /> == Cultura == [[Ficheru:PortVilaNationalMuseum.jpg|thumb|Muséu Nacional]] [[Ficheru:National Council of Chiefs, Vanuatu.jpg|thumb|250px|Asamblea Nacional de Xefes, en Port Vila.]] Xunto al edificiu del Parllamentu (el cual alcuéntrase decoráu con grandes murales de múltiples colores) alcuéntrase'l ''Cultural Centre'', el centru cultural del país. Trátase d'un gran edificiu que contién el Muséu Nacional, con delles esposiciones permanentes («Hestoria de les canoes en Vanuatu», «La Segunda Guerra Mundial» o «Condominiu», por casu) amás de gran variedá d'arte étnico vanuateño.<ref>{{cita web |url=http://www.vanuatuculture.org/museum/wan-niufala-eksibisen-lon.shtml |títulu=Wan Niufala Eksibisen long Nasonal Miusium... Histri blong Wol Wo II mo Kondominiam |autor=Vanuatu Cultural Centre |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés y bislama|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080408213347/http://www.vanuatuculture.org/museum/wan-niufala-eksibisen-lon.shtml|fechaarchivu=8 d'abril de 2008}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vanuatuculture.org/museum/20070712_kenu_expo.shtml |títulu=New permanent exhibition opens in National Museum |autor=Vanuatu Cultural Centre |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070805132029/http://www.vanuatuculture.org/museum/20070712_kenu_expo.shtml|fechaarchivu=5 d'agostu de 2007}}</ref> Dalgunes de les pieces de cerámiques atopaes en Teouma fueron restauraes en [[Sydney]] y espónense nel muséu.<ref>{{cita web |url=http://www.vanuatuculture.org/museum/20070228_pot_reconstruction.shtml |títulu=Ancient Lapita pot from the Teouma site being reconstructed |autor=Vanuatu Cultural Centre |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070504091813/http://www.vanuatuculture.org/museum/20070228_pot_reconstruction.shtml|fechaarchivu=4 de mayu de 2007}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vanuatuculture.org/vchss/20060706_lapita_pot_exhibit.shtml|títulu=New Lapita pots exhibit in the National Museum |autor=Vanuatu Cultural Centre |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060713211655/http://www.vanuatuculture.org/vchss/20060706_lapita_pot_exhibit.shtml|fechaarchivu=13 de xunetu de 2006}}</ref> La única biblioteca pública de la ciudá alcuéntrase tamién nel edificiu del [[Vanuatu Cultural Centre|Cultural Centre]]. Al llau d'esti edificiu atopa un famosu y enorme calderu de bronce que sirvía a los balleneros del [[sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]] pa dilir grasa.<ref name="paisviajero" /> Una tradición de Vanuatu ye'l ''sandroing'', una singular tradición consistente en dibuxar llaberíntiques figures xeométriques direutamente sobre'l terrén con unu o dos deos. Estremar d'otres formes de dibuxu sobre'l terrén en que les formes son dibuxaes con un trazáu continuu, ensin llevantar el deu del suelu.<ref>{{cita web |url=http://www.vanuatuculture.org/sandroing/whatis/history.shtml |títulu=History (Vanuatu Sandroing) |autor=Vanuatu Cultural Centre |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/dmnA|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> Ente los edificios más antiguos alcuéntrase'l Tribunal Supremu, qu'enantes foi'l Tribunal Mistu del Condominiu.<ref name="paisviajero" /> == Educación == Port Vila ye una de les sedes de la [[Universidá del Pacíficu Sur]], una institución educativa —financiada principalmente per Australia— que la so propiedá ta compartida ente doce países del Pacíficu y que los sos campus tán partíos per cada país.<ref>{{cita web |url=http://www.usp.ac.fj/index.php?id=campuses |títulu=Campuses |autor=The University of the South Pacific |idioma=inglés |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120502004140/http://www.usp.ac.fj/index.php?id=campuses |fechaarchivu=2012-05-02 }}</ref> En ''Emalus Campus'', el campus de Vanuatu, asitiáu en Port Vila, alcuéntrase la única facultá de [[Derechu]] de la universidá; a él alleguen estudiantes de los dolce países y de fora de la rexón.<ref>{{cita web |url=http://law.usp.ac.fj/about/about_en/ |títulu=About the School |autor=Faculty of Arts and Laws - School of Law |fechaaccesu=3 d'avientu de 2008 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://law.usp.ac.fj/about/about_en/|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> Pa la educación primaria les escueles más destacaes son ''Central Primary School'' y ''Port Vila International School''. == Tresporte == [[Ficheru:Another view of Air Vanuatu's 737-800 YJ-AV1, Auckland, April 2008.jpg|thumb|right|250px|Avión d'[[Air Vanuatu]] nel [[Aeropuertu Internacional Bauerfield]].]] En Port Vila, los [[autobús|autobuses]] y los [[microbús|microbuses]] identifíquense claramente porque lleven una B colorada nel llau esquierdu de la [[matrícula (automóviles)|matrícula]]. Como nun esisten servicios regulares, los autobuses atópense principalmente na cai principal, dende onde recueyen a los pasaxeros y llevar hasta'l so destín; ye habitual parar autobuses en movimientu si van na direición deseyada. Hai munchos menos autobuses na carretera mientres los domingos. Los [[taxi]]s son abondosos na ciudá. Esisten tarifes estándar pa los viaxes escontra y dende l'aeropuertu hasta'l llugar d'agospiamientu en Port Vila o cerca d'ella. El restu de viaxes, según l'arriendu de taxis pa viaxes, son de tarifa variable. L'[[Aeropuertu Internacional Bauerfield]] atopar a 6&nbsp;km al norte de la ciudá;<ref>{{cita web |url=http://www.easyviajar.com/pais/vanuatu/informacion.html |títulu=Informaciones Vanuatu |autor=EasyViajar.com |fechaaccesu=8 d'avientu de 2008 |idioma=castellanu}}</ref> ye'l más importante y la principal puerta d'entrada al país. Dende él ufiértense vuelos regulares a países vecinos, como [[Nueva Caledonia]], [[Fixi]], [[Islles Salomón]], [[Nueva Zelanda]] y [[Australia]]. == Hermanancies == * {{bandera|China}} [[Shanghai]], [[China]] ([[1994]]).<ref name="hermanamiento-shangai">{{cita web |url=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/o1a14202.html |títulu=Shanghai Foreign Affairs |idioma=inglés |fechaaccesu=4 de setiembre de 2011 }}</ref> == Deporte == {{CP|Deporte en Vanuatu}} Tienen la so sede na ciudá dellos equipos de [[fútbol]]: * [[Amicale FC]] * [[Erakor Golden Star]] * [[Ifira Black Bird]] * [[Pango Green Bird]] * [[Port Vila Sharks]] * [[Tafea Football Club]] * [[Tupuji Imere]] * [[Westtan Verts FC]] * [[Yatel FC]] Los partíos de la [[seleición de fútbol de Vanuatu]] xugar en Port Vila, nel estadiu polideportivu [[Korman Stadium]], que cunta con una capacidá de 6.000 persones.<ref>{{cita web |url=http://www.weltfussball.de/spielorte/korman-stadium-port-vila/ |títulu=ZurückKorman Stadium - Port Vila (Vanuatu) |autor=weltfussball.de |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2008 |idioma=alemán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308205700/http://www.weltfussball.de/spielorte/korman-stadium-port-vila/ |fechaarchivu=2012-03-08 }}</ref> A finales de [[2007]] empezaron les obres de reforma del Port Vila Stadium, subvencionaes pola [[FIFA]] con 400.000 [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] dientro del programa ''Goal Programme''; gracies a ella instalóse verde artificial y afíxose l'estadiu a les esixencies de la FIFA p'allugar partíos internacionales.<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/associations/association=van/goalprogramme/newsid=533160.html |títulu=Goal Programme - Vanuatu Football Federation - 2007 |autor=[[FIFA|fifa.com]] |fechaaccesu=4 d'avientu de 2008 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=790970.html |títulu=Vanuatu, n'alza |autor=[[FIFA|fifa.com]] |añu=4 de xunu de 2008 |fechaaccesu=4 d'avientu de 2008 |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081206163329/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=790970.html |fechaarchivu=2008-12-06 }}</ref> Amás, realícense torneos de [[pesca]], [[béisbol]], [[golf]], [[baloncestu]], [[rugbi]], [[vóley sablera]] y [[cricket]], magar munchos d'ellos namái se realicen mientres la temporada turística, empobinaos más a ufiertes turístiques qu'a lligues de competición siguíes.<ref>{{cita web |url=http://www.vanuatu.net.vu/vanuatu-sport |títulu=Sport |autor=Vanuatu Online Directory |fechaaccesu=[[31 d'ochobre]] de [[2008]] |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.vanuatu.net.vu/vanuatu-sport|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://portvilatoday.blogspot.com/ Port Vila Today] * [http://www.vanuatuculture.org Vanuatu Cultural Centre] {{AvisuTradubot|Port Vila}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Vanuatu]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Llocalidaes d'Oceanía]] pevx44tcl74beq1iuvdc738eoey260v 0 88027 4496510 4033245 2026-05-26T08:43:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496510 wikitext text/x-wiki {{personaxe}} '''Rey'''<ref name="Topps">{{cita web |url=http://insidemovies.ew.com/2014/12/11/star-wars-the-force-awakens-character-names/5/ |títulu='Star Wars: The Force Awakens' character names revealed (in coolest way possible) -- exclusive |fechaaccesu=11 d'avientu de 2014 |fecha=11 d'avientu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141227064851/http://insidemovies.ew.com/2014/12/11/star-wars-the-force-awakens-character-names/5/ |fechaarchivu=2014-12-27 }}</ref> ye un personaxe ficticiu de la saga [[Star Wars]], protagonista la película ''[[Star Wars: The Force Awakens]]''. El personaxe foi creáu pol direutor [[J. J. Abrams]] y los guionistes [[Lawrence Kasdan]] y [[Michael Arndt]]. Rey ye una pañadora de chatarra del planeta Jakku que se ve envolubrada nel conflictu ente [[La Resistencia (Star Wars)|La Resistencia]] y la [[Primer Orde]] depués d'atopase con [[Finn (Star Wars)|Finn]], un ''[[stormtrooper]]'' desertor, y con [[BB-8]], un androide perteneciente al pilotu de la resistencia [[Poe Dameron]] el cual lleva consigo información avera del paradoriu de [[Luke Skywalker]], cuntando cola ayuda de [[Han Solo]], cuando sabe que morrió a manes del so fíu, [[Kylo Ren]] de la Primer Orde. Rey ganar usando'l [[Sable de lluz]] a manes de Finn, quién quedó en coma, y ella atoparía a Luke Skywalker, de mano una nueva aventura, y d'acabar con Kylo Ren y la Primer Orde pa siempres. == Ver tamién == * [[Luke Skywalker]] * [[Han Solo]] * [[Poe Dameron]] * [[Finn (Star Wars)]] * [[Kylo Ren]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Rey (Star Wars)}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Personaxes de Star Wars]] 8qktr90gjdu2ozewxd6uzqcwqi8otsb 0 88811 4496333 4496162 2026-05-26T01:30:09Z XabatuBot 43102 Anovar estadístiques 4496333 wikitext text/x-wiki Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.<ref name="pdc">Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.</ref> Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude>) <!-- bot table start --> {| class="wikitable sortable col2izq col3izq col4izq" style="text-align: right; margin-bottom: 10px;" ! ! Llingua ! Llingua (llocal) ! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}<ref>La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura <code>http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/</code>, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.</ref> ! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}} ! Páxines ! Ediciones ! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}} ! Usuarios ! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}<ref>Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.</ref> ! Archivos ! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}<ref>La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. <center><math>Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}</math></center></ref> |- | 1 | [[{{#language:en|ast}}]] | {{lang|en|{{#language:en}}}} | <code>[[:en:|en]]</code> | [[:en:Special:Statistics|7&nbsp;186&nbsp;373]] | [[:en:Special:Statistics|65&nbsp;659&nbsp;996]] | [[:en:Special:Statistics|1&nbsp;351&nbsp;379&nbsp;618]] | [[:en:Special:ListUsers/sysop|818]] | [[:en:Special:ListUsers|52&nbsp;973&nbsp;118]] | [[:en:Special:ActiveUsers|276&nbsp;051]] | [[:en:Special:ListFiles|969&nbsp;191]] | 1&nbsp;363 |- | 2 | [[Cebuanu]] | Sinugboanong | <code>[[:ceb:|ceb]]</code> | [[:ceb:Special:Statistics|6&nbsp;115&nbsp;301]] | [[:ceb:Special:Statistics|11&nbsp;234&nbsp;380]] | [[:ceb:Special:Statistics|36&nbsp;998&nbsp;770]] | [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ceb:Special:ListUsers|142&nbsp;513]] | [[:ceb:Special:ActiveUsers|199]] | [[:ceb:Special:ListFiles|3]] | 2 |- | 3 | [[Idioma alemán|Alemán]] | Deutsch | <code>[[:de:|de]]</code> | [[:de:Special:Statistics|3&nbsp;124&nbsp;461]] | [[:de:Special:Statistics|8&nbsp;548&nbsp;546]] | [[:de:Special:Statistics|265&nbsp;126&nbsp;183]] | [[:de:Special:ListUsers/sysop|162]] | [[:de:Special:ListUsers|5&nbsp;161&nbsp;162]] | [[:de:Special:ActiveUsers|36&nbsp;742]] | [[:de:Special:ListFiles|129&nbsp;657]] | 93 |- | 4 | [[Francés]] | français | <code>[[:fr:|fr]]</code> | [[:fr:Special:Statistics|2&nbsp;760&nbsp;061]] | [[:fr:Special:Statistics|13&nbsp;979&nbsp;972]] | [[:fr:Special:Statistics|236&nbsp;049&nbsp;934]] | [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]] | [[:fr:Special:ListUsers|5&nbsp;831&nbsp;276]] | [[:fr:Special:ActiveUsers|38&nbsp;664]] | [[:fr:Special:ListFiles|78&nbsp;723]] | 279 |- | 5 | [[Idioma suecu|Suecu]] | svenska | <code>[[:sv:|sv]]</code> | [[:sv:Special:Statistics|2&nbsp;625&nbsp;690]] | [[:sv:Special:Statistics|6&nbsp;369&nbsp;774]] | [[:sv:Special:Statistics|59&nbsp;243&nbsp;209]] | [[:sv:Special:ListUsers/sysop|64]] | [[:sv:Special:ListUsers|1&nbsp;038&nbsp;436]] | [[:sv:Special:ActiveUsers|4&nbsp;511]] | [[:sv:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 6 | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] | Nederlands | <code>[[:nl:|nl]]</code> | [[:nl:Special:Statistics|2&nbsp;219&nbsp;775]] | [[:nl:Special:Statistics|4&nbsp;781&nbsp;687]] | [[:nl:Special:Statistics|71&nbsp;114&nbsp;214]] | [[:nl:Special:ListUsers/sysop|32]] | [[:nl:Special:ListUsers|1&nbsp;565&nbsp;041]] | [[:nl:Special:ActiveUsers|8&nbsp;331]] | [[:nl:Special:ListFiles|20]] | 20 |- | 7 | [[Idioma español|Español]] | español | <code>[[:es:|es]]</code> | [[:es:Special:Statistics|2&nbsp;115&nbsp;449]] | [[:es:Special:Statistics|8&nbsp;653&nbsp;857]] | [[:es:Special:Statistics|173&nbsp;175&nbsp;620]] | [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]] | [[:es:Special:ListUsers|7&nbsp;973&nbsp;777]] | [[:es:Special:ActiveUsers|43&nbsp;514]] | [[:es:Special:ListFiles|0]] | 191 |- | 8 | [[Idioma rusu|Rusu]] | русский | <code>[[:ru:|ru]]</code> | [[:ru:Special:Statistics|2&nbsp;102&nbsp;206]] | [[:ru:Special:Statistics|8&nbsp;499&nbsp;949]] | [[:ru:Special:Statistics|152&nbsp;973&nbsp;740]] | [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]] | [[:ru:Special:ListUsers|3&nbsp;967&nbsp;694]] | [[:ru:Special:ActiveUsers|19&nbsp;229]] | [[:ru:Special:ListFiles|265&nbsp;514]] | 167 |- | 9 | [[Idioma italianu|Italianu]] | italiano | <code>[[:it:|it]]</code> | [[:it:Special:Statistics|1&nbsp;970&nbsp;894]] | [[:it:Special:Statistics|8&nbsp;780&nbsp;156]] | [[:it:Special:Statistics|150&nbsp;540&nbsp;368]] | [[:it:Special:ListUsers/sysop|103]] | [[:it:Special:ListUsers|3&nbsp;016&nbsp;754]] | [[:it:Special:ActiveUsers|29&nbsp;739]] | [[:it:Special:ListFiles|123&nbsp;536]] | 205 |- | 10 | [[Idioma polacu|Polacu]] | polski | <code>[[:pl:|pl]]</code> | [[:pl:Special:Statistics|1&nbsp;696&nbsp;207]] | [[:pl:Special:Statistics|4&nbsp;026&nbsp;991]] | [[:pl:Special:Statistics|79&nbsp;636&nbsp;299]] | [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]] | [[:pl:Special:ListUsers|1&nbsp;560&nbsp;782]] | [[:pl:Special:ActiveUsers|10&nbsp;038]] | [[:pl:Special:ListFiles|264]] | 37 |- | 11 | [[Árabe exipcianu]] | مصرى | <code>[[:arz:|arz]]</code> | [[:arz:Special:Statistics|1&nbsp;631&nbsp;816]] | [[:arz:Special:Statistics|2&nbsp;254&nbsp;501]] | [[:arz:Special:Statistics|13&nbsp;050&nbsp;350]] | [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:arz:Special:ListUsers|287&nbsp;292]] | [[:arz:Special:ActiveUsers|365]] | [[:arz:Special:ListFiles|1&nbsp;303]] | 1 |- | 12 | [[Chinu mandarín|Chinu]] | 中文 | <code>[[:zh:|zh]]</code> | [[:zh:Special:Statistics|1&nbsp;537&nbsp;095]] | [[:zh:Special:Statistics|8&nbsp;396&nbsp;436]] | [[:zh:Special:Statistics|92&nbsp;485&nbsp;418]] | [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]] | [[:zh:Special:ListUsers|4&nbsp;090&nbsp;200]] | [[:zh:Special:ActiveUsers|14&nbsp;430]] | [[:zh:Special:ListFiles|70&nbsp;208]] | 219 |- | 13 | [[Xaponés]] | 日本語 | <code>[[:ja:|ja]]</code> | [[:ja:Special:Statistics|1&nbsp;503&nbsp;216]] | [[:ja:Special:Statistics|4&nbsp;415&nbsp;412]] | [[:ja:Special:Statistics|109&nbsp;483&nbsp;828]] | [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]] | [[:ja:Special:ListUsers|2&nbsp;647&nbsp;372]] | [[:ja:Special:ActiveUsers|25&nbsp;612]] | [[:ja:Special:ListFiles|6&nbsp;672]] | 93 |- | 14 | [[Idioma ucraín|Ucraín]] | українська | <code>[[:uk:|uk]]</code> | [[:uk:Special:Statistics|1&nbsp;422&nbsp;431]] | [[:uk:Special:Statistics|5&nbsp;330&nbsp;821]] | [[:uk:Special:Statistics|48&nbsp;027&nbsp;116]] | [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]] | [[:uk:Special:ListUsers|907&nbsp;960]] | [[:uk:Special:ActiveUsers|5&nbsp;934]] | [[:uk:Special:ListFiles|114&nbsp;753]] | 68 |- | 15 | [[Árabe]] | العربية | <code>[[:ar:|ar]]</code> | [[:ar:Special:Statistics|1&nbsp;314&nbsp;645]] | [[:ar:Special:Statistics|9&nbsp;135&nbsp;347]] | [[:ar:Special:Statistics|74&nbsp;599&nbsp;860]] | [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]] | [[:ar:Special:ListUsers|2&nbsp;928&nbsp;632]] | [[:ar:Special:ActiveUsers|6&nbsp;655]] | [[:ar:Special:ListFiles|56&nbsp;299]] | 289 |- | 16 | [[Vietnamita]] | Tiếng Việt | <code>[[:vi:|vi]]</code> | [[:vi:Special:Statistics|1&nbsp;301&nbsp;120]] | [[:vi:Special:Statistics|4&nbsp;587&nbsp;729]] | [[:vi:Special:Statistics|75&nbsp;057&nbsp;098]] | [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:vi:Special:ListUsers|1&nbsp;060&nbsp;166]] | [[:vi:Special:ActiveUsers|4&nbsp;533]] | [[:vi:Special:ListFiles|28&nbsp;023]] | 104 |- | 17 | [[Samareñu]] | Winaray | <code>[[:war:|war]]</code> | [[:war:Special:Statistics|1&nbsp;266&nbsp;903]] | [[:war:Special:Statistics|2&nbsp;870&nbsp;496]] | [[:war:Special:Statistics|7&nbsp;734&nbsp;984]] | [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:war:Special:ListUsers|66&nbsp;731]] | [[:war:Special:ActiveUsers|69]] | [[:war:Special:ListFiles|42]] | 4 |- | 18 | [[Portugués]] | Idioma português | <code>[[:pt:|pt]]</code> | [[:pt:Special:Statistics|1&nbsp;172&nbsp;774]] | [[:pt:Special:Statistics|6&nbsp;106&nbsp;811]] | [[:pt:Special:Statistics|72&nbsp;131&nbsp;707]] | [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]] | [[:pt:Special:ListUsers|3&nbsp;419&nbsp;639]] | [[:pt:Special:ActiveUsers|7&nbsp;844]] | [[:pt:Special:ListFiles|67&nbsp;850]] | 209 |- | 19 | [[Idioma persa|Persa]] | فارسی | <code>[[:fa:|fa]]</code> | [[:fa:Special:Statistics|1&nbsp;075&nbsp;517]] | [[:fa:Special:Statistics|6&nbsp;042&nbsp;617]] | [[:fa:Special:Statistics|43&nbsp;676&nbsp;697]] | [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]] | [[:fa:Special:ListUsers|1&nbsp;519&nbsp;549]] | [[:fa:Special:ActiveUsers|1&nbsp;388]] | [[:fa:Special:ListFiles|98&nbsp;360]] | 154 |- | 20 | [[Idioma chechenu|Chechenu]] | нохчийн | <code>[[:ce:|ce]]</code> | [[:ce:Special:Statistics|863&nbsp;810]] | [[:ce:Special:Statistics|1&nbsp;887&nbsp;492]] | [[:ce:Special:Statistics|15&nbsp;567&nbsp;069]] | [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ce:Special:ListUsers|46&nbsp;049]] | [[:ce:Special:ActiveUsers|90]] | [[:ce:Special:ListFiles|333]] | 12 |- | 21 | [[Catalán]] | ca | <code>[[:ca:|ca]]</code> | [[:ca:Special:Statistics|794&nbsp;362]] | [[:ca:Special:Statistics|2&nbsp;000&nbsp;359]] | [[:ca:Special:Statistics|37&nbsp;278&nbsp;879]] | [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:ca:Special:ListUsers|568&nbsp;855]] | [[:ca:Special:ActiveUsers|2&nbsp;353]] | [[:ca:Special:ListFiles|11&nbsp;391]] | 43 |- | 22 | [[idioma indonesiu|Indonesiu]] | Idioma indonesiu | <code>[[:id:|id]]</code> | [[:id:Special:Statistics|776&nbsp;167]] | [[:id:Special:Statistics|4&nbsp;179&nbsp;706]] | [[:id:Special:Statistics|29&nbsp;242&nbsp;971]] | [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]] | [[:id:Special:ListUsers|1&nbsp;695&nbsp;677]] | [[:id:Special:ActiveUsers|7&nbsp;451]] | [[:id:Special:ListFiles|66&nbsp;572]] | 135 |- | 23 | [[Idioma coreanu|Coreanu]] | 한국어 | <code>[[:ko:|ko]]</code> | [[:ko:Special:Statistics|747&nbsp;154]] | [[:ko:Special:Statistics|3&nbsp;536&nbsp;132]] | [[:ko:Special:Statistics|41&nbsp;758&nbsp;414]] | [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:ko:Special:ListUsers|1&nbsp;015&nbsp;854]] | [[:ko:Special:ActiveUsers|6&nbsp;370]] | [[:ko:Special:ListFiles|15&nbsp;351]] | 165 |- | 24 | [[Idioma tártaru]] | татарча/tatarça | <code>[[:tt:|tt]]</code> | [[:tt:Special:Statistics|706&nbsp;398]] | [[:tt:Special:Statistics|1&nbsp;457&nbsp;324]] | [[:tt:Special:Statistics|5&nbsp;914&nbsp;209]] | [[:tt:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tt:Special:ListUsers|60&nbsp;546]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|118]] | [[:tt:Special:ListFiles|7&nbsp;048]] | 5 |- | 25 | [[Idioma serbiu|Serbiu]] | српски / srpski | <code>[[:sr:|sr]]</code> | [[:sr:Special:Statistics|704&nbsp;838]] | [[:sr:Special:Statistics|4&nbsp;168&nbsp;385]] | [[:sr:Special:Statistics|30&nbsp;952&nbsp;526]] | [[:sr:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:sr:Special:ListUsers|572&nbsp;361]] | [[:sr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;836]] | [[:sr:Special:ListFiles|40&nbsp;156]] | 179 |- | 26 | [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]] | norsk | <code>[[:no:|no]]</code> | [[:no:Special:Statistics|684&nbsp;157]] | [[:no:Special:Statistics|1&nbsp;912&nbsp;074]] | [[:no:Special:Statistics|25&nbsp;743&nbsp;083]] | [[:no:Special:ListUsers/sysop|35]] | [[:no:Special:ListUsers|712&nbsp;842]] | [[:no:Special:ActiveUsers|2&nbsp;230]] | [[:no:Special:ListFiles|4]] | 43 |- | 27 | [[Turcu]] | Türkçe | <code>[[:tr:|tr]]</code> | [[:tr:Special:Statistics|684&nbsp;074]] | [[:tr:Special:Statistics|3&nbsp;401&nbsp;400]] | [[:tr:Special:Statistics|37&nbsp;154&nbsp;990]] | [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:tr:Special:ListUsers|1&nbsp;820&nbsp;117]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|5&nbsp;331]] | [[:tr:Special:ListFiles|44&nbsp;631]] | 172 |- | 28 | [[Idioma finlandés|Finlandés]] | suomi | <code>[[:fi:|fi]]</code> | [[:fi:Special:Statistics|619&nbsp;015]] | [[:fi:Special:Statistics|1&nbsp;583&nbsp;174]] | [[:fi:Special:Statistics|23&nbsp;967&nbsp;833]] | [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]] | [[:fi:Special:ListUsers|661&nbsp;923]] | [[:fi:Special:ActiveUsers|3&nbsp;784]] | [[:fi:Special:ListFiles|80&nbsp;105]] | 37 |- | 29 | [[Idioma checu|Checu]] | čeština | <code>[[:cs:|cs]]</code> | [[:cs:Special:Statistics|592&nbsp;425]] | [[:cs:Special:Statistics|1&nbsp;649&nbsp;420]] | [[:cs:Special:Statistics|25&nbsp;874&nbsp;382]] | [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:cs:Special:ListUsers|790&nbsp;656]] | [[:cs:Special:ActiveUsers|4&nbsp;903]] | [[:cs:Special:ListFiles|1]] | 50 |- | 30 | [[Idioma húngaru|Húngaru]] | magyar | <code>[[:hu:|hu]]</code> | [[:hu:Special:Statistics|569&nbsp;285]] | [[:hu:Special:Statistics|1&nbsp;617&nbsp;555]] | [[:hu:Special:Statistics|28&nbsp;952&nbsp;173]] | [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:hu:Special:ListUsers|640&nbsp;805]] | [[:hu:Special:ActiveUsers|3&nbsp;424]] | [[:hu:Special:ListFiles|9&nbsp;498]] | 61 |- | 31 | [[Rumanu]] | Idioma rumanu | <code>[[:ro:|ro]]</code> | [[:ro:Special:Statistics|543&nbsp;845]] | [[:ro:Special:Statistics|3&nbsp;036&nbsp;456]] | [[:ro:Special:Statistics|17&nbsp;704&nbsp;748]] | [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:ro:Special:ListUsers|752&nbsp;321]] | [[:ro:Special:ActiveUsers|2&nbsp;189]] | [[:ro:Special:ListFiles|120&nbsp;224]] | 122 |- | 32 | [[Idioma vascu|Vascu]] | euskara | <code>[[:eu:|eu]]</code> | [[:eu:Special:Statistics|489&nbsp;128]] | [[:eu:Special:Statistics|1&nbsp;044&nbsp;397]] | [[:eu:Special:Statistics|10&nbsp;625&nbsp;550]] | [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:eu:Special:ListUsers|194&nbsp;511]] | [[:eu:Special:ActiveUsers|930]] | [[:eu:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 33 | [[Idioma serbocroata|Serbocroata]] | srpskohrvatski / српскохрватски | <code>[[:sh:|sh]]</code> | [[:sh:Special:Statistics|461&nbsp;616]] | [[:sh:Special:Statistics|4&nbsp;629&nbsp;610]] | [[:sh:Special:Statistics|42&nbsp;579&nbsp;962]] | [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:sh:Special:ListUsers|355&nbsp;915]] | [[:sh:Special:ActiveUsers|321]] | [[:sh:Special:ListFiles|9&nbsp;994]] | 750 |- | 34 | [[Urdú]] | اردو | <code>[[:ur:|ur]]</code> | [[:ur:Special:Statistics|455&nbsp;760]] | [[:ur:Special:Statistics|2&nbsp;750&nbsp;747]] | [[:ur:Special:Statistics|10&nbsp;605&nbsp;268]] | [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:ur:Special:ListUsers|212&nbsp;272]] | [[:ur:Special:ActiveUsers|421]] | [[:ur:Special:ListFiles|9&nbsp;530]] | 98 |- | 35 | [[Idioma malayu|Malayu]] | Bahasa Melayu | <code>[[:ms:|ms]]</code> | [[:ms:Special:Statistics|438&nbsp;896]] | [[:ms:Special:Statistics|1&nbsp;183&nbsp;986]] | [[:ms:Special:Statistics|6&nbsp;843&nbsp;581]] | [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ms:Special:ListUsers|396&nbsp;328]] | [[:ms:Special:ActiveUsers|2&nbsp;187]] | [[:ms:Special:ListFiles|17&nbsp;903]] | 17 |- | 36 | [[Hebréu]] | עברית | <code>[[:he:|he]]</code> | [[:he:Special:Statistics|397&nbsp;492]] | [[:he:Special:Statistics|1&nbsp;662&nbsp;316]] | [[:he:Special:Statistics|43&nbsp;235&nbsp;276]] | [[:he:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:he:Special:ListUsers|1&nbsp;318&nbsp;234]] | [[:he:Special:ActiveUsers|7&nbsp;796]] | [[:he:Special:ListFiles|87&nbsp;869]] | 263 |- | 38 | [[Esperantu]] | Esperanto | <code>[[:eo:|eo]]</code> | [[:eo:Special:Statistics|385&nbsp;571]] | [[:eo:Special:Statistics|865&nbsp;413]] | [[:eo:Special:Statistics|9&nbsp;361&nbsp;166]] | [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:eo:Special:ListUsers|254&nbsp;913]] | [[:eo:Special:ActiveUsers|386]] | [[:eo:Special:ListFiles|19&nbsp;720]] | 17 |- | 39 | [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]] | oʻzbekcha/ўзбекча | <code>[[:uz:|uz]]</code> | [[:uz:Special:Statistics|342&nbsp;631]] | [[:uz:Special:Statistics|1&nbsp;257&nbsp;352]] | [[:uz:Special:Statistics|6&nbsp;146&nbsp;635]] | [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:uz:Special:ListUsers|270&nbsp;079]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|812]] | [[:uz:Special:ListFiles|3&nbsp;918]] | 35 |- | 40 | [[Idioma armeniu|Armeniu]] | Հայերեն | <code>[[:hy:|hy]]</code> | [[:hy:Special:Statistics|327&nbsp;154]] | [[:hy:Special:Statistics|1&nbsp;199&nbsp;599]] | [[:hy:Special:Statistics|10&nbsp;753&nbsp;433]] | [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:hy:Special:ListUsers|169&nbsp;768]] | [[:hy:Special:ActiveUsers|708]] | [[:hy:Special:ListFiles|12&nbsp;422]] | 64 |- | 41 | [[Idioma danés|Danés]] | dansk | <code>[[:da:|da]]</code> | [[:da:Special:Statistics|314&nbsp;198]] | [[:da:Special:Statistics|984&nbsp;951]] | [[:da:Special:Statistics|12&nbsp;254&nbsp;897]] | [[:da:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:da:Special:ListUsers|565&nbsp;340]] | [[:da:Special:ActiveUsers|1&nbsp;601]] | [[:da:Special:ListFiles|1]] | 57 |- | 42 | [[Idioma búlgaru|Búlgaru]] | български | <code>[[:bg:|bg]]</code> | [[:bg:Special:Statistics|309&nbsp;938]] | [[:bg:Special:Statistics|702&nbsp;191]] | [[:bg:Special:Statistics|12&nbsp;898&nbsp;486]] | [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]] | [[:bg:Special:ListUsers|394&nbsp;625]] | [[:bg:Special:ActiveUsers|2&nbsp;041]] | [[:bg:Special:ListFiles|13]] | 29 |- | 43 | [[Idioma galés|Galés]] | Cymraeg | <code>[[:cy:|cy]]</code> | [[:cy:Special:Statistics|284&nbsp;145]] | [[:cy:Special:Statistics|546&nbsp;642]] | [[:cy:Special:Statistics|15&nbsp;007&nbsp;363]] | [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:cy:Special:ListUsers|108&nbsp;005]] | [[:cy:Special:ActiveUsers|182]] | [[:cy:Special:ListFiles|12&nbsp;178]] | 23 |- | 44 | [[Inglés simple]] | Simple English | <code>[[:simple:|simple]]</code> | [[:simple:Special:Statistics|281&nbsp;495]] | [[:simple:Special:Statistics|939&nbsp;032]] | [[:simple:Special:Statistics|10&nbsp;845&nbsp;249]] | [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:simple:Special:ListUsers|1&nbsp;786&nbsp;344]] | [[:simple:Special:ActiveUsers|3&nbsp;861]] | [[:simple:Special:ListFiles|36]] | 63 |- | 45 | [[Griegu]] | Ελληνικά | <code>[[:el:|el]]</code> | [[:el:Special:Statistics|269&nbsp;305]] | [[:el:Special:Statistics|751&nbsp;827]] | [[:el:Special:Statistics|11&nbsp;621&nbsp;561]] | [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:el:Special:ListUsers|507&nbsp;634]] | [[:el:Special:ActiveUsers|2&nbsp;588]] | [[:el:Special:ListFiles|19&nbsp;768]] | 50 |- | 46 | [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]] | беларуская | <code>[[:be:|be]]</code> | [[:be:Special:Statistics|263&nbsp;748]] | [[:be:Special:Statistics|732&nbsp;591]] | [[:be:Special:Statistics|5&nbsp;138&nbsp;030]] | [[:be:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:be:Special:ListUsers|166&nbsp;951]] | [[:be:Special:ActiveUsers|424]] | [[:be:Special:ListFiles|3&nbsp;608]] | 22 |- | 47 | [[Idioma eslovacu|Eslovacu]] | slovenčina | <code>[[:sk:|sk]]</code> | [[:sk:Special:Statistics|259&nbsp;850]] | [[:sk:Special:Statistics|604&nbsp;565]] | [[:sk:Special:Statistics|8&nbsp;195&nbsp;261]] | [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sk:Special:ListUsers|293&nbsp;630]] | [[:sk:Special:ActiveUsers|1&nbsp;349]] | [[:sk:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 48 | [[Idioma estoniu|Estoniu]] | eesti | <code>[[:et:|et]]</code> | [[:et:Special:Statistics|259&nbsp;819]] | [[:et:Special:Statistics|613&nbsp;422]] | [[:et:Special:Statistics|7&nbsp;152&nbsp;495]] | [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]] | [[:et:Special:ListUsers|228&nbsp;547]] | [[:et:Special:ActiveUsers|1&nbsp;248]] | [[:et:Special:ListFiles|651]] | 22 |- | 49 | [[Azerbaixanu del sur]] | تۆرکجه | <code>[[:azb:|azb]]</code> | [[:azb:Special:Statistics|244&nbsp;609]] | [[:azb:Special:Statistics|580&nbsp;361]] | [[:azb:Special:Statistics|1&nbsp;588&nbsp;304]] | [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:azb:Special:ListUsers|61&nbsp;623]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|90]] | [[:azb:Special:ListFiles|555]] | 5 |- | 50 | [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]] | қазақша | <code>[[:kk:|kk]]</code> | [[:kk:Special:Statistics|243&nbsp;789]] | [[:kk:Special:Statistics|667&nbsp;353]] | [[:kk:Special:Statistics|3&nbsp;605&nbsp;384]] | [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]] | [[:kk:Special:ListUsers|178&nbsp;111]] | [[:kk:Special:ActiveUsers|452]] | [[:kk:Special:ListFiles|8&nbsp;732]] | 16 |- | 51 | [[Idioma croata|Croata]] | hrvatski | <code>[[:hr:|hr]]</code> | [[:hr:Special:Statistics|233&nbsp;154]] | [[:hr:Special:Statistics|506&nbsp;857]] | [[:hr:Special:Statistics|7&nbsp;453&nbsp;134]] | [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:hr:Special:ListUsers|358&nbsp;587]] | [[:hr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;086]] | [[:hr:Special:ListFiles|21&nbsp;114]] | 20 |- | 52 | [[Idioma gallegu|Gallegu]] | galego | <code>[[:gl:|gl]]</code> | [[:gl:Special:Statistics|231&nbsp;569]] | [[:gl:Special:Statistics|573&nbsp;844]] | [[:gl:Special:Statistics|7&nbsp;397&nbsp;031]] | [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:gl:Special:ListUsers|169&nbsp;660]] | [[:gl:Special:ActiveUsers|497]] | [[:gl:Special:ListFiles|33]] | 28 |- | 53 | [[Idioma minangkabau|Minangkabau]] | Baso Minangkabau | <code>[[:min:|min]]</code> | [[:min:Special:Statistics|229&nbsp;398]] | [[:min:Special:Statistics|474&nbsp;528]] | [[:min:Special:Statistics|3&nbsp;346&nbsp;793]] | [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:min:Special:ListUsers|23&nbsp;834]] | [[:min:Special:ActiveUsers|59]] | [[:min:Special:ListFiles|180]] | 8 |- | 54 | [[Idioma lituanu|Lituanu]] | lietuvių | <code>[[:lt:|lt]]</code> | [[:lt:Special:Statistics|225&nbsp;780]] | [[:lt:Special:Statistics|565&nbsp;490]] | [[:lt:Special:Statistics|7&nbsp;831&nbsp;283]] | [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:lt:Special:ListUsers|216&nbsp;721]] | [[:lt:Special:ActiveUsers|772]] | [[:lt:Special:ListFiles|27&nbsp;211]] | 31 |- | 55 | [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]] | azərbaycanca | <code>[[:az:|az]]</code> | [[:az:Special:Statistics|214&nbsp;852]] | [[:az:Special:Statistics|676&nbsp;041]] | [[:az:Special:Statistics|8&nbsp;897&nbsp;867]] | [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:az:Special:ListUsers|341&nbsp;819]] | [[:az:Special:ActiveUsers|938]] | [[:az:Special:ListFiles|14&nbsp;567]] | 61 |- | 56 | [[Idioma eslovenu|Eslovenu]] | slovenščina | <code>[[:sl:|sl]]</code> | [[:sl:Special:Statistics|197&nbsp;738]] | [[:sl:Special:Statistics|507&nbsp;275]] | [[:sl:Special:Statistics|6&nbsp;668&nbsp;893]] | [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:sl:Special:ListUsers|259&nbsp;239]] | [[:sl:Special:ActiveUsers|792]] | [[:sl:Special:ListFiles|9&nbsp;003]] | 32 |- | 57 | [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]] | ქართული | <code>[[:ka:|ka]]</code> | [[:ka:Special:Statistics|195&nbsp;540]] | [[:ka:Special:Statistics|800&nbsp;504]] | [[:ka:Special:Statistics|5&nbsp;388&nbsp;626]] | [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ka:Special:ListUsers|181&nbsp;474]] | [[:ka:Special:ActiveUsers|484]] | [[:ka:Special:ListFiles|15&nbsp;977]] | 64 |- | 58 | [[Idioma bengalín|Bengalín]] | বাংলা | <code>[[:bn:|bn]]</code> | [[:bn:Special:Statistics|187&nbsp;477]] | [[:bn:Special:Statistics|1&nbsp;406&nbsp;836]] | [[:bn:Special:Statistics|8&nbsp;948&nbsp;792]] | [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:bn:Special:ListUsers|543&nbsp;195]] | [[:bn:Special:ActiveUsers|1&nbsp;997]] | [[:bn:Special:ListFiles|21&nbsp;516]] | 269 |- | 59 | [[Idioma tamil|Tamil]] | தமிழ் | <code>[[:ta:|ta]]</code> | [[:ta:Special:Statistics|184&nbsp;484]] | [[:ta:Special:Statistics|623&nbsp;603]] | [[:ta:Special:Statistics|4&nbsp;537&nbsp;265]] | [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:ta:Special:ListUsers|259&nbsp;816]] | [[:ta:Special:ActiveUsers|462]] | [[:ta:Special:ListFiles|9&nbsp;792]] | 41 |- | 60 | [[Xudeoespañol]] | Ladin | <code>[[:lld:|lld]]</code> | [[:lld:Special:Statistics|183&nbsp;151]] | [[:lld:Special:Statistics|190&nbsp;877]] | [[:lld:Special:Statistics|251&nbsp;233]] | [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lld:Special:ListUsers|13&nbsp;491]] | [[:lld:Special:ActiveUsers|30]] | [[:lld:Special:ListFiles|4]] | 0 |- | 61 | [[Idioma tailandés|Tailandés]] | ไทย | <code>[[:th:|th]]</code> | [[:th:Special:Statistics|183&nbsp;058]] | [[:th:Special:Statistics|1&nbsp;179&nbsp;005]] | [[:th:Special:Statistics|13&nbsp;006&nbsp;801]] | [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:th:Special:ListUsers|548&nbsp;591]] | [[:th:Special:ActiveUsers|2&nbsp;985]] | [[:th:Special:ListFiles|8&nbsp;885]] | 327 |- | 62 | [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]] | norsk nynorsk | <code>[[:nn:|nn]]</code> | [[:nn:Special:Statistics|177&nbsp;970]] | [[:nn:Special:Statistics|400&nbsp;655]] | [[:nn:Special:Statistics|3&nbsp;645&nbsp;364]] | [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:nn:Special:ListUsers|153&nbsp;930]] | [[:nn:Special:ActiveUsers|208]] | [[:nn:Special:ListFiles|10]] | 14 |- | 63 | [[Idioma hindi|Hindi]] | हिन्दी | <code>[[:hi:|hi]]</code> | [[:hi:Special:Statistics|169&nbsp;402]] | [[:hi:Special:Statistics|1&nbsp;388&nbsp;399]] | [[:hi:Special:Statistics|6&nbsp;542&nbsp;631]] | [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:hi:Special:ListUsers|906&nbsp;148]] | [[:hi:Special:ActiveUsers|1&nbsp;012]] | [[:hi:Special:ListFiles|4&nbsp;678]] | 244 |- | 64 | [[Idioma macedoniu|Macedoniu]] | македонски | <code>[[:mk:|mk]]</code> | [[:mk:Special:Statistics|161&nbsp;816]] | [[:mk:Special:Statistics|602&nbsp;796]] | [[:mk:Special:Statistics|5&nbsp;551&nbsp;292]] | [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:mk:Special:ListUsers|132&nbsp;571]] | [[:mk:Special:ActiveUsers|388]] | [[:mk:Special:ListFiles|8&nbsp;978]] | 68 |- | 65 | [[Idioma letón|Letón]] | latviešu | <code>[[:lv:|lv]]</code> | [[:lv:Special:Statistics|143&nbsp;506]] | [[:lv:Special:Statistics|572&nbsp;879]] | [[:lv:Special:Statistics|4&nbsp;465&nbsp;391]] | [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:lv:Special:ListUsers|144&nbsp;852]] | [[:lv:Special:ActiveUsers|550]] | [[:lv:Special:ListFiles|28&nbsp;590]] | 70 |- | 67 | [[Idioma llatín|Llatín]] | Latina | <code>[[:la:|la]]</code> | [[:la:Special:Statistics|141&nbsp;718]] | [[:la:Special:Statistics|294&nbsp;301]] | [[:la:Special:Statistics|3&nbsp;952&nbsp;625]] | [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]] | [[:la:Special:ListUsers|207&nbsp;224]] | [[:la:Special:ActiveUsers|210]] | [[:la:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 68 | [[Asturianu]] | asturianu | <code>[[:ast:|ast]]</code> | [[:ast:Special:Statistics|139&nbsp;095]] | [[:ast:Special:Statistics|249&nbsp;368]] | [[:ast:Special:Statistics|4&nbsp;490&nbsp;786]] | [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ast:Special:ListUsers|147&nbsp;446]] | [[:ast:Special:ActiveUsers|158]] | [[:ast:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 69 | [[Afrikaans]] | Afrikaans | <code>[[:af:|af]]</code> | [[:af:Special:Statistics|129&nbsp;089]] | [[:af:Special:Statistics|438&nbsp;835]] | [[:af:Special:Statistics|2&nbsp;902&nbsp;175]] | [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:af:Special:ListUsers|205&nbsp;894]] | [[:af:Special:ActiveUsers|291]] | [[:af:Special:ListFiles|10&nbsp;014]] | 38 |- | 70 | [[Idioma telugu]] | తెలుగు | <code>[[:te:|te]]</code> | [[:te:Special:Statistics|123&nbsp;982]] | [[:te:Special:Statistics|417&nbsp;292]] | [[:te:Special:Statistics|4&nbsp;719&nbsp;846]] | [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:te:Special:ListUsers|146&nbsp;945]] | [[:te:Special:ActiveUsers|333]] | [[:te:Special:ListFiles|15&nbsp;143]] | 63 |- | 71 | [[Suaḥili]] | Kiswahili | <code>[[:sw:|sw]]</code> | [[:sw:Special:Statistics|118&nbsp;801]] | [[:sw:Special:Statistics|227&nbsp;334]] | [[:sw:Special:Statistics|1&nbsp;546&nbsp;989]] | [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:sw:Special:ListUsers|88&nbsp;519]] | [[:sw:Special:ActiveUsers|172]] | [[:sw:Special:ListFiles|1&nbsp;208]] | 6 |- | 72 | [[Taxiku]] | тоҷикӣ | <code>[[:tg:|tg]]</code> | [[:tg:Special:Statistics|118&nbsp;134]] | [[:tg:Special:Statistics|287&nbsp;431]] | [[:tg:Special:Statistics|1&nbsp;472&nbsp;912]] | [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tg:Special:ListUsers|130&nbsp;267]] | [[:tg:Special:ActiveUsers|116]] | [[:tg:Special:ListFiles|537]] | 11 |- | 73 | [[Idioma birmanu|Birmanu]] | မြန်မာဘာသာ | <code>[[:my:|my]]</code> | [[:my:Special:Statistics|110&nbsp;755]] | [[:my:Special:Statistics|268&nbsp;891]] | [[:my:Special:Statistics|1&nbsp;033&nbsp;480]] | [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:my:Special:ListUsers|140&nbsp;162]] | [[:my:Special:ActiveUsers|314]] | [[:my:Special:ListFiles|2&nbsp;936]] | 8 |- | 74 | [[Idioma albanés|Albanés]] | shqip | <code>[[:sq:|sq]]</code> | [[:sq:Special:Statistics|105&nbsp;830]] | [[:sq:Special:Statistics|325&nbsp;720]] | [[:sq:Special:Statistics|2&nbsp;979&nbsp;414]] | [[:sq:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:sq:Special:ListUsers|186&nbsp;405]] | [[:sq:Special:ActiveUsers|439]] | [[:sq:Special:ListFiles|3&nbsp;434]] | 39 |- | 75 | [[Idioma malgax|Malgax]] | Malagasy | <code>[[:mg:|mg]]</code> | [[:mg:Special:Statistics|103&nbsp;019]] | [[:mg:Special:Statistics|261&nbsp;544]] | [[:mg:Special:Statistics|1&nbsp;138&nbsp;902]] | [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mg:Special:ListUsers|39&nbsp;530]] | [[:mg:Special:ActiveUsers|119]] | [[:mg:Special:ListFiles|3]] | 10 |- | 76 | [[Idioma marathi|Marathi]] | मराठी | <code>[[:mr:|mr]]</code> | [[:mr:Special:Statistics|101&nbsp;981]] | [[:mr:Special:Statistics|331&nbsp;509]] | [[:mr:Special:Statistics|2&nbsp;681&nbsp;109]] | [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:mr:Special:ListUsers|181&nbsp;056]] | [[:mr:Special:ActiveUsers|333]] | [[:mr:Special:ListFiles|2&nbsp;403]] | 41 |- | 77 | [[Idioma ḥausa|Ḥausa]] | Hausa | <code>[[:ha:|ha]]</code> | [[:ha:Special:Statistics|98&nbsp;756]] | [[:ha:Special:Statistics|141&nbsp;846]] | [[:ha:Special:Statistics|840&nbsp;061]] | [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:ha:Special:ListUsers|44&nbsp;781]] | [[:ha:Special:ActiveUsers|230]] | [[:ha:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 78 | [[Idioma bosniu|Bosniu]] | bosanski | <code>[[:bs:|bs]]</code> | [[:bs:Special:Statistics|98&nbsp;181]] | [[:bs:Special:Statistics|386&nbsp;198]] | [[:bs:Special:Statistics|3&nbsp;836&nbsp;670]] | [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:bs:Special:ListUsers|180&nbsp;590]] | [[:bs:Special:ActiveUsers|283]] | [[:bs:Special:ListFiles|5&nbsp;271]] | 85 |- | 79 | [[Idioma curdu|Curdu]] | kurdî | <code>[[:ku:|ku]]</code> | [[:ku:Special:Statistics|91&nbsp;824]] | [[:ku:Special:Statistics|295&nbsp;334]] | [[:ku:Special:Statistics|2&nbsp;029&nbsp;533]] | [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ku:Special:ListUsers|156&nbsp;497]] | [[:ku:Special:ActiveUsers|128]] | [[:ku:Special:ListFiles|555]] | 34 |- | 80 | [[Idioma bretón|Bretón]] | brezhoneg | <code>[[:br:|br]]</code> | [[:br:Special:Statistics|91&nbsp;208]] | [[:br:Special:Statistics|161&nbsp;232]] | [[:br:Special:Statistics|2&nbsp;186&nbsp;617]] | [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:br:Special:ListUsers|91&nbsp;256]] | [[:br:Special:ActiveUsers|129]] | [[:br:Special:ListFiles|492]] | 8 |- | 81 | [[Idioma occitanu|Occitanu]] | occitan | <code>[[:oc:|oc]]</code> | [[:oc:Special:Statistics|90&nbsp;767]] | [[:oc:Special:Statistics|167&nbsp;198]] | [[:oc:Special:Statistics|2&nbsp;488&nbsp;971]] | [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:oc:Special:ListUsers|63&nbsp;399]] | [[:oc:Special:ActiveUsers|120]] | [[:oc:Special:ListFiles|306]] | 11 |- | 83 | [[Idioma malabar]] | മലയാളം | <code>[[:ml:|ml]]</code> | [[:ml:Special:Statistics|88&nbsp;057]] | [[:ml:Special:Statistics|553&nbsp;791]] | [[:ml:Special:Statistics|4&nbsp;372&nbsp;242]] | [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ml:Special:ListUsers|204&nbsp;615]] | [[:ml:Special:ActiveUsers|434]] | [[:ml:Special:ListFiles|7&nbsp;479]] | 221 |- | 84 | [[Baxu saxón]] | Plattdüütsch | <code>[[:nds:|nds]]</code> | [[:nds:Special:Statistics|85&nbsp;883]] | [[:nds:Special:Statistics|187&nbsp;142]] | [[:nds:Special:Statistics|1&nbsp;063&nbsp;908]] | [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nds:Special:ListUsers|61&nbsp;809]] | [[:nds:Special:ActiveUsers|64]] | [[:nds:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 85 | [[Curdu (Soraní)]] | کوردی | <code>[[:ckb:|ckb]]</code> | [[:ckb:Special:Statistics|81&nbsp;643]] | [[:ckb:Special:Statistics|256&nbsp;201]] | [[:ckb:Special:Statistics|1&nbsp;585&nbsp;362]] | [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:ckb:Special:ListUsers|75&nbsp;431]] | [[:ckb:Special:ActiveUsers|179]] | [[:ckb:Special:ListFiles|3&nbsp;002]] | 28 |- | 86 | [[Idioma lombardu|Lombardu]] | lumbaart | <code>[[:lmo:|lmo]]</code> | [[:lmo:Special:Statistics|80&nbsp;118]] | [[:lmo:Special:Statistics|153&nbsp;211]] | [[:lmo:Special:Statistics|1&nbsp;326&nbsp;780]] | [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lmo:Special:ListUsers|52&nbsp;999]] | [[:lmo:Special:ActiveUsers|60]] | [[:lmo:Special:ListFiles|795]] | 7 |- | 87 | [[Idioma kirguís]] | Кыргызча | <code>[[:ky:|ky]]</code> | [[:ky:Special:Statistics|76&nbsp;456]] | [[:ky:Special:Statistics|124&nbsp;448]] | [[:ky:Special:Statistics|647&nbsp;006]] | [[:ky:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ky:Special:ListUsers|47&nbsp;382]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|143]] | [[:ky:Special:ListFiles|2&nbsp;679]] | 2 |- | 88 | [[Idioma aragonés|Aragonés]] | aragonés | <code>[[:an:|an]]</code> | [[:an:Special:Statistics|76&nbsp;328]] | [[:an:Special:Statistics|222&nbsp;881]] | [[:an:Special:Statistics|2&nbsp;416&nbsp;416]] | [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:an:Special:ListUsers|88&nbsp;966]] | [[:an:Special:ActiveUsers|107]] | [[:an:Special:ListFiles|2&nbsp;190]] | 40 |- | 89 | [[Panyabí occidental]] | پنجابی | <code>[[:pnb:|pnb]]</code> | [[:pnb:Special:Statistics|75&nbsp;525]] | [[:pnb:Special:Statistics|146&nbsp;294]] | [[:pnb:Special:Statistics|704&nbsp;513]] | [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pnb:Special:ListUsers|43&nbsp;960]] | [[:pnb:Special:ActiveUsers|68]] | [[:pnb:Special:ListFiles|31]] | 4 |- | 90 | [[Xavanés]] | Basa Jawa | <code>[[:jv:|jv]]</code> | [[:jv:Special:Statistics|75&nbsp;230]] | [[:jv:Special:Statistics|186&nbsp;488]] | [[:jv:Special:Statistics|1&nbsp;747&nbsp;151]] | [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:jv:Special:ListUsers|72&nbsp;165]] | [[:jv:Special:ActiveUsers|173]] | [[:jv:Special:ListFiles|4&nbsp;343]] | 20 |- | 91 | [[Nepal bhasa]] | नेपाल भाषा | <code>[[:new:|new]]</code> | [[:new:Special:Statistics|74&nbsp;127]] | [[:new:Special:Statistics|269&nbsp;353]] | [[:new:Special:Statistics|1&nbsp;120&nbsp;298]] | [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:new:Special:ListUsers|31&nbsp;030]] | [[:new:Special:ActiveUsers|34]] | [[:new:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 92 | [[Criollu haitianu|Haitianu]] | Kreyòl ayisyen | <code>[[:ht:|ht]]</code> | [[:ht:Special:Statistics|71&nbsp;911]] | [[:ht:Special:Statistics|93&nbsp;465]] | [[:ht:Special:Statistics|879&nbsp;780]] | [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ht:Special:ListUsers|39&nbsp;033]] | [[:ht:Special:ActiveUsers|70]] | [[:ht:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 93 | [[Idioma piamontés|Piamontés]] | Piemontèis | <code>[[:pms:|pms]]</code> | [[:pms:Special:Statistics|71&nbsp;525]] | [[:pms:Special:Statistics|104&nbsp;116]] | [[:pms:Special:Statistics|883&nbsp;904]] | [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pms:Special:ListUsers|31&nbsp;669]] | [[:pms:Special:ActiveUsers|58]] | [[:pms:Special:ListFiles|1&nbsp;818]] | 2 |- | 94 | [[Venecianu]] | vèneto | <code>[[:vec:|vec]]</code> | [[:vec:Special:Statistics|69&nbsp;601]] | [[:vec:Special:Statistics|143&nbsp;524]] | [[:vec:Special:Statistics|1&nbsp;226&nbsp;246]] | [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vec:Special:ListUsers|41&nbsp;841]] | [[:vec:Special:ActiveUsers|61]] | [[:vec:Special:ListFiles|724]] | 10 |- | 95 | [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]] | Lëtzebuergesch | <code>[[:lb:|lb]]</code> | [[:lb:Special:Statistics|67&nbsp;315]] | [[:lb:Special:Statistics|142&nbsp;572]] | [[:lb:Special:Statistics|2&nbsp;675&nbsp;656]] | [[:lb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lb:Special:ListUsers|71&nbsp;022]] | [[:lb:Special:ActiveUsers|128]] | [[:lb:Special:ListFiles|2&nbsp;539]] | 23 |- | 96 | [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]] | مازِرونی | <code>[[:mzn:|mzn]]</code> | [[:mzn:Special:Statistics|64&nbsp;575]] | [[:mzn:Special:Statistics|107&nbsp;463]] | [[:mzn:Special:Statistics|327&nbsp;252]] | [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mzn:Special:ListUsers|45&nbsp;220]] | [[:mzn:Special:ActiveUsers|35]] | [[:mzn:Special:ListFiles|418]] | 1 |- | 97 | [[Idioma baskir|Baskir]] | башҡортса | <code>[[:ba:|ba]]</code> | [[:ba:Special:Statistics|64&nbsp;247]] | [[:ba:Special:Statistics|184&nbsp;972]] | [[:ba:Special:Statistics|1&nbsp;297&nbsp;439]] | [[:ba:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ba:Special:ListUsers|47&nbsp;546]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|87]] | [[:ba:Special:ListFiles|1&nbsp;430]] | 25 |- | 98 | [[Idioma irlandés|Irlandés]] | Gaeilge | <code>[[:ga:|ga]]</code> | [[:ga:Special:Statistics|64&nbsp;008]] | [[:ga:Special:Statistics|116&nbsp;589]] | [[:ga:Special:Statistics|1&nbsp;312&nbsp;881]] | [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ga:Special:ListUsers|73&nbsp;165]] | [[:ga:Special:ActiveUsers|127]] | [[:ga:Special:ListFiles|1&nbsp;011]] | 8 |- | 99 | [[Idioma sondanés|Sondanés]] | Basa Sunda | <code>[[:su:|su]]</code> | [[:su:Special:Statistics|62&nbsp;840]] | [[:su:Special:Statistics|100&nbsp;615]] | [[:su:Special:Statistics|697&nbsp;935]] | [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:su:Special:ListUsers|35&nbsp;862]] | [[:su:Special:ActiveUsers|69]] | [[:su:Special:ListFiles|419]] | 3 |- | 100 | [[Ido]] | Ido | <code>[[:io:|io]]</code> | [[:io:Special:Statistics|62&nbsp;165]] | [[:io:Special:Statistics|104&nbsp;632]] | [[:io:Special:Statistics|1&nbsp;118&nbsp;793]] | [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:io:Special:ListUsers|45&nbsp;702]] | [[:io:Special:ActiveUsers|61]] | [[:io:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 101 | [[Idioma islandés|Islandés]] | íslenska | <code>[[:is:|is]]</code> | [[:is:Special:Statistics|61&nbsp;003]] | [[:is:Special:Statistics|160&nbsp;076]] | [[:is:Special:Statistics|1&nbsp;959&nbsp;545]] | [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:is:Special:ListUsers|115&nbsp;201]] | [[:is:Special:ActiveUsers|256]] | [[:is:Special:ListFiles|3&nbsp;337]] | 32 |- | 102 | [[Silesianu]] | ślůnski | <code>[[:szl:|szl]]</code> | [[:szl:Special:Statistics|60&nbsp;452]] | [[:szl:Special:Statistics|77&nbsp;083]] | [[:szl:Special:Statistics|385&nbsp;040]] | [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:szl:Special:ListUsers|29&nbsp;656]] | [[:szl:Special:ActiveUsers|44]] | [[:szl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 103 | [[Frisón occidental]] | Frysk | <code>[[:fy:|fy]]</code> | [[:fy:Special:Statistics|60&nbsp;065]] | [[:fy:Special:Statistics|179&nbsp;747]] | [[:fy:Special:Statistics|1&nbsp;228&nbsp;468]] | [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:fy:Special:ListUsers|57&nbsp;855]] | [[:fy:Special:ActiveUsers|92]] | [[:fy:Special:ListFiles|7&nbsp;691]] | 27 |- | 104 | [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]] | ਪੰਜਾਬੀ | <code>[[:pa:|pa]]</code> | [[:pa:Special:Statistics|59&nbsp;581]] | [[:pa:Special:Statistics|192&nbsp;938]] | [[:pa:Special:Statistics|838&nbsp;097]] | [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:pa:Special:ListUsers|58&nbsp;922]] | [[:pa:Special:ActiveUsers|132]] | [[:pa:Special:ListFiles|1&nbsp;867]] | 22 |- | 105 | [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]] | Чӑвашла | <code>[[:cv:|cv]]</code> | [[:cv:Special:Statistics|59&nbsp;019]] | [[:cv:Special:Statistics|123&nbsp;052]] | [[:cv:Special:Statistics|872&nbsp;324]] | [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:cv:Special:ListUsers|40&nbsp;002]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|44]] | [[:cv:Special:ListFiles|530]] | 8 |- | 106 | [[Volapük]] | Volapük | <code>[[:vo:|vo]]</code> | [[:vo:Special:Statistics|51&nbsp;559]] | [[:vo:Special:Statistics|169&nbsp;432]] | [[:vo:Special:Statistics|3&nbsp;330&nbsp;810]] | [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vo:Special:ListUsers|40&nbsp;990]] | [[:vo:Special:ActiveUsers|38]] | [[:vo:Special:ListFiles|0]] | 103 |- | 107 | [[Idioma tagalu|Tagalu]] | Tagalog | <code>[[:tl:|tl]]</code> | [[:tl:Special:Statistics|49&nbsp;110]] | [[:tl:Special:Statistics|249&nbsp;481]] | [[:tl:Special:Statistics|2&nbsp;202&nbsp;684]] | [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:tl:Special:ListUsers|160&nbsp;982]] | [[:tl:Special:ActiveUsers|298]] | [[:tl:Special:ListFiles|1&nbsp;712]] | 147 |- | 108 | [[Guilakí|Idioma guilakí]] | گیلکی | <code>[[:glk:|glk]]</code> | [[:glk:Special:Statistics|48&nbsp;301]] | [[:glk:Special:Statistics|57&nbsp;622]] | [[:glk:Special:Statistics|156&nbsp;142]] | [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:glk:Special:ListUsers|18&nbsp;393]] | [[:glk:Special:ActiveUsers|57]] | [[:glk:Special:ListFiles|811]] | 0 |- | 109 | [[Chinu vu]] | 吴语 | <code>[[:wuu:|wuu]]</code> | [[:wuu:Special:Statistics|48&nbsp;191]] | [[:wuu:Special:Statistics|75&nbsp;058]] | [[:wuu:Special:Statistics|395&nbsp;415]] | [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wuu:Special:ListUsers|223&nbsp;552]] | [[:wuu:Special:ActiveUsers|85]] | [[:wuu:Special:ListFiles|6]] | 2 |- | 110 | [[Idioma igbo|Igbo]] | Igbo | <code>[[:ig:|ig]]</code> | [[:ig:Special:Statistics|46&nbsp;291]] | [[:ig:Special:Statistics|64&nbsp;496]] | [[:ig:Special:Statistics|395&nbsp;439]] | [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ig:Special:ListUsers|37&nbsp;650]] | [[:ig:Special:ActiveUsers|120]] | [[:ig:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 111 | [[Zazaki]] | Zazaki | <code>[[:diq:|diq]]</code> | [[:diq:Special:Statistics|42&nbsp;601]] | [[:diq:Special:Statistics|64&nbsp;234]] | [[:diq:Special:Statistics|548&nbsp;041]] | [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:diq:Special:ListUsers|33&nbsp;721]] | [[:diq:Special:ActiveUsers|41]] | [[:diq:Special:ListFiles|193]] | 2 |- | 112 | [[Idioma balinés|Balinés]] | Bali | <code>[[:ban:|ban]]</code> | [[:ban:Special:Statistics|37&nbsp;344]] | [[:ban:Special:Statistics|76&nbsp;538]] | [[:ban:Special:Statistics|259&nbsp;094]] | [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ban:Special:ListUsers|91&nbsp;763]] | [[:ban:Special:ActiveUsers|114]] | [[:ban:Special:ListFiles|141]] | 4 |- | 113 | [[Idioma yoruba|Yoruba]] | Yorùbá | <code>[[:yo:|yo]]</code> | [[:yo:Special:Statistics|37&nbsp;237]] | [[:yo:Special:Statistics|62&nbsp;256]] | [[:yo:Special:Statistics|616&nbsp;361]] | [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:yo:Special:ListUsers|33&nbsp;869]] | [[:yo:Special:ActiveUsers|77]] | [[:yo:Special:ListFiles|160]] | 4 |- | 114 | [[Idioma canarés|Canarés]] | ಕನ್ನಡ | <code>[[:kn:|kn]]</code> | [[:kn:Special:Statistics|35&nbsp;132]] | [[:kn:Special:Statistics|159&nbsp;802]] | [[:kn:Special:Statistics|1&nbsp;368&nbsp;991]] | [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kn:Special:ListUsers|97&nbsp;638]] | [[:kn:Special:ActiveUsers|140]] | [[:kn:Special:ListFiles|2&nbsp;363]] | 108 |- | 115 | [[Escocés (llingua xermánica)]] | Scots | <code>[[:sco:|sco]]</code> | [[:sco:Special:Statistics|34&nbsp;211]] | [[:sco:Special:Statistics|138&nbsp;367]] | [[:sco:Special:Statistics|909&nbsp;767]] | [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sco:Special:ListUsers|130&nbsp;666]] | [[:sco:Special:ActiveUsers|121]] | [[:sco:Special:ListFiles|418]] | 61 |- | 116 | [[Alemánicu]] | Alemannisch | <code>[[:als:|als]]</code> | [[:als:Special:Statistics|31&nbsp;678]] | [[:als:Special:Statistics|75&nbsp;212]] | [[:als:Special:Statistics|1&nbsp;081&nbsp;299]] | [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:als:Special:ListUsers|119&nbsp;153]] | [[:als:Special:ActiveUsers|109]] | [[:als:Special:ListFiles|599]] | 27 |- | 117 | [[Idioma guyaratín|Guyaratín]] | ગુજરાતી | <code>[[:gu:|gu]]</code> | [[:gu:Special:Statistics|30&nbsp;834]] | [[:gu:Special:Statistics|136&nbsp;182]] | [[:gu:Special:Statistics|899&nbsp;504]] | [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gu:Special:ListUsers|85&nbsp;750]] | [[:gu:Special:ActiveUsers|84]] | [[:gu:Special:ListFiles|0]] | 77 |- | 118 | [[Interlingua]] | interlingua | <code>[[:ia:|ia]]</code> | [[:ia:Special:Statistics|30&nbsp;421]] | [[:ia:Special:Statistics|46&nbsp;594]] | [[:ia:Special:Statistics|692&nbsp;964]] | [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ia:Special:ListUsers|59&nbsp;345]] | [[:ia:Special:ActiveUsers|60]] | [[:ia:Special:ListFiles|4]] | 4 |- | 119 | [[Kotava]] | Kotava | <code>[[:avk:|avk]]</code> | [[:avk:Special:Statistics|29&nbsp;900]] | [[:avk:Special:Statistics|36&nbsp;361]] | [[:avk:Special:Statistics|147&nbsp;635]] | [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:avk:Special:ListUsers|8&nbsp;389]] | [[:avk:Special:ActiveUsers|26]] | [[:avk:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 120 | [[Idioma nepalés|Nepales]] | नेपाली | <code>[[:ne:|ne]]</code> | [[:ne:Special:Statistics|29&nbsp;756]] | [[:ne:Special:Statistics|114&nbsp;109]] | [[:ne:Special:Statistics|1&nbsp;350&nbsp;207]] | [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ne:Special:ListUsers|77&nbsp;889]] | [[:ne:Special:ActiveUsers|135]] | [[:ne:Special:ListFiles|1&nbsp;485]] | 95 |- | 121 | [[Tártaru de Crimea]] | qırımtatarca | <code>[[:crh:|crh]]</code> | [[:crh:Special:Statistics|29&nbsp;702]] | [[:crh:Special:Statistics|58&nbsp;206]] | [[:crh:Special:Statistics|243&nbsp;544]] | [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:crh:Special:ListUsers|74&nbsp;655]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|40]] | [[:crh:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 122 | [[Idioma mongol|Mongol]] | монгол | <code>[[:mn:|mn]]</code> | [[:mn:Special:Statistics|27&nbsp;529]] | [[:mn:Special:Statistics|115&nbsp;316]] | [[:mn:Special:Statistics|855&nbsp;558]] | [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mn:Special:ListUsers|103&nbsp;697]] | [[:mn:Special:ActiveUsers|237]] | [[:mn:Special:ListFiles|1&nbsp;359]] | 75 |- | 123 | [[Idioma austrobávaru|Bávaru]] | Boarisch | <code>[[:bar:|bar]]</code> | [[:bar:Special:Statistics|27&nbsp;225]] | [[:bar:Special:Statistics|110&nbsp;803]] | [[:bar:Special:Statistics|851&nbsp;942]] | [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bar:Special:ListUsers|80&nbsp;133]] | [[:bar:Special:ActiveUsers|72]] | [[:bar:Special:ListFiles|1&nbsp;153]] | 72 |- | 124 | [[Sicilianu]] | sicilianu | <code>[[:scn:|scn]]</code> | [[:scn:Special:Statistics|26&nbsp;327]] | [[:scn:Special:Statistics|55&nbsp;917]] | [[:scn:Special:Statistics|778&nbsp;349]] | [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:scn:Special:ListUsers|50&nbsp;718]] | [[:scn:Special:ActiveUsers|53]] | [[:scn:Special:ListFiles|1&nbsp;039]] | 18 |- | 125 | [[Idioma cingalés|Cingalés]] | සිංහල | <code>[[:si:|si]]</code> | [[:si:Special:Statistics|25&nbsp;299]] | [[:si:Special:Statistics|174&nbsp;852]] | [[:si:Special:Statistics|790&nbsp;805]] | [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:si:Special:ListUsers|78&nbsp;148]] | [[:si:Special:ActiveUsers|179]] | [[:si:Special:ListFiles|2&nbsp;964]] | 158 |- | 126 | [[Bishnupriya Manipuri]] | বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী | <code>[[:bpy:|bpy]]</code> | [[:bpy:Special:Statistics|25&nbsp;097]] | [[:bpy:Special:Statistics|63&nbsp;422]] | [[:bpy:Special:Statistics|895&nbsp;526]] | [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bpy:Special:ListUsers|28&nbsp;095]] | [[:bpy:Special:ActiveUsers|21]] | [[:bpy:Special:ListFiles|35]] | 33 |- | 127 | [[Saraiki]] | سرائیکی | <code>[[:skr:|skr]]</code> | [[:skr:Special:Statistics|24&nbsp;644]] | [[:skr:Special:Statistics|33&nbsp;298]] | [[:skr:Special:Statistics|71&nbsp;398]] | [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:skr:Special:ListUsers|4&nbsp;323]] | [[:skr:Special:ActiveUsers|19]] | [[:skr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 128 | [[Quechua]] | Runa Simi | <code>[[:qu:|qu]]</code> | [[:qu:Special:Statistics|24&nbsp;524]] | [[:qu:Special:Statistics|58&nbsp;742]] | [[:qu:Special:Statistics|687&nbsp;824]] | [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:qu:Special:ListUsers|34&nbsp;479]] | [[:qu:Special:ActiveUsers|60]] | [[:qu:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 129 | [[Asamés]] | অসমীয়া | <code>[[:as:|as]]</code> | [[:as:Special:Statistics|24&nbsp;197]] | [[:as:Special:Statistics|125&nbsp;023]] | [[:as:Special:Statistics|608&nbsp;447]] | [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:as:Special:ListUsers|49&nbsp;515]] | [[:as:Special:ActiveUsers|180]] | [[:as:Special:ListFiles|2&nbsp;415]] | 84 |- | 130 | [[Idioma navajo|Navajo]] | Diné bizaad | <code>[[:nv:|nv]]</code> | [[:nv:Special:Statistics|22&nbsp;667]] | [[:nv:Special:Statistics|36&nbsp;572]] | [[:nv:Special:Statistics|308&nbsp;874]] | [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nv:Special:ListUsers|20&nbsp;814]] | [[:nv:Special:ActiveUsers|15]] | [[:nv:Special:ListFiles|736]] | 3 |- | 131 | [[Megrelianu]] | მარგალური | <code>[[:xmf:|xmf]]</code> | [[:xmf:Special:Statistics|22&nbsp;336]] | [[:xmf:Special:Statistics|42&nbsp;382]] | [[:xmf:Special:Statistics|250&nbsp;142]] | [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:xmf:Special:ListUsers|22&nbsp;943]] | [[:xmf:Special:ActiveUsers|33]] | [[:xmf:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 132 | [[Bicolano central]] | Bikol Central | <code>[[:bcl:|bcl]]</code> | [[:bcl:Special:Statistics|22&nbsp;198]] | [[:bcl:Special:Statistics|51&nbsp;448]] | [[:bcl:Special:Statistics|305&nbsp;423]] | [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:bcl:Special:ListUsers|31&nbsp;266]] | [[:bcl:Special:ActiveUsers|83]] | [[:bcl:Special:ListFiles|798]] | 10 |- | 133 | [[Idioma osetiu|Osetiu]] | Ирон | <code>[[:os:|os]]</code> | [[:os:Special:Statistics|21&nbsp;572]] | [[:os:Special:Statistics|77&nbsp;297]] | [[:os:Special:Statistics|592&nbsp;829]] | [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:os:Special:ListUsers|28&nbsp;011]] | [[:os:Special:ActiveUsers|27]] | [[:os:Special:ListFiles|149]] | 51 |- | 134 | [[Idioma sindhi|Sindhi]] | سنڌي | <code>[[:sd:|sd]]</code> | [[:sd:Special:Statistics|21&nbsp;510]] | [[:sd:Special:Statistics|81&nbsp;386]] | [[:sd:Special:Statistics|380&nbsp;714]] | [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sd:Special:ListUsers|21&nbsp;975]] | [[:sd:Special:ActiveUsers|41]] | [[:sd:Special:ListFiles|159]] | 36 |- | 135 | [[Pashtu]] | پښتو | <code>[[:ps:|ps]]</code> | [[:ps:Special:Statistics|21&nbsp;304]] | [[:ps:Special:Statistics|77&nbsp;013]] | [[:ps:Special:Statistics|363&nbsp;782]] | [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ps:Special:ListUsers|38&nbsp;979]] | [[:ps:Special:ActiveUsers|64]] | [[:ps:Special:ListFiles|1&nbsp;817]] | 32 |- | 136 | [[North Frisian|Frisón septentrional]] | Nordfriisk | <code>[[:frr:|frr]]</code> | [[:frr:Special:Statistics|21&nbsp;244]] | [[:frr:Special:Statistics|52&nbsp;944]] | [[:frr:Special:Statistics|281&nbsp;355]] | [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:frr:Special:ListUsers|24&nbsp;310]] | [[:frr:Special:ActiveUsers|33]] | [[:frr:Special:ListFiles|1&nbsp;487]] | 12 |- | 137 | [[Idioma oriya|Oriya]] | ଓଡ଼ିଆ | <code>[[:or:|or]]</code> | [[:or:Special:Statistics|20&nbsp;909]] | [[:or:Special:Statistics|87&nbsp;656]] | [[:or:Special:Statistics|586&nbsp;241]] | [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:or:Special:ListUsers|41&nbsp;602]] | [[:or:Special:ActiveUsers|59]] | [[:or:Special:ListFiles|170]] | 68 |- | 138 | [[Idioma fula|Fula]] | Fulfulde | <code>[[:ff:|ff]]</code> | [[:ff:Special:Statistics|19&nbsp;298]] | [[:ff:Special:Statistics|35&nbsp;258]] | [[:ff:Special:Statistics|163&nbsp;368]] | [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ff:Special:ListUsers|13&nbsp;543]] | [[:ff:Special:ActiveUsers|46]] | [[:ff:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 139 | [[Idioma tumbuka|Tumbuka]] | chiTumbuka | <code>[[:tum:|tum]]</code> | [[:tum:Special:Statistics|18&nbsp;936]] | [[:tum:Special:Statistics|39&nbsp;431]] | [[:tum:Special:Statistics|107&nbsp;417]] | [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tum:Special:ListUsers|11&nbsp;494]] | [[:tum:Special:ActiveUsers|29]] | [[:tum:Special:ListFiles|138]] | 3 |- | 140 | [[:en:Sakha|Sakha]] | саха тыла | <code>[[:sah:|sah]]</code> | [[:sah:Special:Statistics|18&nbsp;173]] | [[:sah:Special:Statistics|55&nbsp;097]] | [[:sah:Special:Statistics|427&nbsp;782]] | [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sah:Special:ListUsers|28&nbsp;888]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|53]] | [[:sah:Special:ListFiles|1&nbsp;765]] | 32 |- | 141 | [[Min Dong]] | Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ | <code>[[:cdo:|cdo]]</code> | [[:cdo:Special:Statistics|16&nbsp;726]] | [[:cdo:Special:Statistics|33&nbsp;613]] | [[:cdo:Special:Statistics|105&nbsp;068]] | [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:cdo:Special:ListUsers|25&nbsp;008]] | [[:cdo:Special:ActiveUsers|29]] | [[:cdo:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 143 | [[Gaélicu escocés]] | Gàidhlig | <code>[[:gd:|gd]]</code> | [[:gd:Special:Statistics|16&nbsp;055]] | [[:gd:Special:Statistics|32&nbsp;892]] | [[:gd:Special:Statistics|581&nbsp;905]] | [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:gd:Special:ListUsers|32&nbsp;226]] | [[:gd:Special:ActiveUsers|41]] | [[:gd:Special:ListFiles|290]] | 19 |- | 144 | [[:en:Buginese|Buginese]] | ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ | <code>[[:bug:|bug]]</code> | [[:bug:Special:Statistics|15&nbsp;959]] | [[:bug:Special:Statistics|20&nbsp;517]] | [[:bug:Special:Statistics|210&nbsp;187]] | [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bug:Special:ListUsers|15&nbsp;283]] | [[:bug:Special:ActiveUsers|21]] | [[:bug:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 145 | [[Amáricu]] | አማርኛ | <code>[[:am:|am]]</code> | [[:am:Special:Statistics|15&nbsp;686]] | [[:am:Special:Statistics|46&nbsp;709]] | [[:am:Special:Statistics|391&nbsp;482]] | [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:am:Special:ListUsers|56&nbsp;087]] | [[:am:Special:ActiveUsers|89]] | [[:am:Special:ListFiles|1&nbsp;357]] | 33 |- | 146 | [[Yiddish]] | ייִדיש | <code>[[:yi:|yi]]</code> | [[:yi:Special:Statistics|15&nbsp;668]] | [[:yi:Special:Statistics|44&nbsp;483]] | [[:yi:Special:Statistics|599&nbsp;020]] | [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:yi:Special:ListUsers|60&nbsp;842]] | [[:yi:Special:ActiveUsers|52]] | [[:yi:Special:ListFiles|985]] | 46 |- | 147 | [[Ilocanu]] | Ilokano | <code>[[:ilo:|ilo]]</code> | [[:ilo:Special:Statistics|15&nbsp;507]] | [[:ilo:Special:Statistics|70&nbsp;708]] | [[:ilo:Special:Statistics|405&nbsp;367]] | [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ilo:Special:ListUsers|19&nbsp;953]] | [[:ilo:Special:ActiveUsers|40]] | [[:ilo:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 148 | [[Idioma limburgués|Limburgués]] | Limburgs | <code>[[:li:|li]]</code> | [[:li:Special:Statistics|15&nbsp;207]] | [[:li:Special:Statistics|68&nbsp;810]] | [[:li:Special:Statistics|485&nbsp;063]] | [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:li:Special:ListUsers|33&nbsp;387]] | [[:li:Special:ActiveUsers|30]] | [[:li:Special:ListFiles|622]] | 88 |- | 149 | [[Idioma santali|Santali]] | Santhali | <code>[[:sat:|sat]]</code> | [[:sat:Special:Statistics|15&nbsp;195]] | [[:sat:Special:Statistics|32&nbsp;283]] | [[:sat:Special:Statistics|188&nbsp;536]] | [[:sat:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:sat:Special:ListUsers|10&nbsp;977]] | [[:sat:Special:ActiveUsers|44]] | [[:sat:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 150 | [[:en:Gorontalo|Gorontalo]] | Bahasa Hulontalo | <code>[[:gor:|gor]]</code> | [[:gor:Special:Statistics|15&nbsp;109]] | [[:gor:Special:Statistics|25&nbsp;038]] | [[:gor:Special:Statistics|67&nbsp;265]] | [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gor:Special:ListUsers|8&nbsp;511]] | [[:gor:Special:ActiveUsers|26]] | [[:gor:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 151 | [[Idioma napolitanu|Napolitanu]] | Napulitano | <code>[[:nap:|nap]]</code> | [[:nap:Special:Statistics|14&nbsp;958]] | [[:nap:Special:Statistics|24&nbsp;218]] | [[:nap:Special:Statistics|671&nbsp;624]] | [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nap:Special:ListUsers|34&nbsp;550]] | [[:nap:Special:ActiveUsers|33]] | [[:nap:Special:ListFiles|287]] | 11 |- | 152 | [[Idioma shan|Shan]] | ၵႂၢမ်းတႆးလူင် | <code>[[:shn:|shn]]</code> | [[:shn:Special:Statistics|14&nbsp;732]] | [[:shn:Special:Statistics|35&nbsp;802]] | [[:shn:Special:Statistics|126&nbsp;070]] | [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:shn:Special:ListUsers|6&nbsp;484]] | [[:shn:Special:ActiveUsers|25]] | [[:shn:Special:ListFiles|79]] | 7 |- | 153 | [[Idioma maithili|Maithili]] | मैथिली | <code>[[:mai:|mai]]</code> | [[:mai:Special:Statistics|14&nbsp;340]] | [[:mai:Special:Statistics|46&nbsp;000]] | [[:mai:Special:Statistics|274&nbsp;314]] | [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mai:Special:ListUsers|17&nbsp;136]] | [[:mai:Special:ActiveUsers|34]] | [[:mai:Special:ListFiles|126]] | 29 |- | 154 | [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]] | hornjoserbsce | <code>[[:hsb:|hsb]]</code> | [[:hsb:Special:Statistics|14&nbsp;251]] | [[:hsb:Special:Statistics|36&nbsp;477]] | [[:hsb:Special:Statistics|389&nbsp;804]] | [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:hsb:Special:ListUsers|28&nbsp;200]] | [[:hsb:Special:ActiveUsers|38]] | [[:hsb:Special:ListFiles|126]] | 26 |- | 155 | [[Feroés]] | føroyskt | <code>[[:fo:|fo]]</code> | [[:fo:Special:Statistics|14&nbsp;219]] | [[:fo:Special:Statistics|41&nbsp;068]] | [[:fo:Special:Statistics|387&nbsp;523]] | [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:fo:Special:ListUsers|34&nbsp;647]] | [[:fo:Special:ActiveUsers|50]] | [[:fo:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 156 | [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]] | emiliàn e rumagnòl | <code>[[:eml:|eml]]</code> | [[:eml:Special:Statistics|14&nbsp;082]] | [[:eml:Special:Statistics|37&nbsp;463]] | [[:eml:Special:Statistics|168&nbsp;492]] | [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:eml:Special:ListUsers|31&nbsp;166]] | [[:eml:Special:ActiveUsers|30]] | [[:eml:Special:ListFiles|2&nbsp;925]] | 12 |- | 157 | [[dagbani]] | dagbanli | <code>[[:dag:|dag]]</code> | [[:dag:Special:Statistics|13&nbsp;804]] | [[:dag:Special:Statistics|24&nbsp;788]] | [[:dag:Special:Statistics|137&nbsp;332]] | [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dag:Special:ListUsers|8&nbsp;009]] | [[:dag:Special:ActiveUsers|57]] | [[:dag:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 160 | [[Árabe marroquín]] | اللهجة المغربي | <code>[[:ary:|ary]]</code> | [[:ary:Special:Statistics|13&nbsp;781]] | [[:ary:Special:Statistics|103&nbsp;695]] | [[:ary:Special:Statistics|508&nbsp;633]] | [[:ary:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ary:Special:ListUsers|20&nbsp;262]] | [[:ary:Special:ActiveUsers|83]] | [[:ary:Special:ListFiles|344]] | 209 |- | 161 | [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]] | Արեւմտահայերէն | <code>[[:hyw:|hyw]]</code> | [[:hyw:Special:Statistics|13&nbsp;698]] | [[:hyw:Special:Statistics|29&nbsp;993]] | [[:hyw:Special:Statistics|240&nbsp;173]] | [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:hyw:Special:ListUsers|14&nbsp;391]] | [[:hyw:Special:ActiveUsers|59]] | [[:hyw:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 162 | [[Idioma occidental|Occidental]] | Interlingue | <code>[[:ie:|ie]]</code> | [[:ie:Special:Statistics|13&nbsp;601]] | [[:ie:Special:Statistics|17&nbsp;893]] | [[:ie:Special:Statistics|167&nbsp;720]] | [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ie:Special:ListUsers|24&nbsp;279]] | [[:ie:Special:ActiveUsers|37]] | [[:ie:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 163 | [[Idioma karakalpako|Karakalpako]] | Qaraqalpaqsha | <code>[[:kaa:|kaa]]</code> | [[:kaa:Special:Statistics|13&nbsp;096]] | [[:kaa:Special:Statistics|37&nbsp;472]] | [[:kaa:Special:Statistics|229&nbsp;619]] | [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kaa:Special:ListUsers|15&nbsp;961]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|45]] | [[:kaa:Special:ListFiles|89]] | 21 |- | 164 | [[Idioma achenés|Achenés]] | Acèh | <code>[[:ace:|ace]]</code> | [[:ace:Special:Statistics|13&nbsp;060]] | [[:ace:Special:Statistics|28&nbsp;284]] | [[:ace:Special:Statistics|157&nbsp;796]] | [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ace:Special:ListUsers|33&nbsp;066]] | [[:ace:Special:ActiveUsers|37]] | [[:ace:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 165 | [[Idioma valón|Valón]] | walon | <code>[[:wa:|wa]]</code> | [[:wa:Special:Statistics|12&nbsp;947]] | [[:wa:Special:Statistics|30&nbsp;934]] | [[:wa:Special:Statistics|424&nbsp;299]] | [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wa:Special:ListUsers|28&nbsp;531]] | [[:wa:Special:ActiveUsers|43]] | [[:wa:Special:ListFiles|765]] | 26 |- | 166 | [[Idioma sánscritu|Sánscritu]] | संस्कृतम् | <code>[[:sa:|sa]]</code> | [[:sa:Special:Statistics|12&nbsp;496]] | [[:sa:Special:Statistics|82&nbsp;524]] | [[:sa:Special:Statistics|498&nbsp;793]] | [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sa:Special:ListUsers|45&nbsp;735]] | [[:sa:Special:ActiveUsers|37]] | [[:sa:Special:ListFiles|445]] | 190 |- | 167 | [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]] | Fiji Hindi | <code>[[:hif:|hif]]</code> | [[:hif:Special:Statistics|12&nbsp;328]] | [[:hif:Special:Statistics|57&nbsp;043]] | [[:hif:Special:Statistics|334&nbsp;974]] | [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:hif:Special:ListUsers|39&nbsp;849]] | [[:hif:Special:ActiveUsers|59]] | [[:hif:Special:ListFiles|187]] | 77 |- | 168 | [[Idioma zulú|Zulú]] | isiZulu | <code>[[:zu:|zu]]</code> | [[:zu:Special:Statistics|12&nbsp;269]] | [[:zu:Special:Statistics|27&nbsp;086]] | [[:zu:Special:Statistics|123&nbsp;817]] | [[:zu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:zu:Special:ListUsers|25&nbsp;996]] | [[:zu:Special:ActiveUsers|70]] | [[:zu:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 169 | [[{{#language:zgh|ast}}]] | {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}} | <code>[[:zgh:|zgh]]</code> | [[:zgh:Special:Statistics|12&nbsp;231]] | [[:zgh:Special:Statistics|52&nbsp;226]] | [[:zgh:Special:Statistics|176&nbsp;301]] | [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:zgh:Special:ListUsers|39&nbsp;987]] | [[:zgh:Special:ActiveUsers|45]] | [[:zgh:Special:ListFiles|0]] | 36 |- | 170 | [[Idioma camboyanu|Camboyanu]] | ភាសាខ្មែរ | <code>[[:km:|km]]</code> | [[:km:Special:Statistics|12&nbsp;072]] | [[:km:Special:Statistics|37&nbsp;191]] | [[:km:Special:Statistics|335&nbsp;434]] | [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:km:Special:ListUsers|50&nbsp;550]] | [[:km:Special:ActiveUsers|146]] | [[:km:Special:ListFiles|808]] | 39 |- | 171 | [[:en:Banjar|Banjar]] | Bahasa Banjar | <code>[[:bjn:|bjn]]</code> | [[:bjn:Special:Statistics|11&nbsp;888]] | [[:bjn:Special:Statistics|36&nbsp;074]] | [[:bjn:Special:Statistics|110&nbsp;588]] | [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:bjn:Special:ListUsers|17&nbsp;332]] | [[:bjn:Special:ActiveUsers|41]] | [[:bjn:Special:ListFiles|2]] | 13 |- | 172 | [[Idioma shona|Shona]] | chiShona | <code>[[:sn:|sn]]</code> | [[:sn:Special:Statistics|11&nbsp;654]] | [[:sn:Special:Statistics|20&nbsp;685]] | [[:sn:Special:Statistics|113&nbsp;548]] | [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sn:Special:ListUsers|20&nbsp;789]] | [[:sn:Special:ActiveUsers|22]] | [[:sn:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 173 | [[Idioma ligur|Ligur]] | Ligure | <code>[[:lij:|lij]]</code> | [[:lij:Special:Statistics|11&nbsp;533]] | [[:lij:Special:Statistics|28&nbsp;338]] | [[:lij:Special:Statistics|269&nbsp;562]] | [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lij:Special:ListUsers|19&nbsp;777]] | [[:lij:Special:ActiveUsers|31]] | [[:lij:Special:ListFiles|33]] | 20 |- | 174 | [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]] | олык марий | <code>[[:mhr:|mhr]]</code> | [[:mhr:Special:Statistics|11&nbsp;325]] | [[:mhr:Special:Statistics|31&nbsp;648]] | [[:mhr:Special:Statistics|202&nbsp;909]] | [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mhr:Special:ListUsers|16&nbsp;565]] | [[:mhr:Special:ActiveUsers|24]] | [[:mhr:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 175 | [[tachelhit]] | taclḥit | <code>[[:shi:|shi]]</code> | [[:shi:Special:Statistics|10&nbsp;891]] | [[:shi:Special:Statistics|14&nbsp;977]] | [[:shi:Special:Statistics|78&nbsp;486]] | [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:shi:Special:ListUsers|36&nbsp;291]] | [[:shi:Special:ActiveUsers|27]] | [[:shi:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 176 | [[Idioma cachemir|Cachemir]] | कॉशुर / کٲشُر | <code>[[:ks:|ks]]</code> | [[:ks:Special:Statistics|10&nbsp;639]] | [[:ks:Special:Statistics|24&nbsp;797]] | [[:ks:Special:Statistics|139&nbsp;128]] | [[:ks:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ks:Special:ListUsers|14&nbsp;113]] | [[:ks:Special:ActiveUsers|28]] | [[:ks:Special:ListFiles|88]] | 10 |- | 177 | [[iodioma meitei|meitei]] | ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ | <code>[[:mni:|mni]]</code> | [[:mni:Special:Statistics|10&nbsp;541]] | [[:mni:Special:Statistics|17&nbsp;867]] | [[:mni:Special:Statistics|61&nbsp;730]] | [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mni:Special:ListUsers|42&nbsp;079]] | [[:mni:Special:ActiveUsers|27]] | [[:mni:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 178 | [[Somalín]] | Soomaaliga | <code>[[:so:|so]]</code> | [[:so:Special:Statistics|10&nbsp;477]] | [[:so:Special:Statistics|31&nbsp;575]] | [[:so:Special:Statistics|297&nbsp;487]] | [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:so:Special:ListUsers|45&nbsp;364]] | [[:so:Special:ActiveUsers|153]] | [[:so:Special:ListFiles|0]] | 38 |- | 179 | [[:en:Hill Mari|Hill Mari]] | кырык мары | <code>[[:mrj:|mrj]]</code> | [[:mrj:Special:Statistics|10&nbsp;430]] | [[:mrj:Special:Statistics|21&nbsp;516]] | [[:mrj:Special:Statistics|107&nbsp;995]] | [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mrj:Special:ListUsers|12&nbsp;291]] | [[:mrj:Special:ActiveUsers|15]] | [[:mrj:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 180 | [[Idioma hakka]] | 客家語/Hak-kâ-ngî | <code>[[:hak:|hak]]</code> | [[:hak:Special:Statistics|10&nbsp;430]] | [[:hak:Special:Statistics|20&nbsp;043]] | [[:hak:Special:Statistics|133&nbsp;995]] | [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hak:Special:ListUsers|36&nbsp;726]] | [[:hak:Special:ActiveUsers|41]] | [[:hak:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 181 | [[Rusinu]] | русиньскый | <code>[[:rue:|rue]]</code> | [[:rue:Special:Statistics|10&nbsp;257]] | [[:rue:Special:Statistics|22&nbsp;966]] | [[:rue:Special:Statistics|164&nbsp;942]] | [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rue:Special:ListUsers|35&nbsp;816]] | [[:rue:Special:ActiveUsers|50]] | [[:rue:Special:ListFiles|87]] | 11 |- | 182 | [[Idioma pampangu|Pampangu]] | Kapampangan | <code>[[:pam:|pam]]</code> | [[:pam:Special:Statistics|10&nbsp;213]] | [[:pam:Special:Statistics|23&nbsp;401]] | [[:pam:Special:Statistics|311&nbsp;598]] | [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pam:Special:ListUsers|24&nbsp;731]] | [[:pam:Special:ActiveUsers|34]] | [[:pam:Special:ListFiles|394]] | 22 |- | 183 | [[{{#language:tly|ast}}]] | {{lang|tly|{{#language:tly}}}} | <code>[[:tly:|tly]]</code> | [[:tly:Special:Statistics|10&nbsp;122]] | [[:tly:Special:Statistics|13&nbsp;973]] | [[:tly:Special:Statistics|124&nbsp;644]] | [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tly:Special:ListUsers|44&nbsp;858]] | [[:tly:Special:ActiveUsers|39]] | [[:tly:Special:ListFiles|1]] | 1 |- | 184 | [[Uigur]] | ئۇيغۇرچە / Uyghurche | <code>[[:ug:|ug]]</code> | [[:ug:Special:Statistics|9&nbsp;721]] | [[:ug:Special:Statistics|17&nbsp;657]] | [[:ug:Special:Statistics|175&nbsp;274]] | [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ug:Special:ListUsers|25&nbsp;604]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|38]] | [[:ug:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 185 | [[Kiñaruanda]] | Kinyarwanda | <code>[[:rw:|rw]]</code> | [[:rw:Special:Statistics|9&nbsp;659]] | [[:rw:Special:Statistics|18&nbsp;907]] | [[:rw:Special:Statistics|131&nbsp;152]] | [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rw:Special:ListUsers|18&nbsp;116]] | [[:rw:Special:ActiveUsers|93]] | [[:rw:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 186 | [[Llingües bihari|Bihari]] | भोजपुरी | <code>[[:bh:|bh]]</code> | [[:bh:Special:Statistics|9&nbsp;037]] | [[:bh:Special:Statistics|81&nbsp;700]] | [[:bh:Special:Statistics|792&nbsp;983]] | [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bh:Special:ListUsers|39&nbsp;949]] | [[:bh:Special:ActiveUsers|51]] | [[:bh:Special:ListFiles|54]] | 628 |- | 188 | [[Idioma corsu|Corsu]] | corsu | <code>[[:co:|co]]</code> | [[:co:Special:Statistics|9&nbsp;019]] | [[:co:Special:Statistics|18&nbsp;375]] | [[:co:Special:Statistics|401&nbsp;602]] | [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:co:Special:ListUsers|27&nbsp;336]] | [[:co:Special:ActiveUsers|53]] | [[:co:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 189 | [[Sesotho sa leboa]] | Sesotho sa Leboa | <code>[[:nso:|nso]]</code> | [[:nso:Special:Statistics|8&nbsp;926]] | [[:nso:Special:Statistics|11&nbsp;911]] | [[:nso:Special:Statistics|54&nbsp;944]] | [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nso:Special:ListUsers|8&nbsp;475]] | [[:nso:Special:ActiveUsers|27]] | [[:nso:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 190 | [[:en:West Flemish|West Flemish]] | West-Vlams | <code>[[:vls:|vls]]</code> | [[:vls:Special:Statistics|8&nbsp;338]] | [[:vls:Special:Statistics|23&nbsp;344]] | [[:vls:Special:Statistics|326&nbsp;415]] | [[:vls:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vls:Special:ListUsers|30&nbsp;890]] | [[:vls:Special:ActiveUsers|36]] | [[:vls:Special:ListFiles|355]] | 45 |- | 191 | [[Idioma tibetanu|Tibetanu]] | བོད་ཡིག | <code>[[:bo:|bo]]</code> | [[:bo:Special:Statistics|8&nbsp;072]] | [[:bo:Special:Statistics|22&nbsp;648]] | [[:bo:Special:Statistics|161&nbsp;394]] | [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:bo:Special:ListUsers|35&nbsp;163]] | [[:bo:Special:ActiveUsers|56]] | [[:bo:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 193 | [[Idioma maorí|Maorí]] | Māori | <code>[[:mi:|mi]]</code> | [[:mi:Special:Statistics|8&nbsp;038]] | [[:mi:Special:Statistics|15&nbsp;474]] | [[:mi:Special:Statistics|167&nbsp;232]] | [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mi:Special:ListUsers|22&nbsp;786]] | [[:mi:Special:ActiveUsers|30]] | [[:mi:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 194 | [[Sami septentrional]] | davvisámegiella | <code>[[:se:|se]]</code> | [[:se:Special:Statistics|7&nbsp;907]] | [[:se:Special:Statistics|21&nbsp;124]] | [[:se:Special:Statistics|305&nbsp;838]] | [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:se:Special:ListUsers|33&nbsp;631]] | [[:se:Special:ActiveUsers|15]] | [[:se:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 195 | [[Idioma erzya]] | эрзянь | <code>[[:myv:|myv]]</code> | [[:myv:Special:Statistics|7&nbsp;869]] | [[:myv:Special:Statistics|31&nbsp;847]] | [[:myv:Special:Statistics|154&nbsp;341]] | [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:myv:Special:ListUsers|15&nbsp;036]] | [[:myv:Special:ActiveUsers|19]] | [[:myv:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 196 | [[Idioma maltés|Maltés]] | Malti | <code>[[:mt:|mt]]</code> | [[:mt:Special:Statistics|7&nbsp;858]] | [[:mt:Special:Statistics|23&nbsp;790]] | [[:mt:Special:Statistics|329&nbsp;417]] | [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mt:Special:ListUsers|27&nbsp;807]] | [[:mt:Special:ActiveUsers|64]] | [[:mt:Special:ListFiles|697]] | 57 |- | 197 | [[Idioma sardu|Sardu]] | sardu | <code>[[:sc:|sc]]</code> | [[:sc:Special:Statistics|7&nbsp;808]] | [[:sc:Special:Statistics|17&nbsp;735]] | [[:sc:Special:Statistics|189&nbsp;635]] | [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sc:Special:ListUsers|29&nbsp;242]] | [[:sc:Special:ActiveUsers|37]] | [[:sc:Special:ListFiles|157]] | 17 |- | 198 | [[Idioma moksha|Moksha]] | мокшень | <code>[[:mdf:|mdf]]</code> | [[:mdf:Special:Statistics|7&nbsp;625]] | [[:mdf:Special:Statistics|23&nbsp;932]] | [[:mdf:Special:Statistics|103&nbsp;201]] | [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mdf:Special:ListUsers|11&nbsp;778]] | [[:mdf:Special:ActiveUsers|16]] | [[:mdf:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 199 | [[Zelandés]] | Zeêuws | <code>[[:zea:|zea]]</code> | [[:zea:Special:Statistics|7&nbsp;273]] | [[:zea:Special:Statistics|13&nbsp;796]] | [[:zea:Special:Statistics|179&nbsp;806]] | [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zea:Special:ListUsers|15&nbsp;862]] | [[:zea:Special:ActiveUsers|43]] | [[:zea:Special:ListFiles|1]] | 10 |- | 200 | [[Idioma córnicu|Córnicu]] | kernowek | <code>[[:kw:|kw]]</code> | [[:kw:Special:Statistics|7&nbsp;164]] | [[:kw:Special:Statistics|15&nbsp;000]] | [[:kw:Special:Statistics|225&nbsp;790]] | [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:kw:Special:ListUsers|18&nbsp;569]] | [[:kw:Special:ActiveUsers|30]] | [[:kw:Special:ListFiles|6]] | 18 |- | 201 | [[Cabiliu]] | Taqbaylit | <code>[[:kab:|kab]]</code> | [[:kab:Special:Statistics|7&nbsp;139]] | [[:kab:Special:Statistics|18&nbsp;161]] | [[:kab:Special:Statistics|116&nbsp;408]] | [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kab:Special:ListUsers|16&nbsp;550]] | [[:kab:Special:ActiveUsers|28]] | [[:kab:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 202 | [[Idioma vepsiu|Vepsiu]] | vepsän kel’ | <code>[[:vep:|vep]]</code> | [[:vep:Special:Statistics|7&nbsp;110]] | [[:vep:Special:Statistics|39&nbsp;139]] | [[:vep:Special:Statistics|187&nbsp;866]] | [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vep:Special:ListUsers|18&nbsp;305]] | [[:vep:Special:ActiveUsers|23]] | [[:vep:Special:ListFiles|0]] | 97 |- | 203 | [[Idioma turcomanu|Turcomanu]] | Türkmençe | <code>[[:tk:|tk]]</code> | [[:tk:Special:Statistics|7&nbsp;107]] | [[:tk:Special:Statistics|17&nbsp;741]] | [[:tk:Special:Statistics|268&nbsp;472]] | [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tk:Special:ListUsers|33&nbsp;591]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|59]] | [[:tk:Special:ListFiles|332]] | 34 |- | 204 | [[Manx]] | Gaelg | <code>[[:gv:|gv]]</code> | [[:gv:Special:Statistics|7&nbsp;106]] | [[:gv:Special:Statistics|44&nbsp;875]] | [[:gv:Special:Statistics|378&nbsp;933]] | [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gv:Special:ListUsers|23&nbsp;265]] | [[:gv:Special:ActiveUsers|34]] | [[:gv:Special:ListFiles|122]] | 239 |- | 205 | [[Chinu gan]] | 贛語 | <code>[[:gan:|gan]]</code> | [[:gan:Special:Statistics|6&nbsp;816]] | [[:gan:Special:Statistics|34&nbsp;491]] | [[:gan:Special:Statistics|401&nbsp;377]] | [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gan:Special:ListUsers|86&nbsp;476]] | [[:gan:Special:ActiveUsers|36]] | [[:gan:Special:ListFiles|40]] | 192 |- | 207 | [[Sami inari]] | Anarâškielâ | <code>[[:smn:|smn]]</code> | [[:smn:Special:Statistics|6&nbsp;578]] | [[:smn:Special:Statistics|29&nbsp;659]] | [[:smn:Special:Statistics|153&nbsp;645]] | [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:smn:Special:ListUsers|7&nbsp;110]] | [[:smn:Special:ActiveUsers|21]] | [[:smn:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 208 | [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]] | Аҧсшәа | <code>[[:ab:|ab]]</code> | [[:ab:Special:Statistics|6&nbsp;534]] | [[:ab:Special:Statistics|36&nbsp;170]] | [[:ab:Special:Statistics|166&nbsp;060]] | [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ab:Special:ListUsers|24&nbsp;888]] | [[:ab:Special:ActiveUsers|47]] | [[:ab:Special:ListFiles|9]] | 94 |- | 209 | [[Picardu]] | Picard | <code>[[:pcd:|pcd]]</code> | [[:pcd:Special:Statistics|6&nbsp;112]] | [[:pcd:Special:Statistics|12&nbsp;176]] | [[:pcd:Special:Statistics|79&nbsp;276]] | [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pcd:Special:ListUsers|21&nbsp;700]] | [[:pcd:Special:ActiveUsers|28]] | [[:pcd:Special:ListFiles|51]] | 6 |- | 210 | [[Idioma guaraní|Guaraní]] | Avañe'ẽ | <code>[[:gn:|gn]]</code> | [[:gn:Special:Statistics|6&nbsp;031]] | [[:gn:Special:Statistics|14&nbsp;193]] | [[:gn:Special:Statistics|137&nbsp;548]] | [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gn:Special:ListUsers|22&nbsp;816]] | [[:gn:Special:ActiveUsers|40]] | [[:gn:Special:ListFiles|0]] | 18 |- | 211 | [[Idioma udmurtu]] | удмурт | <code>[[:udm:|udm]]</code> | [[:udm:Special:Statistics|5&nbsp;916]] | [[:udm:Special:Statistics|20&nbsp;408]] | [[:udm:Special:Statistics|129&nbsp;921]] | [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:udm:Special:ListUsers|17&nbsp;493]] | [[:udm:Special:ActiveUsers|23]] | [[:udm:Special:ListFiles|8]] | 38 |- | 212 | [[Franco-provenzal]] | arpetan | <code>[[:frp:|frp]]</code> | [[:frp:Special:Statistics|5&nbsp;828]] | [[:frp:Special:Statistics|18&nbsp;263]] | [[:frp:Special:Statistics|230&nbsp;882]] | [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:frp:Special:ListUsers|19&nbsp;695]] | [[:frp:Special:ActiveUsers|21]] | [[:frp:Special:ListFiles|0]] | 58 |- | 213 | [[Idioma komi|Komi]] | коми | <code>[[:kv:|kv]]</code> | [[:kv:Special:Statistics|5&nbsp;759]] | [[:kv:Special:Statistics|20&nbsp;108]] | [[:kv:Special:Statistics|148&nbsp;574]] | [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kv:Special:ListUsers|16&nbsp;868]] | [[:kv:Special:ActiveUsers|20]] | [[:kv:Special:ListFiles|0]] | 46 |- | 214 | [[Idioma caxubiu|Caxubiu]] | kaszëbsczi | <code>[[:csb:|csb]]</code> | [[:csb:Special:Statistics|5&nbsp;582]] | [[:csb:Special:Statistics|9&nbsp;525]] | [[:csb:Special:Statistics|199&nbsp;706]] | [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:csb:Special:ListUsers|19&nbsp;516]] | [[:csb:Special:ActiveUsers|31]] | [[:csb:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 215 | [[Idioma lao|Lao]] | ລາວ | <code>[[:lo:|lo]]</code> | [[:lo:Special:Statistics|5&nbsp;530]] | [[:lo:Special:Statistics|16&nbsp;216]] | [[:lo:Special:Statistics|127&nbsp;827]] | [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lo:Special:ListUsers|23&nbsp;078]] | [[:lo:Special:ActiveUsers|52]] | [[:lo:Special:ListFiles|39]] | 29 |- | 216 | [[Papiamentu]] | Papiamentu | <code>[[:pap:|pap]]</code> | [[:pap:Special:Statistics|5&nbsp;450]] | [[:pap:Special:Statistics|11&nbsp;188]] | [[:pap:Special:Statistics|191&nbsp;752]] | [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:pap:Special:ListUsers|18&nbsp;113]] | [[:pap:Special:ActiveUsers|27]] | [[:pap:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 217 | [[Madurese]] | Madhurâ | <code>[[:mad:|mad]]</code> | [[:mad:Special:Statistics|5&nbsp;322]] | [[:mad:Special:Statistics|15&nbsp;889]] | [[:mad:Special:Statistics|57&nbsp;977]] | [[:mad:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mad:Special:ListUsers|5&nbsp;063]] | [[:mad:Special:ActiveUsers|46]] | [[:mad:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 218 | [[Llingua aymara]] | Aymar aru | <code>[[:ay:|ay]]</code> | [[:ay:Special:Statistics|5&nbsp;269]] | [[:ay:Special:Statistics|8&nbsp;970]] | [[:ay:Special:Statistics|102&nbsp;520]] | [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ay:Special:ListUsers|19&nbsp;380]] | [[:ay:Special:ActiveUsers|23]] | [[:ay:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 219 | [[Idioma lingala|Lingala]] | lingála | <code>[[:ln:|ln]]</code> | [[:ln:Special:Statistics|5&nbsp;209]] | [[:ln:Special:Statistics|11&nbsp;929]] | [[:ln:Special:Statistics|135&nbsp;130]] | [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ln:Special:ListUsers|15&nbsp;732]] | [[:ln:Special:ActiveUsers|21]] | [[:ln:Special:ListFiles|34]] | 19 |- | 220 | [[Inglés antiguu]] | Ænglisc | <code>[[:ang:|ang]]</code> | [[:ang:Special:Statistics|5&nbsp;206]] | [[:ang:Special:Statistics|22&nbsp;055]] | [[:ang:Special:Statistics|230&nbsp;105]] | [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ang:Special:ListUsers|138&nbsp;197]] | [[:ang:Special:ActiveUsers|61]] | [[:ang:Special:ListFiles|264]] | 109 |- | 221 | [[Idioma luganda|Luganda]] | Luganda | <code>[[:lg:|lg]]</code> | [[:lg:Special:Statistics|5&nbsp;194]] | [[:lg:Special:Statistics|10&nbsp;067]] | [[:lg:Special:Statistics|52&nbsp;573]] | [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lg:Special:ListUsers|11&nbsp;093]] | [[:lg:Special:ActiveUsers|55]] | [[:lg:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 222 | [[pidgin ghanianu]] | Ghanaian Pidgin English | <code>[[:gpe:|gpe]]</code> | [[:gpe:Special:Statistics|5&nbsp;105]] | [[:gpe:Special:Statistics|26&nbsp;388]] | [[:gpe:Special:Statistics|98&nbsp;450]] | [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gpe:Special:ListUsers|6&nbsp;049]] | [[:gpe:Special:ActiveUsers|27]] | [[:gpe:Special:ListFiles|0]] | 65 |- | 223 | [[Normandu]] | Nouormand | <code>[[:nrm:|nrm]]</code> | [[:nrm:Special:Statistics|5&nbsp;060]] | [[:nrm:Special:Statistics|10&nbsp;692]] | [[:nrm:Special:Statistics|221&nbsp;171]] | [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nrm:Special:ListUsers|15&nbsp;381]] | [[:nrm:Special:ActiveUsers|11]] | [[:nrm:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 224 | [[Friulanu]] | furlan | <code>[[:fur:|fur]]</code> | [[:fur:Special:Statistics|4&nbsp;954]] | [[:fur:Special:Statistics|11&nbsp;229]] | [[:fur:Special:Statistics|182&nbsp;252]] | [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fur:Special:ListUsers|16&nbsp;860]] | [[:fur:Special:ActiveUsers|38]] | [[:fur:Special:ListFiles|296]] | 26 |- | 225 | [[Idioma carelianu|Carelianu]] | Livvinkarjala | <code>[[:olo:|olo]]</code> | [[:olo:Special:Statistics|4&nbsp;815]] | [[:olo:Special:Statistics|14&nbsp;597]] | [[:olo:Special:Statistics|40&nbsp;407]] | [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:olo:Special:ListUsers|8&nbsp;644]] | [[:olo:Special:ActiveUsers|22]] | [[:olo:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 226 | [[Idioma twi|Twi]] | Twi | <code>[[:tw:|tw]]</code> | [[:tw:Special:Statistics|4&nbsp;709]] | [[:tw:Special:Statistics|8&nbsp;777]] | [[:tw:Special:Statistics|137&nbsp;595]] | [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:tw:Special:ListUsers|18&nbsp;253]] | [[:tw:Special:ActiveUsers|36]] | [[:tw:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 227 | [[Lingua Franca Nova]] | Lingua Franca Nova | <code>[[:lfn:|lfn]]</code> | [[:lfn:Special:Statistics|4&nbsp;583]] | [[:lfn:Special:Statistics|7&nbsp;335]] | [[:lfn:Special:Statistics|42&nbsp;947]] | [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lfn:Special:ListUsers|17&nbsp;054]] | [[:lfn:Special:ActiveUsers|31]] | [[:lfn:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 228 | [[Idioma lezgianu|Lezgianu]] | лезги | <code>[[:lez:|lez]]</code> | [[:lez:Special:Statistics|4&nbsp;464]] | [[:lez:Special:Statistics|15&nbsp;126]] | [[:lez:Special:Statistics|98&nbsp;144]] | [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lez:Special:ListUsers|12&nbsp;845]] | [[:lez:Special:ActiveUsers|18]] | [[:lez:Special:ListFiles|11]] | 37 |- | 229 | [[Mirandés]] | Mirandés | <code>[[:mwl:|mwl]]</code> | [[:mwl:Special:Statistics|4&nbsp;320]] | [[:mwl:Special:Statistics|10&nbsp;770]] | [[:mwl:Special:Statistics|106&nbsp;385]] | [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mwl:Special:ListUsers|15&nbsp;189]] | [[:mwl:Special:ActiveUsers|24]] | [[:mwl:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 230 | [[Estremeñu]] | estremeñu | <code>[[:ext:|ext]]</code> | [[:ext:Special:Statistics|4&nbsp;223]] | [[:ext:Special:Statistics|9&nbsp;316]] | [[:ext:Special:Statistics|142&nbsp;846]] | [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ext:Special:ListUsers|20&nbsp;196]] | [[:ext:Special:ActiveUsers|34]] | [[:ext:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 231 | [[Tswana]] | Setswana | <code>[[:tn:|tn]]</code> | [[:tn:Special:Statistics|4&nbsp;192]] | [[:tn:Special:Statistics|8&nbsp;822]] | [[:tn:Special:Statistics|50&nbsp;057]] | [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tn:Special:ListUsers|12&nbsp;688]] | [[:tn:Special:ActiveUsers|50]] | [[:tn:Special:ListFiles|4]] | 7 |- | 232 | [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]] | Seeltersk | <code>[[:stq:|stq]]</code> | [[:stq:Special:Statistics|4&nbsp;187]] | [[:stq:Special:Statistics|10&nbsp;850]] | [[:stq:Special:Statistics|124&nbsp;259]] | [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:stq:Special:ListUsers|15&nbsp;155]] | [[:stq:Special:ActiveUsers|25]] | [[:stq:Special:ListFiles|381]] | 29 |- | 233 | [[Náhuatl]] | Nāhuatl | <code>[[:nah:|nah]]</code> | [[:nah:Special:Statistics|4&nbsp;169]] | [[:nah:Special:Statistics|13&nbsp;096]] | [[:nah:Special:Statistics|524&nbsp;567]] | [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nah:Special:ListUsers|24&nbsp;577]] | [[:nah:Special:ActiveUsers|21]] | [[:nah:Special:ListFiles|168]] | 184 |- | 234 | [[Tuvanu]] | тыва дыл | <code>[[:tyv:|tyv]]</code> | [[:tyv:Special:Statistics|4&nbsp;126]] | [[:tyv:Special:Statistics|15&nbsp;001]] | [[:tyv:Special:Statistics|52&nbsp;117]] | [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tyv:Special:ListUsers|11&nbsp;009]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|16]] | [[:tyv:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 235 | [[Xudeoespañol]] | Ladino | <code>[[:lad:|lad]]</code> | [[:lad:Special:Statistics|4&nbsp;043]] | [[:lad:Special:Statistics|12&nbsp;804]] | [[:lad:Special:Statistics|216&nbsp;317]] | [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lad:Special:ListUsers|24&nbsp;774]] | [[:lad:Special:ActiveUsers|33]] | [[:lad:Special:ListFiles|21]] | 79 |- | 236 | [[Idioma avar|Avar]] | авар | <code>[[:av:|av]]</code> | [[:av:Special:Statistics|4&nbsp;012]] | [[:av:Special:Statistics|18&nbsp;692]] | [[:av:Special:Statistics|97&nbsp;370]] | [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:av:Special:ListUsers|17&nbsp;536]] | [[:av:Special:ActiveUsers|22]] | [[:av:Special:ListFiles|0]] | 70 |- | 237 | [[{{#language:fon|ast}}]] | {{lang|fon|{{#language:fon}}}} | <code>[[:fon:|fon]]</code> | [[:fon:Special:Statistics|3&nbsp;980]] | [[:fon:Special:Statistics|6&nbsp;027]] | [[:fon:Special:Statistics|32&nbsp;374]] | [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fon:Special:ListUsers|2&nbsp;344]] | [[:fon:Special:ActiveUsers|34]] | [[:fon:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 238 | [[{{#language:tok|ast}}]] | {{lang|tok|{{#language:tok}}}} | <code>[[:tok:|tok]]</code> | [[:tok:Special:Statistics|3&nbsp;963]] | [[:tok:Special:Statistics|10&nbsp;353]] | [[:tok:Special:Statistics|58&nbsp;971]] | [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tok:Special:ListUsers|5&nbsp;163]] | [[:tok:Special:ActiveUsers|110]] | [[:tok:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 239 | [[Romanche]] | rumantsch | <code>[[:rm:|rm]]</code> | [[:rm:Special:Statistics|3&nbsp;867]] | [[:rm:Special:Statistics|9&nbsp;859]] | [[:rm:Special:Statistics|172&nbsp;147]] | [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rm:Special:ListUsers|23&nbsp;417]] | [[:rm:Special:ActiveUsers|25]] | [[:rm:Special:ListFiles|48]] | 42 |- | 240 | [[:en:Doteli|Doteli]] | डोटेली | <code>[[:dty:|dty]]</code> | [[:dty:Special:Statistics|3&nbsp;723]] | [[:dty:Special:Statistics|22&nbsp;583]] | [[:dty:Special:Statistics|247&nbsp;036]] | [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dty:Special:ListUsers|8&nbsp;187]] | [[:dty:Special:ActiveUsers|20]] | [[:dty:Special:ListFiles|3]] | 281 |- | 241 | [[Idioma mon|Mon]] | ဘာသာ မန် | <code>[[:mnw:|mnw]]</code> | [[:mnw:Special:Statistics|3&nbsp;723]] | [[:mnw:Special:Statistics|10&nbsp;838]] | [[:mnw:Special:Statistics|55&nbsp;063]] | [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mnw:Special:ListUsers|5&nbsp;314]] | [[:mnw:Special:ActiveUsers|21]] | [[:mnw:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 242 | [[Idioma konkani|Konkani]] | गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni | <code>[[:gom:|gom]]</code> | [[:gom:Special:Statistics|3&nbsp;644]] | [[:gom:Special:Statistics|8&nbsp;924]] | [[:gom:Special:Statistics|214&nbsp;275]] | [[:gom:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gom:Special:ListUsers|11&nbsp;729]] | [[:gom:Special:ActiveUsers|18]] | [[:gom:Special:ListFiles|0]] | 50 |- | 243 | [[Tulu]] | ತುಳು | <code>[[:tcy:|tcy]]</code> | [[:tcy:Special:Statistics|3&nbsp;530]] | [[:tcy:Special:Statistics|21&nbsp;365]] | [[:tcy:Special:Statistics|244&nbsp;119]] | [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:tcy:Special:ListUsers|8&nbsp;895]] | [[:tcy:Special:ActiveUsers|16]] | [[:tcy:Special:ListFiles|12]] | 292 |- | 244 | [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]] | Перем Коми | <code>[[:koi:|koi]]</code> | [[:koi:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:koi:Special:Statistics|13&nbsp;801]] | [[:koi:Special:Statistics|63&nbsp;929]] | [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:koi:Special:ListUsers|9&nbsp;867]] | [[:koi:Special:ActiveUsers|10]] | [[:koi:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 245 | [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]] | dolnoserbski | <code>[[:dsb:|dsb]]</code> | [[:dsb:Special:Statistics|3&nbsp;444]] | [[:dsb:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:dsb:Special:Statistics|147&nbsp;463]] | [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dsb:Special:ListUsers|20&nbsp;998]] | [[:dsb:Special:ActiveUsers|25]] | [[:dsb:Special:ListFiles|0]] | 72 |- | 246 | [[{{#language:bew|ast}}]] | {{lang|bew|{{#language:bew}}}} | <code>[[:bew:|bew]]</code> | [[:bew:Special:Statistics|3&nbsp;318]] | [[:bew:Special:Statistics|7&nbsp;978]] | [[:bew:Special:Statistics|34&nbsp;524]] | [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:bew:Special:ListUsers|3&nbsp;604]] | [[:bew:Special:ActiveUsers|105]] | [[:bew:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 247 | [[{{#language:dga|ast}}]] | {{lang|dga|{{#language:dga}}}} | <code>[[:dga:|dga]]</code> | [[:dga:Special:Statistics|3&nbsp;239]] | [[:dga:Special:Statistics|6&nbsp;893]] | [[:dga:Special:Statistics|61&nbsp;068]] | [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dga:Special:ListUsers|1&nbsp;726]] | [[:dga:Special:ActiveUsers|9]] | [[:dga:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 249 | [[Idioma maldivianu|Maldivu]] | ދިވެހިބަސް | <code>[[:dv:|dv]]</code> | [[:dv:Special:Statistics|3&nbsp;211]] | [[:dv:Special:Statistics|12&nbsp;502]] | [[:dv:Special:Statistics|137&nbsp;419]] | [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dv:Special:ListUsers|28&nbsp;216]] | [[:dv:Special:ActiveUsers|27]] | [[:dv:Special:ListFiles|896]] | 92 |- | 250 | [[Fráncicu ripuariu]] | Ripoarisch | <code>[[:ksh:|ksh]]</code> | [[:ksh:Special:Statistics|3&nbsp;038]] | [[:ksh:Special:Statistics|10&nbsp;811]] | [[:ksh:Special:Statistics|1&nbsp;610&nbsp;303]] | [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ksh:Special:ListUsers|25&nbsp;223]] | [[:ksh:Special:ActiveUsers|20]] | [[:ksh:Special:ListFiles|0]] | 975 |- | 251 | [[Zhuanganu]] | Vahcuengh | <code>[[:za:|za]]</code> | [[:za:Special:Statistics|3&nbsp;013]] | [[:za:Special:Statistics|5&nbsp;581]] | [[:za:Special:Statistics|42&nbsp;891]] | [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:za:Special:ListUsers|12&nbsp;510]] | [[:za:Special:ActiveUsers|17]] | [[:za:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 252 | [[Gagauz]] | Gagauz | <code>[[:gag:|gag]]</code> | [[:gag:Special:Statistics|3&nbsp;005]] | [[:gag:Special:Statistics|7&nbsp;655]] | [[:gag:Special:Statistics|75&nbsp;224]] | [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gag:Special:ListUsers|16&nbsp;648]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|28]] | [[:gag:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 253 | [[pa'o]] | ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ | <code>[[:blk:|blk]]</code> | [[:blk:Special:Statistics|2&nbsp;920]] | [[:blk:Special:Statistics|9&nbsp;106]] | [[:blk:Special:Statistics|33&nbsp;344]] | [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:blk:Special:ListUsers|2&nbsp;999]] | [[:blk:Special:ActiveUsers|18]] | [[:blk:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 254 | [[Idioma buriatu|Buriatu]] | буряад | <code>[[:bxr:|bxr]]</code> | [[:bxr:Special:Statistics|2&nbsp;915]] | [[:bxr:Special:Statistics|11&nbsp;240]] | [[:bxr:Special:Statistics|74&nbsp;522]] | [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bxr:Special:ListUsers|17&nbsp;652]] | [[:bxr:Special:ActiveUsers|16]] | [[:bxr:Special:ListFiles|8]] | 54 |- | 255 | [[{{#language:kge|ast}}]] | {{lang|kge|{{#language:kge}}}} | <code>[[:kge:|kge]]</code> | [[:kge:Special:Statistics|2&nbsp;900]] | [[:kge:Special:Statistics|4&nbsp;654]] | [[:kge:Special:Statistics|31&nbsp;928]] | [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kge:Special:ListUsers|1&nbsp;517]] | [[:kge:Special:ActiveUsers|9]] | [[:kge:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 256 | [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]] | Hawaiʻi | <code>[[:haw:|haw]]</code> | [[:haw:Special:Statistics|2&nbsp;896]] | [[:haw:Special:Statistics|6&nbsp;264]] | [[:haw:Special:Statistics|102&nbsp;845]] | [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:haw:Special:ListUsers|21&nbsp;206]] | [[:haw:Special:ActiveUsers|36]] | [[:haw:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 257 | [[Alemán palatín]] | Pälzisch | <code>[[:pfl:|pfl]]</code> | [[:pfl:Special:Statistics|2&nbsp;857]] | [[:pfl:Special:Statistics|7&nbsp;107]] | [[:pfl:Special:Statistics|93&nbsp;249]] | [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pfl:Special:ListUsers|13&nbsp;982]] | [[:pfl:Special:ActiveUsers|14]] | [[:pfl:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 258 | [[Awadhi]] | ქართული | <code>[[:awa:|awa]]</code> | [[:awa:Special:Statistics|2&nbsp;849]] | [[:awa:Special:Statistics|7&nbsp;169]] | [[:awa:Special:Statistics|32&nbsp;541]] | [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:awa:Special:ListUsers|5&nbsp;219]] | [[:awa:Special:ActiveUsers|20]] | [[:awa:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 259 | [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]] | къарачай-малкъар | <code>[[:krc:|krc]]</code> | [[:krc:Special:Statistics|2&nbsp;832]] | [[:krc:Special:Statistics|17&nbsp;406]] | [[:krc:Special:Statistics|123&nbsp;879]] | [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:krc:Special:ListUsers|11&nbsp;985]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|14]] | [[:krc:Special:ListFiles|0]] | 188 |- | 260 | [[Sakizaya]] | Sakizaya | <code>[[:szy:|szy]]</code> | [[:szy:Special:Statistics|2&nbsp;737]] | [[:szy:Special:Statistics|6&nbsp;450]] | [[:szy:Special:Statistics|140&nbsp;794]] | [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:szy:Special:ListUsers|4&nbsp;208]] | [[:szy:Special:ActiveUsers|21]] | [[:szy:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 261 | [[Idioma pangasinense|Pangasinense]] | Pangasinan | <code>[[:pag:|pag]]</code> | [[:pag:Special:Statistics|2&nbsp;646]] | [[:pag:Special:Statistics|6&nbsp;884]] | [[:pag:Special:Statistics|79&nbsp;693]] | [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pag:Special:ListUsers|9&nbsp;956]] | [[:pag:Special:ActiveUsers|82]] | [[:pag:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 262 | [[atayal]] | atayal | <code>[[:tay:|tay]]</code> | [[:tay:Special:Statistics|2&nbsp;581]] | [[:tay:Special:Statistics|3&nbsp;330]] | [[:tay:Special:Statistics|65&nbsp;681]] | [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tay:Special:ListUsers|2&nbsp;719]] | [[:tay:Special:ActiveUsers|12]] | [[:tay:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 263 | [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]] | ГӀалгӀай | <code>[[:inh:|inh]]</code> | [[:inh:Special:Statistics|2&nbsp;529]] | [[:inh:Special:Statistics|17&nbsp;297]] | [[:inh:Special:Statistics|74&nbsp;392]] | [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:inh:Special:ListUsers|6&nbsp;214]] | [[:inh:Special:ActiveUsers|20]] | [[:inh:Special:ListFiles|39]] | 147 |- | 264 | [[{{#language:iba|ast}}]] | {{lang|iba|{{#language:iba}}}} | <code>[[:iba:|iba]]</code> | [[:iba:Special:Statistics|2&nbsp;426]] | [[:iba:Special:Statistics|6&nbsp;575]] | [[:iba:Special:Statistics|19&nbsp;181]] | [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iba:Special:ListUsers|2&nbsp;350]] | [[:iba:Special:ActiveUsers|20]] | [[:iba:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 265 | [[Idioma xhosa|Xhosa]] | isiXhosa | <code>[[:xh:|xh]]</code> | [[:xh:Special:Statistics|2&nbsp;406]] | [[:xh:Special:Statistics|5&nbsp;637]] | [[:xh:Special:Statistics|40&nbsp;531]] | [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xh:Special:ListUsers|15&nbsp;936]] | [[:xh:Special:ActiveUsers|25]] | [[:xh:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 266 | [[Idioma kikuyu]] | Gĩkũyũ | <code>[[:ki:|ki]]</code> | [[:ki:Special:Statistics|2&nbsp;378]] | [[:ki:Special:Statistics|4&nbsp;189]] | [[:ki:Special:Statistics|23&nbsp;645]] | [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ki:Special:ListUsers|10&nbsp;461]] | [[:ki:Special:ActiveUsers|18]] | [[:ki:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 267 | [[:en:Atikamekw|Atikamekw]] | Atikamekw | <code>[[:atj:|atj]]</code> | [[:atj:Special:Statistics|2&nbsp;078]] | [[:atj:Special:Statistics|3&nbsp;306]] | [[:atj:Special:Statistics|16&nbsp;942]] | [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:atj:Special:ListUsers|6&nbsp;100]] | [[:atj:Special:ActiveUsers|14]] | [[:atj:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 268 | [[Novial]] | Novial | <code>[[:nov:|nov]]</code> | [[:nov:Special:Statistics|2&nbsp;072]] | [[:nov:Special:Statistics|5&nbsp;178]] | [[:nov:Special:Statistics|181&nbsp;403]] | [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nov:Special:ListUsers|13&nbsp;616]] | [[:nov:Special:ActiveUsers|16]] | [[:nov:Special:ListFiles|0]] | 79 |- | 269 | [[Alemán de Pennsylvania]] | Deitsch | <code>[[:pdc:|pdc]]</code> | [[:pdc:Special:Statistics|2&nbsp;058]] | [[:pdc:Special:Statistics|5&nbsp;926]] | [[:pdc:Special:Statistics|107&nbsp;607]] | [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pdc:Special:ListUsers|39&nbsp;309]] | [[:pdc:Special:ActiveUsers|33]] | [[:pdc:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 270 | [[Idioma tonganu|Tonganu]] | lea faka-Tonga | <code>[[:to:|to]]</code> | [[:to:Special:Statistics|2&nbsp;045]] | [[:to:Special:Statistics|5&nbsp;529]] | [[:to:Special:Statistics|43&nbsp;956]] | [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:to:Special:ListUsers|12&nbsp;828]] | [[:to:Special:ActiveUsers|13]] | [[:to:Special:ListFiles|12]] | 23 |- | 271 | [[Oromu]] | Oromoo | <code>[[:om:|om]]</code> | [[:om:Special:Statistics|1&nbsp;968]] | [[:om:Special:Statistics|5&nbsp;359]] | [[:om:Special:Statistics|45&nbsp;621]] | [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:om:Special:ListUsers|13&nbsp;887]] | [[:om:Special:ActiveUsers|25]] | [[:om:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 272 | [[Kikongo]] | Kongo | <code>[[:kg:|kg]]</code> | [[:kg:Special:Statistics|1&nbsp;949]] | [[:kg:Special:Statistics|4&nbsp;427]] | [[:kg:Special:Statistics|52&nbsp;284]] | [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kg:Special:ListUsers|12&nbsp;875]] | [[:kg:Special:ActiveUsers|17]] | [[:kg:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 273 | [[:en:Aramaic|Aramaic]] | ܐܪܡܝܐ | <code>[[:arc:|arc]]</code> | [[:arc:Special:Statistics|1&nbsp;919]] | [[:arc:Special:Statistics|6&nbsp;360]] | [[:arc:Special:Statistics|97&nbsp;551]] | [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:arc:Special:ListUsers|23&nbsp;793]] | [[:arc:Special:ActiveUsers|20]] | [[:arc:Special:ListFiles|0]] | 82 |- | 274 | [[{{#language:dtp|ast}}]] | {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}} | <code>[[:dtp:|dtp]]</code> | [[:dtp:Special:Statistics|1&nbsp;816]] | [[:dtp:Special:Statistics|7&nbsp;516]] | [[:dtp:Special:Statistics|23&nbsp;899]] | [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dtp:Special:ListUsers|2&nbsp;867]] | [[:dtp:Special:ActiveUsers|16]] | [[:dtp:Special:ListFiles|0]] | 31 |- | 275 | [[fanti]] | fat | <code>[[:fat:|fat]]</code> | [[:fat:Special:Statistics|1&nbsp;795]] | [[:fat:Special:Statistics|4&nbsp;779]] | [[:fat:Special:Statistics|25&nbsp;634]] | [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fat:Special:ListUsers|2&nbsp;456]] | [[:fat:Special:ActiveUsers|6]] | [[:fat:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 276 | [[Sesotho]] | Sesotho | <code>[[:st:|st]]</code> | [[:st:Special:Statistics|1&nbsp;773]] | [[:st:Special:Statistics|5&nbsp;812]] | [[:st:Special:Statistics|38&nbsp;539]] | [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:st:Special:ListUsers|12&nbsp;720]] | [[:st:Special:ActiveUsers|29]] | [[:st:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 277 | [[Nias]] | Li Niha | <code>[[:nia:|nia]]</code> | [[:nia:Special:Statistics|1&nbsp;771]] | [[:nia:Special:Statistics|4&nbsp;481]] | [[:nia:Special:Statistics|27&nbsp;379]] | [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nia:Special:ListUsers|2&nbsp;838]] | [[:nia:Special:ActiveUsers|7]] | [[:nia:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 278 | [[{{#language:knc|ast}}]] | {{lang|knc|{{#language:knc}}}} | <code>[[:knc:|knc]]</code> | [[:knc:Special:Statistics|1&nbsp;770]] | [[:knc:Special:Statistics|2&nbsp;696]] | [[:knc:Special:Statistics|28&nbsp;978]] | [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:knc:Special:ListUsers|1&nbsp;471]] | [[:knc:Special:ActiveUsers|19]] | [[:knc:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 279 | [[Wolof]] | Wolof | <code>[[:wo:|wo]]</code> | [[:wo:Special:Statistics|1&nbsp;746]] | [[:wo:Special:Statistics|5&nbsp;579]] | [[:wo:Special:Statistics|107&nbsp;319]] | [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:wo:Special:ListUsers|17&nbsp;514]] | [[:wo:Special:ActiveUsers|16]] | [[:wo:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 280 | [[Idioma fixanu|Fixanu]] | Na Vosa Vakaviti | <code>[[:fj:|fj]]</code> | [[:fj:Special:Statistics|1&nbsp;723]] | [[:fj:Special:Statistics|4&nbsp;552]] | [[:fj:Special:Statistics|38&nbsp;732]] | [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:fj:Special:ListUsers|10&nbsp;764]] | [[:fj:Special:ActiveUsers|16]] | [[:fj:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 281 | [[Xamaicanu]] | Patois | <code>[[:jam:|jam]]</code> | [[:jam:Special:Statistics|1&nbsp;719]] | [[:jam:Special:Statistics|3&nbsp;120]] | [[:jam:Special:Statistics|22&nbsp;763]] | [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jam:Special:ListUsers|12&nbsp;306]] | [[:jam:Special:ActiveUsers|20]] | [[:jam:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 282 | [[Idioma kikuyu|Kikuyu]] | Kabɩyɛ | <code>[[:kbp:|kbp]]</code> | [[:kbp:Special:Statistics|1&nbsp;714]] | [[:kbp:Special:Statistics|3&nbsp;450]] | [[:kbp:Special:Statistics|18&nbsp;620]] | [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kbp:Special:ListUsers|5&nbsp;870]] | [[:kbp:Special:ActiveUsers|8]] | [[:kbp:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 283 | [[gun]] | Gungbe | <code>[[:guw:|guw]]</code> | [[:guw:Special:Statistics|1&nbsp;688]] | [[:guw:Special:Statistics|2&nbsp;994]] | [[:guw:Special:Statistics|44&nbsp;906]] | [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:guw:Special:ListUsers|2&nbsp;429]] | [[:guw:Special:ActiveUsers|19]] | [[:guw:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 284 | [[angika]] | अंगिका | <code>[[:anp:|anp]]</code> | [[:anp:Special:Statistics|1&nbsp;685]] | [[:anp:Special:Statistics|5&nbsp;313]] | [[:anp:Special:Statistics|22&nbsp;990]] | [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:anp:Special:ListUsers|3&nbsp;801]] | [[:anp:Special:ActiveUsers|15]] | [[:anp:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 285 | [[Cabardianu]] | Адыгэбзэ | <code>[[:kbd:|kbd]]</code> | [[:kbd:Special:Statistics|1&nbsp;669]] | [[:kbd:Special:Statistics|7&nbsp;129]] | [[:kbd:Special:Statistics|48&nbsp;752]] | [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kbd:Special:ListUsers|11&nbsp;548]] | [[:kbd:Special:ActiveUsers|13]] | [[:kbd:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 286 | [[idioma cheyenne|Cheyenne]] | Tsetsêhestâhese | <code>[[:chy:|chy]]</code> | [[:chy:Special:Statistics|1&nbsp;648]] | [[:chy:Special:Statistics|3&nbsp;239]] | [[:chy:Special:Statistics|26&nbsp;921]] | [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chy:Special:ListUsers|13&nbsp;997]] | [[:chy:Special:ActiveUsers|13]] | [[:chy:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 287 | [[tyap]] | tyap | <code>[[:kcg:|kcg]]</code> | [[:kcg:Special:Statistics|1&nbsp;631]] | [[:kcg:Special:Statistics|7&nbsp;426]] | [[:kcg:Special:Statistics|43&nbsp;404]] | [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kcg:Special:ListUsers|2&nbsp;855]] | [[:kcg:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kcg:Special:ListFiles|1]] | 74 |- | 288 | [[N'ko]] | ߒߞߏ | <code>[[:nqo:|nqo]]</code> | [[:nqo:Special:Statistics|1&nbsp;588]] | [[:nqo:Special:Statistics|3&nbsp;456]] | [[:nqo:Special:Statistics|12&nbsp;815]] | [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nqo:Special:ListUsers|5&nbsp;906]] | [[:nqo:Special:ActiveUsers|12]] | [[:nqo:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 289 | [[{{#language:kai|ast}}]] | {{lang|kai|{{#language:kai}}}} | <code>[[:kai:|kai]]</code> | [[:kai:Special:Statistics|1&nbsp;579]] | [[:kai:Special:Statistics|3&nbsp;751]] | [[:kai:Special:Statistics|13&nbsp;449]] | [[:kai:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kai:Special:ListUsers|365]] | [[:kai:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kai:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 290 | [[pidgin nixerianu]] | Naijá | <code>[[:pcm:|pcm]]</code> | [[:pcm:Special:Statistics|1&nbsp;579]] | [[:pcm:Special:Statistics|2&nbsp;863]] | [[:pcm:Special:Statistics|31&nbsp;020]] | [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pcm:Special:ListUsers|3&nbsp;654]] | [[:pcm:Special:ActiveUsers|20]] | [[:pcm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 291 | [[Idioma calmucu|Calmucu]] | хальмг | <code>[[:xal:|xal]]</code> | [[:xal:Special:Statistics|1&nbsp;575]] | [[:xal:Special:Statistics|12&nbsp;513]] | [[:xal:Special:Statistics|92&nbsp;733]] | [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xal:Special:ListUsers|11&nbsp;308]] | [[:xal:Special:ActiveUsers|13]] | [[:xal:Special:ListFiles|0]] | 357 |- | 292 | [[Bislama]] | Bislama | <code>[[:bi:|bi]]</code> | [[:bi:Special:Statistics|1&nbsp;486]] | [[:bi:Special:Statistics|3&nbsp;478]] | [[:bi:Special:Statistics|44&nbsp;199]] | [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bi:Special:ListUsers|15&nbsp;379]] | [[:bi:Special:ActiveUsers|19]] | [[:bi:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 293 | [[{{#language:bbc|ast}}]] | {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}} | <code>[[:bbc:|bbc]]</code> | [[:bbc:Special:Statistics|1&nbsp;425]] | [[:bbc:Special:Statistics|2&nbsp;758]] | [[:bbc:Special:Statistics|16&nbsp;747]] | [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bbc:Special:ListUsers|2&nbsp;557]] | [[:bbc:Special:ActiveUsers|16]] | [[:bbc:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 294 | [[Tetun]] | tetun | <code>[[:tet:|tet]]</code> | [[:tet:Special:Statistics|1&nbsp;422]] | [[:tet:Special:Statistics|4&nbsp;169]] | [[:tet:Special:Statistics|70&nbsp;450]] | [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tet:Special:ListUsers|11&nbsp;367]] | [[:tet:Special:ActiveUsers|20]] | [[:tet:Special:ListFiles|0]] | 63 |- | 295 | [[Tok pisin]] | Tok Pisin | <code>[[:tpi:|tpi]]</code> | [[:tpi:Special:Statistics|1&nbsp;415]] | [[:tpi:Special:Statistics|5&nbsp;771]] | [[:tpi:Special:Statistics|89&nbsp;543]] | [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tpi:Special:ListUsers|16&nbsp;060]] | [[:tpi:Special:ActiveUsers|15]] | [[:tpi:Special:ListFiles|0]] | 147 |- | 296 | [[Antiguu eslavu eclesiásticu]] | словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ | <code>[[:cu:|cu]]</code> | [[:cu:Special:Statistics|1&nbsp;364]] | [[:cu:Special:Statistics|5&nbsp;966]] | [[:cu:Special:Statistics|87&nbsp;052]] | [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cu:Special:ListUsers|29&nbsp;273]] | [[:cu:Special:ActiveUsers|34]] | [[:cu:Special:ListFiles|0]] | 166 |- | 298 | [[frafra]] | gurenɛ | <code>[[:gur:|gur]]</code> | [[:gur:Special:Statistics|1&nbsp;361]] | [[:gur:Special:Statistics|2&nbsp;628]] | [[:gur:Special:Statistics|23&nbsp;303]] | [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gur:Special:ListUsers|2&nbsp;248]] | [[:gur:Special:ActiveUsers|11]] | [[:gur:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 299 | [[Lojban]] | Lojban | <code>[[:jbo:|jbo]]</code> | [[:jbo:Special:Statistics|1&nbsp;342]] | [[:jbo:Special:Statistics|6&nbsp;103]] | [[:jbo:Special:Statistics|114&nbsp;236]] | [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jbo:Special:ListUsers|19&nbsp;660]] | [[:jbo:Special:ActiveUsers|24]] | [[:jbo:Special:ListFiles|0]] | 236 |- | 300 | [[Idioma ewé|Ewé]] | eʋegbe | <code>[[:ee:|ee]]</code> | [[:ee:Special:Statistics|1&nbsp;330]] | [[:ee:Special:Statistics|4&nbsp;354]] | [[:ee:Special:Statistics|61&nbsp;548]] | [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ee:Special:ListUsers|17&nbsp;063]] | [[:ee:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ee:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 301 | [[{{#language:mos|ast}}]] | {{lang|mos|{{#language:mos}}}} | <code>[[:mos:|mos]]</code> | [[:mos:Special:Statistics|1&nbsp;326]] | [[:mos:Special:Statistics|2&nbsp;127]] | [[:mos:Special:Statistics|31&nbsp;737]] | [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:mos:Special:ListUsers|1&nbsp;636]] | [[:mos:Special:ActiveUsers|12]] | [[:mos:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 302 | [[{{#language:kus|ast}}]] | {{lang|kus|{{#language:kus}}}} | <code>[[:kus:|kus]]</code> | [[:kus:Special:Statistics|1&nbsp;325]] | [[:kus:Special:Statistics|2&nbsp;029]] | [[:kus:Special:Statistics|16&nbsp;913]] | [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kus:Special:ListUsers|1&nbsp;147]] | [[:kus:Special:ActiveUsers|10]] | [[:kus:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 303 | [[{{#language:rsk|ast}}]] | {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}} | <code>[[:rsk:|rsk]]</code> | [[:rsk:Special:Statistics|1&nbsp;314]] | [[:rsk:Special:Statistics|2&nbsp;874]] | [[:rsk:Special:Statistics|19&nbsp;092]] | [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rsk:Special:ListUsers|2&nbsp;146]] | [[:rsk:Special:ActiveUsers|27]] | [[:rsk:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 304 | [[Idioma tahitianu|Tahitianu]] | reo tahiti | <code>[[:ty:|ty]]</code> | [[:ty:Special:Statistics|1&nbsp;250]] | [[:ty:Special:Statistics|3&nbsp;073]] | [[:ty:Special:Statistics|54&nbsp;166]] | [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ty:Special:ListUsers|8&nbsp;671]] | [[:ty:Special:ActiveUsers|15]] | [[:ty:Special:ListFiles|0]] | 37 |- | 305 | [[{{#language:syl|ast}}]] | {{lang|syl|{{#language:syl}}}} | <code>[[:syl:|syl]]</code> | [[:syl:Special:Statistics|1&nbsp;222]] | [[:syl:Special:Statistics|6&nbsp;498]] | [[:syl:Special:Statistics|30&nbsp;412]] | [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:syl:Special:ListUsers|1&nbsp;752]] | [[:syl:Special:ActiveUsers|14]] | [[:syl:Special:ListFiles|0]] | 87 |- | 306 | [[{{#language:btm|ast}}]] | {{lang|btm|{{#language:btm}}}} | <code>[[:btm:|btm]]</code> | [[:btm:Special:Statistics|1&nbsp;219]] | [[:btm:Special:Statistics|2&nbsp;742]] | [[:btm:Special:Statistics|12&nbsp;333]] | [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:btm:Special:ListUsers|1&nbsp;556]] | [[:btm:Special:ActiveUsers|11]] | [[:btm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 307 | [[Idioma samoanu|Samoanu]] | Gagana Samoa | <code>[[:sm:|sm]]</code> | [[:sm:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:sm:Special:Statistics|6&nbsp;249]] | [[:sm:Special:Statistics|48&nbsp;151]] | [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sm:Special:ListUsers|12&nbsp;184]] | [[:sm:Special:ActiveUsers|15]] | [[:sm:Special:ListFiles|0]] | 136 |- | 308 | [[seediq]] | seediq | <code>[[:trv:|trv]]</code> | [[:trv:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:trv:Special:Statistics|2&nbsp;215]] | [[:trv:Special:Statistics|104&nbsp;160]] | [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:trv:Special:ListUsers|2&nbsp;980]] | [[:trv:Special:ActiveUsers|8]] | [[:trv:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 309 | [[{{#language:igl|ast}}]] | {{lang|igl|{{#language:igl}}}} | <code>[[:igl:|igl]]</code> | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;196]] | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;640]] | [[:igl:Special:Statistics|36&nbsp;077]] | [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:igl:Special:ListUsers|1&nbsp;407]] | [[:igl:Special:ActiveUsers|16]] | [[:igl:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 310 | [[{{#language:rki|ast}}]] | {{lang|rki|{{#language:rki}}}} | <code>[[:rki:|rki]]</code> | [[:rki:Special:Statistics|1&nbsp;185]] | [[:rki:Special:Statistics|4&nbsp;002]] | [[:rki:Special:Statistics|17&nbsp;943]] | [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rki:Special:ListUsers|1&nbsp;074]] | [[:rki:Special:ActiveUsers|13]] | [[:rki:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 311 | [[Idioma suazi|Suazi]] | SiSwati | <code>[[:ss:|ss]]</code> | [[:ss:Special:Statistics|1&nbsp;152]] | [[:ss:Special:Statistics|3&nbsp;489]] | [[:ss:Special:Statistics|42&nbsp;454]] | [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ss:Special:ListUsers|10&nbsp;298]] | [[:ss:Special:ActiveUsers|14]] | [[:ss:Special:ListFiles|0]] | 50 |- | 312 | [[amis]] | Pangcah / 'Amis | <code>[[:ami:|ami]]</code> | [[:ami:Special:Statistics|1&nbsp;149]] | [[:ami:Special:Statistics|2&nbsp;301]] | [[:ami:Special:Statistics|49&nbsp;003]] | [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ami:Special:ListUsers|3&nbsp;656]] | [[:ami:Special:ActiveUsers|20]] | [[:ami:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 313 | [[:en:Latgalian]] | latgaļu | <code>[[:ltg:|ltg]]</code> | [[:ltg:Special:Statistics|1&nbsp;139]] | [[:ltg:Special:Statistics|3&nbsp;267]] | [[:ltg:Special:Statistics|37&nbsp;711]] | [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ltg:Special:ListUsers|8&nbsp;729]] | [[:ltg:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ltg:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 314 | [[Sranan]] | Sranantongo | <code>[[:srn:|srn]]</code> | [[:srn:Special:Statistics|1&nbsp;129]] | [[:srn:Special:Statistics|2&nbsp;734]] | [[:srn:Special:Statistics|40&nbsp;051]] | [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:srn:Special:ListUsers|8&nbsp;980]] | [[:srn:Special:ActiveUsers|10]] | [[:srn:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 315 | [[Idioma chichewa|Chichewa]] | Chi-Chewa | <code>[[:ny:|ny]]</code> | [[:ny:Special:Statistics|1&nbsp;117]] | [[:ny:Special:Statistics|5&nbsp;400]] | [[:ny:Special:Statistics|48&nbsp;429]] | [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ny:Special:ListUsers|12&nbsp;743]] | [[:ny:Special:ActiveUsers|18]] | [[:ny:Special:ListFiles|0]] | 132 |- | 316 | [[idioma altái|altái]] | алтай тил | <code>[[:alt:|alt]]</code> | [[:alt:Special:Statistics|1&nbsp;110]] | [[:alt:Special:Statistics|7&nbsp;221]] | [[:alt:Special:Statistics|48&nbsp;935]] | [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:alt:Special:ListUsers|4&nbsp;552]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|18]] | [[:alt:Special:ListFiles|0]] | 205 |- | 317 | [[Idioma tsonga|Tsonga]] | Xitsonga | <code>[[:ts:|ts]]</code> | [[:ts:Special:Statistics|1&nbsp;084]] | [[:ts:Special:Statistics|4&nbsp;559]] | [[:ts:Special:Statistics|41&nbsp;593]] | [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ts:Special:ListUsers|12&nbsp;703]] | [[:ts:Special:ActiveUsers|23]] | [[:ts:Special:ListFiles|0]] | 94 |- | 318 | [[Lak]] | лакку | <code>[[:lbe:|lbe]]</code> | [[:lbe:Special:Statistics|1&nbsp;078]] | [[:lbe:Special:Statistics|16&nbsp;165]] | [[:lbe:Special:Statistics|55&nbsp;134]] | [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:lbe:Special:ListUsers|9&nbsp;721]] | [[:lbe:Special:ActiveUsers|12]] | [[:lbe:Special:ListFiles|0]] | 668 |- | 319 | [[Criollu guyanés francés]] | Kriyòl Gwiyannen | <code>[[:gcr:|gcr]]</code> | [[:gcr:Special:Statistics|1&nbsp;076]] | [[:gcr:Special:Statistics|2&nbsp;674]] | [[:gcr:Special:Statistics|17&nbsp;686]] | [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gcr:Special:ListUsers|4&nbsp;396]] | [[:gcr:Special:ActiveUsers|15]] | [[:gcr:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 320 | [[Idioma góticu|Góticu]] | 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 | <code>[[:got:|got]]</code> | [[:got:Special:Statistics|1&nbsp;013]] | [[:got:Special:Statistics|4&nbsp;025]] | [[:got:Special:Statistics|48&nbsp;849]] | [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:got:Special:ListUsers|22&nbsp;888]] | [[:got:Special:ActiveUsers|24]] | [[:got:Special:ListFiles|0]] | 107 |- | 321 | [[Cheroqui]] | ᏣᎳᎩ | <code>[[:chr:|chr]]</code> | [[:chr:Special:Statistics|998]] | [[:chr:Special:Statistics|4&nbsp;030]] | [[:chr:Special:Statistics|51&nbsp;633]] | [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chr:Special:ListUsers|31&nbsp;267]] | [[:chr:Special:ActiveUsers|31]] | [[:chr:Special:ListFiles|0]] | 118 |- | 322 | [[Idioma vienda|Vienda]] | Tshivenda | <code>[[:ve:|ve]]</code> | [[:ve:Special:Statistics|894]] | [[:ve:Special:Statistics|2&nbsp;640]] | [[:ve:Special:Statistics|22&nbsp;387]] | [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ve:Special:ListUsers|9&nbsp;498]] | [[:ve:Special:ActiveUsers|16]] | [[:ve:Special:ListFiles|0]] | 32 |- | 323 | [[Idioma bambara|Bambara]] | bamanankan | <code>[[:bm:|bm]]</code> | [[:bm:Special:Statistics|889]] | [[:bm:Special:Statistics|3&nbsp;229]] | [[:bm:Special:Statistics|42&nbsp;182]] | [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bm:Special:ListUsers|12&nbsp;731]] | [[:bm:Special:ActiveUsers|18]] | [[:bm:Special:ListFiles|0]] | 91 |- | 324 | [[{{#language:nup|ast}}]] | {{lang|nup|{{#language:nup}}}} | <code>[[:nup:|nup]]</code> | [[:nup:Special:Statistics|852]] | [[:nup:Special:Statistics|1&nbsp;607]] | [[:nup:Special:Statistics|20&nbsp;459]] | [[:nup:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nup:Special:ListUsers|1&nbsp;178]] | [[:nup:Special:ActiveUsers|29]] | [[:nup:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 325 | [[Romanín]] | Romani | <code>[[:rmy:|rmy]]</code> | [[:rmy:Special:Statistics|757]] | [[:rmy:Special:Statistics|2&nbsp;853]] | [[:rmy:Special:Statistics|57&nbsp;292]] | [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rmy:Special:ListUsers|19&nbsp;598]] | [[:rmy:Special:ActiveUsers|17]] | [[:rmy:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 326 | [[Kirundi]] | Kirundi | <code>[[:rn:|rn]]</code> | [[:rn:Special:Statistics|707]] | [[:rn:Special:Statistics|2&nbsp;675]] | [[:rn:Special:Statistics|26&nbsp;938]] | [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rn:Special:ListUsers|11&nbsp;381]] | [[:rn:Special:ActiveUsers|19]] | [[:rn:Special:ListFiles|0]] | 78 |- | 327 | [[wayú]] | wayuunaiki | <code>[[:guc:|guc]]</code> | [[:guc:Special:Statistics|702]] | [[:guc:Special:Statistics|1&nbsp;388]] | [[:guc:Special:Statistics|18&nbsp;447]] | [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:guc:Special:ListUsers|2&nbsp;748]] | [[:guc:Special:ActiveUsers|27]] | [[:guc:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 328 | [[Idioma adigué|Adigué]] | адыгабзэ | <code>[[:ady:|ady]]</code> | [[:ady:Special:Statistics|643]] | [[:ady:Special:Statistics|4&nbsp;972]] | [[:ady:Special:Statistics|17&nbsp;082]] | [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ady:Special:ListUsers|10&nbsp;427]] | [[:ady:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ady:Special:ListFiles|0]] | 156 |- | 329 | [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]] | Iñupiak | <code>[[:ik:|ik]]</code> | [[:ik:Special:Statistics|595]] | [[:ik:Special:Statistics|2&nbsp;679]] | [[:ik:Special:Statistics|40&nbsp;505]] | [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ik:Special:ListUsers|10&nbsp;355]] | [[:ik:Special:ActiveUsers|10]] | [[:ik:Special:ListFiles|0]] | 185 |- | 330 | [[Idioma chamorru|Chamorru]] | Chamoru | <code>[[:ch:|ch]]</code> | [[:ch:Special:Statistics|561]] | [[:ch:Special:Statistics|2&nbsp;578]] | [[:ch:Special:Statistics|24&nbsp;616]] | [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ch:Special:ListUsers|18&nbsp;422]] | [[:ch:Special:ActiveUsers|20]] | [[:ch:Special:ListFiles|0]] | 123 |- | 331 | [[:en:Pontic|Pontic]] | Ποντιακά | <code>[[:pnt:|pnt]]</code> | [[:pnt:Special:Statistics|542]] | [[:pnt:Special:Statistics|2&nbsp;476]] | [[:pnt:Special:Statistics|37&nbsp;387]] | [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pnt:Special:ListUsers|12&nbsp;584]] | [[:pnt:Special:ActiveUsers|16]] | [[:pnt:Special:ListFiles|0]] | 192 |- | 332 | [[{{#language:tdd|ast}}]] | {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}} | <code>[[:tdd:|tdd]]</code> | [[:tdd:Special:Statistics|449]] | [[:tdd:Special:Statistics|2&nbsp;423]] | [[:tdd:Special:Statistics|7&nbsp;620]] | [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tdd:Special:ListUsers|1&nbsp;139]] | [[:tdd:Special:ActiveUsers|9]] | [[:tdd:Special:ListFiles|0]] | 61 |- | 333 | [[{{#language:ann|ast}}]] | {{lang|ann|{{#language:ann}}}} | <code>[[:ann:|ann]]</code> | [[:ann:Special:Statistics|435]] | [[:ann:Special:Statistics|936]] | [[:ann:Special:Statistics|5&nbsp;021]] | [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ann:Special:ListUsers|1&nbsp;284]] | [[:ann:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ann:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 334 | [[Llingües inuit|Inuit]] | ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut | <code>[[:iu:|iu]]</code> | [[:iu:Special:Statistics|433]] | [[:iu:Special:Statistics|3&nbsp;016]] | [[:iu:Special:Statistics|48&nbsp;841]] | [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iu:Special:ListUsers|43&nbsp;315]] | [[:iu:Special:ActiveUsers|28]] | [[:iu:Special:ListFiles|0]] | 576 |- | 335 | [[Idioma dzongkha|Dzongkha]] | ཇོང་ཁ | <code>[[:dz:|dz]]</code> | [[:dz:Special:Statistics|383]] | [[:dz:Special:Statistics|5&nbsp;781]] | [[:dz:Special:Statistics|39&nbsp;738]] | [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dz:Special:ListUsers|13&nbsp;391]] | [[:dz:Special:ActiveUsers|23]] | [[:dz:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;365 |- | 336 | [[paiwan]] | pinayuanan | <code>[[:pwn:|pwn]]</code> | [[:pwn:Special:Statistics|377]] | [[:pwn:Special:Statistics|638]] | [[:pwn:Special:Statistics|13&nbsp;040]] | [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pwn:Special:ListUsers|2&nbsp;658]] | [[:pwn:Special:ActiveUsers|3]] | [[:pwn:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 337 | [[Sangu]] | Sängö | <code>[[:sg:|sg]]</code> | [[:sg:Special:Statistics|374]] | [[:sg:Special:Statistics|1&nbsp;960]] | [[:sg:Special:Statistics|21&nbsp;764]] | [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sg:Special:ListUsers|7&nbsp;859]] | [[:sg:Special:ActiveUsers|15]] | [[:sg:Special:ListFiles|0]] | 200 |- | 338 | [[Idioma tigriña|Tigriña]] | ትግርኛ | <code>[[:ti:|ti]]</code> | [[:ti:Special:Statistics|364]] | [[:ti:Special:Statistics|3&nbsp;064]] | [[:ti:Special:Statistics|25&nbsp;928]] | [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ti:Special:ListUsers|11&nbsp;410]] | [[:ti:Special:ActiveUsers|10]] | [[:ti:Special:ListFiles|0]] | 466 |- | 339 | [[Idioma dinka|Dinka]] | Thuɔŋjäŋ | <code>[[:din:|din]]</code> | [[:din:Special:Statistics|325]] | [[:din:Special:Statistics|1&nbsp;067]] | [[:din:Special:Statistics|9&nbsp;284]] | [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:din:Special:ListUsers|7&nbsp;676]] | [[:din:Special:ActiveUsers|14]] | [[:din:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 340 | [[{{#language:nr|ast}}]] | {{lang|nr|{{#language:nr}}}} | <code>[[:nr:|nr]]</code> | [[:nr:Special:Statistics|321]] | [[:nr:Special:Statistics|1&nbsp;025]] | [[:nr:Special:Statistics|6&nbsp;429]] | [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:nr:Special:ListUsers|1&nbsp;526]] | [[:nr:Special:ActiveUsers|11]] | [[:nr:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 341 | [[Pali]] | पालि | <code>[[:pi:|pi]]</code> | [[:pi:Special:Statistics|302]] | [[:pi:Special:Statistics|1&nbsp;827]] | [[:pi:Special:Statistics|103&nbsp;480]] | [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pi:Special:ListUsers|8&nbsp;491]] | [[:pi:Special:ActiveUsers|13]] | [[:pi:Special:ListFiles|1]] | 1&nbsp;444 |- | 342 | [[{{#language:kaj|ast}}]] | {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}} | <code>[[:kaj:|kaj]]</code> | [[:kaj:Special:Statistics|259]] | [[:kaj:Special:Statistics|1&nbsp;154]] | [[:kaj:Special:Statistics|24&nbsp;164]] | [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kaj:Special:ListUsers|539]] | [[:kaj:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kaj:Special:ListFiles|0]] | 250 |- | 343 | [[{{#language:ppl|ast}}]] | {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}} | <code>[[:ppl:|ppl]]</code> | [[:ppl:Special:Statistics|248]] | [[:ppl:Special:Statistics|1&nbsp;272]] | [[:ppl:Special:Statistics|9&nbsp;760]] | [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ppl:Special:ListUsers|571]] | [[:ppl:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ppl:Special:ListFiles|0]] | 131 |- | 344 | [[{{#language:bdr|ast}}]] | {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}} | <code>[[:bdr:|bdr]]</code> | [[:bdr:Special:Statistics|240]] | [[:bdr:Special:Statistics|1&nbsp;359]] | [[:bdr:Special:Statistics|5&nbsp;740]] | [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bdr:Special:ListUsers|1&nbsp;497]] | [[:bdr:Special:ActiveUsers|12]] | [[:bdr:Special:ListFiles|0]] | 92 |- | 345 | [[{{#language:tig|ast}}]] | {{lang|tig|{{#language:tig}}}} | <code>[[:tig:|tig]]</code> | [[:tig:Special:Statistics|62]] | [[:tig:Special:Statistics|500]] | [[:tig:Special:Statistics|6&nbsp;771]] | [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tig:Special:ListUsers|1&nbsp;689]] | [[:tig:Special:ActiveUsers|11]] | [[:tig:Special:ListFiles|0]] | 676 |- | 346 | [[Idioma ndonga|Ndonga]] | Oshiwambo | <code>[[:ng:|ng]]</code> | [[:ng:Special:Statistics|8]] | [[:ng:Special:Statistics|443]] | [[:ng:Special:Statistics|5&nbsp;930]] | [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ng:Special:ListUsers|2&nbsp;498]] | [[:ng:Special:ActiveUsers|0]] | [[:ng:Special:ListFiles|0]] | 39&nbsp;578 |- | 347 | [[Choctaw]] | Choctaw | <code>[[:cho:|cho]]</code> | [[:cho:Special:Statistics|6]] | [[:cho:Special:Statistics|202]] | [[:cho:Special:Statistics|4&nbsp;223]] | [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cho:Special:ListUsers|1&nbsp;946]] | [[:cho:Special:ActiveUsers|1]] | [[:cho:Special:ListFiles|0]] | 22&nbsp;309 |- | 348 | [[Marshallés]] | Ebon | <code>[[:mh:|mh]]</code> | [[:mh:Special:Statistics|4]] | [[:mh:Special:Statistics|207]] | [[:mh:Special:Statistics|4&nbsp;215]] | [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mh:Special:ListUsers|2&nbsp;252]] | [[:mh:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mh:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;444 |- | 349 | [[Kwanyama]] | Kwanyama | <code>[[:kj:|kj]]</code> | [[:kj:Special:Statistics|4]] | [[:kj:Special:Statistics|115]] | [[:kj:Special:Statistics|3&nbsp;551]] | [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kj:Special:ListUsers|1&nbsp;445]] | [[:kj:Special:ActiveUsers|0]] | [[:kj:Special:ListFiles|0]] | 23&nbsp;778 |- | 350 | [[Llingües yi|Yi]] | ꆇꉙ | <code>[[:ii:|ii]]</code> | [[:ii:Special:Statistics|3]] | [[:ii:Special:Statistics|188]] | [[:ii:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ii:Special:ListUsers|2&nbsp;158]] | [[:ii:Special:ActiveUsers|1]] | [[:ii:Special:ListFiles|0]] | 235&nbsp;792 |- | 351 | [[Hiri motu]] | Hiri Motu | <code>[[:ho:|ho]]</code> | [[:ho:Special:Statistics|3]] | [[:ho:Special:Statistics|130]] | [[:ho:Special:Statistics|3&nbsp;789]] | [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ho:Special:ListUsers|1&nbsp;752]] | [[:ho:Special:ActiveUsers|1]] | [[:ho:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;233 |- | 352 | [[Lorí del norte]] | لۊری شومالی | <code>[[:lrc:|lrc]]</code> | [[:lrc:Special:Statistics|1]] | [[:lrc:Special:Statistics|240]] | [[:lrc:Special:Statistics|140&nbsp;074]] | [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lrc:Special:ListUsers|5&nbsp;177]] | [[:lrc:Special:ActiveUsers|1]] | [[:lrc:Special:ListFiles|0]] | 33&nbsp;338&nbsp;196 |- | 353 | [[:en:Muscogee|Muscogee]] | Mvskoke | <code>[[:mus:|mus]]</code> | [[:mus:Special:Statistics|1]] | [[:mus:Special:Statistics|116]] | [[:mus:Special:Statistics|3&nbsp;606]] | [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mus:Special:ListUsers|2&nbsp;488]] | [[:mus:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mus:Special:ListFiles|0]] | 411&nbsp;115 |- | 354 | [[Idioma nauruanu|Nauruanu]] | Dorerin Naoero | <code>[[:na:|na]]</code> | [[:na:Special:Statistics|0]] | [[:na:Special:Statistics|1&nbsp;813]] | [[:na:Special:Statistics|90&nbsp;007]] | [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:na:Special:ListUsers|12&nbsp;247]] | [[:na:Special:ActiveUsers|1]] | [[:na:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 355 | [[Llingua Akán|Akan]] | Akan | <code>[[:ak:|ak]]</code> | [[:ak:Special:Statistics|0]] | [[:ak:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:ak:Special:Statistics|29&nbsp;897]] | [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ak:Special:ListUsers|13&nbsp;931]] | [[:ak:Special:ActiveUsers|2]] | [[:ak:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 356 | [[Groenlandés]] | kalaallisut | <code>[[:kl:|kl]]</code> | [[:kl:Special:Statistics|0]] | [[:kl:Special:Statistics|1&nbsp;293]] | [[:kl:Special:Statistics|76&nbsp;457]] | [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kl:Special:ListUsers|15&nbsp;638]] | [[:kl:Special:ActiveUsers|5]] | [[:kl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 357 | [[Idioma cree|Cree]] | Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ | <code>[[:cr:|cr]]</code> | [[:cr:Special:Statistics|0]] | [[:cr:Special:Statistics|1&nbsp;273]] | [[:cr:Special:Statistics|41&nbsp;048]] | [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cr:Special:ListUsers|22&nbsp;648]] | [[:cr:Special:ActiveUsers|7]] | [[:cr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 358 | [[:en:Norfolk|Norfolk]] | Norfuk / Pitkern | <code>[[:pih:|pih]]</code> | [[:pih:Special:Statistics|0]] | [[:pih:Special:Statistics|1&nbsp;046]] | [[:pih:Special:Statistics|45&nbsp;580]] | [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pih:Special:ListUsers|13&nbsp;015]] | [[:pih:Special:ActiveUsers|2]] | [[:pih:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 359 | [[Idioma afar|Afar]] | Qafár af | <code>[[:aa:|aa]]</code> | [[:aa:Special:Statistics|0]] | [[:aa:Special:Statistics|508]] | [[:aa:Special:Statistics|4&nbsp;694]] | [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:aa:Special:ListUsers|4&nbsp;388]] | [[:aa:Special:ActiveUsers|1]] | [[:aa:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 360 | [[Idioma hereru|Hereru]] | Otsiherero | <code>[[:hz:|hz]]</code> | [[:hz:Special:Statistics|0]] | [[:hz:Special:Statistics|176]] | [[:hz:Special:Statistics|4&nbsp;486]] | [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hz:Special:ListUsers|3&nbsp;868]] | [[:hz:Special:ActiveUsers|1]] | [[:hz:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 361 | [[Idioma kanuri|Kanuri]] | Kanuri | <code>[[:kr:|kr]]</code> | [[:kr:Special:Statistics|0]] | [[:kr:Special:Statistics|163]] | [[:kr:Special:Statistics|4&nbsp;644]] | [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kr:Special:ListUsers|5&nbsp;737]] | [[:kr:Special:ActiveUsers|1]] | [[:kr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- class="sortbottom" !Total ! ! ! ! 66715097 ! 266422593 ! 3875528590 ! 3369<ref name="repes">Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.</ref> ! 130082978 ! 628007 ! 2905959 ! 130 |} <!-- bot table end --> == Ver tamién == * [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]] * Wikipedia:Llista completa de Wikipedies * [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedies| ]] [[Categoría:Llistes]] k5iwy1pryu1wza4e731yyiia8eqxkfv 0 88909 4496485 4399708 2026-05-26T07:26:44Z Limotecariu 735 4496485 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} La pallabra '''yanqui'''<ref>{{DALLA|yanqui}}</ref> designa a lo rellacionao con [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] en dellos países d'[[América Llatina]] y [[España]]. Orixinalmente referíase a los qu'habitaron la colonia de [[Nueva Inglaterra]], al nordeste d'esi país. == Etimoloxía == El términu aniciar escontra la metá del [[sieglu XVII]] por cuenta del neerlandeses qu'abondaben na [[Nueva Inglaterra]] (parte d'esta rexón fuera Nuevos Países Baxos), munchos de los cualos llamábense "Jan" (Juan en neerlandés, pronunciáu "Jan o Ian" y asina, del llamatu “ianke” (Juanito), anicióse'l términu inglés ''yankee'' (pronunciáu /'yanki/). Otros autores, como [[Robert Graves]], suxeren que ''ianki'' yera un vocablu comanche que significaba ‘cobarde’, anque depués los norteamericanos apoderar d'esa pallabra porque-yos gustaba'l soníu de la mesma. Mientres la llamada [[Guerra de Secesión]] (1861-1865), el vocablu fíxose bien popular na excolonia británica. Pa los confederaos, los ''yankees'' yeren los soldaos y, polo xeneral, los residentes de los estaos del norte. == Usu del términu == En delles partes del mundu, particularmente nos países d'América Llatina y Asia Oriental, yanqui acomúñase dacuando col antiamericanismu y utilízase n'espresiones como "Yankee go home" o "lluchamos contra'l yanqui, enemigu de la humanidá". N'España, sicasí, al igual qu'en Gran Bretaña o n'otres árees onde se fala inglés, el términu úsase a cencielles pa referise a daquién de los EE.XX., yá sía familiar, chancia o despectivamente, ensin énfasis nesti últimu usu. Esto tamién puede ser el casu en munchos países d'América Llatina. Nel español de Venezuela ye frecuente la pallabra pitiyanqui, probablemente deriváu de pequeñu yankee o ''petit yanqui'', un términu despreciatible pa referise a los que profesen una almiración esaxerada y de cutiu risible pa cualquier cosa, dende los Estaos Xuníos. El xentiliciu norteamericanu», amás de usase pa los Estaos Xuníos<ref>{{DALLA|norteamericanu}}</ref>{{DCLL}}, refierse a tolos habitantes d'América del norte: [[Les Bermudes|bermudianos]], [[Groenlandia|groenlandeses]], canadianos, mexicanos y de [[Saint Pierre y Miquelon.]] El xentiliciu [[América|americanu»]], amás de usase pa los Estaos Xuníos{{cartafueyu|países|Nes espresiones ''Samoa Americana''|''Islles Vírxenes Americanes''}}{{DCLL}}, refierse a tolos habitantes del continente. * El xentiliciu yanqui, en castellanu, espardióse per [[España]] y per práuticamente toa [[América]] (escluyendo Canadá), pero ye especialmente intensu n'Arxentina, [[Colombia]], [[Cuba]], [[República Dominicana]], [[Ecuador]], [[Paraguái]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]] y como yá se mentó n'España. * En dellos países d'América utilízase tamién peyorativamente «gringo». * Nel [[Reinu Xuníu]], ''yankee'' utilízase abondo, [cita {{Ensin referencies}} dacuando embrivíu como yank. * N'inglés el primer rexistru de la pallabra ye'l cantar ''Yankee Doodle'', qu'escribieron los británicos pa burllase de los colonos nativos de la Nueva Inglaterra. Mientres la revolución de [[1776]] los norteamericanos sublevaos contra la metrópolis inglesa cantaben esti estereotipáu cantar casi como un himnu que los identificaba. * Los New York Yankees (equipu de béisbol de les Grandes Lligues de los Estaos Xuníos) popularizaron entá más el términu en tol mundu. Según el poeta d'Estaos Xuníos E. B. White (1899-1985):{{Cita|<div>Pa los estranxeros, un yanqui ye daquién d'Estaos Xuníos.</div><div>Pa los d'Estaos Xuníos, un yanqui ye un nortizu.</div><div>Pa un nortizu, un yanqui ye daquién del este.</div><div>Pa daquién del este, un yanqui ye daquién de Nueva Inglaterra.</div><div>Pa daquién de Nueva Inglaterra, un yanqui ye daquién de Vermont.</div><div>Y en Vermont, un yanqui ye daquién que come pastel pal almuerzu.</div>}} == Na cultura popular == * En [[Venezuela]] usa'l términu ''pitiyanqui'' ―que deriva de ''petty yankee'' (‘pequeñu yanqui’ n'inglés)― pa designar a los que profesen una almiración esaxerada y de cutiu risible polos Estaos Xuníos. Surdió alredor de 1941 na industria petrolera y repunxo actualidá n'años recién. * En [[Panamá]], la persona qu'almira Estaos Xuníos (proyanqui) ye conocíu como '''gringuero'''. * Una manera risondera de nomar a Estaos Xuníos ye Yanquilandia (‘la tierra de los yanquis’) o Gringolandia, que popularizáronse en películes, rutines risibles y na fala común a lo llargo d'América Llatina. * El ex-presidente de Venezuela, [[Hugo Chávez]], solía usar esti llamatu en dellos discursos y comúnmente nel programa ''Aló Presidente'', cuando critica les polítiques d'Estaos Xuníos. Coles mesmes, esti llamatu foi usáu por dellos gobernantes llatinoamericanos, como'l [[Bolivia|bolivianu]] [[Evo Morales]], l'ecuatorianu [[Rafael Correa]], el [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Daniel Ortega]] y los hermanos cubanos [[Fidel Castro|Fidel]] y [[Raúl Castro]], ente otros. * En [[Cuba]] suelse utilizar la pallabra yanqui" sobremanera nel discursu oficial y con un sentíu les más de les vegaes negativu, ente que la pallabra "yuma" tien una alta frecuencia d'usu na fala como xentiliciu apreciativo, o como nome del país (la [[Yuma]] / el Yuma). Nun se conoz l'orixe d'esti usu. Tamién s'utilizó enforma la pallabra gringo, pero foi quedando tras. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Yankis]], la película. * [[Yankees Go Home (Cantar de Mägo de Oz)]]. * [[Yankee Doodle]]. * [[Yanquis de Nueva York]]. * [[Gringo]]. * [[WASP (etnografía)|WASP]] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/http://www.elcastellano.org/pallabra.php?q=yanqui Yanqui] nel castellán.org. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Terminoloxía]] s8teffrdv8u8v6z9nbw4v7ngujoso35 0 88954 4496437 4419231 2026-05-26T06:40:06Z Limotecariu 735 4496437 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} [[Ficheru:Cruces_Lomas_del_Poleo.jpg|miniaturadeimagen|300x300px|Cruces en Llombes del Poléu (Ciudad Juárez, [[Méxicu]]) nel llugar onde fueron atopaos 8 cuerpos de muyeres en [[1996]].]] '''Feminicidiu''' o femicidiu ye un crime d'odiu, que consiste nel asesinatu d'una muyer pol fechu de ser [[Muyer|muyer.]] El [[día internacional contra el Femicidiu]] ye [[3 d'agostu]]. El conceutu define un actu de máxima gravedá, nun contestu cultural ya institucional de discriminación y violencia de xéneru, que suel ser acompañáu por un conxuntu d'aiciones d'estrema violencia y conteníu deshumanizante, como tortures, mutilaciones, quemadures, asañamientu y violencia sexual, contra les muyeres y neñes víctimes del mesmu. Diana Russell, promotora inicial del conceutu, definir como «l'asesinatu de muyeres por homes motiváu pol odiu, despreciu, prestar o sentíu de posesión escontra les muyeres».<ref name="Russell-Caputi">{{cita publicación |url=http://www.unc.edu/~kleinman/handouts/Femicide.pdf|publicación=Ms.|volumen=1 |númberu=2 |títulu=Femicide: speaking the unspeakable |apellíu=Caputi |nome=Jane|apellíu2=Russell|nome2=Diana |añu=setiembre-ochobre de 1990 |páxinas=34-37|issn=0047-8318}}</ref> Dellos países haber incluyíu como [[delitu]] nes sos llexislaciones penales, con variaciones nel tipu penal. l términu ''femicide'' rexistra esporádicos antecedentes d'usu nel idioma inglés dende empiezos del sieglu XIX, pero empezó a espublizase desque Diana Russell utilizar en 1976 ante'l Tribunal Internacional de los Crímenes contra la Muyer, y sobremanera desque instalara'l conceutu con dos tales publicaciones realizaes en 1990 y 1992.<ref name="Cladem-173">{{cita web |url=http://cdd.emakumeak.org/ficheros/0000/0299/INVESTIGACIÓN_FEMINICIDIO.pdf|autor=Cladem |añu=2007 |títulu=Investigación feminicidio. Monitoreo sobre femicidio/feminicidio en El Salvador, Guatemala, Honduras, Méxicu, Nicaragua y Panamá|editorial=Cladem, Ministerio de Trabajo y Asuntos Sociales de España |páxina=173}}</ref><ref name="Russell-Radford-Prefacio-xiv">{{cita llibru |títulu=Femicide: the politics of woman killing|nome-editor=Jill|apellíu-editor=Radford|nome-editor2=Diana|apellíu-editor2=Russell |añu=1992|editorial=Twayne Publishers y Maxwell Macmillan Canada|ubicación=Nueva York y Ontario|isbn=0-8057-9028-4|capítulu=prefacio |páxinas=xiv}}</ref><ref name="Russell-Caputi"/><ref name="Russell-Radford">{{cita llibru |títulu=Femicide: the politics of woman killing|nome-editor=Jill|apellíu-editor=Radford|nome-editor2=Diana|apellíu-editor2=Russell |añu=1992|editorial=Twayne Publishers y Maxwell Macmillan Canada|ubicación=Nueva York y Ontario|isbn=0-8057-9028-4}}</ref><ref name="MESECVI">{{cita web |url=https://www.oas.org/es/mesecvi/docs/DeclaracionFemicidio-ES.pdf|autor=Comité de Expertas del Mecanismo de Seguimiento de la Convención de Belém do Pará (MESECVI)|fecha=15 d'agostu de 2008 |títulu=Declaración sobre el femicidio|editorial=Organización de Estados Americanos}}</ref> La introducción a la llingua asturiana se fai a partir de la década de 2000<ref name="Cladem-178-179">{{cita web |url=http://cdd.emakumeak.org/ficheros/0000/0299/INVESTIGACIÓN_FEMINICIDIO.pdf|autor=Cladem |añu=2007 |títulu=Investigación feminicidio. Monitoreo sobre femicidio/feminicidio en El Salvador, Guatemala, Honduras, Méxicu, Nicaragua y Panamá|editorial=Cladem, Ministerio de Trabajo y Asuntos Sociales de España |páxinas=178-179}}</ref> El términu '''feminicidio''' ye d'usu mayoritariu y ta reconocíu pol ''Diccionario de la lengua española'', pero en dellos casos utiliza'l términu femicidio, con un significáu sinónimu. Delles persones sicasí faen una distinción ente femicidio y feminicidio, espresando col primeru l'asesinatu d'una muyer pol fechu de ser muyer, y col segundu, el conxuntu de femicidios nuna situación d'absoluta o patente inactividá de los Estaos pa la persecución y evitación de tales crímenes». == Orixe del conceutu == El primer usu detectáu de la pallabra inglesa ''femicide'' ye'l que realizara en 1801 l'escritor John Corry, nel llibru ''A satirical view of London at the commencement of the nineteenth century'' (Una visión satírica de Londres al empezar el sieglu diecinueve). Corry utiliza'l términu, non pa referise a un asesinatu, sinón pa referise a la seducción d'una muyer virxe per parte d'un home casáu, cola que caltién rellaciones sexuales. El párrafu nel qu'utiliza'l conceutu diz:{{Cita|This species of delinquency may be denominated ''femicide''; for the monster who betrays a credulous virgin, and consigns her to infamy, is in reality a most relentless murderer!<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=K50HAAAAQAAJ |títulu=A satirical view of London at the commencement of the nineteenth century, by an observer |nome=John |apellíu= Corry |añu=1801 |ubicación=Londres |páxina=60}}</ref>|Esta especie de delincuencia puede ser denominada feminicidio; porque la bisarma que traiciona a una crédula virxe, y someter a la infamia, ye en realidá un asesín despiadáu!}}Nes décades de 1970 y 1980 dellos investigadores [[Feminismu|feministes]] empezaron a aplicar la perspeutiva de xéneru na criminoloxía, especialmente nel homicidiu, detectando una gran cantidá d'asesinatos de muyeres, a manes d'homes, por motivos rellacionaos cola dominación de xéneru, que dieron llugar a la publicación de llibros como Crimes against women: the proceedings of the International Tribunal (1982) de Diana Russell y Nicole Van de Ven, Gendercide: the implications of sex selection (1985) de Mary Anne Warren, ''The age of sex crime'' (1987) de Jane Caputi, ''The lust to kill'' (1987) de Deborah Cameron y Elizabeth Frazer y Femicide: the politics of woman killing (1992) de Diana Russell y Jill Radford. Nel marcu d'eses investigaciones apaecieron dellos términos n'inglés pa designar el conceutu, como ''femicide'' y ''gendercide'', ente otros. D'esta miente el conceutu de feminicidio integrar al bagaxe teóricu [[Feminismu|feminista]]. La espresión ''femicide'' empezó a ser utilizada n'Asturianu na segunda metá de la decada de 2000, traducida dacuando como feminicidiu y dacuando como femicidiu.<ref name="CAWN">{{cita llibru |url=http://www.cawn.org/espanol/publicaciones/documentos/otras/Femicidio%20oficial.pdf |títulu=Situación y análisis del femicidio en la Región Centroamericana|editorial=Consejo Centroamericano de Procuradores en Derechos Humanos |añu=agostu de 2006}}</ref> En 1997 la investigadora mexicana Marcela Lagarde, pionera na aplicación del conceutu nes investigaciones n'español, refirióse estensamente al "feminicidio" nun artículu tituláu "Identidaes de xéneru y derechos humanos; la construcción de les humanes", onde diz:<ref name="Russell-1997">{{cita web |url=http://xxineru.webs.uvigo.es/profesorado/marcela_lagarde/construccion_humanas.pdf |apellíu=Lagarde |nome=Marcela|fecha=7 y 8 d'agostu de 1997 |títulu=Identidades de género y derechos humanos; la construcción de las humanas|obra=VII Curso de Verano. Educación, Democracia y Nueva Ciudadanía|editorial=Universidad Autónoma de Aguascalientes}}</ref>{{Cita|Güei conceptualizamos la dominación agresiva y lacerante a les muyeres y llamar feminicidio, definíu por Radford y Russell (1994), como la política del estermín de les muyeres. Sicasí ye importante conceptualizar al feminicidio, de manera que tome tamién los procesos que conducen a esi estermín, y definilo como'l conxuntu d'aiciones que tienden a controlar y esaniciar a les muyeres al traviés de la medrana y del dañu, y obligales a sobrevivir na medrana y la inseguridá, amenaciaes y en condiciones humanes mínimes al nega-yos el prestu de les sos reivindicaciones vitales. La opresión de les muyeres tien una fonda marca feminicida<br /> <ref name="Russell-1997" />}}Otres de les pioneres, la investigadora costarricense Montserrat Sagot, publicó nel añu 2000 el llibru ''Femicidio en Costa Rica'', cola collaboración de la investigadora hispanu-costarricense Ana Carcedo.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carcedo |nome=Ana|apellíu2=Sagot|nome2=Montserrat |títulu=Femicidio en Costa Rica 1990-1999|editorial=Organización Panamericana de la Salud|ubicación=San José |añu=2000}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.radiofeminista.net/etabnov99.htm|apellíu=Anfossi|nome=Katerina|fecha=payares de 1999|títulu=Feminismo en Costa Rica. Entrevista a Montserrat Sagot|obra=Radio Feminista|ubicación=Costa Rica|nome2=Ana Elena|apellíu2=Obando|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160708193409/http://www.radiofeminista.net/etabnov99.htm|fechaarchivu=2016-07-08}}</ref> Esi mesmu añu la mexicana Julia Monárrez publicó l'artículu «La cultura del feminicidio en Ciudad Juárez, 1993-1999».<ref>{{cita publicación |url=http://www.redalyc.org/pdf/136/13602304.pdf |nome=Julia Estela |apellíu=Monárrez Fragoso |títulu=La cultura del feminicidio en Ciudad Juarez, 1993-1999|publicación=Frontera Norte|volumen=12 |númberu=23 |añu=xineru-xunu, 2000 |páxinas=87-117}}</ref> En 2001 el Centru de Encuentro Cultura y Muyer realizó n'Arxentina la campaña "Nin una muerte más" introduciendo'l conceutu de femicidio nesi país.<ref>{{cita web |url=http://www.cecym.org.ar/plants |títulu=Descripción Campañas|obra=Cecym|ubicación=Arxentina|cita=2001. NI UNA MUERTE MÁS. Esta campaña del año 2001... fue una de las primeras campañas que introdujo el concepto de femicidio, incluyéndolo como la forma más extrema de la violencia contra las mujeres.}}</ref> En 2002 la dominicana María Jesús Pola Zapico dio a publicidá l'estudiu ''Feminicidio en República Dominicana'', ente que l'arxentina Susana Cisneros dio a conocer un estudiu sobre "El femicidio na ciudá de La Plata, 1997-2001".<ref>{{cita llibru |url=https://es.scribd.com/doc/73832956/Feminicidio-Rep-Dom-Maria-Js-Pola-Zapico |nome=María Jesús |apellíu=Pola Zapico |títulu=Feminicidio. Monitoreo sobre feminicidio/femicidio en República Dominicana|ubicación=Santo Domingo|editorial=Cladem |añu=2006}}</ref><ref>{{cita web |url=http://agendadelasmujeres.com.ar/pdf/EL%20FEMICIDIO%20INTIMO%20EN%20LA%20CIUDAD%20DE%20LA%20PLATA.doc. |apellíu=Cisneros |nome=Susana Mariel |añu=2002 |títulu=El femicidio en la ciudad de La Plata, 1997-2001|obra=Adenda de las Mujeres}}</ref> En 2004 la panamiega Eyra Harbar publicó un artículu tituláu «Notes avera del femicidio», na Rede Nacional Contra la Violencia, y l'arxentina Moira Sotu publicó l'artículu «Bruxes, el gran femicidio», nel suplementu ''Les 12'' de Páxina/12.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-1045-2004-02-29.html |apellíu=Soto |nome=Moira|fecha=29 de febreru de 2004 |títulu=Brujas, el gran femicidio|obra=Página/12}}</ref> En 2000 el conceutu empieza a xeneralizase n'asturianu. Esi añu, la guatemaliana Ana Leticia Aguilar publicó ''Femicidio... la pena capital por ser muyer''; la nicaraguana Alma Chiara D'Ángelo publicó'l llibru Femicidio, forma estrema de violencia doméstica; Lagarde publicó ''Feminicidio'': xusticia y derechu; la bancada parllamentaria de la Unidá Revolucionaria Nacional Guatemaliana (URNG) publicó Femicidio en Guatemala: Crímenes contra la humanidá, y n'Arxentina Silvia Chejter editó'l llibru ''Femicidios ya impunidá'' con trabayos de #dellos investigadores.<ref>Chiara D'Ángelo, Alma (2005).</ref><ref>{{cita web |url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/25828.pdf |apellíu=Muralles Bautista |nome=Myra |añu=payares de 2005 |títulu=Femicidio en Guatemala: Crímenes contra la humanidad. Investigación preliminar|obra=CIDH|editorial=Unidad Revolucionaria Nacional Guatemaliana|ubicación=Guatemala}}</ref><ref>Chejter, Silvia; Barcaglione, Gabriela; Cisneros, Susana; Fontenla, Marta; Kohan, Jimena; Labrecque, Marie France; Pérez, Diego (2005).</ref> Tamién en 2005 Marcela Lagarde conoció a Diana Russell y ufiertóse a traducir al castellan el so llibru Femicide: the politics of woman killing, escritu con Jill Radford, alcordando ente dambes traducir la pallabra ''femicide'' como feminicidio.<ref name="DR-Origin">{{cita web |url=http://www.dianarussell.com/origin_of_femicide.html |apellíu=Russell |nome=Diana|fecha=avientu de 2011 |títulu=The origin and importance of the term femicide|obra=Páxina oficial de Diana Russell}}</ref><ref name="Lagarde-Russell-LaPolítica">{{cita llibru |títulu=Femicide: the politics of woman killing|título-trad=Feminicidio: la política del homicidio de mujeres|traductor=Marcela Lagarde|nome-editor=Jill|apellíu-editor=Radford|nome-editor2=Diana|apellíu-editor2=Russell|año-original=1992 |añu=2006|editorial=CEIIICH-UNAM, CEDSIFRMPJV, Cámara de Diputados de Méxicu|ubicación=Méxicu DF}}</ref> Magar ello, Lagarde sostuvo nel prólogu a la traducción del llibru, qu'amás del conceutu de feminicidio instaláu por Russell, tenía d'adoptase tamién el conceutu de femicidio, col fin d'acutar la noción de feminicidio pa los casos en qu'hubiera impunidá pa los perpetradores. Russell pela so parte espresó'l so desalcuerdu, tantu cola nueva definición del conceutu feminicidio realizáu por Lagarde, como pola duplicación feminicidio/femicidio, xeneradora de tracamundios y enfrentamientos. Finalmente, les pallabres feminicidio y femicidio terminaron predominando frente al términu genericidio.<ref>[https://web.archive.org/web/20170309024427/http://www.gendercide.org/what_is_gendercide.html Qué es un gendercidio] (''Genericidio: las implicaciones de la seleición por sexos'')</ref><ref>{{Cita web |url=http://www3.diputados.gob.mx/camara/content/download/6181/33002/file/QU%C3%89%20ES%20EL%20FEMINICIDIO.pdf |títulu=Qué es el feminicidio |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180228041638/http://www3.diputados.gob.mx/camara/content/download/6181/33002/file/QU%C3%89%20ES%20EL%20FEMINICIDIO.pdf |fechaarchivu=2018-02-28 }}</ref> La pallabra feminicidiu foi incluyida L'Academia de la Llingua Asturiana (ALLA) de 2015, definida como «asesinatu d'una muyer por razón del so sexu», definición que foi criticada por insuficiente. == Carauterístiques == El feminicidio o femicidio define un actu de violencia estrema contra les muyeres, nuna cultura patriarcal. Forma parte del conceutu más ampliu de violencia de xéneru nuna sociedá patriarcal. Los científicos sociales y les normes nacionales ya internacionales tienen considerables diferencies tantu na definición sociolóxica, como na definición xurídica del términu, diferencies que s'estienden a los conceutos venceyaos de xéneru y violencia de xéneru. El problema de definición del conceutu agravar pola dualidá feminicidio/femicidio, qu'en dellos casos considérense sinónimos y n'otros casos definen distintos actos y situaciones sociales. El conceutu instalar a partir de la [[década de 1990]] pa focalizar y estudiar una de les espresiones más estremes de la violencia de xéneru, como ye l'asesinatu de muyeres, revelando que se trata un mal global con mecanismos xeneralizaos d'impunidá, qu'algama proporciones epidémiques.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_7110000/7110200.stm|fecha=23 de payares de 2007 |títulu=Femicidio: un mal global}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.globalcitizen.org/en/content/growing-epidemic-of-femicide-and-impunity/ |apellíu=Medina |nome=Ari |fecha=5 de payares de 2015 |títulu=The growing epidemic of femicide and impunity |obra=Global Citizen |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170522122819/https://www.globalcitizen.org/en/content/growing-epidemic-of-femicide-and-impunity/ |fechaarchivu=2017-05-22 }}</ref> El feminicidio non se circunscribe puramente al actu homicida, sinón que s'estiende a un contestu más complexu qu'inclúi la trama social, política, cultural, institucional y económica que lo favorez, tapar y esplega los mecanismos por que quede impune (Monárrez, 2009). Apunta a faer visibles les rellaciones de poder d'una sociedá masculinizada, que por aciu estructura, propaganda, ritos, tradiciones y aiciones cotidianes, reproducen el sometimientu de les muyeres y establecen los mecanismos pa exercer la violencia de xéneru necesaria pa garantizar el so preservación. Pa [[Pierre Bourdieu]] (2000) actos como matar, violar y torturar, o'l deséu d'apoderar, esplotar y primir, vencéyense direutamente a la medrana de los homes de ser escluyíos del mundu de los homes. Nel mesmu sentíu Rita Segato —qu'inclúi nel feminicidio al asesinatu d'aquelles persones con cuerpos feminizados— punxo de manifiestu la rellación del femicidio cola masculinidad na sociedá patriarcal moderna, esplicando que se trata d'un títulu precariu que tien de ser permanentemente revalidáu por aciu actos de dominación, pa demostrar que cada home xunta y reproduz los valores de supremacía del xéneru masculín y la heteronormatividad, so pena d'esclusión del estatus viril, unviando al empar mensaxes de violencia ilimitada de tipu mafiosu a tola comunidá, que conformen una pedagoxía de la crueldá".<ref name="RS-Nuevas">Segato, Rita Laura (2014).</ref> Pa Lagarde (2006), «Nel marcu de la supremacía patriarcal de xéneru de los homes [...] como un mecanismu de control, suxeción, opresión, castigu y agresión dañible que de la mesma xenera poder pa los homes y les sos instituciones formales ya informales. La persistencia patriarcal nun puede sostenese ensin la violencia que güei denominamos de xéneru». Les muyeres ente los 15 y los 44 años tienen una mayor probabilidá de ser tullíes o asesinaes por homes que de morrer de cáncer, malaria, accidentes de tráficu o guerra combinaos. D'alcuerdu al Centru de Xinebra pal Control Democráticu de les Fuercies Armaes (DCAF) ente 113 y 200 millones de muyeres sumen demográficamente. Esta fienda ye la resultancia de diversos mecanismos: * Albuertu, de los fetos de neñes basáu nuna seleición apostada, tamién llamáu albuertu selectivu (facilitáu pol Diagnósticu prenatal del sexu). * Infanticidiu femenín naquellos países nos que se prefier a neños homes. * Falta de comida y atención médica, que s'esvia escontra los miembros masculinos de la familia. * Los llamaos «asesinatos d'honor» y les muertes de dote. * Tráficu de muyeres. * Violencia doméstica o de xéneru. * Por aciu la incineración del cuerpu. Esto implica que cada añu ente 1,5 y 3 millones de muyeres de toa edá son víctimes de la violencia de xéneru. La falta de cuidaos médicos implica'l fallecimientu de 600 000 muyeres al añu mientres el partu.<ref name="The Economist 24-11-2005">[http://www.economist.com/node/5220396 «No place for your daughters»].</ref> === Diferencies ente homicidiu y feminicidio === Isabel Claudia Martínez Álvarez sistematizó les diferencies ente l'homicidiu y el feminicidio.<ref>Martínez Álvarez, Isabel Claudia (xunetu de 2014).</ref> ; '''Homicidiu:''' * Esiste un bien xurídicu tuteláu, la vida. * Ye instantáneu, esto ye, son escepcionales les aiciones fora de tiempu a la comisión del delitu. * El suxetu pasivu nun riquir una calidá específica del suxetu activu o pasivu. * Nos casos específicos como homicidiu calificáu tiense que faer un analís de les calificatives, polo xeneral, alevosía, premeditación y ventaya, que contienen elementos suxetivos que queden a la interpretación del operador xurídicu que les interpretará. * Nel casu del homicidiu partir de la premisa de qu'ésti pue ser maldosu o culposo, esto ye, pártese de la voluntá del suxetu activu p'acreditar la conducta. ; '''Feminicidio:''' * Esisten diversos bienes xurídicos tutelaos: la vida, la dignidá, la integridá, ente otros. * El delitu configúrase una vegada que se quita de la vida a una muyer y actualízase una de les hipótesis que puede xenerase antes o dempués de la privación de la vida d'una muyer. * El suxetu pasivu tien como calidá específica'l fechu de ser muyer. Pa la acreditación de la hipótesis qu'acredita'l delitu nun se riquir de medios comisivos, pos les razones de xéneru nun son medios comisivos. * Ríquese la realización d'una o delles conductes, la última conducta puede ser la privación de la vida o viceversa. * Ye un delitu qu'en sí mesmu ye maldosu, esto ye poles conductes realizaes y polos bienes xurídicos tutelaos diversos. === Tipos de feminicidio === Ente los tipos de feminicidio, estrémase'l '''feminicidio íntimu''', que ye cometíu por una persona cola cual la víctima tenía o tuviera una rellación sentimental (maríu, exesposos, novios, amigos, etc.), del '''feminicidio non intimo''', que ye cometíu por una persona o un grupu de persones que nun tuvo nenguna rellación sentimental cola víctima, nin s'atopen xuníu a la mesma por un venceyu de parentescu. == Observatoriu mundial contra'l feminicidio == En setiembre de 2016 al términu de l'Asamblea Xeneral de la ONX, la so relatora pa la Muyer, Dubravka Simonovic, pidió formalmente l'establecimientu a nivel mundial, nacional y rexonal d'un observatoriu contra'l feminicidio y observatorios sobre la violencia contra la muyer” que yá propunxera'l 25 de payares de 2015. Simonovic recibió'l respaldu esplícitu a esta iniciativa del Comité pa la Eliminación de la Discriminación contra la Muyer (CEDAW), de la relatora especial sobre los derechos de les Muyeres de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), Margarette May Macaulay, de la so homóloga pa les muyeres n'África, Lucy Asuagbor, y d'otros organismos internacionales.<ref>Ayuso, Silvia (2016-11-25).</ref> === Bolivia === [[Evo Morales]], presidente de Bolivia promulgó'l [[9 de marzu]] de 2013 la llei 348 que castiga'l delitu de feminicidio d'hasta 30 años de prisión ensin derechu a indultu. La norma pretende acabar cola violencia machista y otorgar a la muyer una proteición integral. La llei #denominar Llei Integral pa Garantizar a les Muyeres una vida llibre de violencia.<ref>[https://www.publico.es/451902/bolivia-pena-el-feminicidio-con-30-anos-de-carcel «Bolivia pena el 'feminicidio' con 30 años de cárcel.»], 9 de marzu de 2013, ''[//es.wikipedia.org/wiki/Público_(España) Público]''.</ref> === Ecuador === En 2014, l'Asamblea Nacional del Ecuador dio'l vistu bonu al nuevu códigu penal denomináu Códigu Orgánicu Integral Penal, onde inclúi esti neoloxismu de la violencia escontra la muyer. "Artículu 141.- Feminicidio. La persona que como resultáu de rellaciones de poder manifestaes en #cualquier tipu de violencia de muerte a una muyer pol fechu de selo o pola so condición de xéneru, va ser sancionada con pena privativa de llibertá de ventidós a #ventiséis años." == Polémica sobre'l papel de los medios de comunicación == Ente dellos especialistes y periodistes alderícase si l'espardimientu mediáticu de los feminicidios produz un efeutu arimo como al igual que s'aldericó colos suicidios.[cita {{Ensin referencies}} En 2009 investigadores españoles Vives, Torrubiano y Álvarez defendieron la tesis de qu'esistía una rellación ente'l tipu d'espardimientu mediáticu y la violencia de xéneru, concluyendo que "la cobertoria periodística en TV de los femicidios íntimos –perpetaos pola pareya– puede amontar nun 42 per cientu la probabilidá de muertes por esta causa", ente que "les noticies sobre midíes pa encetar la violencia de xéneru paecen amosar un efeutu positivu qu'amenorga nun 10 per cientu la probabilidá de muerte por esa causa".<ref>Vives Cases, Carmen; Torrubiano-Domínguez, Jordi; Álvarez-Dardet, Carlos (2009).</ref> En 2015 la investigadora española Isabel Marzabal Manresa aseguró que s'amplía significativamente la probabilidá de que se produza un nuevu asesinatu de pareya nos diez díes siguientes a apaecer nos medios de comunicación la información d'otru o otros anteriores".<ref name="Marzábal">{{cita web |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/tesis?codigo=52625 |apellíu=Marzabal Manresa |nome=Isabel |añu=2015 |títulu=Los feminicidios de parejaefecto imitación y análisis criminológico de los 30 casos sentenciados por la Audiencia Provincial de Barcelona (2006-2011)}}</ref> La publicación de feminicidios, conclúi Marzábal, dexa a los potenciales victimarios aprender y asimilar la conducta de “matar a la so pareya o expareja”, de manera tal qu'en "una situación de tensión, pue que llévese a cabu'l fatal desenllaz", o debilitando "inhibiciones que, n'otres circunstancies, podríen torgar la comisión del asesinatu (por casu, el mieu a les consecuencies)". Marzábal Manresa concluyó tamién que'l 91,5 % de les noticies periodístiques nun informa sobre les consecuencies xudiciales del fechu; que la víctima suel ser más identificada que'l so agresor, incluyendo en munchos casos datos como la casa y el llugar de trabayu; que les noticies suelen incluyir datos morbosos qu'introducen tracamundiu na comprensión del fenómenu; que los medios suelen incluyir detalles atenuantes; que'l recursu de los medios a profesionales del Derechu amenorga considerablemente les imprecisiones y aumenta la comprensión del fechu. Marzábal llama tamién l'atención sobre l'efeutu narcotizante" y l'efeutu imitación" de los medios de comunicación en materia de violencia de xéneru. == Ver tamién == * [[Violencia de xéneru]] * [[Derechos humanos]] * [[Mujeres de Arena]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Violencia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hb6q5kqreeyw19m5xmn9gou70yi0pat 0 89693 4496553 4243406 2026-05-26T11:37:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496553 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} ''' Ripoll''' ye un [[municipiu]] d'[[España]] perteneciente a la [[provincia de Girona]], na [[comunidá autónoma]] de [[Cataluña]]. Ye la capital de la [[Comarques de Cataluña|comarca]] del [[Ripollès]] y alcuéntrase ente los ríos [[ríu Ter|Ter]] y el so afluente [[ríu Freser|Freser]]. == Demografía == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demográfica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2006]] !! [[2011]] |- | align=center| 5.887|| align=center| 8.560 || align=center| 8.566 || align=center| 11.198 || align=center|12.209|| align=center|11.670|| align=center|10.832|| align=center| 10.913 |} == Alministración == {{Alcaldes | Alcalde_1 = [[Pere Piella Vilaregut]] | partíu_1 = [[Partíu de los Socialistes de Cataluña|PSC]] | Alcalde_2 = [[Pere Piella Vilaregut]] | partíu_2 = [[Partíu de los Socialistes de Cataluña|PSC]] | Alcalde_3 = [[Pere Piella Vilaregut]] | partíu_3 = [[Partíu de los Socialistes de Cataluña|PSC]] | Alcalde_4 = [[Pere Piella Vilaregut]]/[[Jaume Camps Bové]] | partíu_4 = [[Partíu de los Socialistes de Cataluña|PSC]] | Alcalde_5 = [[Eudald Casadesus Barceló]] | partíu_5 = [[CIU]] | Alcalde_6 = [[Eudald Casadesus Barceló]] | partíu_6 = [[CIU]] | Alcalde_7 = [[Teresa Jordà i Roura]] | partíu_7 = [[ERC]] | Alcalde_8 = [[Teresa Jordà i Roura]] | partíu_8 = [[ERC]] | Alcalde_9 = [[Jordi Munell i Garcia]] | partíu_9 = [[CIU]] | Alcalde_10 = [[Jordi Munell i Garcia]] | partíu_10 = [[CIU]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.ajripoll.org/ Páxina web del Ayuntamientu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315221949/http://www.ajripoll.org/ |date=2008-03-15 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincia de Girona]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 3pzwyvz99hrmgy515q9mr0ecspbwepo 0 90439 4496430 4489695 2026-05-26T06:15:30Z Limotecariu 735 4496430 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Estudio de la historia del arte|la historiografía de la historia del arte}} [[Ficheru:Michelangelo - Creation of Adam (cropped).jpg|thumb|upright=1.5|''[[La creación d'Adán]]'' (1508-1512), de [[Michelangelo]], na [[Capiya Sixtina]] ([[Ciudá del Vaticanu|Vaticanu]]).]] [[Ficheru:MozartFluteQuartetInD.JPG|thumb|upright=1.5|''Cuartetu pa flauta'' (1777), de [[Wolfgang Amadeus Mozart]], consideráu como unu de los meyores [[compositor]]es de [[música clásica]] de tola [[historia]].]] [[Ficheru:Arabian nights manuscript.jpg|thumb|upright=1.5|''[[Les mil y una nueches]]'' (ألف ليلة وليلة, ''Alf layla wa-layla''), títulu clásicu de la [[lliteratura árabe]].]] [[Ficheru:Vintage Potemkin.jpg|thumb|''[[L'acorazáu Potemkin]]'' (1925), de [[Sergéi Eisenstein]], una de les obres maestres de la [[historia del cine]].]] La '''historia del arte''' ye la evolución del [[arte]] al traviés del [[tiempu]]. Entendíu como cualquier actividá o productu realizáu pol [[ser humanu]] con finalidá [[estética]] o [[Comunicación|comunicativa]], al traviés del qu'espresa [[idea|idees]], [[Emoción|emociones]] o, polo xeneral, una [[visión del mundu]], l'arte emplega diversos recursos, como los [[Artes plástiques|plásticos]], [[Llingüística|llingüísticos]], [[Soníu|sonoros]] o mistos. La [[Estudiu de la historia del arte|historiografía del arte]], como [[disciplina académica]] y redolada institucional ([[muséu|museos]], [[mercáu del arte]], [[universidad|departamento universitarios]], [[edición de llibros|producciones editoriales]]) suelse acutar a les denominaes [[artes visuales]] o plástiques (esencialmente a [[pintura]], [[escultura]] y [[arquiteutura]]), ente qu'otres artes son más específicamente oxetu d'estudiu d'otres disciplines claramente delimitadas, como la [[historia de la lliteratura]] o la [[historia de la música]], siendo toes elles oxetu d'atención pola denomada [[historia de la cultura]] o historia cultural, xunto coles hestories sectoriales enfocaes a otres manifestaciones del pensamientu, como la [[historia de la ciencia]], la [[historia de la filosofía]] o la [[historia de les relixones]]. Dellos campos de conocencia estrechamente rellacionaos cola historia del arte son la [[estética]] y la [[teoría del arte]]. A lo llargo del tiempu l'arte [[arte#clasificación|clasificóse de bien diversa manera]], dende la distinción medieval ente [[artes lliberales]] y [[artes vulgares]] (o «mecániques»), pasando pola moderna distinción ente [[belles artes]] y [[artes aplicaes|artes menores]] o aplicaes, hasta la multiplicidá contemporánea, qu'entiende como arte casi cualquier manifestación de la creatividá del ser humanu. La socesiva ampliación del llistáu de les «artes principales» llegó nel sieglu&nbsp;XX hasta'l númberu de nueve: l'[[arquiteutura]], la [[danza]], la [[escultura]], la [[música]], la [[pintura]], la [[poesía]] —entendida de forma amplia como [[lliteratura]] con intención estética, qu'inclúi los distintos xéneros del [[teatru]] y la [[narrativa]]—, la [[cinematografía]], la [[fotografía]] y la [[historieta]] (o cómic). Al solapamiento conceptual de términos ente [[artes plástiques]] y [[Artes Visuales Clásiques|artes visuales]] añadiéronse los de [[diseñu]] y [[artes gráfiques]]. Amás de perantigues formes d'espresión artística como la [[moda]] y la [[gastronomía]], anguaño suélense considerar ''artes'' nuevos vehículos espresivos como la [[publicidá]], l'[[animación]], la [[televisión]] y los [[videoxuegos]]. La historiografía del arte ye una [[ciencia]] [[Multidisciplinariedad|multidisciplinar]], procurando un exame oxetivu del arte al traviés de la [[historia]], clasificando [[cultura|cultures]], estableciendo [[Periodu históricu|periodizaciones]] y reparando les sos carauterístiques distintives ya influencies. L'[[estudiu de la Historia del Arte|estudiu de la historia del Arte]] desenvolvióse primeramente nel [[Renacimientu]], col so oxetu llindáu a la producción artística de la [[civilización occidental]]. Sicasí, col tiempu impúnxose una visión más amplia de la historia artística, intentando una descripción global del arte de toles [[civilizaciones]] y l'analís de les sos producciones artístiques en términos de los sos propios valores culturales ([[relativismu cultural]]), y non yá de los de la [[historia del arte occidental]]. L'arte gocia güei día d'una amplia rede d'estudiu, espardimientu y caltenimientu de tol legáu artísticu producíu pola humanidá a lo llargo de la so historia. Mientres el [[sieglu&nbsp;XX]] abondaron les instituciones, fundaciones, museos y [[galería d'arte|galeríes]], d'ámbitu públicu y priváu, dedicaos al analís y catalogación de les [[Obra d'arte|obres d'arte]], según la so [[esposición]] a un públicu mayoritariu. La puxanza de los [[medios de comunicación]] foi fundamental pal meyor estudiu y divulgación del arte. Eventos y esposiciones internacionales, como les bienales de [[Bienal de Venecia|Venecia]] y [[Bienal de São Paulo|São Paulo]] o la [[Documenta]] de [[Kassel]] ayudaron al fomentu de nuevos estilos y enclinos. Premios como'l [[Premiu Turner|Turner]] de la [[Tate Gallery]], el [[Premiu de la Fundación Wolf de les Artes]], la [[Medaya Picasso]] de la [[UNESCO]], el [[Premiu Velázquez d'Artes Plástiques]], el [[Premiu Pritzker]] d'arquiteutura, el [[Premiu Nobel de Lliteratura]], la [[Medaya Mozart de la Unesco]] de [[música clásica]], el [[Premiu Pulitzer|Pulitzer]] de fotografía y los [[Premios Óscar|Óscar]] de cine tamién fomenten la obra de los meyores creadores a nivel internacional. Instituciones como la [[UNESCO]] col establecimientu d'un [[Patrimoniu de la Humanidá]] ayuden igualmente al caltenimientu de los principales monumentos del planeta.<ref>Onians (2008), páxs. 316-317.</ref> == Prehistoria == [[Ficheru:Venus of Willendorf frontview retouched 2.jpg|thumb|upright|[[Venus de Willendorf]], [[Muséu d'Historia Natural de Viena]].]] {{AP|Arte prehistórico}} L'[[arte prehistórico]] ye'l desenvueltu pol [[ser humanu]] primitivu dende la [[Edá de Piedra]] ([[Paleolíticu cimeru]], [[Mesolíticu]] y [[Neolíticu]]) hasta la [[Edá de los Metales]], periodos onde surdieron les primeres manifestaciones que pueden considerase como artístiques por parte del ser humanu. Nel paleolíticu (25&nbsp;000-8000 e.C. ), l'home dedicar a la [[caza]] y vivía en [[cueva|cueves]], ellaborando la llamada [[pintura rupestre]]. Tres un periodu de transición (mesolíticu, 8000-6000 e.C. ), nel neolíticu (6000-3000 e.C. ) volvióse sedentariu y dedicóse a l'[[agricultura]], con sociedaes cada vez más complexes onde va cobrando importancia la [[relixón]], y empieza la producción de pieces d'[[artesanía]]. A lo último, na llamada [[Edá de los Metales]] (3000-1000 e.C. ), surden les primeres [[Civilización|civilizaciones]] [[Protohistoria|protohistóriques]]. === Paleolíticu === {{AP|Arte paleolítico}} El [[paleolíticu]] tuvo les sos primeres manifestaciones artístiques alredor del 25&nbsp;000 e.C. , teniendo'l so apoxéu nel periodu [[magdaleniense]] (±15&nbsp;000-8000 e.C. ). Les primeres muertes d'oxetos creaos pol home apaecen nel sur d'[[África]], el [[Mediterraneu occidental]], [[Europa]] [[Europa central|central]] y [[Europa oriental|oriental]] ([[Mar Adriáticu]]), [[Siberia]] ([[Llagu Baikal]]), la [[India]] y [[Australia]]. Estes primeres muertes son xeneralmente instrumentos de [[piedra]] trabayada ([[xil]], [[obsidiana]]), o bien de [[güesu]] o [[madera]]. Pa la [[pintura]] utilizaben [[colloráu]] d'[[óxidu de fierro]], [[Negru (color)|negru]] d'[[óxidu de manganesu (IV)|óxidu de manganesu]] y [[ocre]] de [[magre]]. El so principal mediu espresivu yera la [[pintura rupestre]], desenvuelta principalmente na rexón [[Arte rupestre paleolíticu del norte d'España|francu-cantábrica]]: son pintures de calter [[Maxa|máxico]]-[[Relixón|relixosu]], en [[cueva|cueves]], de sentíu [[Naturalismu (arte)|naturalista]], con representación d'[[animal|animales]], destacando les cueves d'[[Cueva d'Altamira|Altamira]], [[Cueva de Tito Bustillo|Tito Bustillo]], [[Covarón de Trois Frères|Trois Frères]], [[Cueva de Chauvet|Chauvet]] y [[Cueva de Lascaux|Lascaux]]. En [[escultura]], destaquen les llamaes ''[[Venus paleolítiques|venus]]'', representaciones femenines que de xuru sirvíen de cultu a la [[fecundidá]], destacando la ''[[Venus de Willendorf]]''. Otres obres representatives d'esta dómina son el denomináu ''[[Home de Brno]]'', el ''[[Mamut de Vogelherd]]'' y la ''[[Venus de Brassempouy]]''.<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 36-44.</ref> Na [[prehistoria]] surdieron les primeres formes rudimentaries de [[música]] y [[danza]]: diversos fenómenos naturales y la modulación de la mesma [[voz (fonoloxía)|voz]] humana fixeron ver al home primitivu qu'esistíen soníos que resultaben [[Harmonía|harmónicos]] y [[Melodía|melodiosos]], y qu'afectaben a les emociones, al [[Estáu d'ánimu tao anímicu]] de les persones. Al tiempu, la danza, el movimientu [[Ritmu|rítmicu]], supunxo una forma de comunicación corporal que sirvía pa espresar sentimientos, o pa ritualizar acontecimientos importantes ([[Partu|nacencies]], [[Defunción|defunción]], [[boda|bodes]]). En principiu, música y danza teníen un componente [[Ritu|ritual]], celebraos en ceremonies de [[fecundidá]], [[caza]] o [[guerra]], o de diversa índole relixosa. Llueu'l ser humanu aprendió a valise d'oxetos rudimentarios ([[güesos]], [[Caña (vexetal)|cañes]], [[Tueru (botánica)|tueros]], [[concha|conches]]) pa producir soníos, ente que la mesma [[respiración]] y los [[Ritmu cardiacu|llatíos]] del [[corazón]] sirvieron pa otorgar una primera [[Cadencia (música)|cadencia]] a la danza.<ref>Abá (2004), p. 15.</ref> === Neolíticu === {{AP|Arte neolítico}} [[Ficheru:064 Pintures de la cova dels Moros, exposició al Museu de Gavà.JPG|thumb|[[Pintura rupestre]] de la [[Roca de los Moros]], en [[El Cogul]].]] Esti periodu empecipiáu alredor del 8000 e.C. nel [[Próximu Oriente]]— supunxo un fondu tresformamientu pal antiguu ser humanu, que se volvió sedentariu y dedicóse a l'[[agricultura]] y la [[ganadería]], surdiendo nueves formes de convivencia social y desenvolviéndose la [[relixón]]. Na [[Arte rupestre del arcu mediterraneu de la Península Ibérica|pintura llevantina]] —datada ente'l mesolíticu y el neolíticu dio la figura humana, bien esquematizada, con notables exemplos n'[[Roca de los Moros|El Cogul]], [[Ribayu de la Valltorta|Valltorta]], [[Alpera#Prehistoria|Alpera]] y [[Tolmo de Minateda|Minateda]]. Tamién se dio esti tipu de pintura nel norte d'[[África]] ([[Atles (cordal)|Atles]], [[Sáḥara]]) y na zona del actual [[Zimbabue]]. La pintura neolítica solía ser esquemática, amenorgada a trazos básicos (l'home en forma de [[cruz]], la muyer en forma [[Triángulu|triangular]]). Son de destacar igualmente les pintures rupestres del [[ríu Pintures]] n'[[Arxentina]], especialmente la [[Cueva de les manes]]. En [[arte mobiliar]] producióse la llamada [[cerámica cardial]], decorada con impresiones de [[concha|conches]] (''cardium''), y apaeció l'[[Manufactura testil|arte testil]]. Se [[manufactura]]ron nuevos materiales como'l [[ámbare]], el [[cristal]] de roca, el [[cuarzu]], el [[xaspe]], etc. Nesta dómina apaecieron les primeres muertes de poblaos con una planimetría [[Urbanismu|urbanística]], destacando los restos topaos en [[Xericó (Cisxordania)#Tell ye-Sultán|Tell as-Sultan]] ([[Xericó (Cisxordania)|Xericó]]), [[Jarmo]] ([[Iraq]]) y [[Çatalhöyük]] ([[Anatolia]]).<ref>Onians (2008), páxs. 20-25.</ref> === Edá de los Metales === [[Ficheru:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|upright=1.3|Complexu [[Megalitismu|megalíticu]] de [[Stonehenge]], n'Inglaterra.]] La última fase prehistórica ye la llamada [[Edá de los Metales]], pos l'usu d'elementos como'l [[cobre]], el [[bronce]] y el [[fierro]] supunxo un gran tresformamientu material pa estes antigües sociedaes. Nel llamáu [[calcolíticu]] surdió'l [[megalitismu]], monumentos funerarios en piedra, destacando'l [[dolmen]] y el [[menhir]], o'l [[cromlech]] [[Inglaterra|inglés]], como nel magníficu conxuntu de [[Stonehenge]]. N'[[España]] formóse la cultura de [[Los Millares]], carauterizada pola [[Cultura del vasu campaniforme|cerámica campaniforme]] y les representaciones humanes de figures esquemátiques de grandes güeyos. En [[Malta]] destacó'l [[Templos Prehistóricos en Malta|conxuntu de templos]] de Mudajdra, Tarxien y Ggantija. Nes [[islles Baleares]] desenvolvióse una notable cultura megalítica, con diverses tipoloxíes de monumentos: la [[naveta]], tumba en forma de [[Pirámide (arquiteutura)|pirámide]] truncada, con cámara funeraria allargada; la [[taula]], dos grandes piedres asitiaes una vertical y otra enriba horizontal; y el [[talayot]], torre con una cámara cubierta de falsa [[cúpula]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 24-28.</ref> Na [[Edá del Fierro]] destacaron les cultures de [[Hallstatt]] ([[Austria]]) y [[La Tène]] ([[Suiza]]). La primera dar ente los sieglos&nbsp;{{AC|sieglu VIII}} y {{AC|sieglu V}}, carauterizada poles [[necrópolis]] con tumbes de túmulu, con cámara mortuoria de madera en forma de casa, de cutiu acompañada d'un carru de cuatro ruedes. La cerámica yera [[Policromía|polícroma]], con decoraciones [[Xeometría|xeométriques]] y aplicaciones d'adornos [[Metal|metálicu]]. La Tène desenvolver ente los sieglos&nbsp;{{AC|sieglu V}} y {{AC|sieglu I}}, amestada a la cultura [[celta]]. Destacó polos sos oxetos en fierro ([[espada|espaes]], [[llanza|llances]], [[escudu|escudos]], [[fíbula|fíbules]]), con diverses fases d'evolución (La Tène I, II y III), qu'a la fin d'esta era recibió les influencies [[Arte griego|griega]], [[Arte etrusco|etrusca]] y del [[Arte escita|arte de les estepes]].<ref>Onians (2008), páxs. 30-31.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Brassempouy-1-2b.jpg|[[Venus de Brassempouy]], Musée des Antiquités Nationales, [[Saint-Germain-en-Laye]]. Ficheru:Breizh 35 - Dol - Peulvan maez al lanv 02.jpg|[[Menhir]] de la zona de [[Bretaña]] ([[Francia]]). Ficheru:Sa Clova des Xot 01.jpg|[[Talayot]] circular de la islla de [[Mallorca]] ([[España]]). Ficheru:Solvognen - Do 2010 1276.jpg|[[Carru solar de Trundholm]] ([[Dinamarca]]). </gallery> == Arte antiguo == [[Ficheru:British Museum Flood Tablet 1.jpg|thumb|Tablilla sobre'l [[Diluviu universal|diluviu]], del ''[[Poema de Gilgamesh]]'' ([[Circa|c.]] [[sieglu VII e.C.]]), [[Muséu Británicu]].]] {{AP|Arte antiguo}} Puede llamase asina a les creaciones artístiques de la primer etapa de la [[historia]], empecipiaes cola invención de la [[escritura]], destacando les grandes civilizaciones del [[Próximu Oriente]]: [[Exiptu]] y [[Mesopotamia]]. Tamién englobaría les primeres manifestaciones artístiques de la mayoría de pueblos y civilizaciones de tolos [[continente]]s. Nesta dómina apaecieron les primeres grandes [[ciudá|ciudaes]], principalmente en cuatro zones delimitadas per grandes ríos: el [[Nilu]], el [[Tigris]] y el [[Éufrates]], el [[Indo]] y el [[ríu Mariellu]]. Unu de les grandes meyores nesta dómina foi la invención de la [[escritura]], xenerada en primer llugar pola necesidá de llevar rexistros de índole [[Economía|económica]] y [[Comerciu|comercial]]. El primer códigu escritu foi la [[escritura cuneiforme]], surdida en Mesopotamia alredor del 3500 e.C. , practicada en tablillas de [[magre]]. Taba basada n'elementos [[Pictograma|pictográficos]] y [[Ideograma|ideográficos]], ente que más palantre los [[sumerios]] desenvolvieron un anexu [[Sílaba|silábicu]] pa la so escritura, reflexando la [[fonoloxía]] y la [[sintaxis]] del [[idioma sumeriu]] faláu. N'Exiptu desenvolvióse la [[escritura xeroglífico]], con una primer muestra na [[Paleta de Narmer]] (3100 e.C. ). La [[llingua hebrea]] foi una de les primeres qu'utilizó como métodu d'escritura l'[[alfabetu]] (''[[abyad]]'', alredor del 1800 e.C. ), que rellaciona un únicu [[símbolu]] a cada [[fonema]]; d'equí deriven los alfabetos [[Alfabetu griegu|griegu]] y [[Alfabetu llatín|llatín]].<ref>{{cita web|url=http://www.portalplanetasedna.com.ar/la escritura.htm|títulu=Historia de la escritura|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010}}</ref> === Mesopotamia === {{AP|Arte de Mesopotamia}} [[Ficheru:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|150px|left|[[Estatua sedente del príncipe Gudea]], [[patesi]] de [[Lagash]] (2120 e.C. ), [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] L'[[arte mesopotámico]] desenvolver na zona entendida ente los ríos [[Tigris]] y [[Éufrates]] (actuales [[Siria]] ya [[Iraq]]), onde dende'l IV mileniu e.C. asocediéronse diverses cultures como los [[Sumeria|sumerios]], [[acad]]ios, [[amorritas]], [[Asiria|asirios]], [[caldeos]], etc. L'[[Arquiteutura de Mesopotamia|arquiteutura]] carauterizar pol emplegu del [[lladriyu]], con un sistema [[Dintel|adintelado]] y la introducción d'elementos constructivos como'l [[arcu (arquiteutura)|arcu]] y la [[bóveda]]. Destaquen los [[zigurat]]s, grandes [[templu|templos]] de forma gradiada piramidal, de los que práuticamente non nos llegaron muertes, sacante dellos basamentos. La tumba solía ser de corredor, con cámara cubierta de falsa [[cúpula]], como dellos exemplos topaos en [[Ur]]. Tamién destacaron los [[palaciu|palacios]], conxuntos cercaos con un sistema de terraces a manera de zigurat, otorgando gran importancia a les zones axardinaes (los [[xardinos colgantes de Babilonia]] son una de les [[siete maravíes del mundu antiguu]]). La escultura desenvolver en [[Talla de madera|talla]] exenta o [[relieve (arte)|relieve]], n'escenes relixoses o de caza y militares, cola presencia de figures humanes y animales reales o [[Mitoloxía|mitolóxicos]]. En dómina sumeria diéronse pequeñes estatues de formes anguloses, con piedra de color o pasta nos güeyos, en figures ensin pelo, coles manes nel pechu. Nel periodu acadiu son figures con pelo y llarga barba, destacando'l cercu de [[Naram-Sin]]. De la etapa amorrita (o neosumeria) destaquen les representaciones del rei [[Gudea]] de [[Lagash]], con mantu y turbante y les manes nuevamente sobre'l pechu. Nel dominiu babilónicu cabo mentar el famosu cercu de [[Hammurabi]]. De la escultura asiria destaquen les figures [[Antropomorfismu|antropomórficas]] de [[Bos taurus|toros]] o xenios alaos, que flanqueaban les puertes de los palacios, según los relieves con escenes de guerra o caza, como'l [[Obeliscu negru]] de [[Salmanasar III]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 36-44.</ref> Cola apaición de la escritura surdió la lliteratura, como mediu d'espresión de la creatividá del ser humanu. Na [[lliteratura sumeria]] destaca'l ''[[Poema de Gilgamesh]]'', del sieglu XVII e.C. Escribiéronse una trentena de mitos sobre les divinidaes sumeries y acadias más importantes, ente los que destaquen: el descensu d'[[Inanna]] a los [[infiernu|infiernos]] y los xeneraos en redol a los dioses [[Enki]] y [[Tammuz]]. Otra muestra de relevancia ye'l poema ''Lugal ud melambi Nirpal'' (''Los trabayos de Ninurta''), que'l so conteníu ye de tipu [[Didáctica|didácticu]] y [[moral]]. En dómina acadia destaca'l ''[[Atrahasis]]'', sobre'l mitu del [[Diluviu universal|diluviu]]. Na [[lliteratura babilónica]] ye de remarcar el poema ''[[Enûma Elish]]'', sobre la creación del mundu.<ref>{{Cita llibru|autor = Margueron, Jean-Claude|capítulu=La lliteratura sumeria|títulu=Los mesopotámicos|añu=2002|editorial=Madrid: Cátedra|id=84-376-1477-5}}</ref> La música desenvolver nesta rexón ente'l IV y el III mileniu e.C. , en rituales de los templos sumerios, onde se cantaben [[himnu|himnos]] o [[Llibru de los Salmos|salmos]] (''ersemma'') a los dioses. El cantar [[Lliturxa|llitúrxicu]] taba compuestu de ''[[responsoriu|responsorios]]'' —cantar alternáu ente [[sacerdote]]s y [[coru]]— y ''[[antífona|antífones]]'' —cantar alternáu ente dos coros—. Teníen dellos preseos, como'l ''tigi'' ([[flauta]]), el ''balag'' ([[tambor]]), la ''lilis'' (precursor del [[timbal de conciertu|timbal]]), el ''algar'' ([[Llira (instrumentu musical)|llira]]), el ''zagsal'' ([[arpa]]) y la ''adapa'' ([[panderu]]).<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 13-20.</ref> === Exiptu === {{AP|Arte del Antiguu Exiptu}} [[Ficheru:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|upright=1.5|Les [[Pirámide (arquiteutura)|pirámides]] de [[Gizeh]].]] N'[[Antiguu Exiptu|Exiptu]] surdió una de les primeres grandes civilizaciones, con obres d'arte ellaboraes y complexes que suponen yá una especialización profesional per parte del artista/artesanu. El so arte yera intensamente relixosu y simbólicu, con un poder [[Política|políticu]] fuertemente centralizáu y xerarquizáu, otorgando una gran relevancia al conceutu relixosu d'inmortalidá, principalmente del [[faraón]],<ref group="nota">El términu «faraón» provién del [[Idioma exipciu|exipciu]] ''per-o'' («la gran casa», pol palaciu onde habitaba'l rei), pero esti vocablu surdió mientres la [[dinastía XVIII]], polo que nun tendría d'aplicar se a reis anteriores, anque polo xeneral suelse extrapolar. [[Isaac Asimov]]: ''Los exipcios'', Alianza Editorial, [[Madrid]], 1981, ISBN 84-206-1794-6, p. 82.</ref> pal que se constrúin obres de gran monumentalidad. Empecipiáu alredor del 3000 e.C. , l'arte exipcio perduró hasta la conquista d'[[Alexandru Magnu]], magar la so influencia persistió nel [[arte copto]] y [[Arte bizantino|bizantín]]. L'[[Arquiteutura del Antiguu Exiptu|arquiteutura]] carauterizar pola so monumentalidad col emplegu de la piedra, en grandes bloques, con sistema constructivu adintelado y sólides [[Columna (arquiteutura)|columnes]]. Destaquen los monumentos funerarios, con tres tipología principales: la [[mastaba]], tumba de forma rectangular; la [[Pirámide (arquiteutura)|pirámide]], que puede ser gradiada ([[Saqqarah]]) o de llaos llisos ([[Gizeh]]); y los [[hipogeos]], tumbes escavaes nel suelu o en parés de derribadorios ([[Valle de los Reis]]). La otra gran edificación ye'l [[templu]], conxuntos monumentales precedíos d'una avenida d'[[Esfinxe exipcia|esfinxes]] y dos [[obeliscu|obeliscos]], un accesu con dos [[pilonos]] o murios [[Trapeciu (xeometría)|trapeciales]], un patiu [[hípetro]], una [[sala hipóstila]] y el [[santuariu]]. Destaquen los templos de [[Karnak]], [[Luxor]], [[Filae]] y [[Edfú]]. Otru tipu de templu ye'l [[speos]], en forma de [[hipogeo]], como en [[Abu Simbel]] y [[Deir el-Bahari]]. La escultura y la pintura amuesen la figura humana de forma realista, anque con gran rixidez y esquematización. Na [[Escultura del antiguu Exiptu|escultura exipcia]] empezó a representase a faraones y dioses yá nes primeres dinastíes, algamar mientres la IV Dinastía'l dominiu absolutu de la téunica n'elegantes representaciones de porte maxestosu con acabaos apolazaos en materiales tan duros como'l [[granitu]] o la [[diorita]]. Predominaba la llei de la frontalidad y el hieratismu, con formes tendentes a la geometrización, dau'l so calter simbólicu como manifestaciones de la vida ultraterrena. Tamién destaquen los ''[[ushebti]]'', pequeñes figurillas de tierra cocida o madera, de mayor realismu que la escultura funeraria, representando escenes cotidianes. La [[Pintura del antiguu Exiptu|pintura]] caracterízase principalmente por presentar figures yustapuestes en planos superpuestos. Les imáxenes representar con criteriu xerárquicu, por casu: el faraón tien un tamañu más grande que los súbditos o los enemigos que tán al so llau. Predominaba'l [[canon de perfil]], que consistía en representar la cabeza y les estremidaes de perfil pero los costazos y los güeyos de frente. N'Exiptu desenvolviéronse notablemente les [[artes aplicaes]], especialmente la [[ebanistería]] y la [[orfebrería]], con magníficos exemplos como los muebles de [[cedru]] con [[taracea|taracees]] d'[[ébanu]] y [[marfil]] de les tumbes de [[Yuya y Tuyu]] ([[Muséu Exipciu d'El Cairu]]), o les pieces topaes na tumba de [[Tutankamon]], de gran calidá artística.<ref>Azcárate (1983), páxs. 29-34.</ref> La [[Lliteratura d'Exiptu|lliteratura exipcia]] foi la primera en desenvolver un formatu lliterariu tal que lu conocemos anguaño: el [[llibru]].<ref>{{cita web|url = http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/pharaohs/pharaohs-6.html|títulu = The literature and religion of ancient Egypt|fechaaccesu = 29 d'agostu de 2010|autor = Amelia Edwards|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071020082547/http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/pharaohs/pharaohs-6.html|fechaarchivu = 2007-10-20}}</ref> Una de les sos meyores manifestaciones ye la ''[[Historia de Sinuhé]]'', un servidor de [[Sesostris I]], que'l so rellatu data de mediaos del sieglu XX e.C. Darréu destaca'l ''[[Llibru de los muertos]]'', escritu nel ''[[Papiru d'Ani]]'', datáu escontra'l sieglu XIII e.C. La música exipcia yera principalmente de signu relixosu, con un gran protagonismu del cantar vocal, desenvolviendo un ciclu añal de festividaes caúna de les cuales tenía la so música correspondiente —fechu que pasó a la lliturxa [[Xudaísmu|xudía]] y [[Cristianismu|cristiana]]—. Ente los sos preseos figuraben el [[sistro]], el ''ser'' ([[panderu]]), el ''ben'' ([[arpa]]), la ''seba'' ([[flauta]]), el ''sneb'' ([[trompeta]]) y el ''met'' ([[clarinete]]). Al paecer, teníen tamién un tipu d'[[órganu hidráulicu]], y na tumba de Tutankamon atopáronse dos trompetes de [[plata]].<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 21-30.</ref> <center><gallery> Ficheru:Abu Simbel Temple May 30 2007.jpg|[[Speos]] de [[Ramsés II]] en [[Abu Simbel]] Ficheru:Seated Scribe Full.jpg|''[[La escriba sentáu]]'', [[Imperiu Antiguu]], [[Muséu del Louvre]] Ficheru:Maler der Grabkammer des Amenemhêt 001.jpg|[[Pintura mural]] de la cámara funeraria d'Amenemhet, [[Imperiu Nuevu]], [[dinastía XVIII]] (s. XV e.C. ) Ficheru:King Tut Burial Mask.jpg|Mázcara funeraria de [[Tutankamon]], [[Muséu Exipciu d'El Cairu]] </gallery></center> === América === {{AP|Arte precolombino}} [[Ficheru:Borrala.JPG|thumb|upright=1.5|Ciudá de [[Monte Albán]], [[Oaxaca]], [[Méxicu]].]] Nuna evolución paralela a la de los pueblos neolíticos europeos, los antiguos [[cazadores-pañadores]] empecipiar na agricultura en redol al VII&nbsp;mileniu e.C. —especialmente'l [[maíz]]—, surdiendo les primeres sociedaes nes tierres altes de [[Méxicu]], onde se repara'l predominiu d'una casta sacerdotal, con grandes conocencies en [[matemátiques]] y [[astronomía]]. Los primeros afayos artísticos son d'alredor del 1300 e.C. en Xochipala ([[estáu de Guerrero]]), onde se toparon unes estauínes de magre de gran vivacidad. La primera gran civilización [[Mesoamérica|mesoamericana]] foi la [[olmeca]], asitiada nes provincies de [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] y [[Tabasco]], onde destaquen les escultures de piedra, de gran naturalismu (''Lluchador'', topáu en Santa María Uxpanapán), o les colosales cabeces [[Monolitu|monolítiques]] d'hasta 3,5 metros d'altor. Los [[Cultura zapoteca|zapotecas]], establecíos en [[Oaxaca]], construyeron el magníficu conxuntu de la Ciudá de los Templos, nel [[Monte Albán]]. N'[[América del Norte]] destacaron les cultures [[Hohokam]], [[Mogollón]] y [[Anasazi]]. En [[Perú]] ta documentada la construcción de grandes templos antes inclusive de la invención de la [[cerámica]], nel III mileniu e.C. ([[Cultura Sechín|Sechín Alto]], [[Kuntur Wasi]]). Destaca [[Chavín de Huántar]] (900 e.C. ), complexu relixosu construyíu en diverses fases, con una estructura en forma d'O, con una plaza embaldosada con lloses en relieve con figures de [[Panthera onca|xaguar]]es y animales mitolóxicos, templu edificáu sobre tres pisos de galeríes, y un monolitu central de granitu blancu de 4,5 metros d'altor. Nesta rexón surdió una notable [[industria testil]], quiciabes la primera del mundu, filada con [[telar]] con filos de casi 200 colores distintos, destacando especialmente los mantos de [[llana]] de [[Paracas]]. Otres cultures remarcables de la rexón fueron la [[moche]] y la [[naza]] —colos sos enigmáticos [[geoglifos de Naza]]—. Na zona del [[Selva amazónica|Amazones]] destacó la [[Conceyu Sotillo (Monagas)|cultura barrancoide]], con una cerámica de diseños incisos, según la [[cultura San Agustín]] en [[Colombia]].<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 121-126.</ref> === África === {{AP|Arte africano}} [[Ficheru:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|thumb|150px|Escultura [[Cultura Nok|nok]].]] L'[[arte africano]] tuvo siempres un marcáu calter máxicu-relixosu, destináu más a ritos y ceremonies de les diverses creencies [[Animismu|animistas]] y [[Politeísmu|politeístes]] africanes que non a fines estéticos, anque tamién hai producciones de signu [[Ornamientu|ornamental]]. La mayoría de les sos obres son de madera, piedra o marfil, en mázcares y figures exentes de calter más o menos antropomórfico, con un típicu canon de gran cabeza, tueru rectu y miembros curtios. Tamién se producíen cerámica, xoyería y texíos, según oxetos de [[metalurxa]] —el fierro yera conocíu dende'l sieglu&nbsp;VI e.C. —. La primer producción de cierta relevancia foi la [[cultura Nok]], nel I&nbsp;mileniu e.C. , asitiada nel norte de l'actual [[Nixeria]]. Destaquen les escultures de [[terracota]], con figures humanes —dacuando namái la cabeza— o d'animales ([[Elephantidae|elefantes]], [[monu|monos]], [[culiebra|culiebres]]), de gran sentíu naturalista, amosando espresiones faciales de signu individualizáu, con diversos peñaos, dacuando con [[collar]]es y [[brazalete]]s. En [[Sudán]] desenvolviéronse les cultures [[kerma]] y [[meroe]], caracterizaes polos sos monumentales construcciones en [[folla]], les sos armes y la so cerámica. N'[[Etiopía]] destacó la ciudá d'[[Aksum (ciudá)|Aksum]], centru d'un reinu qu'algamó'l so apoxéu nel [[sieglu IV]]. Con una notable cultura —desenvolvieron una escritura en llingua [[ge'ez]], y crearon un sistema [[Moneda|monetariu]]—, son de destacar les sos [[Cercu (monumentu)|cercos]] en forma de [[pilastres]] monolítiques, de calter funerariu, d'hasta 20 metros d'altor.<ref>Honour-Fleming (2002), p. 127.</ref> === Asia === ==== India ==== {{AP|Arte de la India}} [[Ficheru:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|thumb|upright=1.5|[[Mohenjo-Daro|Mohenjo-Dāro]].]] L'[[arte de la India|arte indio]] tien un calter principalmente [[arte relixoso|relixosu]], sirviendo como vehículu de tresmisión de les distintes relixones qu'han jalonado la [[India]]: [[hinduismu]], [[budismu]], [[islamismu]], [[cristianismu]], etc. Tamién hai que destacar como traza distintiva del arte indio'l so enfotu d'integración cola [[naturaleza]], como adautación al orde universal, teniendo en cuenta que la mayor parte d'elementos naturales ([[monte|montes]], [[ríu|ríos]], [[árbol|árboles]]) tienen pa los indios un calter sagráu. * Cultura del [[Indo]]: la primera gran civilización india desenvolver ente'l {{AC|sieglu XXVI}} y el {{AC|sieglu XIII}}, conocida güei día poles escavaciones realizaes en [[1920]] por [[John Marshall (arqueólogu)|''sir'' John Marshall]] en [[Mohenjo-Dāro|Mohenjo-Daro]], antigua ciudá qu'en socesivos allugamientos amuesa una planiada urbanización, con edificios públicos construyíos en lladriyos de folla cocío. D'igual importancia son les escavaciones realizaes n'[[Harappā|Harappa]], con restos de [[cerámica]], [[escultura]] y preseos de metal ([[oru]], [[plata]], [[cobre]] y [[latón]]).<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 60-64.</ref> * Periodu védicu (sieglos XIII-VI e.C. ) y [[Periodu mauria|premauria]] (sieglos&nbsp;VI-III e.C. ): nesta etapa introducieron los pueblos [[arios]], apaeciendo les relixones tradicionales indies. Nel {{AC|sieglu VI}} apaecieron el [[budismu]] y el [[xainismu]], estableciéndose estrechos llazos col [[arte persa]]. La espedición a la India d'[[Alexandru Magnu]] (326-325 e.C. ) abrió contautu col [[arte helenístico]] griegu, afiguráu nes formes [[grecobudista|grecobudistes]]. * Arte maurya (sieglos III-II e.C. ): la dinastía [[Imperiu Maurya|Maurya]], de relixón budista, ocupó tol cursu mediu del [[Indo]] y la parte central de la península del [[Deccán]]. L'arquiteutura de piedra sustitúi al lladriyu, como nel Palaciu d'[[Aśoka]] en [[Pātaliputra]]. El monumentu carauterísticu d'esti periodu ye la [[estupa|stūpa]], [[túmulu]] funerariu de calter conmemorativo, xeneralmente recubiertu de relieves con escenes de la vida de [[Buda]], como la Stūpa de [[Sanchi|Sānchi]]. * Arte de Gandhāra (sieglos II e.C. -I&nbsp;d.&nbsp;C.): l'arte de [[Gandhara|Gandhāra]] ye de tradición grecobudista, con influencia helenística y [[Imperiu sasánida|sasánida]], destacando pola representación direuta de la imaxe de Buda. Evolucionó la tipoloxía de la stūpa, que ye con cúpula sobre un altu [[tambor (arquiteutura)|tambor]] [[cilindru|cilíndricu]] asitiáu sobre una base cuadrada, como'l de Kanisha, en [[Peshawar]]. * Arte de Mathurā y Amarāvatī (sieglos I-IV): na ciudá de [[Mathurā]], asitiada na cuenca cimera del [[Ganges]], desenvolvióse una importante escuela artística que s'espublizaría pol restu de la India ya influyiría al arte [[gupta]]. L'estilu Mathurā entemecía elementos tradicionales indios con motivos grecorromanos, sicasí llegar poques representaciones d'esti periodu por cuenta de la destrucción producida pola invasión [[Islamismu|islámica]]. L'arte d'[[Amarāvatī]] tamién tien influencia grecorromana, como lo demuestra los restos topaos en Virapatnam ([[Pondicherry]]). Al igual que los estilos anteriores, les sos obres principales son monesterios y stūpas, destacando la gran stūpa d'Amarāvatī, de 50 metros d'altor.<ref>Onians (2008), páxs. 82-85.</ref> [[Ficheru:Kripa and shikhandi.jpg|thumb|upright=1.5|left|La [[Guerra de Kurukshetra]] nuna ilustración del ''[[Mahābhāaguarón]]''.]] La [[lliteratura india]] empezó alredor del 2500 e.C. , escrita en [[sánscritu]]. La so primer manifestación foi la lliteratura védica (de ''veda'', 'verdá'), con escritos centraos na relixón y la guerra, con un tonu poético y evocador d'un mundu máxicu. Estremar en tres grupos: los ''[[Samhitā|Samjitas]]'' (o 'coleiciones', qu'inclúin el mesmu ''[[Rigveda]]'' (himnos llitúrxicos de tema mitolóxica, con un llinguaxe poéticu y d'esaltación de la naturaleza); los ''[[Brāhmaṇa (testu)|Brāhmaṇa]]'', tamién de calter llitúrxicu, pero de signu más [[Esoterismu|esotéricu]], incluyendo los ''[[Upaṇiṣad]]'', escritos sobre doctrines secretes que suponen la primer obra de tipu [[Filosofía|filosóficu]] na India; y los ''[[Sūtra (hinduismu)|Sutra]]'', series d'[[aforismu|aforismos]] sobre relixón, [[gramática]], filosofía y otros aspeutos del [[brahmanismu]]. Nun periodu posvédico (escontra'l sieglu III e.C. ) surden los grandes poemes [[épica|épicos]] indios: el ''[[Mahābhāaguarón|Majabhárata]]'' ye la tercer obra lliteraria más estensa del mundu, con doscientos mil [[versu|versos]] arrexuntaos en dieciocho libros (onde destaca'l ''[[Bhagavad-gītā]]''), sobre [[lleenda|lleendes]] y [[epopeya|epopeyes]] de la [[mitoloxía hindú]], pero con una fuerte fonderada filosófica y moral; y el ''[[Rāmāyana|Ramaiana]]'', obra de [[Vālmīki|Valmiki]], nueva síntesis de poesía y epopeya con elementos [[teoloxía|teolóxicos]] y filosóficos.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 13-16.</ref> El teatru indiu tien el so orixe nel ''[[Nāṭyá-śāstra]]'', llibru sagráu de [[Brahma]] comunicáu a los homes pol ''[[rishi]]'' [[Bharata Muni]], onde se fala de [[cantar]], [[danza]] y [[mímica]]. Xeneralmente, la temática ye de signu mitolóxicu, sobre les hestories de los dioses y héroes indios. La representación ye básicamente [[actor]]al, ensin [[decoráu|decoraos]], destacando namái'l [[vestuariu]] y el [[maquillaxe]]. Había diverses modalidaes: ''[[Śakuntalā]]'', de siete actos; ''Mricchakaṭikā'', de diez actos. Como [[dramaturgu|dramaturgos]] destacaron [[Kālidāsa]] y [[Śūdraka]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 18-19.</ref> La [[música india]] tien un fuerte sellu [[Eclecticismu (arte)|eclécticu]] por cuenta de la multiplicidá [[Etnia|étnica]] de los diversos pueblos que fueron llegando al subcontinente índicu: los [[vedes]] teníen melodíes namái de dos notes; los [[drávides]] teníen músiques y dances más ellaboraes, rellacionaes con cultos a la fertilidá; los protomediterráneos introducieron nuevos preseos, como'l ''magudhi'', la famosa flauta de los encantadores de culiebres; los [[arios]] introducieron los himnos relixosos nos ''Vedes''. El ''[[Ṛig vedá]]'' («himnos vedes») dexa constancia de tres tipos d'entonaciones: ''udatta'' (aguda), ''anudatta'' (grave) y ''svarita'' (media). El ''[[Sāma Vedá]]'' («cantares vedes») pasó de cinco a siete notes, usando xeneralmente un [[tetracordio]] nes melodíes vocales, qu'entá perdura en zones del [[Himalaya]].<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 31-39.</ref> ==== China ==== {{AP|Arte de China}} [[Ficheru:Terrakottaarmén.jpg|thumb|[[Exércitu de terracota]] de [[Xian]] (210 e.C. ), asitiáu nel interior del [[Mausoléu de Qin Shi Huang]].]] L'[[arte de China|arte chino]] tuvo una evolución más uniforme que l'occidental, con una fonderada cultural y estético común a les socesives etapes artístiques, marcaes poles sos dinastíes reinantes. Como la mayoría del arte oriental tien una importante carga relixosa (principalmente [[taoísmu]], [[confucianismu]] y [[budismu]]) y de comunión cola naturaleza. Al contrariu que n'[[Occidente]], los chinos valoraben por igual la [[caligrafía]], la [[cerámica]], la [[seda]] o la [[porzolana]], que l'arquiteutura, la pintura o la escultura, al empar que l'arte ta dafechu integráu na so filosofía y cultura. * [[Dinastía Shang]] (1600-1046 e.C. ): destacó polos sos oxetos y escultures en [[bronce]], especialmente vasíes decoraes en relieve y mázcares y estatues antropomórficas, como les topaes na zona de [[Chengdu]], nel altu [[Yangtsé]], d'alredor del {{AC|1200}} Atopáronse restos [[Arqueoloxía|arqueolóxicos]] de delles ciudaes na zona de [[Henan]], cercaes y con una retícula [[Rectángulu|rectangular]], como en [[Zhengzhou]] y [[Anyang]]. Nestos asentamientos topáronse igualmente tumbes con ricos [[dote]]es d'armes, xoyes y diversos instrumentos en bronce, [[jade]], [[marfil]] y otros materiales. * [[Dinastía Zhou]] (1045-256 e.C. ): evolucionando dende l'arte Shang, los Zhou crearon un estilu decorativo y afatao, de figures estilizadas y dinámiques, siguiendo'l trabayu en cobre. Una invasión [[nómada]] en 771 e.C. estazó l'imperiu en pequeños reinos, periodu nel que sicasí floriaron l'agricultura y la metalurxa, apaeciendo diversos estilos artísticos locales nel llamáu [[Periodu de los Reinos Combatientes]]. Apaecieron el taoísmu y el confucianismu, qu'influyiríen descomanadamente al arte. Destacó'l trabayu en jade, decoráu en relieve, y apaeció la [[laca]]. * [[Dinastía Qin]] (221-206 e.C. ): unificada China sol reináu de [[Qin Shi Huang]], construyóse la [[Gran Muralla China|Gran Muralla]] pa evitar invasiones esteriores, con 2400 quilómetros de llargor y una media de 9 metros d'altor, con torres de guardia de 12 metros d'altor. Destaca'l gran afayu arqueolóxicu del [[Exércitu de terracota]] de [[Xian]] (210 e.C. ), asitiáu nel interior del [[Mausoléu de Qin Shi Huang]]. Ta compuestu per cientos d'estatues de [[terracota]] de guerreros a midida natural, incluyíos dellos [[caballu|caballos]] y [[carru|carros]], con gran naturalismu y precisión na [[fisonomía]] y los detalles. * [[Dinastía Han]] (206 e.C. -220&nbsp;d.&nbsp;C.): dómina de paz y prosperidá, introducióse'l budismu, que tuvo una implantación lento pero progresivo. Destacó polos sos [[capiya|capiyes]] funeraries, con estatues alaes de [[Panthera leo|lleones]], [[tigre|tigres]] y [[caballu|caballos]]. La pintura centrar en temes de la corte imperial, nobles y funcionarios, con un sentíu confucianista de la solemnidá y la virtú moral. Tamién son de remarcar los relieves en santuarios y cámares d'ufriendes, xeneralmente dedicaos a motivos confucianistes, nun estilu llinial de gran simplicidá. * Periodu de les Seis dinastíes (220-618): espublizóse más llargamente'l budismu, construyéndose grandes santuarios con estatues colosales de Buda ([[Covarones de Yungang|Yungang]], [[Covarones de Longmen|Longmen]]). Al pie d'esta nueva relixón, y gracies a la [[ruta de la seda]], recibiéronse diverses influencies procedentes del oeste asiáticu. En pintura formuláronse los [[Seis Principios de la Pintura|seis principios]], enunciaos por [[Xie He]] a principios del [[sieglu&nbsp;VI]], y empezó la caligrafía artística cola figura llexendaria de [[Wang Xianzhi]].<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 267-276.</ref> [[Ficheru:Mawangdui LaoTsu Ms2.JPG|thumb|upright=0.8|left|Versión del ''[[Dào Dé Jing|Tao te king]]'' topada en [[Mawangdui]].]] La [[lliteratura china]] empecipiar con obres de calter relixosu y filosóficu, apaeciendo ente los sieglos&nbsp;X y V e.C. los llamaos [[Cinco Clásicos]]: el ''Li-Ki'', compendiu de rituales y costumes que foi darréu ampliáu, llegando a los cien tomos; el ''[[I Ching]]'', manual d'aldovinación basáu nel significáu d'[[Pa kua|ocho trigramas]], atribuyíu al míticu emperador [[Fu Xi]]; el ''[[Shujing|Shu-king]]'', [[crónica]] escrita nun llinguaxe formal y ceremonioso que va ser típicu de la producción lliteraria china; el ''Shi King'' (''[[El clásicu de la poesía]]''), escoyeta de poemes; y el ''Ch'uen-tsieu'', primer crónica fechada (722-481 e.C. ). En redol al [[sieglu&nbsp;V e.C. ]] surdieron les principales obres del pensamientu chinu, grandes compendios de la filosofía y la moral: el ''Lùn Yǔ'' (''[[Analectas]]'') de [[Confucio]] y el ''[[Dào Dé Jing|Tao te king]]'' (''Llibru del Tau'') de [[Lao Tse]]. Tamién tuvo muncha repercusión ''[[L'arte de la guerra]]'' de [[Sun Tzu]]. En dómina Han apaeció un nuevu xéneru, el ''fu'', poesía de calter didácticu acomuñada a una composición musical, ente qu'en prosa destacó'l ''She-ki'' (''Memories históriques'') de [[Ssê Ma-ts'ien]].<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 835-838.</ref> La [[música china]] ye [[Escala pentatónica|pentatónica]] (de cinco notes), al contrariu que'l sistema [[Escala musical|heptatónicu]] occidental (de siete notes). Del periodu predinástico hai constancia de dellos preseos, como'l ''ch'ing'' (piedra sonora), el ''hsüan'' ([[flauta]]), el ''ku'' ([[tambor]]) y el ''chun'' ([[Campana (preséu)|campana]]). De dómina Shang ye'l ''Shih Ching'' (''Llibru de los Cantares''), que recueye creaciones musicales dende'l 1600 hasta'l 600 e.C. Mientres la dinastía Zhou sentáronse les bases de la música tradicional china, arrexuntaes nel ''Lü Shih Ch'un Ch'iu'' (''Añales del Sr. Lü'') de [[Lü Buwei]] (239 e.C. ): sobre un tonu base» (''huang chung'') procedente d'una caña de [[bambú]], derivaron tonos más agudos cortando'l tubu un terciu menor que l'anterior, llogrando los cinco notes: king, shang, chiao, chih, yü. Los principales preseos yeren: el ''pien-ch'ing'' ([[Carillón|carillones]] de piedra de jade), el ''pien-chung'' ([[Campaniella (preséu)|campanielles]]), el ''[[sheng]]'' ([[Órganu (instrumentu musical)|órganu]] de tubos de bambú), el ''p'ai-hsiao'' (flauta pánica o [[Siringa (instrumentu musical)|siringa]]) y el ''ch'in'' ([[cítara]]).<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 59-72.</ref> ==== Xapón ==== {{AP|Arte de Xapón}} [[Ficheru:Nihonshoki tanaka version.jpg|thumb|upright=1.5|Páxina d'un ''[[Nihonshoki]]'' (''Añales de Xapón'') del [[periodu Heian]].]] L'[[arte de Xapón|arte xaponés]] tuvo marcáu pol so [[islla|insularidad]], anque a intervalos foi recibiendo la influencia de les civilizaciones continentales, sobremanera de [[China]] y [[Corea]]. Gran parte del arte producíu en [[Xapón]] foi de tipu relixosu: a la relixón [[sintoísmu|sintoísta]], la más típicamente xaponesa, formada alredor del [[sieglu&nbsp;I]], añadióse'l [[budismu]] en redol al [[sieglu&nbsp;V]], forxando un [[sincretismu]] relixosu qu'entá güei perdura. * [[Periodu Jōmon]] (5000-200 e.C. ): mientres el [[mesolíticu]] y el [[neolíticu]] fabricáronse preseos de güesu y piedres apolazaes, [[cerámica]] y figures antropomorfas. Xapón caltúvose aislláu del continente, polo que tola so producción foi autóctona, anque de poca relevancia. Cabo señalar que la cerámica Jōmon ye la más antigua producida pol ser humanu, fecha a mano y decorada con incisiones o impresiones de cuerda.<ref>Onians (2008), páxs. 46-47.</ref> * [[Periodu Yayoi]] (200 e.C. -200&nbsp;d.&nbsp;C.): dende'l {{AC|sieglu I}} empezó a introducise la civilización del continente, por causa de les rellaciones con China y Corea. Nesa dómina espublizóse un tipu de [[sepultura|sepultures]] de gran tamañu con cámara y [[túmulu]] afatáu con [[cilindru|cilindros]] de [[terracota]], con figures humanes y d'animales. La cerámica producir con [[tornu]]. * [[Periodu Kofun]] (200-600): destaquen les grandes sepultures de los [[emperador|emperadores]] [[Emperador Ōjin|Ōjin]] ([[200]]-[[310]]) y [[Emperador Nintoku|Nintoku]] ([[310]]-[[399]]), onde apaecieron diverses xoyes, armes, cerámica y unes figures de terracota llamaes ''haniwa''. Nesti periodu atopamos les primeres muestres de [[Pintura de Xapón|pintura xaponesa]] (tumbes de [[Kyūshū]], sieglos&nbsp;{{DC|sieglu V}}-[[sieglu VI|VI]]; enterramientu real d'Otsuka). Tocantes a arquiteutura relixosa, cabo destacar el templu d'Isa.<ref>Onians (2008), páxs. 88-89.</ref> La [[lliteratura xaponesa]] tien una fuerte influencia china, debíu sobremanera a l'adopción de la [[escritura china]]. El testimoniu más antiguu calteníu ye'l ''[[Kojiki]]'' (''Rellatos de coses antigües''), especie d'historia universal de corte míticu y [[Teogonía|teogónico]]. Otru testimoniu de relevancia ye'l ''[[Nihonshoki]]'' (''Añales de Xapón''). La poesía ta representada pol ''[[Manyoshu]]'' (''Coleición de diez mil fueyes''), [[antoloxía]] de poemes de diversu signu, con gran variedá temática y estilística, redactáu por dellos autores ente los que destaquen [[Otomo Yakamochi]] y [[Yamanoue Okura]].<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, p. 843.</ref> La [[música xaponesa]] tuvo les sos primeres manifestaciones nes ''honkyoku'' («pieces orixinales»), que se remonten al sieglu&nbsp;XIX e.C. , según el ''min'yō'', cantares [[Folclor|folclóriques]] xaponeses. Los ritos sintoístes teníen coros que recitaben un trino lentu acompañáu de flauta de bambú (''yamate-bue'') y cítara de seis cuerdes (''yamato-goto''). La principal modalidá de música y danza sintoísta ye la ''[[kagura (danza)|kagura]]'', sobre'l mitu d'[[Amaterasu]], diosa del [[sol]]. Executar colos preseos mentaos, y otros como'l ''hichiriki'' ([[oboe]]) y tambores como'l ''o-kakko'' y el ''o-daiko''.<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 87-89.</ref> === Oceanía === {{AP|Arte d'Oceanía }} [[Ficheru:Aboriginal Art Australia(2).jpg|thumb|left|[[Pintura rupestre]] de los [[Aborixe australianu|aboríxenes]] [[australia]]nos.]] L'[[Arte d'Oceanía|arte oceánico]] ta marcáu pola multiplicidá de territorios insulares que jalonan l'[[océanu Pacíficu]], destacando les islles d'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]], y trés principales árees d'islles y [[archipiélagu|archipiélagos]]: [[Polinesia]], [[Melanesia]] y [[Micronesia]]. La primer cultura desenvuelta na zona foi la [[lapita]] (1500-500 e.C. ), aniciada en [[Nueva Caledonia]] y estendida por [[Nueva Guinea]] y Polinesia occidental ([[islles Salomón]], [[Vanuatu]], [[Fixi]], [[Tonga]] y [[Samoa]], principalmente). Carauterízase pola so cerámica decorada con motivos dentaos fechos con peñes o escayos, según oxetos d'obsidiana y conches. Ente'l 500 e.C. y el 500&nbsp;d.&nbsp;C. siguió la colonización escontra Micronesia, Melanesia y Polinesia oriental ([[islles Sociedad]], [[Islles Marqueses|Marqueses]], [[islla de Pascua]], [[Ḥawai]]), anque nestes primeres fases nun se toparon numberoses muertes, sacante dellos instrumentos y abalorios, principalmente de conches. N'Australia destaquen les pintures rupestres, que son bastante esquemátiques, llegando a la simplificación xeométrica.<ref>Onians (2008), páxs. 50-51.</ref> === Otres manifestaciones === [[Ficheru:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb|upright=1.5|Puerta del Lleón en [[Hattusa|Boğazköy]].]] * [[Hitites|Arte hitita]]: el pueblu hitita habitó na península d'[[Anatolia]], [[Armenia]] y [[Siria]], ente'l III y el II mileniu e.C. Recibió influencia mesopotámica y, de la mesma, influyó al [[arte persa]], [[Arte minoico|minoicu]] y [[Arte etrusco|etruscu]]. La so arquiteutura yera monumental, con palacios precedíos d'aveníes con escultures d'esfinxes, como en [[Hattusa|Boğazköy]], onde apaecieron tamién diversos relieves con escenes de guerra y caza. Tamién destacaron les escultures de [[Karkemish]] y [[Cultura Halaf|Tell-Halaf]] (Siria). * [[Arte fenicio]]: pueblu de tradición marinera, dedicaos principalmente al comerciu, navegaron por tol Mediterraneu y el norte d'África, fundando la ciudá de [[Cartago]] na actual [[Tunicia]]. Tresmitieron la influencia del arte oriental por tol Mediterraneu. Destaquen les sos escultures, d'influencia asiria y exipcia, con cierta rixidez arcaica y falta de naturalidá. L'arte fenicio diose tamién en distintes zones del Mediterraneu, especialmente [[Xipre]], [[Cerdeña]] y [[Eivissa (islla)|Eivissa]]. * [[Arte escita]]: tamién llamáu «arte de les estepes», ye'l correspondiente a los pueblos nómades qu'habitaben les llanures euroasiátiques, principalmente ente'l II y l'I mileniu e.C. El so arte yera preponderantemente mobiliar, bono de tresportar, al ser un pueblu nómada. Amestáu a la metalurxa, destaquen los oxetos en bronce, fierro y metales preciosos (armes, escudos, fíbulas, petrines, xoyes), según obres en madera, güesu, [[cueru]], teles y [[alfombra|alfombres]]. Nes sos obres destaquen los motivos animalísticos, posiblemente d'orixe [[Tótem|totémicu]]. L'arte escita influyó al de los [[pueblos xermánicos]], [[viquingos]] y [[Arte paleocristiano|paleocristianos]]. * [[Arte ibérico]]: desenvolver na [[península ibérica]] coetáneamente a la cultura de [[La Tène]], principalmente n'[[Andalucía]] y la zona de [[Llevante español|llevante]] y, en menor midida, na [[Pandu Central]] y el sur de [[Francia]]. L'arquiteutura basar nos murios de [[tapial]], con sistema adintelado, realizando arcos y bóvedes falses por aproximamientu de filaes. Les ciudaes solíense construyir en [[acrópolis]], como en [[Azaila]], [[Ullastret]] y [[Olérdola]]. Desenvolvióse notablemente la escultura, destacando la tipoloxía de les dames», como les d'[[Dama d'Elx|Elx]], [[Dama de Baza|Baza]] y el [[Cuetu de los Santos]]. Tamién foi típica la representación d'animales (caballos, toros, lleones), dalgunos de calter antropoide, como la [[Bicha de Balazote]]. * [[Arte persa]]: en [[Persia]] desenvolvióse una importante cultura sol reináu de dos importantes dinastíes: l'[[dinastía aqueménida|aqueménida]] (560-331 e.C. ) y la [[sasánida]] (226-640&nbsp;d.&nbsp;C.). L'arquiteutura persa apiguró les formes mesopotámiques coles exipcies, emplegando per primer vegada la piedra en grandes palacios como los de [[Susa]], [[Persépolis]] y [[Pasargada]], onde surdió per vegada primera l'usu de la [[ventana]] —a diferencia del llume cenital utilizada hasta entós—, y onde destaquen les grandes sales o ''[[apadana|apadanes]]'', con columnes de gran altor y [[capitel]]es de volutes. En dómina sasánida surdieron palacios ([[Ctesifonte]], [[Firuzabad]]) con sistemes abovedaos con cúpules sobre trompes, y un pórticu o ''[[iwan]]'' con gran arcu abiertu a un patiu, que va influyir al [[arte islámico]]. Na escultura persa destaquen los relieves, en piedra o cerámica [[Esmalte|esmaltada]], con escenes de guerreros, combates con bisarmes o animales como toros y lleones.<ref>Onians (2008), páxs. 80-81.</ref> * [[Nabateo|Arte nabateo]]: pueblu d'orixe [[semíticu]] qu'habitaron na zona [[Siria|siriu]]-[[Palestina (rexón)|palestina]] ente los sieglos&nbsp;VI y II e.C. , destaca especialmente la ciudá de [[Petra]], asitiada ente escobios de monte, onde se toparon diversos templos, palacios y tumbes escavaos na roca, d'estilu helenísticu. Ente ellos destaca'l ''Jazneh Firaun'' («l'ayalga del faraón»), con una monumental fachada con [[pronaos]] [[hexástilo]] y [[frontón (arquiteutura)|frontón]], y la parte cimera con un ''[[tholos]]'' redondu y dos [[edículos]] llaterales con semifrontones. * [[Hebreos|Arte hebreo]]: los [[hebreos]] instalar en [[Palestina (rexón)|Palestina]] nel sieglu&nbsp;XIII e.C. Recibieron la influencia del arte exipcio, feniciu y mesopotámicu, según del helenísticu más palantre. D'alcuerdu a la so relixón refugaben les imáxenes, polo que la mayoría del so arte ye ornamental. N'arquiteutura, hai testimonios de la gran magnificencia del [[Templu de Xerusalén]], que lamentablemente nun llegó hasta los nuesos díes. Amás d'eso destaquen les [[sinagoga|sinagogues]], xeneralmente de [[Basílica|planta basilical]] y fachada tripartita, como nos templos sirios. Na [[lliteratura hebrea]] destaca la [[Biblia]] (el ''[[Tanak]]'' o [[Vieyu Testamentu]], tamién llamáu ''[[Torá]]'', «llei»), importante documentu non yá relixosu sinón tamién lliterariu, redactáu ente los sieglos&nbsp;X e.C. y II&nbsp;d.&nbsp;C.en diversos estilos y xéneros (históricu, llexendariu, mitolóxicu, poéticu, proféticu, sapiencial y epistolar). Darréu redactáronse la ''[[Mishná]]'', el ''[[Talmud]]'' y la ''[[Cábala]]''.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 25-36.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Persepolis001.jpg|Ruines de [[Persépolis]]. Ficheru:The Lady of Elche, late 5th - earfly 4th cent. BCE (29251445792).jpg|[[Dama d'Elx]], [[Muséu Arqueolóxicu Nacional d'España]], [[Madrid]]. Ficheru:Petra Jordan BW 21.JPG|Balta de ''Jazneh Firaun'' («l'ayalga del faraón»), en [[Petra]]. Ficheru:Targum.jpg|Páxina del ''[[Tanak]]'', nome hebréu del [[Vieyu Testamentu]]. </gallery> == Arte clásico == [[Ficheru:2006 01 21 Athènes Parthénon.JPG|thumb|upright=1.5|Fachada del [[Partenón]], na [[Acrópolis d'Atenes]].]] {{AP|Arte y cultura clásica}} Denominar [[Arte y cultura clásica|arte clásico]]<ref group="nota">Deriváu del [[llatín]] ''classicus'' («de primer clase»), el términu clásicu» faía referencia al periodu del [[arte griego]] entendíu ente l'arcaicu y l'[[Arte helenístico|helenísticu]], valoráu como'l de mayor creatividá de la historia del arte griego. Asina, el términu quedó como [[sinónimu]] de creatividá, d'excelencia, de la meyor dómina de cualquier estilu artísticu, polo que numberosos estilos a lo llargo del tiempu tuvieron una fase denomada «clásica». [[Heinrich Wölfflin]], por casu, referir a ''arte clásico'' pa falar del [[Renacimientu]] [[Italia|italianu]]. Chilvers (2007), p. 207.</ref> al arte desenvueltu nes antigües [[Antigua Grecia|Grecia]] y [[Antigua Roma|Roma]], que los sos adelantos tanto científicos como materiales y d'orde estéticu apurrieron a la historia del arte un estilu basáu na [[naturaleza]] y nel [[ser humanu]], onde preponderaba la [[harmonía]] y l'equilibriu, la racionalidá de les formes y los volúmenes, y un sentíu d'imitación («[[mímesis]]») de la naturaleza que sentaron les bases del [[arte occidental]], de tala forma que la recurrencia a les formes clásiques foi constante a lo llargo de la historia na civilización occidental. === Grecia === {{AP|Arte de l'Antigua Grecia}} En [[Grecia]] desenvolviéronse les principales manifestaciones artístiques que marcaron la evolución del arte occidental. Tres unos entamos onde destacaron les cultures [[Arte minoico|minoica]] y [[Arte micénico|micénica]], l'arte griego desenvolver en tres periodos: arcaicu, clásicu y [[Arte helenístico|helenísticu]]. Carauterizáu pol naturalismu y l'usu de la razón en midíes y proporciones, y con un sentíu estéticu inspiráu na naturaleza, l'arte griego foi'l puntu de partida del arte desenvueltu nel continente européu. N'[[Arquiteutura na Antigua Grecia|arquiteutura]] destacaron los templos, onde s'asocedieron trés órdenes constructivos: [[Orde dóricu|dóricu]], [[Orde xónicu|xónicu]] y [[Orde corintiu|corintiu]]. Yeren construcciones en piedra, sobre un [[basamento]] (''krepis''), con o ensin pórticu (o con pórticu delantre y detrás, esto ye, [[anfipróstilo]]), con o ensin columnes (que pueden ser fronteres, llaterales, o pueden arrodiar tol edificiu, y nesi casu denominar [[períptero]]), y coronaos xeneralmente en forma de [[frontón (arquiteutura)|frontón]], onde destaca'l [[frisu]], decoráu xeneralmente con relieves escultóricos. Destaca especialmente'l conxuntu de l'[[Acrópolis d'Atenes|Acrópolis]], col templu dóricu del [[Partenón]] y los xónicos del [[Erecteión]] y la [[Templu d'Atenea Niké|Niké Áptera]]. Otres obres de relevancia fueron el [[Teatru d'Epidauro]] y la [[Llinterna de Lisícrates]], y desenvolvióse el [[urbanismu]] de la mano de [[Hipodamo de Mileto]]. N'[[Escultura de l'Antigua Grecia|escultura]] predominó la representación del cuerpu humanu, basáu na harmonía de les proporciones. En dómina arcaica diéronse formes ríxides y esquemátiques, de gran espresividá, destacando por un tipu de sorrisa cercanu al visax, llamada «sorrisa eginética» por tener la so mayor representación nes figures del [[Templu d'Afaia]] en [[Egina]]. Tamién son típicos d'esta dómina les estatues d'[[atleta|atletes]] desnudos (''[[kouros]]'') y de rapaces vistíes (''[[kore]]''). Nel {{AC|sieglu V}} (el llamáu «[[sieglu de Pericles]]») instauróse'l clasicismu, llevando a la perfeición el canon nes proporciones del cuerpu humanu, con mayor naturalismu y un estudiu anímicu na espresión de la figura representada. Destacó especialmente la obra de [[Mirón]], [[Fidias]] y [[Policleto]]. Nuna segunda fase clasicista, rompióse la serenidá naturalista n'ares d'enfatizar la espresión, que resulta más tráxica y angustiosa, como percibimos na obra d'[[Escopas]], [[Praxíteles]] y [[Lisipo]]. A lo último, nel periodu helenísticu la proporción y l'harmonía dan pasu al recargamientu y la sinuosidad, al dinamismu violentu de la forma y la espresión patética del sentimientu, como nel ''[[Laocoonte y los sos fíos|Laocoonte]]'' y el ''[[Toru Farnesio]]'', magar persisten les formes clásiques n'obres como la ''[[Venus de Milo]]'' y la ''[[Victoria de Samotracia]]''. La [[Pintura de l'Antigua Grecia|pintura]] desenvolvióse sobremanera na [[cerámica]], n'escenes cotidianes o de temática histórica o mitolóxica. Suelse establecer dos époques, en función de la téunica utilizada na confección de cerámica pintada: «figures negres sobre fondu coloráu» (hasta'l [[sieglu&nbsp;VI e.C. ]]) y «figures coloraes sobre fondu negru» (dende'l sieglu&nbsp;VI e.C. ). Anque nun llegaron numberoses muestres hasta l'actualidá, tiense constancia por fontes históriques del nome de dellos famosos pintores griegos, como [[Zeuxis]], [[Apeles]], [[Parrasio]], [[Eufranor]], [[Polignoto]], etc.<ref>Azcárate (1983), páxs. 64-74.</ref> [[Ficheru:Beginning Odyssey.svg|thumb|left|Empiezo de la ''[[Odisea]]'', de [[Homero]].]] La [[lliteratura griega]] algamó cotes de gran calidá, poniendo les bases de la lliteratura occidental. Configuráronse los [[xéneros lliterarios]] ([[épica]], [[llírica]] y [[dramática]]), siendo la base argumental de les sos obres la [[relixón]] y la [[mitoloxía]]. Dende unos entamos de tradición oral (la [[epopeya]]), surdió la lliteratura escrita col desenvolvimientu del [[alfabetu griegu]] alredor del {{AC|sieglu VIII}}. Los mitos griegos yeren una fusión d'elementos indogermánicos y mediterráneos, con un particular sentíu estéticu que daría orixe a la [[poesía]]. N'orixe, el ''mythos'' griegu yera una historia esplicada, de tradición oral, considerándose fidedigna —al contrariu que güei, en que «mitu» ye sinónimu de lleenda, de ficción—; cola épica y la poesía, el mitu pasó a la lliteratura, principalmente cola figura de [[Homero]] y los sos dos grandes obres: la ''[[Ilíada]]'' y la ''[[Odisea]]''. La poesía destacó por una llírica coral qu'espresaba sentimientos coleutivos, como se percibe na obra de [[Hesíodo]], [[Píndaro]], [[Safu]] y [[Anacreonte]]. Tamién se desenvolvió la [[prosa]], sobremanera nel xéneru [[Historiografía griega|históricu]], destacando [[Herodoto]], [[Tucídides]] y [[Xenofonte]]; la [[oratoria]], representada por [[Demóstenes]], [[Platón]] y [[Aristóteles]]; y la [[fábula]], practicada por [[Esopo]].<ref>Lladó-García (1999), páxs. 23-27.</ref> En Grecia nació'l [[teatru]] entendíu como «[[arte dramáticu]]», onde al pie d'un testu —onde predomina'l [[diálogu]], base de la representación escénica—, intervienen tamién los actores, la [[escenografía]], les lluces y efeutos de soníu, el vestuariu, el maquillaxe, etc., ente que ye esencial la presencia d'un públicu que contempla l'espectáculu. El [[Teatru de l'Antigua Grecia|teatru griegu]] evolucionó d'antiguos rituales relixosos (''[[komos]]''); el ritual pasó a mitu y, al traviés de la «[[mímesis]]», añadióse la pallabra, surdiendo la [[traxedia]]. Al empar, el públicu pasó de participar nel ritu a ser un observador de la traxedia, que tenía un componente educativu, de tresmisión de valores, al empar que de purgación de los sentimientos («[[catarsis]]»). Más palantre surdió la [[comedia griega|comedia]], con un primera componente de [[sátira]] y crítica política y social, derivando más tarde a temes costumistes y personaxes arquetípicos. Apaeció entós tamién la [[mímica]] y la [[farsa]]. Los principales dramaturgos griegos fueron: [[Tosquilo]], [[Sófocles]] y [[Eurípides]] en traxedia, ente qu'en comedia destacaron [[Aristófanes]] y [[Menandro]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 27-52.</ref> La [[Música de l'Antigua Grecia|música griega]] yenos desconocida a nivel auditivu, tan solo tenemos idea de cómo podía ser por documentos escritos. Los griegos escribíen música coles lletres del alfabetu, pero nun se sabe cuántu duraba cada nota, polo que se desconoz el ritmu. Una de les primeres modalidaes foi'l ''[[ditirambu]]'', rellacionáu col cultu a [[Dioniso]]. El teatru y les narraciones épiques yeren cantaos, anque al perdese les anotaciones musicales quedaron como documentos escritos. En Grecia foi la primer vegada na historia que s'estudió la música de forma científica: [[Pitágores]] rellacionar coles matemátiques, y escribiéronse trataos teóricos sobre música, siendo'l primeru'l d'[[Aristóxeno]] nel {{AC|sieglu IV}} Los principales preseos utilizaos en Grecia fueron: la [[Llira (instrumentu musical)|llira]], la [[cítara]], l'[[Aulos (preséu)|aulos]], la [[Siringa (instrumentu musical)|siringa]], dellos tipos de [[tambor]]es —como por casu el ''[[tympanon]]''—, el [[crótalu]], el [[Platillos|címbalu]], el [[sistro]], etc.<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 143-161.</ref> Grecia foi'l primer llugar onde la [[danza griega|danza]] foi considerada un arte, teniendo una [[musa]] dedicada a ella: [[Terpsícore]]. Les primeres muertes provienen nuevamente de los cultos a Dioniso, ente que foi nes traxedies —principalmente les de Tosquilo— onde se desenvolvió como téunica, nos movimientos rítmicos del coru.<ref>Abá (2004), páxs. 15-16.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:WLA metmuseum Marble statue of a kouros youth 2.jpg|Estatua de [[mármol]] de ''[[kouros]]'' (hacia 590-580 e.C. ), [[Metropolitan Museum of Art]], [[Nueva York]]. Ficheru:Discobulus.jpg|El ''[[Discóbolu]]'' de [[Mirón]] (455 e.C. ), [[Muséu Británicu]], [[Londres]]. Ficheru:Venus de Milo Louvre Ma399 n4.jpg|La ''[[Venus de Milo]]'' (130-100 e.C. ), [[Muséu del Louvre]], [[París]]. Ficheru:Laocoon and His Sons.jpg|''[[Laocoonte y los sos fíos]]'', d'[[Agesandro de Rodes|Agesandro]], [[Atenodoro de Rodes|Atenodoro]] y [[Polidoru de Rodes|Polidoru]] de [[Rodes]] (escontra 50&nbsp;d.&nbsp;C.), [[Museos Vaticanos#Muséu Pío-Clementino|Muséu Pío-Clementino]], [[Ciudá del Vaticanu|Vaticanu]]. </gallery> === Roma === {{AP|Arte de l'Antigua Roma}} [[Ficheru:Colosseo 2020.jpg|thumb|upright=1.5|El [[Coliséu de Roma]].]] Con un claru precedente nel [[arte etrusco]], l'[[Arte de l'Antigua Roma|arte romano]] recibió una gran influencia del arte griego. Gracies a la espansión del [[Imperiu romanu]], l'arte clásico grecorromanu llegó a casi tolos rincones d'[[Europa]], norte d'[[África]] y [[Próximu Oriente]], sentando la base evolutiva del futuru arte desenvueltu nestes zones. L'[[Arquiteutura de l'Antigua Roma|arquiteutura]] destacó pol so calter práuticu y utilitariu: grandes inxenieros y constructores, los romanos destacaron n'arquiteutura civil, cola construcción de [[carretera|carreteres]], [[ponte]]s, [[acueductu|acueductos]] y obres [[Urbanismu|urbanístiques]], según [[templu|templos]], [[palaciu|palacios]], [[teatru|teatros]], [[anfiteatru|anfiteatros]], [[circu|circos]], [[termes]], [[Arcu de trunfu|arco de trunfu]], etc. Al sistema [[Arquitrabe|arquitrabado]] griegu añadieron l'usu del [[arcu (arquiteutura)|arcu]] y la [[bóveda]], col emplegu de [[sillería]], [[lladriyu]] y [[mampostería]]. Utilizaron los órdenes griegos, al qu'añadieron el [[orde toscanu]], de [[fuste]] llisu y [[capitel]] con [[collarino]] y [[equín (arquiteutura)|equín]] rematáu nun [[ábaco (arquiteutura)|ábaco]] cuadráu. Ente les sos principales obres pueden recordase el [[Coliséu]], el [[Panteón d'Agripa]], el [[Teatru romanu de Mérida|Teatru de Mérida]], la [[Maison Carrée]] de [[Nîmes]], les [[Termes de Caracalla]], el [[Acueductu de Segovia]], el [[Arcu de Constantín]], la [[Torre de Hércules]], etc. La [[Escultura de l'Antigua Roma|escultura]], inspirada na griega, centróse igualmente na figura humana, anque con más realismu, nun-yos importaba amosar defectos que yeren inoraos pola idealizada escultura griega. Un xéneru bien espublizáu foi'l [[semeya]], con gran detallismu y fidelidá nes traces, perceptible nel usu del [[trépano]] pa producir [[clarescuru]] y nel fechu de grabar les [[pupila|pupiles]]. Más idealizaos son les semeyes de los [[emperador|emperadores]], realizaos en tres versiones: ''togata'', como [[patriciu]]; ''thoracata'', como militar; y ''apoteósica'', como divinidá. Destacó especialmente'l [[Relieve (arte)|relieve]], en temes históriques o relixosos, como vemos nel [[Ara Pacis]] d'[[Augustu]], nel [[Arcu de Tito]] y na [[Columna Trajana]]. La [[Pintura de l'Antigua Roma|pintura]] ye conocida sobremanera polos restos topaos en [[Pompeya]], onde se perciben cuatro estilos: el de ''incrustación'', qu'asonsaña'l revestimiento en [[mármol]]; el ''arquiteutónicu'', llamáu asina por asemeyar arquitectures; el ''ornamental'', con arquitectures fantástiques, [[guirlanda|guirlandes]] y [[amorcillos]]; y el ''fantásticu'', amiestu de los dos anteriores, con paisaxes imaxinarios, variaes formes arquiteutóniques y escenes mitolóxiques. Tamién destacó'l [[Mosaicu romanu|mosaicu]], en ''opus sectile'', de formes xeométriques, o ''opus tesellatum'', con pequeñes pieces que formen escenes figuratives, como ''El sacrificiu d'Ifigenia'' n'[[Emporion|Ampurias]] o ''La batalla d'Isos'' en [[Nápoles]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 76-88.</ref> La [[lliteratura romana]] recibió como nel restu de les artes la influencia griega, de la qu'adoptaron téunica y xéneros; la principal innovación llatina foi'l conceutu de «estilu» que los romanos aplicaron a les sos obres. Magar la so producción nun foi de gran calidá —nel aspeutu estéticu-lliterariu—, la obra de los autores llatinos exerció una gran influencia na lliteratura occidental, pol so ascendiente sobre la lliteratura [[Cristianismu|cristiana]] y [[Lliteratura medieval|medieval]], y por cuenta de que el [[llatín]] foi l'orixe de les [[Vernáculu|llingües vernácules]] falaes darréu en munchos llugares d'[[Europa]]. Cultivaron los mesmos xéneros que los griegos, destacando en poesía [[Lucrecio]], [[Virxiliu]], [[Horacio]] y [[Ovidio]]; en prosa, [[Petronio]] y [[Apuleyo]]; n'oratoria, [[Cicerón]] y [[Séneca]]; en [[historiografía]], [[Salustio]], [[Tácito]] y [[Titu Liviu]].<ref>Lladó-García (1999), páxs. 48-53.</ref> El teatru romanu recibió la influencia del griegu, anque orixinalmente derivó d'antiguos espectáculos etruscos, qu'entemecíen l'arte escénico cola música y la danza: tenemos asina los ''ludiones'', actores que baillaben al ritmu de les ''tibiae'' —una especie de ''[[Aulos (preséu)|aulos]]''—; más tarde, al añader la música vocal, surdieron los ''histriones'' —que significa «baillarinos» n'[[Idioma etruscu|etruscu]]—, qu'entemecíen cantar y mimu (les ''saturae'', orixe de la [[sátira]]). Al paecer, foi [[Livio Andrónico]] —d'orixe griegu— quien nel [[sieglu&nbsp;III e.C. ]] introdució nestos espectáculos la narración d'una historia. L'ociu romanu estremar ente ''ludi circenses'' ([[circu]]) y ''ludi scaenici'' ([[teatru]]), predominando nesti postreru'l mimu, la danza y el cantar (''[[pantomima]]''). Como autores destacaron [[Plauto]] y [[Terencio]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 55-71.</ref> La música romana yenos desconocida, igual que la griega. Tan solo Cicerón fala un pocu d'ella nos sos escritos. Al paecer, la dómina de mayor rellumanza foi'l reináu de [[Nerón]], que favoreció notablemente la música —él mesmu tocaba la llira—. La música romana pasó a la ilesia cristiana primitiva. <gallery mode=packed> Ficheru:Arch of Constantine (Rome) - South side, from Via triumphalis.jpg|[[Arcu de Constantín]]. Ficheru:Statue-Augustus.jpg|''[[Augustu de Prima Porta]]'', [[Museos Vaticanos]]. Ficheru:Pompejanischer Maler um 70 001.jpg|[[Frescu]] topáu en [[Pompeya]]. Ficheru:Alexandermosaic.jpg|[[Mosaicu]] de la ''Batalla d'Isos'', Casa del Faunu, [[Pompeya]]. </gallery> == Arte medieval == [[Ficheru:Mausoleum der Galla Placidia, Ravenna, Italien.JPG|thumb|upright=1.5|Mosaicu del ''Bon pastor'', [[Mausoléu de Gala Placidia]], [[Rávena]] (primer metá del [[sieglu&nbsp;V]]).]] {{AP|Arte medieval}} La cayida del [[Imperiu romanu d'Occidente]] marcó l'entamu n'Europa de la [[Edá Media]], etapa de cierta decadencia político y social, pos la fragmentación del imperiu en pequeños estaos y la dominación social de la nueva [[aristocracia]] militar supunxo la [[Feudalismu|feudalización]] de tolos territorios enantes alministraos pola [[burocracia]] imperial. L'arte clásico va ser reinterpretado poles nuevu cultures dominantes, d'orixe [[Pueblos xermánicos|xermánicu]], ente que la nueva relixón, el [[cristianismu]], va trescalar la mayor parte de la producción artística medieval. === Arte paleocristiano === {{AP|Arte paleocristiano}} Denominar [[arte paleocristiano]] al efeutuáu polos primeros siguidores d'esta nueva relixón, primero de forma oculta, mientres entá yeren escorríos pol poder imperial, pa pasar darréu, tres la conversión al [[cristianismu]] del [[emperador romanu]] [[Constantín I el Grande|Constantín]], a ser l'estilu oficial del Imperiu. Les formes clásiques fueron reinterpretadas pa sirvir como vehículu d'espresión de la nueva relixón oficial, y producióse una atomización d'estilos por zones xeográfiques. N'arquiteutura, les primeres manifestaciones producir nel ámbitu de los [[campusantu|campusantos]] o «[[catacumba|catacumbes]]», que sirvíen al empar de llugares de xunta pa los escorríos devotos cristianos. Cola llegalización de la so relixón, destacó como tipoloxía la [[basílica]], adautación del edificiu romanu de mesmu nome que, sicasí, pasó d'una función civil a una relixosa. Xeneralmente constaba de trés partes: un [[atriu]] d'accesu, el cuerpu de la basílica, estremáu en trés [[Nave (arquiteutura)|naves]], y el [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]], onde s'asitia'l [[altar]]. Destaquen les basíliques de [[San Pedro del Vaticanu]], [[San Xuan de Laterano]], [[Basílica de San Llorienzo Extramuros|San Llorienzo]] y [[Basílica de San Clemente de Laterano|San Clemente]] en [[Roma]], y [[Basílica de San Apolinar Nuovo|San Apolinar]] en [[Rávena]]. Les artes figuratives empecipien el camín del arte medieval, eminentemente relixosu, dando preponderancia al simbolismu de les escenes representaes percima del realismu de la narración o del so calter estéticu. N'escultura destacaron los [[sarcófagu|sarcófagos]], qu'evolucionaron dende la simple decoración ornamental con moldures cóncaves (''strygiles'') hasta la narración d'escenes en frisu. La pintura diose sobremanera nes catacumbes, con escenes relixoses y [[Alegoría|alegóriques]], y surdió la [[miniatura]], llume de [[manuscritu|manuscritos]], con dos principales escueles: la helenística-alexandrina y la siria. Cobró especial relevancia'l mosaicu, que tuvo un gran desenvolvimientu, llegando a influyir al [[arte bizantino]]; los meyores exemplos topar en [[Basílica de Santa María la Mayor (Roma)|Santa María la Mayor de Roma]] y San Apolinar y [[San Vital de Rávena]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 96-102.</ref> La [[Cristianismu|literatura cristiana]] foi desenvuelta en [[llatín]] y [[Idioma griegu|griegu]], xeneralmente con propósitu didácticu y propagandísticu de la nueva fe. Yeren obres práutiques, ensin voluntá estilística, con una finalidá moralizante. Nun primer momentu destacó la ellaboración del [[Nuevu Testamentu]], redactáu en griegu, con trés partes principales: los cuatro [[evanxeliu|evanxelios]] ([[Evanxeliu de Matéu|Matéu]], [[Evanxeliu de Marcos|Marcos]], [[Evanxeliu de Lucas|Lucas]], [[Evanxeliu de Xuan|Juan]]), el corpus epistolar (cartes de [[Pablo de Tarsu|San Pablo]] y otros [[apóstol]]es) y el ''[[Apocalipsis]]'' de [[Xuan l'Evanxelista|San Juan]]. De siguío surdieron una serie d'escritos [[Apologética|apologéticos]] de los llamaos [[Padres de la Ilesia]]: [[Atenágoras d'Atenes|Atenágoras]], [[Oríxenes]], [[Clemente d'Alexandría]], [[Eusebio de Cesarea]], etc. Al convertise'l cristianismu na relixón oficial del Imperiu surdió un enclín más lliterariu, más ellaborada y [[retórica]], destacando san [[Basilio el Grande]], san [[Juan Crisóstomo]] y san [[Gregorio Nacianceno]]. Ente los [[Exéxesis|exegetas]] llatinos destacaron [[Tertulianu]], [[Lactancio]], [[Prudencio]], [[Jerónimo d'Estridón|San Jerónimo]] (traductor de la Biblia al llatín, la llamada ''[[Vulgata]]'') y, especialmente, [[Agustín d'Hipona|San Agustín]].<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 138-144.</ref> {{Multimedia|archivu=Gaudeamus omnes - Graduale Aboense.ogg|títulu=Gaudeamus omnes|descripción=[[Cantu gregorianu]].|formatu=[[Ogg]]}} La música cristiana primitiva yera heredera de la romana, lo mesmo que de la lliturxa xudía. La [[misa]] yera cantada, de tipu coral. Nel [[sieglu&nbsp;IV]] [[Ambrosio de Milán|san Ambrosio]] introdució'l [[cantar ambrosiano]], ondulación vocal ensin ritmu nin saltos ente notes. Más palantre, el [[papa]] [[Gregorio I Magno]] creó'l [[cantu gregorianu]] ([[sieglu&nbsp;VII]]), con una llinia melódica continua, en forma de misal (''missalis romanum''). Esisten tres estilos de cantu gregorianu, que se clasifiquen dependiendo de la cantidá de tonos distintos que se canten por sílaba: cuando hai un tonu por sílaba llámase estilu «silábicu»; de 2 a 5 tonos por sílaba llámase «neumáticu»; y de 6 a más tonos por sílaba llámase «melismático».<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 36-67.</ref> === Arte xermánico === [[Ficheru:SAN JUAN DE BAÑOS.JPG|thumb|upright=1.5|Ilesia [[Arte visigodo|visigoda]] de [[Ilesia de San Xuan (Baños de Cerrato)|San Juan]], en [[Baños de Cerrato (Palencia)]].]] La invasión del [[Imperiu romanu]] polos [[pueblos xermánicos]] supunxo la fragmentación del territoriu en diversos reinos, onde los pueblos invasores pasaron a ser la clase dirixente, magar subsistió la cultura romana ente les clases humildes. Esta convivencia cultural xeneró l'apaición de les [[Vernáculu|llingües vernácules]] y la creación de nueves entidaes polítiques y culturales, que se van dir afitando a lo llargo de la Edá Media hasta formar les diverses nacionalidaes esistentes na actualidá nel mundu occidental. Les primeres manifestaciones arquiteutóniques d'estos pueblos fueron d'escasa relevancia, por cuenta de la probeza de los materiales usaos y a la falta d'un programa constructivu de valumbu. Solíense aprovechar instalaciones y materiales romanos, xeneralizándose l'usu del [[arcu de mediu puntu]] y la [[bóveda]]. Destaquen les construcciones [[Ostrogodos|ostrogodes]] n'[[Italia]], como'l [[Mausoléu de Teodorico]] en [[Rávena]]. N'escultura destacó'l relieve, como los de [[Poitiers]] en [[Francia]] o de [[Cividale]] n'Italia. La pintura desenvolver na miniatura, como vemos nos [[sacramentarios]] de Luxeuil y ''Gelasiano'' (Vaticanu). Ente los pueblos xermánicos convién destacar el [[visigodu]], asitiáu na península ibérica, que desenvolvió un estilu propiu de gran relevancia. L'[[Arquiteutura visigoda|arquiteutura]] destacó pol emplegu de la sillería, el [[arcu de ferradura]] y la bóveda, bien de [[Bóveda de cañón|cañón]] o d'[[Bóveda d'arista|arista]]. Desenvolvieron tres tipos d'[[Ilesia (edificiu)|ilesia]]s: la basilical de tres naves ([[Ilesia de San Xuan (Baños de Cerrato)|San Juan de Baños]], [[Baños de Cerrato|Palencia]]), la d'una nave con cámares llaterales ([[San Pedro del Matu]], [[Toledo]]) y la de [[cruz griega]] ([[Santa Comba de Bande]], [[provincia d'Ourense|Ourense]]). N'escultura, ye de destacar la incorporación de la escultura figurativa a les ilesies, sobremanera en frisos y capiteles, como en [[Quintanilla de las Viñas]] ([[provincia de Burgos|Burgos]]) y [[San Pedro de la Nave]] ([[provincia de Zamora|Zamora]]). Destacó tamién la orfebrería, sobremanera en corones y cruces, como los topaos nes ayalgues de [[Guarrazar]] y [[Torredonjimeno]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 103-110.</ref> === Arte prerrománicu === {{AP|Arte prerrománicu}} [[Ficheru:Aachen Germany Imperial-Cathedral-12a.jpg|thumb|Interior de la [[Capiya palatina d'Aquisgrán|Capiya Palatina]], n'[[Aquisgrán]].]] Denominar asina a los múltiples estilos desenvueltos n'Europa dende la coronación de [[Carlomagno]] (añu [[800]]) hasta alredor del añu [[1000]], onde l'apaición del [[Arte románicu|románicu]] va suponer la divulgación d'un mesmu estilu unitariu a lo llargo de tol continente européu. Esta acepción ye a cencielles una forma d'englobar una serie d'estilos independientes y con pocos o nengún factor común, col únicu aglutinante de ser predecesores de la internacionalización del románicu. * [[Arte carolinxo]]: la coronación de Carlomagno supunxo en cierta forma la restauración del Imperiu Romanu, lo que traxo un renacer cultural y una primer torna a la cultura clásica como fonte d'inspiración, anque matizada pola relixón cristiana. L'[[arquiteutura carolinxa]] basar nel usu del [[pilastra]] en cuenta de la columna, con arcos de mediu puntu y cubiertes de madera o bóvedes de cañón. Exemplos d'ello son la [[Capiya palatina d'Aquisgrán|Capiya Palatina]] d'[[Aquisgrán]] y [[monesteriu|monesterios]] [[benedictinos]] como [[monesteriu de Sankt Gallen|Sankt Gallen]], [[Fulda]] y [[Abadía de Corvey|Corvey]]. La escultura producióse sobremanera en marfil y bronce, como la ''Estatua ecuestre de Carlomagno'' ([[Louvre]]). La pintura se circunscribió a la miniatura, con delles escueles como la palatina, la de [[Tours]], la de [[Reims]] y la de [[Saint-Denis]]. * [[Arte otoniano]]: denominar asina por coincidir colos reinaos d'[[Otón I]], [[Otón II]] y [[Otón III]]. Arquitectónicamente son herederos del arte carolinxo: el modelu d'Aquisgrán percibir nel coru de l'[[abadía]] d'[[Essen]] y en [[Ottmarsheim]], ente que'l modelu basilical benedictín topa presente en [[San Ciriaco de Genrode]], [[Hildesheim|San Miguel de Hildesheim]] y la [[catedral de Speyer]]. N'artes plástiques percíbese la influencia bizantina, debíu al matrimoniu d'Otón II con [[Teófano Skleraina|Teófano de Constantinopla]]: n'escultura destaquen les obres en bronce, como les puertes de San Miguel de Hildesheim; en pintura, cabo citar los frescos de [[San Jorge d'Oberzell]]. * [[Arte celta]]: nes [[islles britániques]], apocayá evanxelizaes, tuvo una dómina de rellumanza l'arte celta. N'arquiteutura caltienen pocos restos, yá que xeneralmente construyíase en madera: cabo destacar les ilesies de Deerhurst y Bradford-on-Avon. N'escultura destaquen les grandes cruces [[Irlanda|irlandeses]], decoraes en relieve, como les de [[Moone]], [[Kells]] y [[Monasterboice]]. La miniatura tuvo influencia carolinxa, destacando la escuela de [[Winchester]], a la que perteneció'l ''Pontifical de San Aethelwold'' ([[British Museum]]). * [[Arte viquingo]]: l'arquiteutura yera en madera, destacando les ilesies de forma piramidal, de teyaos apuntaos y salientes de gran verticalidá, al estilu de les sales de xunta viquingues, como la ilesia [[noruega]] de [[Ilesia de madera de Borgund|Borgund]]. Destaquen coles mesmes los trabayos d'orfebrería, especialmente les fíbulas con llargues aguyes y les espaes con botón terminal y aniellos na empuñadura. * [[Arte asturiano]]: cola invasión islámica de la península ibérica, los cristianos viéronse amenorgaos a la rexón d'[[Asturies]], que vio floriar notablemente l'arte sobremanera n'arquiteutura, onde s'estremen tres etapes, en función del reináu de [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]]: prerramirense, ramirense y posramirense. Carauterízase pol emplegu de murios de [[sillarejo]], arcos de mediu puntu —dacuando [[Arcu (arquiteutura)#Tipos d'arcos según la forma del intradós|peraltados]]—, bóvedes de cañón con [[Arcu fajón|arcos fajones]] y [[contrafuerte]]s esteriores. La tipoloxía principal ye la basilical de tres naves, con ampliu [[cruceru (arquiteutura)|cruceru]] y tres capielles rectangulares a la cabecera. Nel primer periodu destaca la [[ilesia de Santuyano (Uviéu)|ilesia de Santuyano]]; nel ramirense, [[Santa María del Naranco]], [[Samiguel de Lliño]] y [[Santa Cristina de Ḷḷena]]; y nel posramirense, [[San Salvador de Valdediós]]. * [[Arte mozárabe]]: denominar [[mozárabe]]s a los cristianos que vivíen so la dominación islámica, y que, al pasar de nuevu a territoriu reconquistáu polos cristianos, practicaben un tipu d'arte de gran influencia islámica. Desenvolvióse sobremanera nel [[sieglu&nbsp;X]], principalmente al norte del [[Duero]], nel altu [[Ebro]], sur de [[Galicia]], [[Cantabria]] y [[Pirineos]]. L'arquiteutura destaca pol usu del [[arcu de ferradura]], según la bóveda de nervios de tipu califal, formada por arcos que se crucien. Son ilesies xeneralmente de pequeñu tamañu, con gran variedá na tipoloxía de la so planta, destacando [[Ilesia de Santa María de Melque|Santa María de Melque]] ([[Provincia de Toledo|Toledo]]), [[ilesia de San Cebrián de Mazote|San Cebrián de Mazote]] ([[Provincia de Valladolid|Valladolid]]), [[ilesia de San Baudelio de Berlanga|San Baudelio de Berlanga]] ([[Provincia de Soria|Soria]]), [[Monesteriu de San Millán de la Cogolla|San Millán de la Cogolla]] ([[La Rioxa (España)|La Rioxa]]) y [[Monesteriu de San Miguel d'Esguilada|San Miguel d'Esguilada]] ([[Provincia de Lleón|Lleón]]). Hai de solliñar en miniatura los ''[[beatos]]'', ilustraciones del ''[[Comentariu al Apocalipsis]]'' del [[Beatu de Llébana]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 111-135.</ref> La [[lliteratura medieval]] ye heredera de la tradición clásica grecorromana, anque con un claru componente [[Teocentrismu|teocéntrico]] y d'esaltación de la relixón cristiana. Enmarcada nel terrén eclesiásticu, que ye l'encargáu del caltenimientu del antiguu legáu cultural, la producción lliteraria ye dafechu en llatín, xeneralmente sobre temes morales y de retórica, como se percibe na obra de [[Sidonio Apolinar]], [[Boecio]], [[Casiodoro]], [[Isidoro (santu)|san Isidoro]], [[san Gregorio Magno]], [[Venancio Fortunato]], etc. Tamién destacó la escuela irlandesa ([[san Columbano]], san [[Beda el Venerable]]) y la carolinxa ([[Alcuino de York]], [[Teodulfo d'Orleans]], [[Rabano Mauro]]).<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 154-168.</ref> Nesta dómina, la [[Música medieval|música]] va esperimentando socesives meyores: la música carolinxa foi la primera n'incorporar preseos musicales, amás del cantar de tipu gregorianu; surden les primeres pieces musicales ensin testu, n'incisos a los cantares llitúrxicos (''[[Tropu (música)|tropos]]'' a mediu testu, y ''[[Secuencia (música)|secuencies]]'' a la fin); nel [[sieglu&nbsp;VIII]] empezó un tipu d'escritura musical estremada del alfabetu, con una serie de [[grafismu|grafismos]] (''neumas'') anguaño non identificaos.<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 67-83.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:St Michaels Church Hildesheim.jpg|Ilesia [[Arte otoniano|otoniana]] de [[Ilesia de San Miguel (Hildesheim)|San Miguel de Hildesheim]]. Ficheru:Bromptoncross.jpg|Cruz de Brompton ([[Irlanda]]). Ficheru:Borgund stavkirke.JPG|Ilesia [[Arte viquingo|viquinga]] de [[Ilesia de madera de Borgund|Borgund]]. Ficheru:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|[[Santa María del Naranco]], principal esponente del [[arte asturiano]]. </gallery> === Arte bizantino === {{AP|Arte bizantino}} [[Ficheru:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|upright=1.5|[[Ilesia de Santa Sofía]], [[Istambul]].]] Magar la cayida del Imperiu Romanu d'Occidente, n'Oriente perduró —conocíu como [[Imperiu bizantín]]—<ref group="nota">El nome del [[Imperiu Bizantín]] deriva del antiguu nome de la so capital, [[Bizanciu]] (en [[Idioma griegu|griegu]] ''Bizantion'', deriváu del fundador de la ciudá'l 657 e.C. , llamáu Byzas), darréu rebautizada [[Constantinopla]] n'honor al emperador [[Constantín I el Grande|Constantín]], y llamada [[Istambul]] na actualidá. [[Isaac Asimov]]: ''Constantinopla'', Alianza Editorial, [[Madrid]], 1982, ISBN 84-206-1886-1, p. 12.</ref> hasta la conquista de [[Constantinopla]] en [[1453]] polos [[Turquía|turcos]] [[otomanos]]. Herederu del arte helenístico, l'[[arte bizantino]] recoyó les principales tradiciones artístiques orientales, de les que foi puerta d'entrada n'Europa, onde l'arte bizantino influyó nel arte prerrománicu y románicu. Estremar nel arte bizantino tres «edad d'oru»: una primera nel [[sieglu&nbsp;VI]], coincidiendo col reináu de [[Justiniano]]; una segunda dende'l [[sieglu&nbsp;IX]] hasta la toma de Constantinopla polos [[cruzaos]] el [[1204]]; y una tercera nel [[sieglu&nbsp;XIV]], cola [[dinastía Paleólogu]]. N'[[Arquiteutura bizantina|arquiteutura]] emplegóse la piedra y el lladriyu, con recubrimientos esteriores de plaques de piedra con relieves ya interiores de mosaicu. Abondó l'usu de la columna, con capiteles [[Cubu (xeometría)|cúbicos]] decoraos con relieves a dos planos, o bien en forma d'aviesperu. Utilizóse'l [[arcu de mediu puntu]] y la [[bóveda]] con [[cúpula]] sobre [[pechina|pechines]]. La tipoloxía más utilizada foi la de planta centralizada —quiciabes pola importancia dada a la cúpula—, con un atriu d'entrada, [[nártex]], [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]] y coru al fondu, con dos cámares o [[sacristía|sacristíes]] llaterales y l'altar so un [[baldaquino]]. Les primeres manifestaciones, de dómina de Justiniano, son les más monumentales: [[ilesia de los Santos Sergio y Baco]], de [[Ilesia de Santa Irene|Santa Irene]] y de [[Ilesia de Santa Sofía|Santa Sofía]]<ref group="nota">''Hagia Sophía'' (Άγια Σοφία) en [[Idioma griegu|griegu]], que quier dicir Santa Sabiduría; sicasí, suelse nomar como Santa Sofía en castellán.</ref> en Constantinopla; na segunda edá dorada destaquen la [[catedral de Santa Sofía de Kiev]] y [[San Marcos de Venecia]]; y na tercera cabo mentar los conxuntos de [[Mistra]], [[Tesalónica]] y [[monte Athos]]. Les artes figuratives tuvieron en dómina de Justiniano influencia paleocristiana, al empar que recoyeron diverses tradiciones anteriores, especialmente la helenística y la siria neoática, destacando los conxuntos [[Mosaicu|musivarios]] de [[Ilesia de San Demetrio|San Demetrio de Salónica]] y [[San Vital de Rávena]]. Na segunda edá dorada estableciéronse la estética y la [[iconografía]] bizantines, sobremanera en redol a los [[iconu|iconos]], con una fuerte carga simbólica de les imáxenes, con figures estilizadas y perspectives xerárquiques (el tamañu de la figura depende de la so importancia relixosa). La [[Escultura bizantina|escultura]] solía ser en relieve, sobre piedra o marfil, destacando les imáxenes de consagración imperial» ([[Cristu]] coles manes sobre les cabeces de los emperadores). Na tercer edá dorada la [[Pintura bizantina|pintura]] sustituyó al mosaicu, sobremanera los iconos de pintura sobre tabla, destacando les escueles de [[Xipre]], [[Tesalónica]], [[Creta]], [[Venecia]] y [[Moscú]] (onde descuella [[Andrei Rubliov]]).<ref>Azcárate (1983), páxs. 144-155.</ref> === Arte islámico === {{AP|Arte islámico}} [[Ficheru:Mosque Cordoba.jpg|thumb|upright=1.5|[[Mezquita-Catedral de Córdoba Gran Mezquita de Córdoba]].]] Cola [[Hégira]] de [[Mahoma]] en [[622]] surdió una nueva relixón, el [[islamismu]], que tuvo un rápidu espardimientu dende'l [[Próximu Oriente]] pel norte d'[[África]], llegando a Europa cola conquista de la [[península ibérica]] y cola zona de los [[Balcanes]] tres la cayida del Imperiu bizantín. Col tiempu, la nueva relixón apiguró a una gran diversidá de pueblos y cultures, siendo'l so arte'l reflexu d'esta disparidad, teniendo numberoses manifestaciones y variantes estilístiques según la rexón onde se produxera. El so principal mediu d'espresión foi l'arquiteutura, pos la prohibición relixosa de representar imáxenes figuratives supunxo una seria torga pa la pintura y escultura, que yera namái de tipu ornamental, con motivos astractos o xeométricos. L'[[Arquiteutura islámica|arquiteutura]] destacó pol usu del [[arcu apuntáu]] —qu'en [[al-Ándalus]] foi de ferradura por heriedu del arte visigodo—, usáu dacuando en superposiciones y entrecruzamientos, surdiendo más palantre l'[[Arcu (arquiteutura)#Arcu lobuláu|arcu lobuláu]], xeneralmente de trés o cinco lóbulos. Utilizábense diversos tipos de bóveda, como la de [[Bóveda#Bóveda gallonada|gallones]] y la de [[Bóveda de crucería|crucería]]. Diose gran relevancia a la decoración ornamental, xeneralmente de [[Yelsu|yesería]], [[alabastru]], [[mármol]], mosaicu o pintura, que yera de signu astractu, con motivos [[Epigrafía|epigráficos]], vexetales o de [[lacería]]. La principal tipoloxía ye la [[mezquita]], compuesta por un ampliu patiu (''[[sahn]]''), la torre o [[minarete]], la sala d'oración (''[[haram]]''), en que'l so fondu (''[[quibla]]'') asítiase la capiya (''[[mihrab]]''), precedida d'un espaciu con [[arquería|arqueríes]] (''[[macsura]]''). Destaquen les mezquites de [[Mezquita de los Omeyes|Damascu]], la de la [[Mezquita de la Roca|Roca]] y [[Mezquita d'Al-Aqsa|al-Aqsa]] de [[Xerusalén]], la de [[Mezquita Al Askari|Samarra]], la d'[[Mezquita d'Ibn Tulun|Ibn Tulun]] n'[[Exiptu]], la d'[[Mezquita del Shah|Isfahán]], la de [[Samarcanda#Mezquita Bibi Khanum|Tamerlán]] en [[Samarcanda]], la [[Mezquita Azul]] d'[[Istambul]], etc. N'Al-Andalus l'arte islámico tuvo'l so momentu de rellumanza nel [[emiratu de Córdoba]]: l'arquiteutura cordobesa yera heredera de les formes hispanu-romanes y visigodes, como nel arcu de ferradura, que ye zarráu en [[alfiz]], con una carauterística alternanza de les sos [[dovela|doveles]] en color coloráu y blancu. El so principal monumentu ye la [[Mezquita de Córdoba]], compuesta d'once naves perpendiculares a la ''quibla'', con una serie d'arcaes superpuestes, de mediu puntu na parte cimera y de ferradura na inferior, cola tradicional alternanza blancu-colloráu. Tamién cabo destacar la [[Cristu de la Lluz|Mezquita de Bab al-Mardum]] en [[Toledo]] y el Palaciu de [[Medina Azahara]]. Otres importantes manifestaciones del arte islámico na península fueron les producíes en [[Sevilla]] mientres la dominación [[almohade]], destacando la [[Giralda]] y la [[Torre del Oru]]; y l'[[arte nazarí]] en [[Granada (España)|Granada]], que tien la so principal espresión na [[Alhambra]].<ref>Azcárate (1983), páxs. 158-178.</ref> [[Ficheru:Kuffi Quran.jpg|thumb|left|El [[Corán]] foi la primer obra importante y la más influyente de la [[lliteratura árabe]].]] La [[lliteratura árabe]] arrincó con una obra de gran trescendencia, el ''[[Corán]]'', llibru sagráu del [[islam]] escritu por [[Mahoma]] y fitu nel so testu definitivu pol [[califa]] [[Uthman Ibn Affan]] en [[650]]. Consta de 114 capítulos (''[[Azora|sura]]''), en versículos rimados, con dos principales grupos de predicaciones: les escrites por Mahoma en [[La Meca]], curties y de tonu poéticu, d'una relixosidá más fervorosa; y les escrites en [[Medina]], más llargues y discursives, esponiendo los principales preceptos de la nueva relixón. El ''[[Corán]]'' foi la base gramatical y estilística de la lliteratura árabe, que se desenvolvió sobremanera na poesía ([[Abu Nuwas]], [[al-Mutanabbi]], [[Ibn Quzman]]); y la prosa, yá seya filosófica ([[al-Kindi]], [[Avicena]], [[Avempace]], [[Ibn Tufail]], [[Averroes]]), histórica ([[Ibn Jaldún]]), narrativa ([[Ibn al-Mugaffa]], [[al-Jahiz]]), o fantástica ([[al-Hamadani]], [[al-Hariri]]). Hai de solliñar la escoyeta de cuentos titulada ''[[Les mil y una nueches]]'', obra anónima redactada ente los sieglos&nbsp;[[sieglu IX|IX]] y [[sieglu XV|XV]] en diversos estilos, y que ye un impresionante exerciciu d'inxeniu y fantasía.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 37-48.</ref> La [[música árabe]] tien el so orixe n'antiguos cantares (''huda''') efeutuaos polos [[beduín|beduinos]] nos sos viaxes en [[caravana (comitiva)|caravana]], con seis pies métricos (''rajaz'') derivaos —según la lleenda— de los pasos del [[Camelus|camellu]]. El cantar tenía una especial relevancia, con dos partes: [[estribillu]] (''tarji''') y [[antífona]] (''jawab''). La música sacra nun se desenvolvió tanto como la cristiana: n'orixe, la llamada a la oración (''adhdan'') yera cantada; el Corán tien una prosa rimada que la so asonancia emprestar a la modulación. La música profana foi prohibida polos [[califes ortodoxos]], pero potenciada darréu polos [[Omeyes]], predominando'l cantar solista con [[llaúd]]. [[Ibn Misjaḥ]] foi'l primer teóricu musical árabe, y ye consideráu'l padre de la música clásica árabe. Creó un sistema melódicu ornado (''zawa'id''), similar a la ''[[floritura (música)|fioritura]]'' occidental. A partir del [[sieglu&nbsp;X]] cobró importancia la música instrumental —con una modalidá principal, la ''nauba'', especie de [[suite]] vocal—, y empezó l'estudiu teóricu de la música (''al-musiqi''), destacando diversos eruditos como [[Avicena]], [[al-Kindi]] y [[al-Farabi]]. Ente los preseos árabes destaquen el [[llaúd]] ('''ud''), la [[Llira (instrumentu musical)|llira]] (''el mio'zaf''), el [[arpa]] (''jank''), la [[flauta]] (''gussaba''), el [[oboe]] (''mizmar''), el [[pínfanu]] (''shahin''), el [[tambor]] (''tabl''), la [[pandereta]] (''duff'') y los paliyos (''gadib'').<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 185-207.</ref> === Arte románicu === {{AP|Arte románicu}} [[Ficheru:Meister aus Tahull 001.jpg|thumb|''Pantocrátor'' del [[ábside de San Clemente de Tahull]], [[MNAC]].]] L'[[arte románicu]] representa'l primer estilu de calter internacional de la cultura europea occidental, con una identidá dafechu consolidada tres el pasu del [[llatín]] a les [[Llingua vernácula|llingües vernácules]]. De calter eminentemente relixosu, casi tol arte románicu taba dirixíu a la esaltación y divulgación del cristianismu. Surdíu a mediaos del [[sieglu&nbsp;XI]], desenvolvióse fundamentalmente mientres el [[sieglu&nbsp;XII]], a finales del cual empezó a coesistir col incipiente [[Arte góticu|góticu]]. Nel románicu remataron los diversos estilos producíos pol prerrománicu, al empar que se denota la influencia oriental del arte bizantino. L'[[Arquiteutura románica|arquiteutura]] destacó pol usu de murios de [[sillería]], [[Arcu de mediu puntu|arcos de mediu puntu]] y [[Bóveda de cañón|bóvedes de cañón]], sofitaes en pilastres por [[Arcu fajón|arcos fajones]], correspondientes colos [[contrafuerte]]s esteriores; tamién son frecuentes les [[cúpula|cúpules]], sobre [[Trompa (arquiteutura)|trompes]] o [[pechina|pechines]]. Les ilesies son d'una o tres naves, con [[cruceru (arquiteutura)|cruceru]] y [[girola]]. Empecipióse la construcción de grandes [[catedral]]es, que va siguir mientres el góticu. Como principales muestres tenemos: el [[Monesteriu de Cluny]], [[Catedral d'Autun|San Llázaro d'Autun]], [[Ilesia abacial de Sainte-Foy|Santa Fe de Conques]], [[Basílica de San Sernín|San Saturnino de Toulouse]], [[Périgueux|San Front de Périgueux]] y [[Abadía de los Homes|San Esteban de Caen]] en [[Francia]]; les catedrales de [[Catedral de Durham|Durham]], [[Catedral de York|York]] y [[Catedral de Canterbury|Canterbury]] n'[[Inglaterra]]; [[Basílica de san Ambrosio (Milán)|San Ambrosio de Milán]], [[Como#Basílica de San Abbondio|San Abundio de Como]], [[Basílica de San Zenón|San Zenón de Verona]] y les catedrales de [[Catedral de Parma|Parma]], [[Catedral de Módena|Módena]], [[Catedral de Pisa|Pisa]] y [[Catedral de Lucca|Lucca]] n'[[Italia]]; les catedrales de [[Catedral de Speyer|Speyer]], [[Catedral de Mainz|Mainz]] y [[Catedral de Worms|Worms]] n'[[Alemaña]]; les catedrales de [[Catedral de Braga|Braga]] y [[Catedral Vieya de Coímbra|Coimbra]] en [[Portugal]]; y [[Sant Pere de Roda]], [[San Isidoro de Lleón]], [[San Martín de Frómista]], [[San Juan de Duero]] ([[Soria]]), [[Monesteriu de Santu Domingu de Silos|Santu Domingu de Silos]] y les catedrales de [[Catedral de Jaca|Jaca]], [[Catedral de Solsona|Solsona]] y [[Catedral de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] n'[[España]]. La [[Escultura románica|escultura]] desenvolvióse principalmente nel marcu arquiteutónicu, de calter relixosu, con figures esquematizadas, ensin realismu, de signu simbólicu, con un marcáu calter didácticu, debíu al [[analfabetismu]] de la dómina. Los principales ciclos escultóricos producir nos [[Tímpanu (arquiteutura)|tímpanos]] de los portales d'accesu a les ilesies y catedrales, como en [[Basílica de Vézelay|Santa Madalena de Vézelay]], [[Catedral d'Autun|San Llázaro d'Autun]], [[Ilesia abacial de Sainte-Foy|Santa Fe de Conques]] y el [[Catedral de Chartres#El Pórticu Real|Pórticu Real de Chartres]]. N'Italia destacó la figura de [[Benedetto Antelami]], que trabayó na [[Catedral de Parma]], como nel so magníficu ''Descendimiento'' (1178). N'España destacaron en primer llugar los talleres [[Cataluña|catalanes]] de [[Ripoll]] y la zona pirenaica, los talleres de marfil de [[Lleón (España)|Lleón]] (''Crucifixu de Fernandu I''), los talleres del [[Camín de Santiago]], la [[Fachada de les Plateríes]] de la Catedral de Santiago y el [[claustru]] de Silos; nel sieglu&nbsp;XII produciéronse diverses escueles rexonales: la catalana (portal del [[monesteriu de Santa María de Ripoll]]), l'[[Aragón|aragonesa]] ([[monesteriu de San Pedro'l Viejo (Huesca)|monesteriu de San Pedro'l Viejo]] de [[Huesca]]), la [[navarra]] (portada de [[Sangüesa#Monumentos_relixosos|Sangüesa]]) y la [[Castiella|castellana]] ([[monesteriu de Santa María la Real de Nájera]]). La [[Pintura románica|pintura]] yera preferentemente mural, de signu relixosu y figures esquemátiques al igual que la escultura. Tuvo una fuerte influencia bizantina, espublizada sobremanera pola orde benedictina. Desenvolvióse preferentemente nel [[ábside]] de les ilesies, con un programa iconográfico onde destacaba la figura del [[Pantocrátor]], alredor del cual atópense la [[María (madre de Xesús)|Virxe]] y los [[apóstol]]es, dexando al pie el [[Xuiciu Final]]. Vemos esta disposición na [[Abadía de Sant'Angelo in Formis]] ([[Capua]]), [[Ilesia de San Clemente de Tahull|San Clemente de Tahull]] y [[San Isidoro de Lleón]]. Tamién se produció pintura sobre tabla, al [[Pintura al temple|temple]], xeneralmente en [[retablu|retablos]] pal altar; y la miniatura, onde destacaron les escueles inglesa ya italiana. Tuvieron gran relevancia nesta dómina les [[artes aplicaes]],<ref group="nota">El términu [[artes aplicaes]] ye sinónimu d'[[artes decoratives]] o [[artes industriales]] —tamién llamaes [[artes menores]]—, refiriéndose a les obres realizaes con una ellaboración [[Industria|industrial]] o [[Artesanía|artesanal]] pero escorriendo una cierta finalidá estética, xeneralmente de tipu ornamental. Guillermo Fatás y Gonzalo Borrás, ''Diccionariu de términos d'arte y elementos d'arqueoloxía, heráldica y numismática'', Alianza, Madrid, 1990, ISBN 84-206-0292-2, p. 30.</ref> especialmente la [[orfebrería]] en [[oru]] y [[piedres precioses]] (''Arca de les reliquies de los Reis Magos'', [[catedral de Colonia]]; ''Cáliz de doña Urraca'', [[San Isidoro de Lleón]]); l'[[esmalte]], desenvueltu notablemente pol taller de [[Limoges]]; y los llabores testiles (''[[Tapiz de Bayeux]]'', ''[[Tapiz románicu de la Creación|Tapiz de la Creación]]'' de la [[catedral de Girona]]).<ref>Azcárate (1983), páxs. 188-234.</ref> Nesta dómina, la [[lliteratura medieval|lliteratura]] siguió preferentemente en manes eclesiástiques, calteniendo la tradición llatina, anque adulces fueron surdiendo obres en llingua vernácula y empezó la producción lliteraria d'ámbitu profanu, principalmente col xéneru [[trovador]]esco. Les principales innovaciones producir en Francia, onde los círculos artísticos cortesanos fueron ganando pesu y moviendo al poder eclesiásticu: destaca la gran epopeya del ''[[Cantar de Roldán]]'', de finales del sieglu&nbsp;XI. La poesía trovadoresca desenvolvióse especialmente en [[llingua provenzal]], aponderando l'amor cortesano (''fin'amors''), representada por [[Guillermo de Poitiers]], [[Jaufré Rudel]], [[Bernart de Ventadorn]], [[Marcabrú (trovador)|Marcabrú]], [[Arnaut Daniel]], [[Bertran de Born]], etc. Otru xéneru relevante foi la [[novela de caballería]] (''roman courtois''), en [[Idioma francés|francés]], representada principalmente por [[Chrétien de Troyes]] y les sos noveles del ciclu [[Rei Arturu|artúrico]]. N'España, los primeros testos escritos en [[llingua romance]] fueron les [[glosa|gloses]] del monesteriu de [[San Millán de la Cogolla]], a les que siguieron les [[jarcha|jarches]] mozárabes; darréu surdieron los «[[cantares de xesta]]», como'l ''[[Cantar de mio Cid]]'' (1140).<ref>Lladó-García (1999), páxs. 72-78.</ref> [[Ficheru:Ut queant.jpg|thumb|upright=1.5|Notación musical colos versos del ''[[Ut queant laxis|Himnu a San Xuan Bautista]]'', que dieron nome a los siete [[notes musicales]], innovación realizada por [[Guido d'Arezzo]].<ref group='nota'>'''''Ut''' queant laxis, '''re'''sonara fibris, '''el mio'''ra gestorum, '''fa'''muli tuorum, '''sol'''ve polluti, '''la'''bii reatum, '''S'''ancte '''I'''oannes''. Más tarde, camudóse ''ut'' por ''do'' —sacante en Francia—. Nos países anglogermánicos caltúvose la notación poles lletres del alfabetu: a=la, b=si, c=do, d=re, y=el mio, f=fa, g=sol.{{cita web|url= http://eloviparo.wordpress.com/2010/01/20/historia-de-les notes musicales-guido-de-arezzo/|títulu=Historia de les notes musicales|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010}}</ref>]] El [[teatru medieval]] yera de cai, lúdicu, festivu, con trés principales tipoloxíes: «llitúrxicu», temes relixoses dientro de la Ilesia; «relixosu», en forma de ''[[Misteriu (teatru)|misterios]]'' y ''pasiones''; y «profanu», temes non relixoses. Taba subvencionáu pola Ilesia y, más palantre, por [[gremiu|gremios]] y [[cofradería|cofraderíes]]. Los actores yeren en principio sacerdotes, pasando más tarde a actores profesionales. Les obres fueron en primer llugar en llatín, pasando de siguío a llingües vernácules. El primer testu que se caltién ye'l ''Regularis Concordia'', de san Æthelwold, qu'esplica la representación de la obra ''[[Quem quaeritis?]]'', diálogu estrayíu del Evanxeliu ente dellos [[clérigu|clérigos]] y un [[ánxel]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 78-88.</ref> Mientres el románicu surdió la [[Música medieval|música]] tal como ye practicada anguaño, gracies a la creación del [[pentagrama]] y a la [[Notación musical|nomenclatura]] de les [[notes musicales]] ellaborada por [[Guido d'Arezzo]]. Les principales obres musicales se circunscriben al [[cantu gregorianu]], anque empezó a desenvolvese la [[polifonía]] y la música profana, en redol a [[trovador]]es y [[xuglar]]es. Los xuglares yeren trotamundos, metá poetes y metá [[saltimbanqui]]s, entemeciendo nes sos actuaciones la declamación y el [[malabarismu]], la música y la sátira, la llírica y les xestes épiques. El trovadores yeren de clase social más elevada (el mesmu rei [[Ricardo Corazón de Lleón]] foi trovador), y componíen y cantaben les sos propies obres. Ente les formes trovadoresques destaquen: el ''[[rondó|rondeau]]'' (alternanza de coples y estribillu), el ''[[virelai]]'' (en que l'estribillu nun ataya'l desenvolvimientu de les estrofes), y la ''[[Balada (música)|ballade]]'' (estribillu alternante cada trés estrofes). N'Alemaña, el trovadores recibieron el nome de ''[[minnesänger]]''.<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 88-129.</ref> La [[danza medieval]] tuvo escasa relevancia, por cuenta de la marxinación a la que la sometió la Ilesia, que la consideraba un ritu paganu. A nivel eclesiásticu, la única muerte yeren les «[[dances de la muerte]]», que teníen una finalidá moralizadora. Nes cortes aristocrátiques diéronse les «[[Basse danse|dances baxes]]», llamaes asina porque abasnaben los pies, de les que se tien poca constancia. Fueron más importantes les dances populares, de tipu folclóricu, como'l ''[[pasacalle]]'' y la ''[[farándula]]'', siendo famoses les dances morisques», que llegaron hasta Inglaterra (''[[Danza Morris|Morris dances]]'').<ref>Abá (2004), páxs. 17-18.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|[[Catedral de Pisa]]. Ficheru:Chartres2006 079.jpg|Detalle del Pórticu Real de [[Catedral de Chartres|Chartres]]. Ficheru:Meister des Hildegardis-Codex 004.jpg|''Códiz de Santa Hildegarda'' (1165), Abadía de Santa Hildegarda, Eibingen ([[Alemaña]]). Ficheru:Tapís de la Creació- Tapís restaurat. Anvers.jpg|''[[Tapiz románicu de la Creación|Tapiz de la Creación]]'', [[Catedral de Girona]]. </gallery> === Arte góticu === {{AP|Arte góticu}} [[Ficheru:Notre Dame dalla Senna.jpg|upright=1.5|thumb|[[Catedral de La nuesa Señora de París]].]] L'[[arte góticu]]<ref group="nota">La denominación góticu» foi introducida polos artistes [[italia]]nos del [[Renacimientu]], en sentíu despreciatible, pos lo víen como daqué bárbaru y atrasáu, como les realizaciones de los godos» qu'acabaron col [[Imperiu romanu]]. Chilvers (2007), p. 419.</ref> desenvolver ente los sieglos&nbsp;[[Sieglu XII|XII]] y [[Sieglu XVI|XVI]], dómina de gran desenvolvimientu económicu y cultural. El fin de la dómina feudal supunxo l'afianzamientu de los estaos centralizaos, con mayor predominiu de les ciudaes sobre'l campu, de la que un sector cada vez mayor de la sociedá tenía accesu a la cultura, que dexó de ser patrimoniu esclusivu de la Ilesia. La puxanza de les [[universidá|universidaes]] portó un aumentu de los estudios científicos, filosóficos y lliterarios, sentando les bases de la cultura moderna. L'[[Arquiteutura gótica|arquiteutura]] sufrió un fondu tresformamientu, con formes más llixeres, más dinámiques, con un meyor analís estructural que dexó faer edificios más estilizados, con más abertures y, por tanto, meyor llume. Apaecieron nueves tipoloxíes como'l [[arcu apuntáu]] y la [[bóveda de crucería]], y l'usu de [[contrafuerte]]s y [[arbotante]]s pa sostener la estructura del edificiu, dexando interiores más amplios y decoraos con [[vitral]]es y [[Rosetón|rosetones]]. Ye la dómina de les grandes catedrales, ente les que cabo destacar: [[Catedral de Laon|Laon]], [[Catedral de Chartres|Chartres]], [[Catedral d'Amiens|Amiens]], [[Catedral de Reims|Reims]], [[Catedral de Bourges|Bourges]] y [[Catedral de La nuesa Señora de París|Notre-Dame de París]], en Francia; [[Catedral de Canterbury|Canterbury]], [[Catedral de Salisbury|Salisbury]] y [[Catedral de Gloucester|Gloucester]], n'Inglaterra; [[Catedral de Siena|Siena]], [[Catedral d'Orvieto|Orvieto]], [[Catedral de Florencia|Florencia]], [[Basílica de San Petronio|Bolonia]] y [[Catedral de Milán|Milán]], n'Italia; [[Catedral de Colonia|Colonia]], [[Catedral d'Estrasburgu|Estrasburgu]], [[Catedral d'Ulm|Ulm]] y [[Catedral de Magdeburgo|Magdeburgu]] n'Alemaña; [[Catedral de San Esteban de Viena|San Esteban de Viena]] n'Austria; [[Catedral de Barcelona|Barcelona]], [[Catedral de Girona|Girona]], [[Catedral de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]], [[Catedral de Sevilla|Sevilla]], [[Catedral de Toledo|Toledo]], [[Catedral de Burgos|Burgos]], [[Catedral de Lleón|Lleón]], [[Catedral de Zamora|Zamora]] y [[Catedral de Sigüenza|Sigüenza]], n'España; y los monesterios de [[Monesteriu de Batalha|Batalha]] y [[Monesteriu d'Alcobaça|Alcobaça]] en Portugal. N'España cabo destacar tamién el desenvolvimientu del [[arte mudéxar]], fuertemente influyíu poles formes islámiques, y que se caracteriza pol emplegu del lladriyu, el yelsu y la madera de pequeña [[escuadría]]: [[Ilesia de Santa Leocadia (Toledo)|Cristu de la Vega]] ([[Toledo]]), [[Sahagún (España)#Ilesia de San Llorienzo|San Llorienzo de Sahagún]], [[Monesteriu de Santa María la Real de Las Huelgas|Les Fuelgues]] ([[Burgos]]), [[Real Monesteriu de Santa Clara de Tordesillas|Santa Clara de Tordesillas]], [[Real Monesteriu de Santa María de Guadalupe|Conventu de Guadalupe]] ([[Cáceres]]), [[Alcázar de Sevilla]], etc. La [[Escultura gótica|escultura]] siguió enmarcada na obra arquitectónica, anque empezó a desenvolvese la escultura exenta, con formes más realistes, inspiraes na naturaleza. Los artistes buscaben la guapura ideal, en formes sencielles y diáfanas, con cierta murria y nobleza nos sentimientos, y con escenes de calter narrativu. En Francia destaquen el Pórticu Real y les portaes del cruceru de la Catedral de Chartres, según los conxuntos d'Amiens y Reims. N'Italia destaca'l taller de [[Nicola Pisano|Nicola]] y [[Giovanni Pisano]] en Pisa, mientres n'Alemaña descuella la obra de [[Veit Stoss]] y [[Tilman Riemenschneider]]. N'España destaca'l [[Pórticu de la Gloria]] de la [[Catedral de Santiago de Compostela]], les portaes de la [[Colexata de Toro]] y de les catedrales de [[Catedral de Tui|Tui]] y [[Catedral de Ciudad Rodrigo|Ciudad Rodrigo]], los conxuntos de Burgos, Lleón y Toledo, según la obra de [[Pere Johan]] y [[Gil de Siloé]]. La [[Pintura gótica|pintura]] dexó de ser mural pa pasar a [[retablu|retablos]] asitiaos nos altares de les ilesies, y empezó a desenvolvese la pintura en [[llenzu]], al [[Pintura al temple|temple]] o al [[Pintura al oleu|oleu]]. Asocediéronse cuatro estilos pictóricos: * [[Pintura gótica#Estilu góticu-llinial o francu-góticu|Góticu llinial o francu-góticu]]: desenvolver dende'l [[sieglu&nbsp;XIII]] hasta principios del [[Sieglu XIV|XIV]], carauterizáu pol dibuxu llinial, el fuerte [[gama cromática|cromatismu]], un naturalismu de llinies sencielles y l'idealismu de les temes representaes. Esti estilu desenvolvióse sobremanera en vidreres y miniatures. * [[Pintura gótica#Estilu italo-góticu|Góticu itálicu o trecentista]]: surdíu nel sieglu&nbsp;XIII n'Italia, carauterizar pol aproximamientu realizáu a la representación de la fondura —que va cristalizar nel [[Renacimientu]] cola [[perspeutiva]] llinial—, los estudios sobre [[anatomía]] y l'analís de la lluz pa consiguir la matización tonal. Destaquen dos escueles: la [[Escuela florentina|florentina]] ([[Cimabue]], [[Giotto]], [[Andrea Orcagna]]) y la [[Escuela sienesa|sienesa]] ([[Duccio]], [[Simone Martini]], [[Ambrogio Lorenzetti]]). * [[Pintura gótica internacional|Góticu internacional]]: correspuende a finales del sieglu&nbsp;XIV y primer metá del XV, suponiendo una fusión de los estilos anteriores. Carauterízase pola estilización de la figura y el predominiu de la llinia curva, el detallismu téunicu y el naturalismu simbólicu de la narración. Destaquen los pintores [[Hermanos Limbourg|Paul de Limbourg]], [[Stefan Lochner]], [[Conrad Soest]], [[Bernat Martorell]] y [[Lluís Borrassà]]. * [[Pintura gótica#Estilu flamencu|Góticu flamencu]]: surdió en [[Flandes]] a principios del [[sieglu&nbsp;XV]], predominando a lo llargo d'esi sieglu&nbsp;na mayor parte d'Europa —sacante Italia, onde yá descollaba la Renacencia—. La so principal aportación ye la téunica al oleu, que da colores más brillosos y dexa la so gradación en diverses games cromátiques, al empar que dexa mayor minuciosidad nos detalles. Hai de solliñar a [[Jan van Eyck|Jan]] y [[Hubert van Eyck]], [[Robert Campin]], [[Rogier van der Weyden]], [[Hans Memling]], [[Gerard David]], [[Hugo van der Goes]] y [[el Bosco]]; nel restu d'Europa, [[Jean Fouquet]], [[Conrad Witz]], [[Martin Schongauer]], [[Hans Holbein el Viejo]], [[Nuno Gonçalves]], [[Lluís Dalmau]], [[Jaume Huguet]], [[Bartolomé Bermejo]], [[Fernando Gallego]], etc. Les artes aplicaes tamién tuvieron gran relevancia mientres el góticu, favorecíes poles nuevu clases urbanes de [[mercader]]es y [[artesanu|artesanos]]. Destacó la [[ebanistería]], la [[Tapiz|tapicería]] —siendo famosos los tapices d'[[Arras]]—, la [[orfebrería]] —especialmente les [[custodia|custodies]] y los [[relicariu|relicarios]], onde sobresal el nome d'[[Enrique d'Arfe]]—, les obres en [[esmalte]] —en particular les procedentes de [[Limoges]]—, la [[cerámica]] —onde destaca la de [[Faenza]] y [[Manises]]—, la [[Vitral|vidriería]] —sobromanera la veneciana y catalana—, etc.<ref>Azcárate (1983), páxs. 243-337.</ref> [[Ficheru:Dante Domenico di Michelino Duomo Florence.jpg|thumb|left|[[Dante Alighieri]] y l'universu de ''[[La Divina Comedia]]'', representaos por [[Domenico di Michelino]] na [[Catedral de Florencia]].]] La [[lliteratura medieval|lliteratura tardomedieval]] mover ente les obres escrites inda en llatín —xeneralmente de signu relixosu—, y les escrites en llingües vernácules, que van dir ganando protagonismu y popularidá. El centru creador pasó de Francia a Italia, onde les cortes de los pequeños estaos que se partíen el territoriu de la [[península itálica]] favorecieron les artes y les lletres, dando orixe a lo que va ser la Renacencia. Practicóse sobremanera'l xéneru del ''canzone'', escritu en [[endecasílabu]] —del que va surdir el [[sonetu]]—, ente qu'en [[Florencia]] surdió'l llamáu ''[[Dolce Stil Novo]]'', xéneru poéticu de signu más suxetivu, qu'apondera l'amor, pero un amor más puro, más simbólicu que'l trovadorescu. Destaquen especialmente trés nomes: [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]] y [[Dante Alighieri]], autor de ''[[La Divina Comedia]]'' (1304-1320), una de les grandes obres de la lliteratura universal. N'Inglaterra destacó [[Geoffrey Chaucer]] colos sos ''[[Cuentos de Canterbury]]'' (1386-1400). En Francia, [[François Villon]] foi'l primer gran poeta en llingua francesa. N'España, nel sieglu&nbsp;XIII surdió la poesía del [[mester de clerecía]] ([[Gonzalo de Berceo]]), según la [[llírica galaicu-portuguesa]] ([[Alfonsu X el Sabiu]]) y la catalana ([[Ramon Llull]]); nel sieglu&nbsp;XIV destacaron el [[Arcipreste de Hita]], [[don Juan Manuel]] y [[Pedro López de Ayala]]; ente que nel sieglu&nbsp;XV ye de remarcar les figures de [[Jorge Manrique]] y el [[Marqués de Santillana]], según del poeta catalán [[Ausiàs March]].<ref>Lladó-García (1999), páxs. 88-97.</ref> El teatru desenvolver en trés principales tipoloxíes: «[[Misteriu (teatru)|misterios]]», sobre la vida de [[Xesucristu]], con testos de gran valor lliterariu y elementos juglarescos; «milagros», sobre la vida de los santos, con diálogos y partes danciaes; y «[[Moralidá (teatru)|moralidaes]]», sobre personaxes simbólicos, alegóricos, con mázcares tipificadas. Nesta dómina nació'l teatru profanu, con trés posibles oríxenes —según los historiadores—: la imitación de testos llatinos de Terencio y Plauto; l'arte polivalente de los xuglares; o los pequeños divertimentos escritos por autores de signu relixosu pa safase un pocu de la rixidez eclesiástica.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 88-103.</ref> En música, mientres el góticu desenvolvióse la [[polifonía]], surdiendo per vegada primera una música profana separada de la música relixosa realizada hasta entós (''Le jeu de Robin et Marion'', d'[[Adam de Topar]], 1285). Surdió'l [[contrapuntu]], voces paraleles que se funden o se contraponen, y desenvolviéronse les téuniques compositivas y la notación. De la primer fórmula compositiva por [[Ritornello|repetición]] pasar a la [[imitación (música)|imitación]] nel sieglu&nbsp;XIV, y a la [[variación (música)|variación]] nel XVI. El primer compositor conocíu ye [[Leoninus]], organista de Notre-Dame de París de mediaos sieglu&nbsp;XIII. Nel sieglu&nbsp;XIV surdió'l ''[[Ars Nova]]'', con [[Guillaume de Machaut]] y [[Francesco Landino]], ente que nel XV destaquen [[Josquin des Prés]], [[Guillaume Dufay]], [[Gilles Binchois]], [[Johannes Ockeghem]], [[Jacob Obrecht]], [[John Dunstable]] y [[Bartolomé Ramos de Pareja]]. En danza, les principales modalidaes fueron: el ''[[Carol (villancicu)|carol]]'', el ''[[estampie]]'', el ''[[branle]]'', el ''[[saltarello]]'' y la ''[[tarantela]]''.<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 134-206.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:68VeneziaPalazzoDucale.jpg|[[Palaciu Ducal de Venecia]]. Ficheru:Pórtico de la Gloria - Catedral de Santiago de Compostela.jpg|[[Pórticu de la Gloria]] de la [[Catedral de Santiago de Compostela]]. Ficheru:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|''L'adoración de los Reis Magos'' (1305-1306), de [[Giotto]], [[Capiya de los Scrovegni]] ([[Padua]]). Ficheru:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|''[[Semeya de Giovanni Arnolfini y la so esposa|El matrimoniu Arnolfini]]'' (1434), de [[Jan van Eyck]], [[National Gallery de Londres]]. </gallery> === América === {{AP|Arte precolombino}} [[Ficheru:Before Machu Picchu.jpg|thumb|upright=1.5|[[Machu Picchu]].]] L'[[arte precolombino]] florió con gran brillantez hasta'l [[descubrimientu d'América]]. Los invasores destruyeron numberoses obres d'arte precolombino (mázcares, códices ilustraos, pieces de plumes y, especialmente, obres d'oru y plata, que fueron fundíes). Aun así, la buelga precolombina perduró en numberoses producciones artístiques posteriores. En [[Méxicu]] desenvolviéronse delles cultures: la primera foi la de [[Teotihuacan]], ciudá construyida ente los sieglos&nbsp;I y VII, de sistema reticular —con un trazáu de base [[Astroloxía|astrolóxica]]—, onde destacaba una gran avenida flanqueada de templos en forma de [[Pirámide (arquiteutura)|pirámide]] gradiada, decoraos con escultures en [[relieve (arte)|relieve]] y pintures al [[frescu]]. Los [[Cultura maya|mayes]] ocupaben la península del [[Yucatán]] y les actuales [[Belize]] y [[Guatemala]] (sieglos&nbsp;II-IX), desenvolviendo un arte de signu relixosu, onde destacaben igualmente los templos, concebíos so midíes [[Astronomía|astronómiques]], de forma piramidal ([[Tikal]], [[Uxmal]], [[Templu de Kukulcán]] en [[Chichén Itzá]]). La escultura yera en relieve, xeneralmente d'animales mitolóxicos, culiebres, páxaros y figures humanes, de cutiu con [[xeroglíficu|xeroglíficos]]. Los [[cultura tolteca|tolteques]] (sieglos&nbsp;VII-VIII), nel [[estáu d'Hidalgo]], construyeron el Templu del Dios de la Estrella Matutina en [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]], y dexáronnos una de les meyores muestres d'escultura precolombina: el ''[[Chac Mool]]''. Na [[Altiplanicie Mexicanu|pandu mexicanu]] desenvolvióse la cultura [[azteca]] (sieglos&nbsp;XIII-XV), que recoyó diverses tradiciones anteriores nun arte sintético consagráu a la espresión del poder. Na so capital, [[Tenochtitlán]], construyeron una gran ciudá con grandes palacios y xardinos, y templos de forma piramidal, dedicaos al sacrificiu humanu. Nos [[Andes]] florió l'arte [[Inques|inca]], surdíu igual que l'azteca nel [[sieglu&nbsp;XIII]], tomando los actuales [[Ecuador]], [[Perú]], [[Bolivia]], [[Chile]] y parte d'[[Arxentina]]. Los inques teníen una cultura bien desenvuelta, con adelantraos procedimientos metalúrxicos, cerámicos y testiles. Al igual que los romanos desenvolvieron una notable arquiteutura ya inxeniería civil, con ciudaes planiaes y carreteres bien trazaes, como'l Camín Real de los Montes, de 6000 quilómetros, cercáu y con un anchu de 9 metros. La so capital, [[Cuzco]], taba fortificada con muralles de sillares [[Polígonu|poligonales]], téunica igualmente emplegada en [[Machu Picchu]]. Los sos edificios yeren rectangulares o circulares, con puertes y ventanes de forma [[Trapezoide|trapezoidal]]. Amás de la so arquiteutura, destacó la so cerámica y arte testil, xeneralmente decoráu con motivos xeométricos. En Bolivia destacó la ciudá de [[Tiahuanaco]].<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 521-530.</ref> La lliteratura precolombina yera predominantemente oral, polo que nos llegaron poques muertes. En Méxicu caltienen delles espresiones en llingua [[náhuatl]]: escritos de signu relixosu, [[Cosmoloxía|cosmolóxicu]] y adivinatorio (''[[Códiz Borgia]]''); documentos alministrativos y rellatos históricos (''Códiz Xólotl''); y composiciones poétiques, como los himnos rituales recoyíos por [[Bernardino de Sahagún]] en ''[[Historia xeneral de les coses de la Nueva España|Cantares de los Dioses]]''. En [[idioma maya|llingua maya]] destaquen los llibros de ''[[Chilam Balam]]'', trescripción d'obres xeroglífiques sobre tradiciones orales, y el ''[[Popol Vuh]]'', llibru sagráu de los indios [[quiché (etnia)|quiché]]. En Perú, la lliteratura inca ta representada por una serie d'obres de poesía relixosa, según llargos poemes narrativos de temática histórica o mitolóxica. Al paecer, foi la única cultura precolombina onde se desenvolvió daqué paecíu al teatru, como puede apreciase nel drama en [[llingua quechua]] ''[[Ollantay]]''.<ref>{{cita web|url=http://llingua.laguia2000.com/lliteratura/lliteratura-precolombina|títulu=Lliteratura precolombina|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010}}</ref> === África === {{AP|Arte africano}} [[Ficheru:Bet Giyorgis church Lalibela 01.jpg|thumb|Ilesia de San Jorge, del conxuntu d'[[ilesies tallaes na roca de Lalibela]] ([[Etiopía]]).]] El norte d'[[África]] tuvo más rellación col arte europeo y asiáticu, introduciéndose'l [[cristianismu]] nel [[sieglu&nbsp;IV]], especialmente n'[[Etiopía]]. Darréu, el [[islamismu]] espandir con fuercia por tolos países del [[Magreb]]. El [[África subsaḥariana]], sicasí, tuvo más aisllada, con pequeños reinos sumíos en frecuentes disputes. Les sos primeres manifestaciones artístiques, en materiales perecederos, nun llegaron hasta nós. Les primeres muertes son talles en madera, como les de los pueblos [[tellem]] y [[dogon]], nel actual [[Malí]]. Los oxetos en bronce apaecen n'África occidental y meridional alredor del [[sieglu&nbsp;X]], como delles vasíes del pueblu [[Igbo-Ukwu]] en [[Nixeria]]. En [[Zimbabue]] florió la [[Gran Zimbabue|cultura Monomotapa]] (sieglos&nbsp;XI-XV), que la so capital, [[Gran Zimbabue]], foi una de les ciudaes más grandes de toa África. En [[Ife]] (igualmente en Nixeria), de cultura [[yoruba]], surdió nos sieglos&nbsp;XII-XIII una notable escuela de figures en [[terracota]], de gran naturalismu. D'esta dómina daten les [[ilesies tallaes na roca de Lalibela]], n'Etiopía, onde tamién destaca la pintura de temes cristianes. Ente los sieglos&nbsp;XII y XV dar en [[Djenné]] (Malí) un estilu de figures de terracota más esquemáticu, de figures masculines con una carauterística barba apuntiada. A lo último, ente los sieglos&nbsp;XV y XVI, diose otra notable escuela escultórica en [[Benín]], destacando la so magnífica coleición de [[Bronces de Benín|bronces]].<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 530-536.</ref> === Asia === ;India {{AP|Arte de la India}} [[Ficheru:Khajuraho Dulhadeo 2010.jpg|thumb|upright=1.5|Templu de [[Khajurāhō]].]] * Arte gupta (sieglos&nbsp;IV-VIII): nel [[Imperiu gupta]] espandióse'l [[budismu]], con un arte carauterizáu pol purismu formal, l'harmonía de proporciones y la idealización de la figura humana. Destaquen los grandes santuarios rupestres o [[vihara]] ([[Ajantā]], [[Ellorā]], [[Elephanta]]) y los templos al campu (Bhitargaon, Bodhagaya, Deogarth, Sirpur). L'arte gupta estender por casi tol [[Deccán]]: los [[Dinastía Chalukya|Chālukya]] emplegar nos templos d'Ahiōlē y Bādāel mio ([[550]]-[[750]]), y los [[Pallava]] poner de manifiestu nel so complexu arquiteutónicu-escultóricu de Mahābalipuram. A estos estilos suélse-yos denominar «posgupta». * Arte hindú (sieglos&nbsp;VIII-XII): mientres esti periodu perviven los estilos anteriores, acentuando les formes [[Brahmanismu|brahmánicas]]. El tipu de santuariu más espublizáu ye'l ''[[Sikhara|śikhara]]'', como'l d'[[Udaipur]]. L'arquiteutura estremar en dos tipología: «l'edificiu cubiertu y la pirámide» ([[vimāna]] de Tanjore, [[sieglu&nbsp;XI]]), y «l'edificiu con teyáu curvilliniu» (templu de [[Gujarāt]]). Ente los sieglos&nbsp;X XI produció l'arte de [[Khajuraho|Khajurāhō]], máxima espresión del arte indoario pola elegancia formal y estética de los sos templos, lo mesmo que de la escultura que los afata. N'[[Orissa|Orissā]], na parte nororiental de la India, desenvuélvense nueves tipoloxíes que convirtieron los śikhara y los vimāna en representaciones arquiteutóniques de los dioses hindús, como en [[Bhuvaneshvara|Bhubaneshwar]] y [[Kōnārka]].<ref>Onians (2008), páxs. 134-135.</ref> La [[lliteratura india]] d'esta dómina realizar en diverses modalidaes: el [[drama]] siguió coles [[epopeya|epopeyes]] mitolóxiques, con un fuerte sellu d'imaxinación, destacando [[Bhavabhuti|Bhavabhūti]], autor de ''Malatimadhava'', historia sobre l'amor de dos nuevos que foi comparada con ''[[Romeo y Julieta]]''; el poema épicu ye herederu del ''[[Rāmāyana]]'', nun nuevu xéneru denomináu ''mahakavya'', de temes históriques y mitolóxicos, destacando'l ''Rajatarangini'' de [[Kalhana]] (escontra [[1150]]); la poesía llírica ta representada poles ''Sataka'' de [[Bhartrihari]], conxuntu de poesíes sobre'l conceutu indiu de la vida, y la ''Gītāgovinda'' de [[Jāyādeva]], poemes d'amor de tipu alegóricu; a lo último, la [[fábula]] carauterizar por cuentos curtios d'aire popular, de calter didácticu y aleccionador, destacando los autores [[Narayana]] y [[Sivadasa]]. Tamién cabo citar al famosu ''[[Kama Sūtra|Kama-sutra]]'', compilado nel [[sieglu&nbsp;VI]] por [[Vātsyāyana]], que ye un conxuntu de preceptos y conseyos relativos al amor y el sexu.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. I, páxs. 17-24.</ref> El teatru evolucionó ensin grandes signos de rotura dende dómina antigua, n'espectáculos onde, xunto a drames de tipu mitolóxicu sobre la [[cosmogonía]] hindú, destacaben el cantar, la danza y la mímica. Nesta dómina destacaron dos modalidaes principales: el ''mahanataka'' (gran espectáculu), sobre les grandes epopeyes indies; y el ''dutangada'', en qu'un actor recita'l testu principal mientres otros lo escenifican con ayuda del mimu y la danza.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), p. 20.</ref> La música foi nesta dómina predominantemente vocal, con acompañamientu de diversos preseos, principalmente [[cítara|cítules]] y [[llaúd]]es. Escribiéronse dellos trataos sobre música: el ''Brihad deshi'' de [[Matamga]] ([[sieglu&nbsp;VIII]]), el ''[[Brihad Naradiya Purana|Naradiya-siksa]]'' de [[Nārada]] ([[sieglu&nbsp;X]]) y el ''Samgita-Ratnakara'' de [[Śārngadeva]] ([[sieglu&nbsp;XIII]]). Teníen siete [[Notes musicales|notes]] (''svaras''): sa, ri, ga, ma, pa, dha, nin; con 22 graos [[Microtono|microtonales]] (''srutis''). La [[melodía]] componer de delles estructures de ciclos tonales (''ragas''), qu'inclúin diversos ornamientos (''gamakas''). De la mesma, cada ''raga'' ta rellacionáu con un ''balta'' o midida de tiempu, pa marcar el [[ritmu]], que puede ser lentu (''vilambita''), mediu (''madhya'') o rápido (''druta''). A lo último, el ''kharaja'' (pedal) ye un soníu calteníu que sostién el centru tonal, exerciendo de guía mientres la execución de la obra.<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 39-50.</ref> ;China {{AP|Arte de China}} [[Ficheru:2a Zhao Mengfu Autumn Colors on the Qiao and Hua Mountains (central part)Handscroll, ink and colors on paper, 28.4 x 93.2 cm National Palace Museum, Taipei.jpg|thumb|upright=2|''Colores de la seronda nos montes Qiao y Hua'', de [[Zhao Mengfu]].]] * [[Dinastía Tang]] (618-907): este foi unu de los periodos más florecientes del arte chino, destacando pola so escultura y les sos célebres figures de cerámica. La figura más representada siguió siendo Buda, según los ''[[bodhisattva|bodhisattves]]'' (místicos budistes), destacando la estatua en madera policromada de ''[[Guan Yin]]'' (o ''Bodhisattva de la Misericordia''), de 2,41 metros d'altor. N'arquiteutura la tipoloxía principal foi la [[pagoda]] (Hua-yen, Hsiangchi). En pintura apaeció'l [[Pintura de paisaxe|paisaxe]], xéneru primeramente de signu elitista, destináu a amenorgaos círculos culturales. Desafortunadamente, los paisaxes Tang nun llegaron hasta los nuesos díes, y namái se conocen por copies, como ''Templu budista nes llombes dempués de l'agua'', de [[Li Cheng]] ([[sieglu&nbsp;X]]). * [[Dinastía Song]] (960-1279): dómina de gran florecimientu de les artes, algamóse un nivel d'elevada cultura que sería recordáu con gran almiración en posteriores etapes. Apaeció'l [[grabáu]] sobre madera, trescalada de [[tinta]] sobre [[seda]] o [[papel]]. N'arquiteutura siguió la construcción de pagodes, como la pagoda [[Hexágonu|hexagonal]] de Kuo-Hsiang-El so (960), o la pagoda de madera de Chang-Tiu-Fu. En cerámica destaquen dos tipología: la cerámica d'[[esmalte]] blancu de Ting-tcheu, y la cerámica d'esmalte rosa o azul de Kin-tcheu. En pintura siguió'l paisaxe, con dos estilos: el septentrional, de dibuxu precisu y colores nítidos, con figures de [[monxu|monxos]] o [[filósofu|filósofos]], [[flor|flores]] y [[inseutu|inseutos]]; y el meridional, de pincelaes rápides, colores llixeros y esleíos, con especial representación de paisaxes borrinosos. * [[Dinastía Yuan]] (1280-1368): dinastía d'orixe [[Mongolia|mongol]] (el so primer emperador foi [[Kublai]], nietu de [[Gengis Khan]]), China abrióse más escontra Occidente, como queda patente nel famosu viaxe de [[Marco Polo]]. N'arquiteutura destaca la Pagoda Blanca de [[Beixín]]. Desenvolviéronse especialmente les artes decoratives: se manufacturaron alfombres, producióse cerámica con nueves formes y colores, y ellaboráronse obres de metalistería de gran riqueza. En pintura abondaron les temes relixoses, especialmente los taoístes y budistes, destacando les pintures murales del templu de Yonglegong ([[Shanxi]]), y artistes como [[Huang Gongwang]], [[Wang Meng]] y [[Nin Zan]].<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 557-560.</ref> [[Ficheru:ConcertGroupPano.jpg|thumb|upright=1.5|left|Representación d'un conciertu de música tradicional china nel Muséu Provincial de [[Hubei]] ([[Wuhan]]).]] La [[lliteratura china]] d'esta dómina tuvo marcada pola continuidá al respeutive de la producción anterior. La dómina Tang foi la edá dorada de la poesía china, destacando [[Li Bai]] y [[Du Fu]], ente qu'en prosa tender a un estilu más simplificáu, representáu por [[Han Yu]] y [[Liu Zongyuan]]. Tamién apaeció un nuevu xéneru, el ''pienhuen'', amiestu de versu y prosa, de signu budista. Mientres la dinastía Song apaeció la imprenta de [[tipos móviles]] (inventada por [[Bi Sheng]]), que favoreció l'espardimientu de la lliteratura. La poesía taba íntimamente rellacionada cola música (xéneru ''ts'y''), como en [[Liu Yu-Hui]] y [[El so She]]; en prosa destacó'l tratáu históricu ''Tsê-che T'ong-kien'', de [[Ssê Ma-kuang]]. En dómina Yuan cobró relevancia'l teatru, destacando [[Kuan-Han-K'ing]] y [[Po-Yeu-Fu]], ente qu'en poesía descolló [[San-K'iu]].<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 838-840.</ref> Nesti periodu produció la edá d'oru musical china: destacaron los rituales confucianistes, onde un coru cantaba l'himnu, con instrumentos de vientu y campanielles, un [[órganu (preséu)|órganu]] sopláu pal [[contrapuntu]], y diversos xuegos de [[cítara|cítules]] (''ch'in'', de 5 cuerdes, y ''sê'', de 26 cuerdes), pa definir la duración (''tsao-man''). Yera una música predominantemente [[Timbre musical|tímbrica]], con una [[harmonía]] senciella y elemental. Mientres el reináu del emperador [[Xuan Zong|Hsüan-tsung]] (713-756) hai constancia de qu'esistía na corte una orquesta d'unos 1300 músicos. Los poetes recitaben al ritmu d'un llaúd curtiu (''[[Pipa (preséu)|p'i-p'a]]''), música de la que nos llegaron composiciones como ''La última batalla de Hsiang Yü'' y ''Nueve canciones pa Yüeh''. Mientres la dinastía Song popularizáronse los espectáculos músicu-teatrales, como ''Nan-ch'ü'' (''Cantares del sur'') y ''Pei-ch'ü'' (''Cantares del norte''). En dómina Yuan surdieron los drames musicales o [[Ópera china|óperes]], con dos escueles: septentrional y meridional, que llegaron hasta los nuesos díes.<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 72-79.</ref> ;Xapón {{AP|Arte del Xapón }} [[Ficheru:Horyu-ji11s3200.jpg|thumb|upright=1.5|Templu de [[Hōryū-ji]], en [[Nara (Xapón)|Nara]].]] * [[Periodu Asuka]] (552-646): la llegada del budismu produció en Xapón un gran impautu a nivel artísticu y estéticu, con fuerte influencia del arte chino. Como edificiu más destacable d'esti periodu hai que mentar el templu de [[Hōryū-ji]] ([[607]]), representante del estilu Kudara. Les primeres imáxenes de [[Buda Gautama|Buda]] fueron importaes del continente, pero depués instaláronse en Xapón gran númberu d'artistes chinos y [[corea]]nos (''Kannon de Kudara'', sieglu&nbsp;VI). La pintura denota un gran sentíu del [[dibuxu]], con obres de gran orixinalidá, como'l [[relicariu]] de Tamamushi. * [[Periodu Nara]] (646-794): nesta dómina tuvo'l so apoxéu l'arte budista, siguiendo con gran intensidá la influencia china. Caltiénense pocos exemplos d'arquiteutura: Pagoda del Este de Yakushi-ji, templu de [[Tōdai-ji]], templu de [[Kōfuku-ji]], Shōsoin de [[Nara (Xapón)|Nara]]. Llogró gran desenvolvimientu n'escultura la representación de Buda: ''Sho Kannon'', ''Buda de Tachibana'', ''Bodhisattva Gakko'' de Tōdai-ji. La pintura ta representada pola decoración mural de Hōryū-ji (finales del [[sieglu&nbsp;VII]]) y por ''kakemonos'' y ''makimonos'', hestories pintaes nun llargu rollu de [[papel]] o [[seda]], con testos rellatando les diverses escenes o ''sutras''. * [[Periodu Heian]] (794-1185): la [[iconografía]] budista tuvo un nuevu desenvolvimientu cola importación de dos nueves [[secta|sectes]] del continente: [[Tendai]] y [[Shingon]]. L'arquiteutura sufrió un cambéu na planta de los [[monesteriu|monesterios]], que s'alzaben en llugares apartaos, pensaos pa la [[meditación]]: templos d'Enryaku-ji, Kongōbu-ji y [[santuariu]]-[[pagoda]] de Muriu-ji. Mientres el periodu [[Clan Fujiwara|Fujiwara]] ([[897]]-[[1185]]), el templu volvió asitiase na ciudá, siendo centru de xunta de les clases dirixentes. Construyir según el modelu de los grandes [[palaciu|palacios]], con una decoración bien desenvuelta (monesteriu de [[Byōdō-in]], tamién llamáu del ''Fénix''). En pintura, l'apaición de la escuela de Yamato-e supunxo la independencia de la pintura xaponesa de la influencia china; carauterizar pola so harmonía y lluminosidá, con colores brillosos. * [[Periodu Kamakura]] (1185-1333): nesta dómina introducir en Xapón la secta [[zen]], qu'influyó poderosamente nel arte figurativo. N'escultura destacó la Escuela de [[Nara (Xapón)|Nara]], cola figura más remarcada d'[[Unkei]] (estatues de los montes Muchaku y Seshin). L'arquiteutura yera más senciella, más funcional, menos luxosa y recargada; la influencia zen provocó'l llamáu estilu Kara-yo. Destaquen el conxuntu de cinco grandes templos de [[Sanjūsangen-dō]] ([[1266]]). La pintura carauterizar por un mayor realismu y pola so introspeición [[Psicoloxía|psicolóxica]], desenvolviéndose principalmente'l [[Semeya|retratismu]] y el [[Arte de paisaje|paisajismu]]. * [[Periodu Muromachi]] o Ashikaga (1333-1573): nesti periodu florió notablemente la pintura, enmarcada dientro de la estética zen. Predominó la téunica de la [[Enaguada (pintura)|enaguada]], perfecta trescripción de la doctrina zen, que pretendía reflexar nos paisaxes lo que signifiquen, más que lo que representen, destacando [[Sesshū]], autor de semeyes y paisaxes. Cabo mentar tamién la [[Escuela Kanō]], qu'aplicó la téunica de l'aguada a temes tradicionales. L'arquiteutura estremar pola so elegancia, destacando les casones señoriales: el Pabellón d'Oru y el Pabellón de Plata, en [[Kioto]]; tamién hai que mentar el monesteriu de Zuiho-ji. Desenvolvióse notablemente l'arte de la [[Xardín xaponés|xardinería]], en cerámica destaca la de Seto, y cobraron importancia los oxetos de [[laca]] y [[metal]].<ref>Onians (2008), páxs. 140-141.</ref> [[Ficheru:春日神社ー篠山ー翁奉納P1011774.jpg|thumb|left|Interpretación de teatru [[nō]] nel [[Kasuga-taisha|Gran Santuariu Kasuga]] ([[Nara (Nara)|Nara]]).]] La [[lliteratura xaponesa]] siguió col influxu de la china, sobremanera en poesía, onde la mayor producción foi en llingua china, considerada más culta: tenemos asina'l ''Kaifuso'' (''Tienres alcordances de poesía'', 751), antoloxía de dellos poetes. En dómina Heian hubo un renacer de les lletres xaponeses, destacando la narrativa: ''[[Genji Monogatari]]'' (''Rellatu de Genji''), de [[Murasaki Shikibu]], ye un clásicu de la lliteratura nipona, describiendo'l mundu de la nobleza nun llinguaxe senciellu, de tonu dacuando [[Erotismu|eróticu]]. La poesía de la dómina foi compilada na antoloxía imperial ''[[Kokinshu]]'', onde s'aponderaba preferentemente la naturaleza, escrita en ''[[waka]]'' (composición de 31 sílabes). Nel periodu Kamakura la lliteratura viose afeutada poles constantes guerres feudales, reflexaes nuna narrativa de tonu pesimista y afaráu: ''Hojoki'' (''Narración de la mio cabaña''), de [[Kamo no Chomei]]. Del periodu Muromachi cabo destacar el ''[[Tsurezuregusa]]'' (''Ensayos n'ociu''), de [[Yoshida Kenkō]], y el ''Sannin Hoshi'' (''Los trés sacerdotes''), anónimu.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 844-847.</ref> En [[Teatru xaponés|teatru]] apaeció nel [[sieglu&nbsp;XIV]] la modalidá denomada ''[[nō]]'', drama llíricu-musical en prosa o versu, de tema histórica o mitolóxicu. El so orixe asitiar nel antiguu baille ''kakura'' y na lliturxa sintoísta, anque darréu foi asimiláu pol budismu. Ta carauterizáu por una trama esquemática, con tres personaxes principales: el protagonista (''waki''), un monxu itinerante y un intermediariu. La narración ye recitada por un coru, mientres los actores principales desendolcar de forma xestual, en movimientos rítmicos. Los decoraos son austeros, frente a la magnificencia de vistíos y mázcares. El so principal esponente foi [[Chikamatsu Monzaemon]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), p. 435.</ref> En música la llegada del budismu portó la influencia estranxera, surdiendo dos corrientes: la ''música esquierda'', d'orixe indiu y chinu; y la ''música derecha'', d'orixe [[Manchuria|manchú]] y [[corea]]nu. Estes modalidaes emplegaben preseos como'l ''[[biwa]]'' (llaúd de pescuezu curtiu), el ''[[taiko]]'' (tambor xaponés), el ''kakko'' (tambor chinu), el ''shôko'' (gong), el ''sô-non-koto'' (cítara), el ''koma-bue'' (flauta), el ''hichiriki'' (oboe), el ''ôteki'' (flauta trevesera) y el ''shô'' (órganu sopláu). Coles mesmes había una gran variedá de tipos de música tradicional: dos de los estilos más antiguos yeren ''[[shōmyō]]'' («home gordu que canta») y ''[[gagaku]]'' («música graciosa»), dambos provenientes de los periodos Nara y Heian. Adicionalmente, el ''gagaku'' estremar en ''sōgaku'' (música instrumental) y ''bugaku'' (música y danza).<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 89-96.</ref> ;Sureste asiáticu [[Ficheru:Angkor Wat.jpg|thumb|upright=1.5|Templu d'[[Angkor Wat]], principal realización del [[Cultura de Camboya|arte jemer]].]] Nel sureste asiáticu l'arte tuvo a caballu ente la tradición hinduista y budista, introduciéndose l'islamismu nel [[sieglu&nbsp;XV]], principalmente n'[[Indonesia]]. Nes cultures autóctones de la edá del bronce y del fierro —de les que se caltienen escasos restos— se denota la influencia china, siendo a partir del [[sieglu&nbsp;VI]] que va empezar progresivamente la influencia india. * [[Cultura de Camboya|Arte jemer]]: el reinu [[Imperiu jemer|jemer]] asítiase en [[Camboya]], teniendo'l so apoxéu ente los sieglos&nbsp;VIII y XII. La so principal manifestación ye'l magníficu conxuntu d'[[Angkor Wat]] (1113-1150), ciudadela-templu dedicáu a [[Vishnú]], que la so planimetría representa'l [[universu]]. El templu central ta arrodiáu de cuatro santuarios más pequeños, coronaos por aguyes inspiraes nes ''[[Sikhara|śikhara]]'' indies, construyíos con piedra [[caliar]] con abrazaderes de fierro. Destaca igualmente la decoración esculpida en relieve. * [[Cultura de Tailandia|Arte thai]]: ye'l desenvueltu en [[Siam]] ([[Tailandia]]), carauterizáu por una arquiteutura vertical de formes allargaes y apuntiaes, con una torre-relicariu (''prang''), como'l templu de Vat Sri Sampet ([[sieglu&nbsp;XVI]]). Destaquen les imáxenes de Buda, como la de [[Sukhothai]] ([[sieglu&nbsp;XIV]]), en [[bronce]] y [[pan d'oru]]. * [[Vietnam#Cultura|Arte cham]]: dar nel reinu de [[Champa]] ([[Vietnam]]). Nos sieglos&nbsp;VIII-IX recibió la influencia hindú (monesteriu de Dông-Dương). Nel sieglu&nbsp;XII predominó la influencia jemer, afigurada nuna arquiteutura harmónica de sobria decoración. * [[Cultura de Birmania#Arte|Arte birmanu]]: en [[Birmania]] ye más bultable la influencia china, como nel usu de la [[bóveda de crucería]]. Utilizábase'l lladriyu recubiertu d'[[estuco]], sobre'l que se realizaba la decoración. El so periodu clásicu foi la dómina de Pagan (sieglos&nbsp;X-XIII), onde destaquen les [[Estupa|stūpas]], que pueden ser de forma cilíndrica, cónica, hemisférica, en bulbu o en campana (templu d'Ananda, sieglu&nbsp;XII). * [[Cultura d'Indonesia|Arte indonesio]]: recibióse una primer influencia india —principalmente gupta—, constatable nes stūpas con cúpules de campana. El periodu más floreciente dar ente los sieglos&nbsp;VII y X, principalmente en [[Xava (islla)|Xava]], onde la dinastía Sailendra adoptó'l budismu, construyendo'l templu de [[Borobudur]], la stūpa más grande del mundu, con 120 metros de llongura per cada llau y 35 metros d'altor, cuntando con 1500 baxorrelieves y 400 estatues de Buda. Ente los sieglos&nbsp;X y XV predominó nuevamente l'hinduismu, con una arquiteutura más vertical, con decoración en relieve, destacando los monumentos funerarios (''chandi''), como los de Shwentar y Kidal. Nel sieglu&nbsp;XV introdució l'islamismu, destacando los cercos sepulcrales y les nueves tipoloxíes arquiteutóniques, como la mezquita de Sendang Duwur.<ref>Onians (2008), páxs. 142-143.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Grand Palace Bangkok.jpg|[[Cultura de Tailandia|Arte thai]]: templu de [[Wat Phra Kaew]], [[Bangkok]]. Ficheru:Po Klong Garai.jpg|[[Vietnam#Cultura|Arte cham]]: templu de Po Klaung Garai, Phan Rang ([[Vietnam]]). Ficheru:Shwedagon-Pano.jpg|[[Cultura de Birmania#Arte|Arte birmanu]]: pagoda de Shwedagon, [[Yangon]] ([[Birmania]]). Ficheru:Borobudur-Nothwest-view.jpg|[[Cultura d'Indonesia|Arte indonesio]]: templu de [[Borobudur]] ([[Indonesia]]). </gallery> === Oceanía === {{AP|Arte d'Oceanía }} [[Ficheru: Moai Rano raraku.jpg|thumb|[[Moái]] en Rano Raraku, [[islla de Pascua]].]] Nesti periodu siguió la espansión [[polinesia]] escontra la periferia oceánica ([[Nueva Zelanda]], [[islles Kermadec]], [[islles Chatham]]). Producióse una gran diversificación cultural y artística: namái en [[Melanesia]], por casu, había más de 1000 grupos étnicos distintos. La mayoría de manifestaciones artístiques yeren de calter ritual, rellacionaes con dances y ceremonies de tipu [[Animismu|animista]] o [[Politeísmu|politeísta]]. En [[Micronesia]] produciéronse ellaboraos complexos arquiteutónicos con escultures de piedra y [[megalitu|megalitos]]. En [[Yap]] ([[islles Carolines]]), apaeció un tipu de [[moneda]] de piedra compuesta por grandes discos con un furacu central. En [[Guam]] y les [[islles Marianes]] destaquen les cases sobre columnes de piedra (''latte''). En [[Ḥawai]] construyéronse grandes templos (''heiau''), con escultures de madera d'hasta tres metros que representaben a los sos dioses. Nes [[islles Marqueses]] diéronse un tipu de construcciones de cases megalítiques sobre plataformes de piedra, con grandes estatues antropomórficas. En Nueva Zelanda, los [[maorís]] desenvolvieron un tipu de talla de madera con figures de líderes políticos y relixosos, según colgantes de [[nefrita]] tallada (''hei tiki''). A lo último, cabo destacar la construcción na [[islla de Pascua]] de les famoses cabeces monolítiques (''[[moái]]''), de les que s'alzaron unes 600 ente l'añu [[900]] y el [[1600]]. Son figures de 4 o 5 metros, que s'asitiaben sobre plataformes de piedra que sirvíen de base a los templos (''ahu'') de cultu a los ancestros.<ref>Onians (2008), páxs. 144-145.</ref> == Arte de la Edá Moderna == [[Ficheru:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|upright=1.5|left|''[[La nacencia de Venus (Botticelli)|La nacencia de Venus]]'' (1485), de [[Sandro Botticelli]], [[Uffizi]] ([[Florencia]]).]] {{AP|Arte de la Edá Moderna}} L'[[arte de la Edá Moderna]] —nun confundir con [[arte moderno]], que se suel emplegar como sinónimu d'[[arte contemporáneo]]—<ref group="nota">El términu «[[arte moderno]]» provién del conceutu de «[[modernidá]]», teoría filosóficu-cultural que postula l'actual vixencia d'un periodu históricu marcáu no cultural pola [[Ilustración]], no político pola [[Revolución Francesa]] y no económico pola [[Revolución Industrial]], y que supondría'l raigañu social propia de la [[Edá Contemporánea]]. El proyeutu modernu carauterizar pol fin del [[determinismu]] y de la supremacía de la [[relixón]], sustituyíos pola [[razón]] y la [[ciencia]], el obxetivismu y l'individualismu, l'enfotu na [[teunoloxía]] y el [[progresu]], nes mesmes capacidaes del ser humanu. Esta era moderna» llegaría hasta l'actualidá, tando dafechu vixente según un escritores, ente qu'otros defenden que ye anguaño una fase superada na evolución de la humanidá, falándose de «[[posmodernidad]]» como periodu socesor d'esti proyeutu modernu. [[Valeriano Bozal]]: ''Modernos y postmodernos'', Historia 16, [[Madrid]], 1993.</ref> desenvolver ente los sieglos&nbsp;[[Sieglu XV|XV]] y [[Sieglu XVIII|XVIII]]. La [[Edá Moderna]] supunxo cambeos radicales a nivel políticu, económicu, social y cultural: l'afitamientu de los estaos centralizaos supunxo la instauración del [[absolutismu]]; los nuevos descubrimientos xeográficos —especialmente'l [[Descubrimientu d'América|continente americanu]]— abrieron una dómina d'espansión territorial y comercial, suponiendo l'entamu del [[colonialismu]]; la invención de la [[imprenta]] traxo un mayor espardimientu de la [[cultura]], que s'abrir a tou tipu de públicu; la [[relixón]] perdió la preponderancia que tenía na dómina medieval, a lo que coadyuvó el surdimientu del [[protestantismu]]; al empar, l'[[Humanismu renacentista|humanismu]] surdió como nuevu enclín cultural, dexando pasu a una concepción más científica del home y del universu. L'orixe de la historia del arte como tal data del [[sieglu&nbsp;XVI]], considerándose les ''[[Le vite de' più eccellenti pittori, scultori y architettori|Vides]]'' de [[Giorgio Vasari]] el testu inaugural del [[Estudiu de la Historia del Arte|estudiu del arte]] con calter [[Historiografía|historiográficu]]. El métodu que siguió l'eruditu [[Florencia|florentín]] yera la [[biografía]] del artista. Esta [[metodoloxía]] foi la que s'impunxo hasta'l [[sieglu&nbsp;XVIII]], cuando'l [[historiador]] [[Alemaña|alemán]] [[Johann Joachim Winckelmann]] empecipió un nuevu tipu d'analís del arte buscando nel desenvolvimientu de les [[civilización|civilizaciones]] una evolución estilística.<ref group="nota">Esta ye una simplificación del estudiu históricu del arte, pos ye difícil establecer nun nome o una fecha l'entamu de la [[Estudiu de la Historia del Arte|historiografía del arte]]. Suelse citar a [[Giorgio Vasari|Vasari]] como iniciador d'esta ciencia, anque los sos escritos —xeneralmente cróniques, inventarios, biografíes o otros escritos más o menos lliterarios— escarecíen de perspeutiva histórica y el rigor científico necesarios pa ser consideraos historiografía del arte. Sicasí, [[Johann Joachim Winckelmann|Winckelmann]] creó una [[metodoloxía]] científica pa la clasificación de les artes, polo que suel ser consideráu'l padre de la historia del arte. [[Valeriano Bozal]] (y otros): ''Historia de les idees estétiques y de les teoríes artístiques contemporánees'' (vol. I). Visor, Madrid, 2000, ISBN 84-7774-580-3.</ref> === Renacimientu === {{AP|Renacimientu}} Surdíu n'[[Italia]] nel [[sieglu&nbsp;XV]] (''[[Quattrocento]]''), espandir pol restu d'[[Europa]] dende finales d'esi sieglu&nbsp;y entamos del [[Sieglu XVI|XVI]]. Los artistes inspirar nel [[Arte y cultura clásica|arte clásico grecorromanu]], polo que se faló de renacencia artística tres l'oscurantismu medieval. Estilu inspiráu na [[naturaleza]], surdieron nuevos modelos de representación, como l'usu de la [[perspeutiva]]. Ensin arrenunciar a la temática relixosa, cobró mayor relevancia la representación del ser humanu y la so redolada, apaeciendo nueves temátiques como la [[Mitoloxía|mitolóxica]] o la [[Historia|histórica]], o nuevos xéneros como'l [[Arte de paisaje|paisaje]], el [[bodegón]] y, inclusive, el [[Desnudu#Desnudu nel arte|desnudo]]. La guapura dexó de ser simbólica, como na era medieval, pa tener un componente más racional y mesurado, basáu na [[harmonía]] y la [[proporción]]. [[Ficheru:Santa Maria Novella (Florence).jpg|thumb|upright=1.5|[[Ilesia de Santa Maria Novella]], en [[Florencia]], diseñada por [[Leon Battista Alberti]].]] L'[[Arquiteutura del Renacimientu|arquiteutura]] recuperó los modelos clásicos, reelaborados con un conceutu más [[Naturalismu|naturalista]] y con bases científiques: recuperóse l'usu del [[arcu de mediu puntu]], la [[bóveda de cañón]], la [[Cúpula|cúpula de media naranxa]] y los órdenes clásicos ([[Orde dóricu|dóricu]], [[Orde xónicu|xónicu]], [[Orde corintiu|corintiu]] y [[Orde compuestu|compuestu]]). La estructura del edificiu basar en proporciones [[matemátiques]], que buscaben la perfeición de les formes, al empar que se potenció la lluminosidá y la diafanidad de los espacios. Nel Quattrocento destacó l'arquiteutura desenvuelta en [[Florencia]]: [[Filippo Brunelleschi]] (cúpula de [[Santa María del Fiore]], [[Basílica de San Llorienzo de Florencia|Basílica de San Llorienzo]]), [[Leon Battista Alberti]] ([[Basílica de San Andrés (Mantua)|San Andrés de Mantua]]); ente que nel [[Cinquecento]] el centru artísticu pasó a ser [[Roma]]: [[Bramante]] ([[San Pietro in Montorio]], [[Basílica de San Pedro del Vaticanu]]), [[Antonio da Sangallo el Mozu|Antonio da Sangallo]] ([[Palaciu Farnesio]]). Nesta dómina cobró una progresiva puxanza la [[xardinería]], qu'empezó a ser concebida por aciu un diseñu estructurado; surdió asina'l llamáu «[[xardín italianu]]», de composición xeométrica, construyíu sobre terraces con escalinates (Xardín del Belvedere, Bramante; [[Villa Madama]], [[Rafael Sanzio|Rafael]]). Fora d'Italia, la Renacencia desenvolvióse sobremanera en [[Francia]], cola obra de [[Philibert Delorme]]; n'[[Alemaña]] nun llegó hasta mediaos del sieglu&nbsp;XVI, col [[castiellu de Heidelberg]] y, sobremanera a finales de sieglu, en [[Baviera]]; nos [[Países Baxos]] la influencia italiana se denotó especialmente na decoración, sobre estructures inda de signu góticu; n'[[Inglaterra]] producióse'l [[estilu Tudor]], desenvueltu sobremanera na construcción de palacios civiles, carauterizáu pol usu del [[arcu Tudor]]; en [[Rusia]], la Renacencia italiana —introducíu por [[Aristotile Fioravanti]]— foi afechu al estilu bizantín típicamente rusu, como nel magníficu conxuntu del [[Kremlin]]. N'[[España]] desenvolviéronse dellos estilos: el [[platerescu]], carauterizáu pol usu de panales [[almohadillados]], columnes [[Balaustrada|abalaustradas]] y profusa decoración de [[grutescos]] ([[Alonso Covarrubias]], [[Diego de Siloé]]); y el [[purismu (arquiteutura)|purismu]], más esmolecíu pola estructura racional del edificiu, abandonando la decoración exuberante del platerescu ([[Rodrigo Gil de Hontañón]], [[Andrés de Vandelvira]]). La [[Escultura del Renacimientu|escultura]] buscó igualmente la idealizada perfeición del clasicismu, anque perduraron hasta'l sieglu&nbsp;XVI la elegancia curvillinia y la esbeltez de proporciones del góticu internacional. Utilizábense materiales nobles, como'l [[mármol]] y el [[bronce]], con un especial gustu pola forma monumental. Al pie de la temática relixosa desenvolvióse la semeya, en [[bustu]] o en figures ecuestres, al estilu de l'antigua Roma. Destacaron especialmente: [[Lorenzo Ghiberti]], [[Jacopo della Quercia]], [[Luca della Robbia]], [[Andrea Verrocchio]] y, especialmente, [[Donatello]] (''[[David de Donatello|David]]'', 1409; ''[[Judith y Holofernes (Donatello)|Judit y Holofernes]]'', 1455-1460); y, fora d'Italia, [[Michel Colombe]] en Francia, [[Peter Vischer]] n'Alemaña, y [[Felipe Bigarny]], [[Bartolomé Ordóñez]] y [[Damián Forment]] n'España. La [[Pintura renacentista|pintura]] sufrió una notable evolución dende les formes medievales, con formes naturalistes y temátiques profanes o mitolóxiques xunto a les relixoses. Los estudios de perspeutiva dexaron faer obres de gran efeutu realista, basaes en proporciones matemátiques, con especial usu de la seición áurea» tres l'estudiu publicáu por [[Luca Pacioli]] (''De Divina Proportione'', 1509). Utilizóse'l [[frescu]] y el [[Pintura al temple|temple]], ente que s'introdució'l [[Pintura al oleu|oleu]] a mediaos del sieglu&nbsp;XV por influencia flamenca. Unu de los sos principales esponentes foi [[Leonardo Da Vinci]], xeniu polifacéticu qu'introdució'l ''[[sfumato]]'' o «perspeutiva aérea», con obres como ''[[La Virxe de les Roques]]'' (1483), ''[[La Última Cena (Leonardo)|La Última Cena]]'' (1495-1497), ''[[La Gioconda]]'' (1503), etc. Otru nome de relevancia foi [[Rafael Sanzio|Rafael]], maestru del clasicismu sele y equilibrao, con una perfecta execución pictórica, como se demuestra nos sos frescos de les [[Estancies del Vaticanu]]. Otros artistes destacaos fueron: [[Masaccio]], [[Fra Angelico]], [[Paolo Ucello]], [[Andrea del Castagno]], [[Perugino]], [[Piero della Francesca]], [[Benozzo Gozzoli]], [[Domenico Ghirlandaio]], [[Botticelli]], [[Andrea del Verrocchio]], [[Luca Signorelli]], [[Andrea Mantegna]], [[Giovanni Bellini]], [[Antonello da Messina]], etc. Nel restu d'Europa: [[Matthias Grünewald]], [[Alberto Durero]], [[Hans Holbein el Mozu]] y [[Lucas Cranach el Viejo]] n'Alemaña; [[Quentin Metsys]] y [[Pieter Brueghel el Viejo|Pieter Brueghel]] n'Holanda; y [[Pedro Berruguete]], [[Alejo Fernández]], [[Vicente Masip]], [[Juan de Juanes]], [[Pedro Machuca]] y [[Luis de Morales]] n'España. Les [[artes industriales]] tuvieron una gran puxanza debida al gustu pol luxu de les nueves clases adineraes: desenvolvióse la [[ebanistería]], sobremanera n'Italia y Alemaña, destacando la téunica de la intarsia, embutíos de madera de dellos tonos pa producir efeutos lliniales o de ciertes imáxenes. La [[Tapiz|tapicería]] destacó en Flandes, con obres basaes en bocetos desenvueltos por pintores como [[Bernard van Orley]]. La [[cerámica]] ellaborar n'Italia con [[Barniz|barnices]] vidraos, consiguiendo tonos brillosos de gran efeutu. El [[vidriu]] desenvolvióse notablemente en [[Venecia]] ([[Murano]]), decoráu dacuando con filos d'oru o con filamentos de vidrios de colores. La [[orfebrería]] foi cultivada por escultores como [[Lorenzo Ghiberti]], con pieces de gran virtuosismu y elevada calidá, destacando especialmente los [[esmalte]]s y [[camaféu|camafeos]]. Cola invención de la imprenta desenvolviéronse les [[artes gráfiques]], apaeciendo o perfeccionándose la mayoría de les téuniques de [[grabáu]]: [[Grabáu#Grabáu calcográficu|calcografía]] ([[aguafuerte]], [[aguatinta]], [[grabáu al buril]], [[grabáu a media tinta]] o [[grabáu a punta seca]]), [[linograbado]], [[xilografía]], etc.<ref>Pérez Sánchez (1983), páxs. 347-409.</ref> [[Ficheru:Miguel de Cervantes (1605) El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha.png |thumb |upright |left |''[[Don Quixote]]'' (1605), de [[Miguel de Cervantes]].]] La [[lliteratura renacentista]] desenvolvióse en redol al [[Humanismu renacentista|humanismu]], la nueva teoría que destacaba'l papel primordial del ser humanu sobre cualesquier otra considerancia, especialmente la relixosa. Nesta dómina'l mundu de les lletres recibió un gran impulsu cola invención de la [[imprenta]] por [[Gutenberg]], fechu que favoreció l'accesu a la lliteratura por un públicu más mayoritariu. Ello traxo a una mayor esmolición pola [[ortografía]] y la [[llingüística]], surdiendo los primeros sistemes de [[gramática]] en [[Vernáculu|llingües vernácules]] (como la [[Idioma español|española]] d'[[Elio Antonio de Nebrija]]) y apaeciendo les primeres [[academia|academies]] de llingües nacionales. Ente los lliteratos d'esta dómina destaquen: [[Angelo Poliziano]], [[Matteo Maria Boiardo]], [[Ludovico Ariosto]], [[Jacopo Sannazaro]], [[Pietro Bembo]], [[Baldassare Castiglione]], [[Torquato Tasso]], [[Tomás Moro]], [[Erasmu de Rotterdam]], [[François Rabelais]], [[Pierre de Ronsard]], [[Michel de Montaigne]], [[Edmund Spenser]], [[Luís de Camões]], etc. N'España empezó una edá dorada de les lletres, que s'enllargaría hasta'l [[sieglu&nbsp;XVII]]: la poesía, influyida pola italiana del ''stil nuovo'', cuntó coles figures de [[Garcilaso de la Vega]], frai [[Luis de León]], [[San Xuan de la Cruz]] y [[Santa Teresa de Xesús]]; en prosa surdieron los llibros de caballería (''[[Amadís de Gaula]]'', 1508) y empecipióse el xéneru de la [[picaresca]] col ''[[Lazarillo de Tormes]]'' (1554), ente qu'espuntó la obra de [[Miguel de Cervantes]], el gran xeniu de les lletres españoles, autor del inmortal ''[[Don Quixote]]'' (1605).<ref>Lladó-García (1999), páxs. 119-128.</ref> El teatru renacentista tamién acusó'l pasu del [[teocentrismu]] al [[antropocentrismu]], con obres más naturalistes, d'aspeutu históricu, intentando reflexar les coses tal como son. Buscábase la recuperación de la realidá, de la vida en movimientu, de la figura humana nel espaciu, nos trés dimensiones, creando espacios d'efeutos ilusionísticos, en ''[[Trampantojo|trompe-l'œil]]''. Surdió la reglamentación teatral basada en tres unidaes (aición, espaciu y tiempu), basándose na ''[[Poética (Aristóteles)|Poética]]'' d'[[Aristóteles]], teoría introducida por [[Lodovico Castelvetro]]. En redol a [[1520]] surdió nel norte d'Italia la ''[[Commedia dell'arte]]'', con testos improvisaos, en [[dialeutu]], predominando la [[mímica]] ya introduciendo personaxes arquetípicos como [[Arlequín]], [[Colombina]], [[Polichinela|Pulcinella]] (llamáu en Francia [[Marioneta#El guiñol|Guignol]]), [[Pierrot]], [[Pantaleón (comedia del arte)|Pantalone]], [[Payasu|Pagliaccio]], etc. Como principales dramaturgos destacaron [[Niccolò Machiavelli]], [[Pietro Aretino]], [[Bartolomé Torres Naharro]], [[Lope de Rueda]] y [[Fernando de Rojas]], cola so gran obra ''[[La Celestina]]'' (1499). N'Inglaterra descolló el [[teatru isabelín]], con autores como [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]], [[Thomas Kyd]] y, especialmente, [[William Shakespeare]], gran xeniu universal de les lletres (''[[Romeo y Julieta]]'', 1597; ''[[Hamlet]]'', 1603; ''[[Otelo]]'', 1603; ''[[Macbeth]]'', 1606).<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 109-162.</ref> {{Multimedia|archivu= Orfeo - Toccata.ogg|títulu=Orfeo - Toccata|descripción=''Toccata'', de ''La favola d'Orfeo'', una de les primeres [[ópera|óperes]] (1607), compuesta por [[Claudio Monteverdi]].|formatu=[[Ogg]]}} La [[música renacentista]] supunxo la consagración de la [[polifonía]], según l'afianzamientu de la música instrumental, que diría evolucionando escontra la [[orquesta]] moderna. Apaeció'l [[Madrigal (música)|madrigal]] como xéneru profanu qu'aunía testu y música, siendo la espresión paradigmática de la música renacentista. En [[1498]] [[Ottaviano Petrucci]] escurrió un sistema d'imprenta afechu a la música, en [[pentagrama]], colo que s'empezar a editar música. Como compositores renacentistes destacaron [[Orlando di Lasso|Orlandus Lassus]], [[Carlo Gesualdo]], [[Giovanni Gabrieli]], [[Tomás Luis de Victoria]], [[Cristóbal de Morales]], [[Claudio Monteverdi]] y [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]. A finales del sieglu&nbsp;XVI nació la [[ópera]], iniciativa d'un círculu d'eruditos (la ''[[Camerata Florentina|Camerata Fiorentina]]'') que, al afayar que'l [[Teatru de l'Antigua Grecia|teatru griegu]] antiguu yera cantáu, tuvieron la idea de musicalizar testos dramáticos. La primer ópera foi ''Dafne'' (1594), de [[Jacopo Peri]], a la que siguió ''[[Eurídice (ópera)|Euridice]]'' (1600), del mesmu autor; en [[1602]] [[Giulio Caccini]] escribió otra ''Euridice''; y, en [[1607]], Claudio Monteverdi compunxo ''[[Orfeo (ópera)|La favola d'Orfeo]]'', onde añadió una introducción musical que denominó ''[[sinfonía]]'', y estremó les estructures cantaes en ''[[aria|aries]]''.<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 219-283.</ref> La [[danza renacentista]] tuvo una gran revitalización, debida de nuevu al papel preponderante del ser humanu sobre la relixón, de tal manera que munchos autores consideren esta dómina la nacencia de la danza moderna. Desenvolvióse sobremanera en Francia —onde foi llamáu ''[[Comedia-balé|balé-comique]]''—, en forma d'hestories baillaes, sobre testos mitolóxicos clásicos, siendo impulsáu principalmente pola reina [[Catalina de Médicis]]. Suelse considerar que'l primera [[balé]] foi'l ''Ballet comique de Reinar Louise'' (1581), de [[Balthazar de Beaujoyeulx]]. Les principales modalidaes de la dómina yeren la ''[[Galliard|gayarda]]'', la ''[[pavana]]'' y el ''[[tourdion]]''. Nesta dómina surdieron los primeres trataos sobre danza: [[Domenico da Piacenza]] escribió ''D'arte saltandi et choreas ducendi'', siendo consideráu'l primera [[Coreografía|coreógrafu]] de la historia; [[Thoinot Arbeau]] fixo una escoyeta de dances populares franceses (''Orchesographie'', 1588).<ref>Abá (2004), páxs. 20-24.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Tempietto di San Pietro in Montorio.jpg|[[Templete de San Pietro in Montorio]], de [[Bramante]] (1502-1510). Ficheru:Donatello - David - Florença.jpg|''[[David (escultura de Donatello)|David]]'' (c. 1440), de [[Donatello]], [[Muséu Bargello]], [[Florencia]]. Ficheru:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|''[[La Gioconda]]'' (1503-1506), de [[Leonardo da Vinci]], [[Muséu del Louvre]]. Ficheru:Hamlet.jpg|[[Frontispiciu (parte del llibru)|Frontispiciu]] de la edición de ''[[Hamlet]]'' de 1605, de [[William Shakespeare]]. </gallery> === Manierismu === {{AP|Manierismu}} [[Ficheru:Michelangelo's David - right view 2.jpg|thumb|''[[David de Miguel Ángel|David]]'' ([[1501]]-[[1504]]), de [[Michelangelo]], [[Galería de l'Academia de Florencia|Galería de l'Academia]], [[Florencia]].]] Surdíu igualmente n'[[Italia]] a mediaos del [[sieglu&nbsp;XVI]] como evolución de les formes renacentistes, el [[manierismu]]<ref group="nota">La pallabra deriva del términu [[Idioma italianu|italianu]] ''maniera'', que significaba «estilu», y que foi introducíu por [[Giorgio Vasari]] nes sos biografíes d'artistes pa denotar l'estilu grácil y equilibráu de los artistes del so tiempu. Chilvers (2007), p. 593.</ref> abandonó la naturaleza como fonte d'inspiración pa buscar un tonu más emotivu y espresivu, cobrando importancia la interpretación suxetiva que l'artista fai de la obra d'arte. L'[[arquiteutura manierista|arquiteutura]] adquirió un signu más efeutista y de tirante equilibriu, destacando'l polifacéticu artista [[Michelangelo]], autor del [[ábside]] y la [[cúpula]] de [[San Pedro del Vaticanu]]; [[Jacopo Vignola]] ([[Ilesia del Gesù]]); y [[Andrea Palladio]], creador d'un estilu propiu ([[paladianismu]]), como vemos na [[Basílica Palladiana|Basílica de Vicenza]], la [[Villa Capra]] (llamada la ''Rotonda''), [[San Giorgio Maggiore]] de [[Venecia]], etc. En Francia surdió la notable [[Escuela de Fontainebleau]]. N'España produció l'[[arquiteutura herreriana]] (por [[Juan de Herrera]]), estilu sobriu y senciellu, de formes simples y desnudes de decoración, d'alcuerdu a la doctrina [[Contrarreforma|contrarreformista]] qu'entós imperaba; tuvo la so máxima realización nel [[Monesteriu d'El Escorial]]. La escultura ye nuevamente reflexu del pesimismu qu'apoderaba la sociedá italiana de la segunda metá del sieglu&nbsp;XVI, con un arte onde se deforma la realidá a caprichu, predominando la espresión sentimental del artista, con figures estilizadas, en posiciones violentes y actitúes dramátiques. Descuella nuevamente la obra de [[Michelangelo]], con obres de tirante dinamismu onde resalta la espresión de la persona representada: ''[[Piedá del Vaticanu|Piedá]]'' (1501), ''[[David de Miguel Ángel|David]]'' (1501-1504), ''[[Moisés de Miguel Ángel|Moisés]]'' (1513-1515), Sepulcru de los Médicis (1520-1534), etc. Otros importantes escultores fueron: [[Baccio Bandinelli]], [[Benvenuto Cellini]], [[Giambologna]] y [[Jacopo Sansovino]]; y, fora d'Italia, [[Jean Goujon]] y [[Germain Pilon]] en Francia, [[Adriaen de Vries]] en Flandes, [[Hubert Gerhard]] n'Alemaña, y [[Alonso Berruguete]], [[Juan de Juni]] y [[Gaspar Becerra]] n'España. La [[pintura manierista]] tuvo un sellu más caprichosu, estravagante, con gustu pola forma tropezosa y estilizada, deformando la realidá, con perspectives aburuyaes y atmósferes efeutistas. Destacó en primer llugar —como nes otres artes— [[Michelangelo]] (autor de la decoración de la [[Capiya Sixtina]]), siguíu de [[Bronzino]], [[Andrea del Sarto]], [[Pontormo]], [[Antonio Allegri da Correggio|Correggio]], [[Parmigianino]], [[Giorgione]], [[Tiziano]], [[Paolo Veronese|Veronese]], [[Tintoretto]], [[Jacopo Bassano]], [[Giuseppe Arcimboldo]], etc. Cabo mentar a [[Maarten van Heemskerck]] y [[Abraham Bloemaert]] nos Países Baxos, y [[Bartholomeus Spranger]] n'Alemaña. N'España destacaron [[Juan Fernández de Navarrete]], [[Alonso Sánchez Coello]], [[Juan Pantoja de la Cruz]] y, especialmente, [[El Greco]], artista escepcional creador d'un estilu personal y único, de fuerte sentíu espresionista.<ref>Onians (2008), páxs. 154-155.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Villa Rotonda side.jpg|[[Villa Capra|Villa La Rotonda]], d'[[Andrea Palladio]]. Ficheru:Michelangelo Moses.jpg|''[[Moisés de Miguel Ángel|Moisés]]'' (1513-1515), de [[Michelangelo]], ilesia de [[San Pietro in Vincoli]]. Ficheru:Tizian - Venus von Urbino.jpg|''[[Venus d'Urbino]]'' (1538), de [[Tiziano]], [[Galería Uffizi]] ([[Florencia]]). Ficheru:El Greco - The Burial of the Count of Orgaz.JPG|''[[L'entierru del Conde d'Orgaz]]'' (1587), [[el Greco]], ilesia de Santu Tomé ([[Toledo]]). </gallery> === Barrocu === {{AP|Barrocu}} [[Ficheru:Las Meninas 01.jpg|thumb|''[[Les Meninas]]'' (1656), de [[Velázquez]] ([[Muséu del Prado]]), foi un alegatu de la figura del pintor como artista inspiráu, frente a la condición de simple artesanu qu'hasta entós se tenía del oficiu de pintor.]] El [[barrocu]]<ref group="nota">El términu barrocu» provién d'un vocablu d'orixe [[Idioma portugués|portugués]], onde a les [[perlla|perlles]] que teníen dalguna deformidá denominar perlles ''barruecas'', siendo n'orixe una pallabra despreciatible que designaba un tipu d'arte caprichoso, grandilocuente, descomanadamente recargáu. Chilvers: (2007), p. 83.</ref> desenvolver ente'l [[sieglu&nbsp;XVII]] y principios del [[Sieglu XVIII|XVIII]]. Foi una dómina de grandes disputes nel terrén políticu y relixosu, surdiendo una división ente los países [[Catolicismu|católicos]] [[Contrarreforma|contrarreformistas]], onde s'afitó l'estáu [[Absolutismu|absolutista]], y los países [[Protestantismu|protestantes]], de signu más [[Democracia|parllamentariu]]. L'arte volvióse más refináu y afatáu, con pervivencia d'un ciertu racionalismu clasicista pero con formes más dinámiques y efeutistas, con gustu polo sorprendente y anecdótico, poles ilusiones [[óptica|óptiques]] y los golpes d'efeutu. L'[[arquiteutura barroca|arquiteutura]], so unes llinies clásiques, asumió unes formes más dinámiques, con una exuberante decoración y un sentíu [[Escenografía|escenográficu]] de les formes y los volúmenes. Cobró relevancia la modulación del espaciu, con preferencia poles curva [[Cóncavu|cóncaves]] y [[Convexu|convexes]], poniendo especial atención nos xuegos ópticos (''[[Trampantojo|trompe-l'œil]]'') y el puntu de vista del espectador. Al igual que na dómina anterior, el motor del nuevu estilu volvió ser Italia: [[Gian Lorenzo Bernini]] foi unu de los sos meyores esponentes, siendo'l principal artífiz de la Roma monumental que conocemos güei día (columnata de la [[Plaza de San Pedro]], [[baldaquino de San Pedro]], [[San Andrés del Quirinal]], Palaciu Chigi-Odescalchi); [[Francesco Borromini]] ye otru gran nome de la dómina, autor de les ilesies de [[Ilesia de San Carlo alle Quattro Fontane|San Carlo alle Quattre Fontane]] y [[Sant'Ivo alla Sapienza]]; tamién destacaron [[Pietro da Cortona]], [[Baldassare Longhena]], [[Filippo Juvara]] y [[Guarino Guarini]]. En Francia, sol reináu de [[Lluis XIV]], empecipiáronse una serie de construcciones de gran fastuosidad: fachada del [[Palaciu del Louvre]], de [[Louis Le Vau]] y [[Claude Perrault]]; [[Palaciu de Versalles]], de Le Vau y [[Jules Hardouin-Mansart]]. N'Austria destacó [[Johann Bernhard Fischer von Erlach]], autor de la [[Ilesia de San Carlos Borromeo (Viena)|Ilesia de San Carlos Borromeo]] en [[Viena]]. N'Inglaterra cabo mentar la [[Catedral de San Pablo de Londres]], de [[Christopher Wren]]. N'España, l'arquiteutura acusó na primer metá del sieglu&nbsp;XVII l'heriedu herreriana, con [[Juan Gómez de Mora]] como figura destacada, ente que na segunda metá de sieglu&nbsp;diose l'estilu [[churrigueresco]] (por [[José Benito Churriguera]]), carauterizáu pol exuberante decorativismu y l'usu de [[Columna salomónica|columnes salomóniques]] (Retablu Mayor de [[Conventu de San Esteban (Salamanca)|San Esteban de Salamanca]]). La [[Escultura barroca|escultura]] adquirió'l mesmu calter dinámicu, tropezosu, espresivu, ornamental, destacando'l movimientu y la espresión, con una base naturalista pero deformada a caprichu del artista. N'Italia destacó nuevamente Bernini, autor d'obres como ''[[Apolo y Dafne (escultura de Bernini)|Apolo y Dafne]]'' (1622-1625), ''[[Éxtasis de Santa Teresa]]'' (1644-1652), ''Muerte de la beata Ludovica Albertoni'' (1671-1674), etc. En Francia destacaron [[François Girardon]], [[Antoine Coysevox]] y [[Pierre Puget]]. N'España perduró la [[imaginería]] relixosa d'heriedu góticu, destacando [[Gregorio Fernández]], [[Juan Martínez Montañés]], [[Alonso Cano]], [[Pedro de Mena]], [[Francisco Salzillo]], etc. La [[Pintura barroca|pintura]] desenvolver en dos tendencies contrapuestes: el [[Caravagismu|naturalismu]], basáu na estricta realidá natural, con gustu pol [[clarescuru]] —el llamáu [[tenebrismu]]—, onde cabo citar a [[Caravaggio]], [[Orazio Gentileschi|Orazio]] y [[Artemisia Gentileschi]], [[Pieter van Laer]], [[Adam Elsheimer]], [[Georges de La Tour]] y los [[hermanos Le Nain]]; y el [[Pintura clasicista|clasicismu]], que ye igualmente realista pero con un conceutu de la realidá más intelectual ya idealizáu, englobando a [[Annibale Carracci]], [[Guido Reni]], [[Domenichino]], [[Guercino]], [[Giovanni Lanfranco]], [[Nicolas Poussin]], [[Claude Lorrain]], [[Hyacinthe Rigaud]], etc. Nel llamáu «[[Pintura barroca d'Italia#El plenu Barrocu|plenu barrocu]]» (segunda metá del sieglu&nbsp;XVII), d'estilu decorativu y predominiu de la pintura mural, destacaron [[Pietro da Cortona]], [[Andrea Pozzo]], [[Luca Giordano]] y [[Charles Le Brun]]. Amás d'estes corrientes, hubo infinidá d'escueles, estilos y autores de bien diversu signu, destacando dos escueles rexonales: la [[Flandes|flamenca]] ([[Peter Paul Rubens]], [[Anton Van Dyck]], [[Jacob Jordaens]], [[Frans Snyders]]), y la [[Países Baxos|holandesa]] ([[Rembrandt]], [[Jan Vermeer]], [[Frans Hals]]). N'[[España]] destacó la figura escepcional de [[Diego Velázquez]] (''[[La fragua de Vulcano]]'', 1630; ''[[La rindición de Breda]]'', 1635; ''[[Venus del espeyu]]'', 1650; ''[[Les Meninas]]'', 1656; ''[[Les filanderes]]'', 1657), según [[José de Ribera]], [[Francisco Ribalta]], [[Alonso Cano]], [[Francisco de Zurbarán]], [[Juan de Valdés Leal]] y [[Bartolomé Esteban Murillo]]. Nel terrén de les artes industriales, destaca especialmente la ebanistería, que llegó a cotes de peralta calidá sobremanera en Francia, gracies a la obra d'[[André-Charles Boulle]], creador d'una nueva téunica d'aplicación de metales ([[cobre]], [[estañu]]) sobre materiales orgánicos ([[carey]], [[Nácare|madreperla]], [[marfil]]) o viceversa. Ente les sos obres destaquen los dos [[cómoda|cómodes]] del Trianón, en [[Versalles]], y el [[reló]] de pendilexu col ''Carru d'Apolo'' en [[Fontainebleau]]. Tamién destacaron la tapicería, la orfebrería —especialmente les piedres dures» en Florencia—, la cerámica y el vidriu —que cobró relevancia en [[Bohemia]]—.<ref>Pérez Sánchez (1983), páxs. 479-598.</ref> [[Ficheru:Portada Manuscrito Chacón.jpg|thumb|upright|left|Portada del ''Manuscritu Chacón'', que tresmitió la obra poética de [[Luis de Góngora]].]] La [[Lliteratura del Barrocu|lliteratura barroca]] carauterizar pol pesimismu, con una visión de la vida plantegada como llucha, suañu o mentira, onde tou ye fugaz y perecederu. El so estilu yera suntuosu y recargáu, con un llinguaxe bien [[Axetivu|axetiváu]] y [[Metáfora|metafóricu]]. Nun primer momentu produciéronse diverses corrientes: l'[[eufuismu]] n'Inglaterra ([[John Lyly]], [[Robert Greene]]), el [[preciosismu]] en Francia ([[Vincent Voiture]]), el [[marinismu]] n'Italia ([[Giambattista Marín]]), la [[Primer escuela de Silesia|primer]] ([[Martin Opitz]], [[Angelus Silesius]], [[Andreas Gryphius]]) y [[segunda escuela de Silesia]] ([[Daniel Casper von Lohenstein]], [[Hans Jakob Christoph von Grimmelshausen]]) n'Alemaña. Más palantre surdió'l [[clasicismu]] en Francia, con autores como [[François de la Rochefoucauld]], [[Jacques-Bénigne Bossuet]], [[Nicolas Boileau-Despréaux]], [[Jean de La Fontaine]], [[François de Malherbe]], [[Cyrano de Bergerac]] y [[Madeleine de Scudéry]]. N'Inglaterra destacó la obra poética de [[John Milton]] (''[[El paraísu perdíu]]'', 1667). N'España, onde'l sieglu&nbsp;XVII sería denomináu'l [[Sieglu d'Oru]], produciéronse dos corrientes: el [[culteranismu]], lideráu por [[Luis de Góngora]], onde destacaba la guapura formal, con un estilu suntuosu, metafóricu, con proliferación de [[llatinismu|llatinismos]] y xuegos gramaticales; y el [[conceutismu]], representáu por [[Francisco de Quevedo]] y [[Baltasar Gracián]], onde predominaba l'inxeniu, l'agudez, con un llinguaxe concisu pero [[Polisemia|polisémicu]], con múltiples significaos en poques pallabres.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 9-106.</ref> Nel teatru barrocu desenvolvióse sobremanera la [[traxedia]], basada na ineluctabilidad del destín, con un tonu clásicu, siguiendo les tres unidaes de Castelvetro. La escenografía yera más recargada, siguiendo'l tonu ornamental carauterísticu del Barrocu. Destaquen [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] y [[Molière]], representantes del clasicismu francés. N'España'l teatru yera básicamente popular («[[corral de comedies]]»), cómicu, con una personal tipoloxía, estremándose: ''[[bululú]]'', ''[[ñaque]]'', ''[[gangarilla]]'', ''[[cambaleo]]'', ''[[garnacha (teatru)|garnacha]]'', ''[[bojiganga]]'', ''[[farándula]]'' y ''[[compañía de teatro|compañía]]''. Destacaron [[Tirso de Molina]], [[Guillén de Castro]], [[Juan Ruiz d'Alarcón]] y, principalmente, [[Lope de Vega]] (''[[El perro del hortelano]]'', 1615; ''[[Fuenteovejuna]]'', 1618) y [[Pedro Calderón de la Barca]] (''[[La vida ye suañu]]'', 1636; ''[[L'alcalde de Zalamea]]'', 1651).<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 165-233.</ref> {{Multimedia|archivu=Toccata et Fugue BWV565.ogg|títulu=Tocata y fuga en re menor, BWV 565|descripción=de [[Johann Sebastian Bach]]|formatu=[[Ogg]]}} La [[música barroca]] destacó pol contraste, los acordes violentos, los volúmenes móviles, la ornamentación esaxerada, la estructura variao y oldeao. Caracterizóse especialmente pol usu del [[so continuu]], seición instrumental grave que sostenía ininterrumpidamente la parte melódica cimera. Nesta dómina la música algamó cotes de gran brillantez, desvenceyándose dafechu de la voz y el testu, surdiendo les formes instrumentales pures ([[suite]], [[sonata]], [[tocata]], [[conciertu]], [[sinfonía]]). Cola sonata nacieron los nomes de velocidá: ''[[allegro]]'', ''[[Tempo#Adaxu|adaxu]]'', ''[[empresto (música)|empresto]]'', ''[[vivace]]'', ''[[andante]]'', etc. Na música relixosa nacen l'[[Oratoriu (música)|oratoriu]] y la [[cantata]], ente que la música coral trunfó especialmente nel mundu protestante. N'España nacieron la [[zarzuela]] y la [[tonadilla]] como manifestaciones de la música popular. Ente les grandes figures de la música barroca convién recordar a [[Antonio Vivaldi]], [[Tommaso Albinoni]], [[Arcangelo Corelli]], [[Marc-Antoine Charpentier]], [[Johann Pachelbel]], [[Heinrich Schütz]], [[Johann Sebastian Bach]], [[Georg Philipp Telemann]], [[Georg Friedrich Haendel]], etc. N'ópera destacó la escuela [[venecia]]na, primer llugar onde la música se desligó de la proteición relixosa o aristocrática pa ser representada en llugares públicos: en [[1637]] fundóse'l Teatru di San Cassiano, primer centru operísticu del mundu. Empezó'l gustu poles voces solistes, principalmente les agudes ([[tenor]], [[sopranu]]), apaeciendo'l fenómenu de los ''[[castrati]]''. La ópera barroca destacó pola escenografía complicada, afatada, recargada, con cambeos repentinos. Destaquen [[Pier Francesco Cavalli]], [[Antonio Cesti]], [[Jean-Baptiste Lully]], [[Henry Purcell]], [[Georg Friedrich Haendel]], etc. A finales del sieglu&nbsp;XVII, la escuela [[Nápoles|napolitana]] introdució un estilu más purista, más clasicista, simplificando los argumentos y faciendo óperes más cultes y sofisticaes. [[Alessandro Scarlatti]] introdució l'aria en trés partes (''[[aria da capo]]'').<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 349-383.</ref> En Francia, la [[danza barroca]] (''[[Balé cortesanu|balé de cour]]'') fixo evolucionar la música instrumental, de melodía única pero con una rítmica afecha a la danza. Foi patrocinada especialmente por [[Lluis XIV]], que convirtió la danza en grandes espectáculos (''Ballet de la Nuit'', [[1653]], onde intervieno'l rei carauterizáu de sol), creando en [[1661]] l'[[Academia real de Danza]]. Como coreógrafu destacó [[Pierre Beauchamp]], creador de la ''danse d'école'', el primer sistema [[Pedagoxía|pedagóxicu]] de la danza. Les principales tipoloxíes fueron: ''[[minuet]]'', ''[[bourrée]]'', ''[[Polonesa|polonaise]]'', ''[[rigaudon]]'', ''[[allemande]]'', ''[[Zarabanda|zarabande]]'', ''[[passepied]]'', ''[[Giga|gigue]]'', ''[[gavotte]]'', etc. N'España tamién se dieron diverses modalidaes de danza: ''[[seguidilla (música)|seguidilla]]'', ''[[zapateado (España)|zapateado]]'', ''[[chacona]]'', ''[[fandangu (baille)|fandangu]]'', ''[[xota (música)|xota]]'', etc.<ref>Abá (2004), páxs. 25-35.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Interiorvaticano8baldaquino.jpg|[[Baldaquino de San Pedro]] (1624-1633), de [[Gianlorenzo Bernini]]. Ficheru:Ecstasy of St. Teresa HDR.jpg|''[[Éxtasis de Santa Teresa]]'' ([[1647]]-[[1651]]), de [[Gianlorenzo Bernini]], [[ilesia de Santa María de la Victoria]], [[Roma]]. Ficheru:Claude Lorrain 008.jpg|''[[Puertu col embarque de la Reina de Saba]]'' ([[1648]]), de [[Claude Lorrain]], [[National Gallery de Londres]]. Ficheru:The_Three_Graces,_by_Peter_Paul_Rubens,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|''[[Los trés Gracies (Rubens)|Los trés Gracies]]'' ([[1636]]-[[1639]]), de [[Peter Paul Rubens]], [[Muséu del Prado]]. </gallery> === Rococó === {{AP|Rococó}} [[Ficheru:Fragonard, The Swing.jpg|thumb|''[[El xingadoriu (Fragonard)|El xingadoriu]]'' (1767), de [[Jean-Honoré Fragonard]], [[Coleición Wallace]], [[Londres]].]] Desenvueltu nel [[sieglu&nbsp;XVIII]]<ref group="nota">El [[rococó]] surdió en [[Francia]] mientres la rexencia del [[Felipe II d'Orleans|duque d'Orleáns]], na minoría d'edá de [[Lluis XV]], y pervivió mientres el reináu d'ésti. El términu ''rococó'' formar cola conxunción del [[Idioma italianu|italianu]] ''ba'''rocco''''' y ''rocaille'', elementu decorativu paecencia a una [[concha]], bien usáu na ornamentación mientres esti periodu. Chilvers (2007), p. 818.</ref> —en convivencia a principios de sieglu col [[barrocu]], y a finales col [[neoclasicismu]]—, supunxo la pervivencia de les principales manifestaciones artístiques del barrocu, con un sentíu más enfatizado de la decoración y el gustu ornamental, que son llevaos a un paraxismu de riqueza, sofisticación y elegancia. La progresiva puxanza social de la [[burguesía]] y los adelantos científicos, según l'ambiente cultural de la [[Ilustración]], traxeron l'abandonu de les temes relixoses a favor de nueves temátiques y actitúes más mundanes, destacando'l luxu y la ostentación como nuevos factores de prestíu social. L'arquiteutura pasó de la grandilocuencia barroca a un gustu más delicáu, de formes gráciles y con preponderancia d'espacios pequeños, d'ambientes de recogimiento pensaos pal bienestar y el confort. Poner de moda lo exótico, especialmente'l gustu pol arte oriental. El rococó desenvolvióse sobremanera en [[Francia]] y [[Alemaña]], representáu principalmente por [[Ange-Jacques Gabriel]] ([[Pequeñu Trianón|Petit Trianon]] de Versalles, Hotel Biron de París), [[François de Cuvilliés]] (Pabellón d'[[Amalienburg]] del [[Palaciu de Nymphenburg]] en [[Múnich]]), [[Johann Balthasar Neumann]] (Palaciu Episcopal de [[Würzburg]]) y [[Dominikus Zimmermann]] ([[Ilesia de Wies]]). En [[xardinería]], al xardín italianu» asocedió'l xardín francés», de composición xeométrica igual que l'italianu, pero con una perspeutiva más llarga, composición más simple, mayores zones de [[verde]] y un nuevu detalle ornamental: el [[parterre]]; destaquen los xardinos de [[Xardinos de Versalles|Versalles]] (diseñaos por [[André Le Nôtre]]) y [[Xardinos d'Aranjuez|Aranjuez]]. La escultura tien un aire grácil, refináu, con cierta pervivencia de les formes barroques, especialmente por influencia de Bernini. N'Italia cabo destacar la [[Fontana de Trevi]], de [[Pietro Bracci]] y [[Filippo della Valle]]. En Francia destacó la obra d'[[Edmé Bouchardon]], [[Jean-Baptiste Pigalle]] y [[Étienne-Maurice Falconet]]. N'Alemaña tenemos la presencia de [[Georg Rafael Donner]], [[Franz Ignaz Günther]] y los hermanos Asam ([[Cosmas Damian Asam|Cosmas Damian]] y [[Egid Quirin Asam|Egid Quirin]]). N'España podemos reseñar a [[Juan Pascual de Mena]] y [[Luis Salvador Carmona]]. La [[Pintura rococó|pintura]] mover ente la esaltación relixosa o'l paisaxismu [[Vedutismu|vedutista]] n'[[Italia]] ([[Giambattista Tiepolo]], [[Canaletto]], [[Francesco Guardi]]), y les escenes cortesanes de [[Jean-Antoine Watteau]], [[François Boucher]], [[Jean-Baptiste-Siméon Chardin]] y [[Jean-Honoré Fragonard]] en Francia, pasando pol retratismu [[Reinu Xuníu|inglés]] de [[Joshua Reynolds]] y [[Thomas Gainsborough]]. Figura aparte ye l'inclasificable pintor español [[Francisco de Goya]], qu'evolucionó dende un sellu más o menos rococó hasta un ciertu [[prerromanticismu]], pero con una obra personal y espresivo de fuerte tonu intimista. Cultivó tanto la pintura como'l grabáu, siendo igualmente de destacar los sos cartones pa tapices. Ente les sos obres destaquen: los ''[[Caprichos]]'' (1799), ''[[La familia de Carlos IV]]'' (1800), ''[[El trés de mayu de 1808 en Madrid]]'' (1814), les ''[[Pintures negres]]'' (1820), etc. Les artes decoratives tuvieron especial relevancia, yá que, como se señaló, el rococó foi un arte d'aire burgués dedicáu a la ostentación y el luxu. Desenvolvióse notablemente'l [[interiorismu]], con especial énfasis nel [[moblame]], los [[espeyu|espeyos]], les [[seda|sedes]], los [[Tapiz|tapices]] y los oxetos de [[porzolana]]. Esta postrera tuvo un gran espardimientu, sobremanera la de [[Saxonia]] y la de [[Sèvres]], con delicaos motivos ornamentales, preferentemente d'estilu oriental. En porzolana fabricáronse tamién pequeñes talles escultóriques con motivos galantiadores, pastorales o de la [[Commedia dell'arte]]. En moblame desenvolvióse'l «estilu Chippendale» (por [[Thomas Chippendale]]), carauterizáu pol [[eclecticismu (arte)|eclecticismu]], con amiestu d'elementos góticos, rococó, [[Palladianismu|palladianos]] y [[Chinoiserie|chinescos]]. N'España adquirieron notoriedá los tapices de la [[Real Fábrica de Santa Bárbara]], dalgunos d'ellos diseñaos por Goya. Nesta dómina apaeció la [[litografía]], nueva modalidá de [[grabáu]] sobre piedra [[caliar]], inventada por [[Aloys Senefelder]] en [[1778]].<ref>Pérez Sánchez (1983), páxs. 607-640.</ref> [[Ficheru:Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg|thumb|left|Portada de ''[[L'Encyclopédie]]'' (1751).]] A nivel lliterariu, el [[sieglu&nbsp;XVIII]] foi'l de la [[Ilustración]], proyeutu empecipiáu con ''[[L'Encyclopédie]]'' de [[Diderot]] y [[D'Alembert]] y que supunxo la consagración del [[racionalismu]] a nivel filosóficu, poniendo l'acentu na idea de progresu del ser humanu y la so capacidá ilimitada, conceutu qu'estableció'l xerme de la era moderna. Los sos principales representantes fueron [[Montesquieu]], [[Voltaire]], [[Denis Diderot]], [[Jean-Jacques Rousseau]], el [[Ablaya Prévost]], [[André Chénier]], [[Giambattista Vico]], [[Alexander Pope]], [[Daniel Defoe]], [[Jonathan Swift]], etc. N'España se denotó la influencia francesa nuna lliteratura crítico y especulativo, ganando gran puxanza'l xéneru del [[ensayu]]; destacaron [[Benito Jerónimo Feijoo]], [[Diego de Torres Villarroel]], [[Ignacio Luzán]] y [[José Francisco d'Islla]]. Ye de remarcar la fundación nesta dómina de la [[Biblioteca Nacional d'España|Biblioteca Nacional]] y la [[Real Academia Española]].<ref>Lladó-García (1999), páxs. 154-161.</ref> El teatru nel sieglu&nbsp;XVIII siguió modelos anteriores, cuntando como principal innovación la reforma qu'efeutuó [[Carlo Goldoni]] de la comedia, qu'abandonó la vulgaridá ya inspiróse en costumes y personaxes de la vida real. Tamién se desenvolvió'l [[drama]], asitiáu ente la traxedia y la comedia. La escenografía yera más naturalista, con un mayor contautu ente públicu y actores. Los montaxes solíen ser más populares, atrayendo un mayor públicu, dexando'l teatru de tar acutáu a les clases altes. Al entamase espectáculos más complexos, empezó a cobrar protagonismu la figura del direutor d'escena. Como dramaturgos destaquen [[Pietro Metastasio]], [[Pierre de Marivaux]], [[Pierre-Augustin de Beaumarchais]] y [[Voltaire]]. N'España, [[Nicolás Fernández de Moratín]] enmarcar na comedia de salón» dieciochesca, con base en Molière.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 237-243.</ref> Al rococó en música correspuende la llamada «[[música galantiadora]]», que yera más sele que la barroca, más llixera y senciella, atenta, decorativa, destacando'l sentimentalismu. Sumió'l gustu pol contraste y buscóse la gradación sonora (''[[crescendo]]'', ''[[diminuendo]]''). Na llamada [[Escuela de Mannheim]] desenvuélvese la [[música sinfónica]], cola primera gran orquesta moderna (40 preseos), iniciativa del [[eleutor]] [[Carlos Teodoro del Palatináu y Baviera|Carlos Teodoro de Wittelsbach]]. El so principal representante, [[Johann Stamitz]], ye consideráu'l primera [[direutor d'orquesta]]. D'ente los músicos de la dómina destaquen los fíos de Bach: [[Wilhelm Friedemann Bach|Wilhelm Friedemann]], [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emanuel]], [[Johann Christoph Friedrich Bach|Johann Christoph Friedrich]] y [[Johann Christian Bach|Johann Christian]] —esti últimu introductor del [[pianu]] na música sinfónica, inventáu en [[1711]] por [[Bartolomeo Cristofori]]—. N'ópera, xunto a la culta apaez la «[[ópera bufa]]», d'aire risible, destinada a un públicu más popular, con influencia de la [[Commedia dell'arte]] ([[Niccolò Piccinni]], [[Baldassare Galuppi]]).<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 507-516.</ref> La danza siguió desenvolviéndose sobremanera en Francia, onde en [[1713]] creóse la Escuela de Balé de la [[Ópera de París]], la primer academia de danza. [[Raoul-Auger Feuillet]] creó en [[1700]] un sistema de notación de danza, pa poder trescribir por escritu la diversa variedá de pasos de danza. Nesta dómina la danza empezó a independizase de la poesía, la ópera y el teatru, consiguiendo autonomía propia como arte, y formulando un vocabulariu propiu. Empezar a escribir obres musicales namái pa balé, destacando [[Jean-Philippe Rameau]] —creador de la ''[[Ópera-balé|opéra-balé]]''—, y empezaron a surdir nomes de baillarinos destacaos, como [[Gaetano Vestris]] y [[Marie Anne de Cupis de Camargo|Marie Camargo]]. A nivel popular, el baille de moda foi'l [[valse]], de compás ¾, ente que n'España surdió'l [[flamencu]].<ref>Abá (2004), páxs. 37-66.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Ottobeuren-basilika flickr-2.jpg|[[Abadía d'Ottobeuren|Basílica d'Ottobeuren]] ([[Baviera]]). Ficheru:Fontana di Trevi di notte.JPG|[[Fontana de Trevi]] (1732-1762), de [[Pietro Bracci]] y [[Filippo della Valle]], [[Roma]]. Ficheru:Francisco de Goya y Lucientes 054.jpg|''[[La familia de Carlos IV]]'' (1800), de [[Francisco de Goya]], [[Muséu del Prado]] ([[Madrid]]). Ficheru:Gau1878.jpg|Interior rococó del [[palaciu de Gatchina]], cerca de [[San Petersburgu]], en [[Rusia]]. </gallery> === Neoclasicismu === {{AP|Neoclasicismu}} [[Ficheru:Jacques-Louis David - Oath of the Horatii - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.5|''[[Xuramentu de los Horacios]]'' (1784), de [[Jacques-Louis David]], [[Muséu del Louvre]].]] La puxanza de la [[burguesía]] tres la [[Revolución francesa]] favoreció'l resurdimientu de les formes clásiques, más pures y austeres, en contraposición a los escesos ornamentales del barrocu y rococó, identificaos cola [[aristocracia]]. A esti ambiente de valoración del [[Arte y cultura clásica|legáu clásicu grecorromanu]] influyó l'afayu [[Arqueoloxía|arqueolóxicu]] de [[Pompeya]] y [[Herculano]], xunto a l'espardimientu d'un ideariu de perfeición de les formes clásiques efeutuáu por [[Johann Joachim Winckelmann]], quien postuló que na [[antigua Grecia]] diose la guapura perfecta, xenerando un mitu sobre la perfeición de la guapura clásica qu'entá condiciona la perceición del arte güei día.<ref group="nota">En ''Reflexón sobre la imitación de les obres d'arte griegu'' (1755), [[Johann Joachim Winckelmann]] afirmó que los griegos llegaron a un estáu de perfeición total na imitación de la naturaleza, polo que nós namái podemos asonsañar a los griegos. Coles mesmes, rellacionó l'arte coles etapes de la vida humana (infancia, maduror, vieyera), estableciendo una evolución del arte en tres estilos: arcaicu, clásicu y helenísticu. [[Valeriano Bozal]] (y otros): ''Historia de les idees estétiques y de les teoríes artístiques contemporánees'' (vol. I). Visor, Madrid, 2000, ISBN 84-7774-580-3, páxs. 150-154.</ref> L'[[arquiteutura neoclásica]] yera más racional, de signu funcional y un ciertu aire [[Utopía|utópicu]], como vemos nos postulaos de [[Claude-Nicolas Ledoux]] y [[Étienne-Louis Boullée]]. Convién estremar dos tipos d'arquiteutura neoclásica: la d'heriedu barrocu, pero desaposiada d'escesiva decoración pa estremase de l'arquiteutura rococó; y la puramente neoclásica, de llinies austeres y racionales, sobria y funcional. A la primera pertenecen obres como'l [[Panteón de París]], de [[Jacques-Germain Soufflot]], o la [[Staatsoper Unter dean Atiesten|Ópera de Berlín]], de [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff]]; tamién s'enmarca nesta llinia'l [[Palladianismu#Neopalladianismu inglés|neopalladianismu]] británicu y d'Estaos Xuníos. Na nueva llinia más racional puede mentase'l proyeutu urbanísticu de les [[Tullerías]], de [[Pierre-François-Léonard Fontaine]] (iniciador del llamáu «[[estilu Imperiu]]»); la [[Piazza del Popolo]] de Roma, de [[Giuseppe Valadier]]; el [[Walhalla (Monumentu)|Walhalla]] de [[Ratisbona]], de [[Leo von Klenze]]; y el [[Muséu del Prado]] de Madrid, de [[Juan de Villanueva]]. La [[Escultura neoclásica|escultura]], de lóxicu referente grecorromanu, tuvo como principales figures a: [[Jean-Antoine Houdon]], retratista de la sociedá prerrevolucionaria ([[Rousseau]], [[Voltaire]], [[Marqués de La Fayette|Lafayette]], [[Honoré Gabriel Riqueti|Mirabeau]]); [[Antonio Canova]], que trabayó pa los papes y la corte de [[Napoleón]] (''Paulina Borghese como Venus'', 1805-1807); y [[Bertel Thorvaldsen]], bien influyíu pola escultura griega, consagráu a la mitoloxía y la historia antigües (''Jasón col vellocino d'oru'', 1803). Otros nomes destacables seríen [[John Flaxman]], [[Johann Gottfried Schadow]], [[Johan Tobias Sergel]] y [[Damià Campeny]]. La [[Pintura neoclásica|pintura]] caltuvo un sellu austero y equilibrao, influyíu pola escultura grecorromana o figures como [[Rafael Sanzio|Rafael]] y [[Poussin]]. Destacó especialmente [[Jacques-Louis David]], pintor «oficial» de la [[Revolución Francesa]] (''[[Xuramentu de los Horacios]]'',1784; ''[[La muerte de Marat]]'', 1793; ''[[Napoleón cruciando los Alpes]]'', 1800). Al pie de él convién recordar a: [[François Gérard]], [[Antoine-Jean Gros]], [[Pierre-Paul Prud'hon]], [[Anne-Louis Girodet-Trioson]], [[Jean Auguste Dominique Ingres]], [[Joseph Wright of Derby]], [[Johann Zoffany]], [[Angelika Kauffmann]], [[Anton Raphael Mengs]], [[Joseph Anton Koch]], [[Asmus Jacob Carstens]], [[José de Madrazo]], etc.<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 640-645.</ref> Les artes decoratives desenvolver en diversos estilos, dalgunos de los cualos perduraron a lo llargo del sieglu&nbsp;XIX: l'[[estilu direutoriu|estilu Direutoriu]] surdió en Francia na dómina del [[Direutoriu (Francia)|Direutoriu]] (1795-1805), carauterizáu peles llinia sencielles, clásiques, sobries, ensin adornos escesivos; l'[[estilu Imperiu]] desenvolver na Francia napoleónica y de la [[Restauración Francesa|Restauración]], d'onde pasó al restu d'Europa, sustituyendo la sobriedá pola ostentación y el luxu, con un estilu suntuosu, con preferencia de temes exótiques y orientales; en contraposición, l'estilu [[Biedermeier]] alemán presentó un diseñu más práuticu y cómodu, de llinies sencielles y llariegues. Estos estilos influyeron nel [[Sabela II d'España|isabelín]] español y el [[Dómina victoriana|victoriano]] inglés, d'aire burgués, dedicaos al luxu y la ostentación, anque ensin arrenunciar al confort y la funcionalidad. A nivel lliterariu, a finales del sieglu&nbsp;XVIII produció una vuelta a premises clasicistes, cola pretensión d'establecer un tipu de lliteratura preceptiva, ordenadora, con una base [[ética]] ya intelectual. Munchos de los autores d'esta dómina tuvieron a caballu ente'l neoclasicismu y el [[prerromanticismu]], destacando: [[Friedrich Gottlieb Klopstock]], [[Christoph Martin Wieland]], [[Henry Fielding]], [[Laurence Sterne]], etc. N'España, se denotó la influencia del clasicismu francés y los preceptos fitos por [[Boileau]], destacando [[José Cadalso]], [[Juan Meléndez Valdés]] y [[Gaspar Melchor de Xovellanos]], según los fabulistes [[Tomás d'Iriarte]] y [[Félix María Samaniego]].<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 110-235.</ref> El teatru neoclásicu tuvo poques variaciones respeuto al desenvueltu a lo llargo del sieglu&nbsp;XVIII, siendo'l so principal carauterística la inspiración en modelos clásicos grecorromanos, seña d'identidá d'esta corriente. Destaquen: [[Vittorio Alfieri]], [[Richard Brinsley Sheridan]] y [[Gotthold Ephraim Lessing]] y, n'España, [[Leandro Fernández de Moratín]] y [[Vicente García de la Huerta]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 243-250.</ref> {{Multimedia|archivu=Wolfgang Amadeus Mozart - Don Giovanni - Overtüre.ogg|títulu=K527|descripción=Obertura de ''[[Don Giovanni]]'', una de les pieces más famoses de [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (1787).|formatu=[[Ogg]]}} La [[Música del Clasicismu música clásica]]<ref group="nota">Anque güei día suelse xeneralizar como «música clásica» la [[música sinfónica]] de tipu [[orquesta]]l, en realidá fai referencia a un periodu concretu de la [[historia de la música]], carauterizáu pol [[Música del Clasicismu|clasicismu]], correspondiente al postreru terciu del [[sieglu&nbsp;XVIII]] y principios del [[Sieglu XIX|XIX]]. El términu música clásica» apaeció per primer vegada nel ''[[Oxford English Dictionary]]'' en [[1836]], y señalaba les composiciones europees más destacaes del sieglu&nbsp;anterior. Col tiempu significó lo opuesto a la [[música popular]] nel llinguaxe corriente: ye'l nome habitual de la [[música culta]], académica o [[música docta|docta]].{{cita web|autor=The Oxford English Dictionary|editor=The OED Online|url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50040930?single=1&query_type=word&queryword=classical&first=1&max_to_show=10|fechaaccesu=10 de mayu de 2007|títulu=Classical|añu=2007}}</ref> supunxo ente'l postreru terciu del [[sieglu&nbsp;XVIII]] y principios del [[Sieglu XIX|XIX]] la culminación de les formes instrumentales, consolidaes cola definitiva estructuración de la orquesta moderna. El clasicismu manifestar nel equilibriu y la serenidá de la composición, la busca de la guapura formal, de la perfeición, en formes harmonioses ya inspiradores d'altos valores. Nació'l ''[[Forma sonata#Desenvuelvo|desenvolvimientu]]'', nueva forma de composición que consistía en desmontar la tema, coyendo'l ritmu o la melodía, pero camudando la tonalidá al traviés de la modulación. Evolucionó la [[música de cámara]] al sumir el [[so continuu]], en distintos formatos: ''dúu'', ''tríu'', ''cuartetu'', ''quintetu'', etc. La música clásica ta representada principalmente por: [[Franz Joseph Haydn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Christoph Willibald Gluck]], [[Luigi Boccherini]] y [[Domenico Cimarosa]]. La ópera clásica yera menos recargada que la barroca, con una música austera, ensin ornamientos vocales, aries llindaes, [[recitativo]] con acompañamientu orquestal, argumentos más sólidos y personaxes más verídicos. Destaquen: [[Jean-Philippe Rameau]], [[Christoph Willibald Gluck]] y, especialmente, [[Wolfgang Amadeus Mozart]], autor de delles de les meyores óperes de la historia (''[[Les bodes de Fígaro|Le Nozze di Figaro]]'', 1786; ''[[Don Giovanni]]'', 1787; ''[[La flauta máxica]]'', 1791).<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 516-532.</ref> El balé clásicu tamién esperimentó un gran desenvolvimientu, sobremanera gracies al apurra teóricu del coreógrafu [[Jean-Georges Noverre]] y el so ''[[Balé d'aición|balé d'action]]'', que destacaba'l sentimientu sobre la rixidez xestual del baille académicu. Buscóse un mayor naturalismu y una meyor compenetración de música y drama, fechu perceptible nes obres del compositor Gluck, qu'esanició munchos convencionalismos de la danza barroca. Otru coreógrafu relevante foi [[Salvatore Viganò]], que dio mayor vitalidá al cuerpu de balé», el conxuntu qu'acompaña a los baillarinos protagonistes, que cobró independencia al respeutive d'estos.<ref>Abá (2004), páxs. 37-56.</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Facade of the Panthéon, Paris 24 January 2016.jpg|[[Panteón de París]] (1757-1791), de [[Jacques-Germain Soufflot]]. Ficheru:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|''Perseo cola cabeza d'Aguamala'' (1800), d'[[Antonio Canova]], [[Museos Vaticanos]]. Ficheru:Madrazo Viriatus HighRes.jpg|''La muerte de Viriato'' (1806-1807), de [[José de Madrazo]], [[Muséu d'Arte Moderno de Madrid]]. Ficheru:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|[[Wolfgang Amadeus Mozart]]. </gallery> === América === {{AP|Arte colonial hispanoamericanu}} [[Ficheru:Mexico Dic 06 045 1.jpg|thumb|upright=1.5|[[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu]].]] Dende'l [[descubrimientu d'América]] por [[Cristóbal Colón]] en [[1492]] hasta la [[Guerres d'independencia hispanoamericanes|independencia]] de los diversos países americanos a lo llargo del [[sieglu&nbsp;XIX]] (los postreros [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] en [[1898]]) diose'l denomináu [[Arte colonial hispanoamericanu|arte colonial]], que foi un fiel reflexu del arte efeutuáu na [[ciudá metrópolis|metrópolis]], desenvolviéndose los mesmos [[Movimientu artísticu|estilos artísticos]] que nel continente européu, principalmente'l [[Renacimientu]], el [[Barrocu]] y el [[Rococó]]. Les principales muestres d'arte colonial producir nos dos centros xeográficos de más relevancia na era precolombina: [[Méxicu]] y [[Perú]]. L'[[arquiteutura]] basar nes mesmes tipoloxíes d'edificios propios de la cultura europea, principalmente [[Ilesia (edificiu)|ilesies]] y [[catedral]]es, dau la rápida meyora del llabor d'[[evanxelización]] de los pueblos nativos americanos, pero tamién edificios civiles como [[conceyu|conceyos]], [[hospital]]es, [[universidá|universidaes]], [[palaciu|palacios]] y villes particulares. Mientres la primer metá del [[sieglu&nbsp;XVI]] fueron les [[órdenes relixoses]] les encargaes de la edificación de numberoses ilesies en Méxicu, preferentemente un tipu d'ilesies fortificaes llamaes «capiyes d'indios». A mediaos de sieglu&nbsp;empezar a construyir les primeres grandes catedrales, como les de [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|Méxicu]], [[Catedral de Puebla|Puebla]], [[Catedral de Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], [[Catedral de Cuzco|Cuzco]] y [[Catedral de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. L'arquiteutura barroca carauterizar por una profusa decoración, que resultaría exacerbada nel llamáu «ultrabarroco» (Fachada del Sagrariu de la Catedral de Méxicu). En Perú, les construcciones desenvueltes en [[Lima]] y [[Cuzco]] dende [[1650]] amuesen unes carauterístiques orixinales que s'adelantren inclusive al barrocu européu, como nel usu de murios almohadillados y de [[Columna salomónica|columnes salomóniques]] ([[Cuzco#Ilesia de la Compañía|Ilesia de la Compañía]], Cuzco). Nel [[sieglu&nbsp;XVIII]] l'arquiteutura empobinar a un estilu más exuberante, otorgando un aspeutu inconfundible al barrocu limeñu ([[Palaciu de Torre Tagle|Palaciu del Marqués de Torre-Tagle]]. Les primeres muestres de pintura colonial fueron les d'escenes relixoses ellaboraes por maestros anónimos, como les imáxenes de la ''Virxe col Neñu''. La producción artística fecha en [[Nueva España]] por indíxenes nel sieglu&nbsp;XVI ye denomada [[arte indocristiano]]. La pintura barroca recibió la influencia del [[tenebrismu]] sevillanu, principalmente de [[Zurbarán]], como puede apreciase na obra de los mexicanos [[José Juárez]] y [[Sebastián López d'Arteaga]], y del [[bolivia]]nu [[Melchor Pérez de Holguín]]. A finales del sieglu&nbsp;XVI destacó la [[Escuela cuzqueña de pintura]], representada principalmente por [[Luis de Riañu]] y [[Marcos Zapata (pintor)|Marcos Zapata]]. Nel sieglu&nbsp;XVIII la principal influencia sería la de [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], y en dalgún casu —como en [[Cristóbal de Villalpando]]— la de [[Valdés Leal]]. Destaquen [[Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos|Gregorio Vázquez de Arce]] en [[Colombia]] y [[Juan Rodríguez Juárez]] y [[Miguel Cabrera]] en Méxicu. N'escultura les primeres muestres fueron nuevamente nel terrén relixosu, en [[Talla de madera|talles]] exentes y [[retablu|retablos]] pa ilesies, iguaes xeneralmente en [[madera]] recubierta con [[yelsu]] y decorada con encarnación —aplique direutu del color— o [[Estofado (arte)|estofado]] —sobre un fondu de [[plata]] y [[oru]]—. A principios del [[sieglu&nbsp;XVII]] nacieron les primeres escueles locales, como la [[Quitu|quiteña]] y la [[Cuzco|cuzqueña]], destacando'l llabor patrocinador de la [[orde xesuita]]. Nel barrocu destacó la obra escultórica desenvuelta en Lima, como la sillería de la Catedral de Lima. En [[Brasil]] destacó la obra del [[Aleijadinho]].<ref>Onians (2008), páxs. 150-153.</ref> === África === {{AP|Arte africano}} [[Ficheru:Great Mosque of Djenné 1.jpg|thumb|upright=1.5|[[Gran Mezquita de Djenné]], [[Malí]].]] Nesta dómina siguió la diversidá d'estilos y manifestaciones artístiques nel continente africanu, por cuenta de la multiplicidá étnico y relixoso, y a les distintes organizaciones sociales, dende pueblos nómades hasta estaos centralizaos como [[Benín]], [[Reinu de Dahomey|Dahomey]], el [[El Congu|Congo]] y [[Ashanti]]. Los principales materiales yeren la madera, la piedra, el marfil, el metal, el magre, pieles, plumes, conches, etc. Nos montes [[Drakensberg]] ([[Sudáfrica]]), los [[San]] (o [[bosquimanos]]) realizaron miles de pintures rupestres ente los sieglos&nbsp;XVIII y XIX, rellacionaes con rituales [[xamán]]icos. Na rexón d'Owerri ([[Nixeria]]) construyéronse una serie d'edificios votivos llamaos ''mbari'', decoraos con pintures y escultures. En [[Malí]] destacaron les construcciones en [[adobe]], como la [[Gran Mezquita de Djenné]], datada primeramente del [[sieglu&nbsp;XIII]] pero reconstruyida delles vegaes. En Ashanti (actual [[Ghana]]) adquirieron notoriedá los texíos llamaos ''kente'', d'[[algodón]] o [[seda]], decoraos con motivos xeométricos. La escultura foi la principal actividá artística nel continente polo xeneral, carauterizada pol so gran espresividá y fuercia emotivo, que llegó a influyir nel arte de [[Vanguardismu|vanguardia]] européu cuando'l [[colonialismu]] favoreció la creación de museos [[Etnoloxía|etnolóxicos]] que llevaron les obres d'arte africanu por toa Europa. En Benín faíense figures de [[latón]] dende'l sieglu&nbsp;XV hasta'l XIX. En Ashanti diose un estilu naturalista de pequeñes escultures de metal (sieglos&nbsp;XVII-XX). Na cultura [[yoruba]] (ente Nixeria, Benín y [[Togu]]) abondaron los relieves en madera tallao, como nes puertes del palaciu d'Ikere, del escultor Olowe d'Ise. Otres tipoloxíes fueron: los [[fetiche]]s o «figures de poder» (''nduda''), rellacionaes con ritos ultraterrenales, de figures antropomórficas recubiertes de tela, cueru o plumes; los ''pfemba'', dedicaos a la [[maternidá]], xeneralmente una muyer con un neñu en brazos; y los ''mbulu-ngulu'', [[relicariu|relicarios]] proteutores. Tamién se forxaron figures en fierro, como la del rei Glele de Dahomey, de tamañu natural, obra d'Akate Akpele Kendo (1860). A lo último, destacaron les [[mázcara|mázcares]], destinaes a ritos de distinta índole (funerarios, agrícoles, de fertilidá, etc.).<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 764-777.</ref> === Asia === ;India {{AP|Arte de la India}} [[Ficheru:Taj Mahal 2012.jpg|thumb|upright=1.5|[[Taj Mahal]].]] Mientres esti periodu introducir na India'l [[arte islámico]]. La invasión musulmana, que tuvo la so culminación nel [[Imperiu mogol]], provocó una gran convulsión na sociedá india y, por tanto, nel so arte. A les formes tradicionales añadiéronse elementos carauterísticos del arte islámico, con nueves tipoloxíes como la [[mezquita]]. Esti [[sincretismu]] artísticu manifestar en construcciones como les mezquites de [[Lahore]] y [[Delhi]] y nes [[sepultura|sepultures]] d'[[Agra]], sobremanera nel famosu [[Taj Mahal]] ([[sieglu XVII]]). Tamién se desenvolvieron la [[xardinería]] y la [[miniatura]], dambes d'influencia [[Arte persa|persa]], y adquirieron gran relevancia les artes testiles y les xoyes engarzadas (como'l ''Tronu d'Aurangzeb''). L'arte tradicional hindú tuvo la so manifestación nel magníficu templu de Meenakshi ([[Madurai]]), según na escuela miniaturista de [[Rajput]], onde vivía una comunidá [[xainismu|xainista]] que creó un arte que tuvo gran espardimientu n'Occidente, afiguráu nun conxuntu de templos y escultures de [[mármol]] con incrustaciones de piedres de colores, decoraos con gran preciosismu. A partir del [[sieglu XII]] la escultura realizóse más en [[bronce]] qu'en piedra, destacando les representaciones del dios [[Shivá|Śivá]] n'actitú danzante; dempués seríen carauterísticos les semeyes de guerreros y cortesanos, tradición que llegó hasta'l [[sieglu&nbsp;XVIII]]. L'arquiteutura de finales d'esti periodu evolucionó escontra formes cada vez más complexes, con gran riqueza decorativa, na que podría denominase una fase barroca» del arte indio (anque ensin faer paralelismos col barrocu européu).<ref>Onians (2008), páxs. 198-199.</ref> En [[lliteratura india|lliteratura]] la principal particularidá d'esta dómina foi l'espunte de les llingües vernácules, surdiendo una lliteratura n'[[idioma hindi|hindi]], [[idioma bengalí|bengalí]], [[idioma tamil|tamil]], [[idioma maratí|maratí]], [[idioma guyaratí|guyaratí]], [[idioma télugu|télugu]], [[idioma rayastaní|rayastaní]], etc. Nel xéneru dramáticu destacó [[Anandarayamakhin]], autor de ''Jiva-nandana'' (hacia 1700), drama alegóricu que representa l'alma humana como un rei encarceláu nel so palaciu (el cuerpu); y nel poema épicu destaca'l ''Ram-chari-esquites'' de [[Tulsidas]], reelaboración del ''[[Rāmāyana|Ramaiana]]'' con gran pureza llingüística y estilística. El teatru derivó en tiempos más recién del antiguu ''dutangada'' —onde predominaba la danza y la mímica— nuna nueva modalidá denomada ''[[kathakali]]'', qu'igualmente ponía énfasis na música y la gestualidad. Nesta interpretación adquirió gran relevancia'l llinguaxe de les manes (''mudras'', con 24 posiciones básiques y otres combinaes), según la espresión de la cara y los movimientos de los güeyos (''navarasya''). Tamién tenía importancia'l maquillaxe, onde los colores yeren simbólicos, identificando al rol o personaxe.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), p. 434.</ref> La [[música india|música]] recibió igualmente la influencia musulmana, anque subsistieron les antigües formes tradicionales, basaes nos ''ragas''. Sicasí, la convivencia de dambes modalidaes provocó una división en dos tradiciones musicales estremaes: la septentrional o [[música clásica indostaní|indostánica]], más influyida pola [[música árabe]]; y la meridional o [[música carnática|carnática]], más conservadora de l'antigua tradición. La primera yera más elegante, decorativa, romántica, ente que la segunda yera más austera, intelectual. Dos de les [[dances clásiques de la India]] que ejemplifican lo anterior son el [[kathak]], nel norte, y el [[bharatanatyam]], nel sur.<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 50-53.</ref> ;China {{AP|Arte de China}} [[Ficheru:La cité interdite 0244.JPG|thumb|upright=1.5|El Palaciu de la Suprema Harmonía, nel centru de la [[Ciudá Prohibida]] de [[Beixín]].]] * [[Dinastía Ming]] (1368-1644): supunxo la restauración d'una dinastía autóctona tres el periodu mongol, retornando a les antigües tradiciones chines. El tercer emperador de la dinastía, [[Yongle]], treslladó la capital de [[Nankín]] a [[Beixín]] (1417), construyendo un Palaciu Imperial (la [[Ciudá Prohibida]]), con trés grandes patios arrodiaos d'una muralla de 24 quilómetros, y un ampliu complexu d'edificios onde destaquen la Sala de la Suprema Harmonía (col tronu imperial) y el Templu del Cielu. La pintura d'esta dómina yera tradicional, de signu naturalista y cierta opulencia, como na obra de [[Lü Ji]], [[Shen Zhou]], [[Wen Zhengming]], etc. Tamién destacó la porzolana, bien llixera y de tonos brillosos, xeneralmente en blancu y azul, y empezó la decoración de vasíes de bronce en [[esmalte]] ''cloisonné''. * [[Dinastía Qing]] (1644-1911): dinastía d'orixe [[Manchuria|manchú]], nel arte supunxo la continuidá de les formes tradicionales. La pintura yera bastante ecléctica, dedicada a temes florales ([[Yun Shouping]]), relixosos ([[Wu Li]]), paisaxes ([[Gai Qi]]), etc. N'arquiteutura, siguióse la construcción —y, en dellos casos, restauración— de la cortil imperial, col mesmu sellu estilísticu, de la que s'edificaben nuevos templos y villes aristocrátiques, destacando la riqueza de los materiales (balaustraes de mármol, cerámica nos teyaos, etc.). Siguió igualmente la tradición nes artes aplicaes, especialmente ebanistería, porzolana, texíos de seda, laques, esmalte, jade, etc. Cabo mentar que les manufactures chines influyeron na decoración del rococó européu (les llamaes ''[[chinoiserie]]s'').<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 699-704.</ref> La [[Lliteratura china|lliteratura]] siguió siendo de corte tradicional, destacando en dómina Ming la producción teatral, con obres como ''El círculu de tiza'' de [[Li-Hsing-Tau]], ''La guitarra'' de [[Kao Ming]] y ''El pabellón'' de [[T'ang-Hien-Tsu]]. En prosa destacó ''El monu'', de [[Wu Cheng'en]], de signu alegóricu; y ''La ciruela del vasu d'oru'', de [[Wang Shih-chên]], narración de tonu eróticu. En dómina Qing la poesía destacó pol so virtuosismu, detectándose per vegada primera l'influxu occidental na obra de [[Huang-Tuen-Hien]]. La narrativa yera más humanista, como puede percibise en [[P'o-Song-Ling]] y [[Ts'ao-Sine-K'in]], autor de ''Hong-leu-mon'', la más famosa novela d'amor chino; ''Los lletraos'', de [[Wu-Ching-Tzu]], ye una novela de tonu satíricu.<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 840-841.</ref> La [[Música china|música]] siguió les tradiciones anteriores, arrexuntaes nel ''Manual de música'' de [[Tsai Yü]] (1596). D'esta dómina destaquen les tonaes pa [[cítara]], con dos vertientes: tonaes curties (''hsiao-ch'ü''), de lletra con acompañamientu musical; y tonaes llargues (''ta-ch'ü''), puramente instrumentales. Na dinastía Ming destacó'l compositor [[Wei Liang-fu]], creador d'un nuevu estilu dramáticu con óperes de 30 actos (''k'un-ch'ü''), con partes cantaes y partes declamadas. El preséu principal yera la [[flauta trevesera]] (''ti''), xunto a la [[guitarra]] (''san-hsien''), el [[llaúd]] curtiu (''p'i-p'a'') y el [[tambor]] (''pan-ku''). Mientres la dinastía Qing surdió un nuevu tipu d'ópera (''ching-hsi''), más popular, con acompañamientu de [[violín]] d'una cuerda (''hu'chpin''). Nesi periodu empezó la influencia occidental, de la que la música china llegó a Occidente, como se repara na obertura de ''Turandot'', de [[Carl Maria von Weber]] (1809).<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 79-84.</ref> ;Xapón {{AP|Arte del Xapón }} [[Ficheru:Hiroshige Atake sous une averse soudaine.jpg|thumb|''[[La ponte Ōhashi en Atake so una agua repentino]]'' (1857), d'[[Utagawa Hiroshige]], [[Muséu Brooklyn|Brooklyn Museum of Art]], [[Nueva York]].]] * [[Periodu Azuchi-Momoyama|Periodu Momoyama]] (1573-1615): l'arte d'esta dómina alloñar de la estética budista, remarcando los valores tradicionales xaponeses, anque mientres esti periodu recibieron les primeres influencies d'Occidente. Construyéronse grandes castiellos y palacios: palaciu de Fushimi, castiellos de [[Himeji]] y [[Osaka]]. En pintura, la escuela de Tusa siguió la tradición épica xaponesa (Mitsuyoshi, Mitsunori). La cerámica algamó un momentu de gran apoxéu: Seto siguió siendo unu de los primeros centros de producción, ente qu'en Mino nacieron dos escueles bien importantes: Shino y Oribe. Na producción de laca destaca'l nome de [[Honami Kōetsu]]. * [[Periodu Edo]] o Tokugawa (1615-1868): esti periodu artísticu corresponder col históricu de [[Tokugawa]], nel que Xapón se cerró a tou contautu esterior. Los edificios más importantes son el [[mausoléu]] de Toshogu en [[Nikkō]] y el palaciu de Katsura en [[Kioto]]. Tamién son carauterístiques d'esta dómina les cases de [[té]] (''chashitsu''). Desenvolvióse notablemente la pintura, qu'adquirió gran vitalidá, destacando [[Tawaraya Sōtatsu]] y [[Ogata Kōrin]], según la escuela d'[[Ukiyo-e]], que destacó pola representación de tipos y escenes populares ([[Utamaro|Kitagawa Utamaro]], [[Hokusai|Katsushika Hokusai]], [[Hiroshige|Utagawa Hiroshige]]). La cerámica tuvo unu de los sos mayores centros de producción en Kioto, con influencia del arte chino y coreanu; el so principal artista ye Nonomura Ninsei. Nesti periodu producieron les primeres porzolanes, con un primer centru productor en Arita; destaquen les escueles de Kakiemon, Nabeshima y Ko-Kutami.<ref>Onians (2008), páxs. 204-205.</ref> La [[Lliteratura xaponesa|lliteratura]] evolucionó escontra un mayor realismu, xeneralmente de tonu [[Costumismu|costumista]] y con una sutil vena [[humor]]ística, como s'aprecia na obra de [[Saikaku Ihara]], [[Jippensha Ikku]] y [[Ejima Kiseki]]. En poesía, la principal modalidá ye'l ''[[haiku]]'', composición de 17 sílabes, xeneralmente de tonu bucólicu, centraes na naturaleza y el paisaxe, destacando [[Matsuo Bashō]], [[Yosa Buson]] y [[Kobayashi Issa]]. Siguió'l xéneru de la ''[[waka]]'', xeneralmente en chinu, representada principalmente por [[Rai Sanyo]]. Nel [[sieglu&nbsp;XIX]] destacó'l novelista [[Takizawa Bakin]], autor de ''Satomi Kakkenden'' (''Vides d'ocho perros'').<ref>Riquer-Valverde (2007), vol. II, páxs. 847-848.</ref> En [[Teatru xaponés|teatru]] surdió la modalidá del ''[[kabuki]]'', que sintetizó les antigües tradiciones tantu musicales ya interpretatives como de mímica y danza, con temátiques dende les más mundanes hasta les más místiques. Según el ''[[nō]]'' yera de tonu aristocráticu, el ''kabuki'' sería la espresión del pueblu y la burguesía. La puesta n'escena yera de gran riqueza, con decoraos onde destacaba la composición cromática, vistíos de luxu y maquillaxe de tonu simbólicu, representando según el color diversos personaxes o estaos anímicos. La dicción yera de tipu ritual, amiestu de cantar y recitativo, n'ondulaciones qu'espresaben la posición o'l calter del personaxe.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 435-436.</ref> La [[Música xaponesa|música]] foi nesta dómina principalmente de cámara, de tipu profanu, desenvuelta con diversos preseos ente los que destaquen el ''[[shamisen]]'' (llaúd de trés cuerdes), el ''[[shakuhachi]]'' (flauta de bambú) y el ''[[koto]]'' (cítara de 13 cuerdes). El ''koto'', principalmente, tuvo una gran puxanza a partir del sieglu&nbsp;XVII, siendo popularizáu pol músicu ciegu Yatsushashi. Tocábase solo, con diverses variaciones (''dan'') de 52 compases (''hyoshi''), o acompañáu de voz (''kumi'').<ref>Robertson-Stevens (2000), páxs. 96-100.</ref> === Oceanía === {{AP|Arte d'Oceanía }} [[Ficheru:Polynesian_Cultural_Centre_Fiji_Temple.jpg|thumb|upright|Casa de xunta [[melanesia]].]] L'arte siguió siendo predominantemente indíxena, anque se dieron los primeros contactos cola civilización occidental. Nos viaxes de [[James Cook]] pol [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] (1768-1780) axuntó una serie d'obres d'arte qu'incluyíen texíos, escultures, xoyes, muebles, armes, ferramientes, preseos musicales, etc. En [[Melanesia]] destaquen les grandes cases de xunta o «cases de los espíritus», dedicaes a ceremonies rellacionaes col cultu a los antepasaos. Siguió la talla de figures antropomórficas —principalmente deidaes locales—, como la de Kukailimoku, dios de la guerra [[ḥawai]]anu ([[British Museum]]), o'l dios A'a, de [[Rurutu]] ([[islles Australes]]). Tamién siguió la tradición de les mázcares, especialmente en [[Nueva Guinea]] (''mai''), [[Nueva Irlanda]] (''malanggan'') y [[Nueva Caledonia]] (''apuema''). Los [[asmat]], tribu d'[[Irian Jaya]] (Nueva Guinea), construyíen unos postes conmemorativos (''bisj'') d'ente 5 y 10 metros d'altor, tallaos con figures antropomórficas, una enriba d'otra. Nes [[islles Salomón]] danse estatues de madera (''indalo'') de figures humanes o animales, con incrustaciones de conches. N'Australia siguió la tradición de les pintures rupestres, según les ''[[churinga|churingues]]'', pieces de madera, piedra o concha, decoraes con motivos xeométricos.<ref>Onians (2008), páxs. 208-209.</ref> == Arte contemporáneo == [[Ficheru:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|thumb|left|''[[Viaxeru frente al mar de borrina]]'' (1818), de [[Caspar David Friedrich]], [[Kunsthalle de Hamburgu]].]] {{AP|Arte contemporáneo}} === Sieglu XIX === {{AP|Historia del Arte del sieglu XIX}} Ente finales del [[sieglu&nbsp;XVIII]] y principios del [[Sieglu XIX|XIX]] sentáronse les bases de la sociedá [[Edá Contemporánea|contemporánea]], marcada nel terrén políticu pol fin del [[absolutismu]] y la instauración de gobiernos [[Democracia|democráticos]] impulsu empecipiáu cola [[Revolución francesa]]—; y, no económico, pola [[Revolución Industrial]] y l'afianzamientu del [[capitalismu]], que va tener respuesta nel [[marxismu]] y la [[llucha de clases]]. Nel terrén del arte, empieza una dinámica evolutiva d'estilos que s'asoceden cronológicamente cada vez con mayor celeridad, que va rematar nel [[sieglu&nbsp;XX]] con una atomización d'estilos y corrientes que conviven y se contraponen, inflúyense y enfréntense. Surde'l [[arte moderno]] como contraposición al [[arte académico]], asitiándose l'artista a la vanguardia de la evolución cultural de la humanidá. ==== Arquiteutura ==== :''<span style="font-size:87%">Artículu principal:</span> [[Historia de l'arquiteutura#Sieglu XIX|Arquiteutura del sieglu&nbsp;XIX]] [[Ficheru:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|[[Torre Eiffel]], diseñada por [[Alexandre Gustave Eiffel]] pa la [[Esposición Universal de París (1889)]].]] L'arquiteutura decimonónica sufrió una gran evolución por cuenta de les meyores téuniques que portó la Revolución Industrial, cola incorporación de nuevos materiales como'l [[fierro]], el [[aceru]] y el [[formigón]], que dexaron la construcción d'estructures más sólides y diáfanas. Cobró cada vez mayor importancia'l [[urbanismu]], la esmolición pola redolada habitable, que se tradució n'obres de saneamientu, [[infraestructura|infraestructures]], mayor atención a los [[medios de tresporte]] y apertura d'espacios verdes pa buscar meyores ambientes y condiciones de vida pal ciudadanu. Dempués d'unos primeros planteamientos de signu [[Utopía|utópicu]], como los de [[Robert Owen]] o [[Charles Fourier]], produciéronse los grandes tresformamientos urbanos del sieglu&nbsp;XIX: [[París]] ([[plan Haussmann]]), [[Londres]], [[Bruxeles]], [[Viena]], [[Florencia]], [[Madrid]], [[Barcelona]] ([[Plan Cerdá|plan Cerdà]]), etc. Otru gran motor de l'arquiteutura de la dómina fueron les [[esposiciones universales]], festivales económicu-sociales que pretendíen incentivar y espublizar el [[comerciu]], la [[industria]], la [[cultura]], les meyores [[Teunoloxía|teunolóxicos]], etc. Estos eventos fueron un campu de pruebes pa les nueves tipoloxíes arquiteutóniques, como se punxo de manifiestu na [[Gran Esposición|Esposición de Londres]] de [[1851]], la de [[Esposición Universal de París (1889)|París]] de [[1889]] (cola famosa [[Torre Eiffel]]), etc. En [[xardinería]], apaeció'l llamáu «[[xardín inglés]]» —qu'introdució'l conceutu de «[[Paisajismu|arquiteutura paisaxística]]»—, que, frente al geometrismu del italianu y el francés, defendía una mayor naturalidá na so composición, interviniendo namái nuna serie de detalles ornamentales, como [[templete]]s o [[pérgola|pérgoles]], o inclusive l'allugamientu de ruines naturales o artificiales—, d'acordies colos conceutos románticos de lo [[sublime]] y lo [[pintorescu]] ([[Regent's Park]], de [[John Nash]]; [[Kew Gardens]], de [[William Chambers (arquiteutu)|William Chambers]]). Estilísticamente, la primer metá de sieglu&nbsp;vio un ciertu [[Eclecticismu (arte)|eclecticismu]] de les formes, según un ''revival'' d'estilos anteriores reinterpretados según conceutos modernos: ye'l llamáu [[Arquiteutura historicista|historicismu]], que produció movimientos como'l [[neorrománicu]], el [[neogóticu]], el [[neobarrocu]], etc. Ente los sos principales artífices cabo recordar a: [[John Nash]], [[Augustus Pugin]], [[Viollet-le-Duc]], etc. N'[[Estaos Xuníos]] surdió una nueva tipoloxía d'edificiu, el [[rascacielos]], fomentáu pola denomada [[Escuela de Chicago (arquiteutura)|Escuela de Chicago]] ([[William Le Baron Jenney]], [[Louis Sullivan]]). A finales de sieglu&nbsp;surdió'l [[Modernismu (arte)|modernismu]],<ref group="nota" name="Modernismu">El [[Modernismu (arte)|modernismu]] recibió diversos nomes según el llugar de procedencia: ''[[Art Nouveau]]'' en [[Francia]], ''[[Modern Style]]'' en [[Reinu Xuníu]], ''[[Jugendstil]]'' n'[[Alemaña]], ''[[Sezession]]'' n'[[Austria]], ''[[Modernismu (arte)|Liberty]]'' n'[[Italia]], etc. Chilvers (2007), p. 61.</ref> que supunxo una gran revolución nel terrén del [[diseñu]], con nomes como [[Victor Horta]], [[Henry van de Velde]], [[Hector Guimard]], [[Charles Rennie Mackintosh]], [[Otto Wagner]], [[Adolf Loos]], [[Joseph Maria Olbrich]], [[Hendrik Petrus Berlage]], [[Antoni Gaudí]], [[Lluís Domènech i Montaner]], [[Josep Puig i Cadafalch]], etc.<ref>Ramírez Domínguez (1983), páxs. 663-702.</ref> <gallery mode=packed heights=175> Ficheru:Brighton royal pavilion Qmin.jpg|[[Royal Pavilion|Pabellón Real]] de [[Brighton]] (1815-1822), de [[John Nash]]. Ficheru:Crystal Palace Centre transept & north tower from south wing.jpg|[[The Crystal Palace]], de [[Joseph Paxton]], [[Gran Esposición|Esposición de Londres de 1851]]. Ficheru:Home Insurance Building.JPG|[[Home Insurance Building]] (1884), de [[William Le Baron Jenney]], [[Chicago]] ([[Illinois]]). Ficheru:SF - lago1.jpg|[[Templu Espiatoriu de la Sagrada Familia]] (empezáu en 1882), d'[[Antoni Gaudí]], [[Barcelona]]. </gallery> ==== Romanticismu ==== {{AP|Romanticismu}} [[Ficheru:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|upright=1.5|''[[La Llibertá guiando al pueblu]]'' (1830), d'[[Eugène Delacroix]], [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] Movimientu de fonda renovación en tolos [[Tema artística|xéneros artísticos]], los románticos punxeron especial atención nel terrén de la [[espiritualidá]], de la [[imaxinación]], la fantasía, el [[sentimientu]], la evocación ensoñadora, l'amor a la [[naturaleza]], al pie d'un elementu más escuru d'irracionalidá, d'atraición pol [[ocultismu]], la [[llocura]], el [[suañu]]. Valoróse especialmente la cultura popular, lo exótico, la torna a formes artístiques feches de menos del pasáu —especialmente les medievales—, y adquirió notoriedá'l [[Arte de paisaje|paisaje]], que cobró protagonismu por sigo solo. Cobraron tamién importancia les [[artes gráfiques]], principalmente la [[litografía]] y el [[grabáu]] en madera. En [[Pintura romántica|pintura]], dempués d'una fase [[Prerromanticismu|prerromántica]] onde podríamos citar a [[William Blake]] y [[Johann Heinrich Füssli]], destacaron [[Hubert Robert]], [[Eugène Delacroix]], [[Théodore Géricault]], [[Francesco Hayez]], [[John Constable]], [[Joseph Mallord William Turner]], [[Caspar David Friedrich]], [[Karl Friedrich Schinkel]], [[Philipp Otto Runge]], etc. Una derivación del romanticismu foi'l movimientu alemán de los [[Nazarenos (arte)|Nazarenos]], inspiraos nel [[Quattrocento]] italianu y nel [[Renacimientu]] alemán, principalmente [[Durero]] ([[Friedrich Overbeck]], [[Peter Cornelius]], [[Franz Pforr]]). N'España destacaron [[Genaro Pérez Villaamil]], [[Valeriano Domínguez Bécquer]], [[Leonardo Alenza]] y [[Eugenio Lucas]]. N'escultura prevalecen les formes neoclásiques, reinterpretadas según les nueves temátiques romántiques. Cabría citar en Francia a: [[François Rude]], qu'evolucionó del neoclasicismu al romanticismu (''La Marsellesa'', 1832); [[Antoine-Louis Barye]], especializáu en figures d'animales; [[Jean-Baptiste Carpeaux]], artista polivalente con gustu polo espectacular; y [[David d'Angers]], autor del relieve del frontón del [[Panteón de París]] (1830-1837). N'Alemaña destacaron: [[Christian Daniel Rauch]], [[Rudolf Schadow]] y [[Johann Heinrich Dannecker]].<ref>Honour-Fleming (2002), p. 652-670.</ref> [[Ficheru:Lord Byron in Albanian dress.jpg|thumb|upright|left|[[Lord Byron]], unu de los meyores poetes románticos.]] La [[lliteratura del Romanticismu]] estableció la idea d'un arte que surde bonalmente del individuu, destacando la figura del xeniu» —l'arte ye la espresión de les emociones del artista—. Aponderó la naturaleza, l'individualismu, el sentimientu, la pasión, con un nuevu gustu por formes íntimes y suxetives d'espresión como lo [[sublime]], y dando valor a nuevos aspeutos como lo escuro, lo tenebroso, lo irracional. Nun prerromanticismu afiguráu nel movimientu alemán ''[[Sturm und Drang]]''— destacaron [[Johann Christoph Friedrich von Schiller]] y [[Johann Wolfgang von Goethe]], según el poeta inglés [[William Blake]]. Darréu ye de remarcar la obra de: [[Johann Christian Friedrich Hölderlin]], [[Novalis]], [[Heinrich Heine]], [[August Wilhelm von Schlegel]], [[Friedrich von Schlegel]], [[Heinrich von Kleist]], [[Johann Ludwig Tieck]], [[E. T. A. Hoffmann]], [[Walter Scott]], [[William Wordsworth]], [[Samuel Taylor Coleridge]], [[John Keats]], [[Lord Byron]], [[Percy Shelley]], [[Mary Wollstonecraft Shelley]], [[Jane Austen]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Madame de Staël]], [[François-René de Chateaubriand]], [[Alfred de Vigny]], [[Victor Hugo]], [[George Sand]], [[Prosper Mérimée]], [[Alexandre Dumas (padre)]], [[Ugo Foscolo]], [[Giacomo Leopardi]], [[Alessandro Manzoni]], [[Aleksandr Pushkin]], [[Nikolai Gogol]], [[Adam Mickiewicz]], [[Washington Irving]], [[James Fenimore Cooper]], [[Ralph Waldo Emerson]], [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]], [[Gustavo Adolfo Bécquer]], [[Ramón de Campoamor]], [[José d'Espronceda]], [[Mariano José de Larra]], [[Fernán Caballero]], [[Rosalía de Castro]], [[Bonaventura Carles Aribau]], [[Andrés Bello]], [[Domingo Faustino Sarmiento]], [[José Hernández]], [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]], etc.<ref>Lladó-García (1999), páxs. 182-191.</ref> El teatru románticu tuvo dos notables antecedentes nuevamente nel ''Sturm und Drang'' con Schiller (''Don Carlos'', 1787; ''Guillermo Tell'', 1804) y Goethe (''[[Fausto (Goethe)|Fausto]]'', 1808). Como nel restu de la lliteratura romántica, destaca pol sentimentalismu, el dramatismu, la predilección por temes escures y escabrosos, la esaltación de la naturaleza y del folclor popular. Surdió un nuevu xéneru, el [[melodrama]], y popularizáronse los espectáculos de [[variedaes]] (''[[Vodevil|vaudeville]]''). Los sos meyores esponentes fueron: [[Georg Büchner]], [[Christian Dietrich Grabbe]], [[Juliusz Słowacki]], [[Alfred de Musset]], [[Victor Hugo]], [[Francisco Martínez de la Rosa]], el [[Duque de Rivas]], [[Antonio García Gutiérrez]], [[José Echegaray]], [[José Zorrilla]] (''[[Don Juan Tenorio]]'', 1844), etc.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 253-277.</ref> {{Multimedia|archivu=Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg|títulu=Oda a l'allegría|descripción=De la ''[[Sinfonía n.º 9 (Beethoven)|Novena Sinfonía]]'' de [[Beethoven]].|formatu=[[Ogg]]}} La [[música romántica]] caracterízase como nel restu de les artes pol predominiu del sentimientu y la pasión, de la suxetividá y emotividá del artista, aponderando la música nacional y popular. Amplíase notablemente la [[orquesta]], pa poder satisfaer dafechu la espresividá del artista, los nuevos sentimientos que nél añeren (lo sublime, lo patético). El [[pianu]] foi'l preséu de moda, pos el so rexistru, la intensidá de la pulsación, son fiel reflexu d'esa emotividá, amestada al nuevu cultu a la personalidá que se desenvuelve nel romanticismu. Nació la [[musicoloxía]] como ciencia aplicada a la música, según la [[crítica]] y la [[estética musical]]es, y apaecieron los primeres [[conservatoriu|conservatorios]]. Los sos principales representantes fueron: [[Ludwig van Beethoven]], [[Carl Maria von Weber]], [[Franz Schubert]], [[Felix Mendelssohn-Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Franz Liszt]], [[Frédéric Chopin]], [[Niccolò Paganini]], [[Johann Strauss (fíu)|Johann Strauss]], [[Johannes Brahms]], [[Anton Bruckner]], [[Hector Berlioz]], [[Jules Massenet]], etc. Nesta dómina desenvolvióse notablemente la ópera, sobremanera n'Italia, onde recibió'l nome de ''[[bel cantar]]''. Destacó pol rellumu de les sos voces, la [[coloratura]], la ornamentación, ganando importancia'l papel de la [[sopranu]] —dende [[1840]] poner de moda'l ''do de pechu''—. La ópera romántica tuvo dos vertientes: la cómica —o ''bufa''— y la dramática, sobre los grandes drames lliterarios románticos. Destaquen: [[Luigi Cherubini]], [[Gaetano Donizetti]], [[Vincenzo Bellini]], [[Gioacchino Antonio Rossini]], [[Charles Gounod]], [[Georges Bizet]] y, especialmente, [[Giuseppe Verdi]] (''[[Rigoletto]]'', 1851; ''[[Il trovatore]]'', 1853; ''[[La Traviata]]'', 1853; ''[[Aida]]'', 1870). N'Alemaña, [[Richard Wagner]] dio a la ópera cotes de gran brillantez, cola pretensión de faer una «[[obra d'arte total]]» (''gesamtkunstwerk'') qu'auniera música, poesía, filosofía, escenografía, etc. (''[[Tannhäuser (ópera)|Tannhäuser]]'', 1845; ''[[Lohengrin]]'', 1850; ''[[Tristán y Isolda (ópera)|Tristán y Isolda]]'', 1865; ''[[Parsifal]]'', 1882).<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 538-639.</ref> La danza romántica recuperó'l gustu polos bailles populares, les dances folclóriques, munches de les cualos sacó del olvidu. Surdió'l clásicu vestuariu de balé (el ''[[tutú]]''), apaecíu per vegada primera nel ''Balé de les Monxes'' de ''Robert le Diable'' (1831), de [[Giacomo Meyerbeer]]. Empezar a componer música puramente pa balé, destacando ''[[Coppélia]]'' (1870), de [[Léo Delibes]]. Nel aspeutu teóricu, destacó la figura del coreógrafu [[Carlo Blasis]], principal creador del balé modernu en cuanto codificó tolos aspeutos téunicos tocantes a la danza: en ''El códigu de Terpsícore'' (1820) rellacionó la danza coles otres artes, efeutuando estudios d'[[anatomía]] y movimientos corporales, ampliando'l vocabulariu relativu a la danza, y estremando dellos tipos de baillarinos según el so físicu. Tamién introdució'l baille sobre les puntes de los pies, nel que destacaron [[Maria Taglioni]] y [[Fanny Elssler]]. En bailles populares, siguió la moda del [[valse]], y apaecieron la [[mazurca]] y la [[polca]].<ref>Abá (2004), páxs. 57-90.</ref> <gallery mode=packed heights=175> Ficheru:John Henry Fuseli - The Nightmare.JPG|''[[La velea]]'' (1781), de [[Johann Heinrich Füssli]], [[Detroit Institute of Arts]]. Ficheru:JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|''[[La balsa de l'Aguamala]]'' ([[1819]]), de [[Théodore Géricault]], [[Muséu del Louvre]]. Ficheru:Paris July 2011-16a.jpg|''La Marsellesa'' (1832), de [[François Rude]], [[Arcu de Trunfu de París]]. Ficheru:BeethovenSinfonia5autografo.jpg|Primer páxina de la ''[[Sinfonía n.º 5 (Beethoven)|Quinta sinfonía]]'' (1808), de [[Ludwig van Beethoven]]. </gallery> ==== Realismu ==== {{AP|Realismu pictóricu}} [[Ficheru:JEAN-FRANÇOIS MILLET - El Ángelus (Museo de Orsay, 1857-1859. Óleo sobre lienzo, 55.5 x 66 cm).jpg|thumb|upright=1.5|''[[El Ángelus]]'' (1857), de [[Jean-François Millet]], [[Muséu d'Orsay]], [[París]].]] Dende mediaos de sieglu surdió un enclín que punxo énfasis na realidá, la descripción del mundu circundante, especialmente d'[[clase obrera|obreros]] y [[llabrador|llabradores]] nel nuevu marcu de la era industrial, con un ciertu componente de denuncia social, amestáu a movimientos políticos como'l [[socialismu utópico]]. En pintura destacaron [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]], [[Jean-François Millet]], [[Honoré Daumier]], [[Adolph von Menzel]], [[Hans Thoma]], [[Ilya Repin]] y [[Marià Fortuny]]. Amestáu al realismu tuvieron dos escueles paisaxístiques: la francesa de [[Barbizon]] ([[Théodore Rousseau]], [[Charles-François Daubigny]], [[Narcisse-Virgile Díaz de la Peña]]), marcada por un sentimientu [[Panteísmu|panteísta]] de la naturaleza; y la italiana de los [[Macchiaioli]] ([[Silvestro Lega]], [[Giovanni Fattori]], [[Telemaco Signorini]]), de corte antiacadémico, carauterizada pol usu de manches (''macchia'' n'[[Idioma italianu|italianu]], d'ende'l nome del grupu) de color y formes inacabadas, afilvanaes. En [[Gran Bretaña]] surdió la escuela de los [[Prerrafaelismu|prerrafaelitas]], que s'inspiraben —como'l so nome indica— nos pintores italianos anteriores a [[Rafael Sanzio|Rafael]], según na acabante surdir [[fotografía]], destacando [[Dante Gabriel Rossetti]], [[Edward Burne-Jones]], [[John Everett Millais]] y [[Ford Madox Brown]].<ref>Ramírez Domínguez (1983), páxs. 730-740.</ref> La escultura basóse igualmente nel fiel reflexu de la sociedá, con predilección por figures d'obreros y personaxes marxinales. Destaquen: [[Max Klinger]], [[Adolf von Hildebrand]], [[Aimé-Jules Dalou]], los hermanos [[Agapito Vallmitjana|Agapito]] y [[Venancio Vallmitjana]], [[Ricardo Bellver]], [[Mariano Benlliure]] y, especialmente, [[Constantin Meunier]], principal evocador de la figura del proletariu, con ciertu aire idealizáu, l'obreru como héroe modernu (''El Pudelador'', 1884-1888). La [[lliteratura realista]] oponer al suxetivismu románticu, defendiendo la descripción rigoroso y detallao de la realidá, con influencia de la filosofía [[Positivismu|positivista]], que consideraba al artista como parte indisoluble de la sociedá, siendo la obra artística un fiel reflexu de los condicionamientos sociales qu'envolubren al artista. El principal formatu realista foi la [[novela]], que destacó por un estilu naturalista que enfatizaba l'aspeutu cotidianu de la realidá, que yera descrita en tola so minuciosidad y fidelidá al mundu real, con descripciones temperamentales de los personaxes, de gran prospección [[Psicoloxía|psicolóxica]]. L'autor ye un cronista», que presenta de forma oxetiva los fechos, con un eleváu componente críticu, d'enfotu reformador. Destaquen figures como: [[Honoré de Balzac]], [[Stendhal]], [[Gustave Flaubert]], [[Guy de Maupassant]], [[Émile Zola]], [[Giovanni Verga]], [[Giosuè Carducci]], [[Charles Dickens]], [[Alfred Tennyson]], les hermanes [[Emily Brontë|Emily]], [[Charlotte Brontë|Charlotte]] y [[Anne Brontë]], [[George Eliot]], [[Fiódor Dostoyevski]], [[Lev Tolstoi]], [[Maksim Gorki]], [[Mark Twain]], [[Herman Melville]], [[Henry James]], [[Emily Dickinson]], [[Joseph Conrad]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Pedro Antonio d'Alarcón]], [[Marcelino Menéndez y Pelayo]], [[Emilia Pardo Bazán]], [[Leopoldo Alas (Clarín)]], [[Vicente Blasco Ibáñez]], [[Ignacio Manuel Altamirano]], [[José María Eça de Queirós]], etc. Tamién destaquen les noveles d'[[Novela d'aventures|aventures]] y [[suspense]], como les de [[Alexandre Dumas (fíu)]], [[Emilio Salgari]], [[Jules Verne]] y [[Arthur Conan Doyle]].<ref>Lladó-García (1999), páxs. 199-211.</ref> Col teatru realista nació'l teatru modernu, pos sentó les bases del que sería'l teatru del [[sieglu&nbsp;XX]]. Púnxose énfasis nel [[naturalismu]], la descripción minuciosa de la realidá, non yá na temática y el llinguaxe, sinón tamién en [[decoráu|decoraos]], [[vestuariu]], [[atrezzo]], etc. La interpretación yera más veraz, ensin grandes gesticulaciones nin [[dicción]] grandilocuente, como na representación antiteatral» —actuar como na vida real, como si nun se tuviera nun teatru— d'[[André Antoine]] y el so ''Théâtre Llibre'' —onde per primer vegada allumóse namái l'escenariu, dexando al públicu a escures—. A un periodu prenaturalista correspuenden [[Eugène Scribe]], [[Victorien Sardou]] y [[Eugène Labiche]]. Destacó especialmente'l teatru nórdicu, con figures como [[Björnstjerne Björnson]], [[August Strindberg]] y [[Henrik Ibsen]]. Otros autores fueron: [[Frank Wedekind]], [[Anton Chejov]], [[Adelardo López de Ayala]], [[Manuel Tamayo y Baus]], [[Àngel Guimerà]], etc.<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 309-332.</ref> {{Multimedia|archivu=Leo Slezak, Tosca, E lucevan le stelle.ogg|títulu=Y lucevan le stelle|descripción=Acto III de ''[[Tosca (ópera)|Tosca]]'', ópera de [[Giacomo Puccini]].}} Nel terrén de la música, en paralelu al realismu surdió'l llamáu [[nacionalismu musical]], que supunxo'l renacer de diverses rexones europees hasta entós pocu destacaes culturalmente. Herederu de les formes musicales romántiques, revalorizóse'l [[folclor]] y la música popular como portadores d'ancestrales valores culturales de tolos pueblos. Destacaron figures como: [[Mijaíl Glinka]], [[Modest Mussorgski]], [[Aleksandr Borodin]], [[Nikolai Rimski-Korsakov]] y [[Piotr Chaikovski]] en [[Rusia]]; [[Antonín Dvořák]], [[Bedřich Smetana]] y [[Leoš Janáček]] en [[Checoslovaquia]]; [[Jean Sibelius]] en [[Finlandia]]; [[Edvard Grieg]] en [[Noruega]]; [[Carl Nielsen]] en [[Dinamarca]]; [[Karol Szymanowski]] en [[Polonia]]; [[Béla Bartók]] y [[Zoltán Kodály]] n'[[Hungría]]; [[Edward Elgar]] y [[Ralph Vaughan Williams]] en [[Gran Bretaña]]; [[Isaac Albéniz]], [[Enrique Granados]] y [[Manuel de Falla]] n'[[España]]. Tamién n'[[América]] surdieron les primeres escueles nacionales: [[John Philip Sousa]] n'[[Estaos Xuníos]]; [[Heitor Villa-Lobos]] en [[Brasil]]; [[Manuel M. Ponce|Manuel María Ponce]] en [[Méxicu]]; [[Guillermo Uribe Holguín|Guillermo Uribe]] en [[Colombia]]; [[Próspero Bisquertt Prado|Próspero Bisquertt]] en [[Chile]]; [[Juan Bautista Plaza]] en [[Venezuela]]; [[Amadeo Roldán]] en [[Cuba]]; y [[Eduardo Fabini]] n'[[Uruguái]]. N'ópera, el [[verismu]] italianu buscaba n'igual midida reflexar la realidá, con argumentos más populares, n'ambientes rurales y [[proletariu|proletarios]], onde los protagonistes son personaxes corrientes. Ta representáu por [[Arrigo Boito]], [[Amilcare Ponchielli]], [[Ruggero Leoncavallo]], [[Umberto Giordano]] y, principalmente, [[Giacomo Puccini]] (''[[La Bohème]]'', 1896; ''[[Tosca (ópera)|Tosca]]'', 1900; ''[[Madama Butterfly]]'', 1903).<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 639-655.</ref> Na danza, el centru xeográficu tocantes a creación ya innovación pasó de [[París]] a [[San Petersburgu]], onde'l Balé Imperial algamó cotes de gran brillantez, con un centru neurálxicu nel [[Teatru Mariinski]] —y, darréu, nel [[Teatru Bolshói|Bol'šoj]] de [[Moscú]]—. La figura principal na conformanza del balé rusu foi [[Marius Petipa]], qu'introdució un tipu de coreografía narrativa onde ye la mesma danza la que cunta la historia. Fixo ballets más llargos, d'hasta cinco actos, convirtiendo'l balé nun gran espectáculu, con esllumantes puestes n'escena, destacando la so collaboración con Chaikovski en trés obres escepcionales: ''[[La bella durmiente (balé)|La bella durmiente]]'' (1889), ''[[El cascanueces]]'' (1893) y ''[[El llagu de los cisnes]]'' (1895). A nivel popular, el baille más famosu de la dómina foi'l [[cancán]], ente que n'España surdieron la [[habanera]] y el [[chotis]].<ref>Abá (2004), páxs. 92-122.</ref> <gallery mode=packed heights=175> Ficheru:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project 2.jpg|''[[Entierru en Ornans]]'' (1849), de [[Gustave Courbet]], [[Muséu d'Orsay]], [[París]]. Ficheru:Rossetti_Annunciation.jpg|''Ecce Ancilla Domini'' (1850), de [[Dante Gabriel Rossetti]], [[Tate Gallery]], [[Londres]]. Ficheru:Constantin_Meunier001.jpg|''El Pudelador'' (1884-1888), de [[Constantin Meunier]], [[Museos Reales de Belles Artes de Bélxica]]. Ficheru:Snowdance.jpg|Representación de ''[[El cascanueces]]'', de [[Piotr Chaikovski]]. </gallery> ==== Impresionismu ==== [[Ficheru:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|thumb|upright=1.5|''[[Impresión, sol naciente]]'' (1872-1873), de [[Claude Monet]], [[Muséu Marmottan Monet]], [[París]]. Cuadru al que debe'l so nome'l movimientu.]] * [[Impresionismu]]: foi un movimientu fondamente innovador, que supunxo una rotura col [[arte académico]] y un tresformamientu del llinguaxe artísticu, empecipiando'l camín escontra los movimientos de [[Vanguardismu|vanguardia]]. Los impresionistes inspirar na naturaleza, de la que pretendíen captar una impresión visual, la plasmación d'un intre nel [[llenzu]] —por influxu de la [[fotografía]]—, con una téunica de pincelada suelta y tonos claros y lluminosos, valorando especialmente la lluz. Surdió una nueva temática, derivada de la nueva forma de reparar el mundu: xunto a los paisaxes y marines, apaecen vistes urbanes y nocherniegues, interiores con lluz artificial, escenes de [[cabaré]], [[circu]] y [[music-hall]], personaxes de la [[bohemia (cultura)|bohemia]], méndigos, marxinaos, etc. Cabo mentar como principales representantes a [[Édouard Manet]] —consideráu un precursor—, [[Claude Monet]], [[Camille Pissarro]], [[Alfred Sisley]], [[Pierre-Auguste Renoir]] y [[Edgar Degas]]. Igual de renovador foi nel terrén de la escultura'l papel d'[[Auguste Rodin]], que sentó les bases de la escultura del sieglu&nbsp;XX (''[[El pensador]]'', 1880-1900; ''[[Los burgueses de Calais]]'', 1884-1886). Tamién destacó [[Medardo Rosso]], que conduciría la escultura escontra la desintegración de la forma. * [[Neoimpresionismu]]: evolucionando dende l'impresionismu, los neoimpresionistes esmoleciéronse más de los fenómenos ópticos, desenvolviendo la téunica del [[puntillismu]], consistente en componer la obra por aciu una serie de puntos de colores puros, que s'asitien al pie d'otros de colores complementarios, fundiéndose na [[retina]] del espectador nun nuevu tonu. Los sos principales representantes fueron [[Georges Seurat]] y [[Paul Signac]]. Otra variante foi'l [[divisionismu]], surdíu n'Italia n'ambientes d'inconformismu social cercanos al [[anarquismu]]. Esta téunica carauterizar pola proximidá de colores descompuestos, con llargues pincelaes que, reparaes a llarga distancia, producen un efeutu de composición. Esti estilu foi practicáu principalmente por [[Giovanni Segantini]], [[Giuseppe Pellizza da Volpedo]] y [[Gaetano Previati]], ya influyó nel [[futurismu]] italianu. * [[Postimpresionismu]]: fueron una serie d'artistes que, partiendo de los nuevos afayos téunicos efeutuaos polos impresionistes, los reinterpretaron de manera personal, abriendo distintes víes de desenvolvimientu de suma importancia pa la evolución del arte nel sieglu&nbsp;XX. Asina, más qu'un determináu estilu, el postimpresionismu foi una forma d'arrexuntar a diversos artistes de distintu signu: [[Henri de Toulouse-Lautrec]], autor d'escenes de circu y cabaré esbozaes con rápidos apuntes del natural; [[Paul Gauguin]] esperimentó cola fondura dando un nuevu valor al planu pictóricu, con colores planos de calter simbólicu; [[Paul Cézanne]] estructuraba la composición en formes xeométriques ([[cilindru]], [[conu (xeometría)|conu]] y [[esfera]]), nuna síntesis analítica de la realidá precursora del [[cubismu]]; [[Vincent van Gogh]] foi autor d'obres de fuerte dramatismu y prospección interior, con pincelaes tropezoses y trupes, d'intensu coloríu, deformando la realidá, a la qu'dio un aire onírico. N'España podemos reseñar a [[Joaquín Sorolla]], autor d'escenes populares onde destaca l'usu de la lluz.<ref>Ramírez Domínguez (1983), páxs. 759-772.</ref> En paralelu a la pintura, la [[música impresionista]] fai primar la [[harmonía]] sobre la [[melodía]], igual que na pintura prevalez el color sobre la llinia. Dexar al espectador la reconstrucción d'una composición musical, fecha a base de partes, de suxerencies. El so principal representante, [[Claude Debussy]], refugó'l cromatismu tónicu, introduciendo nuevos acordes de cinco y seis tonos, opuestos a les escales habituales. Frente a la melodía continua wagneriana, volvió a la tonalidá estática, aquietando l'harmonía y potenciando la testura, la tímbrica, la irregularidá rítmica (''Preludiu al pigazu d'un faunu'', 1894). [[Maurice Ravel]] retornó a la espresión llinial, anque con notes y acordes daqué fora de contestu (''[[Boleru (Ravel)|Boleru]]'', 1928). Otros representantes fueron [[Paul Dukas]] y [[Florent Schmitt]].<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 738-263.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Edgar Germain Hilaire Degas 021.jpg|''Clase de baille'' (1875), d'[[Edgar Degas]], [[Musée d'Orsay]], [[París]]. Ficheru:Georges Seurat 031.jpg|''[[Tarde de domingu na islla de la Grande Jatte]]'' (1884), de [[Georges Pierre Seurat]], [[Institutu d'Arte de Chicago]]. Ficheru: Vincent Willem van Gogh 128.jpg|''[[Los xirasoles]]'' (1888), de [[Vincent van Gogh]], [[Neue Pinakothek]], [[Múnich]]. Ficheru:Paris 2010 - Le Penseur.jpg|''[[El pensador]]'' (1902), d'[[Auguste Rodin]]. </gallery> ==== Simbolismu ==== {{AP|Simbolismu}} [[Ficheru:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|thumb|right|''[[El besu (Gustav Klimt)|El besu]]'' (1908), de [[Gustav Klimt]], [[Österreichische Galerie Belvedere]] ([[Viena]]).]] Estilu de corte fantásticu y oníricu, surdió como reaición al naturalismu de la corriente realista ya impresionista, poniendo especial énfasis nel mundu de los suaños, según n'aspeutos [[Satanismu|satánicos]] y [[terror]]íficos, el [[sexu]] y la [[perversión]]. Una carauterística principal del simbolismu foi l'[[esteticismu]], reaición al utilitarismu imperante na dómina y a la feúra y materialismu de la era industrial. Frente a ello, el simbolismu dio al arte y a la guapura una autonomía propia, sintetizada na fórmula de [[Théophile Gautier]] «l'arte pol arte» (''L'art pour l'art''), llegando inclusive a falase de relixón estética». La guapura alloñar de cualesquier componente moral, convirtiéndose nel fin últimu del artista, que llega a vivir la so propia vida como una obra d'arte —como puede apreciase na figura del ''[[Dandi|dandy]]''—. Destacaron: [[Gustave Moreau]], [[Odilon Redon]], [[Pierre Puvis de Chavannes]], [[James McNeill Whistler]], [[Lawrence Alma-Tadema]], [[Arnold Böcklin]], [[Ferdinand Hodler]] y [[Gustav Klimt]], según el grupu de los [[Nabis (artistes)|Nabis]] ([[Maurice Denis]], [[Paul Sérusier]], [[Pierre Bonnard]], [[Félix Vallotton]] y l'escultor [[Aristide Maillol]]). Amestáu al simbolismu tuvo tamién el llamáu [[arte naïf]], que los sos autores yeren [[autodidacta|autodidactes]], con una composición daqué inocente y desestructurada, instintiva, con ciertu primitivismu, anque dafechu consciente y espresiva ([[Henri Rousseau]], [[Séraphine Louis]], [[Anna Mary Robertson Moses|Grandma Moses]]).<ref>Honour-Fleming (2002), páxs. 729-733.</ref> La [[Simbolismu|literatura simbolista]] destacó pol so esteticismu y [[decadentismu]], llevando la sensibilidá romántica a la desaxeración, sobremanera nel gustu polo morboso y terrorífico, surdiendo una estética del mal», apreciable na atraición pol [[Satanismu tradicional|satanismu]], la [[maxa]] y los [[fenómenos paranormales]], o la fascinación pol viciu y les esviaciones sexuales. Los escritores estremar del mundu y les convenciones sociales, surdiendo la figura del «poeta malditu». El so principal vehículu d'espresión foi la poesía, que yera ellaborada, formalmente esixente, con un sentíu rítmicu casi musical, con un llinguaxe evocador y suxerente, simbólicu, destacando'l so calter [[Polisemia|polisémicu]]. Tuvo un antecedente nel [[parnasianismu]] de [[Leconte de Lisle]], [[José María de Heredia]] y [[Charles Baudelaire]], destacando darréu autores como [[Oscar Wilde]], [[Algernon Charles Swinburne]], [[Arthur Rimbaud]], [[Paul Verlaine]], [[Stéphane Mallarmé]], el [[Conde de Lautréamont]], [[Jean Moréas]], [[Anatole France]], [[Frédéric Mistral]], [[Joris-Karl Huysmans]], [[Walt Whitman]], [[Dmitri Serguéievich Merezhkovski]], etc.<ref>Lladó-García (1999), páxs. 226-235.</ref> El teatru simbolista recibió la influencia del espectáculu total» wagneriano, destacando por un llinguaxe de fuerte fonderada [[Metafísica|metafísicu]] y trascendente, buscando la esencia humana al traviés de la intuición y la meditación, con preferencia poles temes míticos y les lleendes, d'influxu [[Esoterismu|esotéricu]] y [[Teosofía|teosóficu]]. Destacaron [[Auguste Villiers de l'Isle-Adam]], [[Paul Claudel]], [[Maurice Maeterlinck]] y [[Émile Verhaeren]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 289-302.</ref> En música, [[Gabriel Fauré]] anovó con un llinguaxe sonoru preciosista, minuciosu y personal, na llinia de la poesía simbolista. Fixo una música estática, difusa, d'harmoníes líquides, dando importancia a los preseos solistes: ''El bonu cantar'' (1892), sobre poemes de Verlaine. <center><gallery> Ficheru:Jupiter and Semele by Gustave Moreau.jpg|''Xúpiter y Semele'' (1894-1895), de [[Gustave Moreau]], [[Gustave Moreau#Muséu Gustave Moreau|Muséu Gustave Moreau]], [[París]]. Ficheru:The Roses of Heliogabalus.jpg|''Les roses de Heliogábalo'' (1888), de [[Lawrence Alma-Tadema]], coleición particular, [[Méxicu]]. Ficheru:Aristide_Maillol_la_nuit_1902-1.jpg|''La nueche'' ([[1902]]), d'[[Aristide Maillol]], Schlossplatz, [[Stuttgart]]. Ficheru:Oscar Wilde portrait by Napoleon Sarony - albumen.jpg|[[Oscar Wilde]]. </gallery></center> ==== Modernismu ==== {{AP|Modernismu (arte)}} [[Ficheru:Rusinyol el valle de los naranjos.jpg|thumb|upright=1.2|''El valle de les naranxales, Biniaraix (Mallorca) '' (1901), de [[Santiago Rusiñol]].]] En paralelu a l'arquiteutura, el [[Modernismu (arte)|modernismu]]<ref group="nota" name="Modernismu" /> tamién se desenvolvió en pintura, surdiendo una notable escuela en [[Modernismu catalán|Cataluña]], con artistes como [[Ramon Cases]] y [[Santiago Rusiñol]], con un estilu carauterizáu por una temática naturalista d'ambiente aveseo, con una cierta influencia del [[impresionismu]] francés. Más tarde recibióse la influencia del [[simbolismu]], practicáu pol mesmu Rusiñol y por artistes como [[Alexandre de Riquer]], [[Adrià Gual]] y [[Joan Llimona]]. N'escultura cabo mentar a [[Eusebi Arnau]], [[Josep Llimona]] y [[Miguel Blay]]. Nun llamáu «posmodernismu»<ref group="nota">Convién nun confundir con [[arte postmoderno]], aplicáu a los últimos enclinos artísticos del [[sieglu&nbsp;XX]] y principios del [[Sieglu XXI|XXI]]. Francesc Fontbona: ''El modernisme i el noucentisme'', en ''El llibre d'or de l'art català'', Edicions Primer Plana, Barcelona, 1997, páxs. 171-172.</ref> atópense nomes como [[Isidre Nonell]] y [[Joaquim Mir]], según topamos la presencia d'un mozu [[Pablo Picasso]], que s'enfusó nel ambiente modernista alredor del añu [[1900]], fechu que supunxo un cambéu na so trayeutoria y la so adscripción al [[Vanguardismu|arte de vanguardia]], como podemos ver na so etapa [[Fauvismu|fauvista]] ([[1900]]-[[1901]]) y nel simbolismu de la «[[Pablo Picasso#Ente Barcelona y París. El periodu azul)|dómina azul]]» ([[1901]]-[[1904]]), pa desaguar finalmente nel [[cubismu]]. Nel restu d'Europa, la pintura modernista tuvo bien amestada al mundu del [[diseñu]] y la [[ilustración]], especialmente al [[cartelu]]ismo, nuevu xéneru artísticu a caballu ente la pintura y les [[artes gráfiques]], yá que se basaba nun diseñu realizáu por un pintor o ilustrador, pa ser depués reproducíu en serie. Na so xénesis foi determinante l'aspeutu [[Publicidá|publicitario]] del cartelu, anque llueu se dedicó tamién a la divulgación d'eventos y a la [[propaganda]] política ya institucional. Ente los diversos artistes dedicaos a la pintura o'l cartelu convién recordar a [[Alfons Enforma]], [[Aubrey Beardsley]], [[Jan Toorop]], [[Fernand Khnopff]], etc. El modernismu, pol so calter ornamental, supunxo una gran revitalización de les artes aplicaes, especialmente la [[carpintería]], la [[forxa]], la [[Vitral|vidriería]], la [[cerámica]], el moldiáu en [[yelsu]], la [[impresión]] ([[llibru|llibros]], [[revista|revistes]], [[postal]]es), la [[xoyería]], el [[mosaicu]], etc.<ref>{{cita web|url = http://www.xtec.es/~mpuigpe1/art_catala/modernisme.htm|títulu = El modernisme|fechaaccesu = 14 d'avientu de 2008|autor =}}</ref> A ello ayudaron los nuevos procedimientos [[industria|industriales]], que dexaben la fabricación en serie. Cobró especial relevancia'l diseñu, el procesu creador del artista, que materializa la so creación na esquisa de la obra, que puede ser depués realizada por diversos artesanos. Ente los sos principales artífices destacaron [[Émile Gallé]] (ceramista y vidreru), [[René Lalique]] (orfebre), [[Koloman Moser]] (diseñador), [[Louis Comfort Tiffany]] (xoyeru y vidreru), [[Gaspar Homar]] (ebanista), etc. Tamién tuvo especial relevancia'l movimientu inglés ''[[Arts and Crafts]]'' («Artes y Oficios»), promovíu por [[John Ruskin]] y [[William Morris]], que defendía una revalorización del trabayu artesanal y defendía la torna a les formes tradicionales de fabricación, axustando que l'arte tien de ser tan útil como bellu.<ref>Dempsey (2002), páxs. 33-37.</ref> En lliteratura, suelse venceyar el [[Lliteratura española del Modernismu|modernismu]] a la obra del [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Rubén Darío]], inaugurador de les lletres modernes españoles con un llinguaxe esteticista de gran riqueza formal, d'influxu simbolista. Otros esponentes fueron el [[cuba|cubanu]] [[José Martí]], el [[Méxicu|mexicanu]] [[Amado Nervo]], el [[Perú|peruanu]] [[José Santos Chocano]], l'[[Arxentina|arxentín]] [[Leopoldo Lugones]] y el [[colombia]]nu [[José Asunción Silva]], según los españoles [[Salvador Rueda]] y [[Eduardo Marquina]]. Col mesmu enfotu modernizador podemos asitiar tamién equí la denomada [[Xeneración del 98]] que, frente al pesimismu pola perda de les últimes colonies españoles, supunxo un gran impulsu na renovación de la lliteratura española, especialmente tocantes a conteníu. Destacaron autores como [[Ramón María del Valle-Inclán]], [[Antonio Machado]], [[Jacinto Benavente]], [[Juan Ramón Jiménez]], [[Azorín]], [[Pío Baroja]], [[Miguel de Unamuno]], [[Ramiro de Maeztu]], [[Ramón Menéndez Pidal]], etc. En [[Cataluña]] diose'l movimientu de la [[Renaixença]], destacando [[Jacinto Verdaguer]] y [[Joan Maragall]], ente qu'en [[Galicia]] el [[Rexurdimento]] cuntó con figures como [[Manuel Curros Enríquez]] y [[Eduardo Pondal]].<ref>Lázaro-Tusón (1982), páxs. 308-335.</ref> <gallery mode=packed heights=175> Ficheru:Ramon Casas Charge.jpg|''[[La carga]]'' (1899), de [[Ramon Cases]], [[MNCARS]], [[Madrid]]. Ficheru:Angel de Llimona 002.JPG|''[[L'Ángel Exterminador (Llimona)|L'Ángel Exterminador]]'' (1895), de [[Josep Llimona]], campusantu de [[Comillas (Cantabria)]]. Ficheru:Alfons Mucha - 1896 - Biscuits Lefèvre-Utile.jpg|''Biscuits Lefèvre-Utile'' (1896), [[litografía]] d'[[Alfons Enforma]]. Ficheru:Tiara de Lalique - Calouste Gulbenkian.jpg|Tiara con forma de [[Gallus gallus|gallu]], de [[René Lalique]]. </gallery> ==== Fotografía ==== {{AP|Historia de la fotografía}} [[Ficheru:Thomson, Island Pagoda.jpg|thumb|upright=1.5|''Islla Pagoda na desaguada del ríu Min'' (1870), de [[John Thomson (fotógrafu)|John Thomson]]. La [[fotografía]] supunxo una gran revolución a la de concebir l'arte nel sieglu&nbsp;XIX y el XX.]] Nel [[sieglu&nbsp;XIX]] apaeció una nueva [[teunoloxía]] que dexaba captar imáxenes del natural, al traviés del principiu de la [[cámara escura]]. Magar ser una realización puramente téunica, llueu s'acolumbró la artisticidad d'esti nuevu mediu, pos la obra resultante podía ser considerada artística en cuanto suponía la intervención de la creatividá de la persona que capta la imaxe, derivada del llabor de perceición, diseñu y narratividad efeutuada en tomar de la imaxe. Asina, llueu la [[fotografía]] pasó a ser considerada una de les artes, concretamente la [[Arte#Clasificación|octava]].<ref group="nota">Anque la [[fotografía]] ye anterior al [[cine]], ésti considérase'l séptimu arte y la fotografía l'octavu, pos adquirió tal categoría primero que la fotografía algamara dichu estatus.</ref> Esta nueva téunica empezó coles investigaciones de [[Joseph Nicéphore Niépce]], que llogró la primer fotografía en [[1816]], en negativu sobre papel, a partir d'onde se fueron perfeccionando los procedimientos téunicos pa la so captación y reproducción. La construcción del [[daguerrotipu]] por [[Louis-Jacques-Mandé Daguerre]] supunxo un nuevu adelantu, consiguiendo impresionar plaques metáliques y afitar la imaxe con un bañu de [[sal]] y [[mercuriu (elementu)|mercuriu]]. Otru de los pioneros foi [[William Fox Talbot|William Henry Fox Talbot]], qu'en [[1835]] inventó'l [[Negativu fotográficu|negativu]], que dexaba sacar diverses copies de la imaxe llograda. [[Hippolyte Bayard]] llogró en [[1840]] la fotografía en positivu direutu. Otru precursor, [[John Frederick William Herschel]], foi'l creador del términu ''fotografia'', según ''negativu'' y ''positivu'', y ''instantánea'' cuando s'amenorgó'l tiempu d'esposición (25/100 de segundu). En [[1888]] [[George Eastman]] llanzó la película de [[celuloide]] y l'aparatu [[Kodak]], pequeña cámara cargada con 100 clixés. La primer fotografía en color foi llograda por [[James Clerk Maxwell]] en [[1861]]; sicasí, la primer placa fotográfica en color ([[Autochrome]]) nun llegó a los mercaos hasta [[1907]]. A partir d'entós la fotografía popularizóse, yá que yera un mediu que nun riquir grandes cualidaes personales, a cencielles el dominiu de la téunica, apaeciendo numberosos aficionaos que se llanzaron a afigurar el mundu n'imáxenes. Surdieron los primeros estudios y llaboratorios fotográficos, dedicaos en principiu sobremanera a la semeya, anque darréu a tou tipu d'eventos y a imáxenes del natural. Tamién apaeció la [[fotomecánica]] y les primeres publicaciones ilustraes, siendo pioneros los álbumes de ''Excursions Daguerriennes'' (1841-1842) y, como primer llibru ilustráu, ''Pencil of Nature'' (1844), de Fox Talbot. Igualmente apaeció la fotografía documental, especialmente tocantes a la plasmación de conflictos bélicos, siendo les guerres de [[Guerra de Crimea|Crimea]] y de [[Guerra de Secesión|Secesión]] americana les primeres en ser retrataes. A finales de sieglu&nbsp;empezar a considerar la fotografía como un arte, surdiendo'l [[pictorialismu]] como primer movimientu artísticu fotográficu; este tenía la pretensión de faer fotografíes con una composición de tipu pictóricu, con influencia del impresionismu. Ente los fotógrafos más destacaos del sieglu&nbsp;XIX puede citase a [[Gaspard-Félix Tournachon]], [[Louis Désiré Blanquart-Evrard]], [[André Adolphe Eugène Disdéri]], [[David Octavius Hill]], [[John Thomson (fotógrafu)|John Thomson]], [[Julia Margaret Cameron]], [[Oscar Gustav Rejlander]], [[Eadweard Muybridge]], [[Étienne-Jules Marey]], [[Jacob August Riis]], etc.<ref>Sougez (2007), páxs. 39-261.</ref> === Sieglu XX === {{AP|Arte del sieglu XX}} [[Ficheru:Duchamp Fountaine.jpg|thumb|''Fonte'', de [[Marcel Duchamp]]. El [[sieglu&nbsp;XX]] supunxo una perda del conceutu de guapura clásica pa consiguir un mayor efeutu nel diálogu artista-espectador.]] L'[[arte]] careció un fondu tresformamientu: nuna sociedá más [[Materialismu|materialista]], más [[Consumismu|consumista]], l'arte dirixir a los sentíos, non al intelectu. Igualmente, cobró especial relevancia'l conceutu de [[moda]], una combinación ente la rapidez de les comunicaciones y l'aspeutu consumista de la civilización actual. Surdieron asina los movimientos de [[Vanguardismu|vanguardia]], que pretendíen integrar l'arte na [[sociedá]], buscando una mayor interrellación artista-espectador, yá que ye esti postreru'l qu'interpreta la obra, pudiendo afayar significaos que l'artista nin conocía. Los últimos enclinos artísticos perdieron inclusive l'interés pol [[Obra d'arte|oxetu artísticu]]: l'arte tradicional yera un arte d'oxetu, l'actual de [[conceutu]]. Hai una revalorización del [[Arte d'aición|arte activu]], de l'aición, de la manifestación bonal, efímera, del arte non comercial ([[arte conceptual]], ''[[happening]]'', ''[[Arte ambiental|environment]]'').<ref>[[Valeriano Bozal]]: ''Los oríxenes del arte del sieglu&nbsp;XX'', Historia 16, Madrid, 1993, páxs. 6-13.</ref> ==== Arquiteutura ==== :''<span style="font-size:87%">Artículu principal:</span> [[Arquiteutura moderna|Arquiteutura del sieglu&nbsp;XX]] [[Ficheru:Wrightfallingwater.jpg|thumb|left|[[Casa de la catarata]] (1939), de [[Frank Lloyd Wright]], Bear Run, [[Pennsylvania]].]] L'[[arquiteutura]] sufrió un fondu tresformamientu dende les formes tradicionales hasta los movimientos de vanguardia, que supunxeron un nuevu conceutu constructivu basáu nuna idea más racional del espaciu, estructurado de forma más depurada y funcional, con especial atención a les nueves [[teunoloxía|teunoloxíes]] y al so allugamientu [[Mediu ambiente|medioambiental]]. Cobró gran importancia'l [[urbanismu]], fomentáu pol nuevu aspeutu consumista de la civilización occidental, al empar que la puxanza de les comunicaciones derivó nun desenvolvimientu de los estudios d'[[inxeniería]] aplicaos a l'arquiteutura. L'[[Arquiteutura moderna|arquiteutura del sieglu&nbsp;XX]] tuvo un desenvolvimientu independiente del restu de les artes, anque n'ocasiones foi en paralelu a dalgún determináu movimientu artísticu. Tenemos asina l'[[arquiteutura espresionista]], carauterizada pol usu de nuevos materiales y la so fabricación en masa ([[lladriyu]], [[aceru]], [[vidriu]]), con nomes como [[Bruno Taut]], [[Erich Mendelsohn]], [[Hans Poelzig]] y [[Fritz Höger]]. El [[futurismu]] tamién tuvo dalguna manifestación arquitectónica, anque lo [[Utopía|utópicu]] de les sos formulaciones torgó en munchos casos la so realización material; destaca la obra d'[[Antonio Sant'Elia]]. Nel [[neoplasticismu]] [[Países Baxos|holandés]] tenemos la obra de [[Jacobus Johannes Pieter Oud]] y [[Gerrit Thomas Rietveld]]. A lo último, cabo reseñar l'aguada arquitectónica del [[Constructivismu (arte)|constructivismu]] [[Rusia|rusu]], onde s'empecipió un programa amestáu a la [[revolución]] que buscaba una arquiteutura funcional que satisfixera les necesidaes reales de la población; tuvo representáu principalmente por [[Konstantin Melnikov]]. Pero'l principal enclín artísticu del sieglu&nbsp;XX foi'l [[Arquiteutura racionalista|racionalismu]] (1920-1950) —tamién llamáu «[[Estilu Internacional|estilu internacional]]»—, representáu fundamentalmente pola [[Escuela de la Bauhaus]]. Esta corriente buscaba una arquiteutura encontada na razón, de llinies sencielles y funcionales, basaes en formes [[Xeometría|xeométriques]] simples y materiales d'orde industrial ([[lladriyu]], [[aceru]], [[formigón]], [[vidriu]]), arrenunciando a la decoratividad escesiva y otorgando gran importancia al [[diseñu]], que ye igualmente senciellu y funcional. Ente les sos figures sobresalen: [[Walter Gropius]], [[Ludwig Mies van der Rohe]], [[Le Corbusier]], [[José Luis Sert]], [[Frank Lloyd Wright]], [[Eliel Saarinen]], [[Oscar Niemeyer]], [[Alvar Aalto]], etc. Ente los últimos enclinos arquiteutónicos producióse una gran diversidá d'estilos y movimientos, como nel restu d'artes plástiques: nos [[años 1950]] surdió'l denomináu [[brutalismu]] en paralelu al [[espresionismu astractu]] [[Estaos Xuníos|norteamericanu]], carauterizáu poles formes austeres, basaes na pureza del material, primando la estructura sobre l'acabáu ([[Alison Smithson|Alison]] y [[Peter Smithson]]); el [[Movimientu Metabolista|metabolismu]] [[Xapón|xaponés]] respondía a les necesidaes d'una sociedá masificada, con grandes escales, estructures flexibles y formes orgániques ([[Kenzō Tange]], [[Kishō Kurokawa]]); l'[[Pop-art|arquiteutura pop]] destacó'l calter urbanu y les tipoloxíes populares, tomando como referencia los ambientes nocherniegos de [[Las Vegas]], coles sos lluces de [[neón]] y el so [[escenografía]] decorativista ([[Robert Venturi]], [[Denise Scott Brown]]); el llamáu «diseñu científicu y estructural» punxo énfasis nes nueves posibilidaes de la téunica, especialmente l'usu de formigón y les formes orgániques ([[Félix Candela]], [[Pier Luigi Nervi]], [[Frei Otto]], [[Jørn Utzon]], [[Eero Saarinen]], [[Richard Buckminster Fuller]]); nos [[años 1960]] apaeció'l ''[[high-tech]]'', basáu nes posibilidaes daes poles nuevu teunoloxíes, tanto a nivel práuticu como estéticu ([[Norman Foster]], [[Richard Rogers]], [[Renzo Piano]]); ente los años 1960 y [[Años 1970|1970]] surdió'l [[antidiseño]], opuestu al racionalismu y a la primacía del diseñu sobre la función social y cultural de l'arquiteutura, representáu pol grupu inglés [[Archigram]] y los italianos [[Archizoom]] y [[Superstudio]]; el neorracionalismu supunxo nos años 1970 la torna a les premises funcionalistes, representáu pol grupu italianu [[Tendenza]] y l'americanu [[Five Architects]]; dende [[1975]] desenvolvióse l'[[Arte postmoderno|arquiteutura posmoderna]], que como nes otres artes basar nel [[eclecticismu (arte)|eclecticismu]] y la reinterpretación d'estilos anteriores ([[James Stirling (arquiteutu)|James Stirling]], [[Aldo Rossi]], [[Ricardo Bofill|Ricard Bofill]], [[Arata Isozaki]]); nos [[años 1980]] diose'l [[deconstructivismu]], carauterizáu pola fragmentación, el procesu de diseñu non llinial y la manipulación de les estructures ([[Frank Gehry]], [[Peter Eisenman]], [[Rem Koolhaas]]). Ente otros arquiteutos contemporáneos convién destacar igualmente a [[Jean Nouvel]], [[Glenn Murcutt]], [[Peter Zumthor]], [[Jacques Herzog]], [[Pierre de Meuron]], [[Sverre Fehn]], [[Ieoh Ming Pei]], [[Zaha Hadid]], [[Santiago Calatrava]], [[Rafael Moneo]], [[Luis Barragán]], [[Álvaro Siza]], etc.<ref>Delfín Rodríguez Ruiz: ''L'arquiteutura del sieglu&nbsp;XX'', Historia 16, Madrid, 1993, páxs. 51-112.</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:The Barcelona Pavilion, Barcelona, 2010.jpg|[[Pabellón alemán (Barcelona)|Pabellón d'Alemaña]] pa la [[Esposición Internacional de Barcelona (1929)]], obra de [[Ludwig Mies van der Rohe]]. Ficheru:Chandigarh High Court.jpg|Corte Suprema de [[Chandigarh]] (1952), de [[Le Corbusier]]. Ficheru:Sydney Opera House Sails.jpg|[[Ópera de Sydney]] (1956), de [[Jørn Utzon]]. Ficheru:Biosphere montreal.JPG|Pabellón d'Estaos Xuníos de la [[Expo 67]], de [[Richard Buckminster Fuller]], llamáu anguaño ''Biosphère'', en [[Île Sainte-Hélène]], [[Montreal]]. </gallery> ==== Vanguardismu ==== {{AP|Vanguardismu}} [[Ficheru:'Unique Forms of Continuity in Space', 1913 bronze by Umberto Boccioni.jpg|thumb|''[[Formes úniques de continuidá nel espaciu]]'' (1913), d'[[Umberto Boccioni]], Galleria d'Arte Moderno, [[Milán]].]] Nos primeros años del [[sieglu&nbsp;XX]] forxáronse les bases del llamáu [[Vanguardismu|arte de vanguardia]]: el conceutu de realidá foi cuestionáu poles nuevu teoríes científiques (la suxetividá del tiempu de [[Bergson]], la [[Teoría de la relatividá|relatividá]] d'[[Albert Einstein|Einstein]], la [[mecánica cuántica]]); tamién influyó la teoría del [[psicoanálisis]] de [[Freud]]. Per otra parte, les nueves teunoloxíes provocaron que l'arte camudara de función, una y bones la [[fotografía]] y el [[cine]] yá s'encargaben d'afigurar la realidá. Gracies a les coleiciones [[Etnografía|etnográfiques]] fomentaes pol [[colonialismu]] européu los artistes tuvieron contautu col arte d'otres civilizaciones ([[Arte africano|africanu]], [[Asia|asiáticu]], [[Arte d'Oceanía|oceánicu]]), qu'apurrió una visión más suxetiva y emotiva del arte. Toos estos factores portaron un cambéu de sensibilidá que se tradució na busca de nueves formes d'espresión per parte del artista. * [[Fauvismu]] (1905-1908): primer movimientu vanguardista<ref group="nota">Denominar «vanguardies históriques» a les producíes dende la preguerra de primeros de sieglu&nbsp;(en redol a 1910) y el fin de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Javier Arnaldo: ''Vanguardies históriques (I)'', Historia 16, Madrid, 1993, p. 6.</ref> del sieglu&nbsp;XX, el fauvismu supunxo una esperimentación nel terrén del color, que ye concebíu de manera suxetiva y personal, aplicándo-y valores emotivos y espresivos, independientes al respeutive de la naturaleza. Destaquen [[Henri Matisse]], [[Albert Marquet]], [[Raoul Dufy]], [[André Derain]], [[Maurice de Vlaminck]] y [[Kees van Dongen]]. * [[Espresionismu]] (1905-1923): surdíu como reaición al [[impresionismu]], los espresionistes defendíen un arte más personal ya intuitivu, onde predominara la visión interior del artista —la espresión»— frente a la plasmación de la realidá —la impresión»—, reflexando nes sos obres una temática personal ya intimista con gustu polo fantástico, deformando la realidá p'acentuar el calter espresivu de la obra. Con precedentes nes figures d'[[Edvard Munch]] y [[James Ensor]], formóse principalmente en redol a dos grupos: ''[[Die Brücke]]'' ([[Ernst Ludwig Kirchner]], [[Erich Heckel]], [[Karl Schmidt-Rottluff]], [[Emil Nolde]]), y ''[[Der Blaue Reiter]]'' ([[Vasili Kandinski]], [[Franz Marc]], [[August Macke]], [[Paul Klee]]). Otros esponentes fueron el Grupu de [[Viena]] ([[Egon Schiele]], [[Oskar Kokoschka]]) y la [[Escuela de París (arte)|Escuela de París]] ([[Amedeo Modigliani]], [[Marc Chagall]], [[Georges Rouault]], [[Chaïm Soutine]]). Figures individuales seríen: [[José Gutiérrez Solana]], [[Constant Permeke]], [[Cândido Portinari]], [[Oswaldo Guayasamín]], etc. Tamién se suel considerar como una derivación del espresionismu'l grupu [[Nueva Oxetividá]] ([[George Grosz]], [[Otto Dix]], [[Max Beckmann]]). En [[Méxicu]] tuvo la so espresión nel [[Muralismu mexicanu|muralismu]] de [[José Clemente Orozco]], [[Diego Rivera]], [[David Alfaro Siqueiros]] y [[Rufino Tamayo]], ya influyó na obra de [[Frida Kahlo]]. N'escultura destacaron [[Ernst Barlach]], [[Wilhelm Lehmbruck]] y [[Käthe Kollwitz]]. * [[Cubismu]] (1907-1914): esti movimientu basar na deformación de la realidá por aciu la destrucción de la [[perspeutiva]] espacial d'orixe [[Renacimientu|renacentista]], entamando l'espaciu acordies con una trama xeométrica, con visión simultánea de los oxetos, una gama de colores fríos y apagaos, y una nueva concepción de la obra d'arte, cola introducción del ''[[colax]]''. La figura principal d'esti movimientu foi [[Pablo Picasso]], unu de los grandes xenios del sieglu&nbsp;XX, xunto a [[Georges Braque]], [[Jean Metzinger]], [[Albert Gleizes]], [[Juan Gris]] y [[Fernand Léger]], según [[Alexander Archipenko]], [[Jacques Lipchitz]], [[Pablo Gargallo]] y [[Julio González]] n'escultura. Una derivación del cubismu foi'l [[Orfismu (arte)|orfismu]] de [[Robert Delaunay]], según el [[rayonismu]] rusu, síntesis de cubismu, futurismu y orfismu ([[Mijaíl Larionov]], [[Natalia Goncharova]]). Igualmente, el [[Purismu (arte)#Purismu del s XX|purismu]] foi un movimientu poscubista ([[Amédée Ozenfant]], [[Le Corbusier]]). * [[Futurismu]] (1909-1930): movimientu [[Italia|italianu]] qu'aponderó los valores del progresu téunicu ya industrial del sieglu&nbsp;XX, destacando aspeutos de la realidá como'l movimientu, la velocidá y la simultaneidá de l'aición. El futurismu aspiraba a tresformar el mundu, a camudar la vida, amosando un conceutu idealista y daqué utópicu del arte como motor de la sociedá. Foi'l primer movimientu que se proclamó con un [[manifiestu]] (redactáu por [[Filippo Tommaso Marinetti]]), sellu distintivu de los futuros movimientos de vanguardia, que denotaba amás la interrellación ente les diverses artes. Destaquen en pintura [[Giacomo Balla]] y [[Gino Severini]], y [[Umberto Boccioni]] n'escultura.<ref>Ramírez Domínguez (1983), p. 773-786.</ref> * [[Arte astracto]] (1910-1932): cuestionáu'l conceutu de realidá poles nuevu teoríes científiques, y col surdimientu de nueves teunoloxíes como la [[fotografía]] y el [[cine]], que yá s'encargaben d'afigurar la realidá, producióse la xénesis del arte astracto: l'artista yá nun intenta reflexar la realidá, sinón el so mundu interior, espresar los sos sentimientos. L'arte pierde tou aspeutu real y d'imitación de la naturaleza pa centrase na simple espresividá del artista, en formes y colores qu'escarecen de cualesquier componente referencial. Empecipiáu por [[Vasili Kandinski]], foi desenvueltu pol movimientu [[Neoplasticismu|neoplasticista]] ([[De Stijl]]), con figures como [[Piet Mondrian]] y [[Theo Van Doesburg]] en pintura, y [[Georges Vantongerloo]] n'escultura. * [[Constructivismu (arte)|Constructivismu]] (1914-1930): surdíu na [[Rusia]] [[Revolución rusa de 1917|revolucionaria]], foi un estilu comprometíu políticamente que pretendía al traviés del arte realizar un tresformamientu de la sociedá, por aciu una reflexón sobre les formes pures artístiques concebíes dende aspeutos como'l [[espaciu (física)|espaciu]] y el [[tiempu]], que xeneren una serie d'obres d'estilu astractu, con enclín a la geometrización. Destaquen [[Vladimir Tatlin]], [[El Lissitzky|Lissitzky]], [[Anton Pevsner]] y [[Naum Gabo]]. Una variante foi'l [[suprematismu]] de [[Kasimir Malevich]]. * [[Dadaísmu]] (1916-1922): movimientu de reaición a los desastres de la [[Primer Guerra Mundial|guerra]], el dadaísmu supunxo un planteamientu radical del conceutu d'arte, que pierde cualesquier componente basáu na lóxica y la razón, reivindicando la dulda, l'azar, lo absurdo de la esistencia. Esto traduzse nun llinguaxe subversivu, onde se cuestionen tantu les temátiques como les téuniques tradicionales del arte, esperimentando con nuevos materiales y nueves formes de composición, como'l ''[[colax]]'', el [[fotomontaje]] y los ''[[ready-made]]''. Destaquen [[Hans Arp]], [[Francis Picabia]], [[Kurt Schwitters]] y [[Marcel Duchamp]]. * [[Surrealismu]] (1924-1955): con un claru precedente na [[pintura metafísica]] ([[Giorgio de Chirico]], [[Carlo Carrà]]), el surrealismu<ref group="nota">El términu «surrealismu» foi escurríu por [[Apollinaire]] en [[1917]], refiriéndose a lo que ta «percima de la realidá». N'[[Idioma español|español]] traducióse direutamente del [[Idioma francés|francés]] ''surréalisme'', anque lo correcto sería «sobrerrealismu» o «superrealismu».</ref> punxo especial énfasis na imaxinación, la fantasía, el mundu de los suaños, con una fuerte influencia del [[psicoanálisis]], como se percibe nel so conceutu de «[[escritura automático]]», pola qu'intenten espresase lliberando la so mente de cualquier atadura racional, amosar la pureza del inconsciente. La pintura surrealista mover ente la figuración ([[Salvador Dalí]], [[Paul Delvaux]], [[René Magritte]], [[Max Ernst]]) y l'astraición ([[Joan Miró]], [[André Masson]], [[Yves Tanguy]]). N'escultura destaquen [[Henry Moore]], [[Constantin Brâncuşi]], [[Alberto Giacometti]] y [[Alexander Calder]].<ref>Ramírez Domínguez (1983), p. 807-837.</ref> <gallery mode=packed heights=190> Ficheru:Kirchner_-_Fränzi_vor_geschnitztem_Stuhl.jpg|''Fränzi ante una siella tallada'' (1910), d'[[Ernst Ludwig Kirchner]], [[Muséu Thyssen-Bornemisza]], [[Madrid]]. Ficheru:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|''Semeya de [[Picasso]]'' ([[1912]]), de [[Juan Gris]], [[Institutu d'Arte de Chicago]]. Ficheru:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|''Composición VII (Los Trés Gracies)'' (1917), de [[Theo van Doesburg]], Mildred Lane Kemper Art Museum, [[Saint Louis, Missouri]]. Ficheru:Henry Moore, Family Group (1950).jpg|''Family Group'' (1950), de [[Henry Moore]], [[Stevenage]] ([[Hertfordshire]]). </gallery> ==== Últimos enclinos ==== [[Ficheru:Chillida - Elogio del agua.jpg|thumb|upright=1.5|''Aponderamientu de l'agua'' (1987), d'[[Eduardo Chillida]], [[Parque de la Creueta del Coll]], [[Barcelona]].]] Dende la [[Segunda Guerra Mundial]] l'arte esperimentó una vertixinosa dinámica evolutiva, con estilos y movimientos que s'asoceden cada vez más rápidu nel tiempu. El proyeutu modernu aniciáu coles vanguardies históriques llegó a la so culminación con diversos estilos antimátericos que destacaben l'orixe intelectual del arte por sobre la so realización material, como'l [[arte d'aición]] y l'[[arte conceptual]]. Algamáu esi nivel de prospección analítica del arte, producióse l'efeutu inversu —como suel ser habitual na historia del arte, onde los diversos estilos enfréntense y se contraponen, el rigor d'unos asocede al escesu d'otros, y viceversa—, retornando a les formes clásiques del arte, aceptando'l so componente material y estéticu, y arrenunciando al so calter revolucionariu y tresformador de la sociedá. Surdió asina'l [[arte postmoderno]], onde l'artista transita ensin pudor ente diverses téuniques y estilos, ensin calter reivindicativu, volviendo al trabayu artesanal como esencia del artista. A lo último, hai que remarcar a finales de sieglu&nbsp;l'apaición de nueves téuniques y soportes nel terrén del arte: [[videu]], [[informática]], [[internet]], [[láser]], [[holografía]], etc.<ref>González (1991), páxs. 3-5.</ref> * [[Informalismu]] (1945-1960): conxuntu d'enclinos basaos na espresividá del artista, arrenunciando a cualquier aspeutu racional del arte (estructura, composición, aplicación preconcebida del color). Ye un arte eminentemente astracto, onde cobra relevancia'l soporte material de la obra, qu'asume'l protagonismu percima de cualquier temática o composición. Inclúi diverses corrientes como'l [[tachismu]], l'[[Arte marxinal|art brut]] y la [[pintura matérica]]. Destaquen [[Georges Mathieu]], [[Hans Hartung]], [[Jean Fautrier]], [[Jean Dubuffet]], [[Lucio Fontana]], etc. N'España surdieron los grupos ''[[El Paso (grupu)|El Paso]]'' ([[Antonio Saura]], [[Manolo Millares]]) y ''[[Dau al set]]'' ([[Antoni Tàpies]], [[Modest Cuixart]]). N'escultura cabo citar a [[Jorge Oteiza]] y [[Eduardo Chillida]]. N'[[Estaos Xuníos]] desenvolvióse'l [[espresionismu astractu]] —tamién llamáu ''[[action painting]]''—, carauterizáu pol usu de la téunica del ''[[dripping]]'', el remexáu de pintura sobre la tela, sobre la qu'intervenía l'artista con diversos instrumentos o col so propiu cuerpu. Ente los sos miembros figuren [[Jackson Pollock]], [[Mark Rothko]], [[Franz Kline]] y [[Willem de Kooning]]. * [[Nueva figuración]] (1945-1960): como reaición a l'astraición informalista surdió un movimientu que recuperó la figuración, con cierta influencia espresionista y con total llibertá de composición. Anque se basaben na figuración nun quier dicir qu'ésta fora realista, sinón que podía ser deformada o esquematizada a gustu del artista. Na xénesis d'esti estilu tuvo decisiva influencia la filosofía [[Esistencialismu|esistencialista]] y la so visión pesimista del ser humanu, y entroncaron col movimientu ''[[Xeneración beat|beat]]'' y los ''[[angry young men]]''. Ente les sos figures puede mentase a [[Francis Bacon (pintor)|Francis Bacon]], [[Lucian Freud]], [[Bernard Buffet]], [[Nicolas de Staël]] y los miembros del grupu [[COBRA]] ([[Karel Appel]], [[Asger Jorn]], [[Guillaume Cornelis van Beverloo|Corneille]] y [[Pierre Alechinsky]]), según [[Germaine Richier]] y [[Fernando Botero]] n'escultura. * [[Arte cinético]] (dende 1950): tamién llamáu [[op-art]] (arte óptico), ye un estilu que pon énfasis nel aspeutu visual del arte, especialmente nos efeutos ópticos, que son producíos bien por ilusiones óptiques (figures ambigues, imáxenes persistentes, efeutu de [[Patrón de moiré|moiré]]), bien por aciu el movimientu o los xuegos de lluces. Ye un arte astracto pero racional, compositivo, al contrariu que'l informalismu. Destaquen [[Victor Vasarely]], [[Jesús Rafael Soto]], [[Yaacov Agam]], [[Julio Le Parc]], [[Eusebio Sempere]], etc. * ''[[Pop art]]'' (1955-1970): surdió n'Estaos Xuníos como movimientu de refuga al espresionismu astractu, englobando una serie d'autores que retornaron a la figuración, con un marcáu componente d'inspiración popular, tomando imáxenes del mundu de la [[publicidá]], la [[fotografía]], el [[Historieta|cómic]] y los medios de comunicación de mases. Con un precedente nel llamáu [[Neodadaísmu|New Dada]] ([[Robert Rauschenberg]], [[Jasper Johns]]), destacaron nel ''pop art'' [[Andy Warhol]], [[Roy Lichtenstein]], [[Tom Wesselmann]], [[James Rosenquist]], [[Eduardo Paolozzi]], [[Richard Hamilton (artista)|Richard Hamilton]] y, n'escultura, [[Claes Oldenburg]]. * [[Nuevu realismu]] (1958-1970): movimientu francés inspiráu nel mundu de la realidá circundante, del [[consumismu]] y la sociedá industrial, del qu'estrayen —al contrariu que nel ''pop art''— el so aspeutu más desagradable, con especial predilección polos materiales [[Detrito|detríticos]]. Los sos representantes fueron [[Armen]], [[César Baldaccini]], [[Yves Klein]], [[Jean Tinguely]], [[Piero Manzoni]], [[Daniel Spoerri]], [[Niki de Saint Phalle]], etc. Klein y Manzoni fueron antecedentes del [[arte conceptual]]: Klein colos sos ''antropometrías'' y los sos ''cosmogoníes'' (pintures espuestes a los elementos: fueu, agua) o cola so esposición ''Vacíu'' (1958, Galería Iris Clert), onde vendió l'espaciu vacíu d'una galería; y Manzoni envasando los sos [[escrementu|escrementos]] en llata (''Merda d'artista'', 1961). [[Ficheru:Vostell klaus skulptur01 malpartida.jpg|thumb|upright|''¿Por qué'l procesu ente Pilatos y Jesús duró solamente dos minutos?'' (1996), de [[Wolf Vostell]], [[Muséu Vostell Malpartida|Muséu Vostell]], [[Malpartida de Cáceres]].]] * [[Arte d'aición]] (dende 1960): son diversos enclinos basaos nel actu de la creación artística, onde lo importante nun ye la obra en sí, sinón el procesu creador, nel qu'amás del artista intervién de cutiu el públicu, con un gran componente d'improvisación. Engloba diverses manifestaciones artístiques como'l ''[[happening]]'', la ''[[performance]]'', el ''[[Arte ambiental|environment]]'', la [[Instalación artística|instalación]], etc. Ente les sos figures destaquen [[Joseph Beuys]], [[Allan Kaprow]], [[Wolf Vostell]], [[Yoko Ono]], [[Nam June Paik]] y los grupos [[Fluxus]] y [[Gutai]]. * [[Pintura minimalista|Minimalismu]] (1963-1980): con un antecedente na [[Nueva astraición]] o [[Astraición postpictórica]] ([[Barnett Newman]], [[Frank Stella]], [[Ellsworth Kelly]], [[Kenneth Noland]]) el minimalismu foi una corriente que supunxo un procesu de desmaterialización que desaguaría nel [[arte conceptual]]. Son obres de calter astractu, d'acusada simplicidá, amenorgaes a un mínimu motivu, depuráu al planteamientu inicial del autor, la base sobre la que desenvolvería la idea que, sicasí, queda afigurada na so fase inicial. Destacaron los pintores [[Robert Mangold]] y [[Robert Ryman]], y los escultores [[Carl Andre]], [[Dan Flavin]], [[Donald Judd]] y [[Sol LeWitt]]. * [[Hiperrealismu]] (dende 1965): como reaición al minimalismu surdió esta nueva corriente figurativa, carauterizada pola so visión superlativa y esaxerada de la realidá, que ye afigurada con gran exactitú en tolos sos detalles, con un aspeutu casi fotográficu. Destaquen [[Chuck Close]], [[Richard Estes]], [[Don Eddy]], [[John Salt]], [[Ralph Goings]], [[Antonio López García]] y, n'escultura, [[George Segal (artista)|George Segal]], famosu poles sos figures humanes en [[yelsu]]. * [[Arte conceptual]] (1965-1980): tres el despojamiento matérico del minimalismu, l'arte conceptual arrenunció al sustratu material pa centrase nel procesu mental de la creación artística, afirmando que l'arte ta na idea, non nel oxetu. Inclúi diversos enclinos: l'arte conceptual [[Llingüística|llingüísticu]], el más purista de la conceptualidad, centráu na rellación arte-llinguaxe ([[Joseph Kosuth]]); l'[[arte povera]], centráu nes instalaciones, xeneralmente de materiales detríticos ([[Mario Merz]], [[Jannis Kounellis]]); el [[body art|body-art]], col cuerpu humanu como soporte ([[Gilbert and George]], [[Dennis Oppenheim]]); el [[land art|land-art]], qu'utiliza la naturaleza como soporte, con un marcáu componente efímeru ([[Christo]], [[Walter de Maria]], [[Robert Smithson]], [[Richard Serra]]); el [[Bioarte|bio-art]], qu'usa téuniques [[Bioloxía|biolóxiques]] ([[Joe Davis]], [[Estéfano Viu]]), etc. Tamién podríen enmarcase nesta corriente diversos xéneros de reivindicación social como'l [[arte feminista]] ([[Jenny Holzer]], [[Barbara Kruger]], [[Cindy Sherman]], [[Judy Chicago]]) y l'[[arte homoeróticu]] ([[Paul Cadmus]], [[Robert Mapplethorpe]], [[Deborah Cherena]]). * Nueves teunoloxíes (dende 1965): l'apaición de nueves [[teunoloxía|teunoloxíes]] dende los [[años 1960]] ([[televisión]], [[videu]], [[informática]]) supunxo una gran revolución pal arte non yá tocantes a nuevos soportes y materiales, sinón a nueves formes d'espresión qu'ampliaron les llendes del arte. El [[videoarte]] surdió en [[1965]] cola apaición de la primera [[cámara de videu]] portátil (la ''Portapak'' de [[Sony]]). Nesta modalidá destaca non yá el so componente físicu —la emisión d'imáxenes, xeneralmente nel marcu d'instalaciones o performances—, sinón el mensaxe inherente a la imaxe filmada, fundiendo'l mundu de la comunicación cola cultura popular. Esponentes d'esta modalidá son [[Nam June Paik]], [[Dan Sandin]], [[Bill Viola]], [[Tony Oursler]], etc. El ''sound art'' (o ''audiu art'') basar nel [[soníu]], yá seya natural, musical, teunolóxicu o acústicu, ya intégrase nel arte al traviés d'[[Assemblage|ensamblaxes]], instalaciones, performances, videoarte, etc. ([[Laurie Anderson]], [[Brian Eno]]). La informática y [[internet]] supunxeron igualmente un gran impulsu pal arte, non yá como soporte sinón poles sos nuevu posibilidaes creatives y, especialmente, pol so aspeutu interactivo, suponiendo una nueva forma de collaboración ente l'artista y el públicu ([[Olia Lialina]], [[Heath Bunting]], [[Jake Tilson]]). * [[Arte postmoderno]] (dende 1975): por oposición al denomináu [[arte moderno]], ye l'arte propio de la [[postmodernidad]]. Asumen el fracasu de los movimientos de vanguardia como'l fracasu del proyeutu modernu: les vanguardies pretendíen esaniciar la distancia ente l'arte y la vida, universalizar l'arte; l'artista postmoderno, sicasí, ye autorreferencial, l'arte fala del arte, nun pretenden faer un llabor social. Destaquen artistes individuales como [[Jeff Koons]], [[David Salle]], [[Jean-Michel Basquiat]], [[Keith Haring]], [[Julian Schnabel]], [[Eric Fischl]], [[Miquel Barceló]], etc.; o tamién diversos movimientos como la [[transvanguardia]] italiana ([[Sandro Chia]], [[Francesco Clemente]], [[Enzo Cucchi]], [[Nicola De Maria]], [[Mimmo Paladino]]), el [[neoexpresionismu]] alemán ([[Anselm Kiefer]], [[Georg Baselitz]], [[Jörg Immendorff]], [[Markus Lüpertz]], [[Sigmar Polke]]), el [[neomanierismu]], la [[figuración llibre]], etc.<ref>González (1991), páxs. 7-61.</ref> <center><gallery> Ficheru:'Man on Horse', bronze sculpture by Fernando Botero (Colombian), 1992, Israel Museum, Jerusalem, Israel.JPG|''Home a caballu'', de [[Fernando Botero]], [[Muséu d'Israel]], [[Xerusalén]]. Ficheru:Klein Beaubourg 2007.jpg|''Lliberación de 1001 globos azules'', «escultura aerostática» de [[Yves Klein]]. Ficheru:Umbrella Project1991 10 27.jpg|''The Umbrella Project'' (1991), [[instalación artística]] de [[Christo]], [[Prefeutura d'Ibaraki|Ibaraki]] ([[Xapón]]). </gallery></center> ==== Globalización del arte ==== [[Ficheru:Gutai_Venice1.jpg|thumb|[[Instalación artística|Instalación]] del grupu [[Xapón|xaponés]] [[Gutai]], na [[Bienal de Venecia]] de [[2009]].]] Mientres el procesu de [[Colonialismu|colonización]] empecipiáu poles potencies europees nel [[sieglu&nbsp;XIX]], y sobremanera nel [[Sieglu XX|XX]] cola puxanza de los [[medios de comunicación]] ([[Radio (mediu de comunicación)|radio]], [[televisión]], [[internet]]) y el procesu de [[globalización]] cultural producíu a nivel mundial, l'arte haise estandarizado progresivamente escontra la universalización d'estilos, calteniendo en munchos llugares les formes autóctonu y tradicional, pero alquiriendo un sellu estilísticu común perceptible en diversos puntos del planeta. Antigües formes artístiques basaes en materiales y tipoloxíes tradicionales abrazaron les nueves teunoloxíes y un nuevu sentíu estéticu apoderáu por factores como la moda y la rapidez d'espardimientu de los diversos movimientos artísticos. Nel [[África|continente africanu]] entá perduren ciertes formes tradicionales d'arte, magar la colonización europea introdució l'arte occidental, produciéndose cierta mezcolanza de dambos estilos. En munches partes d'África l'arte ta marcáu pola relixón [[Islamismu|islámica]], ente que n'otres ye más de signu [[Cristianismu|cristianu]], pero entá perduren les antigües formes [[Animismu|animistas]]. L'interés pol [[arte africano]] n'Europa llevó a la so producción con fines d'esportación, principalmente [[mázcara|mázcares]] y escultures ornamentales d'[[ébanu]] o [[marfil]]. Ente los artistes más destacaos puede citase a [[Ashira Olatunde]] (de [[Nixeria]]), [[Nicholas Mukomberanwa]] (de [[Zimbabue]]), [[Henry Tayali]] (de [[Zambia]]) y [[Eric Adjetey Anang]] (de [[Ghana]]). Na [[India]], l'arte abrir a mediaos del sieglu&nbsp;XX a les formes de vanguardia, como puede apreciase na intervención d'arquiteutos estranxeros como [[Le Corbusier]] en [[Chandigarh]] y [[Bangalore]]. Anguaño la India ta viviendo una puxanza nel campu de la creación emerxente y les artes plástiques contemporánees, siendo l'artista indiu más cotizáu l'escultor [[Anish Kapoor]], xunto al que destaquen nomes como [[Ram Kinker Baij]], [[Sankho Chaudhuri]], [[Ajit Chakravarti]] y [[Nek Chand]]. El fin de la era imperial supunxo la modernización de [[China]], que s'abrir más a la influencia occidental. El trunfu de la [[Guerra Civil China|revolución]] [[Comunismu|comunista]] impunxo como arte oficial el [[realismu socialista]], magar apocayá la nueva política aperturista favoreció la llegada de los últimos enclinos artísticos, amestaes a les nueves teunoloxíes. En [[1989]] tuvo gran resonancia la esposición ''China/Vanguardia'', na Galería Nacional China de [[Beixín]], qu'amosaba les últimes creaciones del momentu, incluyendo tantu obra pictórica como fotografíes, instalaciones y performances. Desgraciadamente, los sucesos de [[Tiananmen]] provocaron un nuevu retrocesu, hasta una nueva apertura en [[1992]]. Los artistes chinos contemporáneos más relevantes son: [[Qi Baishi]], [[Wu Guanzhong]], [[Pan Yuliang]], [[Zao Wou Ki]] y [[Wang Guangyi]]. En [[Xapón]], el periodu [[Dómina Meiji|Meiji]] ([[1868]]-[[1912]]) supunxo una fonda renovación cultural, social y teunolóxica, abrir más al esterior y empezando a incorporar los nuevos adelantos consiguíos n'Occidente. La pintura presentó entós dos corrientes: una tradicional (''Nihonga''), y otra occidentalista (''Yōga''). N'escultura esiste igualmente la dualidá tradición-vanguardia. Más apocayá destaca la presencia nel terrén del [[happening|arte d'aición]] del grupu [[Gutai]], qu'asimiló la esperiencia de la [[Segunda Guerra Mundial]] al traviés d'aiciones cargaes d'[[ironía]], con un gran sentimientu de crispadura y una agresividá latente. Artistes destacaos del Xapón contemporaneu son: [[Tsuguharu Foujita]], [[Kuroda Seiki]], [[Tarō Okamoto]], [[Chuta Kimura]], [[Leiko Ikemura]], [[Michiko Noda]], [[Yasumasa Morimura]], [[Yayoi Kusama]], [[Yoshitaka Amano]], [[Shigeo Fukuda]], [[Shigeko Kubota]], [[Yoshitomo Nara]], [[Isamu Noguchi]] y [[Etsuro Sotoo]].<ref>Onians (2008), páxs. 290-315.</ref> ==== Artes decoratives ==== [[Ficheru:Maurice_Ascalon_Pal-Bell_Art_Deco.jpg|thumb|Diseño d'oxetos d'usu ''[[art déco]]'' ''Pal-Bell'', de [[Maurice Ascalon]].]] Nel [[sieglu&nbsp;XX]] les [[artes decoratives]] tuvieron una rápida evolución, marcada pol usu de nuevos materiales y teunoloxíes más avanzaes, y con un claru apueste pol [[diseñu]] como base creadora, remarcando l'aspeutu intelectual d'estes creaciones frente a la mera realización material dada tradicionalmente a l'[[artesanía]]. La gran revitalización d'esta actividá artística provieno del ''[[art déco]]'',<ref group="nota">El términu ''[[art déco]]'' ye diminutivu de ''arts décoratifs'' («artes decoratives» en [[Idioma francés|francés]]), y provién de la [[Esposición d'Artes Decoratives de 1925]] (Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes) en [[París]]. AA. VV.: ''Enciclopedia del Arte Garzanti'' (1991), p. 59.</ref> movimientu surdíu en [[Francia]] a mediaos de los [[años 1920]] que supunxo una revolución pal [[interiorismu]] y les [[artes gráfiques]] y [[Artes industriales|industriales]]. Esti estilu carauterizar pola predilección pela llinia curva y el floriáu simétricu n'artes gráfiques, y les formes cuadráu y xeométricu en moblame y decoración interior. Dirixíu principalmente a un públicu [[Burguesía|burgués]], destacó pola ostentación y el luxu, y desenvolvióse notablemente n'ilustración publicitaria ([[Erté]]) y [[cartelu]]ismo ([[Cassandre]]). El ''art déco'' tamién se dio n'arquiteutura (el [[Chrysler Building]] de [[William van Alen]]) y pintura ([[Tamara de Lempicka]], [[Santiago Martínez Delgado]]). Otru gran adelantu nel terrén del diseñu producir cola [[Escuela de la Bauhaus|Bauhaus]], que frente a la escesiva ornamentación del ''art déco'' introdució un conceutu de diseñu más racional y funcional, más afechu a les necesidaes reales de la xente. Esta institución pretendía romper les barreres ente arte y artesanía, con un claru apueste pola producción industrial. El so diseñu basar na simplicidá, l'astraición xeométrica y l'usu de colores primarios y de nueves teunoloxíes, como se fixo patente nel moblame d'[[aceru]] tubular creáu por [[Marcel Breuer]], o les [[llámpara|llámpares]] diseñaes por [[Marianne Brandt]]. Nesta escuela destacaron creadores como [[László Moholy-Nagy]], [[Oskar Schlemmer]], [[Johannes Itten]], [[Paul Klee]], [[Josef Albers]], etc. Igualmente, el grupu [[Neoplasticismu|neoplasticista]] ''[[De Stijl]]'' desenvolvió un estilu interiorista basáu na simplicidá, les formes xeométriques y los colores primarios, como la famosa ''[[siella colorada y azul]]'' de [[Gerrit Thomas Rietveld]] (1923). Dende entós el diseñu industrial y d'interior siguió pela vía de la creación intelectual y el diseñu funcional, con un progresivu aumentu de la esperimentación con nuevos materiales ([[plásticu]], [[fibra de vidriu]]), atendiendo a les necesidaes de mercáu ensin arrenunciar al procesu de modernización de la sociedá, lo que xeneró una llinia llamada ''[[styling]]'' (representada fundamentalmente por [[Raymond Loewy]]).<ref>Dempsey (2002), páxs. 130-139.</ref> ==== Lliteratura contemporánea ==== {{AP|Historia de la lliteratura moderna}} Nel sieglu&nbsp;XX la lliteratura tuvo —como'l restu de les artes— una gran diversidá estilística, partiendo de premises anteriores y cánones clásicos en dellos casos, y rompiendo col pasáu y esperimentando nueves formes y estilos n'otros. L'enfotu d'innovación llevó a la busca de la esencia lliteraria, d'un llinguaxe trascendente y metafísicu, como ye'l casu de la denomada «[[poesía pura]]» ([[Paul Valéry]], [[William Butler Yeats]], [[Ezra Pound]], [[T. S. Eliot]], [[Eugenio Montale]], [[Fernando Pessoa]], [[Konstantinos Kavafis]]). El principal campu d'esperimentación foi'l de les vanguardies artístiques: el [[futurismu]] destacó pol so enfotu modernizador, aponderando los adelantos téunicos, la velocidá, l'aición, inclusive la violencia (tuvo estrechos contactos col [[fascismu]] italianu), defendiendo la destrucción de la [[sintaxis]] y la llibertá de les pallabres; tuvo representáu principalmente por [[Filippo Tommaso Marinetti]] y [[Vladimir Maiakovski]]. El [[cubismu]] buscó nueves formes sintáctiques, desfaciendo los poemes y dándo-yos un aspeutu gráficu, con distintos tipos de lletra y apaición de signos extralingüísticos, suprimiendo los signos de puntuación («colax llingüísticu»), destacando [[Guillaume Apollinaire]]. El [[dadaísmu]] introdució l'[[anarquía]] na xénesis lliteraria, buscando deliberadamente un llinguaxe caóticu y absurdu, que pierde'l so aspeutu lóxico y comunicativo, como na obra de [[Tristan Tzara]]. L'[[Expresionismu#Literatura|espresionismu]] criticó la sociedá burguesa de la so dómina, el militarismu, la alienación del individuu na era industrial y la represión familiar, moral y relixosa. Yá nun s'asonsaña la realidá, nun s'analicen causes nin fechos, sinón que l'autor busca la esencia de les coses, amosando la so particular visión. Destacaron [[Franz Kafka]], [[Gottfried Benn]], [[Alfred Döblin]], [[Georg Heym]], [[Franz Werfel]], [[Georg Trakl]] y [[Rainer Maria Rilke]]. El [[surrealismu]] tuvo gran influencia de la [[psicoloxía]] [[freud]]iana, remembrando nes sos obres el mundu del inconsciente, de los suaños, de la suxetividá, nun estilu que buscaba l'asociación insólita de pallabres, de [[metáfora|metáfores]] oníriques y delirantes, que se tradució na téunica de la «[[escritura automático]]». Destacaron [[André Breton]], [[Paul Éluard]] y [[Louis Aragon]]. [[Ficheru:Ulysses, 1922.djvu|thumb|upright|left|''[[Ulises (novela)|Ulises]]'', de [[James Joyce]]. Portada de la primer edición (1922).]] Nel ámbitu de la [[narrativa]], l'amargosa esperiencia bélica na [[Primer Guerra Mundial|guerra mundial]] provocó una serie d'obres de crítica de la guerra, de reflexón, d'introspeición psicolóxica, de busca d'unos nuevos valores morales, con un llinguaxe simbólico y metafórico; asina s'aprecia na obra de [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[François Mauriac]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], etc. Más palantre surdió un mayor compromisu social, con obres de denuncia de los valores burgueses que llevaren a la guerra; esta corriente ta representada por [[André Malraux]], [[Antoine de Saint-Exupéry]], [[George Orwell]] y [[Aldous Huxley]]. En contraposición, hai una corriente más innovadora, más centrada na téunica lliteraria, nel virtuosismu estilísticu y la profundización de los personaxes, como podemos apreciar en [[James Joyce]], [[Lawrence Durrell]] y [[Virginia Woolf]]. N'Estaos Xuníos surdió la llamada «[[xeneración perdida]]», carauterizada igualmente pola crítica social y la busca d'unos nuevos valores humanos: [[John Dos Passos]], [[F. Scott Fitzgerald]], [[John Steinbeck]], [[William Faulkner]], [[Gertrude Stein]], [[Henry Miller]] y [[Ernest Hemingway]]. La segunda metá del sieglu&nbsp;XX tuvo marcada pol eclecticismu y la diversidá d'enclinos, con un ciertu continuismu d'estilos anteriores, sobremanera en poesía, onde autores como [[Jacques Prévert]], [[Dylan Thomas]] y [[Wystan Hugh Auden]] faen una poesía inconformista y intelectualizada. La narrativa ye más innovadora, carauterizada pola esmolición esistencial y el compromisu social: [[Jean-Paul Sartre]], [[Albert Camus]], [[Simone de Beauvoir]], [[Jean Genet]], [[Cesara Pavese]], [[Italo Calvino]], [[Alberto Moravia]], etc. Nos [[años 1950]] surdió en Francia'l ''[[nouveau roman]]'' («nueva novela»), centráu nel analís fríu y oxetivu de la realidá ([[Alain Robbe-Grillet]], [[Nathalie Sarraute]]). Nesos años hai un renacer de la «[[novela histórica]]», con [[Marguerite Yourcenar]], [[Robert Graves]] y [[Umberto Eco]]. N'Alemaña, apaecieron escritores anticonvencionales como [[Peter Handke]] y [[Günther Grass]], ente que n'Estaos Xuníos surdió la xeneración ''[[Xeneración beat|beat]]'' ([[Allen Ginsberg]], [[William Burroughs]], [[Jack Kerouac]]), según una nueva serie de novelistes encabezada por [[Truman Capote]], [[J. D. Salinger]] y [[Norman Mailer]]. Ente otros grandes autores del sieglu&nbsp;XX merecen destacar igualmente: [[H. G. Wells]], [[Rudyard Kipling]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Salvatore Quasimodo]], [[Nikos Kazantzakis]], [[Halldór Laxness]], [[Pär Lagerkvist]], [[Mika Waltari]], [[Jaroslav Haišek]], [[Boris Pasternak]], [[Mijaíl Sholojov|Mihail Šolohov]], [[Aleksandr Solzhenitsyn]], [[José Saramago]], [[Sholem Asch]], [[Rabindranath Tagore]], [[Jalil Gibran]], [[Naguib Mahfuz]], [[Wen Yiduo]], [[Yukio Mishima]], [[Kenzaburo Oé]], [[Wole Soyinka]], [[Orhan Pamuk]], etc.<ref>Lladó-García (1999), páxs. 249-329.</ref> N'España, la [[lliteratura del sieglu&nbsp;XX]] empezó col llamáu [[novecentismu]], representáu por [[José Ortega y Gasset]], [[Ramón Pérez de Ayala]], [[Ramón Gómez de la Serna]] y [[Eugeni d'Ors]]. Más palantre surdió la [[Xeneración del 27]], con un mayor enfotu vanguardista, qu'escuerre l'ideal de poesía pura», con cierta influencia del surrealismu ([[Federico García Lorca]], [[Rafael Alberti]], [[Vicente Aleixandre]], [[Pedro Salinas]], [[Jorge Guillén]], [[Dámaso Alonso]], [[Gerardo Diego]], [[Luis Cernuda]], [[Miguel Hernández]]). Los años de la [[Dictadura franquista|dictadura]] producen una dixebra: per un sitiu, una lliteratura afecta al réxime qu'apondera los valores nacionales ([[Luis Rosales]], [[Leopoldo Panero]]); por otra, una lliteratura desarraigada, de tonu angustiosu ([[Camilo José Cela]], [[Ramón J. Sénder]], [[Miguel Delibes]], [[Gonzalo Torrente Ballester]], [[Carmen Laforet]], [[Ana María Matute]]). Nos [[años 1950]] surdió'l [[Poesía social|realismu social]], lliteratura más comprometida que denuncia la inxusticia y la falta de llibertá ([[Blas de Otero]], [[Gabriel Celaya]], [[León Felipe]]). Dende los [[años 1970]] surde una nueva vitalidá nes lletres, con enfotu reformador (los llamaos «[[Nueve novísimos poetes españoles|Novísimos]]» en poesía), destacando figures como [[Manuel Vázquez Montalbán]], [[Juan Marsé]], [[Antonio Gala]], [[José Hierro]], [[Jaime Gil de Biedma]], [[José Agustín Goytisolo]], etc. Nel sieglu&nbsp;XX desenvuélvense la [[lliteratura catalana]] ([[Josep Carner]], [[Carles Riba]], [[Salvador Espriu]], [[Josep Pla]], [[Mercè Rodoreda]], [[Josep Maria de Sagarra]]), [[Lliteratura gallega|gallega]] ([[Celso Emilio Ferreiro]], [[Ramón Otero Pedrayo]], [[Alfonso Rodríguez Castelao]], [[Álvaro Cunqueiro]]) y [[Lliteratura vasca|vasca]] ([[Lauaxeta|Esteban Urkiaga]], [[Gabriel Aresti]], [[Txillardegi|José Luis Álvarez Enparantza]]). N'[[Hispanoamérica]] destaquen: [[Alfonsina Storni]], [[Gabriela Mistral]], [[Vicente Huidobro]], [[César Vallejo]], [[Pablo Neruda]], [[Jorge Luis Borges]], [[Nicolás Guillén]], [[Rómulo Gaḷḷegos]], [[Miguel Ángel Asturias]], [[Alejo Carpentier]], [[Juan Rulfo]], [[Carlos Fuentes]], [[Julio Cortázar]], [[Mario Vargas Llosa]], [[Gabriel García Márquez]], [[Octavio Paz]], [[Guillermo Cabrera Infante]], [[Augustu Roa Bastos]], [[Ernesto Sabato]], [[Mario Benedetti]], [[Isabel Allende]], etc.<ref>Lázaro-Tusón (1982), páxs. 377-487.</ref> ==== Teatru contemporaneu ==== [[Ficheru:Bertolt-Brecht.jpg|thumb|upright|[[Bertolt Brecht]], creador del [[teatru épicu]].]] El [[teatru]] del [[sieglu&nbsp;XX]] tuvo una gran diversificación d'estilos, evolucionando en paralelu a les corrientes artístiques de vanguardia. Ponse mayor énfasis na direición artística y na [[escenografía]], nel calter visual del teatru y non yá el lliterariu. Avanzar na téunica interpretativa, con mayor profundización psicolóxica ([[Sistema Stanisllavski|métodu Stanisllavski]], [[Actors Studio]] de [[Lee Strasberg]]), y reivindicando el xestu, l'aición y el movimientu. Abandónense les tres unidaes clásiques y empieza el teatru esperimental, con nueves formes de faer teatru y un mayor énfasis nel [[espectáculu]], retornando al ritu y a les manifestaciones de cultures antigües o exótiques. Cobra cada vez mayor protagonismu'l [[direutor teatral]], que munches vegaes ye l'artífiz d'una determinada visión de la puesta n'escena ([[Vsevolod Meyerhold]], [[Max Reinhardt]], [[Erwin Piscator]], [[Tadeusz Kantor]]). Ente los diversos movimientos teatrales convién reseñar: l'[[Espresionismu#Teatru|espresionismu]] ([[Georg Kaiser]], [[Fritz von Unruh]], [[Hugo von Hofmannsthal]]); el «[[teatru épicu]]» ([[Bertolt Brecht]], [[Peter Weiss]], [[Rainer Werner Fassbinder]]); el «[[teatru del absurdu]]», venceyáu al [[esistencialismu]] ([[Antonin Artaud]], [[Eugène Ionesco]], [[Samuel Beckett]], [[Albert Camus]]); y los ''[[Angry young men]]'', de signu inconformista y antiburgués ([[John Osborne]], [[Harold Pinter]], [[Arnold Wesker]]). Otros autores destacaos son: [[George Bernard Shaw]], [[Luigi Pirandello]], [[Alfred Jarry]], [[Tennessee Williams]], [[Eugene O'Neill]], [[Arthur Miller]], [[John Boynton Priestley]], [[Dario Fo]], etc. N'España destaquen [[Federico García Lorca]], [[Miguel Mihura]], [[Alejandro Casona]], [[Antonio Buero Vallejo]], [[Alfonso Paso]] y [[Fernando Arrabalde]]. Dende los [[años 1960]] el teatru reaccionó contra la distanciación del teatru épicu, buscando una comunicación dramática establecida al traviés d'aiciones reales qu'afecten al espectador ([[The Living Theatre]], teatru-llaboratoriu de [[Jerzy Grotowski]], aiciones de ''[[happening]]''). Los nuevos direutores amestaron a esti teatru de provocación» una conciencia estilística basada na ceremonia, el divertimento y l'exhibicionismu ([[Peter Brook]], [[Giorgio Strehler]], [[Luca Ronconi]]). El llinguaxe oral queda asina dobláu pol visual, y l'arte dramáticu recupera en cierta forma la so antigua ambición de teatru total». Esto ponse de manifiestu en dellos grupos españoles, como [[Els Joglars]], [[Els Comediants]] y [[La Fura dels Baus]], o'l grupu [[Canadá|canadiense]] [[Cirque du Soleil]].<ref>Oliva-Torres Monreal (2002), páxs. 363-432.</ref> ==== Música contemporánea ==== {{AP|Música clásica contemporánea}} {{Multimedia|archivu= Mahler S5M4 100506 16b.ogg|títulu=Adagietto|descripción=''Adagietto'', cuartu movimientu de la ''Quinta Sinfonía'' de [[Gustav Mahler]].|formatu=[[Ogg]]}} Nel terrén musical la transición de sieglu tuvo marcada pol [[postromanticismu]] de [[Richard Strauss]], [[Gustav Mahler]] y [[Aleksandr Skriabin]], introduciéndose darréu nel ámbitu de les vanguardies artístiques: el [[cubismu]] tendió a la deshumanización, a la esquematización y a les construcciones lliniales, ensin ornamientos ([[Erik Satie]]); l'[[Espresionismu#Música|espresionismu]] pretendía desligarse de los fenómenos oxetivos esternos, siendo preséu namái de l'actividá creadora del compositor y reflexando principalmente'l so estáu anímicu, fora de toa regla y toa convención ([[Darius Milhaud]], [[Francis Poulenc]], [[Arthur Honegger]]); el [[futurismu]] esperimentó col ruíu y los soníos de la naturaleza y la vida cotidiana ([[Luigi Russolo]], [[Edgar Varèse]]); el [[Neoclasicismu musical del sieglu XX|neoclasicismu]] —amestáu en [[Rusia]] al [[realismu socialista]], tamién llamáu «sinfonismu soviéticu»— recuperó les formes clásiques, pero reinterpretándolas, y ensin arrenunciar a los nuevos adelantos vanguardistas ([[Carl Orff]], [[Gustav Holst]], [[Igor Stravinski]], [[Sergei Prokofiev]], [[Dimitri Shostakovich]], [[Sergéi Rajmáninov]]); el [[dodecafonismu]] foi un sistema basáu nos dolce tonos de la [[escala cromática]], que s'utilizaben en cualesquier orde, pero en series, ensin repitir una nota antes de sonar les otres, evitando la polarización, l'atraición a centros tonales ([[Arnold Schönberg]], [[Alban Berg]], [[Anton von Webern]]); otramiente, l'[[Microtonalismu|ultracromatismu]] amplió la escala musical a graos inferiores al [[semitonu]] —cuartos o sestos de tonu— ([[Alois Hába]], [[Ferruccio Busoni]]); la [[Nueva Oxetividá]] apurrió una visión más realista y social de la música, surdiendo'l conceutu de ''Gebrauschmusik'' («música utilitaria»), basada nel conceutu de consumu de mases pa ellaborar obres de senciella construcción y accesibles a tol mundu ([[Paul Hindemith]], [[Kurt Weill]]). Dende mediaos de sieglu siguió la esperimentación y la diversidá de conceutos musicales, produciendo nueves téuniques y efeutos sonoros, como la [[música electrónica]] de [[Karlheinz Stockhausen]]; la [[música concreta]] de [[Pierre Schaeffer]] y [[Pierre Henry]]; el [[serialismu]] d'[[Olivier Messiaen]], [[Luigi Dallapiccola]], [[Pierre Boulez]] y [[Luis de Pablo]]; el [[Música clásica contemporánea#Poliestilismu|poliestilismu]] de [[Luciano Berio]]; los ámbitos sonoros» de [[Luigi Nonu]]; la [[música aleatoria]] de [[John Cage]], [[Charles Ives]], [[Witold Lutoslawski]] y [[Cristóbal Halffter]]; el [[neotonalismu]] d'[[Arvo Pärt]] y [[Henryk Górecki]]; la música estadística» d'[[Iannis Xenakis]], [[Krzysztof Penderecki]] y [[György Ligeti]]; el [[minimalismu#Música|minimalismu]] de [[Philip Glass]]; y el ''[[New age (música)|new age]]'' de [[Michael Nyman]] y [[Wim Mertens]].<ref>Beltrando-Patier (1996), páxs. 746-862.</ref> [[Ficheru:Porgy and Bess1.jpg|thumb|left|''[[Porgy and Bess]]'', de [[George Gershwin]], pol New York Harlem Theater.]] La ópera nel sieglu&nbsp;XX caltuvo vixente'l repertoriu anterior, que se sigue representando con ésitu nos meyores teatros y auditorios del mundu, ente que a nivel granible, magar esistió una bayurosa y escelente producción, les innovaciones producíes nesti terrén nun gociaron de gran ésitu ente'l públicu mayoritariu. A principios de sieglu, el [[verismu]] italianu siguió nun llamáu «posverismu» representáu principalmente por [[Riccardo Zandonai]] (''Francesca da Rimini'', 1914; ''[[Giulietta y Romeo (Zandonai)|Giulietta y Romeo]]'', 1922). El [[postromanticismu]] cuntó cola gran figura de [[Richard Strauss]] (''[[Salomé (ópera)|Salomé]]'', 1905; ''[[Ariadne auf Naxos]]'', 1912). El [[Neoclasicismu musical del sieglu XX|neoclasicismu]] dexó obres como ''[[Edipo rei (ópera)|Edipo rei]]'' (1925), d'[[Igor Stravinski]]; ''[[Lady Macbeth de Mtsensk (ópera)|Lady Macbeth de Mtsensk]]'' (1936), de [[Dimitri Shostakovich]]; y ''[[Guerra y paz (ópera)|Guerra y paz]]'' (1946), de [[Sergei Prokofiev]]. A nivel [[Vanguardismu|vanguardista]], destacaron l'[[Expresionismu#Ópera|espresionismu]] y el [[dodecafonismu]]: ''[[Moisés y Aarón]]'' (1926), d'[[Arnold Schönberg]]; ''[[Wozzeck]]'' (1925) y ''[[Lulú (ópera)|Lulú]]'' (1935), d'[[Alban Berg]]; ''[[Jonny spielt auf]]'' (1927), d'[[Ernst Krenek]]. Más apocayá destaca la obra de [[Benjamin Britten]], de gran valor dramáticu (''[[Peter Grimes]]'', 1945; ''[[A Midsummer Night's Dream (ópera)|A Midsummer Night's Dream]]'', 1961; ''[[Muerte en Venecia (ópera)|Muerte en Venecia]]'', 1973). Otros esponentes son: [[Kurt Weill]] (''[[Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny]]'', 1930), [[George Gershwin]] (''[[Porgy and Bess]]'', 1935), [[Paul Hindemith]] (''[[Matías el pintor]]'', 1938), [[Francis Poulenc]] (''-yos mamelles de Tirésias'', 1947), [[Gian Carlo Menotti]] (''La médium'', 1946; ''El teléfonu'', 1947; ''El cónsul'', 1950), [[Alberto Ginastera]] (''[[Bomarzo (Ginastera)|Bomarzo]]'', 1967), etc. Tamién tuvo muncha importancia la [[música popular]], que xeneró diversos estilos musicales como'l ''[[jazz]]'', el ''[[soul]]'', el ''[[blues]]'', el ''[[rock]]'', el [[pop]], el ''[[heavy]]'', el ''[[punk]]'', el ''[[reggae]]'', el ''[[rap]]'', el ''[[ska]]'', etc. Nel sieglu&nbsp;XX tamién tuvieron una gran puxanza los espectáculos musicales, como'l ''[[cabaré]]'' y el ''[[music hall]]'', de la que cobró un creciente protagonismu la [[banda sonora]] [[Cinematografía|cinematográfica]] ([[John Williams (compositor)|John Williams]], [[Ennio Morricone]], [[Henry Mancini]], [[Andrew Lloyd Webber]], [[Leonard Bernstein]], [[Maurice Jarre]], [[Vangelis]], [[Nino Rota]]). L'aspeutu [[Consumismu|consumista]] de la civilización actual, l'apaición de nueves tipoloxíes ([[Radio (mediu de comunicación)|radio]], filo musical, [[videu-clip]]) y la introducción de nuevos soportes de grabación musical ([[discu de vinilu]], [[casete]], [[discu compactu]], formatos [[Informática|informáticos]] d'audiu, [[MP3]]) favorecieron la popularización de la música, que se convirtió nun aspeutu indispensable del ociu modernu, cola proliferación de conciertos y recitales, y auténticos fenómenos de mases en redol a diversos grupos ya intérpretes ([[Elvis Presley]], [[The Beatles]], [[Rolling Stones]], [[Bob Dylan]], [[Bruce Springsteen]], [[Michael Jackson]], [[Madonna]], etc.). Nos últimos tiempos, la industria discográfico sufrió un progresivu cayente por cuenta de les [[Historia de les aplicaciones P2P#Llei, condenes y aiciones contra les descargues illegales via P2P|descargues illegales n'internet]], fechu que xeneró un fuerte discutiniu qu'entá perdura.<ref>{{cita web|url=http://www.iridiaestudio.com/blog/descargues-illegales|fechaaccesu=28 d'agostu de 2010|títulu=Descargues illegales}}</ref> ==== Danza contemporánea ==== {{AP|Danza contemporánea}} [[Ficheru:Macke Russisches Ballett 1.jpg|thumb|''Balé rusu'' (1912), d'[[August Macke]], [[Galería d'arte de Bremen|Kunsthalle]], [[Bremen]].]] La [[danza contemporánea]] empecipióse nuevamente col lideralgu del balé rusu adquiríu a finales del sieglu&nbsp;XIX: [[Michel Fokine|Mihail Fokin]] dio más importancia a la espresión sobre la téunica; la so obra ''[[Les Sílfides|Chopiniana]]'' (1907) inauguraría'l balé atmosféricu» —namái danza, ensin filo argumental—. [[Sergéi Diágilev]] foi l'artífiz del gran trunfu de los ''[[Ballets Rusos]]'' en [[París]], introduciendo la danza nes corrientes de vanguardia: el so primer gran ésitu llograr coles ''[[Dances polovtsianas]]'' de ''[[El Príncipe Igor]]'' de [[Borodin]] (1909), al que siguieron ''[[El páxaru de fueu]]'' (1910), ''[[Petrushka]]'' (1911) y ''[[La consagración de la primavera (Balé)|La consagración de la primavera]]'' (1913), de [[Stravinski]]; a lo último, ''Parade'' (1917) foi un finxu dientro de la vanguardia, con música d'[[Erik Satie]], [[coreografía]] de [[Léonide Massine]], llibretu de [[Jean Cocteau]] y decoraos de [[Pablo Picasso]]. Nel grupu de Diágilev destacaron los baillarinos [[Vaslav Nijinsky]], [[Anna Pavlova]] y [[Tamara Karsavina]]. Cola [[Revolución soviética]] el balé rusu pasó a ser un preséu de propaganda política, perdiendo gran parte de la so creatividá, anque surdieron grandes baillarinos como [[Rudolf Nureyev]] y [[Mijaíl Baryshnikov|Mihail Baryshnikov]], y produciéronse obres memorables como ''[[Romeo y Julieta (Prokófiev)|Romeo y Julieta]]'' (1935) y ''Cenicienta'' (1945), de [[Prokofiev]], y ''Espartaco'' (1957), d'[[Aram Khachaturian]]. Tamién algamó notoriedá'l sistema [[Pedagoxía|pedagóxicu]] escurríu por [[Agrippina Vagánova]]. La [[Espresionismu#Danza|danza espresionista]] supunxo una rotura col balé clásicu, buscando nueves formes d'espresión basaes na llibertá del xestu corporal, lliberáu de les atadures de la [[métrica]] y el [[ritmu]], onde cobra mayor relevancia la autoexpresión corporal y la rellación col espaciu. El so principal teóricu foi'l coreógrafu [[Rudolf von Laban]], quien creó un sistema que pretendía integrar cuerpu y alma, poniendo énfasis na enerxía que emanan los cuerpos, y analizando el movimientu y la so rellación col espaciu. Esti nuevu conceutu quedaría afiguráu cola baillarina [[Mary Wigman]]. De forma independiente, la gran figura de principios de sieglu foi [[Isadora Duncan]], qu'introdució una nueva forma de baillar, inspirada n'ideales griegos, más abierta a la improvisación, a la espontaneidá. Nel [[periodu d'entreguerras]] destacaron les escueles [[Francia|francesa]] y [[Reinu Xuníu|británica]], según l'espuntar de los [[Estaos Xuníos]]. En Francia, el [[Balé de la Ópera de París]] volvió a la rellumanza de la era romántica, gracies sobremanera al llabor de [[Serge Lifar]], [[Roland Petit]] y [[Maurice Béjart]]. En Gran Bretaña destacaron figures como [[Marie Rambert]], [[Ninette de Valois]], [[Frederick Ashton]], [[Antony Tudor]], [[Kenneth MacMillan]], [[Margot Fonteyn]], etc. N'Estaos Xuníos, onde había escasa tradición, consiguir en poco tiempu llegar a un altu nivel de creatividá y profesionalización, gracies en primer llugar a pioneres como [[Ruth Saint Denis]], [[Martha Graham]], [[Doris Humphrey]] y [[Agnes De Mille]]. El rusu [[George Balanchine]] —surdíu de la compañía de Diágilev— instalóse ellí en [[1934]], onde fundó la School of American Balé, y produció espectáculos que lo renombraron como unu de los meyores coreógrafos del sieglu. Nos años 1950 y 1960 destacó l'actividá innovadora de [[Merce Cunningham]] que, influyíu pol [[espresionismu astractu]] y la [[música aleatoria]] de [[John Cage]], introdució la danza basada na casualidá, el caos, la aleatoriedad (''chance choreography''). Otru gran finxu de la dómina foi'l ''[[West Side Story]]'' (1957) de [[Jerome Robbins]]. Con [[Paul Taylor]] la danza entró nel ámbitu de la [[posmodernidad]], con un manifiestu inicial nel so ''Duet'' (1957), onde permanecía inmóvil al pie d'un pianista que ''non'' tocaba'l pianu. La danza posmoderna introdució lo corriente y lo cotidiano, los cuerpos ordinarios frente a los estilizados de los baillarinos clásicos, con una mezcolanza d'estilos ya influencies, dende les orientales hasta les folclóriques, incorporando inclusive movimientos d'[[aerobic]] y [[kickboxing]]. Otros coreógrafos posmodernos fueron [[Glen Tetley]], [[Alvin Ailey]] y [[Twyla Tharp]]. Nes últimes décades del sieglu destacaron coreógrafos como [[William Forsythe (coreógrafu)|William Forsythe]] y [[Mark Morris]], según la escuela [[Países Baxos|holandesa]], representada por [[Jiří Kylián]] y [[Hans van Esquiten]], y onde tamién se formó l'español [[Nacho Duato]]. A nivel de bailles populares, nel sieglu&nbsp;XX esistió una gran diversidá d'estilos, ente los que puede remarcase: [[Foxtrot (baille)|foxtrot]], [[charlestón]], [[claqué]], [[chachachá]], [[tangu]], [[boleru]], [[pasudoble]], [[rumba]], [[Samba (baille)|samba]], [[Conga (baille)|conga]], [[merengue (baille)|merengue]], [[salsa (baille)|salsa]], ''[[Twist (baille)|twist]]'', ''[[Rock 'n' roll (baille)|rock and roll]]'', ''[[Moonwalk (baille)|moonwalk]]'', ''[[Hustle (baille)|hustle]]'', ''[[break dance]]'', etc.<ref>Abá (2004), páxs. 124-363.</ref> ==== Fotografía del sieglu XX ==== {{AP|Historia de la fotografía}} [[Ficheru:Heroico1.jpg|thumb|La fotografía del [[Che Guevara]] (1960), d'[[Alberto Korda]], ye una de les fotografíes más famoses y reproducíes del sieglu&nbsp;XX.]] Nel sieglu XX estendióse notablemente l'usu de la [[fotografía]], una y bones les continues meyores téuniques en cámares portátiles dexaben un usu xeneralizáu d'esta téunica a nivel amateur. La so presencia foi esencial en [[revista|revistes]] y [[Prensa escrita|periódicos]], asumiendo los medios de comunicación de mases un papel preponderante na cultura visual del sieglu&nbsp;XX. Mientres la [[Primer Guerra Mundial]] y la siguiente posguerra nació'l [[periodismu fotográficu]], orixinalmente n'[[Alemaña]], con revistes como ''[[Berliner Illustrierte Zeitung]]'' y ''[[Münchner Illustrierte Presse]]'', destacando la obra d'[[Erich Salomon]] y [[Stefan Lorant]], creador del reportaxe fotográficu». Llueu esta forma de fotoperiodismu espandir per tol mundu, favorecida pola apaición d'una nueva cámara —la [[Leica]] (1925)— con oxetivos intercambiables y rollos de 36 tomes. En [[1947]] apaeció la [[Polaroid]], de película instantánea. Nel sieglu&nbsp;XX la fotografía tamién tuvo bien xunida a la [[moda]] y la [[publicidá]]. La fotografía integróse dafechu a los movimientos de vanguardia: asina, los fotógrafos [[Espresionismu#Fotografía|espresionistes]] alemanes ([[August Sander]], [[Karl Blossfeldt]], [[Albert Renger-Patzsch]]) crearon un tipu de fotografía basada na nitidez de la imaxe y l'usu de la lluz como mediu espresivu, modelando les formes y destacando les testures. Esti tipu de fotografía tuvo una importante resonancia internacional, xenerando movimientos paralelos como la ''photographie pure'' francesa y la ''straight photography'' d'Estaos Xuníos. El [[futurismu]] italianu tuvo amestáu a la fotografía en movimientu (fotodinamismu), representáu por [[Anton Giulio Bragaglia]]. En Gran Bretaña surdió'l [[vorticismu]], amestáu al [[cubismu]], destacando [[Alvin Langdon Coburn]]. Cola [[Revolución soviética]], en [[Rusia]] impúnxose'l [[realismu socialista]], cola figura predominante d'[[Aleksandr Rodchenko]]. N'Estaos Xuníos, [[Alfred Stieglitz]] fundó la ''[[Photo-Secession]]'', qu'amosó la vida urbana con una emotividá artística, y venceyóse a movimientos como'l [[dadaísmu]]. Nesti postreru destacó [[Man Ray]], que llegó a faer fotografíes ensin cámara, poniendo oxetos sobre la película y esponiéndolos unos segundos a la lluz, creando imáxenes ambigues ente la figuración y l'astraición. Otra innovación del dadaísmu foi'l [[fotomontaje]], como los ellaboraos por [[John Heartfield]] y [[Hannah Höch]]. A lo último, el [[surrealismu]] introdució en fotografía'l mundu del inconsciente, de los suaños, les imáxenes oníriques ([[Eugène Atget]], [[Jacques-André Boiffard]], [[Raoul Ubac]]). Nel [[periodu d'entreguerras]] surdieron una serie de fotógrafos que retrataron la crudeza de la realidá circundante, especialmente tres la [[Crack del 29|crisis económica]] de [[1929]], como ye'l casu de [[Lewis Hine]], [[Margaret Bourke-White]] y [[Dorothea Lange]]. Dende la [[Segunda Guerra Mundial]] la fotografía siguió xunida al periodismu —especialmente cola puxanza d'axencies como [[Axencia Magnum|Magnum]]—, según a la fotografía documental, predominando'l [[Realismu en fotografía|realismu fotográficu]]. Tamién tuvo fuertemente venceyada a los últimos enclinos artísticos, especialmente'l ''[[pop art]]'', el [[hiperrealismu]] y l'[[arte conceptual]]. Ente los más afamaos fotógrafos d'esti sieglu destaquen: [[Werner Bischof]], [[Brassaï]], [[René Burri]], [[Robert Capa]], [[Henri Cartier-Bresson]], [[Agustí Centelles]], [[Imogen Cunningham]], [[Robert Doisneau]], [[Robert Frank]], [[Raoul Hausmann]], [[André Kertész]], [[William Klein]], [[Alberto Korda]], [[Jacques-Henri Lartigue]], [[Annie Leibovitz]], [[Dora Maar]], [[Inge Morath]], [[Helmut Newton]], [[Irving Penn]], [[Joe Rosenthal]], [[Sebastião Salgado]], [[Jeanloup Sieff]], [[William Eugene Smith]], [[Emmanuel Sougez]], [[Otto Steinert]], [[Gerda Taro]], [[Spencer Tunick]], [[Edward Weston]], etc. Dende [[1990]], fecha d'apaición de la [[fotografía dixital]], la creación fotográfica venceyóse fuertemente a les nueves teunoloxíes, preferentemente nel diseñu por [[ordenador]] y los programes de retoque fotográficu, como [[Photoshop]].<ref>Sougez (2007), páxs. 299-358.</ref> ==== Cine ==== {{AP|Historia del cine}} {{Multimedia|archivu=Le Voyage Dans La Lune.ogv|títulu=Viaxe a la lluna|descripción=''[[Viaxe a la lluna]]'' (1902), de [[Georges Méliès]].}} Una de les grandes revoluciones artístiques y [[audiovisual]]es del sieglu&nbsp;XX foi'l [[Cinematografía|cine]]: a partir de la invención del [[cinematógrafu]] en [[1895]] polos [[hermanos Lumière]], el cine tuvo una rápida evolución tanto artística como teunolóxica que lo convirtió nun auténticu fenómenu de mases, siendo rápido consideráu como'l «[[Arte#Clasificación|séptimu arte]]».<ref group="nota">Denominación introducida pol críticu [[Ricciotto Canudo]] en [[1911]].{{cita web|url= http://www.infoamerica.org/teoria/canudo1.htm|títulu= Ricciotto Canudo|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010}}</ref> El cine ye quiciabes unu de los medios artísticos más completos, yá que aúna [[imaxe]] con [[soníu]], [[guión (xéneru lliterariu)|guión]] [[Lliteratura|lliterariu]], [[interpretación]], [[decoráu|decoraos]], [[maquillaxe]], [[vestuariu]], etc. Amás introduz una nueva dimensión, el [[tiempu]], la socesión [[Cronoloxía|cronolóxica]] de los fechos, onde cobra un papel relevante'l [[montaxe]]. Nos sos entamos el cine yera [[Cine mudu|mudu]], ensin soníu, fechu que nun torgar la creación d'una auténtica [[gramática]] visual qu'apurrió la base principal de la narración cinematográfica. Cola incorporación d'elementos tomaos del [[teatru]] como los decoraos y los [[efeutos especiales]] —procesu empecipiáu por [[Georges Méliès]]—, el cine algamó un grau d'auténtica artisticidad. De calter netamente [[industria]]l tocantes al so aspeutu granible, el cine tuvo una primera y rápida implantación n'Estaos Xuníos, onde se forxó una poderosa industria cinematográfica que cristalizaría en [[Hollywood]]. Ellí surdieron dalgunos de los primeros xenios del cine: [[Edwin S. Porter]], primero en rodar escenes planu-contraplano; [[David Wark Griffith]], qu'introdució'l montaxe narrativu y los efeutos de lluz; y [[Charles Chaplin]], qu'amás de ser iniciador del ''[[star system]]'' hollywoodiense, foi pioneru en numberosos aspeutos interpretativos y argumentales, como los xéneros y los personaxes arquetipu, amás d'introducir la [[psicoloxía]] na interpretación. [[Ficheru:Das Cabinet des Dr. Caligari.JPG|thumb|left|''[[El gabinete del doctor Caligari]]'' (1919), de [[Robert Wiene]], obra maestra del [[cine espresionista alemán]].]] Los siguientes pasos del cine van en paralelu a les vanguardies artístiques de la dómina: el [[cine espresionista alemán]] introdució un estilu suxetivista qu'ufiertaba n'imáxenes una deformación espresiva de la realidá, traducida en términos dramáticos por aciu la distorsión de decoraos y maquillaxes, según efeutos de lluz, y la consiguiente recreación d'atmósferes terroríficas o, cuandoquier, esmolecedores. Hai de solliñar a [[Robert Wiene]], [[Friedrich Wilhelm Murnau]], [[Fritz Lang]], [[Georg Wilhelm Pabst]], [[Josef von Sternberg]] y [[Ernst Lubitsch]]. En Francia, tuvieron reflexu cinematográficu tanto'l [[impresionismu]] como'l [[surrealismu]]: el primeru traducir n'obres d'eleváu conteníu intelectual y moral, de temática refinada y gran simplicidá estilística, y un [[naturalismu]] contrapuestu a l'artificiosidá espresionista, con recursos como'l ''[[Flou artísticu|flou]]'' y el ''[[flashback]]''; tuvo representáu por [[Louis Delluc]], [[Abel Gance]] y [[Jean Epstein]]. El cine surrealista foi un fiel reflexu del calter oníricu d'esta corriente, con obres onde predominaba una cierta atmósfera de suañu, de deliriu, sinón de llocura; fueron los sos meyores representantes [[Salvador Dalí]] y [[Luis Buñuel]]. El [[cubismu]] tamién tuvo'l so reflexu na esperimentación rítmicu-plástica del ''Balé mecánicu'' (1924) de [[Fernand Léger]]. Llegar inclusive a realizar dellos filmes [[Cine astractu|astractos]], obra de direutores como [[Viking Eggeling]] (''Sinfonía Diagonal'', 1921), [[Hans Richter]] (''Rythmus'', 1921), [[Oskar Fischinger]] (''Composición n'azul'', 1927) y [[Germaine Dulac]] (''Arabesque'', 1930). Unu de los grandes apurras al cine mudu foi'l del [[cine soviéticu]]: conscientes del valor divulgativu del nuevu arte, los líderes revolucionarios rusos fomentaron la industria cinematográfica, qu'algamaría cotes elevaes cola obra de [[Sergei Eisenstein]], [[Lev Kuleshov]], [[Dziga Vertov]], [[Vsevolod Pudovkin]], [[Aleksandr Dovzhenko]], etc. Ye un cine que aúna pureza visual con elegancia estética, anovando'l llinguaxe cinematográficu al traviés del montaxe, col que consiguen [[metáfora|metáfores]] visuales de gran impautu y calidá, con un gran componente d'introspeición psicolóxica y espresión sentimental. En [[1926]] introducióse'l soníu, cola película ''[[Don Juan (1926)|Don Juan]]'', a la que siguió al añu siguiente ''[[The Jazz Singer]]'', dambes d'[[Alan Crosland]]. Esta nueva particularidá portó per una parte la meyora de los guiones, que podíen ser más ricos en [[diálogu|diálogos]] —lo que llevó a nuevos rexistros interpretativos per parte de los actores— y, per otru llau, la introducción de la [[música]], que sería primordial p'acompañar numberoses escenes. La siguiente meyora teunolóxica foi la introducción del [[color]] en [[1935]] con ''La feria de la vanidá'', de [[Rouben Mamoulian]]. Foi esta la dómina dorada del cine d'Estaos Xuníos, con direutores como [[King Vidor]], [[Frank Capra]], [[John Ford]], [[William Wyler]], [[Elia Kazan]], [[George Cukor]], [[Billy Wilder]], [[Cecil B. DeMille]], [[Howard Hawks]], [[Alfred Hitchcock]], [[Michael Curtiz]], [[Raoul Walsh]], [[Orson Welles]], etc. N'Europa, asoceder nesos años diversos movimientos de gran relevancia: en Francia apaeció'l naturalismu poéticu», carauterizáu pola [[simbiosis]] ente'l realismu descriptivu y el llinguaxe poéticu, representáu por [[Jean Vigo]], [[René Clair]] y [[Jean Renoir]]; y la ''[[nouvelle vague]]'', influyida pol [[esistencialismu]], de signu antiintelectual, surdiendo'l llamáu «[[cine d'autor]]» ([[Claude Chabrol]], [[François Truffaut]], [[Alain Resnais]], [[Jean-Luc Godard]]). N'Italia surdió'l [[Neorrealismu italianu|neorrealismu]], que se nutrió de la estricta realidá, con obres de denuncia social realizaes xeneralmente n'ambientes obreros y rurales; destaquen [[Luchino Visconti]], [[Roberto Rossellini]], [[Vittorio de Sica]], [[Federico Fellini]] y [[Pier Paolo Pasolini]]. En Gran Bretaña produció'l ''[[Free cinema]]'', carauterizáu por una estética realista y temátiques de compromisu social ([[Lindsay Anderson]], [[Tony Richardson]], [[Karel Reisz]]). Espuntó'l cine nórdicu cola obra de [[Carl Theodor Dreyer]], [[Ingmar Bergman]] y [[Victor Sjöström]]. N'España producieron les primeres obres d'importancia de la mano de [[Luis García Berlanga]], [[Juan Antonio Bardem]], [[Carlos Saura]], etc. [[Ficheru:Orson Welles-Citizen Kane1.jpg|thumb|''[[Citizen Kane]]'' (1940), d'[[Orson Welles]], considerada como la obra maestra de la [[historia del cine]].<ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Ciudadanu/Kane/sigue/siendo/meyor/pelicula/historia/elpepucul/20070621elpepucul_5/Tes|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|títulu=''Citizen Kane'' sigue siendo la meyor película de la historia}}</ref>]] A mediaos de sieglu empezaron a cobrar importancia les cinematografíes de países non occidentales, qu'apurriríen nueves formes d'entender el cine y una mayor frescura tantu en temátiques como en particularidaes estétiques. En [[Brasil]] producióse una escuela (''cinema nôvo'') qu'apiguraba'l legáu folclóricu cola denuncia social: [[Glauber Rocha]], [[Nelson Pereira do Santos]], [[Ruy Guerra]], [[Lima Barreto (direutor)|Vítor Lima Barreto]]. En [[Cuba]] l'impulsu [[Revolución cubana|revolucionariu]] favoreció la creación d'una industria de signu [[documental]]ista pero gran calidá estética ([[Humberto Solás]], [[Tomás Gutiérrez Alea]]). Tamién espuntaron les cinematografíes [[Méxicu|mexicana]] ([[Juan Bustillo Oro]], [[Emilio Fernández]]) y [[arxentina]] ([[Hugo del Carril]], [[Leopoldo Torre Nilsson]], [[Mario Soffici]]). En [[Xapón]] aunióse la moderna teunoloxía cola temática tradicional, con un particular sentíu estéticu que daba gran importancia a la llírica visual ([[Akira Kurosawa]], [[Kenji Mizoguchi]], [[Nagisa Ōshima]]). Otres cinematografíes emerxentes son l'[[África|africana]] y la [[Islamismu|islámica]] (especialmente n'[[Irán]] con [[Abbas Kiarostami]]). Na [[India]] xeneróse una fuerte industria cinematográfica que se denominó [[Bollywood]] —emulando la mapa del cine d'Estaos Xuníos pero con B, por [[Bombay]]—, con preferencia pola tema [[Mitoloxía|mitolóxicu]] y la presencia de música y danza tradicionales, destacando [[Satyajit Ray]], [[Raj Kapoor]], [[Farah Khan]] y [[Sanjay Leela Bhansali]]. Nes últimes décades del sieglu XX la producción cinematográfica bazcuyó ente'l cine comercial y el cine artísticu, siendo de remarcar la obra de direutores como [[Woody Allen]], [[Pedro Almodóvar]], [[Adolfo Aristarain]], [[Bernardo Bertolucci]], [[Tim Burton]], [[Mario Camus]], [[Francis Ford Coppola]], [[Constantin Costa-Gavras]], [[Brian De Palma]], [[Clint Eastwood]], [[Miloš Forman]], [[José Luis Garci]], [[John Huston]], [[Stanley Kubrick]], [[Ang Lee]], [[David Lynch]], [[George Lucas]], [[Joseph L. Mankiewicz]], [[Vincente Minnelli]], [[Max Ophüls]], [[Roman Polanski]], [[Sydney Pollack]], [[Otto Preminger]], [[Carol Reed]], [[Arturo Ripstein]], [[Martin Scorsese]], [[Ridley Scott]], [[Steven Spielberg]], [[Oliver Stone]], [[Andréi Tarkovski]], [[Guillermo del Toro]], [[Fernando Trueba]], [[Andrzej Wajda]], [[Wim Wenders]], [[Zhang Yimou]], [[Franco Zeffirelli]], [[Fred Zinnemann]], etc. Unu de los últimos movimientos cinematográficos foi [[Dogma 95]] ([[Lars von Trier]], [[Søren Kragh-Jacobsen]]), cine [[Ascetismu|ascético]] y llibre, en llocalizaciones esteriores, ensin decoraos nin más lluz que la natural, con soníu direutu y color, ensin trucajes, xéneros nin aición superficial.<ref>Porter-González (1988), páxs. 17-123.</ref> ==== Historieta ==== {{AP|Historieta}} [[Ficheru:Little Nemo 1905-12-03.jpg|thumb|''[[Little Nemo in Slumberland]]''. La [[historieta]] foi una de les últimes incorporaciones a la categoría de [[belles artes]].]] La [[historieta]] —o cómic— ye una narración ilustrada per mediu de [[viñeta|viñetes]], que presenta imáxenes y —opcionalmente— testu (inxertáu al traviés de los llamaos «[[Globu (historieta)|bocaos]]» pa diálogos, y «[[Cartela (historieta)|cartuchos]]» pa testu al pie d'imaxe), narrando una historia en sentíu [[Argumentu|argumental]] y [[Cronoloxía|cronolóxicu]]. Basáu na reproducción en serie, apaeció per primer vegada en periódicos y revistes, pa cobrar autonomía propia n'ediciones independientes. Tien pos el so orixe nos [[medios de comunicación de mases]] apaecíos a finales del sieglu&nbsp;XIX y principios del XX. Suelse considerar como primer historieta la de ''[[The Yellow Kid]]'', de [[Richard Felton Outcault]], apaecía en [[1896]] nel diariu ''[[New York World]]'' (la camisa mariella del personaxe dio nome a la llamada «[[prensa mariella]]»). En [[1905]] apaeció ''[[Little Nemo in Slumberland]]'', de [[Winsor McCay]], qu'alzó la historieta a grandes cotes artístiques, destacando pola so fantasía y creatividá. Darréu destacaron [[Rudolph Dirks]], [[George Herriman]], [[George McManus]], etc.<ref>Ramírez Domínguez (1983), páxs. 794-797.</ref> Pasada la [[Primer Guerra Mundial]] apaecieron los primeres ''[[comic-book]]s'' o revistes d'historietes, y empezó la rellación del cine cola historieta, que s'influyeron mutuamente, destacando la obra de [[Walt Disney]], que les sos películes de [[dibuxos animaos]] convertir n'auténticos clásicos. Nos [[años 1930]] apaecieron dalgunos de los personaxes y autores más reconocíos del mundu de la historieta: ''[[Buck Rogers]]'' de [[Dick Calkins]] (1929), [[Hergé]] y el so ''[[Les aventures de Tintín|Tintín]]'' (1930), [[Chester Gould]] y ''[[Dick Tracy]]'' (1931), [[Alex Raymond]] con ''[[Flash Gordon]]'' (1933), ''[[Terry y los pirates]]'' de [[Milton Caniff]] (1934), [[Burne Hogarth]] y ''[[Tarzán]]'' (1936), [[Harold Foster]] con ''[[Príncipe Valiente]]'' (1937), etc. Un gran filón pal cómic fueron los [[superhéroe]]s, con figures mítiques como [[Superman]] (1938), [[Batman (superhéroe)|Batman]] (1939) o'l [[Captain America]] (1941). La edá d'oru de la historieta foi nos años posteriores a la [[Segunda Guerra Mundial]] (1945-1960): na prensa impúnxose la llamada ''daily strip'' («tira diaria»), con personaxes como ''Nancy'' (1938) d'[[Ernie Bushmiller]], ''Pogo'' (1948) de [[Walt Kelly]], y ''[[Peanuts]]'' (1950) de [[Charles Schulz]], col so mundialmente famosu [[Snoopy]]; nel comic-book algamóse una gran variedá temática, trunfando los de [[Historieta de ciencia ficción|ciencia ficción]], [[Historieta d'aventures|aventures]], [[Historieta de terror|terror]], [[Historieta romántica|romance]] y [[Historieta del Oeste|western]]. Nesta dómina apaecieron personaxes como ''[[Lucky Luke]]'' de [[Morris (historietista)|Morris]] (1946), ''[[Los pitufos]]'' de [[Peyo]] (1958), ''[[Astérix el Galu]]'' de [[René Goscinny|Goscinny]] y [[Albert Uderzo|Uderzo]] (1960), etc. Siguió l'ésitu de los superhéroes, con ''[[Fantastic Four]]'' (1961) y ''[[Spider-Man|Spiderman]]'' (1962), destacando la obra de [[Stan Lee]], [[Jack Kirby]] y el sellu [[Marvel Comics|Marvel]]. N'España, descuella la obra de [[Francisco Ibáñez]], con personaxes como ''[[Mortadelo y Filemón]]'' (1958). Ente los [[años 1960]] y [[Años 1980|1980]] hubo una gran diversificación del mediu, con una nueva sensibilidá onde predominaba la estética y el sellu calidable, y empezaron a abondar los títulos empobinaos a un públicu más adultu. Destaquen personaxes como ''[[Barbarella]]'' (1962), ''[[Blueberry]]'' (1963), ''[[Mafalda]]'' de [[Quino]] (1964), ''[[Valentina (historieta)|Valentina]]'' (1965), el ''[[Curtiu Maltés]]'' de [[Hugo Pratt]] (1967), ''[[Conan el Bárbaru|Conan]]'' de [[Roy Thomas]] y [[John Buscema]] (1970), etc. Surdió'l [[Historieta erótica y pornográfica|cómic eróticu]] ([[Guido Crepax]], [[Milo Esquitara]]), la [[historieta d'autor]] ([[Jacques Tardi]], [[Carlos Giménez (historietista)|Carlos Giménez]], [[Enki Bilal]], [[Vittorio Giardino]]), y sellos más vanguardistas, como ''[[Métal Hurlant]]'' de [[Jean Giraud|Moebius]]. Dende los años 1980 tuvo gran ésitu'l [[manga]] xaponés, carauterizáu por llargues [[epopeya|epopeyes]] de gran dinamismu, con abondosos efeutos sonoros. Anque'l so entamu venceyar a la revista ''Manga Shōnen'' (1947), d'[[Osamu Tezuka]], sería a finales de los 1980 cuando algamaría la so mayor repercusión, con ''[[Akira]]'' de [[Katsuhiro Otomo]] (1982-93) y ''[[Dragon Ball]]'' d'[[Akira Toriyama]] (1984-95). A lo último, les nueves teunoloxíes supunxeron grandes innovaciones pa la historieta, como'l [[webcómic]] n'[[internet]].<ref>Ramírez Domínguez (1983), páxs. 855-864.</ref> ==== Arte efímero ==== [[Ficheru:Fashion Plate 1909.jpg|thumb|Diseño de [[moda]] de [[1909]].]] {{AP|Arte efímero}} Nel sieglu&nbsp;XX adquirió gran puxanza l'arte efímero, que pol so calter perecederu y transitoriu nun dexa una obra perdurable, o si dexar —como sería'l casu de la [[moda]]— yá nun ye representativa del momentu en que foi creada. Nestes espresiones ye decisivu'l criteriu del gustu social, que ye'l que marca los enclinos, pa lo cual ye imprescindible'l llabor de los medios de comunicación. * [[Moda]]: ye l'arte del [[vistíu]], de la confección de prendes según parámetros funcionales y estilísticos, tantu en ropa como accesorios ([[sombreru|sombreros]], [[guantes]], [[bolsu|bolsos]], [[zapatu|zapatos]], [[gafes]]). L'enclín dende entamos del sieglu&nbsp;XX foi escontra una mayor funcionalidad y comodidá (eliminación del [[corsé]]), apaeciendo nos [[años 1920]] la [[minifalda]], ente que a partir de [[1950]] predomina la ropa informal y xuvenil, marcada pol usu del [[pantalón vaqueru]]. Ente los más afamaos alfayates destaquen: [[Coco Chanel]], [[Cristóbal Balenciaga]], [[Christian Dior]], [[Manuel Pertegaz]], [[Yves Saint Laurent]], [[Giorgio Armani]], [[Paco Rabanne]], [[Gianni Versace]], [[Karl Lagerfeld]], [[Calvin Klein]], [[Jean Paul Gaultier]], etc. * [[Peluquería]]: ye l'arte del [[peñáu]], realizáu según parámetros estilísticos que van evolucionando según la moda. Ta fuertemente rellacionada col [[maquillaxe]], según col [[Body art|arte corporal]] ([[tatuaxe]], [[piercing]]). A principios de sieglu llevó'l pelo curtiu con [[flequillu]], que recibió diversos nomes: ''bob cut'', ''shingle bob'' o ''eton crop'', carauterísticu d'un tipu de muyer llamada ''[[flapper]]''; a mediaos de sieglu volvió'l pelo llargu, ente que nos [[años 1960]] llevóse'l pelo curtiu con cortes xeométricos; dende entós hubo múltiples enclinos, con una mayor proliferación del pelo tiñíu. Crearon enclín peluqueros como: [[Luis Llongueras]], [[Frank Bongiovi]], [[Jamal Hammadi]], [[Teddy Charles]], [[George Westmore]], etc. * [[Perfumería]]: ye l'arte d'iguar [[arume]]s, líquidos arumosos que s'utilicen pa producir un bon golor corporal. Dende la [[Edá Media]], [[Francia]] ye'l centru européu de diseñu y comerciu en perfumería. Basada sobremanera nel golor de les [[flor|flores]], na actualidá producen munchos arumes con productos [[Química|químicos]]. La perfumería actual ta bien rellacionada cola moda, y ye frecuente qu'alfayates famosos comercialicen los sos propios arumes. Como perfumistas cabo destacar a [[Pierre-François-Pascal Guerlain]], [[François Coty]], [[Ernest Beaux]] (creador de [[Chanel Nº5]]), [[Eugène Schueller]] (fundador de [[L'Oréal]]), [[Yves Rocher]], [[Estée Lauder]], etc. * [[Gastronomía]]: ye l'arte de la [[Arte culinario|cocina]], con un claru componente práuticu en cuanto l'[[alimentación]] ye indispensable pal ser humanu, pero con una gran faceta de creatividá derivada de la combinación d'alimentos y de la innovación tocantes a la creación de nueves [[Receta de cocina|recetes]]. Los diversos enclinos gastronómicos son debíes sobremanera a variantes rexonales, yá que cada país tien el so propiu sellu distintivu. Apocayá surdió la llamada ''[[nouvelle cuisine]]'', que pon énfasis tantu na comida como na so presentación. Como cocineros de relevancia podría citase a: [[Auguste Escoffier]], [[Joël Robuchon]], [[Paul Bocuse]], [[Heston Blumenthal]], [[Donato de Santis]], [[Karlos Arguiñano]], [[Juan María Arzak]], [[Ferran Adrià]], [[Santi Santamaria]], etc.<ref>{{cita web|url=http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=53639082547&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&turbourl=false|títulu=La gastronomía y l'arte, más cerca que nunca|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191029020116/https://www.lavanguardia.com/|fechaarchivu=2019-10-29}}</ref> <gallery mode = packed> Ficheru:Lauren bacall promo photo.jpg|L'[[actriz]] [[Lauren Bacall]] con [[peñáu]] [[Peñáu onduláu|onduláu]]. Ficheru:CHANEL No5 parfum.jpg|[[Chanel Nº5]], quiciabes el [[arume]] más famosu de la historia. Ficheru:Esferificación de Té.jpg|[[Esferificación]] de [[té verde]], platu innovador de [[Ferran Adrià]]. Ficheru:Beach Fireworks FLL 2014 4x6 JTPI 8673 Crop (14602266435).jpg|La [[pirotecnia]] ye otru arte efímero. </gallery> == Ver tamién == {{Llista de columnes|3| * [[Arte]] * [[Métodos de la Historia del Arte|Métodos d'investigación de la Historia del Arte]] * [[Crítica d'arte]] * [[Estética]] * [[Estudiu de la Historia del Arte]] * [[Historia de l'arquiteutura]] * [[Historia del cine]] * [[Historia de la danza]] * [[Historia del desnudu artísticu]] * [[Historia de la escultura]] * [[Historia de la estética]] * [[Historia de la fotografía]] * [[Historia de la historieta]] * [[Historia de la xardinería]] * [[Historia de la lliteratura]] * [[Historia de la música]] * [[Ópera#Historia|Historia de la ópera]] * [[Historia de la pintura]] * [[Historia del teatru]] * [[Patrimoniu de la Humanidá]] * [[Psicoloxía del arte]] * [[Socioloxía del arte]] * [[Tema artística]] * [[Teoría del arte]] }} == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=AA.VV.|títulu=Enciclopedia del Arte Garzanti|añu=1991|editorial=Ediciones B|ubicación=Barcelona|isbn=84-406-2261-9}} * {{cita llibru|autor=Abá Carlés, Ana|títulu=Historia del ballet y de la danza moderna|añu=2004|editorial=Alianza Editorial|ubicación=Madrid|isbn=84-206-5666-6}} * {{cita llibru|autor=Azcárate Ristori, José María de; Pérez Sánchez, Alfonso Emilio; Ramírez Domínguez, Juan Antonio|títulu=Historia del Arte|añu=1983|editorial=Anaya|ubicación=Madrid|isbn=84-207-1408-9}} * {{Cita llibru|autor=Beltrando-Patier, Marie-Claire|títulu=Historia de la música|añu=1996|editorial=Espasa|ubicación=Madrid|isbn=84-239-9610-7}} * {{cita llibru|autor=Chilvers, Ian|títulu=Diccionariu d'arte|añu=2007|editorial=Alianza Editorial|ubicación=Madrid|isbn=978-84-206-6170-4}} * {{Cita llibru|autor=Cirlot, Lourdes|títulu=Los últimos enclinos pictóricos|añu=1990|editorial=Vicens-Vives|ubicación=Barcelona|isbn=84-316-2726-3}} * {{cita llibru|autor=Dempsey, Amy|títulu=Estilo, escueles y movimiento|añu=2002|editorial=Blume|ubicación=Barcelona|isbn=84-89396-86-8}} * {{cita llibru|autor=González, Antonio Manuel|títulu=Les claves del arte. Últimos enclinos|añu=1991|editorial=Planeta|ubicación=Barcelona|isbn=84-320-9702-0}} * {{Cita llibru|autor=Honour, Hugh y Fleming, John|títulu=Historia mundial del arte|añu=2002|editorial=Akal|ubicación=Madrid|isbn=84-460-2092-0}} * {{cita llibru|autor=Lázaro Carreter, Fernando y Tusón, Vicente|títulu=Literatura española|añu=1982|editorial=Anaya|ubicación=Madrid|isbn=84-207-1758-4}} * {{cita llibru|autor=Lladó, Mariantònia y García, Montserrat|títulu=Breu història de la lliteratura universal|añu=1999|editorial=La Magrana|ubicación=Barcelona|isbn=84-8264-198-0}} * {{cita llibru|autor=Oliva, César y Torres Monreal, Francisco|títulu=Historia básica del arte escénico|añu=2002|editorial=Cátedra|ubicación=Madrid|isbn=84-376-0916-X}} * {{cita llibru|autor=Onians, John|títulu=Atles del arte|añu=2008|editorial=Ed. Blume|ubicación=Barcelona|isbn=978-84-9801-293-4}} * {{cita llibru|autor=Porter, Miquel y González, Palmira|títulu=Les claves de la historia del cine|añu=1988|editorial=Ariel|ubicación=Barcelona|isbn=84-344-0453-2}} * {{cita llibru|autor=Riquer, Martín de y Valverde, José María|títulu=Historia de la lliteratura universal I|añu=2007|editorial=Gredos|ubicación=Madrid|isbn=978-84-249-2875-9}} * {{cita llibru|autor=Riquer, Martín de y Valverde, José María|títulu=Historia de la lliteratura universal II|añu=2007|editorial=Gredos|ubicación=Madrid|isbn=978-84-249-2876-6}} * {{cita llibru|autor=Robertson, Alec y Stevens, Denis|títulu=Historia xeneral de la música I. De les formes antigües a la polifonía|añu=2000|editorial=Ismu|ubicación=Madrid|isbn=84-7090-034-X}} * {{cita llibru|autor=Sougez, Marie-Loup|títulu=Historia xeneral de fotografiar|añu=2007|editorial=Cátedra|ubicación=Madrid|isbn=978-84-376-2344-3}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Art history}} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Heilbrunn Timeline of Art History], [[Muséu Metropolitanu d'Arte]] de Nueva York {{en}} * [http://www.artehistoria.com/ Artehistoria] * [http://historia-arte.com/ HAI! (Historia del arte y los artistes)] * [http://www.spanisharts.com/history/index_historia.html Curtia Historia de la pintura] {{en}} * [http://www.abcgallery.com/ Olga's Gallery] {{en}} * [http://www.wga.hu/ Web Gallery of Art] {{en}} * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/ Historia del arte erótico: el desnudu nel arte] {{Tradubot|Historia del arte}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia del arte| ]] [[Categoría:Arte]] osxituwgmr2pbbnl4cxb05j8mrl1jd6 0 90483 4496495 4492382 2026-05-26T07:30:45Z Limotecariu 735 4496495 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Cronoloxía de Colombia|una llista d'eventos d'esti país}} [[Ficheru:Poporo by Turista Perene.jpg|thumb|Poporo de la [[Cultura Quimbaya]] n'exhibición nel [[Muséu del Oru]] de [[Bogotá]].]] La '''historia de Colombia ''' fai referencia a los acontecimientos que marcaron l'[[Historia|aportar históricu]] de l'actual [[República de Colombia]], un país [[América|americanu]] allugáu al noroccidente d'[[América del Sur]], con una superficie de 2&nbsp;070&nbsp;408 km² (1&nbsp;141&nbsp;748 km² correspuenden al so territoriu continental y los restantes 928&nbsp;660 km² a la so estensión marítima) y una población de 48&nbsp;424&nbsp;483.<ref>Censu DANE 2015.</ref> Colombia confórmase como estáu en [[1810]] a partir del [[Virreinatu de Nueva Granada|Virreinatu de la Nueva Granada]], colonia del [[Imperiu español]] que fuera fundada en [[1572]]. En [[1886]] toma definitivamente'l so nome actual de ''República de Colombia''. La so hestoria estremar polo xeneral en dómina precolombina, descubrimientu y conquista española, colonia, independencia, afitamientu republicanu y [[sieglu XX]] y XXI. Parte de la historia de Colombia tien una estrecha rellación cola hestoria d'[[Historia d'España|España]] hasta la independencia y les hestories d'[[Historia d'Ecuador|Ecuador]], [[Historia de Venezuela|Venezuela]], [[Historia de Panamá|Panamá]] y de l'[[Colonización española d'América|América Llatina]] polo xeneral. El primer sieglu republicanu foi aturbolináu cola tensión ente una concepción federalista del estáu (d'una forma similar a l'adoptada por [[Estaos Xuníos]]) y una concepción centralista (similar a la de [[Francia]]), lo que condució al país a delles guerres y dio principiu a los partíos [[Partíu Conservador de Colombia|conservador]] y [[Partíu Lliberal de Colombia|lliberal]]. La [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]] liderada pol presidente [[Rafael Núñez]] punxo fin a la hexemonía lliberal y creó un estáu centralista, conservador y puramente [[católicu]]. El sieglu XX foi inauguráu en [[Colombia]] cola [[Guerra de los Mil Díes]], que debilitaría de gran manera al Estáu, frenaría'l desenvolvimientu económicu y fadría que'l país perdiera [[Panamá]] en [[1903]]. Una primera [[revolución industrial]] colombiana dar col regresu de gobiernos lliberales, pero la [[Masacre de les Bananeras]] evidenciaría una enorme situación de desventaxa del obreru colombianu que caracterizaría'l restu del sieglu XX y lo que va del presente. Ensin dulda l'acontecimientu más notable del sieglu XX en Colombia foi l'asesinatu del caudiellu lliberal [[Jorge Eliecer Gaitán]] nun [[magnicidiu]] qu'entá nun s'esclaria. Dichu eventu, asocedíu'l 9 d'abril de 1948, bastiaría al país a una violencia inusitada que se ensañó especialmente col campesinado y qu'enfrentó a muerte a los militantes de los dos partíos tradicionales. El [[Frente Nacional (Colombia)|Frente Nacional]], un pactu ente dambos partíos, reconcilió a los xefes, pero dexó per fora a munchos sectores, que seríen la grana de les [[guerrilla|guerrilles]] lliberales y [[comunista|comunistes]] que duraríen tol restu del sieglu. El fortalecimientu de les [[mafia|mafies]] de la droga a partir de la década del 70 pondría en xaque a la sociedá colombiana y afectaría fondamente a les clases dirixentes. Sicasí, presiones internacionales, especialmente per parte de los [[Estaos Xuníos]] y el llabor de ciertos políticos, periodistes, xueces y autoridaes que s'opunxeron ante la meyora de les mafies, causaron una guerra contra l'estáu na década de los 80 y especialmente hasta la muerte de [[Pablo Escobar]], el so principal líder, en 1993. El gobiernu del presidente [[César Gaviria]] llevó a cabu un procesu al que llamó "[[apertura económica]]" que fizo que Colombia pasara d'una [[proteccionismo|economía proteicionista]] a una [[Globalización|globalizada]]. Con Gaviria adelantróse la Constituyente na cual roblóse una nueva [[Constitución de 1991|Carta Política]]. El gobiernu del presidente [[Andrés Pastrana]] adelantró los diálogos más cercanos que se tuvieron por esi tiempu coles guerrilles y bien especialmente coles [[FARC]] al crear zones d'estene. Sicasí, estes fortalecieron el so remanar militar nel país per mediu d'atentaos, secuestros, intimidación y tráficu de drogues. Pela so parte, creáronse los grupos [[Paramilitares]], especialmente sol lideralgu de les [[Autodefenses Xuníes de Colombia|AUC]], que'l so fin yera combatir a les guerrilles. Dichos grupos tuvieron el respaldu de numberosos miembros de les fuercies militar y policial, lo mesmo que de políticos y hacendados. El remanar de los paramilitares en Colombia y les sos batalles en contra de les guerrilles, creó un drama humanitariu de proporciones mundiales al poner al país como unu de los primeros en númberu de movíos, crímenes de guerra como masacres y terror en numberoses rexones del país. == Prehistoria == {{AP|Historia precolombina de Colombia|l1=Yera precolombina}} El territoriu actual de Colombia constituyó un corredor de poblaciones ente [[Mesoamérica]], el [[Mar Caribe]], los [[Cordal de los Andes|Andes]] y l'[[Amazonia]]. Los afayos arqueolóxicos más antiguos fueron atopaos nos [[abrigos predresos de Chiribiquete]], onde fueron dataes [[pictografíes rupestres]] d'hasta 19.510 años [[antes del presente]].<ref name=CCU>Castaño Uribe, Carlos (2008) [http://www.rupestreweb.info/chiribiquete2.html Tradición Cultural Chiribiquete]. ''Rupestreweb''. Consultada'l 2 d'agostu de 2016.</ref> Nel valle de [[L'Abra]], [[Zipaquirá]] fueron atopaos diversos artefautos líticos, qu'inclúin distintos tipos de raspadores (llaterales, terminales discoidales, convexos y cóncavos), cuchielles ellaboraes sobre lascas, según raederas, que fueron dataos en [[Paleolíticu superior|12.500 AP]].<ref>Correal Urrego, Gonzalo (1990): "Evidencies culturales mientres el Pleistoeno y Holocenu de Colombia"; ''Revista d'Arqueoloxía Americana'' '''1''': 69-89. Méxicu: Institutu Panamericanu de Xeografía y Hestoria, 1990.</ref> Les feches que refundien estos últimos sitios correspuenden al periodu [[Paleoindiu]]. En [[Puerto Hormiga]] ([[Bolívar (departamentu)|Bolívar]]) topáronse muertes del [[Periodu Arcaicu Andín|periodu arcaicu]], qu'inclúin los restos cerámicos más antiguos que s'atoparon n'[[América]] y daten del [[sieglu XXX e.C.]], dómina na cual empieza'l cultivu de maíz nel [[altiplanu cundiboyacense]], resultando tan provechosu que se convirtió nun componente esencial de la dieta de los pobladores. Los primeros cultivos de yuca, paecen efectuase na rexón de la [[Rexón Caribe (Colombia)|mariña atlántica]]. === Poblamientu === {{AP|Población de Colombia}} [[Ficheru:Bochica.jpg|thumb|[[Bochica]], una divinidá [[Muiscas|Muisca]].]] [[Ficheru:Cacique Quimbaya de oro (M. América, Madrid) 01.jpg|thumb|[[Cacique]] [[Cultura Quimbaya|Quimbaya]], representante de la principal forma políticu-organizativa precolombina.]] La etapa temprana del formativu (ca. 7000 a. C - 1000 a. C) ta determinada por sópitu cambeos climáticos mundiales conocíu como'l [[Holocenu]] que causaron en primer instancia la migración de la [[Dinosaurios|megafauna]] y darréu la so desapaición. La teoría más aceptada espón que, siguiendo a los grandes animales al traviés del [[Ismu de Panamá]], llegaron los [[Primeros pobladores andinos|primeros pobladores a América del Sur]]. Sicasí, el descubrimientu de sitios arqueolóxicos en Suramérica tan antiguos como los de [[Mesoamérica]] (por casu el xacimientu de [[Pedra Furada]] en [[Brasil]] que data de fai 48 mil años), refundia solombres sobre esta primer teoría. Precisamente en Colombia alcuéntrase unu d'estos antiguos xacimientos humanos conocíu como [[L'Abra]] y que data de fai 12 mil años, esto ye, una comunidá humana contemporánea de la [[Cultura Clovis]] en [[Nuevu Méxicu]]. El periodu posterior al Holocenu ye conocíu como formativu y correspuende a un enllargáu ralu, que toma dende'l fin de la [[Periodu Arcaicu Andín|etapa arcaica]] hasta'l momentu nel cual surdieron los pescadores y cazadores de pequeñes preses que complementaben estes actividaes cola recoyida y con incipientes formes d'agricultura, cuando'l clima concluyía'l so procesu de estabilización y empezaba a asemeyase al que tenemos nos nuesos díes. Los estudios [[Paleontoloxía|paleoclimatológicos]] indiquen que les actuales sabanes interfluviales, probablemente fueron selves húmedes en dalgún momentu, lo cual daría cuenta d'un progresivu ascensu nel grau de mugor d'estes rexones. Partiendo de los montículos, conchales, materiales líticos, basureros y demás afayos, créese que na [[Rexón Caribe (Colombia)|Costa Caribe de Colombia]], y especialmente na rexón de la [[Canal del Dique]], al empecipiase la Etapa Formativa antes del 4000 a.C, yá esistíen dellos asentamientos comunales semisedentarios, que subdividíos en grupos de delles families, habitaben les inmenses cases, denominaes malocas y combinaben les sos habituales actividaes de caza y recoyida coles primeres formes d'agricultura en pequeña y gran escala. Ye probable que simultáneamente esistieren campamentos semipermanentes a lo llargo de la mariña, p'agospiar a otros grupos humanos que se dedicaben a la pesca y a la recoyida de moluscos.<ref>Reichel –Dolmatoff, Gerardo. “[http://www.lablaa.org/blaavirtual/arqueologia/arqueolo/cap4.1.htm La Etapa Formativa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923164704/http://www.lablaa.org/blaavirtual/arqueologia/arqueolo/cap4.1.htm |date=2006-09-23 }}" En: Arqueoloxía de Colombia- Un testu Introductoriu. Publicación dixital de la [[Biblioteca Luis Ángel Arango]] del Bancu de la República, Bogotá. Enllaz revisáu'l 18 de mayu de 2008.</ref> === Periodu formativu === [[Ficheru:Lost City Ruins.jpg|thumb|[[Ciudá Perdida]] o Buritaca-200 na zona norte de la [[Sierra Nevada de Santa Marta]], una población del añu [[800]] y abandonada escontra'l periodu de conquistes españoles.]] Nel territoriu colombianu tamién se toparon importantes muertes de cultures que vivieron mientres el [[periodu formativu]], que les sos feches más tempranes correspuenden más o menos al añu 15.000 e.C. Destáquense les cultures [[cultura San Agustín|San Agustín]] y [[cultura de Tierradentro|Tierradentro]]. Esti periodu estender dende aproximao l'añu 15000 hasta la llegada de los conquistadores españoles nel [[sieglu XVI]]. Nos procesos de migración y ocupación que se dieron mientres dellos milenios, estableciéronse, espolletaron y sumieron numberosos pueblos (llamaos indíxenes ), lo cual reparar na gran diversidá llingüística. A lo llargo del periodu formativu desenvolvióse una estensa rede de caminos que sirvieron pal intercambiu comercial, rede qu'amás s'articulaba col navegación tanto fluvial como marítima. Pal [[sieglu XVI]] los trés grande y dominante [[familia de llingües|families llingüístiques]] nel territoriu de l'actual Colombia yeren los [[Llingües arahuaques|arawak]], [[llingües caribes|caribes]] y [[llingües chibchas|chibchas]] en diversos estaos del formativu. Dos grupos chibchas (los [[Cultura Tayrona|taironas]] y los [[muiscas]]) destacar nel formativu superior. Tres fases estremen el periodu formativu: * Fase Temprana: Tamién se-y conoz como'l periodu preclásicu y empecipia cerca del [[900 e.C.|900 e.C. ]] La fase darréu posterior de primeres del [[Holocenu]] qu'empecipia'l procesu de sedentarización de los grupos humanos al afayar la [[horticultura]], lo cual práuticamente reemplazó la [[cacería]] y el [[nomadismu]]. * Fase Media: Tamién se conoz como'l [[Periodu Clásicu d'América|periodu clásicu]] y caracterizóse por una [[agricultura]] más tecnificada y desenvuelta, con cultivos de calabaza, pepinu, ñame, hibia, y cubios, amás de papa, fríjol y cacáu. Con esta variedá de cultivos el sedentarismu impúnxose ante la necesidá d'atender les plantes y asina se conformaron les primeres aldegues de les cualos surdieron los [[cacicazgos]], principal carauterística de la vida política y alministrativa de les primeres comunidaes humanes colombianes. * Fase Cimera: Tamién se conoz como'l [[Periodu Posclásico d'América|periodu posclásico]] y empecípiase escontra'l [[900]]. Desenvolvióse la regación de cultivos y la industria testil ta lo suficientemente avanzada como pa cubrir les necesidaes de vestuariu de la población. Esta última fase foi la previa a la colonización española del territoriu. Otres cultures precolombines que destaquen nel periodu formativu son la [[cultura Tumaco|Tumaco]], [[cultura Asoria|Asoria]], [[cultura Nariño|Nariño]], [[cultura Tolima|Tolima]], [[cultura Quimbaya|Quimbaya]] y [[cultura Urabá|Urabá]].. == Dómina hispánica == {{AP|Dómina hispánica (Colombia)|l1=Dómina hispánica}} [[Ficheru:Mujer Wayuu.png|left|thumb|Non tolos pueblos indíxenes sumieron coles conquistes españoles o fueron asimilaos pol procesu de mestizaje. Munchos caltuvieron la so identidá unitaria na historia nacional. Una nueva [[Wayúu]], comunidá indíxena ente [[Colombia]] y [[Venezuela]].]] Cola llegada de los [[Conquistador]]es [[España|españoles]] al territoriu de l'actual Colombia hacia l'añu [[1500]], entra na rexón un nuevu factor poblacional qu'alterió dafechu l'anterior panorama que s'había veníu desenvolviendo ente los [[amerindiu|pueblos indíxenes]]. Cola llegada al territoriu de los [[Muiscas]] empecipióse un procesu de conquista y sojuzgamiento. A midida que los españoles fueron avanzando, construyeron dellos asentamientos, dispunxeron un nuevu ordenamientu del territoriu d'alcuerdu a los intereses de cada grupu conquistador. Dichu ordenamientu respondía a los recursos que s'atopaben nos asentamientos, procesu nel cual xeneralmente non tener en cuenta la opinión de los pueblos qu'habitaben ellí. Estos establecimientos siguieron nos siguientes trés sieglos con un procesu d'espansión guerrera y colonizadora, introduciendo amás un gran númberu de población negra africana como mano d'obra esclava, avanzando sobre les poblaciones indíxenes y de palenqueros que se vieron sometíos a periódicos desplazamientos. Nel añu [[1499]] el navegante español [[Alonso de Ojeda]] llegó a les mariñes del norte de Colombia ([[Cabu de la Vela]]) acompañáu d'[[Américo Vespucio]] quien nomaría la tierra firme col actual nome n'honor a [[Cristóbal Colón]]. En 1501 [[Rodrigo de Bastidas]] percorrió la mariña ente La Guajira y Cartagena y afayó el [[ríu Magdalena]]. En 1510 Alonso de Ojeda fundó a San Sebastián de Urabá, la primer población española en Tierra Firme, pero esi mesmu añu'l so gobernante provisional, [[Francisco Pizarro]], decidió abandonala y treslladáronse a un sitiu nel golfu de Urabá onde fundaron so la direición de [[Martín Fernández de Enciso]] a [[Santa María la Antigua del Darién]]. Esta ciudá, que foi capital de la primer gobernación española na zona [[Castiella del Oru]], foi de la mesma abandonada en 1517. Con [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] ([[1525]]) y [[Cartagena de Indias]] ([[1533]]), establecióse'l control español de la mariña. El conquistador [[Gonzalo Jiménez de Quesada]] conquistó una vasta área na rexón ganando a la poderosa cultura [[Muiscas|Chibcha]], fundando la ciudá de [[Santa Fe de Bogotá]] y nomando la rexón [[Nuevu Reinu de Granada]]. Pa establecer un gobiernu civil na Nueva Granada creóse una [[Real Audiencia]] en [[Santa Fe de Bogotá]] en [[1548]]-[[1549]]. La Real Audiencia yera un cuerpu que combinaba l'autoridá executivo y xudicial hasta que s'estableció una ''presidencia'' o gobernación en [[1564]] asumiendo poderes executivos. Hasta 1550 el territoriu de [[Colombia]] taba formáu poles gobernación de [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] y [[Cartagena de Indias|Cartagena]], que taben suxetes a l'Audiencia de [[Santu Domingu de Guzmán|Santu Domingu]], y la de [[Popayán]] que taba suxeta al virreinatu de Perú. La [[xurisdicción]] de la [[Real Audiencia de Santafé de Bogotá]] incluyó estes gobernaciones dende 1550 y foise estendiendo col tiempu sobre les provincies circundantes que se diben constituyendo alredor del territoriu correspondiente a la Nueva Granada. En [[1717]] [[Bogotá|Santa fe]] constituyir na [[Capital (política)|capital]] del [[Virreinatu de Nueva Granada]], qu'anque suspendíu en [[1724]] por problemes financieros, foi reinstaurado en [[1740]] y siguió hasta la perda del poder español sobre los territorios nos [[años 1810]]. === La Conquista === {{AP|Conquista española (Colombia)|l1=Conquista española}} Les primeres ciudaes colombianes fueron fundaes en [[1509]] o [[1510]] na rexón d'[[Urabá]] y el [[Rexón del Darién|Darién]]. Estos primeros asentamientos nun espolletaron como ciudad pero entá güei atópense munchos d'estos conceyos. Ye [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]], fundada en [[1525]] por [[Rodrigo de Bastidas]], la ciudá más antigua de Colombia y del continente americanu. === Afitamientu colonial === {{AP|Afitamientu colonial (Colombia)|l1=Afitamientu colonial}} [[Ficheru:Don Pedro de Heredia - SLAVE Market - Casco Antiquo - Cartagena de las Indias, COLOMBIA (156022450).jpg|thumb|El conquistador [[Pedro de Heredia]], fundador de [[Cartagena de Indias]]. Monumentu nel que fuera'l mercáu de los esclavos na ciudá cercada.]] En 1548 créase la [[Real Audiencia de Santafé de Bogotá]], que pertenecía alministrativamente al [[Virreinatu de Perú]]. L'actual territoriu de Colombia como parte de [[Les Indies]] nun foi consideráu como [[colonia alministrativa|colonia]] pola alministración española sinón como reinu (o parte de reinos) gobernáu direutamente pol monarca una y bones la Corona yera la dueña sobre les tierres y mares que s'afayar y conquistaren d'alcuerdu a les [[Capitulaciones]]. Por [[Real Cédula de 1500]] prohibióse esclavizar a los nativos. Depués les [[Lleis de Burgos]] [[1512]] establecieron la [[Encomienda]] pa incorporar a los nativos a la civilización europea y evitar la estinción de la población. Sicasí, los encomenderos nun acataron los mandatos reales y por ello los funcionarios reales solicitaron l'abolición de la Encomienda. Depués establecióse la [[Mita]] qu'obligó al natural a trabayar tantu pal gobernador como pal funcionariu lo que condució a una alta mortalidá indíxena nel sieglu XVI. Arrexuntar pa formar batallones pa enfrentar a los rebeldes que queríen el poder liberalista === La Presidencia del Nuevu Reinu de Granada === {{AP|Historia del Nuevu Reinu de Granada}} [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta IV - Virreinato de Santafé y Capitanía General de Venezuela.jpg|thumb|Mapa del [[Virreinatu de la Nueva Granada]] como yera en [[1742]].<ref name="Atles">{{cita llibru |autor=Agustín Codazzi; Manuel María Paz; Felipe Pérez |títulu=Atles xeográficu y históricu de la República de Colombia |url=http://commons.wikimedia.org/wiki/Agustin_Codazzi_Atles_de_Colombia_1890 |añu=1889 |editorial=Imprenta A. Lahure |oclc=7859879}}</ref>]] === El Virreinatu de la Nueva Granada === {{AP|Historia del Virreinatu de Nueva Granada}} [[Ficheru:StPeterClaver.jpg|left|thumb|En mediu del drama silenciosu de la esclavitú de los indíxenes y africanos, dellos personaxes contradixeron la norma de la dómina como [[Pedro Claver]] en [[Cartagena de Indias]], el principal mercáu esclavista n'[[América del Sur]].]] Col riesgu de que les tierres quedaren despoblaes, la corona vendió propiedaes a los gobernantes, conquistadores y los sos descendientes creándose les grandes faciendes y la posesión de mines. Introduciéronse esclavos negros como mano d'obra. Igualmente pa protexer a l'abrasada población indíxena creóse'l [[Resguardu]]. El repoblamientu consiguir al dexar la colonización por llabradores y les sos families que veníen d'España. Con esto, empecipiáronse les bases del periodu colonial. La [[Virreinatu de Nueva Granada|Nueva Granada]] tuvo gobernada pola [[Real Audiencia de Santafé de Bogotá]], pero les decisiones importantes pa la Colonia tomar dende España por El [[Conseyu de Indias]]. Una cédula real de [[1713]] aprobó la llegalidá del [[Palenque de San Basilio]] fundáu por [[Cimarrón|negros cimarrones]] dende'l [[sieglu XVI]] que fuxeren de los esclavistes y abellugárense nes selves de la mariña Caribe. Les fuercies españoles nun pudieron someteles y terminaron per tolerar les, pa dar asina llugar a la primer población llibre nes Amériques. Foi'l so principal líder [[Benkos Biohó]], nacíu na rexón de Biohó, [[Guinea-Bisáu]], [[África Occidental]], d'onde foi secuestráu pol traficante portugués [[Pedro Gómez Reynel]], vendíu al comerciante [[Juan de Palacios]] y revendíu por esti como esclavu al español [[Alonso del Campo]] en [[1596]], en Cartagena de Indias. Sicasí, Benkos Biohó foi executáu pol gobernador García Girón el [[16 de marzu]] de [[1621]]. El Palenque de San Basilio foi declaráu en [[2005]] como "''Obra Maestra del Patrimoniu Oral ya Inmaterial de la Humanidá''" pola [[Unesco]]. [[Ficheru:Benkos Bioho.jpg|thumb|[[Benkos Biohó]], unu de los primeros próceres de la llibertá nes Amériques.]] En [[1717]] el [[Rei d'España|rei]] [[Felipe V d'España|Felipe V]] creó'l [[Virreinatu de Nueva Granada]]. El [[virreinatu]] taría conformáu poles Audiencies de [[Real Audiencia de Santafé de Bogotá|Santafé]], [[Real Audiencia de Panamá|Panamá]] y [[Real Audiencia de Quito|Quito]] y delles provincies de lo que darréu sería la [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]. La [[Capital (política)|capital]] del virreinatu asítiase na ciudá de [[Bogotá|Santa Fe]]. El [[virreinatu]] eslleióse temporalmente por razones económiques ente [[1724]] y [[1740]], cuando se reinstauró nuevamente. El visitador [[Juan Francisco Gutiérrez de Piñeres]] reorganizó les rentes y faciendes públiques, lo qu'anició llevantamientos populares como la [[Insurrección de los comuñeros|Revolución de los Comuñeros]] en [[1781]]. Darréu'l neogranadino [[Antonio Nariño]] sopelexó "[[Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu|Los derechos del Home y del Ciudadanu]]". D'últimes el [[virréi]] [[Antonio José Amar y Borbón]] tuvo qu'enfrentar la inconformidad de los [[criollos]] y los intentos d'éstos de formar una [[Xunta de Gobiernu]]. Finalmente, el [[virreinatu]] sumió en [[1822]] tres les guerres d'independencia. El [[sieglu XVII|XVII]] foi'l sieglu de [[Pedro Claver]], un santu que nació en [[Cataluña]] en [[1580]] y morrió en [[Cartagena de Indias]] el [[9 de setiembre]] de [[1654]]. Foi conocíu como'l ''esclavu de los esclavos'' pola so dedicación y compasión para colos africanos traíos a Colombia. El [[18 de payares]] de [[1985]] el [[Congresu de la República de Colombia|Congresu]] declarar precursor de los [[derechos humanos]] nel país.<ref>Tuliu Aristizabal: [https://web.archive.org/web/20080828233237/http://www.jesuitas.org.co/documentos/s_pedro_claver.html San Pedro Claver y los derechos humanos], Xesuites. Publicáu n'El Tiempu'l 12 de setiembre de 1999. Enllaz revisáu'l 23 de mayu de 2008.</ref> Mientres el [[sieglu XVIII]] destacó la figura del [[sacerdote]], [[botánicu]] y [[matemáticu]] [[José Celestino Mutis]] ([[1732]] - [[1808]]), delegáu pol virréi [[Antonio Caballero y Góngora]] pa realizar un inventariu de la naturaleza de la Nueva Granada, que foi conocíu como la [[Real Espedición Botánica del Nuevu Reinu de Granada|Espedición Botánica]], que clasificó plantes, fauna y fundó'l primer observatoriu astronómicu na ciudá de Santa Fe de Bogotá. El [[15 d'agostu]] de [[1801]] el científicu [[prusia]]nu [[Alexander von Humboldt]] llega a [[Fontibón]] onde s'abraza con Mutis y empieza la so espedición pola Nuevu Granada hasta [[Quitu]]. L'alcuentru ente dambos estudiosos ye consideráu'l puntu más brillosu de la espedición botánica. == Dómina de la independencia == {{AP|Dómina de la independencia (Colombia)|l1=Dómina de la independencia}} [[Ficheru:Sunset-cartagena-tower-dewired.jpg|thumb|[[Alcázar]] na [[Muralla de Cartagena de Indias]], una de les estructures militares europees más importantes del [[sieglu XVII]] nes Amériques, construyíes pa defender los asentamientos españoles de los ataques de los corsarios ingleses.]] === El contestu de la independencia === La emancipación colombiana enmarcar na coxuntura de les Revoluciones Burgueses y nun tien d'entender se como un eventu aislláu, yá que cuando se produció, la mayoría de los países llatinoamericanos suxetos a la [[Imperiu español|Corona Española]], tamién taben nel procesu de proclamar les sos respeutives independencies, o bien, yá lo cursaren na so totalidá. Múltiples causes facilitaron éstos procesos, ente elles destácase la situación de la metrópolis española, que per aquellos años apautó colos ingleses y franceses el repartu de [[Portugal]], pero foi traicionada ya invadida por [[Napoleón]], quien en prindando al monarca [[Fernandu VII]], dio a [[Xosé Bonaparte]] los títulos de rei d'España y emperador de les Amériques. El [[2 d'abril]] de [[1767]] la [[Compañía de Xesús]] ye espulsada del [[Imperiu español]] por orde real de [[Carlos II d'España|Carlos III]] quien los acusa de ser los promotores del [[Motín de Esquilache]] y polo tanto tienen d'abandonar tamién el Virreino de la Nueva Granada. [[Ficheru:Busto de Jose Antonio Galán en Guaduas.jpg|left|thumb|El xefe [[Insurrección de los comuñeros|comuñeru]] [[José Antonio Galán]].]] El [[16 de marzu]] de [[1781]] [[Manuela Beltrán]] ruempe'l [[edictu]] referente a les nueves contribuciones y dientro de lo que se conoció como la [[Insurrección de los comuñeros]], un movimientu netamente popular onde participaron llabradores, indíxenes y mestizos polo xeneral. Los comuñeros intentaron tomase'l poder colonial, pero esti llogró roblar con ellos unes capitulaciones aprobaes pola [[Real Audiencia|Audiencia]] nes cualos daba ciertes preferencies a los americanos frente a los españoles. Les capitulaciones fueron desconocíes pol virréi [[Manuel Antonio Flórez]]. Un grupu de comuñeros sol mandu de [[José Antonio Galán]] volvió sublevase ante l'incumplimientu de les capitulaciones, pero bien llueu fueron prindaos. El [[2 de febreru]] de [[1782]] Galán foi aforcáu xunto colos otros trés xefes comuñeros. Les sos cabeces, manes y pies fueron espuestes n'estaques nes places públiques de la capital virreinal y nos pueblos más activos de la rebelión. Los sos descendientes fueron declaraos infames, tolos sos bienes confiscados y los sos llares destruyir y regáu con sal. El cacique [[Ambrosio Pisco]] foi encarceláu en Cartagena y magar que depués foi indultáu, nunca pudo volver al interior del país. Otros dirixentes fueron sentenciaos a sufrir 200 latigazos, vergüenza pública y prisión n'[[África]]. Munchos llabradores ensin tierra fueron unviaos a [[Panamá]], onde tuvieron de perecer por cuenta de les inclemencies del malsanu clima tropical. Les poques penes impuestes a los participantes más ricos fueron muncho menos espantibles; dalgunos a cencielles fueron encarcelaos en Cartagena y dempués fueron indultaos. Muncha xente esvalixar a les zones perifériques por medrana a les represalies. En [[1812]], axuntar n'España dellos americanos y peninsulares, pa redactar la [[Constitución de Cádiz]], cola cuál los españoles buscaron faese al sofitu de los americanos, una y bones ésti resultaba indispensable pa sostener la guerra contra [[Francia]]. Esti llistáu de lleis, sirvió como modelu pa delles de les cartes magnas, que s'implementaron nos países llatinoamericanos, tres les sos independencies. [[Ficheru:Francisco de Goya - Retrato ecuestre de Fernando VII - Google Art Project.jpg|thumb|[[Fernandu VII]], en siendo lliberáu de los Bonaparte, negar a roblar la [[Constitución de Cádiz]] na cual los criollos americanos reconocíen la so autoridá, pero afirmaben la independencia de les colonies americanes. A cambéu unvió a [[Pablo Morillo]] pa restablecer el vieyu orde.]] La situación n'España xeneró un seriu vacíu d'estáu, pos les persones siguíen fieles a Fernandu VII, non a los constitucionalistas nin a Bonaparte. Finalmente, el monarca Español foi lliberáu y al retomar el tronu, negar a roblar la [[Constitución de Cádiz]] y entamó un golpe d'estáu contra la rexencia de los 5 constitucionalistas. Asina foi como se restableció l'absolutismu. Poco tiempu dempués, el rei unvió a [[Pablo Morillo]] para “pacificar”, ye dicir acabar colos revolucionarios dende [[Caraques]] hasta'l [[Rexón del Darién|Darién]], independientemente del costu en sangre qu'esto tuviera. Tal aición enfureció a los criollos, que-y fueren lleales y nesti contestu sobrevinieron les independencies, pos siguir a los haitianos y americanos, paecía ser una meyor alternativa que sometese al absolutismu, a Napoleón o inclusive a los constitucionalistas. La pacificación empezó col [[Sitiu de Cartagena (1815)|Sitiu de Cartagena]] en [[1815]]. En Colombia, tou empezó con una serie de fechos lideraos por [[Antonio Nariño]], [[Policarpa Salavarrieta]] (muyer bien destacada mientres la guerra independentista) y [[Camilo Torres Tenorio|Camilo Torres]]. Más tarde, [[Simón Bolívar]] y [[Francisco de Paula Santander]], encabezaron la llucha, que se desenvolvió nuna serie de batalles, empecipiaes en [[1810]] y concluyíes en [[1819]], cola [[batalla de Boyacá|batalla de]] [[Boyacá]] ([[7 d'agostu]] de [[1819]]) y el [[Congresu de Angostura]], que conducieron a que'l territoriu ocupáu pol virreinatu de la Nueva Granada, convertir nuna República Federal, conocida como la [[Gran Colombia]] n'honor al navegante [[Cristóbal Colón]]. El primer [[Presidente de Colombia]] foi [[Simón Bolívar]]. El [[28 de febreru]] de [[1813]] los criollos lideraos por Bolívar enfrentar a los españoles na [[Batalla de Cúcuta]] que dio pasu a la [[Campaña Almirable]] que lliberó l'occidente de [[Venezuela]]. === Berros independentistes (1810) === {{AP|Berros independentistes (Colombia)|l1=Berros independentistes}} === La Patria Boba (1810-1814) === {{AP|Patria Boba}} [[Ficheru:Pablo-morillo.jpg|left|thumb|[[Pablo Morillo]], "El Pacificador", delegáu por Fernandu VII pa reconquistar les colonies americanes.]] Depués de los diversos berros d'independencia, nel periodu entendíu ente [[1810]] a [[1816]] hubo grandes conflictos internos que surdieron por opiniones atopaes alrodiu de la forma d'entamar el nuevu [[gobiernu]]. Les constantes engarradielles ente los [[federalista|federalistes]] y [[centralista|centralistes]], y estos de la mesma contra [[Exércitu Realista n'América|realistes]], dieron orixe a esti periodu inestable. Mientres cinco años nel [[Nuevu Reinu de Granada]] cada [[provincia]] proclamó les sos [[autoridá]]es, cada [[aldega]] tenía la so [[Xunta independiente]] y soberana. La pallabra [[federalismu]] convertir na sobeyosa doctrina de la impotencia. Les derrotes iniciales de Bolívar, el conservadorismu oligárquicu de Perú virreinal y la política centralista de Buenos Aires nel Sur, que nicia la segregación y el separatismu de les provincies del Río de la Plata, ufierten un mesmu espectáculu de división y caos de nueva granada. === Reconquistar (1815-1816) === {{AP|Reconquista (Colombia)|l1=Reconquista}} Eslleíes les xuntes fernandistas, Fernando ordenó la [[reconquista (Colombia)|reconquista]] de la Nueva Granada y Venezuela, aición que quedó al cargu de [[Pablo Morillo]] col reestablecimientu del Virreinatu en cabeza de [[Juan de Sámano]].[[Pablo Morillo]] recibió les tropes dende los puertos de [[Sevilla]] y [[Barcelona]] y salió de Cádiz el 17 de febreru de 1815. El 22 d'agostu de 1815 empecipió'l sitiu de [[Cartagena de Indias|Cartagena]] dende onde s'aventuraron les tropes pa los bloqueos de los puertos de La Dorada, [[Caldas]] y Puertu Salar, [[Cundinamarca]] llegando a [[Bogotá|Santafé de Bogotá]] y tomando la capital coles tropes del [[exércitu]] español en plaza pública na [[Plaza Mayor]] (anguaño [[Plaza de Bolívar]]). === La Independencia (1817-1819) === {{AP|Independencia de Colombia}} [[Ficheru:Battle-of-Boyaca.jpg|thumb|La [[Batalla de Boyacá]] llibrada'l [[7 d'agostu]] de [[1819]] selló la defensa de la causa independentista nes Amériques.]] Magar mientres el [[réxime del terror]] dellos grupos republicanos caltuviéronse activos exerciendo un poder efectivo nos [[Llanos]], principalmente na guayana venezolana y nel [[Casanare]], nun sería sinón hasta [[1819]] cuando s'entamó'l procesu final d'espulsión del dominiu español. En [[1819]] un [[exércitu]] republicanu comandado por [[Simón Bolívar]] crució los montes que dixebren [[Casanare]] de [[Tunja]] y Santa Fe, Tres la [[Batalla del Banzáu de Vargas]] y la [[Batalla de Boyacá]] tuvo vía llibre pa tomar el control definitivu de Santa Fe, ciudá a la que llegó'l [[10 d'agostu]] de [[1819]]. Esi mesmu mes, el [[19 d'agostu|19]], proclamóse la ''República de Colombia'' la cual yá fuera roblada nel [[Congresu de Angostura]] del [[15 de febreru]] del mesmu añu y que la so Llei Fundamental proclamóse'l [[17 d'avientu]]. La lliberación de [[Caraques]], [[Popayán]] y [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] en [[1821]] abre les puertes a la [[Constitución de Cúcuta]].<ref>[[:m:s:es:Constituci%C3%B3n_de_C%C3%BAcuta|Constitución de Cúcuta]].</ref> == La República del sieglu XIX == {{AP|República del sieglu XIX (Colombia)|Colombia na economía mundial}} [[Ficheru:Templo Histórico en Cúcuta.JPG|thumb|left|[[Templu Históricu de Cúcuta]]: Equí axuntáronse los diputaos de Nueva Granada (Colombia) y Venezuela pa roblar la [[Constitución de Cúcuta]], per mediu de la cual créase la [[República de la Gran Colombia]].]] El [[sieglu XIX]] en Colombia foi una dómina de grandes confrontaciones y cambeos: pasar de ser una dependencia del [[Imperiu español]] nos sos entamos, a les guerres d'independencia y a los esperimentos políticos pa dar forma a una nación independiente. Dende'l so independecia Colombia somorguiar al igual qu'otros países d'América Llatina nun estáu casi crónicu de revoluciones y guerres civiles. La crecedera poblacional foi en realidá lentu nun territoriu bastante grande, lo qu'incidió nel desenvolvimientu económicu del país. Para [[1825]] Colombia tenía 1.223.589 persones con una crecedera demográfica del 3.2% añal. Para [[1870]] seríen 2.916.703 y para [[1898]] calcúlense 5.386.000 habitantes,<ref>Según los estudios de Carmen Elizabeth Bautista y Olga Lucía Romero en "La demografía de Colombia nel sieglu XIX", Universidá de los Andes y l'estudiu del [[Serviciu Nacional de Deprendimientu|SENA]], "[http://www.lablaa.org/blaavirtual/ciencias/sena/periodismo/indepen/inde4a.htm De la independencia al Estáu Nacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823045722/http://www.lablaa.org/blaavirtual/ciencias/sena/periodismo/indepen/inde4a.htm |date=2009-08-23 }}" publicáu pola Biblioteca Luis Ángel Arango, Bogotá, mayu de 2007, Capítulu III: Aspeutos sociales y políticos, B. La población. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> anque les guerres civiles y la falta de censos metódicos na dómina nun dexen una precisión de númberos. Les guerres civiles evitaron cualquier ésitu en programes que buscaron fomentar la inmigración europea en Colombia mientres esi sieglu y en consecuencia los nucleos poblaciones yeren en realidad islles incomunicaes pol difícil relieve y la falta d'infraestructures del país. En [[1870]] l'estáu más pobláu de Colombia yera [[Boyacá]] con 499.000 habitantes de 2.7 millones del total nacional,<ref>Martínez, Abel Fernando: [http://www.monografias.com/trabayos904/colombia-potencia-malata/colombia-potencia-malata.shtml Cómo Colombia llogró ser la primer potencia malata del mundu (1869 - 1916)], Colombia Médica, Corporación Editora Médica del Valle, [[Universidá del Valle]], [[Cali]], páxs.244-256, ISSN 1657-9534, publicación virtual en Monografíes.com, enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> pero dichu añu marca una intensa migración interna productu tantu de les guerres civiles como de la necesidá d'ocupar les tierres de cultivu en climes más templaos. Esto esplica'l porqué'l puestu de Boyacá como la rexón más poblada mientres el sieglu XIX baxa nes siguientes décades: en [[1898]] pasa a ser el segundu del país dempués del [[Cauca (departamentu)|Cauca]] y en [[1912]] ye'l quintu. === La Nueva Granada dientro de la Gran Colombia (1819-1830) === {{AP|Nueva Granada (Gran Colombia)|Congresu de Cúcuta|Constitución de Cúcuta}} [[Ficheru:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|El Llibertador [[Simón Bolívar]] y el Xeneral [[Francisco de Paula Santander]] con otros padres de la patria nel [[Congresu de Cúcuta]] de [[1821]]. Dambos entraríen en contraste nos proyeutos políticos d'afitamientu de les nueves naciones.]] El [[30 d'agostu]] de [[1821]] axúntense delegaos de Nueva Granada (Colombia) y Venezuela en [[Villa del Rosario (Norte de Santander)|Villa del Rosario]], unu de los conceyos del [[Área metropolitana de Cúcuta]]. La resultancia d'esti perimportante alcuentru -denomináu [[Congresu de Cúcuta]]- foi la [[Constitución de Cúcuta]] (tamién llamada Constitución de 1821), cola cual creóse la Gran Colombia, un enorme estáu federal compuestu pelos países enantes mentaos. El [[19 de xunetu]] d'esi añu los padres de la patria aprobaron la [[Llei de Llibertá de Banduyos]], que conciliaba les disputes ente esclavistes y anti-esclavistes y que consistía en que los fíos de los esclavos de la dómina yeren consideraos persones llibres, pero non los sos padres.<ref>Andrés G. Martínez: [http://www.todacolombia.com/etnies/afrocolombianos/abolicionesclavitud.html Fin de la esclavitú en Colombia], Toa Colombia, Bogotá. Enllaz revisáu'l 25 de mayu de 2008.</ref> Dempués de la independencia dos corrientes polítiques enfrentaríense: per un sitiu la del Llibertador [[Simón Bolívar]] que pensaba na lliberación de tola América española y la construcción d'un gran proyeutu rexonal y la del Xeneral [[Francisco de Paula Santander]] que quería un afitamientu republicanu. Santander y el so grupu tienen rocees de que la [[Constitución Bolivariana]] promulgada en [[Bolivia]] seya impuesta en Colombia, que daba un poder casi monárquicu al presidente y un sistema fuertemente centralista que topetaba cola vocación federal de los santanderistas. El choque de dambos proyeutu da'l [[9 d'abril]] de [[1828]] na [[Convención de Ocaña]] onde los bolivarianos declaren dictador a Bolívar, lo que de la mesma abre l'atentáu contra la so vida en [[Bogotá|Santafé]] el [[25 de setiembre]] del mesmu añu. La crisis llevaría bien llueu a un fracasu na unidá de la [[Gran Colombia]] y anque el Llibertador intentó salvala cola celebración del [[Congresu Almirable]] el [[20 de xineru]] de [[1830]], nun evitaría la separación definitiva de [[Venezuela]] y la consecuente separación d'[[Ecuador]] dellos meses dempués, el [[30 de mayu]]. === La República de la Nueva Granada (1830-1862) === {{AP|República de la Nueva Granada}} [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta XII - División política de la Nueva Granada, 1851.jpg|thumb|Mapa de la República de la Nueva Granada en [[1851]].<ref name="Atles"/>]] Separaos Ecuador y Venezuela, Colombia tamién formaliza dichu actu de disolución el [[20 d'ochobre]] de [[1831]] na Convención Granadina sol réxime presidencialista encabezáu pol Xeneral Santander. El que se llamara "Departamentu de Cundinamarca" dientro de la Gran Colombia, heredó dichu nome pa entender el territoriu actual xunto al de [[Panamá]] y la [[Mariña de los Mosquitos]] na actual [[Nicaragua]]. La [[Convención (política)|Convención Nacional]] del [[29 de febreru]] de [[1832]] ratificó la so creación como "República de la Nueva Granada" que les sos provincies yeren [[Provincia d'Antioquia|Antioquia]], [[Provincia de Barbacoes|Barbacoes]], [[Provincia de Bogotá|Bogotá]], [[Provincia de Cartagena (Nueva Granada)|Cartagena de Indias]], [[Provincia de Mompós|Mompós]], [[Provincia de Neiva|Neiva]], [[Provincia de Pamplona|Pamplona]], [[Provincia de Panamá|Panamá]], [[Provincia de Pasto|Pasto]], [[Provincia de Popayán|Popayán]], [[Provincia del Socorru|Socorro]], [[Provincia de Tunja|Tunja]], [[Provincia de Vélez|Vélez]] y [[Provincia de Veraguas|Veraguas]] y les cualos pasaríen a llamase d'equí p'arriba [[Departamentos de Colombia|departamentos]]. El presidente [[José Ignacio de Márquez]] sancionó una llei que suprimía los conventos católicos qu'allugaren menos d'ocho relixosos, lo que causó una rebelión que causó la primer guerra civil colombiana ente [[1839]] y [[1842]] conocida como la [[Guerra de los Supremos|Guerra de los Conventos]]. Ente [[1848]] y [[1849]] acuñar por primer vegada los nomes de los que seríen los dos partíos tradicionales polos siguientes 150 años: el [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]] y el [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]]. En [[1853]] preséntase un momentu de grandes reformes constitucionales como l'adopción del [[federalismu]] y l'abolición de la [[esclavitú]], estendióse'l sufraxu a tolos homes mayores de 21 años, impúnxose'l votu popular direutu pa escoyer congresistes, gobernadores y maxistraos, establecióse la llibertá alministrativa y la llibertá relixosa, hubo una separación ente la [[Ilesia]] y el [[Estáu]] y terminóse la personalidá xurídica de la [[Ilesia Católica]]. En [[1849]] la [[Rexón Caribe (Colombia)|Mariña Atlántica]] sufre una epidemia de [[cólera]] importada dende [[Asia]] al traviés de [[Cartagena de Indias]]. La epidemia dura tres meses, nos cualos muerre la tercer parte de la población de la ciudá y unes 20 mil persones de la rexón.<ref>Jorge Alejandro Medellín Becerra y Diana Fajardo Rivera: Diccionariu de Colombia, Ed. Norma, Bogotá, 2005. ISBN 978-958-04-8561-5, p.235, entrada: [[Cólera]] asiáticu.</ref> El [[21 de mayu]] de [[1850]] el presidente [[José Hilario López]] promulga una llei na cual confirma la espulsión de la [[Compañía de Xesús]] d'acordies cola decisión de [[Carlos III d'España]] (1767), que el presidente considera entá en vixencia.<ref>Camilo Gutiérrez Jaramillo: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febreru1998/9803.htm José Hilario López y la espulsión de los xesuites en 1850]. Biblioteca Luis Ángel Arango, Bogotá, 1997. Enllaz revisáu'l 25 de mayu de 2008.</ref> El [[21 de xunetu]] de [[1851]] el Congresu de la República y el gobiernu de José Hilario López, aprobaron la [[Llei de Manumisión]] per mediu de la cual dábase por terminada la esclavitú en Colombia. El discutiniu demostró la esmolición de los esclavistes pola propiedá privada y namái aceptaron suscribir la llei cuando'l gobiernu garantizó-yos el pagu de los esclavos. La llei benefició a cerca de 16 mil persones qu'entá yeren esclaves dempués de la independencia.<ref>Andrés G. Martínez: [http://www.todacolombia.com/etnies/afrocolombianos/abolicionesclavitud.html Abolición de la esclavitú en Colombia]. Toa Colombia. Enllaz revisáu'l 25 de mayu de 2008.</ref> === Los Estaos Xuníos de Colombia (1863-1886) === {{AP|Estaos Xuníos de Colombia}} La guerra civil de [[1860]] a [[1863]] terminó en favor de los lliberales, que convocaron la [[Constitución de Rionegro]] proclamando'l [[3 de febreru]] de [[1863]] a los "Estaos Xuníos de Colombia". La nueva constitución política foi la más lliberal de tolos tiempos al establecer llibertaes como la d'espresión, llibre empresa, llibre imprenta, llibertá d'enseñanza y de cultu, d'asociación y de tener armes y municiones comerciando con elles. Estableció un sistema federal con un presidente central (presidencia de la unión) que tenía un periodu de gobiernu de tan solo dos años, fechu que lo faía débil en desterciu del creciente poder de cada estáu, que yeren nueve: [[Estáu Soberanu de Panamá|Panamá]], [[Estáu Soberanu d'Antioquia|Antioquia]], [[Estáu Soberanu del Magdalena|Magdalena]], [[Estáu Soberanu de Bolívar|Bolívar]], [[Estáu Soberanu de Santander|Santander]], [[Estáu Soberanu de Boyacá|Boyacá]], [[Estáu Soberanu de Cundinamarca|Cundinamarca]], [[Estáu Soberanu del Tolima|Tolima]] y [[Estáu Soberanu del Cauca|Cauca]]. El [[12 de mayu]] d'esi añu foi escoyíu [[Tomás Cipriano de Mosquera]], célebre pola so posición anticlerical. El [[18 de mayu]] de [[1875]] a les 11:15 de la mañana, un fuerte movimientu telúricu tuvo como epicentru la rexón del actual departamentu de [[Norte de Santander]]. Ye conocíu na hestoria como [[Terremotu de Cúcuta de 1875|Terremotu de Cúcuta o de los Andes]] y destruyó les ciudaes de [[Cúcuta]], [[Villa del Rosario (Norte de Santander)|Villa del Rosario]], [[San Antonio de Táchira]] y [[Capacho (ciudá)|Capacho]]. El seísmu sentir en [[Bogotá]] y en [[Caraques]] y dexó numberosos muertos y daños materiales.<ref>[https://web.archive.org/web/20070928131109/http://plataforma2.unipamplona.edu.co:8094/nortedesantander/home_41/htm/cont.jsp?rec=not_4794.jsp El gran terremotu de los Andes o Terremotu de Cúcuta]. Consultáu'l 8 de xunu de 2008.</ref> En [[1876]] túvose que faer una reforma a la constitución federalista, pos cada estáu realizaba les sos eleiciones pola so cuenta, lo que causó que nel país dieren eleición continues, amás de la proclamación de 42 constituciones estatales. === La Rexeneración (1886-1930) === {{AP|Rexeneración (Colombia)|l1=Rexeneración}} [[Ficheru:Rafael Nunez.JPG|thumb|El presidente [[Rafael Núñez]], autor de la lletra del [[himnu nacional de Colombia]], foi'l principal líder de la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]] y del periodu de la Rexeneración.]] El choque d'intereses ente los estaos federaos debilitó la nación. Especialmente ente los años [[1875]] y [[1880]] el modelu lliberal políticu-económicu entra en crisis: nun había infraestructura vial nacional, lo que causó una separación ente los distintos estaos y la falta d'un comerciu ente ellos, l'[[agricultura]] taba en decadencia, la esportación yera lenta namái cola primacía del [[oru]] y el [[café]], esti postreru llegó a algamar el 50% de les esportaciones nacionales. Nun había nengún procesu de industrialización. Esti estáu de coses preparó'l camín por que'l lliberal [[Rafael Núñez]] propunxera una reforma total del estáu qu'esaniciara'l federalismu y instituyera un estáu central fuerte y llistu pa entamar un proyeutu económicu nacional. Con una fuerte oposición del so propiu partíu, Núñez llegó a la presidencia central en [[1880]], pero como ésta yera de tan solo dos años, nun tuvo'l tiempu abondu d'adelantrar el so proyeutu de reformes sociales y económiques. Foi escoyíu pa un segundu periodu en [[1884]], esta vegada col respaldu del partíu conservador, pero al siguiente añu los lliberales declaráron-y la guerra que'l presidente supo responder y que lo fortaleció definitivamente pa convocar una [[Asamblea Constituyente]], que proclamó la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]]. La mesma reconoció como relixón d'estáu a la [[Ilesia Católica|Católica]], el poder central qu'abolió'l federalismu, la concepción del estáu como ente alministrador no social y económico, la división del mesmu en tres poderes democráticos (executivu, llexislativu y xudicial) y el periodu presidencial foi aumentáu a cuatro años. D'esta manera abrió una nueva dómina política en Colombia conocida como la [[Rexeneración (Colombia)|rexeneración]] la cual foi impulsada tamién pol presidente [[Miguel Antonio Caro]] nel so periodu presidencial [[1894]]–[[1898]]. En xunu de [[1893]] inaugúrase [[Puerto Colombia]], un viaductu de 720 metros de llargu, con una fondura de 40 a 45 pies y un llargor de 180 metros y 15 metros d'anchu. Convertir nel principal puertu marítimu de Colombia. En [[1923]] sería'l tercer muelle más llargu del mundu dempués del de [[South End]] y [[Southport]].<ref>Biblioteca Luis Ángel Arango: [https://web.archive.org/web/20080529100546/http://www.lablaa.org/blaavirtual/exhibiciones/monu/mn_89.htm Puerto Colombia, Barranquilla, Atlánticu]. Enllaz revisáu'l 26 de mayu de 2008.</ref> === Colombia nel sieglu XIX === [[Ficheru:Roasted coffee beans.jpg|thumb|El [[café]] colombianu empieza la so crecedera como primer productu nacional a mediaos del sieglu XIX.]] Colombia mientres el [[sieglu XIX]] tuvo en realidá una crecedera poblacional y económicu lentu causáu por numberosos factores como les numberoses guerres civiles, la falta d'infraestructures nun país con un relieve difícil, l'heriedu d'una estructura económica natural de la colonia y la poca inmigración. Mientres la colonia la Nueva Granada dependía especialmente de les mines, lo que da como resultáu que para [[1800]] Colombia como colonia tenía un [[PIB]] de 27% per cápita, inferior al de [[Perú]] (33%), [[Brasil]] (29%), [[Méxicu]] (40%) y [[Arxentina]] (82%) para esi mesmu añu.<ref>[[Salomón Kalmanovitz]]: "[http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0124-59962006000200007&lng=es&nrm=iso... El PIB de la Nueva Granada en 1800: puxanza colonial, estancamientu republicanu]", Revista d'Economía Institucional, Bogotá, avientu de 2006, ISSN 0124-5996. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> Escontra finales del sieglu la so economía sigue arrezagada en comparanza con esos países, pa dexar l'arranque industrial de la so economía solo nel sieglu XX.<ref>La dómina dorada: economía ya inversiones españoles n'América Llatina 1990 - 2002. [http://www.eumed.net/cursecon/libreria/2004/rcb/a0102.htm La evolución socedida]. eumed.net. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> En [[1845]] el presidente [[Tomás Cipriano de Mosquera]] convida al cartógrafu italianu [[Agustín Codazzi]] por qu'oriente un proyeutu nacional de xeografía que dio llugar a la [[Comisión Corográfica]]. Mientres esa mesma década llega la [[fotografía]] a Colombia que s'entretien col retratismo de les clases altes, anque escontra finales del sieglu surden dellos artistes que s'esmolecen polos conflictos sociales y políticos del país. Coles mesmes empieza'l desenvolvimientu del [[periodismu]] cola fundación de dellos medios impresos qu'evidencia una proliferación de la [[imprenta]] y un bon númberu d'artistes y escritores. Unu de los medios que subsiste na actualidá d'esa dómina ye'l periódicu [[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] fundáu por [[Fidel Cano]] el [[22 de marzu]] de [[1887]]. En [[lliteratura]] el [[costumismu]] y el [[romanticismu]] fueron la nota predominante con escritores y poetes como [[José María Cordovez Moure]], [[Jorge Isaacs]], [[Julio Arbolea]], [[Gregorio Gutiérrez González]], [[Rafael Pombo]], [[Soledad Acosta]], [[Josefa Acevedo de Gómez]], [[Candelario Gruesu]], [[Eustaquio Palacios]] y [[José Asunción Silva]], ente munchos otros. Ente [[1869]] y [[1916]] Colombia enfrentar a una epidemia de [[llepra]] que punxo al país ente los primeres del mundu con dicha enfermedá y que fomentó la creación de lazaretos onde los arimaos yeren aisllaos. Pa munchos estudiosos de la tema ello foi productu de les guerres civiles, un gran nivel de probeza y fame, so nivel de salobridá pública y los discutinios ente medicina, estáu ya Ilesia. Esti factor afectó descomanadamente la esportación nacional, porque se llegó a afirmar inclusive que Colombia yera un "inmensu lazareto", situación superada namái en [[1916]].<ref>Abel Fernando Martínez: [http://www.monografias.com/trabayos904/colombia-potencia-malata/colombia-potencia-malata.shtml ¿Cómo Colombia llogró ser la primer potencia malata del mundu?] Colombia Médica, Universidá del Valle, Cali, avientu del 2005, ISSN 1657-9534. Versión dixital en Monografíes.com. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> [[Ficheru:Acuarela de Henry Price, Comisión Corográfica, Medellín, 1852.jpg|thumb|Acuarela de la [[Comisión Corográfica]], una representación d'una familia antioqueña de [[1852]]. La migración interna de los antioqueños escontra'l [[Exa Cafetera]] a partir de la década de los 40 del sieglu XIX foi'l principal eventu económicu del país nesi sieglu.]] Escontra finales del sieglu presentóse tamién la única más importante inmigración escontra'l territoriu nacional: los [[Pueblu árabe|árabes]]. Magar hai testimonios del ingresu de ciudadanos de países europeos y americanos, lo cierto ye que foi un númberu insignificante. Sicasí los árabes tendríen una gran influencia económica pal país. Un bon númberu de mozos procedentes d'[[El Líbanu]] y [[Siria]] y que llegaben con pasaporte [[Turquía|turcu]] por tar dichos territorios sol [[Imperiu otomanu]], razón pola cual los colombianos empezar a llamar "''los turcos''", empezaron a entrar mientres la década de los 80 pa integrase a la sociedá colombiana, primero de la [[Rexón Caribe (Colombia)|Mariña Atlántica]] y mientres el sieglu siguiente en tol país. Envalórase qu'ente [[1880]] y [[1930]] ingresaron ente 5.000 y 10.000 inmigrantes.<ref>[https://web.archive.org/web/20070910002900/http://www.lablaa.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/boletin/boleti5/bol29/tierra3.htm Na tierra de les oportunidaes: Los siriu libaneses en Colombia], Boletín Cultural y Bibliográficu, Non. 29, Vol. XXIX, Bogotá, 1992, Biblioteca Luis Ángel Arango. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> La [[industria]] en Colombia mientres el sieglu XIX foi práuticamente nula, centrándose especialmente en [[Bogotá]], capital del país y el so procesu de industrialización acompañáu cola puxanza del café qu'empieza na década de los 50 nel [[Exa Cafetera]], que más palantre tendría importantes repercusiones pal desenvolvimientu económicu nacional nel siguiente sieglu y foi la más importante migración interna del país na dómina. Amás de [[Bogotá]] y [[Exa Cafetera]], les otres rexones qu'empezaron a centrar una actividá económica importante fueron [[Barranquilla]] que creó una decadencia del antiguu puertu colonial de [[Cartagena de Indias]], [[Cali]] en desterciu de la que fuera una de les potencies de la colonia y [[Popayán]] como centru relixosu de la dómina.<ref>[http://html.rincondelvago.com/industria-en-colombia.html Comportamientu del sector industrial en Colombia], Universidá Autónoma d'Occidente, División de Ciencies Económiques ya Industriales, mayu de 1999. Publicación dixital de rincondelvago.com. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> == Sieglu XX en Colombia == El [[sieglu XX]] en Colombia representó l'afitamientu como república al estilu de la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]]. Ente esi añu y 1930 tolos presidentes representaron al [[Partíu Conservador Colombianu|partíu conservador]]. En [[1914]] foi escoyíu'l conservador [[José Vicente Concha]], siguíu depués por [[Marco Fidel Suárez]] ([[1918]]), [[Pedro Nel Ospina]] ([[1922]]) y [[Miguel Abadía Méndez]] ([[1926]]). Esta socesión de presidentes conservadores, incluyendo tamién a [[Rafael Núñez]] ([[1886]] y [[1892]]), [[Manuel Antonio Sanclemente]] ([[1898]]), [[José Manuel Marroquín]] y el mesmu [[Rafael Reyes Prieto|Rafael Reyes]], foi denomada depués como la ''"[[Hexemonía Conservadora]]"'', principalmente polos gobiernos lliberales subsiguientes. El términu puede nun ser del tou correutu una y bones el gobiernu de Reyes nun foi particularmente partidista y [[Carlos Eugenio Restrepo]] gobernó col sofitu del partíu Lliberal. Adicionalmente, a mediaos de los [[años 1920]] el partíu lliberal asumió la mayoría parllamentaria, calteniéndola hasta [[2002]]. La población colombiana creció significativamente, anque se centró especialmente na [[Rexón Andina (Colombia)|zona andina]] y en segundu llugar na [[Rexón Caribe (Colombia)|Mariña Atlántica]] con una baxa densidá en más del 50% del territoriu nacional. Les tases de natalidá fueron altes mientres les trés primeres décades (42 per mil), pero tamién yeren altes les de mortalidá (23 per mil). Escontra los años 40 baxa la tasa de mortalidá y aumenta la población, especialmente col entamu de la crecedera urbana en desterciu del rural. Escontra finales del sieglu baxa l'índiz de fecundidá pa entrar nel [[sieglu XXI]] con un númberu del 2% añal, el más baxu de la historia nacional.<ref>Encuesta Nacional de Demografía y Salú, encolombia.com, Capítulu X: [https://web.archive.org/web/20120417223051/http://www.encolombia.com/salud/saludsex-capitulo1D.htm Carauterístiques de la población en Colombia]. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> Tamién menguaron les tases d'analfabetismu de manera substancial y aceleróse la crecedera económica. Magar el café ocupó'l primera renglón de la economía nacional, desenvolviéronse otres producciones agrícoles ya industriales como la textilería y nacen les más importantes industries nacionales especialmente nes trés primeres décades. Escontra la década de los 50 empieza una crecedera industrial sosteníu especialmente n'a l'área d'[[Antioquia]], pero entra en crisis escontra la década de los 70.<ref>SAVAGE, CHARLES H. AND LOMBARD, GEORGE F. F., Sons Of The Machine. Cambridge, [[MIT Press]], 1986. F Primer Edición, H Hard Cover, J Very Good, Fine in Very Good Jacket. Ver tamién: JSTOR: Trusted Archived for Scholarship, [http://www.jstor.org/pss/3105262 Sons of the Machine: Case Studies of Social Change in the Workplace] por Charles H. Savage, Jr.; George F. F. Lombard. Technology and Culture, Vol. 29, Non. 1 (xineru de 1988), páxs. 177-179 (documentu en 3 páxines) Publicáu por: [[Johns Hopkins University Press]], Sociedá pa la Historia de la Teunoloxía, enllaz revisáu'l 6 de mayu de 2008.</ref> Mientres la primer metá del sieglu y amás de la separación de [[Panamá]], el país pierde parte del so territoriu con [[Perú]] y [[Brasil]] y siéntase la base de diferendos estremeres con [[Venezuela]] y [[Nicaragua]]. Foi amás un sieglu de gran intensidá académica col desenvolvimientu de grandes centros d'educación universitaria, distintes escueles de lliteratura y el desenvolvimientu del periodismu colombianu. === Guerra de los Mil Díes === [[Ficheru:GuerraMilDias.png|thumb|La [[Guerra de los Mil Díes]] en Colombia foi'l primer eventu bélicu del sieglu XX nel mundu.]] {{AP|Guerra de los Mil Díes}} La Guerra de los Mil Díes ([[1898]]–[[1902]]) significó una nueva derrota pal partíu lliberal. Los lliberales enfrentar al gobiernu conservador de [[Manuel Antonio Sanclemente]] a quien acusaben d'autoritariu, escluyente y pocu conciliador. Polo xeneral foi tamién una reaición a la inconformidad lliberal pola Constitución de 1886 que derogó'l federalismu y la consecuente hexemonía conservadora. Los lliberales empecipiaron la rebelión col asaltu a la ciudá de [[Bucaramanga]], lo que causó una puesta reaición del gobiernu que cuntaba con un exércitu meyor preparáu y cimeru. Los lliberales namái cuntaron con fuercies regulares nos departamentos de [[Santander (Colombia)|Santander]] y [[Panamá]]. Polo xeneral los lliberales nun llograron llograr dominiu sobre la situación, pero'l gobiernu recibió duros golpes. Los mesmos conservadores, nel so afan de poner l'orde nel país, estremar ente "Históricos" y "Nacionales". Los primeres derrocaron al presidente Sanclemente y posesionaron a [[José Manuel Marroquín]]. En dichu conflictu intervieno tamién el gobiernu del presidente [[Cipriano Castro]] de [[Venezuela]], quien sofitó los grupos lliberales de [[Rafael Uribe Uribe]] y hubo la constante amenaza de la [[Marina de los Estaos Xuníos]] unviaos pol presidente [[Theodore Roosevelt]] pa protexer los futuros intereses na construcción de la [[Canal de Panamá]]. El [[21 de payares]] de [[1902]] roblóse'l tratáu definitivu de paz nel barcu d'Estaos Xuníos ''USS Wisconsin''. Nun se tien un númberu definitivu de cuántes persones morrieron nesta confrontación armada, pero los historiadores coinciden na so ferocidá y nes nefastes consecuencies nacionales. === Separación de Panamá de Colombia === [[Ficheru:Panama Canal Gatun Locks.jpg|thumb|La construcción de la [[Canal de Panamá]] representó una de les causes principales por que los [[Estaos Xuníos]] sofitaren a los separatistes panameños.]] {{AP|Separación de Panamá de Colombia|Historia de la Canal de Panamá}} En [[1888]] el gobiernu colombianu concedió'l contratu pa la construcción de la [[canal de Panamá]] al inxenieru francés [[Fernando de Lesseps]] quién fuera'l constructor de la [[canal de Suez]], n'[[Exiptu]].<ref>[http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomoIP2.pdf Arosemena, Xusto, L'Estáu Federal de Panamá, 1855, Edición Canal de Panamá 199. Páx.279-280]</ref> Les obres empecipiar en 1881, sicasí al cabu de seis años la empresa constructora foi declarada en quiebra dexando inconclusa la obra. Los americanos empecipiaron nel intre negociaciones col gobiernu colombianu p'axudicase'l contratu de terminación de la construcción de la canal. Pero [[Colombia]], de la cual Panamá yera una provincia, nun aceptó les esixencies que los [[Estaos Xuníos]] faíen de vencer a perpetuidad una franxa de tierra a llau y llau de la canal.<ref name="G-RRP">{{cita web |url=http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/39.htm|títulu=Xeneral Rafael Reyes Prieto 1904-1909|fechaaccesu=13 de marzu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140326215832/http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/39.htm|fechaarchivu=26 de marzu de 2014}}</ref> El políticu panamiegu [[José Agustín Arango]] foi unu de los primeros promotores d'un movimientu separatista y quien lideró una xunta revolucionaria que dempués entraría en negociaciones colos Estaos Xuníos ente les cualos cuntábase la construcción de la [[Canal de Panamá|Canal Interoceánicu]]. [[Manuel Amador Guerrero|Amador Guerrero]] viaxó a los Estaos Xuníos pa llograr sofitu nel plan conspirativo, mientres xefes lliberales en Panamá, los mesmos que fueren derrocaos na anterior guerra, sofitaron el movimientu. Ante esta situación, los Estaos Xuníos mientres el gobiernu de [[Theodore Roosevelt]] aprovechando la inestabilidá política de la rexón decidieron fomentar una rebelión na rexón de Panamá, que proclamó la so independencia de Colombia'l 3 de payares de 1903. Coles mesmes, la intervención militar de l'armada d'Estaos Xuníos detuvo per mar la meyora de la infantería de marina colombiana que se movía escontra la rexón pa encalorar la rebelión. El [[13 de payares]] los Estaos Xuníos entainar a reconocer la independencia del nuevu país y a roblar un tratáu col nuevu gobiernu sobre la construcción de la Canal que foi dau a perpetuidad al país norteamericanu, que indemnizó a Colombia en [[1921]] pola perda de Panamá por un monto total de 25 millones de dólares de la dómina dempués de la muerte de Roosvelt.<ref>Creación del Estáu de Panamá. DrVT, mgar.net. Documentu - Historia: [http://www.mgar.net/cuba/panama.htm Estaos Xuníos, creador d'estaos]. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> === Gobiernu de Rafael Reyes === En [[1904]] el Xeneral [[Rafael Reyes Prieto|Rafael Reyes]] ganó les eleiciones y empezó a introducir una serie de reformes progresistes que se tomaron con entusiasmu pola población, al puntu que se propunxo estender el so mandatu de seis a diez años. Felicidad propuesta foi vista con malos güeyos por munchos dirixentes tanto conservadores como lliberales quien se xunieron nel so contra y obligaron a qu'esti abandonara la presidencia en [[1909]]. Sicasí, Reyes favoreció la primer reforma a la Constitución de 1886 por cuenta de la crisis institucional. La oposición llevar a tornase autoritariu como la orde de confinamientos y destierros, la clausura del [[Congresu de la República de Colombia|Congresu]] pa reemplazalo por una Asamblea, la eliminación de la figura del [[Vicepresidente]], fechu esti que fortaleció a los sos opositores. Per otra parte, nel so ánimu d'habilitar el desenvolvimientu del país, intentó llevar a cabu trataos colos Estaos Xuníos, pero la rensía nacional pola perda de Panamá y el consecuente sentimientu antiamericanu de la dómina, ganáron-y antipatíes en tal sentíu. Con Reyes enllantóse la política de monopolios fiscales al llicor, el tabacu y el degüello, impulsóse'l financiamento estatal pa la inversión pública, la construcción de víes, ferrocarriles, restableciéronse rellaciones con [[Venezuela]], creóse'l [[Bancu de la República de Colombia|Bancu Central]] qu'estabilizaría la moneda, robló'l Tratáu Averbury-Holguín que dexó saniar la delda esterna y desenvolver la industria testil y azucrero, les refineríes, les fábriques d'alimentos, de vidriu y de papel, el cultivu del banano, el café y l'algodón y la promoción de creitos agrarios con fines d'esportación. Llevó a cabu una reforma nel ordenamientu territorial pa lo cual estremó al país en 34 departamentos y escoyó a Bogotá como distritu especial. Desarmó a la población civil pa establecer el monopoliu de les armes solo del Estáu, consagró'l códigu de reconocencia a los derechos de les minoríes y entamó l'[[Exércitu Nacional de Colombia|Exércitu Nacional]] cola profesionalización de les fuercies armaes al traviés de la fundación d'escueles militares.<ref>[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/r/reis_prieto.htm Biografía de Rafael Reyes], Boletín Biografíes y Vides. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref><ref>Presidencia de la República de Colombia: [http://www.presidencia.gov.co/prensa_new/historia/rafareyes.htm Xeneral Rafael Reyes Prieto]. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> De resultes de l'alministración del presidente Rafael Reyes, Colombia vio la nacencia de les que seríen les sos grandes compañíes nel sector [[Industria testil|testil]] como la [[Compañía Colombiana de Texíos]], [[Fabricato]], [[Cementos Argos]], el desenvolvimientu de les hidroeléctriques, [[Cervecería Bavaria|Bavaria]], y [[Cervecería Unión]].<ref>Alberto Mayor Mora: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/xunetu2002/elnacimiento.htm La nacencia de la industria colombiano], Credencial Historia, edición 151, xunetu de 2002. Biblioteca Luis Ángel Arango. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> En 1909, un añu primero que se venciera'l so periodu constitucional, y cinco años antes del vencimientu de la prórroga a 10 años dada al so mandatu, Reyes abandona'l cargu. N'agostu'l congresu designó como presidente a [[Ramón González Valencia]]. === De la Unión Republicana a la fin de la hexemonía conservadora === [[Ficheru:Quintin detenido.jpg|thumb|El líder indíxena [[Quintín Llambe]] arrestáu xunto a otros líderes del so movimientu en 1915.]] [[Ficheru:Workerbananamassacred.png|thumb|Líderes de la [[Masacre de les Bananeras|fuelga de los trabayadores]] nos plantíos bananeras.]] Tres l'aprobación de la [[Historia del constitucionalismo colombianu#Reforma de 1910|reforma constitucional de 1910]], que amenorgó de 6 a 4 años el periodu presidencial (dende 1886, nengún presidente gobernara los seis años completos) y esanició la participación en política de los militares, asumió'l poder el conservador [[Carlos Eugenio Restrepo]] so la figura de la [[Unión Republicana (Colombia)|Unión Republicana]], col sofitu de lliberales, anque'l so gobiernu foi eminentemente conservador. En [[1914]] foi escoyíu'l conservador [[José Vicente Concha]], siguíu depués por [[Marco Fidel Suárez]] ([[1918]]), [[Pedro Nel Ospina]] ([[1922]]) y [[Miguel Abadía Méndez]] ([[1926]]). Ente [[1914]] y [[1917]] el políticu y estadista indíxena del [[pueblo Nasa]], [[Quintín Llambe]], lidera un movimientu de reivindicación de los derechos de los pueblos indíxenes en Colombia. Acusóse-y de querer construyir una república indíxena y foi arrestáu'l [[9 de mayu]] de [[1915]] pa permanecer en prisión con dellos de los sos siguidores por cuatro años. Dempués dedicóse a escribir y les sos lluches tuvieron frutu en [[1938]] col decretu que restituyó los resguardos d'Ortega y Chaparral.<ref>Biblioteca Luis Ángel Arango: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/lamemanu.htm Llambe, Manuel Quintín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805072349/http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/lamemanu.htm |date=2009-08-05 }}. Edición orixinal: 2004-12-12, Edición na biblioteca virtual: 2004-12-12, Publicáu: Biblioteca Virtual del Bancu de la República Creador: HERRERA ÁNGEL, Marta. Enllaz revisáu'l 23 de mayu de 2008.</ref> El [[5 d'avientu]] de [[1919]] los alemanes Werner Kaemerer, Stuart Hosie, Alberto Tietjen y los colombianos Ernesto Cortissoz (el primer presidente de l'aereollinia), Rafael Palaciu, Cristóbal Restrepo, Jacobo Correa y Arístides Noguera, fundaron en [[Barranquilla]] la [[Avianca|Sociedá Colombo Alemana de Tresporte Aereu - SCADTA]], lo que dio entamu a l'aviación en Colombia.<ref>[https://web.archive.org/web/20031211221538/http://clacsec.llima.icao.int/colombiarezena.htm Historia de l'aviación en Colombia], CLAC, Lima. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref><ref>El vuelu desacobardáu: Pioneros de l'aviación. 21 de setiembre de 2006. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Na nueche del [[5 d'avientu]] de [[1928]] una fuelga de diez mil trabayadores de la [[United Fruit Company]], una multinacional d'Estaos Xuníos que se destacar na producción y comercialización de frutes tropicales n'[[América Llatina]], termina sangrientamente cuando l'exércitu dispara contra una manifestación pacífica na estación del tren de [[Barraquera (Magdalena)|Barraquera]] nel departamentu del [[Magdalena (Colombia)|Magdalena]] cola muerte d'a lo menos mil obreros.<ref>Fundación Manuel Cepeda Vargas: [https://web.archive.org/web/20080602084947/http://manuelcepeda.atarraya.org/article.php3?id_article=7 La Masacre de les Bananeras]. 29 de mayu de 2004. Enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref><ref>Mauricio Archila Neira: [http://www.colombialink.com/01_INDEX/index_hestoria/07_otros fechos_historicos/0180_masacre_bananeras.html Masacre de les Bananeras], Colombialink.com, enllaz revisáu'l 21 de mayu de 2008.</ref> El casu conozse como la [[Masacre de les Bananeras]] y foi llargamente denunciáu pol abogáu y [[Congresu de la República de Colombia|representante a la Cámara]] [[Jorge Eliecer Gaitán]]. Mientres la década de [[1920]] Colombia robló la mayoría de los trataos estremeros colos países vecinos, tantu d'árees marines como de fronteres terrestres, siendo'l más destacáu'l [[Tratáu Esguerra-Bárcenas]] de [[1929]] nel cual Colombia reconoció la soberanía de [[Nicaragua]] sobre la [[Mariña de Mosquitos]] y Nicaragua reconoció la soberanía de Colombia sobre'l [[Archipiélagu de San Andrés y Providencia]]. El [[5 de setiembre]] de [[1929]] naz en [[Barranquilla]] la [[radio de Colombia]] en señal [[HJN]] y en [[HKD]] el [[8 d'avientu]]. La primer tresmisión radial emitida nel país (que nun llegaría a más d'una decena de persones, pos se calcula qu'había unos 200 o 250 receptores), foi un partíu de fútbol.<ref>Eduardo Arias: [http://www.colombialink.com/01_INDEX/index_hestoria/07_otros fechos_historicos/0190_empieza_emitir_hjn.html Empieza a emitir la HJN], La llegada de la radio tresformó a Colombia pa siempres. Pocos países fueron tan influyíos per esi mediu de comunicación nel mundu. Colombialink.com Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> === La República Lliberal (1930-1946) === [[Ficheru:Guerra peru1 1932 d.jpg|thumb|El [[Exércitu de Colombia]] en maniobres pa compensar l'agresión [[Perú|peruana]] en [[1930]].]] {{AP|República Lliberal (Colombia)|l1=Rexímenes lliberales}} Una división nel [[Partíu Conservador Colombianu]] que llevó dos candidatos del mesmu partíu a les [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1930|eleiciones de 1930]] dexó'l trunfu del partíu lliberal en cabeza d'[[Enrique Olaya Herrera]]. La cuarta década del sieglu vio la única confrontación internacional de Colombia, la [[Guerra colombo-peruana|guerra contra Perú]] ([[1932]] - [[1934]]). En 1932 un grupu de peruanos tomáronse la ciudá colombiana de [[Leticia (Colombia)|Leticia]] nel [[Amazones (Colombia)|Departamentu del Amazones]], lo qu'espertó los sentimientos nacionalistes que recordaben la [[Separación de Panamá de Colombia|perda de Panamá]] y teníen en cuenta'l [[Tratado Salomón-Lozano]] robláu con Perú en [[1922]]. El [[18 de febreru]] de [[1933]] la embaxada de Colombia en [[Lima]] foi atacada y l'embaxador foi obligáu a retirar les insinies nacionales ante los berros anticolombianistas nes cais. L'asaltu a la llegación foi la respuesta peruana a l'anterior recuperación colombiana de [[Chaclacayo]] de manes peruanes. El [[14 de febreru]] del mesmu añu, aviones peruanos atacaron la flotilla naval entamada pol xeneral [[Alfredo Vázquez Cobo]] arriendes de tomar de [[Leticia]] el [[1 de setiembre]] de 1932. El mesmu día 14, Vázquez Cobo intimó rindición a los peruanos qu'ocupaben esti puertu sobre'l [[ríu Putumayo|Putumayo]]. Los peruanos fuxeron ensin oponer resistencia y les fuercies colombianes recuperaron [[Tarapacá (Amazones)|Tarapacá]] el [[15 de febreru]]. En Bogotá, por cuenta del ataque de l'aviación, el presidente Olaya rompió rellaciones diplomátiques col Perú esi mesmu día. El [[30 d'abril]] el presidente de Perú [[Luis Miguel Sánchez Cerro]], foi asesináu en Lima, lo que fizo posible que'l so socesor [[Óscar Benavides]] axuntar en plan de diálogu col xefe del partíu lliberal de Colombia [[Alfonso López Pumarejo]] y abriera la vía a un tratáu de paz robláu en [[Rio de Janeiro]] esi mesmu añu onde se repitió'l Tratáu de 1921 y recuperáronse les rellaciones d'hermandá ente dambes naciones. Paradóxicamente la [[Gran Depresión]] qu'afectó a Estaos Xuníos benefició a Colombia por cuenta de que la fuerte presencia que'l país norteamericanu tuvo na década de los 20 viose menguada nos 30 pa dar un mayor espaciu de desenvolvimientu a la industria colombiano de manera autóctona. Pero la Gran Depresión afectó de toes formes les esportaciones qu'amenorgó la producción industrial y causó la fusión d'empreses p'amontar la concentración de capital.{{demostrar}} El presidente [[Alfonso López Pumarejo]]<ref>Presidencia de la República de Colombia: [https://web.archive.org/web/20131031150429/http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/48.htm Presidencia d'Alfonso López Pumarejo]. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> (gobernó por dos periodos: ente [[1934]] y [[1938]] y ente [[1942]] y [[1945]]) adelantró una nueva [[historia del constitucionalismo colombianu#Reforma de 1936|reforma a la Constitución en 1936]]. Nel [[interim]] de los mandatos de López Pumarejo, gobernó'l lliberal [[Eduardo Santos]], en que'l so periodu presentar la [[Masacre de Gachetá]]. López Pumarejo entamó'l [[sindicalismu]] nel país y consagró el derechu a la [[fuelga]], promovió'l desenvolvimientu de la [[Universidá Nacional de Colombia|Universidá Nacional]] y per primer vegada la muyer colombiana foi considerada ciudadana, pero nun tenía derechu a votar. El presidente lideró unu de los más destacaos censos del sieglu que dio como resultáu que pa 1936 Colombia tenía 8.700.000 habitantes.<ref>Jorge Alejandro Medellín Becerra y Diana Fajardo Rivera: Diccionariu de Colombia 2005 - 2006, Ed. Norma, ISBN 978-958-04-8561-5, p.582, Entrada: López Pumarejo, Alfonso</ref> El presidente Olaya Herrera intentara adelantrar polítiques de [[reforma agraria]] nun proyeutu ellaboráu por [[Francisco José Chaux]] y [[Jorge Eliecer Gaitán]], pero nun pasó. Correspondió entós a López la espedición d'una llei qu'ensin ser distributiva, tenía la intención d'un tresformamientu capitalista de la tierra, lo qu'espertó una ferrial oposición del partíu conservador lideráu por [[Laureano Gómez]], según pola [[Ilesia Católica]], terratenientes y militares.<ref>Apolinar Díaz Callejas: [http://www.voltairenet.org/article124772.html Guerra contra la reforma agraria]. Voltairenet.org. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Tamién mientres la presidencia de López, se instituyó la llibertá de cultu y conciencia y la proteición de la maternidá. El presidente sufrió un intentu de golpe d'estáu'l [[10 de xunetu]] de [[1944]] en [[San Juan de Pasto|Pasto]], pero'l sofitu de les clases obreres, de los altos mandos militares y de la sociedá polo xeneral evitó que l'eventu pasara a mayores. Sicasí [[Alfonso López Pumarejo#Escándalos de la familia López|dellos escándalos]], como'l "[[Casu Mamatoco]]", sumaos a problemes personales, provoquen una crisis institucional que condujó al arrenunciu de López Pumarejo en [[1945]]. El partíu lliberal, nel poder, busca tamién revancha de la ''hexemonía conservadora'' previa, semando delles bases de la posterior dómina de [[La Violencia]]. === La Violencia === [[Ficheru:Mariano Ospina Pérez.jpg|thumb|Presidente [[Mariano Ospina Pérez]].]] [[Ficheru:Bogotazo.jpg|thumb|Tranvía en llapaes frente al Capitoliu Nacional onde se desenvolvía la IX Conferencia Panamericana nel Salón Elípticu del Capitoliu Nacional, mientres la revuelta conocida como [[El Bogotazo]].]] {{AP|La Violencia}} La popularidá de [[Jorge Eliécer Gaitán]] proyeutar como candidatu del partíu lliberal y gran opcionado pa ganar les [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1946|eleiciones presidenciales de 1946]], pero la medrana de la clase política lleva a [[Gabriel Turbay]] a llanzar la so propia candidatura. La división nel [[Partíu Lliberal Colombianu]] dexa'l trunfu del conservador [[Mariano Ospina Pérez]] a la presidencia de la república. Sicasí, la proyeición de Gaitán, quien se consolida como xefe únicu del partíu lliberal, sumada a la mayoría lliberal nel congresu, nun dexa al conservadorismu desenvolver cabalmente les sos polítiques. N'abril de [[1948]] Bogotá foi sede de la [[Conferencies Panamericanes|IX Conferencia Internacional Americana]] que suscribió'l [[Tratáu Americanu de Soluciones Pacífiques]], conocíu tamién como [[Pactu de Bogotá]] y la cual creó la [[Organización d'Estaos Americanos]] que reemplazó la [[Unión Panamericana]]. En dichu tratáu los países americanos comprometer a resolver los sos conflictos por formes pacífiques<ref>IX Conferencia Internacional Americana: Tratáu Americanu de Soluciones Pacífiques, Bogotá, 30 d'abril de 1948. [http://www.oas.org/juridico/spanish/Trataos/a-42.html Documentu en llinia]. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> y los Estaos Xuníos per mediu del so principal delegáu, [[George Catlett Marshall]], promovían un alcuerdu que xuniera a los países americanos en contra del [[comunismu]].<ref>Niko Schvarz: [http://www.larepublica.com.uy/mundo/306376-a-60-anos-del asesinatu-de-gaitan A 60 años del asesinatu de Gaitán]. LR21, 9 d'abril de 2008. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> Per otra parte, Gaitán ganara por mayoría les eleiciones al [[Congresu de la República de Colombia|Congresu]]'l [[16 de marzu]] de [[1947]] y foi proclamáu xefe únicu del [[Partíu Lliberal de Colombia|Partíu Lliberal]] el [[24 d'ochobre]]. Sicasí, el [[9 d'abril]] de 1948, Gaitán ye asesináu, y l'autor material del crime foi acoradáu pol ensame llevándose asina'l principal testimoniu de la planeación del [[magnicidiu]] y los rápidos eventos de caos dieron llugar a lo que se conoz n'hestoria como [[El Bogotazo]]. Otra reaición inmediata del ensame que clamaba vengación foi la de tomase la [[Casa de Nariño]] y acoradar al presidente, lo qu'evitó l'Exércitu que tomó bien llueu les riendes de la situación en redol a la Casa de Gobiernu y disparó contra l'ensame. Les especulaciones sobre los autores intelectuales del asesinatu de Gaitán nun fueron esclariaos na actualidá. Pa munchos los responsables de la so muerte fueron los [[Oligarquía|oligarques]] y los conservadores cola complicidá de la CIA. Pa otros tratóse d'un plan de los comunistes lideráu pola [[Xunión Soviética]].<ref>Eduardo Galeano: [http://lahaine.org/internacional/hestoria/mueregaitangaleano.htm Muerre asesináu en Bogotá Jorge Eliecer Gaitán (1948)], la haine. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Nun s'atoparon pruebes contundentes qu'afirmen o nieguen asemeyaes acusaciones y la so muerte sigue envolubrada nel misteriu. Tres el magnicidiu, el presidente Ospina convocó un gobiernu d'Unidá Nacional que nun espolletó por cuenta de la ferrial oposición de los lliberales qu'entós intentaron adelantra-y un xuiciu políticu nel Congresu en [[1949]]. Metanes esa situación, el partíu lliberal nun participa de les [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1949|eleiciones de 1949]] dexando vía llibre por que'l conservador [[Laureano Gómez]] gane la presidencia. Ensin una oposición política llegal, Gómez impulsa una serie de polítiques represives. Entós, una parte de la dirigencia lliberal ordena a los sos militantes a alzase n'armes contra la presidencia de Gómez, utilizando pa ello les [[guerrilles lliberales]], comandadas por subversivos como [[Guadalupe Salcedo]] y [[Saúl Fajardo]]. ==== Gobiernu de Gustavo Rojas Pinilla ==== {{AP|Golpe d'Estáu en Colombia en 1953|Presidencia de Gustavo Rojas Pinilla}} Laureno Gómez reemplazara'l Congresu por una Asamblea Constitucional y exercía el poder de manera dictatorial, sicasí, la so salú tornó, mientres Mariano Ospina Pérez empezó a face-y una gran oposición que condució en gran midida al golpe d'estáu. El [[13 de xunu]] de [[1953]] el Xeneral del Exércitu [[Gustavo Rojas Pinilla]] fixo golpe d'estáu al presidente Laureano Gómez nun eventu ensin derramamiento de sangre. L'Asamblea que reemplazaba'l Congresu respuende por el golpe y dexa el títulu presidencial a Rojas. Nos trés meses siguientes a tomar del poder, los lliberales roblen un [[armisticiu]]. El [[3 d'agostu]] de [[1954]] llogra que l'Asamblea Constituyente, compuesta na so mayoría de conservadores lideraos por Ospina Pérez, reelixir presidente hasta [[1958]], mientres da per primer vegada la posibilidá de que les muyeres puedan votar, derechu qu'exercieron esi mesmu añu. Antes del golpe d'estáu de Rojas les eleiciones pa les corporaciones públiques (congresu, asamblees y conseyos) realizábense cada dos años nos años impares, usualmente a mediaos de marzu. Mientres el gobiernu de Rojas Pinilla dexar de realizar les eleiciones. Rojas desenvolvió una serie de reformes económiques y polítiques, incluyendo la creación de la [[televisión]] en Colombia y el [[sufraxu de la muyer]]. Sicasí la so presidencia de facto escorría la [[llibertá d'espresión]] y foi bien laxo colos restos de [[violencia política]], particularmente la exercida polos conservadores contra los lliberales. La crítica d'estos casos llevó al zarru de dellos periódicos y a una radicalización de la [[clase política]] en contra de Rojas. El [[9 de xineru]] de [[1955]] Rojas anuncia la formación d'un nuevu partíu al que llamó "[[Movimientu d'Aición Popular]]", lo que recibió la oposición de los partíos tradicionales y abrió el camín a una alianza na so contra ([[Pactu de Sitges]] y [[Alcuerdu de Benidorm]]). Los conservadores, lideraos por Laureano Gómez y dempués por Mariano Ospina Pérez, y los lliberales lideraos por [[Alberto Lleras Camargo]], empecipiaron los diálogos que prepararíen el [[Frente Nacional (Colombia)|Frente Nacional]]. El [[10 de mayu]] de [[1957]] una gran manifestación en contra de la reeleición, fizo que Rojas decidiera retirase y se exilió n'[[España]]. === El Frente Nacional === {{AP|Frente Nacional (Colombia)|Conflictu armáu internu en Colombia#El conflictu mientres el Frente Nacional|l1=Frente Nacional|l2=Conflictu armáu mientres el Frente Nacional}} Cayíu Rojas, una xunta militar asume'l poder mientres un periodu de transición. El réxime eleutoral se reinstauró en [[1958]] formando'l Frente Nacional nel que lliberales y conservadores alternar nel poder y partiríense por metá los cargos públicos escluyendo a otros partíos polos siguientes 16 años. D'esti pactu, el primer presidente electu pal periodu [[1958]] – [[1962]] foi [[Alberto Lleras Camargo]], del [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]], siguíu por [[Guillermo León Valencia]] del [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]] ([[1962]] –[[1966]]), [[Carlos Lleras Restrepo]] ([[1966]] – [[1970]]) del Partíu Lliberal, y rematando con [[Misael Pastrana Borrero]] ([[1970]] –[[1974]]) del Partíu Conservador. Magar la violencia bipartidista ente lliberales y conservadores del periodu [[1948]] – [[1958]] esconxurar col Frente Nacional, ésti cerró la puerta a terceres alternatives, principalmente d'esquierda. Esto, xunto colos apartaces de la violencia de los [[años 1950]], los movimientos sociales de los [[años 1960]] y l'exemplu de la revolución cubana, dio orixe a dellos grupos guerrilleros como les Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia ([[FARC]]) en [[1964]], l'Exércitu de Lliberación Nacional ([[Exércitu de Lliberación Nacional (Colombia)|ELN]]) en [[1965]] y el Movimientu 19 d'abril ([[M-19]]) en [[1973]]. La última eleición del frente nacional enfrentaría al candidatu del frente, el conservador [[Misael Pastrana]] col ex presidente (dictador) [[Gustavo Rojas Pinilla]] en [[1970]]. La victoria del candidatu del Frente viose avafada por acusaciones de fraude eleutoral, y la prueba, pa munchos, de que nun había otra forma que la vía armada pa faer oposición en Colombia. === Puxanza de les mafies y recrudecimiento del conflictu armáu === [[Ficheru:Fernando Botero 2.jpg|thumb|[[Fernando Botero]], escultor y pintor, aportó a unu de los artistes más famosos del mundu. Nes sos obres retrató la realidá nacional de la segunda parte del sieglu.]] [[Ficheru:Gabriel Garcia Marquez 1984.jpg|thumb|[[Gabriel García Márquez]] recibió'l [[Premiu Nobel]] de [[Lliteratura]] en [[1982]].]] {{AP|Narcotráficu en Colombia|Fechos de violencia del conflictu armáu internu en Colombia|Conflictu armáu internu en Colombia#L'alministración Betancur (1982-1986)|Conflictu armáu internu en Colombia#L'alministración Barcu (1986-1990)|l2=Fechos de violencia del conflictu armáu internu en Colombia|l3=Alministración Betancur|l4=Administración Barco}} Mientres los años 70 amontóse'l fenómenu del narcotráficu y por cuenta de esto empezó una entrada inusitada de dólares al país, a lo cual llamóse-y la “[[Bonanza Marimbera]]”. Estos capitales ilícitos llegalizáronse gracies a la “[[Ventanu Siniestru]]” del [[Bancu de la República de Colombia|Bancu de la República]] mientres el gobiernu d'[[Alfonso López Michelsen]]. Estos capitales xuntábense al empar con otros ingresos derivaos d'otra bonanza, la de los altos precios de la llibra de café, y fixeron que [[Colombia]] viviera una puxanza inusitado na so economía. Sicasí, metanes esta falsa prosperidá aumentó'l descontentu de la clase trabayadora que se vio enfrentada a los problemes inflacionarios que se derivaron d'esta espansión, a tal puntu qu'en setiembre de [[1977]] les centrales obreres realizaron un gran Paru Nacional. Metanes esti escenariu de descontentu llaboral y problemes d'orde públicu, ye electu'l Lliberal [[Julio César Turbay Ayala]] ([[1978]] – [[1982]]), y en setiembre de 1978 decretóse una serie de midíes antiterroristes, compiladas nel Estatutu de Seguridá, pero esti decretu nun tuvo la efectividá esperada; una y bones el grupu [[M-19]] realizó operaciones sofisticaes como'l [[robu d'armes del Cantón Norte]] de [[Bogotá]] metanes la celebración del añu nuevu de [[1979]] y depués en [[1980]] cola [[toma de la Embaxada de la República Dominicana]] en febreru de dichu añu. Per otru llau, en marcu d'esti Estatutu, producióse un aumentu esponencial de los casos d'abusu contra los derechos humanos y les desapaiciones per parte d'axentes del Estáu; los secuestros aumentaron de 44 casos en 1979 a 1126 en 1980.{{ensin referencies}} Los cartelos de la droga de [[Medellín (Colombia)|Medellín]] y [[Cali]], basáronse nun principiu nel negociu de la [[mariguana]], pero darréu diversificáronse entrando a la producción de [[cocaína]]. Nesti marcu, surdió en 1981 el grupu [[MAS]] (Muerte a Secuestradores), de xusticia privada pero conformáu por elementos del [[Cartelu de Medellín]] debíu al secuestru de Martha Nieves Ochoa (fía de Fabio Ochoa) per parte de guerrilleros del M-19. A partir de 1982, mientres el gobiernu [[Belisario Betancur Cuartes]], del [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]], llográronse faer dellos alcuerdos de paz coles [[FARC]] y el [[M-19]]. El primeru creó'l partíu [[Unión Patriótica (Colombia)|Unión Patriótica]] pero los sos miembros fueron asesinaos en circunstancies qu'entá nun s'esclarien y qu'endurecieron más los procesos de paz.<ref>Fundación Manuel Cepeda Vargas: [http://www.desaparecidos.org/colombia/fmcepeda/xenocidiu-up/ Víctimes del xenocidiu políticu contra la Unión Patriotica]. sumíos.org. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> les víctimes del estermín a la Unión Patriótica fueron más de 4.000, ente les cualos cúntense 9 congresistes y 2 candidatos presidenciales.<ref>[[:m:n:ye:Ex_presidente_colombianu_ye_llamáu_a_declarar_por tomar_del Palaciu_de_Xusticia|Ex-presidente colombianu ye llamáu a declarar por toma del Palaciu de Xusticia]]. Wikinoticies, 25 de payares de 2005. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> La prueba de la manera cómo les mafies del [[narcotráficu]] empezaron a influyir na vida política nacional constituyir el trunfu de [[Pablo Escobar]] con un escañu nel [[Congresu de la República de Colombia|Senáu]] nes [[Eleiciones lexislatives de Colombia de 1982|eleiciones de 1982]] sol padrinazgo políticu d'[[Alberto Santofimio]]. La campaña del periódicu [[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] y del Ministru de Xusticia [[Rodrigo Lara Bonilla]] que denunciaron los sos nexos col crime entamáu, fixéron-y perder l'escañu y detuvieron el so ascensu políticu. El [[30 d'abril]] de [[1984]] foi asesináu por sicarios nuna cai de Bogotá el Ministru Lara, lo que llevó a que'l presidente Betancourt aprobara la llei d'[[estradición]] y diera entamu a la guerra contra les mafies qu'ocuparía los siguientes diez años. Pero'l capo de les mafies empezó una guerra de terrorismu y magnicidios que tuvo como exemplos el [[atentáu al edificiu del DAS]] y la [[Vuelu 203 de Avianca|esplosión d'un avión de Avianca]] que traxo con sigo la muerte de tolos sos ocupantes. Pela so parte el [[6 de payares]] de [[1985]] el [[M-19]], dempués de que s'atayaron los alcuerdos col gobiernu de Betancur, tomóse l'Edificiu del [[Palaciu de Xusticia de Colombia|Palaciu de Xusticia]] en Bogotá. L'aición concluyó violentamente cola muerte tantu de los insurxentes como de los maxistraos de la Corte cuando'l gobiernu dio la orde de tomase'l llugar pola fuercia.<ref>Maureén Maya: [http://www.colectivodeabogados.org/article.php3?id_article=827 Informe del Palaciu de Xusticia, nin comisión nin verdá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210194230/http://www.colectivodeabogados.org/article.php3?id_article=827 |date=2009-02-10 }}. Fundación Cese al Fueu. 23 de payares de 2006. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Los fechos que llevaron a la tráxica conclusión d'esti episodiu tampoco fueron esclariaos y nenguna persona foi judicialmente responsabilizada pola muerte y desapaición de les persones que taben nel Palaciu de Xusticia. El siguiente periodu de gobiernu, a la cabeza de [[Virgilio Barco Vargas]], tendría qu'enfrentar el fracasu de les negociaciones coles [[FARC]] y l'aumentu de la violencia causáu pola guerra declarada pol [[Cartelu de Medellín]]. Sicasí, para [[1989]], les crítiques al sistema políticu zarráu proveníen non yá de los grupos guerrilleros o de partíos como'l [[Partíu Comunista de Colombia|comunista]] o la [[Unión Patriótica (Colombia)|Unión Patriótica]], sinón qu'había permeado a les nueves propuestes polítiques y a los grupos universitarios (tantu d'universidaes públiques como privaes). Esti nuevu lideralgu taba representáu nel senador y precandidato presidencial [[Luis Carlos Galán]], quien se perfilaba como'l más probable ganador de les eleiciones presidenciales de [[1990]]. El poder de les mafies manifestar ente [[1989]] y [[1990]], y pa cutir a la democracia en plena campaña eleutoral fueron asesinaos los dirixentes políticos [[Luis Carlos Galán]] del lliberalismu, [[Bernardo Jaramillo Ossa]] de la [[Unión Patriótica (Colombia)|Unión Patriótica]] y [[Carlos Pizarro Leongómez]] quien dirixó la desmovilización del M-19 mientres esi gobiernu pa darréu convertise en partíu políticu. === Final de sieglu === [[Ficheru:César Gaviria.jpg|thumb|[[César Gaviria]].]] {{AP|Narcotráficu en Colombia|Conflictu armáu internu en Colombia#L'alministración Gaviria (1990-1994)|Conflictu armáu internu en Colombia#El cuatrieniu Samper: la violencia enche'l Tao|Conflictu armáu internu en Colombia#Pastrana y el Procesu del Caguan. El Plan Colombia|l2=Alministración Gaviria|l3=Alministración Samper|l4=Alministración Pastrana}} [[César Gaviria]], quien tomara les banderes [[Luis Carlos Galán]] (asesináu en 1989) foi escoyíu presidente en 1990, convocando una [[Asamblea Constituyente]] el [[9 d'avientu]] d'esi añu, el mesmu día nel qu'ordenó tomar militar de [[Casa Verde]], bastión de les [[FARC]] en [[La Uribe (Meta)]]. La Constituyente llevar a cabu en [[1991]] y promulgó la nueva [[Constitución de Colombia de 1991|Constitución Nacional]] que reemplazó a [[Constitución de Colombia de 1886|la de 1886]]. En dicha Constitución reemplazóse la figura d'Estáu unitariu pol [[Estáu Social de Derechu]], descentralizáu, con cierta autonomía de les sos entidaes territoriales, caltiénse'l periodu presidencial por cuatro años, establezse la [[Fiscalía de Colombia|Fiscalía]] como órganu acusatorio dientro del poder xudicial, créase la [[Corte Constitucional de Colombia]], independiente de la [[Corte Suprema de Xusticia de Colombia]], se instituye l'[[aición de tutela]] por que los ciudadanos puedan faer valir los sos derechos fundamentales basada nel artículu VIII de la [[Declaración Universal de Derechos Humanos]] de [[1948]], prohíbese la estradición de colombianos, prohíbese la reeleición presidencial inmediata y siéntanse bases polítiques que debiliten el bipartidismu y dean una mayor participación democrática a otres opciones. El presidente Gaviria empecipió tamién una reforma económica conocida como l'[[Apertura Económica]] baxu principios [[Neolliberalismu|neolliberales]] como la privatización d'empreses públiques. Magar antes y mientres el procesu de la Constituyente de 1991 dellos grupos guerrilleros habíense desmovilizado, ente ellos el [[M-19]] (1989) y l'[[Exércitu Popular de Lliberación (Colombia)|EPL]] (1991); otros grupos como les [[FARC]] siguieron la so llucha insurxente y, ante la cayida de la [[Xunión Soviética]], buscaron como fonte de financiamiento el secuestru extorsivo y el control de les zones de cultivu de coca. Asina mesmu, [[Pablo Escobar]] foi ablayáu en 1993, y con él acaba la etapa na cual los narcotraficantes declaraben la guerra al estáu colombianu. En [[1994]] llegó al poder [[Ernesto Samper Pizano]], tamién del [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]] como'l so antecesor, que'l so gobiernu foi chiscáu pol escándalu de los dineros calientes” provenientes del [[Cartelu de Cali]] na so campaña presidencial. Tou arrexuntar nel famosu [[Procesu 8000]] lo que causó la cancelación de l'ayuda militar y antinarcóticos per parte d'[[Estaos Xuníos]] y quebró l'enfotu na economía dando empiezu a la recesión económica en [[1996]]. Les [[FARC]] solmenáren-y los peores golpes al Exércitu Colombianu, amás de realizar nueves modalidaes de secuestru como los de tipu masivu nes carreteres. En 1995 cayó asesináu [[Álvaro Gómez]] tres les sos crítiques al gobiernu de Samper y la so rellación col narcotráficu. [[Ficheru:Andrespastranaarango.png|thumb|[[Andrés Pastrana]], el postreru presidente del sieglu XX y el que lideró'l más cercanu diálogu coles guerrilles.]] A esti gobiernu -y siguó el d'[[Andrés Pastrana]] en [[1998]], que tomó la bandera de llograr la paz coles FARC por aciu una [[Diálogos de paz ente'l gobiernu Pastrana y les FARC|serie d'alcuerdos]]. El mandatariu dio a esta guerrilla una ''"[[Zona de distensión]]"'' que nun sirvió p'axustar la tan naguada paz sinón como abellugu de los sos ataques a la población civil, escondite de los secuestraos y de vehículos robaos. A pesar de que la guerrilla de la FARC fortalecíase, l'[[Exércitu de Lliberación Nacional (Colombia)|ELN]] realizaba secuestros masivos espectaculares y los paramilitares axuntaos nes [[Autodefenses Xuníes de Colombia]] (AUC) masacraron a munches por ser supuestamente auxiliadores de la guerrilla. La paciencia del gobiernu Pastrana con al respeutive de los abusos de les FARC llevaron a qu'esti procesu rompiérase definitivamente'l [[20 de febreru]] de [[2002]]. El [[exércitu]] colombianu llogró modernizase y aumentar el so pie de fuercia, recibió equipu militar per parte d'Estaos Xuníos como componente del [[Plan Colombia]] (que'l so fin ye combatir los cultivos ilícitos y per ende el [[narcotráficu]]). Per otru llau, dellos narcotraficantes aliar con grupos de ''autodefensa'', financiando'l paramilitarismo, o se presentaríen a sigo mesmos como paramilitares. Esta rellación ente paramilitarismo y narcotráficu databa de los tiempos de [[Gonzalo Rodríguez Farrapa]]. Los grupos de paramilitares, bien financiaos pol narcotráficu, o bien por ganaderos, empresarios, políticos o les fuercies armaes, xunir a finales de los [[años 1990]] nes [[Autodefenses Xuníes de Colombia]] (AUC), formando llueu una guerra de trés frentes ente l'Estáu colombianu, les guerrilles (FARC, ELN) y les AUC. == Sieglu XXI en Colombia == Según [[1900]] nun ye l'añu nel cual asocedieron los cambeos significativos pa dixebrar la historia de Colombia ente los sieglos [[Sieglu XIX|XIX]] y [[Sieglu XX|XX]], tampoco sería'l [[2000]] el que marque la transición ente la Colombia histórica del sieglu XX y la del [[sieglu XXI]]. La reversión del procesu inflacionario que caracterizó'l final de los [[años 1990]] foi dau a lo llargo de la presidencia d'[[Andrés Pastrana Arango]] ([[1998]]-[[2002]]) xenerando mayor enfotu na inversión, que, per otru llau, viose afeutada polos topes de violencia causaos poles [[FARC]] en mediu del procesu de negociación. En [[2002]], el fin del procesu de paz de Pastrana y la subsiguiente eleición d'[[Álvaro Uribe Vélez]], con un nuevu estilu de gobiernu y el so modelu de [[política de seguridá democrática|seguridá democrática]] sofitáu col [[Plan Colombia]] y el nuevu clima d'inversión del gobiernu anterior, marquen una principal diferencia. Estes diferencies viéronse afitaes col procesu eleutoral de [[2006]] col cual Álvaro Uribe estrenó la figura de la reeleición y el partíu d'esquierda [[Polu Democráticu Alternativu]] convertir na principal oposición al superar en votos al lliberalismu. Magar los partíos lliberal y conservador siguen siendo partíos fuertes, paecería que'l [[bipartidismu]] empieza'l so cayente, sicasí los movimientos que formen la coalición de gobiernu tán integraos casi na so totalidá por políticos provenientes de los dos partíos tradicionales. El [[Partíu de la O]] convertir nel partíu con más representación llexislativa dempués de que'l [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]] llograra esta ventaya por más d'ochenta años siguíos. Tamién apaez un importante movimientu nel uribismo llamáu [[Partíu Cambéu Radical]]. Un fenómenu nuevu paez detectase y ye la presencia importante mientres los últimos años de los paramilitares d'estrema derecha na alta política. === Entamos del sieglu XXI en Colombia === El [[9 d'abril]] de [[2000]] el Papa [[Xuan Pablu II]] [[Beatu|beatifica]] al presbíteru [[Mariano de Jesús Euse Hoyo|Mariano de Jesús Euse]], conocíu en Colombia como "Padre Marianito" y siendo el primer colombianu que, ensin morrer mártir, recibe dichu honor per parte de la Ilesia Católica. Ante ello dixo'l Pontífiz: {{cita|"Si'l 9 d'abril de va cincuenta y dos años marcó l'entamu de violencies y conflictos, que por desgracia duren entá, qu'esti día del añu del gran xubiléu señale l'empiezu d'una etapa na que tolos colombianos construyan xuntos la nueva Colombia, encontada na paz, la xusticia social, el respetu de tolos derechos humanos y l'amor fraterno ente los fíos d'una mesma patria.<ref>Vaticanu: [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/documents/hf_jp-ii_hom_20000409_beatifications_sp.html Homilía del Santu Padre Xuan Pablu II mientres la beatificación de cinco siervos de Dios]. 9 d'abril de 2000. Enllaz revisáu'l 23 de mayu de 2008.</ref>}} El fracasu del procesu de paz mientres el gobiernu de Pastrana fortaleció les guerrilles, especialmente a les [[FARC]] que sitiaron práuticamente al país y aumentaron el númberu de secuestraos. En [[1998]] el presidente creó la Zona de Distensión qu'entendía un territoriu de 40.000 km² ente los conceyos de [[Pandos (Meta)|Pandos]], [[La Uribe]], [[La Macarena (Meta)|La Macarena]], [[Villahermosa (Tolima)|Villahermosa]] y [[San Vicente del Caguán]], col fin de llevar a cabu un procesu de paz con esti grupu armáu.<ref>«[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_1752000/1752115.stm Cronoloxía del procesu de paz]», en BBC Mundo: 21 de febreru de 2002. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> El "procesu de paz" desenvolver ente [[1998]] y [[2002]] ensin mayores progresos. El [[20 de febreru]] de 2002, la columna móvil de les FARC-EP Teófilo Forero, secuestró un avión de l'aereollinia Aires nel que viaxaba'l senador Jorge Gechem. La guerrilla lliberó esi mesmu día a tolos pasaxeros sacante al senador.<ref>Hernández-Mora, Salú: «[https://www.elmundo.es/2002/02/21/mundo/1109306.html Les FARC secuestren un avión pa raptar a un senador]», nEL Mundu: 21 de febreru de 2002. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Esti episodiu y los fondos desalcuerdos ente'l Gobiernu Colombianu y la guerrilla en rellación a los controles aéreos, terrestres y fluviales na zona desmilitarizada, llevaron al gobiernu de Pastrana a dar per terminaes les negociaciones coles FARC-EP. El [[23 de febreru]] de [[2002]] el presidente Pastrana viaxa a San Vicente del Caguán pa garantizar la presencia d'estáu na ex-zona de distensión. Na so campaña, la candidata presidencial del [[Partíu Verde Osíxenu]], [[Ingrid Betancourt]], decide ingresar na mesma rexón col fin de ''solidarizase col pueblu de San Vicente del Caguán'', pero les autoridaes civil y militar desaconséyenlu dichu actu por ser una zona d'enfrentamientos ente la fuercia público y la guerrilla. El mesmu día en que'l presidente tuvo na rexón, la candidata foi secuestrada poles Farc. [[Ficheru:Vicente Castaño.jpg|thumb|[[Vicente Castaño Gil]], unu de los fundadores de les AUC.]] Pela so parte, les [[Autodefenses Xuníes de Colombia]] (AUC), un movimientu qu'axuntaba grupos [[paramilitares]] pa combatir a les guerrilles, tamién se fortaleció pa empeorar el drama humanitariu nel país. Les AUC crear n'abril de [[1997]] y bien llueu fueron clasificaes como organización terrorista.<ref>“[https://www.elmundo.es/elmundo/2002/06/18/enespecial/1024390606.html Llistáu de persones y grupos terroristes aprobáu pola Unión Europea]”, El Mundo, 18 de xunu de 2002. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Les AUC son acusaes de crímenes contra la humanidá como'l desplazamientu forzáu de la población, la desapaición de cerca de 15 mil persones, l'autoría intelectual y material de campos d'estermín, la muerte de líderes indíxenes, sindicalistes y militantes de movimientos d'esquierda, la perpetuación de más de 3.500 masacres y el robu de más de 6 millones d'hectárees de tierra.<ref>[http://www.educweb.org/webnews/ColNews-Mai05/Spanish/Articles/ONGdocumentacasi14.500cri.html ONG documenta casi 14.500 crímenes de paramilitares en 16 años. 18 de mayu de 2005]. Na prensa. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref><ref>Informe especial: [http://www.semana.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=108197 la barbarie que nun vimos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212225518/http://www.semana.com/wf_InfoArticulo.aspx?IdArt=108197 |date=2007-12-12 }}. Revista Selmana, 12 d'agostu de 2007. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Esti estáu de coses llevaron a que'l pueblu colombianu optara poles propuestes de [[Seguridá democrática]] presentaes por [[Álvaro Uribe Vélez]] el cual ganó a [[Horacio Serpa]] col 53.047% de votos nun 46.471% de participación d'eleutores pa ser el primer candidatu presidencial que gana na primer vuelta.<ref>Registraduría Nacional de Colombia: [https://web.archive.org/web/20071001050522/http://www.registraduria.gov.co/2002PRP1/y/vpresidente0.htm?1 Informe de votos, eleiciones de 2002]. Fecha d'escrutiniu: 6 de xunetu de 2002. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> El so primer periodu presidencial (2002 - [[2006]]) significó un duru revés pa les guerrilles, especialmente les [[FARC]], por casu cola captura d'unu de los xefes de dicha organización. Per otru llau adelantra alcuerdos de paz coles [[Autodefenses Xuníes de Colombia]] que dexaron la reinserción de munchos de los sos miembros. [[Ficheru:Uribe2896.jpeg|thumb|[[Álvaro Uribe Vélez]], el primer presidente del sieglu XXI en Colombia.]] Uribe adelantró tamién un programa de reformes económiques como la celebración de múltiples trataos de llibre comerciu y aliances económiques con países de la [[Comunidá Europea]] y [[América Llatina]], lo qu'aceleró la crecedera económica.<ref>The Economist Newspaper Limited: [http://www.economist.com/countries/Colombia/profile.cfm?folder=Profile%2DEconomic%20Data Economic Data of Colombia]. London. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> Ente [[2004]] y [[2005]] lideró la primer reforma a la Constitución de 1991 que dexó la reeleición consecutiva del presidente de la república. Ello dexó-y presentase para [[Presidencia de Colombia 2002-2006|les eleiciones de 2006]] nes cualos ganó con una amplia mayoría por cuenta de los altos índices de popularidá. Sicasí, en diches eleiciones y per primer vegada na historia nacional, un partíu distintu a los dos tradicionales y por demás d'esquierda, llogra una gran ventaya: el [[Polu Democráticu]]. Munchos opositores al presidente Uribe intentaron rellacionalo colos grupos paramilitares, especialmente porque como gobernador d'[[Antioquia]] ([[1995]] - [[1997]]) defendió y promovió unes [[CONVIVIR|cooperatives de seguridá privada]] (convivir) que fueron creaes pol gobiernu nacional d'entós en [[1994]]. La [[Corte Constitucional de Colombia|Corte Constitucional]] recibió una demanda d'inconstitucional de les mesmes en [[1997]], pero decretó nel so favor poniéndo-y restricciones. Magar nun esisten pruebes de la implicación direuta de les convivir con grupos paramilitares, la [[Comisión Internacional de Derechos Humanos|Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] señaló que la so figura xurídica yera riesgosa y podía ser utilizada polos paramilitares.<ref>Comisión Internacional de Derechos Humanos: [http://www.cidh.org/countryrep/Colom99sp/capitulo-4y.htm L'impautu de la esistencia de les CONVIVIR nel conflictu armáu y na violencia]. Enllaz revisáu'l 22 de mayu de 2008.</ref> A pesar de que los más dedicaos opositores de Uribe esploraron nel pasáu xudicial del presidente, nun esisten hasta'l momentu pruebes que dexaren abrir un procesu nel so contra. [[Ficheru:Raulreyesfarc.png|thumb|[[Raúl Reyes]], unu de los principales líderes de les [[FARC]], morrió nel bombardéu que les fuercies armaes llevaron a cabu contra'l so campamentu en territoriu ecuatorianu, en marzu de 2008.]] El [[25 d'abril]] de [[2004]] la Ilesia Católica [[Beatu|beatifica]] a un segundu colombianu, esta vegada una muyer, la Madre [[Laura Montoya]], una relixosa que trabayó intensamente mientres la primer parte del sieglu XX coles comunidaes indíxenes del occidente del país. El 12 de mayu de 2013 foi canonizada pol [[Papa Francisco]] pa convertise na primer santa colombiana.<ref>{{cita web|títulu=El papa proclama santa a la madre Laura|url=http://www.elespectador.com/noticias/nacional/articulo-421610-el papa-proclama-santa-madre-laura|editorial=El Espectador|fecha=12 de mayu de 2013}}</ref> En [[2006]] abrir en Colombia un nuevu escándalu políticu que reveló venceyos de notables personaxes del gobiernu y del Congresu colos paramilitares. Ello abrió un procesu xudicial ensin precedentes al que se-y denomina [[parapolítica]]. Per otru llau, les FARC caltienen secuestraos por más d'una década a un gran númberu de persones ente policías, soldaos, políticos y estranxeros. Munchos sectores sociales ya internacionales primieron al gobiernu del presidente Uribe por que lleve a cabu lo que se denomina [[alcuerdu humanitariu]] ente l'estáu colombianu y la guerrilla que dexe la entrega de los secuestraos en cuenta de los guerrilleros en prisión. El [[5 d'avientu]] de [[2007]] la [[NASA]] concedió un premiu de reconocencia<ref>Raul G. Cueru, PH.D: [https://web.archive.org/web/20160306225009/http://raulcuerobiotech.com/nasaaward.htm Nasa Award]. Enllaz revisáu'l 223 de mayu de 2008.</ref> al científicu colombianu [[Raúl Cueru]] pol desenvolvimientu creativu y la innovación teunolóxica na remoción de [[contaminación radioactiva]], especialmente producida pol [[uraniu]], utilizando material volcánico y sintético creáu dempués de les sos observaciones de suelu [[Marte (planeta)|marcianu]].<ref>Everett Hayne: [http://www.chron.com/disp/story.mpl/special/03/mars/2577940.html Microbiologist sees Earth benefits in Mars soil], Crhon.com. 19 de mayu y 2004. Enllaz revisáu'l 23 de mayu de 2008.</ref> El [[13 d'avientu]] de [[2007]] la [[Corte Internacional de Xusticia de L'Haya]] ratificó la validez del [[Tratáu Esguerra-Bárcenas]] de [[1928]] nel cual [[Nicaragua]] reconoz la soberanía de Colombia sobre'l [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]] y que fuera declaráu nulu pol gobiernu nicaraguanu'l [[6 d'avientu]] de [[2001]] pa denuncialo ante la Corte de L'Haya, con pretensiones sobre les islles. Sicasí, la Corte dexó abierta la cuestión relativa a la soberanía sobre los Cayos Roncador, Serrana y Quitasueños, que nun tán incluyíos dientro del Tratáu de 1928, por tar entós en disputa ente Colombia y Estaos Xuníos y, coles mesmes, dexó abiertu la tema sobre la delimitación d'árees marines y submarines ente los dos países. El 4 de febreru realizó una monumental marcha en tol territoriu colombianu y el mundu en contra de les [[FARC]] convocada por aciu [[Facebook]] por un grupu de mozos colombianos. El eslogan de la marcha yera "Non más mentires, Non más Secuestros, Non más muertes, non más FARC". Esta marcha foi catalogada como unu de los meyores exemplos de llucha civil contra'l terrorismu, yá que nun se presentó nin un solu disturbiu. El [[1 de marzu]] de [[2008]] un contingente de fuercies armaes y policiales de Colombia llevó a cabu un intensu ataque aereu en contra de campamentu de les FARC allugáu en territoriu [[Ecuador|ecuatorianu]]. En dicha operación morrió'l voceru de dichu grupu guerrilleru, [[Raúl Reyes]], otros 17 guerrilleros, 4 estudiantes mexicanos y un ciudadanu ecuatorianu.<ref>La Nación: [http://www.lanacion.cl/prontus_noticias_v2/site/artic/20080302/pags/20080302213525.html Operativu anti-FARC desamarra grave crisis diplomática] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207172144/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias_v2/site/artic/20080302/pags/20080302213525.html |date=2008-12-07 }}. 3 de marzu de 2008. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref><ref>El País: [https://www.elpais.com/articulo/internacional/muerte/Raul/Reyes/desencadena/crisis/diplomatica/Colombia/Venezuela/Ecuador/elpepuint/20080302elpepuint_8/Tes La muerte de 'Raúl Reyes' desencadena una crisis diplomática ente Colombia, Venezuela y Ecuador]. Caraques, 2 de marzu de 2008. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> El fechu desencadenó una aguda crisis ente Colombia, [[Ecuador]] y [[Venezuela]], que dempués incluyó a [[Nicaragua]], no que delles fontes denominen "''[[Crisis diplomática de Colombia con Ecuador y Venezuela de 2008|Crisis andina]]''"<ref>L'Universal: [http://www.eluniversal.com/colcd_index.shtml Crisis andina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208002121/http://www.eluniversal.com/colcd_index.shtml |date=2008-12-08 }}. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> ya inclusive "''Crisis Neogranadina''".<ref>Helium: [http://www.helium.com/items/1049494-attention-granada-crisis-expression Ortega and the New Granada Crisis]. Enllaz revisáu'l 20 de mayu de 2008.</ref> El [[26 de marzu]] de [[2008]] muerre d'un infartu'l fundador y máximu dirixente de les FARC, [[Manuel Marulanda Vélez]].<ref>Cascoxu: [http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=602453 Les FARC confirmen muerte de Tirofijo], Bogotá, 25 de mayu de 2008. Enllaz revisáu'l 25 de mayu de 2008.</ref><ref>El Espectador: [http://www.elespectador.com/noticias/paz/articulo-tirofijo-esta-muertu-diz-el gobiernu Confirmen que 'Tirofijo' ta muertu], Bogotá, 24 de mayu de 2008. Enllaz revisáu'l 25 de mayu de 2008.</ref> El [[2 de xunetu]] de [[2008]], nun operativu militar del [[Exércitu de Colombia]], fueron [[:n:ye:Lliberada Ingrid Betancourt n'operación militar|rescataos 15 rehenes]] de les [[FARC]], ente ellos la excandidata presidencial [[Íngrid Betancourt]], trés ciudadanos d'Estaos Xuníos y 11 militares y policías. El rescate foi esitosu por cuenta de que les unidaes d'intelixencia militar del Exércitu enfusaron los cuadros de mandu de la guerrilla y nel mesmu nun hubo derramamiento de sangre. El [[10 de xunetu]] de [[2010]] Betancourt y la so familia empecipiaron el procesu d'una millonaria demanda contra l'Estáu colombianu pola responsabilidá del so secuestru. Sicasí, dempués d'una gran polémica, Betancourt arrenunció de les sos intenciones, alegando que la suma que pidía (la cual superaba los 15 mil millones de pesos colombianos) yera solo una cifra simbólica. {{cita|Ye un premiu mundial al desagradecimientu y a la desfachatez. Toi indignáu, murniu y desilusionáu. Na mio condición de víctima del secuestru duelme inmensamente esi, qu'ensin dulda ye unu de los actos de desagradecimientu que van quedar na historia de Colombia y tamién d'oportunismu y de cobicia, tanto de Ingrid como de la so ma, Yolanda Pulecio|[[Francisco Santos Calderón]]<ref name="santosfransico">{{cita web |url=http://www.elespectador.com/noticias/judicial/articulo-212611-demanda-de-ingrid-premio-mundial-acobicia-desagradecimientu-y-desfachatez |títulu="Demanda de Ingrid: premiu mundial a la cobicia, desagradecimientu y desfachatez" |fechaaccesu=23 d'agostu |añoacceso=2010 |autor=El Espectador |idioma=inglés }}</ref>}} === Juan Manuel Santos, presidente de Colombia === [[Ficheru:Juan Manuel Santos and Lula (cropped).jpg|miniaturadeimagen|Juan Manuel Santos, presidente de Colombia na década de 2010s.]] El bogotanu [[Juan Manuel Santos]], quien foi Ministru de Facienda nel gobiernu d'Andrés Pastrana y Ministru de Defensa nel de Uribe, ye escoyíu presidente de la república cola más alta votación na hestoria eleutoral del país -más de 9 millones de votos-.<ref name="9o">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/eleiciones2010/ARTICULO-WEB-PLANTIYA_NOTA_INTERIOR-7763702.html |títulu="La diplomacia y el respetu van ser la exa de les nueses rellaciones internacionales", dixo Santos |fechaaccesu=23 d'agostu |añoacceso=2010 |autor=El Tiempu |idioma=inglés}}</ref> El gobiernu de Santos promete auxiliu a los llabradores, proteición a los indíxenes y la creación de más de dos millones d'empleos.<ref name="9o"/> Malapenes unos díes dempués de la posesión presidencial, que cuntó con 35 líderes mundiales, paecía que la seguridá democrática enllantada por Álvaro Uribe veníase embaxo: un coche bomba con 50 quilos d'[[anfo]] esplotó frente a les instalaciones de [[Atentáu al edificiu de Caracol Radio|Caracol Radio]] allugáu nel corazón financieru de [[Bogotá]], dexando por saldu 7 persones mancaes y millonaries perdíes.<ref name="caracolexplison">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/colombia/bogota/ARTICULO-WEB-PLANTIYA_NOTA_INTERIOR-7859380.html |títulu=Cámara de seguridá captó'l carru bomba antes d'españar, al mandu de Caracol Radio |fechaaccesu=23 d'agostu |añoacceso=2010 |autor=El Tiempu |idioma=inglés}}</ref> {{cita|Nun-y faigamos el xuegu a estos terroristes, esto nun nos va amedranar|Juan Manuel Santos<ref name="santoscarrobomba">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/multimedia/audio/multimedia.php?id_recursu=7859423 |títulu="Nun-y faigamos el xuegu a estos terroristes, esto nun nos va amedranar": Juan Manuel Santos (La W) |fechaaccesu=23 d'agostu |añoacceso=2010 |autor=El Tiempu |idioma=inglés}}</ref>}} El [[3 de setiembre]] de 2012 foi asesinada en Medellín por dos sicarios en moto [[Griselda Blanco]], alies ''la reina de la coca''. Blanco tenía 69 años y foi una de les más conocíes líderes del [[narcotráficu]] escontra [[Estaos Xuníos]] y promotora del [[Cartelu de Medellín]].<ref>Andréa Peña. [Asesinada de dos balazos en Colombia ‘La reina de la coca', una lleenda del crime http://internacional.elpais.com/internacional/2012/09/04/actualidad/1346725561_038702.html]. El País, Madrid, 4 de setiembre de 2012. Enllaz revisáu'l 12 d'avientu de 2012.</ref> El [[12 de setiembre]] de 2012 el presidente Juan Manuel Santos anunció a la opinión pública que s'empecipiaríen [[Diálogos de paz en Colombia en 2012|diálogos de paz]] coles [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia]] y l'[[Exércitu de Lliberación Nacional (Colombia)|Exércitu de Lliberación Nacional]] en [[Cuba]].<ref>[Los diálogos de paz tienen plazu: xunetu de 2013 http://www.elespectador.com/noticias/paz/articulo-374256-los-dialogos-de-paz-tienen-plazu-xunetu-de-2013]. El Espectador, 12 de setiembre de 2012. Enllaz rescatáu'l 12 d'avientu de 2012.</ref> El [[20 de payares]] de 2012 la [[Corte Internacional de Xusticia]] dio a conocer la so [[Fallu de la Corte de L'Haya en 2012 sobre'l pleitu ente Colombia y Nicaragua|fallu]] nel diferendo estremeru marítimu ente Colombia y [[Nicaragua]], pol cual ratifica la soberanía colombiana sobre tolos cayos y castros del [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]], pero reconoz a Nicaragua más de 7 mil milles náutiques al oriente del Meridianu 82, arrodiando les islles del archipiélagu.<ref>[Nicaragua, Colombia y el fallu de la Corte de L'Haya: ¿quién gana y quién pierde? https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2012/11/121119_colombia_nicaragua_fallu_haya_en.shtml] BBC Mundo, 20 de payares de 2012. Enllaz rescatáu'l 12 d'avientu de 2012.</ref> L'eventu produció un descontentu nacional y fizo que Colombia denunciara'l [[Pactu de Bogotá]] subscrito el 30 d'abril de 1948 y nel cual el país reconocía a la Corte Internacional de Xusticia como'l máximu tribunal pal resolución pacíficu de conflictos.<ref>Pablo Kumetz. [Colombia denuncia'l Pactu de Bogotá http://www.dw.de/colombia-denuncia-pactu-de-bogot%C3%A1-tres-fallu-de-la-cij/a-16414772]. Deutsche Welle, 28 de payares de 2012. Enllaz rescatáu'l 12 d'avientu de 2012.</ref> El gobiernu del presidente Santos promete amás buscar tolos recursos posibles pa devolver la soberanía del país sobre la zona en disputa ya inclusive el desconocimientu del fallu por considerar que nun respeta los trataos billaterales que Colombia reconoz.{{ensin referencies}} El [[26 d'agostu]] de [[2012]] el gobiernu de Santos y les [[Farc]] suscriben un alcuerdu en [[L'Habana]] pa la "terminación del conflictu y la reconstrucción d'una paz estable y duradero", pero nun inclúi l'altu al fueu previo.<ref>Caracol Noticias: Cronoloxía del procesu de paz. 18 d'ochobre de 2013. Enllaz rescatáu'l 14 d'agostu de 2014.</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Academia Colombiana de Historia (1986), ''Historia extensa de Colombia'' (41 volúmenes). Bogotá: Ediciones Lerner, 1965-1986. ISBN 978-958-95013-3-8 (Obra completa) * Barrios, Luis (1984), ''Historia de Colombia''. Quinta edición, Bogotà: Editorial Cultural * Bedoya F., Víctor A. (1944), ''Historia de Colombia: independencia y república con bases fundamentales en la colonia''. Colección La Salle, Bogotá: Librería Stella * Forero, Manuel José (1946), ''Historia analítica de Colombia desde los orígenes de la independencia nacional''. Segunda edición, Bogotá: Librería Voluntad. * Gómez Hoyos, Rafael (1992), ''La independencia de Colombia''. Madrid: Editorial Mapfre, Colecciones Mapfre 1492. ISBN 84-7100-596-4 * Granados, Rafael María (1978), ''Historia general de Colombia: prehistoria, conquista, colonia, independencia y República''. Octava edición, Bogotá: Imprenta Departamental Antonio Nariño. * Hernández de Alba, Guillermo (2004), ''Como nació la República de Colombia''. Colección Bolsilibros. Bogotá: Academia Colombiana de Historia. ISBN 978-958-8040-35-3 * Hernández Rodríguez, Guillermo (1949), ''De los Chibchas a la colonia y a la república''. Bogotá: Universidad Nacional de Colombia. Sección de Extensión Cultural. * Ocampo López, Javier (1999), ''El proceso ideológico de la emancipación en Colombia''. Colección La Línea de Horizonte, Bogotá: Editorial Planeta. ISBN 978-958-614-792-4 * Restrepo, José Manuel (1974), ''Historia de la revolución de la República de Colombia''. Medellín: Editorial Bedout. * Rivadeneira Vargas, Antonio José (2002), ''Historia constitucional de Colombia 1510-2000''. Tunja: Editorial Bolivariana Internacional. Tercer edición. == Ver tamién == * [[Historia de Bogotá]] * [[Historia territorial de Colombia]] == Enllaces esternos == {{Wikillibros|Historia de Colombia}} * {{Enllaz rotu|1=Eleiciones y eventos en Colombia per años, 1810-2000 |2=http://sshl.ucsd.edu/collections/les/colombia/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20140415045236/http://pwp.etb.net.co/andavid21/CO-CA-0001.pdf Colombia Güei en .pdf] {{Tradubot|Historia de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Colombia|*]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 6x7gr99hm5qdyity64rnaunwuqg90z1 0 90699 4496540 4468755 2026-05-26T10:06:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496540 wikitext text/x-wiki {{redirixe equí|Ricardu I|Ricardu I (dixebra)|otros usos}} {{persona}} '''Ricardu I d'Inglaterra''' {{nym}}, conocíu como '''Ricardu Corazón de Lleón''' (en [[idioma francés|francés]] '''Richard Cœur de Lion''', n'[[idioma inglés|inglés]] '''Richard the Lionheart''', en [[occitanu]] '''Ricar Còr de Leon'''), foi [[rei d'Inglaterra]] ente [[1189]] y [[1199]], siendo'l tercer fíu del rei [[Enrique II d'Inglaterra]] y de [[Lleonor d'Aquitania]]. Na so dómina, el trovador [[Bertran de Born]] moteyar “Òc y non” ('sí y non'). Mientres el so reináu, solo visitó Inglaterra en dos causes: les correspondientes a los sos dos coronaciones. En total, nun llegaron a seis los meses que trió'l so suelu como rei. Tomó parte na [[Tercer Cruzada]], con campañes en [[Sicilia]] y [[Xipre]] nel camín y, darréu, pasó un periodu arrestáu por [[Leopoldu V "el Virtuosu"|Leopoldu V]], duque d'Austria. == Familia == Foi'l tercer fíu home d'[[Enrique II d'Inglaterra]] y [[Lleonor d'Aquitania]], hermanu menor, por parte materna, de [[María de Francia (1145-1198)|María de Champaña]] y d'[[Alix de Francia]]. Tamién foi l'hermanu menor de [[Guillermo, conde de Poitiers]], d'[[Enrique'l Mozu]] y de [[Matilde d'Inglaterra]], duquesa de Brunswick, según l'hermanu mayor de [[Godofredo II de Bretaña|Godofredo, duque de Bretaña]], de [[Lleonor Plantagenet|Lleonor]], [[Monarques de Castiella|reina consorte]] y rexente de [[Reinu de Castiella|Castiella]], de [[Xuana d'Inglaterra, reina de Sicilia|Xuana d'Inglaterra]] y de [[Xuan I d'Inglaterra|Xuan ensin Tierra]]. == Biografía == Anque nació n'[[Inglaterra]] —nel [[Palaciu de Beaumont]], [[Oxford]]—, yera, como la mayor parte de la familia real, esencialmente normandu. Tres el distanciamientu ente los sos padres, él permaneció cola so madre Lleonor y foi investido col títulu de duque d'[[Aquitania]] en [[1168]] y nomáu conde de [[Poitiers]] en [[1172]]. Simultáneamente, el so hermanu mayor, [[Enrique'l Mozu]], foi coronáu como «segundu» rei d'Inglaterra, acomuñáu y subordináu al so padre. Foi un home con una bona educación, que compunxo [[poesía]] en francés y n'occitanu. Dicíase que yera bien curiosu, con un pelo ente pelirroxu y roxu, güeyos claros y tez pálida. Al paecer, tenía una estatura cimera a la media: 1,96&nbsp;m.<ref>{{Cita llibru |apellíu=Brewer |nome=Clifford |títulu=The Death of Kings: A Medical History of the Kings and Queens of England |url=https://books.google.es/books/about/The_Death_of_Kings.html?id=yJL6KftPCsAC&redir_esc=y |ubicación=Londres |editorial=Abson Books |páxina=41 |fecha=1 de xineru de 2000 |isbn=978-0-902920-99-6}}</ref> Sicasí, nun se conoz la so estatura exacta porque los sos restos, yá en tiempos de la [[Revolución francesa]], habíense perdíu. Dende temprana edá paeció tener habilidaes polítiques y militares destacaes y volvióse bultable pola so valentía y disposición al combate, llibrando dures campañes pa controlar les rebeliones de los nobles nel so propiu territoriu. Como los sos hermanos, Ricardu desafiaba constantemente l'autoridá del so padre y el so sentíu de responsabilidá volvíase cuestionable. === Revuelta contra Enrique II === En [[1170]] el so hermanu mayor Enrique'l Mozu foi [[Coronación del monarca británicu|coronáu]] "segundu rei" o correy, siendo amás designáu [[conde d'Anjou]], como Enrique III ([[1170]]-[[1183]]), pero los historiadores soler llamar Enrique'l Mozu, pa nun confundilo col so sobrín del mesmu nome, Enrique III d'Inglaterra. En 1173, xunto colos sos hermanos Enrique'l Mozu y [[Godofredo II de Bretaña|Godofredo]], sofitaos pol rei [[Felipe II de Francia]] y la so madre, Ricardu sulevar contra'l so padre, entamando destronalo y dexar a Enrique'l Mozu como l'únicu rei d'Inglaterra. Una razón de mayor pesu pa les sos desavenencies foi que la so prometida, [[Adela de Francia]], acabara como amante del so padre, polo que yera imposible'l so matrimoniu con ella. Nesti primer enfrentamientu, Enrique II imponer a los sos fíos y a Lleonor d'Aquitania, zarrando a ésta. Enrique II invadió Aquitania en dos causes. A la edá de 17 años, Ricardu foi'l postreru de los sos hermanos en caltenese en contra del so padre; finalmente, negar a engarrar con él frente por frente y pidió-y perdón. En [[1174]], tres la revuelta fallida, Ricardu emprestó xuramentu de llealtá al so padre. Anque taba aseláu pol títulu de Conde de [[Poitou]], Ricardu quería más. Pero Enrique II refugar a confiar a los sos fíos nengún recursu qu'éstos pudieren usar nel so contra, por razones obvies. [[Ficheru:Taillebourg Chte-Mme 005.jpg|thumb|Castiellu de [[Taillebourg]], asediado y tomáu poles fuercies de Ricardu en 1179.]] Tres el fracasu de ganar al so padre, Ricardu concentrar n'encalorar les rebeliones internes de los nobles d'[[Aquitania]], especialmente nel territoriu de [[Gascuña]]. La creciente crueldá del so reináu llevó a una revuelta mayor en [[1179]]. Los rebeldes esperaben destronar a Ricardu y pidieron ayuda a los sos hermanos Enrique y Godofredo. El puntu d'inflexón asocedió la primavera de [[1179]] nel Valle de Charente. La fortaleza de [[Taillebourg (Charente Marítimu)|Taillebourg]] taba desaxeradamente bien defendida y considerábase inexpugnable. El castiellu taba arrodiáu per un cantil en trés de los sos llaos y cuntaba nel cuartu con una paré de trés capes. Ricardu destruyó y escaló primero les granxes y tierres alredor de la fortaleza, dexando a los sos defensores ensin refuerzos o salida. Los habitantes de la fortaleza teníen tanto mieu de Ricardu nesi puntu que dexaron la seguridá del so castiellu y atacaron a Ricardu fora de les sos muralles. Él foi capaz d'apoderar al exércitu y depués siguió a los defensores dientro de les puertes abiertes, onde fácilmente tomó'l castiellu en dos díes. La so victoria en Taillebourg disuadió a munchos barones de los sos pensamientos de rebelión y forzar a declarase lleales a él. Esto tamién-y valió a Ricardu la reputación d'un arteru comandante militar. En [[1181]] y [[1182]], Ricardu fixo frente a una rebelión sobre la socesión del condáu d'[[Angoulême]]. Los sos opositores volver a Felipe II de Francia pa pidir el so sofitu, y la llucha estender escontra [[Limousin]] y [[Périgord]]. Ricardu foi acusáu de crueldá (incluyendo la violación) contra los sos oxetivos: «Él tomó pola fuercia a los señores, fíes y parientes de los sos homes llibres y facer los sos concubinas. Y depués d'escastar l'ardor de la so lluxuria con elles, echó mano de los sos soldaos pa lo mesmo». Sicasí, col sofitu del so padre y d'Enrique el Mozu, tuvo ésitu sobre'l vizconde Aimar V de Limoges y el conde Elie de Périgord. Dempués de que Ricardu encalorara la rebelión de los barones, volvió desafiar al so padre pol tronu. Ente [[1180]] y [[1183]] creció la tensión ente Enrique y Ricardu; como rei, Enrique ordenaba a Ricardu empresta-y [[homenaxe]] a Enrique'l Mozu, pero Ricardu negábase. Finalmente, en 1183, Enrique'l Mozu y Godofredo, duque de Bretaña, invadieron Aquitania nun intentu de someter a Ricardu. Los barones d'esti postreru xunir nel estreldu y volviéronse en contra del so duque. Sicasí, l'exércitu de Ricardu foi capaz de repeler a los exércitos invasores y executó a los prisioneros. El conflictu tuvo una curtia posa en xunu de 1183, cuando morrió Enrique'l Mozu. Pero Enrique II entainar a dar permisu al so fíu menor, Xuan d'Inglaterra, pa invadir Aquitania. Cola muerte d'Enrique'l Mozu, Ricardu quedaba como l'hermanu mayor y herederu de la corona inglesa, pero siguió combatiendo al so padre. Con oxetu de reforzar la so posición, Ricardu aliar en [[1188]] con Felipe II, fíu del exmarido de Lleonor, Lluis VII de Francia, y de la so tercer muyer, [[Adela de Champaña]]. [[Roger de Hoveden]] escribió: {{cita|''[...] the King of England was struck with great astonishment, and wondered what could mean, and, taking precautions for the future, frequently sent messengers into France for the purpose of recalling his son Richard; who, pretending that he was peaceably inclined and ready to come to his father, made his way to Chinon, and, in spite of the person who had the custody thereof, carried off the greater part of his father's treasures, and fortified his castles in Poitou with the same, refusing to go to his father.''|col2=[...] el rei d'Inglaterra taba plasmáu y preguntábase qué podría significar [esta alianza] y, tomando procuros pal futuru, frecuentemente unviaba mensaxeros a Francia col propósitu de faer tornar al so fíu Ricardu; quien, asonsañando una predisposición pacífica y topase preparáu pa volver col so padre, consiguió llegar a Chinon, y, a pesar de la persona que la curiaba hasta esi momentu, llevóse la mayor parte de l'ayalga del so padre, col que fortificó los sos castiellos en Poitou, negándose a dir col so padre.<ref>{{Cita llibru |apellíos=Roger de Hoveden |enllaceautor=Roger de Hoveden |títulu=The annals of Roger de Hoveden: comprising The history of England and of other countries of Europe from A.D. 732 to A.D. 1201 |url=https://books.google.es/books?id=sTEIAAAAQAAJ |añu=1853 |páxina=64 |ubicación=Londres |editorial=H. G. Bohn |volume=2 |idioma=inglés |traductor=Henry T. Riley}}</ref> }} [[Ficheru:Richard I pictavinus 722697.jpg|thumb|left|Un [[Denier (moneda)|denier]] francés de plata, acuñáu por Ricardu en calidá de conde de Poitiers.]] En retribución a l'ayuda de Felipe contra'l so padre, Ricardu promete concede-y los sos derechos sobre Normandía y Anjou. Ricardu empresta homenaxe a Felipe en payares del mesmu añu. Cuando lleguen novedaes de la [[Batalla de los Cuernos de Hattin|batalla de Hattin]], toma la cruz en [[Tours]], acompañáu d'otros nobles franceses. En [[1188]], Enrique II entama concede-y Aquitania al so fíu menor, Xuan. Al añu siguiente, Ricardu trata de tomar el tronu d'Inglaterra pa sigo mesmu, xuniéndose a la espedición de Felipe contra'l so padre. El 4 de xunetu de 1189, les fuercies de Ricardu y Felipe ganen al exércitu d'Enrique en [[Ballans]]. Enrique, col consentimientu de Xuan, alcuerda nomar a Ricardu como'l so socesor. El [[6 de xunetu]] Enrique II muerre en [[Chinon]] y Ricardu I convertir en rei d'Inglaterra, duque de Normandía y Conde d'Anjou. Roger de Hoveden afirma que'l cuerpu d'Enrique sangró pela ñariz en presencia de Ricardu, lo que se tomó como un signu de que Ricardu causara la so muerte. Foi coronáu oficialmente como duque'l [[20 de xunetu]] y como rei na [[abadía de Westminster]] el [[3 de setiembre]] == Reináu == === Violencia antisemita === [[Ficheru:Richard Löwenhez, Salbung zum König.jpg|thumb|Ricardu I siendo unxíu mientres la so coronación como rei na [[abadía de Westminster]], Londres. Ilustración d'una crónica del sieglu XIII.]] Cuando Ricardu I foi [[Coronación del monarca británicu|coronáu]] rei d'Inglaterra, escluyó a tolos [[xudíu|xudíos]] y les muyeres de la ceremonia (aparentemente porque la so coronación nun yera puramente como rei, sinón tamién como cruzáu), pero dellos líderes xudíos llegaron a presentar regalos al nuevu rei. Según [[Ralf de Diceto]], los cortesanos de Ricardu esnudaron y flagelaron a los xudíos y depués echar de la corte. Cuando s'estendió'l rumor de que Ricardu ordenara asesinar a tolos xudíos, na población de [[Londres]] empezó una masacre. Munchos xudíos fueron cutíos hasta la muerte, escalaos y quemaos vivos. Les sos cases fueron amburaes y munchos d'ellos fueron bautizaos a encomalo. Dalgunos buscaron abellugu na [[Torre de Londres]] y otros llograron escapar. Ente otros, foi asesináu Jacobo d'Orleans, reconocíu llargamente como unu de los más prominentes de la dómina. [[Roger de Hoveden|Roger de Howeden]], na so ''Gesta Regis Ricardi'', espunxo que la revuelta foi empecipiada polos ciudadanos viciosos ya intolerantes y que Ricardu I castigó a los perpetradores y dexó a los xudíos conversos a encomalo volver al xudaísmu. El [[arzobispu de Canterbury]] [[Baldo de Exeter]] reaccionó diciendo que «Si'l Rei nun ye un home de Dios, entós más bien ye del Diañu».,<ref>{{Cita llibru |apellíu=Flori |nome=Jean |títulu=Richard the Lionheart: Knight and King, Translated by Jean Birrell |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |idioma=inglés |añu=1999 |editorial=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-2047-0 |páxines=465-466 }}</ref> refiriéndose a la supuesta sangre infernal de la llinia [[Casa d'Anjou|angevina]]. Al dase cuenta de que los asaltos desestabilizaríen el so reinu en víspores de la so partida a la cruzada, Ricardu I ordenó la execución de los responsables de los asesinatos y persecuciones más notables (munchos d'ellos yá fueren colgaos al amburar llares cristianos por error mientres la revuelta). Distribuyó un escritu real ordenando que se dexara en paz a los xudíos. Sicasí, l'edictu nun foi puestu en práutica en forma estricta y en marzu siguiente hubo más violencia, incluyendo una masacre en [[York]]. === Planes de cruzada === Ricardu yá tomara la cruz como Conde de Poitou en [[1187]]. El so padre [[Enrique II d'Inglaterra]] y [[Felipe II de Francia]] tamién lo fixeren en [[Gisors]] el [[21 de xineru]] de [[1188]], dempués d'enterase de la cayida de [[Xerusalén]] en manes de [[Saladín]]. convirtiéndose en rei, Ricardu y Felipe alcordaron dir a la [[Tercer Cruzada]] xuntos, tarreciendo que na so ausencia l'otru usurpara los sos territorios. Ricardu xuró arrenunciar al so pasáu de debilidá pa demostrar que yera merecedor de tomar la cruz. Empezó a axuntar y fornir nuevamente un exércitu de cruzada. Gastó la mayor parte de l'ayalga del so padre (amasáu col dineru aconceyao pol impuestu saladino), xubió los impuestos ya inclusive alcordó lliberar al rei Guillermu I d'Escocia de la so servilidá en cuenta de 10&nbsp;000 [[marcos]]. P'axuntar entá más dineru, vendió posiciones oficiales, derechos y tierres a cualesquier comenenciudu. Inclusive aquellos que yá fueren nomaos fueron forzaos a pagar fuertes sumes pa retener los sos puestos. Guillermo Longchamp —obispu d'[[Ely]] y canciller del rei— fixo una ufierta de 3000 llibres pa permanecer como canciller. Aparentemente, esta ufierta foi puxada por un tal Reginaldo l'Italianu, pero foi refugada. Fixo dellos arreglos finales nel continente. Reconfirmó el nomamientu fechu pol so padre de Guillermo Fitz Ralph al importante puestu de [[senescal]] de Normandía. En Anjou, Esteban de Tours foi reemplazáu como senescal y temporalmente encarceláu por mal manexu fiscal. Payn de Rochefort, un caballeru angevino, foi alzáu al puestu de senescal d'Anjou. En Poitou, l'ex preboste de Benon, Pedru Bertin, foi nomáu senescal y, finalmente, en [[Gascuña]], l'oficial local Heliu de La Celle foi escoyíu pa la senescalía. Depués de reposicionar a la mayor parte del so exércitu y dexar abellugaes les sos posesiones territoriales en Francia, Ricardu I empecipió finalmente la marcha a la cruzada'l branu de [[1190]], que la so retrasa foi criticada por trovadores como Bertrán de Born. Nomó rexentes a [[Hugh de Puiset]], obispu de [[Condáu de Durham (Inglaterra)|Durham]], y a Guillermo de Mandeville, tercer [[conde de Essex]], quien morrió pocu dempués y foi reemplazáu pol canciller del rei, [[Guillermo Longchamp]]. L'hermanu de Ricardu I, [[Xuan I d'Inglaterra]], nun tuvo acordies con esta decisión y empezó a intrigar contra Guillermo. Dellos autores criticaron a Ricardu I por pasar namái seis meses del so reináu n'[[Inglaterra]] y esviar los recursos del reinu pa sofitar la so cruzada y otres campañes no que güei ye [[Francia]]. Ricardu I dicía que n'Inglaterra «faía fríu y siempres ta lloviendo», y cuando xuntaba fondos pa la so cruzada, oyíase-y declarar que «Si atopara un comprador pa [[Londres]] mesmu, vender». Sicasí, Inglaterra yera una parte minoritaria de los sos territorios, namái importante al da-y un títulu real col cual averase a otros reis como un igual. Como la mayoría de los reis [[Plantagenet]] antes del [[sieglu XIV]], nun tuvo necesidá d'aprender el [[idioma inglés]]. Dexando'l país en manes de dellos funcionarios nomaos por él (incluyendo dacuando a la so madre), Ricardu taba más comenenciudu polos sos estensos territorios franceses. === Ocupación de Sicilia === [[Ficheru:Seal - Richard I of England.jpg|thumb|[[Gran Sellu Real]] de 1189 del rei Ricardu I.]] En setiembre del añu [[1190]], tanto Ricardu como Felipe llegaron a [[Sicilia]].<ref>{{Cita llibru |apellíu=Flori |nome=Jean |títulu=Richard Coeur de Lion: Le roi-chevalier (en Francés) |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |idioma=Francés |añu=1999 |editorial=Edinburgh University Press |isbn=978-2-228-89272-8}}</ref> Tres la muerte del rei [[Guillermu II de Sicilia]], el so primu [[Tancredo de Sicilia|Tancredo de Lecce]] tomara'l poder y fuera coronáu a principios de [[1190]] como rei, anque la heredera llegal yera la tía de Guillermo [[Constanza I de Sicilia|Constanza de Sicilia]], señora del nuevu emperador [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]] del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Tancredo encarcelara a la vilba de Guillermo, la reina [[Xuana d'Inglaterra, reina de Sicilia|Xuana d'Inglaterra]], reina consorte de Sicilia, hermana de Ricardu I y a quien Tancredo nun apurriera'l dineru qu'heredara nel testamentu de Guillermo. Al apuerto de Ricardu I, demandó que la so hermana fora lliberada y diérase-y el so heriedu. La presencia de tropes estranxeres tamién causó malestar: n'ochobre sublevóse'l pueblu de [[Messina]], esixendo que los estranxeros fuérense. Ricardu I atacó Mesina, ocupándola'l [[4 d'ochobre]] de [[1190]].<ref>{{Cita llibru |apellíu=Flori |nome=Jean |títulu=Richard the Lionheart: Knight and King, Translated by Jean Birrell |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |idioma=inglés |añu=1999 |editorial=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-2047-0 |páxina=116}}</ref> Depués d'escalar y quemar la ciudá, Ricardu I estableció ellí la so base. Permaneció nesi llugar hasta que Tancredo aportó finalmente a roblar un tratáu'l [[4 de marzu]] de [[1191]]. El tratáu foi robláu por Ricardu, Felipe y Tancredo. Los términos principales yeren: * Xuana sería lliberada, recibiría'l so heriedu y la dote que'l so padre diera al so últimu home. * Ricardu y Felipe reconoceríen a Tancredo como rei de Sicilia y fadríen votos pa caltener la paz ente los sos trés reinos. * Ricardu proclamaría oficialmente al so sobrín [[Arturo I de Bretaña|Arturo]], fíu de Godofredo, como'l so herederu, y Tancredo comprometer a qu'una de les sos fíes fora prometida en matrimoniu a Arturo cuando tuviera n'edá de casase. * Ricardu y Tancredo intercambiaron regalos: Ricardu dio a Tancredo una espada que se dixo yera [[Excalibur]], la espada del rei Arturo. Depués de roblar el tratáu, Ricardu y Felipe dexaron Sicilia. Esti tratáu socavó les rellaciones d'Inglaterra col [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] y causó la sulevación del hermanu de Ricardu, Xuan, quien esperaba ser proclamáu herederu en llugar del so sobrín. Anque esta sulevación fracasó, Xuan siguió intrigando contra'l so hermanu. === Conquista de Xipre === N'abril de 1191, mientres diba a la [[Tercer Cruzada]], Ricardu I fixo una parada nel [[Imperiu bizantín]], específicamente na islla de [[Rodes]], pa evitar el mal tiempu. Al paecer, Ricardu I tuviera namái una vegada cola so prometida [[Berenguela de Navarra]], años antes de la so boda. Él designó a la so madre pa representalo y convencer al so padre, [[Sancho VI de Navarra]], y a los sos parientes pa consentir la boda y lleva-y a la novia. Ricardu diba nel so rescate cuando llancaron na mariña de [[Xipre]]. Dexó Rodes en mayu, pero una nueva nube llevó a la flota de Ricardu I a Xipre. El [[6 de mayu]] de [[1191]], la flota de Ricardu I llegó al puertu de [[Lémesos]] en Xipre y tomó la ciudá. El déspota de la isla, [[Isaac Comneno de Xipre]], llegó demasiáu tarde pa detener a los cruzaos y abellugóse en [[Colossi]]. Ricardu I llamó a Isaac p'axustar, pero él demandó la so partida. Ricardu y la so caballería atoparon al exércitu de Isaac en [[Tremetusia]]. Los pocos [[Ilesia católica|católicos]] xipriotes y aquellos nobles que s'oponíen a la rexencia de Isaac, xunir al exércitu de Ricardu I. Anque Isaac y los sos homes engarraron valientemente, l'exércitu de Ricardu yera más numberosu y meyor forníu, lo que-yos aseguró la victoria. Tamién recibió sofitu militar del rei de Xerusalén, [[Guido de Lusignan]]. Isaac aguantó dende los castiellos de [[Pentadáctylos]], pero tres l'asaltu al castiellu de [[Kantara]], finalmente rindióse. Afírmase que Ricardu prindó a Isaac, confinándolo con cadenes de plata, yá que prometiera nun ponelo en fierros. La fía de Isaac foi caltenida nel llar de Berenguela y Xuana. Ricardu asaltó la islla y masacró a aquellos qu'intentaron aguantáse-y. Él y la mayor parte del so exércitu dexaron Xipre escontra [[Tierra Santa]] a principios de xunu, ganando pa la [[cruzada]] una base de sofitu que nun taba so amenaza inmediata de los turcos como lu taba [[Tiro]]. Na so ausencia, Xipre foi gobernada por [[Ricardu Camville]]. Más tarde, nesi mesmu añu, la [[Orde del Temple]] mercó-y la islla a Ricardu I pa ser gobernada por [[Armand Bouchart]].<ref>{{Cita llibru |nome=Joche |apellíu=Burgtorf |títulu=The Central Convent of Hospitallers and Templars: History, Organization, and Personnel (1099/1120-1310) |url=https://books.google.es/books?id=C5FOrh6O_cEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false |capítulu=Cyprus (1291-1310) |url-capítulu=https://books.google.es/books?id=C5FOrh6O_cEC&pg=PA129&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |editorial=Brill |añu=2008 |páxina=129 |idioma=inglés |isbn=978-9-0041-6660-8}}</ref> === En Tierra Santa === [[Ficheru:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|upright=1.3|Semeya de Ricardu I (esquierda) y de [[Saladín]] nunos azulexos (c. 1250-60). [[Muséu Británicu]].]] El rei Ricardu I llegó a [[Acre (Israel)|Acre]], [[Palestina (rexón)|Palestina]], en xunu del añu [[1191]]. Dio'l so sofitu al so vasallu de Poitiers [[Guido de Lusignan]], que llevara les sos tropes a Xipre pa sofitalo. Guido yera'l vilbu de la prima del padre de Ricardu, [[Sibila de Xerusalén]] (El rei [[Fulco de Xerusalén]] tuvo dellos fíos, ente ellos: [[Amalarico I de Xerusalén]], padre de Sibila; y [[Godofredo V d'Anjou]], padre d'[[Enrique II d'Inglaterra]], padre de Ricardu Corazón de Lleón). Nesta dómina, Guido, el maríu de Sibila taba tratando de retener la corona de Xerusalén, a pesar de la muerte de la so señora acaecida mientres el [[cayida d'Acre|sitio d'Acre]] l'añu anterior. El derechu de Guido yera apostáu por [[Conrado de Montferrato|Conrado de Monferrato]], segundu maríu de la media hermana de Sibila, [[Sabela de Xerusalén]]: Conrado, que la so defensa de [[Tiro]] salvara'l reinu en 1187, foi sofitáu por Felipe de Francia, fíu del so primer primu [[Lluis VII de Francia]] y por otru primu, el duque [[Leopoldu V "el Virtuosu"|Leopoldu V d'Austria]] (Babenberg). Ricardu tamién s'alió con [[Hunfredo IV de Torón]], el primer home de Sabela, del cual divorciárase a encomalo en [[1190]]. Hunfredo yera lleal a Guido y falaba l'árabe en forma fluyida, de forma que sirvía a Ricardu como traductor y negociador. Ricardu y les sos fuercies ayudaron a conquistar Acre, a pesar de la grave enfermedá del rei. Dizse que Ricardu I, mientres taba enfermu de escorbutu, mataba guardias nes parés con una ballesta, mientres yera lleváu nuna camiya.<ref>{{Cita web |apellíos1=Díaz |nome1=Laura |títulu=Ricardu Corazón de Lleón |url=https://guerrerosdelahistoria.com/ricardo-corazon-de-leon/ |fechaaccesu=7 de xineru de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170108003436/https://guerrerosdelahistoria.com/ricardo-corazon-de-leon/ |fechaarchivu=2017-01-08 }}</ref> Conrado de Montferrato concluyó les negociaciones de rindición con Saladino y izó los pendones de los reis na ciudá. Ricardu discrepó de Leopoldu V d'Austria sobre la destitución d'[[Isaac Comneno de Xipre|Isaac Comneno]] (rellacionada cola madre bizantina de Leopoldu) y sobre la so posición dientro de la cruzada. El pendón de Leopoldu fuera izado al llau de los estandartes inglés y francés. Ello foi interpretáu como una arrogancia por Ricardu y Felipe, yá que Leopoldu yera un vasallu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] (anque entós yera'l líder vivu de más altu rangu de les fuercies imperiales). Los homes de Ricardu baltaron el pendón y tirar nel foso d'Acre. Leopoldu dexó darréu la cruzada. Felipe tamién se foi pocu dempués, en mala condición de salú y depués de disputes con Ricardu avera del estáu de Xipre (Felipe demandaba la metá de la isla) y del reinu de Xerusalén. Ricardu atopóse de secute ensin aliaos. Ricardu caltuvo prisioneros a 2.700 musulmanes, en visu a consiguir que [[Saladín]] cumpliera tolos términos de la rindición de les tierres circundantes a Acre. Felipe, antes de partir, confiara los sos prisioneros a Conrado, pero Ricardu forzar a apurrí-ylos. Ricardu tarrecía que les sos fuercies permanecieren reteníes n'Acre, yá que creía que la so campaña nun podría avanzar colos prisioneros en caravana. Poro, ordenó que tolos prisioneros fueren asesinaos y movióse al sur, ganando a les fuercies de Saladino na [[batalla d'Arsuf]] el 7 de setiembre. Intentó axustar con Saladino, ufiertándo-y a la so hermana viuda, Xuana de Sicilia, como novia pal hermanu de Saladino [[Al-Adil I|Al Adil]], pero nun tuvo ésitu. Na primer metá de [[1192]], él y les sos tropes refortificaron [[Ascalón]]. Una eleición forzó a Ricardu a aceptar a [[Conrado de Montferrato|Conrado de Montferrat]]o como rei de Xerusalén y vendió Xipre al so protexíu derrotáu, Guido. Sicasí, namái díes dempués, el 28 d'abril de 1192, Conrado foi apuñaláu hasta la muerte por miembros de la [[Nizaríes|Secta de los Asesinos]] primero que pudiera ser coronáu. Ocho díes dempués, el mesmu sobrín de Ricardu, [[Enrique II de Champaña]], casóse cola vilba [[Sabela de Xerusalén]], anque taba encinta del fíu de Conrado. El crime nunca foi resueltu en forma conclusiva y los contemporáneos de Ricardu I abarrunten qu'él tuvo arreyáu. Tomando conciencia de que yá nun había esperanza de retener Xerusalén, inclusive dempués d'habela tomáu, Ricardu ordenó la retirada. Entós empezó un periodu de escaramuzas menores coles fuercies de Saladino, mientres Ricardu y Saladino axustaben un alcuerdu pal conflictu, una y bones dambos dieron cuenta de que les sos respeutives posiciones yeren insostenibles. Ricardu supo que Felipe y el so propiu hermanu Xuan preparaben una intriga na so contra. Sicasí, Saladino aportunaba n'afarar les fortificaciones de Ascalón que los homes de Ricardu reconstruyeren y n'otros puntos menores. Ricardu fixo un últimu intentu d'averar posiciones al intentar invadir [[Exiptu]] (la principal base de provisiones de Saladino), pero falló. Finalmente, el tiempu de Ricardu escosábase. Consideró que'l so regresu yá nun podía retardase, yá que Felipe y Xuan tomaben ventaya de la so ausencia. Él y Saladino llegaron a un alcuerdu final el [[2 de setiembre]] de [[1192]], qu'incluyía la concesión de la demanda de destrucción de la muralla de Ascalón, según el llibre accesu de los cristianos a Xerusalén, la tolerancia de la so presencia ellí y una tregua de trés años.<ref>{{Cita llibru |apellíu=Abbott |nome=Jacob |títulu=Richard I |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |idioma=inglés |edición=Reimpresa |añu=1999 |editorial=Kessinger Publishing |isbn=1164356976, 9781164356974 |páxina=336}}</ref> === Cautiverio y torna === [[Ficheru:BurgDurenstein.jpg|thumb|Ruines del castiellu de [[Dürnstein]], actual Austria, nel que tuvo prisioneru Ricardu.]] N'avientu de 1192, aguiyonáu poles noticies que lleguen del reinu, Ricardu trata de tornar a Inglaterra, pero'l mal tiempu esvia la so flota a la mariña adriática y obligar a atracar en [[Corfú]], nes islles del emperador bizantín [[Isaac II Ángelo]], qu'oxetaba l'anexón de Ricardu de Xipre, un antiguu territoriu bizantín. Amarutáu como un caballeru [[templariu]], Ricardu saleó dende Corfú con cuatro ayudantes, pero'l so barcu llancó cerca d'[[Aquilea (Italia)|Aquilea]], forzando a Ricardu y a los sos partidarios a siguir una peligrosa ruta terrestre pola [[Europa]] central. Mientres se dirixía escontra'l territoriu del so cuñáu [[Enrique'l Lleón|Enrique]], Ricardu foi prindáu cerca de Viena por Leopoldu V d'Austria pocu dempués de la [[Navidá]] de [[1192]] y acusáu d'iguar l'asesinatu del so primu Conrado de Montferrat. Ricardu y los sos criaos viaxaben amarutaos como pelegrinos de baxa condición, pero pudo ser identificáu porque usaba un aniellu luxosu o pola so insistencia en comer pollu asáu, una delicadeza de l'aristocracia. El duque llevar como prisioneru ante l'emperador [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI d'Alemaña]] y caltener cautivu en [[Dürnstein]]. Foi ellí que Ricardu escribió ''Ja nus hons pris'' o ''Ja nuls om pres'', un cantar en versión francesa y occitana, espresando'l so sentimientu d'abandonu per parte de la so propia xente. Fízose famosa la so frase de refuga a amosar deferencia al emperador: «Nací con un rangu que nun reconoz nengún superior que nun sía Dios».{{Harvnp|Duncan|1839|p=290}} Sicasí, les condiciones de la so cautiverio nun fueron severes. La so llibertá nun lu interesaba a naide: [[Felipe II de Francia]] prefería al so hermanu Xuan, y el papa [[Celestino III]] refugar pola so conducta. La so madre, [[Lleonor d'Aquitania]], lluchó incansablemente pa llograr la lliberación de Ricardu, intentando axuntar el dineru del rescate consistente en 100&nbsp;000 marcos (cerca de cinco veces l'ingresu añal de la corona inglesa so la rexencia de Ricardu) qu'esixía Enrique. Tanto'l cleru como los legos tuvieron de pagar fuertes impuestos d'un cuartu del valor de la so propiedá, se confiscaron les ayalgues d'oru y plata de les ilesies y axuntóse dineru por aciu la compensación monetaria per parte de los nobles por non faer el serviciu militar por cuenta de la corona ya impuestos de ''carucage''. L'emperador pidió 100&nbsp;000 marcos pa él antes de lliberar al rei, el mesmu monto aconceyáu pol impuestu saladino pocos años antes. Coles mesmes, Xuan, l'hermanu de Ricardu, y el rei Felipe de Francia ufiertaron 80&nbsp;000 al emperador por que caltuviera prisioneru a Ricardu hasta la [[fiesta de San Miguel y Tolos Ánxeles]] de [[1194]]. L'emperador refugó esta ufierta, pero a cuenta de aumentar una metá más. El dineru del rescate del rei fuera tresferíu polos embaxadores del emperador, pero “so la responsabilidá del rei” (si perdiérase nel camín, sería responsabilidá de Ricardu) y finalmente el [[4 de febreru]] de [[1194]] Ricardu foi lliberáu. Felipe unvió un mensaxe a Xuan que dicía: «Cúriate, el demoniu anda sueltu». == Matrimonio == Antes de dexar Xipre, Ricardu I casó na ciudá de [[Limassol]], el [[12 de mayu]] de [[1191]], con [[Berenguela de Navarra]], primer fía del rei Sancho VI de Navarra. La boda llevar a cabu na Capiya de San Xurde y asistió la so hermana Xuana a la ceremonia, a quien Ricardu traxera dende Sicilia. Anque prometíu con [[Adela de Francia]] (tamién referida nes cróniques como Aélis, Alicia o Adelaida) dende la so infancia, lo cierto ye que tanto'l so padre, primero, como'l mesmu Ricardu, dempués, nunca amosaron demasiao interés en rematar esti proyeutu matrimonial. Al paecer, Enrique II fixera de Adela el so concubina y, según argumentó'l mesmu Ricardu pa romper esti compromisu poco primero de la llegada de Berenguela al campamentu cruzáu de Sicilia, de dicha rellación naciera un fíu. Tradicionalmente vien calteniéndose que foi Lleonor d'Aquitania la instigadora d'esti matrimoniu, pero a tenor de les fontes, conclúyese que foi'l mesmu Ricardu'l responsable. Anque los sos meyores biógrafos envaloren que'l compromisu alcordaríase en 1188, esisten nicios pa creer que les negociaciones xestar mientres 1185. Mientres la estancia en Tierra Santa, Ricardu y Berenguela alloñáronse. Ello ye que tornaron a Europa por separáu. ordenárase-y a Ricardu axuntase con Berenguela y amosa-y fidelidá nel futuru, alvirtiéndo-y «recordar la destrucción de [[Sodoma]] y abstenese d'actos ilícitos». Esto podría ser consideráu como evidencia de que Ricardu I s'arreyó n'actividaes [[homosexual]]es, anque se diz que «[[sodomía|el pecáu de Sodoma]]» pue ser interpretáu más llargamente. Dellos autores dan como cosa probada la homosexualidá del rei Ricardu y suxeren que la bultable desapegadura qu'amosó escontra la so esposa yera consecuencia d'ello.<ref>Por casu, J. Balansó nel capítulu dedicáu a la reina Berenguela del so llibru ''Les alhaxes esportaes''. Editorial DEBOLSILLO, 2004. ISBN 9788497934466. Páx. 29 y ss.</ref> Los maríos vivieron dixebraos práuticamente mientres tol so matrimoniu por cuenta de les campañes guerreres del rei, y cuando ésti tornó a Inglaterra la so esposa nun lu acompañó, y nin siquier asistió a la ceremonia de coronación -la segunda tres la usurpación del so hermanu- nin a los funerales del rei cuando ésti morrió. Nun tuvieron tampoco descendencia. Per otra parte, el matrimoniu enemistó a Ricardu I col rei Felipe II y, aprovechando la Cruzada, ésti sofitó pa la socesión al tronu d'Inglaterra a [[Xuan I d'Inglaterra|Xuan]], hermanu menor de Ricardu. == Árbol xenealóxicu == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros de Ricardu I d'Inglaterra''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Ricardu I d'Inglaterra''' |2= 2. [[Enrique II d'Inglaterra]] |3= 3. [[Lleonor d'Aquitania]] |4= 4. [[Godofredo V d'Anjou]] |5= 5. [[Matilde d'Inglaterra]] |6= 6. [[Guillermu X de Poitiers|Guillermu X, duque d'Aquitania]] |7= 7. [[Lleonor de Châtellerault]] |8= 8. [[Fulco de Xerusalén]] |9= 9. [[Ermengarda de Maine]] |10= 10. [[Enrique I d'Inglaterra]] |11= 11. [[Edith d'Escocia]] |12= 12. [[Guillermo de Poitiers|Guillermu IX, duque d'Aquitania]] |13= 13. [[Felipa de Tolosa]] |14= 14. Aimery I de Rochefoucauld, vizconde de Châtellerault |15= 15. [[Dangereuse de l'Isle Bouchard]] |16= 16. [[Fulco IV d'Anjou]] |17= 17. [[Bertrade de Montfort]] |18= 18. [[Elías I, conde de Maine]] |19= 19. Matilde de Château-du-Loir |20= 20. [[Guillermu I d'Inglaterra]] |21= 21. [[Matilde de Flandes]] |22= 22. [[Malcolm III d'Escocia]] |23= 23. [[Margarita d'Escocia (santa)|Margarita d'Escocia]] |24= 24. [[Guillermu VIII d'Aquitania|Guillermu VIII, duque d'Aquitania]] |25= 25. Hildegard de Borgoña |26= 26. [[Guillermu IV de Tolosa]] |27= 27. Emma de Mortain |28= 28. Boson II de Châtellerault, vizconde de Châtellérault |29= 29. Aenora de Thouars |30= 30. Barthélémy de l'Isle Bouchard |31= 31. Gerberge de Blaison }}</center></div></div> == Últimos años y muerte == [[Ficheru:Philippe Auguste et Richard IIIe croisade.jpg|thumb|Ricardu I y [[Felipe II de Francia]], miniatura francesa de 1261.]] Mientres la so ausencia, Xuan tuvo cerca d'arrampuña-y el tronu. Ricardu perdonar cuando se realcontraron ya inclináu por necesidaes polítiques, nomar el so herederu en llugar d'Arturo, que la so madre Constanza de Bretaña podría tar abierta a les propuestes de Felipe II. Ricardu entró en conflictu con Felipe. Cuando esti postreru atacó la fortaleza de Ricardu, [[Château-Gaillard]] ('The Saucy Castle'), él se jactó de que «si les sos muralles fueren de fierro, aun así tomar», a lo cual Ricardu retrucó: «Si estes muralles fueren de mantega, aun así caltener de pies». Determináu a aguantase a los designios de Felipe sobre los territorios angevinos reclamaos, como Vexin y Berry, Ricardu usó tola so esperiencia militar y vastu recursos nuna guerra contra'l rei francés. Formó una alianza contra Felipe constituyida por [[Balduino IX de Flandes]], Renaud, conde de [[Boloña]] y el so suegru, el rei [[Sancho VI de Navarra]], qu'asaltaron les tierres de Felipe dende'l sur. Lo más importante, aseguró l'heriedu de la casa de Welf en [[Saxonia]] pal so sobrín, Otón de Poitou, fíu d'[[Enrique'l Lleón]], que foi escoyíu [[Otón IV del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Otón IV d'Alemaña]] en [[1198]]. En parte como resultáu d'estes y otres intrigues, Ricardu llogró delles victories sobre Felipe. En Freteval en 1194, xusto dempués de la torna de Ricardu de la so cautiverio y coleuta de dineru n'Inglaterra pa Francia, Felipe fuxó, dexando los sos archivos financieros completos con auditoríes y documentos que fueron tomaos por Ricardu. Na [[batalla de Gisors]] (tamién llamada Courcelles) en [[1198]], adoptó ''Dieu et mon Droit'' ('Dios y el mio derechu') como lema (qu'entá ye usáu na actualidá polos monarques británicos) faciéndose ecu del so anterior rumbu frente al emperador [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]], de que'l so rangu nun reconocía otru superior que nun fuera Dios.{{Harvnp|Duncan|1839|p=290}} En marzu de 1199, Ricardu taba nel [[Limoges|Lemosín]] encalorando una revuelta del vizconde Aimar V de Limoges. Anque yera [[Cuaresma]], «afaró la tierra del vizconde con fueu y espada». Asedió el sonce y virtualmente desarmáu castiellu de [[Chalus-Chabrol]]. Dellos cronistes espresen qu'esto se debió a qu'un llabrador local afayara una ayalga d'oru romano, que reclamaba Ricardu a Aimar na so posición de señor feudal. Sicasí, los historiadores modernos permanecen escépticos con al respeutive de esta hestoria, que tien golor a ''exemplum'' o fábula moralizadora. [[Ficheru:Donjonvuegénérale.jpg|thumb|left|[[Castillo Gaillard]], en [[Normandía]] (Francia), onde morrió Ricardu I.]] Al atapecer del [[25 de marzu]] de [[1199]], Ricardu caminaba pol perímetru del castiellu ensin la so cota de malla, investigando'l progresu de les obres militares nos murios. Dacuando, verificábense llanzamientos de fleches dende les muralles del castiellu, pero emprestábase-yos poca atención. Un defensor en particular prestaba enforma al rei: un home paráu sobre la muralla, ballesta en mano, sostenía cola otra una sartén qu'usaba como escudu contra los proyeutiles. Apuntó una flecha deliberadamente al rei, a lo cual ésti aplaudió. Sicasí, otra flecha mancar nel costazu esquierdu cerca del pescuezu. Intentó sacala dientro de la so tienda, pero nun tuvo ésitu. Un ciruxanu, al que Hoveden llamó un carniceru, estrayer la flecha, produciéndose darréu una [[cangrena]], entueyu habitual na dómina debida a la inesistencia de midíes de asepsia y tratamientos [[antibióticu|antibióticos]]. Ricardu fixo traer al ballesteru ante él, llamó a Pedru Basil, Xuan Sabroz, Duldo y Bertrán de Gurdun alternativamente, según los cronistes. L'home resultó ser un neñu, que alegó que'l rei asesinara al so padre y dos de los sos hermanos y que disparara a Ricardu en vengación. El neñu esperaba ser asesináu. Ricardu, como últimu actu de piedá, perdonar diciendo: «Sigue viviendo y pol mio pagu contempla la lluz del día», antes d'ordenar que lo lliberar y despidieren con 100 xelinos. Ricardu, entós, punxo los sos asuntos n'orde, mandando tolos sos territorios al so hermanu Xuan y les sos xoyes al so sobrín Otón. [[Ficheru:Richard1TombFntrvd.jpg|thumb|Balta de Ricardu na [[Abadía de Fontevraud]], Francia.]] Ricardu morrió'l martes, [[6 d'abril]] de [[1199]], en brazos de la so madre. Más tarde afirmaríase que «Cuando'l día terminaba, terminó la so vida terrenal». La so muerte foi referida como «el Lleón [que] foi asesináu pola Formiga». El so últimu actu de caballerosidad foi infructuosu: tan llueu morrió, el so mercenariu más infame, el capitán [[Mercadier]], tomó al neñu que disparara la flecha fatal, espelleyar vivu y depués colgar. Les coraes de Ricardu fueron soterraes nel llugar de la so muerte, el so corazón en Rouen, Normandía, y el restu del so cuerpu foi soterráu a los pies del so padre na [[abadía de Fontevrault]] en Anjou. Nel so llechu de muerte mandó toles sos posesiones al so hermanu Xuan, yá que nun tenía herederos llexítimos. == Legado == Ricardu nun tuvo fíos llexítimos y reconoció namái a un fíu illexítimu, [[Felipe de Cognac|Felipe de Coñá]]. Como resultancia, asocedió-y al tronu'l so hermanu Xuan como rei d'Inglaterra. Sicasí, los sos territorios franceses primeramente refugaron al so hermanu Xuan como socesor, prefiriendo al so sobrín [[Arturo I de Bretaña|Arturo]], el fíu del so últimu hermanu [[Godofredo II de Bretaña|Godofredo, duque de Bretaña]], que la so demanda pol poder ye considerada con meyor enconto que la de Xuan según los estándares modernos. Ensin dulda, la falta d'herederos direutos de Ricardu foi'l primer pasu na disolución del [[Imperiu angevino]]. Mientres los reis d'Inglaterra siguieron primiendo les sos demandes sobre'l continente, nunca más rexiríen los territorios que Ricardu I heredó. [[Ficheru:Estatua de Ricardu I de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-07, DD 017.JPG|thumb|Esta estatua ecuestre en bronce de Ricardu I blandiendo la so espada por [[Carlo Marochetti]] irguir nel [[palaciu de Westminster]] en Londres.]] El legáu de Ricardu I entiende dellos aspeutos: La so conquista de Xipre ameyoró inmensamente'l valor de caltener los reinos francos en Tierra Santa vidables mientres otru sieglu. Segundu, la so ausencia del sable políticu inglesa significó que'l eficientísimo gobiernu creáu pol so padre pudo siguir el so cursu, anque'l rei Xuan darréu abusaría d'ello hasta'l puntu de quiebra. A lo último, mandó romances y lliteratura. Ensin considerar los fechos del so reináu, dexó una marca indeleble nel imaxinariu popular, que s'estiende hasta'l presente, debíu en gran parte a los sos ésitos militares. [[Steven Runciman]] dexó escritu sobre Ricardu I: «Foi mal fíu, mal maríu y mal rei, pero un valiente y arrogante soldáu».{{Harvnp|Runciman|1981|p=81}} == Calter y personalidá == {{cita|Había serios defectos nel calter de Ricardu. Físicamente yera magníficu: alto, de piernes llargues y fuertes, con pelos d'oru acoloratao y facciones formoses; el so heriedu maternu yeren non yá l'aspeutu propiu de la casa de Poitou, sinón tamién el so encantadores modales, el so valor y la so afición a la poesía y al espíritu aventureru. Los sos amigos y criaos siguíen-y con devoción y medrana. De los sos proxenitores heredó un temperamentu templáu y un apasionáu egoísmu. Pero nun tenía nin l'astucia política nin la competencia alministrativa del so padre, nin el sentíu cabal de la reina Lleonor. Educárase nun ambiente de disputes y traiciones familiares. Como favoritu de la so madre, odiaba al so padre y resabiaba de los sos hermanos y hermanes, anque quería a la so hermana más nueva, Xuana. Aprendiera a ser un partidariu violentu, pero non lleal. Yera avariciosu, anque capaz de xestos arrogantes y aficionáu a la vida pródiga. La so enerxía yera inflexible, pero nel so fervosu interés pola xera del momentu escaecía otres responsabilidaes. Gustába-y entamar, pero fadiába-y l'alministración. Namái l'arte de la guerra podía retener la so atención. Como soldáu, tenía auténtiques dotes, intuición pa la estratexa y la táctica y el poder de mandar homes.{{Harvnp|Runciman|1981|p=47}}}} == Tradición medieval == [[Ficheru:Richard1Rouen.jpg|thumb|right|Balta de Ricardu na [[catedral de Rouen]], onde se soterró'l so corazón.]] A mediaos del [[sieglu XIII]] cobró fuercia la lleenda de que, dempués de la captura de Ricardu I, la so [[troveru]] [[Blondel de Nesle|Blondel]] viaxó per [[Europa]] de castiellu en castiellu cantando una [[cantar]] que solo yera conocida por dambos al componela mientres taben xuntos. Finalmente, llegó al llugar en que taba reteníu'l so señor y oyó la respuesta al so cantar col [[versu]] correspondiente, lo que-y reveló ónde taba encarceláu'l rei. Esta hestoria ye la base de la [[ópera]] ''Richard Coeur-de-Lion'' ([[1784]]) d'[[André Ernest Modeste Grétry]] y, al paecer, foi la inspiración del entamu de la versión [[cine]]matográfica de ''[[Ivanhoe]]'', dirixida por [[Richard Thorpe]] en 1952. Sicasí, nun paez tener rellación col verdaderu [[Blondel de Nesle|Xuan ''Blondel'' de Nesle]], un troveru aristocráticu. == Lliteratura posterior == Ricardu apaeció frecuentemente na ficción, como resultancia de la renacencia de la caballería” de la dómina del [[Romanticismu]]. En [[1822]] foi oxetu del poema épicu d'[[Eleanor Anne Porden]], ''Cœur de Lion''. Depués, en ''[[Ivanhoe]]'', onde ye representáu col seudónimu de ''Le Noir Fainéant'' ('el Negru Folgazán'), ''sir'' [[Walter Scott]] retrató a Ricardu&nbsp;I na novela ''[[El talismán (novela, Scott)|El talismán]]'', con un tratamientu totalmente ficticiu de la [[Tercer Cruzada]]. Tamién tuvo un papel principal na obra teatral de [[James Goldman]], ''[[El lleón pel hibiernu]]'' (''Lion in Winter''), darréu llevada al cine, que suxer una rellación homosexual col rei de Francia, Felipe Augusto. Apaez en ''Los reis d'intenciones baldíes'' (''The Kings of Vain Intent'') de [[Graham Shelby]] y, de manera más central en ''El demoniu anda sueltu'' (''The Devil is Loose''), na novela de [[Norah Lofts]] ''The Lute-Player'' y na novela de [[Jean Plaidy]] (''[[Eleanor Hibbert]]'') ''El corazón del lleón'' (''The Heart of the Lion''). Ye descritu como un asesín ensin piedá de musulmanes na novela dempués de ''[[Arn Magnusson]]'' na ''Triloxía de les Cruzaes'', escrita pol autor suecu [[Jan Guillou]]. Xeneralmente, preséntase-y nun rol heroicu na lliteratura infantil, como nel ''Caballero cruzáu'' (''Knight Crusader'') de [[Ronald Welch]] o en ''Ricardu Corazón de Lleón'' de [[Joseph Lacier]]. == Cultura popular == === Películes === [[Ficheru:Richard coeur de lion.jpg|thumb|right|Retrato idealizáu de Ricardu ellaboráu nel sieglu XIX pol pintor francés Merry-Joseph Blondel.]] El personaxe de Ricardu Corazón de Lleón apaez na mayoría de les versiones fílmicas de la lleenda de [[Robin Hood]]. === Televisión === En televisión, Ricardu foi la inspiración d'una serie de 1962, ''[[Ricardu Corazón de Lleón (serie de televisión)|Ricardu Corazón de Lleón]]'', protagonizada pol actor [[Dermot Walsh]]. En [[1965]] la serie ''[[Doctor Who]]'' nel so capítulu «La Cruzada» presenta'l conflictu ente Ricardu y Saladino, Ricardu ye representáu pol actor [[Xulian Glover]], quien tamién lo retrató nuna película pa la televisión llamada ''[[Ivanhoe]]'' en [[1982]], [[Rory Edwards]] representar en [[1997]] na miniserie pa televisión ''Ivanhoe''. Andrew Howard fixo'l papel de Ricardu na adautación pa televisión del añu [[2003]] de la obra ''[[El lleón pel hibiernu]]''. Tamién se-y representa en delles versiones televisives de la lleenda de [[Robin Hood]]. === Robin Hood === El filósofu y cronista escocés [[John Mair]] foi'l primeru n'acomuñar al rei Ricardu I d'Inglaterra coles lleendes de [[Robin Hood]] na so ''[[Historia majoris Britannae, tam Angliae quam Scotiae]]'' ([[1521]]). Nes primeres balaes de Robin Hood, l'únicu rei mentáu ye ''Eduardu'l nuesu rei viniente'', probablemente refiriéndose a [[Eduardu II d'Inglaterra]] o a [[Eduardu III d'Inglaterra]]. Sicasí, [[Walter Scott]] na so novela ''[[Ivanhoe (novela)|Ivanhoe]]'' fixo popular el venceyu del xérif de les lleendes de Robin Hood col reinu de Ricardu I y foi tomáu d'ellí por novelistes y cineastes posteriores. Polo xeneral, Robin ye representáu como calteniendo la xusticia nel nome de Ricardu en contra de Xuan y los sos oficiales mientres el cautiverio del rei. [[John Rhys-Davies]] fixo'l papel de Ricardu nun episodiu (''El tontu del rei'') de la serie de televisión de los años ochenta ''[[Robin de Sherwood]]''. Méntase-y frecuentemente como un personaxe que nun apaez en pantalla na serie de la BBC del añu 2006, llamada ''[[Robin Hood]]''. === Videoxuegos === Nel xuegu d'aventures inspiráu en Robin Hood de Sierra, llamáu ''[[Conquests of the Longbow]]'', Ricardu ye presentáu como'l prisioneru de Leopoldu d'Austria. El xuegu d'estratexa ''[[Medieval Total War]]'' contién dos batalles basaes nos sos alcuentros col so rival Saladino. En ''[[Empires: Dawn of the Modern World]]'' el so campaña desenvuélvese antes de 1190 y amosar lluchando contra'l rei Felipe II de Francia. Tamién apaez nel xuegu d'estratexa en tiempu real, llamáu ''[[Stronghold (2001 game)|Strongold: Crusader]]''. Amás, en ''[[Seven Kingdoms 2]]'' ye unu de los héroes normandos. Y en ''[[Age of Empires II: The Age of Kings]]'' apaez como aliáu na campaña del emperador del Sacru Imperiu Romanu, [[Federicu Barbarroja]], lluchando xuntos contra'l xefe [[Saladín]]. Fai apaición una vegada más nel xuegu ''[[Assassin's Creed (videoxuegu)|Assassin's Creed]]'', reprendiendo a [[Guillermu V de Montferrato]], señor d'Acre, y faciendo planes col Gran Maestre [[Robert IV de Sablé]].<ref>{{Cita web |url=http://es.assassinscreed.wikia.com/wiki/Ricardu_I_de_Inglaterra?oldid=47662 |títulu=Ricardu I d'Inglaterra |fechaaccesu=23 de febreru de 2017 |autor=Darth envidious |fecha=18 de mayu de 2011 |sitiuweb=http://es.assassinscreed.wikia.com/ |ubicación=España}}</ref> {{Socesión |títulu = [[Ficheru:Royal Arms of England (1189-1198).svg|20px]]<br />[[Rei d'Inglaterra]]<br />[[Duque de Normandía]] y [[Duque d'Aquitania|Aquitania]] |periodu = [[1189]] - [[1199]] |predecesor = [[Enrique II d'Inglaterra|Enrique II]] |socesor = [[Xuan I d'Inglaterra|Xuan I]] |títulu2 = [[Conde d'Anjou]]<br />[[Conde de Maine]] |periodu2 = [[1189]] - [[1199]] |predecesor2 = [[Enrique II d'Inglaterra|Enrique II]] |socesor2 = [[Arturo I d'Anjou|Arturo I]] }} == Notes y referencies == {{llistaref}} == Bibliografía utilizada == * {{Cita llibru |apellíos=Duncan |nome=Jonathan |títulu=The dukes of Normandy, from the time of Rollu to the expulsion of King John by Philip Augustus of France |añu=1839 |editorial=Rickerby, Harvey and Darton |ubicación=Londres |url=https://books.google.es/books?id=PNkpAAAAYAAJ |fechaaccesu=22 d'abril de 2013 |páxina=290 |idioma=inglés |oclc=4821305}} * {{Cita llibru |apellíos=Runciman |nome=Steven |enllaceautor=Steven Runciman |títulu=Historia de les Cruzaes. 3: El reinu d'Acre y les postreres Cruzaes |añu=1981 |edición=2ª |editorial=Alianza Universidá |isbn=84-206-2061-0 |ubicación=Madrid }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Richard I of England}} {{wikisource|idioma=en|I am born in a rank which recognizes non cimeru but God|oxetu=una copia|preposición=de}} ''The dukes of Normandy'' cit. p. 290. * [http://berengueladenavarra.blogspot.com/2007/05/foi-ricardo-corazn-de-len-un homosexual.html Alrodiu de la presunta homosexualidá de Ricardu] * [https://web.archive.org/web/http://www.ctv.es/USERS/sagastibelza/berenguela/berenguela_compromisu4.htm Sobre la xestación del so compromisu matrimonial con Berenguela de Navarra] * [https://web.archive.org/web/http://www.ctv.es/USERS/sagastibelza/berenguela/berenguela_compromisu5.htm Sobre'l sofitu militar emprestáu per Navarra] * [http://www.fordham.edu/halsall/pwh/hoveden1.html Roger of Hoveden on Richard the Lion-Hearted and King Philip II of France] * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/article.php?id=17 Richard and Saladin: Warriors of the Third Crusade] * [http://www.gayheroes.com/rich.htm Medieval and Modern Passages Supporting the Theory of Richard I's Homosexuality] * Richard I, [http://ducalucifero.altervista.org/tb_014.htm Ja nuls om pres non va dicir sa razón (Occitan version of lyric)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123081250/http://ducalucifero.altervista.org/tb_014.htm |date=2013-11-23 }} * Richard I, [http://www.brindin.com/pfricjan.htm Ja nus hons pris ne va dicir sa reson (French version of lyric, with English translation by James H. Donalson)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902221116/http://www.brindin.com/pfricjan.htm |date=2020-09-02 }} * [http://www.englishmonarchs.co.uk/plantagenet_2.htm English Monarchs] Biografía ilustrada de Ricardu I {{NF|1157|1199|Ricardu d'Inglaterra 01}} {{Tradubot|Ricardo I de Inglaterra}} [[Categoría:Nobles d'Inglaterra]] [[Categoría:Reis y reines]] [[Categoría:Reis y reines d'Inglaterra]] [[Categoría:Condes d'Anjou]] [[Categoría:Condes de Maine]] [[Categoría:Duques de Normandía]] [[Categoría:Casa d'Anjou]] bkb9hexyeb1nqaqkvso19kzl2kietd4 0 90961 4496449 4491558 2026-05-26T06:49:42Z Limotecariu 735 4496449 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Félix Rubén García Sarmiento''' {{nym}}, conocíu como '''Rubén Darío''', foi un [[poeta]], [[periodista]] y [[diplomáticu]] [[Nicaragua|nicaraguanu]], máximu representante del [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernismu]] lliterariu en [[llingua española]]. Ye, posiblemente, el poeta que tuvo una mayor y más duradera influencia na poesía del [[sieglu XX]] nel ámbitu hispánicu. Ye llamáu ''príncipe de les lletres castellanes''. == Biografía == === Empiezos === Foi'l primer fíu de Manuel García y Rosa Sarmiento, quien se casaren en León (Nicaragua) en [[1866]], en consiguiendo les dispenses eclesiástiques necesaries, pos se trataba de primos segundos.{{ensin referencies}} Sicasí, la conducta de Manuel, aficionáu por demás al alcohol y a les muyeres,<ref>{{cita llibru |autor=Raquel Arias Careaga |títulu=Prólogu de «Cuentos» de Rubén Darío (Volume 10 d'Akal lliteratures)|añu=2002 |id=ISBN 84-460-1526-9|páxines= 21 |editorial= Akal |url=https://books.google.com/books?id=PU2X_vrnhE8C&pg=PA21 |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2011 }}</ref> fizo que Rosa, yá embarazada, tomara la decisión d'abandonar el llar conxugal y abellugase na ciudá de Metapa, na que dio a lluz al so fíu, Félix Rubén.<ref name="teodosio10">Fernández, Teodosio: ''Rubén Darío''. Madrid, Historia 16 Quórum, 1987. Coleición "Protagonistes d'América" (ISBN 84-7679-082-1), p. 10</ref><ref name = nuevodiario>[https://web.archive.org/web/20121106073814/http://www.elnuevodiario.com.ni/especiales/93025 "La tráxica vida de Rosa Sarmiento (1840-1895): madre de Rubén Darío"], en ''El Nuevo Diario'', 23 de xineru de 2011.</ref> El matrimoniu terminaría per reconciliar se, ya inclusive Rosa llegó a dar a lluz a otra fía de Manuel, Cándida Rosa, quien morrió a los pocos díes. La rellación volvió deteriorase y Rosa abandonó al so home pa dir vivir col so fíu en casa d'una tía d'él, Bernarda Sarmiento, que vivía col so maríu, el coronel Félix Ramírez Madregil, na mesma ciudá de León. Rosa Sarmiento conoció pocu dempués a otru home, y estableció con él la so residencia en [[San Marcos de Colón]], nel departamentu de [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]], n'[[Hondures]].<ref name = teodosio10 /><ref name = nuevodiario /> Anque según la so fe de bautismu'l primer apellíu de Rubén yera García, la familia paterna yera conocida dende xeneraciones pol apellíu Darío. El mesmu Rubén esplicar na so autobiografía: {{cita|Según lo que dellos vieyos d'aquella ciudá de la mio infancia refiriéronme, unu de los mios tatarabuelos tenía por nome Darío. Na pequeña población conocíale tol mundu por don Darío; a los sos fíos y fíes, polos Daríos, les Daríos. Foi asina sumiendo'l primer apellíu, a piques de que la mio bisagüela paterna roblaba yá Rita Darío; y ello, convertíu en patronímicu, llegó a adquirir valor llegal; pos el mio padre, que yera comerciante, realizó tolos sos negocios yá col nome de Manuel Darío [...].<ref>Rubén Darío, ''Autobiografía. Oru de Mallorca''. Introducción d'Antonio Piedra. Madrid: Mondadori, 1990 (ISBN 84-397-1711-3); p. 3</ref>}} [[Ficheru:Basilica-de-la-Asuncion.JPG|thumb|300px|right|La [[Catedral de León (Nicaragua) |catedral-basílica de l'Asunción]], na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]], na que trescurrió la infancia del poeta. Los sos restos atópense soterraos nesta ilesia.]] La niñez de Rubén Darío trescurrió na ciudá de León, criáu polos sos tíos güelos Félix y Bernarda, a quien consideró na so infancia los sos verdaderos padres (ello ye que mientres los sos primeros años roblaba los sos trabayos escolares como Félix Rubén Ramírez). Apenes tuvo contautu cola so madre, que moraba n'Hondures, y col so padre, a quien llamaba "tíu Manuel". Sobre los sos primeros años hai poques noticies, anque se sabe qu'a la muerte del coronel Félix Ramírez, en [[1871]], la familia pasó apuros económicos, ya inclusive se pensó n'asitiar al mozu Rubén como aprendiz de xastre. Según el so biógrafu Edelberto Torres, asistió a delles escueles de la ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] antes de pasar, nos años [[1879]] y [[1880]], a educase colos [[Compañía de Xesús|xesuites]]. Llector precoz, nel so ''Autobiografía'' señala: {{cita|Fui daqué neña maravía. A los trés años sabía lleer; según cuntóseme.<ref name = dario1991>{{cita llibru |apellíu= Darío |nome= Rubén |títulu=La vida de Rubén Darío, escrita por él mesmu añu=1991 |ubicación= Caracas |editorial=Biblioteca Ayacucho |isbn=980-276-165-6 |páxina=9 |url=https://books.google.com.ar/books?id=5RgF-hQgTx4C&pg=PA9 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013}}</ref>}} Ente los primeros llibros que menta lleer tán ''[[Don Quixote de la Mancha|el Quixote]]'', les obres de [[Leandro Fernández de Moratín|Moratín]], ''[[Les mil y una nueches]]'', la [[Biblia]], los ''Oficios'' de [[Marco Tuliu Cicerón|Cicerón]], y la ''Corina'' (''Corinne'') de [[Anne-Louise Germaine Necker|Madame de Staël]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Darío |nome= Rubén |títulu=La vida de Rubén Darío, escrita por él mesmu añu=1991 |ubicación=Caraques |editorial=Biblioteca Ayacucho |isbn=980-276-165-6 |páxina=12 |url=https://books.google.com.ar/books?id=5RgF-hQgTx4C&pg=PA12&lpg=PA12 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013}}</ref> Llueu empezó tamién a escribir los sos primeros versos: caltiénse un [[sonetu]] escritu por él en 1879, y publicó per primer vegada nun periódicu pocu dempués de cumplir los trelce años: tratar de la [[elexía]] ''Una llárima'', qu'apaeció nel diariu ''El Termómetru'', de la ciudá de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]], el [[26 de xunetu]] de 1880. Poco dempués collaboró tamién en ''L'Ensayu'', revista lliteraria de León, y algamó fama como "poeta neñu". Nestos primeros versos, según Teodosio Fernández,<ref name = teodosio10 /> les sos influencies predominantes yeren los poetes españoles de la dómina [[José Zorrilla|Zorrilla]], [[Ramón de Campoamor|Campoamor]], [[Gaspar Núñez de Arce|Núñez de Arce]] y [[Ventura de la Vega]]. Más palantre, sicasí, interesóse enforma pola obra de [[Victor Hugo]], que tendría una influencia determinante nel so llabor poéticu. Les sos obres d'esta dómina amuesen tamién el calquier del pensamientu [[lliberalismu|lliberal]], contrariu a la escesiva influencia de la [[Ilesia católica]], como ye'l casu la so composición ''El xesuita'', de [[1881]]. Tocantes a la so actitú política, la so influencia más destacada foi'l [[Ecuador|ecuatorianu]] [[Juan Montalvo]], a quien asonsañó deliberadamente nos sos primeros artículos periodísticos.<ref>Rubén Darío, ''op. cit.'', p. 18</ref> Yá nesta dómina (cuntaba catorce años) proyeutó publicar un primer llibru, ''Poesíes y artículos en prosa'', que nun vería la lluz hasta'l cincuentenariu de la so muerte. Tenía una superdotada memoria, gociaba d'una creatividá y recordanza xenial, y yera convidáu con frecuencia a recitar poesía en xuntes sociales y actos públicos.<ref name = teodosio10 /> N'avientu d'esi mesmu añu treslladar a [[Managua]], capital del país, a instancies de dellos políticos lliberales que concibieren la idea de que, daes les sos dotes poétiques, tendría d'educase n'[[Europa]] a mariña del erariu públicu. Sicasí, el tonu [[anticlericalismu|anticlerical]] de los sos versos nun convenció al presidente del Congresu, el conservador [[Pedro Joaquín Chamorro y Alfaro]], y resolvióse qu'estudiaría na ciudá nicaraguana de [[Granada (Nicaragua)|Granada]]. Rubén, sicasí, prefirió quedase en Managua, onde siguió la so actividá periodística, collaborando colos diarios ''El Ferrocarril'' y ''El Porvenir de Nicaragua''. Poco dempués, n'agostu de 1882, embarcar nel puertu de [[Corinto (Nicaragua)|Corinto]], escontra [[El Salvador]]. === N'El Salvador === En [[El Salvador]], el mozu Darío foi presentáu pol poeta Joaquín Méndez al presidente de la república, [[Rafael Zaldívar]], quien lo acoyó so la so proteición. Ellí conoció al poeta salvadoreñu [[Francisco Gavidia]], gran conocedor de la poesía francesa. So los sos auspicios, Darío intentó per primer vegada afaer el [[versu alexandrín]] francés a la [[métrica]] castellana.<ref>La influencia de Francisco Gavidia foi decisiva por cuanto foi esti autor el qu'afayó a Darío la poesía francesa. El nicaraguanu escribió, en ''Historia de los mios llibros'':{{cita|Años tras, en Centroamérica, na ciudá de San Salvador, y en compañía del poeta Francisco Gavidia, el mio espíritu adolescente esplorara la inmensa salva de Victor Hugo y contemplara el so océanu divín onde tou contiense...}}</ref> L'usu del versu alexandrín convertiríase dempués nuna traza distintiva non yá de la obra de Darío, sinón de tola poesía modernista. Anque n'[[El Salvador]] goció de bastante celebridá y llevó una intensa vida social, participando en festexos como la conmemoración del centenariu de [[Simón Bolívar|Bolívar]], qu'abrió cola recitación d'un poema so, más tarde les coses empezaron a empeorar: pasó penalidaes económiques y careció de [[viruela]], polo cual n'ochobre de [[1883]], inda doliente, tornó al so país natal. Tres el so regresu, moró de volao en León y dempués en Granada, pero finalmente treslladóse de nuevu a Managua, onde atopó trabayu na [[Biblioteca Nacional de Nicaragua|Biblioteca Nacional]], y volvió a entamar los sos amoríos con Rosario Murillo. En mayu de [[1884]] foi condergáu por vagancia a la pena d'ocho díes d'obra pública, anque llogró refugar el cumplimientu de la condena. Daquella siguía esperimentando con nueves formes poétiques, ya inclusive llegó a tener un llibru llistu pa la so impresión, que diba titulase ''Epístoles y poemes''. Esti segundu llibru tampoco llegó a publicar: habría d'esperar hasta [[1888]], en qu'apaeció por fin col títulu de ''Primeres notes''. Probó suerte tamién col [[Teatru (xéneru lliterariu)|teatru]], y llegó a estrenar una obra, titulada ''Cada oveya...'', que tuvo ciertu ésitu, pero que güei se perdió. Sicasí, atopaba insatisfactoria la vida en Managua y, aconseyáu pol salvadoreñu [[Juan José Cañes]],<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9Gx5qCIeYhQJ:cvc.cervantes.es/literatura/aih/pdf/03/aih_03_1_097.pdf+juan+jos%C3%A9+ca%C3%B1as+rub%C3%A9n+dar%C3%ADo+1886&hl=es&gl=sv&pid=bl&srcid=ADGEESiRuC9JTLATeL0eobjNYXilIyn422pXpllVb6LLLkNj-CNpRScVJiL_IJQanuWlTPNnKvonJTNcc8-TPvos9Hk34svrrtgTi0tKw0nKg1gDxXknzGhmtD6bW-DsxkMVvXg_IwS8&sig=AHIEtbQG3rTRILiUvyinH8GPzG1Sb7p3jw Rubén Darío y Narciso Tondreau, íntimos amigos en Chile]</ref><ref>[http://www.letras.s5.com/hq030808.html Rubén Darío en Chile: dalgunes notes frente al problema de los empiezos del Modernismu Lliterariu Hispanoamericanu.]</ref> optó por embarcar se para [[Chile]], escontra onde partió'l [[5 de xunu]] de [[1886]]. === En Chile === [[Ficheru:Monumento a Ruben Darío en Parque Forestal, Santiago de Chile.JPG|thumb|250 px|Monumentu a Rubén Darío nel [[Parque Forestal]], [[Santiago de Chile]].]] [[Ficheru:Juan Valera.jpg|thumb|250px|[[Juan Valera]].]] Desembarcó en [[Valparaíso]] el [[24 de xunu]] de [[1886]] según les memories del propiu Rubén Darío detallaes pol so biógrafu Edelberto Torres Espinosa, o nos primeros díes de xunu según suxeren Francisco Contreras y Flavio Rivera Montealegre.<ref>{{cita llibru |autor=Contreras, Francisco |títulu=Rubén Darío: la so vida y la so obra (edición correxida y aumentada por Rivera Montealegre, Flavio) |añu=2012 |allugamientu=Bloomington, EE. XX. |editorial=iUniverse |isbn=978-1-4697-7960-7 |páxina=59 |url=https://books.google.com.ar/books?id=5t6Ky6ROUS4C&pg=PA59&dq=%22Rub%C3%A9n+Dar%C3%ADo%22+Valparaiso+%2224+de+xunu+de+1886%22+%22en+los primeres+d%C3%ADas+de+xunu%22&hl=es&sa=X&ved=0CBwQ6AEwAGoVChMIxqeg-JrZxwIVywyQCh0zcAyQ#v=onepage&q=%22Rub%C3%A9n%20Dar%C3%ADo%22%20Valparaiso%20%2224%20de%20xunu%20de%201886%22%20%22en%20los%20primeros%20d%C3%ADas%20de%20xunu%22&f=false |fechaaccesu=2 de setiembre de 2015}}</ref> En Chile, gracies a encamientos llograos en Managua, recibió la proteición d'Eduardo Poirier y del poeta [[Eduardo de la Barra]]. A medies con Poirier escribió una novela de tipu sentimental, titulada ''Emelina'', al envís de participar nun concursu lliterariu que la novela nun llegó a ganar. Gracies a l'amistá de Poirier, Darío atopó trabayu nel diariu ''La Dómina'', de [[Santiago de Chile|Santiago]] dende xunetu de 1886. Na so etapa chilena, Darío vivió en condiciones bien precaries, y tuvo amás que soportar continues humildaciones per parte de l'[[aristocracia]] del país, que lo despreciaba pol so escasu refinamientu. Sicasí, llegó a faer delles amistaes, como'l fíu del entós presidente de la República, el poeta [[Pedro Balmaceda|Pedro Balmaceda Toro]]. Gracies al sofitu d'ésti y d'otru amigu, Manuel Rodríguez Mendoza, a quien el llibru ta dedicáu, llogró Darío publicar el so primer llibru de poemes, ''Abrojos'', qu'apaeció en marzu de [[1887]]. Ente febreru y setiembre de 1887, Darío moró en [[Valparaíso]], onde participó en dellos certámenes lliterarios. De regresu na capital, atopó trabayu nel diariu ''L'Heraldu'', col que collaboró ente febreru y abril de 1888. Nel mes de xunetu, apaeció en Valparaíso, gracies a l'ayuda de los sos amigos Eduardo Poirier y Eduardo de la Barra, ''[[Azul...]]'', el llibru clave de l'acabante empecipiar revolución lliteraria modernista. ''Azul...'' arrexuntaba una serie de poemes y de testos en prosa que yá apaecieren na prensa chilena ente avientu de 1886 y xunu de 1888. El llibru nun tuvo un ésitu inmediatu, pero foi perbién acoyíu pol influyente novelista y críticu lliterariu [[España|español]] [[Juan Valera]], quien publicó nel diariu [[Madrid (España)|madrilanu]] ''L'Imparcial'', n'ochobre de 1888, dos cartes empobinaes a Rubén Darío, nes cualos, anque reprochaba a Darío les sos escesives influencies franceses (la so "galicismu mental", según la espresión utilizada por Valera), reconocía nél a "un prosista y un poeta de talentu". Fueron estes cartes de Valera, depués sopelexaes na prensa chilena y d'otros países, les que consagraron definitivamente la fama de Darío. === Periplu centroamericanu === Esta fama dexó-y llograr el puestu de corresponsal del diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'', de [[Buenos Aires]], que yera na dómina'l periódicu de mayor espardimientu de toa Hispanoamérica. Poco dempués d'unviar la so primer crónica a ''La Nación'', entamó'l viaxe de regresu a Nicaragua. Tres una curtia escala en [[Lima]], onde conoció al escritor [[Ricardo Palma]], llegó al puertu de Corinto el 7 de marzu de 1889. Na ciudá de León foi gasayáu con un recibimientu trunfal. Sicasí, detúvose poco tiempu en Nicaragua, y aína treslladóse a [[San Salvador]], onde foi nomáu direutor del diariu ''La Unión'', defensor de la unión centroamericana. En [[San Salvador]] casóse civil con Rafaela Contreras Cañes, fía d'un famosu orador [[Hondures|honduranu]], [[Álvaro Contreras]], el [[21 de xunu]] de [[1890]]. A otru día de la so boda, producióse un [[golpe d'estáu]] contra l'entós presidente, el xeneral [[Francisco Menéndez Valdivieso|Francisco Menéndez]], que'l so principal artífiz foi'l [[Carlos Ezeta|xeneral Ezeta]] (que tuviera presente, en calidá d'invitáu, na boda de Darío). Anque'l nuevu presidente quixo ufierta-y cargos de responsabilidá, Darío prefirió dise del país. A finales de xunu treslladar a [[Guatemala]], en cuantes que la acabante casar permanecía n'[[El Salvador]]. En Guatemala, el presidente [[Manuel Lisandro Barillas]] taba empecipiando los preparativos d'una guerra contra [[El Salvador]], y Darío publicó nel diariu guatemalianu ''L'Imparcial'' un artículu, tituláu "Historia negra", denunciando la traición d'Ezeta. N'avientu de 1890 foi-y encamentada la direición d'un periódicu de nueva creación, ''El Correo de la Tarde''. Esi mesmu añu publicó en Guatemala la [[Azul...#Segunda edición|segunda edición]] del so esitosu llibru de poemes ''Azul...'', sustancialmente ampliáu, y llevando como prólogu los dos cartes de Juan Valera que supunxeren la so consagración lliteraria (de magar, ye habitual que les cartes de Valera apaezan en toles ediciones d'esti llibru de Rubén Darío). Ente amestar importantes a la segunda edición de ''Azul...'' destaquen los ''Sonetos áureos'' (''Caupolicán'', ''Venus'' y ''D'iviernu'') y ''Los medallones'' en númberu de seis,<ref>{{cita publicación |títulu=Vitalismo y sensibilidá de Rubén Darío: valoración actual |autor=Díez de Revenga, Francisco Javier |publicación=Revista Anthropos - Buelgues de la conocencia |añu=xineru-abril de 1997 |númberu=170-171 |páxines=64 y siguientes |issn=0211-5611 |url=https://books.google.com.ar/books?id=QQFaMl_EVMUC&pg=PA64&dq=%22Rub%C3%A9n+Dar%C3%ADo%22+%22Sonetos+%C3%A1ureos%22+%22Medallones%22&hl=es&sa=X&ei=nRx7O9DcPI-GogTh2YGABA&ved=0CDQQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22Rub%C3%A9n%20Dar%C3%ADo%22%20%22Sonetos%20%C3%A1ureos%22%20%22Medallones%22&f=false |fechaaccesu=20 de mayu de 2014}}</ref> a los que se suman los ''Èchos'', tres poemes redactaos en francés. En xineru del añu siguiente, la so esposa, Rafaela Contreras, axuntar con él en Guatemala, y el 11 de febreru contraxeron matrimoniu relixosu na [[Catedral de Ciudá de Guatemala|catedral de Guatemala]]. En xunu, el diariu que dirixía Darío, ''El Correo de la Tarde'', dexó de percibir la subvención gubernamental, y tuvo que cerrar. Darío optó por probar suerte en [[Costa Rica]], ya instalóse n'agostu d'esi añu na capital del país, [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]]. En Costa Rica, onde apenes yera capaz de sacar alantre a la so familia, aforfugáu poles deldes a pesar de dellos emplegos eventuales, nació'l so primer fíu, Rubén Darío Contreras, el 12 de payares de 1891. === Viaxes === Al añu siguiente, dexando a la so familia en Costa Rica, coló a Guatemala, y depués a Nicaragua, en busca de meyor suerte. Inesperadamente, el gobiernu nicaraguanu nomar miembru de la delegación qu'esi país diba unviar a [[Madrid]] con motivu del cuartu centenariu del [[descubrimientu d'América]], lo que pa Darío suponía ver realizáu'l so suañu de viaxar a [[Europa]]. Nel viaxe escontra [[España]] fixo escala en [[L'Habana]], onde conoció al poeta [[Julián del Casal]], y a otros artistes, como [[Aniceto Valdivia]] y Raoul Cay. El 14 d'agostu de 1892 desembarcó en [[Santander (Cantabria)|Santander]], dende onde siguió viaxe per tren escontra Madrid. Ente les personalidaes que frecuentó na capital d'España tán los poetes [[Gaspar Núñez de Arce]], [[José Zorrilla]] y [[Salvador Rueda]], los novelistes [[Juan Valera]] y [[Emilia Pardo Bazán]], l'eruditu [[Marcelino Menéndez Pelayo]], y dellos destacaos políticos, como [[Emilio Castelar]] y [[Antonio Cánovas del Castillo]]. En payares tornó de nuevu a Nicaragua, onde recibió una telegrama procedente de San Salvador en que se-y echar# voz de la enfermedá de la so esposa, que finó'l [[23 de xineru]] de [[1893]]. A empiezos de 1893, Rubén permaneció en Managua, onde anovó los sos amoríos con Rosario Murillo, que la so familia obligó-y a contraer matrimoniu cola nueva.<ref>El so biógrafu Edelberto Torres rellata asina lo asocedío: {{cita|Ye l'hermanu de Rosario, un home ensin nengún xéneru d'escupulicios, Andrés Murillo; conoz l'íntimu drama de la so hermana, que la incapacita pa ser esposa de nengún puntilloso caballeru local. Amás, el 'casu' de Rosario trescendió al públicu, y entós Murillo concibe'l plan de casar a Rubén cola so hermana. Conoz el calter fréngole del poeta y la abulia a que queda amenorgáu so l'acción del alcohol. Traza'l plan a la so hermana y ésta aceptar. Al atarceder d'un malhadado día, Rubén ta apurríu inocente y honestamente a los requilorios amorosos con Rosario, nuna casa asitiada frente al llagu, barriu de Candelaria. De sópitu apaez el cuñáu, que desenfunda un revólver y con faltantes pallabres amenaciar con peracabalo si nun se casa cola so hermana. El poeta, asoráu y apavoriáu de mieu, ufierta faelo. Y como tou ta preparáu, llega'l cura a casa de Francisco Solórzano Llacayu, otru cuñáu de Murillo: fíxose tragar güisqui a Rubén y nesi estáu proceder al matrimoniu relixosu, únicu autorizáu en Nicaragua, el 8 de marzu de 1893. El poeta nun se da cuenta del sigo que pronunció. L'embotamiento de los sos sentíos ye completu, y cuando, a l'amanecida, repon la razón, ta nel llechu conxugal con Rosario, sol mesmu cobertor. Nin protesta, nin se quexa; pero da cuenta de que foi víctima d'una perfidia, y que aquel socesu va pesar como un llastre de desgracia na so vida Citáu en [http://www.dariana.com/cronologiaRD.html#anchor378221 "Cronoloxía"], na revista electrónica [http://www.dariana.com/ ''Dariana'']}}.</ref> N'abril viaxó a [[Panamá]], onde recibió la noticia de que'l so amigu, el presidente [[colombia]]nu [[Miguel Antonio Caro]] concediéra-y el cargu de [[Cónsul (serviciu esterior)|cónsul]] honoríficu en [[Buenos Aires]]. Dexó a Rosario en Panamá, y entamó el viaxe escontra la capital arxentina (nun periplu que primero lo lleva a Norteamérica y Europa), pasa de volao por [[Nueva York]], ciudá na que conoz al pernomáu poeta [[cuba|cubanu]] [[José Martí]], con quien lu xuníen non poques afinidaes; y depués realiza'l so suañu xuvenil de viaxar a [[París]], onde foi introducíu nos medios bohemios pol [[Guatemala|guatemalianu]] [[Enrique Gómez Carrillo]] y l'[[España|español]] [[Alejandro Sawa]]. Na capital francesa, conoció a [[Jean Moréas]] y tuvo un decepcionante alcuentru col so almiráu [[Paul Verlaine]] (posiblemente'l poeta francés que más influyó na so obra). Finalmente, el 13 d'agostu de 1893 llegó a [[Buenos Aires]], ciudá que-y causó una fonda impresión. Tras quedó la so esposa Rosario, encinta del poeta. El 26 d'avientu da a lluz un neñu, bautizáu como Darío Darío, del cual diría la so madre: "''la so paecencia col padre yera perfectu''". Sicasí, la criatura va morrer a consecuencia del tétano<ref>Carmen Conde: ''Rubén Darío y la dramática persecución de Rosario Murillo'', p. 604.</ref> al mes y mediu de nacíu, porque la so güela materna cortó-y el gordón umbilical con unes tisories que nun taben desagafaes.<ref>[http://www.elnuevodiario.com.ni/especiales/276406-rosario-murillo-esposa-nicaraguense-dario/ ''Rosario Murillo: La esposa nicaraguana de Darío'' en: elnuevodiario.com.ni] [accesu 7 d'abril de 2015].</ref> === N'Arxentina === [[Ficheru:BartolomeMitre.jpg|150px|thumb|[[Bartolomé Mitre]], a quien Darío dedicó'l so ''Oda a Mitre''.]] En Buenos Aires, Darío foi perbién recibíu pelos medios intelectuales. Collaboró con dellos periódicos: amás d'en ''La Nación'', del que yá yera corresponsal, publicó artículos en ''La Prensa'', ''La Tribuna'' y ''El Tiempu'', por citar dalgunos. El so trabayu como cónsul de [[Colombia]] yera puramente honoríficu, yá que, como él mesmu indica na so autobiografía, "nun había casi colombianos en Buenos Aires y nun esistíen transaiciones nin cambeos comerciales ente Colombia y la República Arxentina".<ref>Rubén Darío, ''op. cit.'', p. 74</ref> Na capital arxentina llevó una vida d'esquiciadura, siempres en cantu de les sos posibilidaes económiques, y los sos escesos col alcohol fueron causa de que tuviera que recibir cuidaos médicos en delles ocasiones. Ente los personaxes que trató ellí atópense políticos pernomaos, como [[Bartolomé Mitre]], pero tamién poetes como'l [[Méxicu|mexicanu]] [[Federico Gamboa]], el [[Bolivia|bolivianu]] [[Ricardo Jaimes Freyre]] y los arxentinos [[Rafael Obligado]] y [[Leopoldo Lugones]]. El 3 de mayu de 1895 morrió la so madre, Rosa Sarmiento, a quien el poeta apenes conociera, pero que la so muerte afectó-y considerablemente. N'ochobre del mesmu añu surdió un nuevu contratiempu, una y bones el gobiernu colombianu suprimió'l so consuláu en Buenos Aires, polo cual Darío quedar ensin una importante fonte d'ingresos. Pa remedialo, llogró un emplegu como secretariu de Carlos Carlés, direutor xeneral de Correos y Telégrafos. En [[1896]], en Buenos Aires, publicó dos llibros cruciales na so obra: ''[[Los raros]]'', una coleición d'artículos sobre los escritores que, por una razón o otra, más-y interesaben; y, sobremanera, ''[[Proses profanes y otros poemes]]'', el llibru que supunxo la consagración definitiva del [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu lliterariu en castellanu]]. Como'l mesmu Rubén esplica na so autobiografía, col tiempu los poemes d'esti llibru algamaríen una gran popularidá en tolos países de llingua española. Sicasí, nos sos empiezos nun foi tan bien recibíu como fuera d'esperar. Los pidimientos de Darío al gobiernu nicaraguanu por que-y concediera un cargu diplomáticu nun fueron atendíes; sicasí, el poeta vio una posibilidá de viaxar a Europa cuando supo que ''La Nación'' precisaba un corresponsal n'España qu'informara de la situación nel país tres el [[desastre de 1898]]. Por cuenta de la intervención militar de los Estaos Xuníos en Cuba, Rubén Darío acuñó, dos años primero que lo fixera [[José Enrique Rodó]], la oposición metafórica ente [[Ariel (Shakespeare)|Ariel]] (personificación de Llatinoamérica) y [[Calibán]] (la bisarma que representa metafóricamente los Estaos Xuníos).<ref>{{cita web | |apellíu = Jauregui|nome = Carlos A.|enllaceautor = Carlos Jauregui|títulu = "Calibán, iconu del 98. A cuenta d'un artículu de Rubén Darío" |allugamientu = Revista Iberoamericana 184-185 (1998): |ID =|url = http://www.ensayistas.org/filosofos/nicaragua/dario/Jauregui.htm|fechaaccesu = agostu de 2008}}</ref> El 3 d'avientu de 1898, Darío embarcar de nuevu camín d'Europa. El 22 d'avientu llegaba a [[Barcelona]]. === Ente París y España === Darío llegó a España col compromisu, que cumplió impecablemente, d'unviar cuatro cróniques mensuales a ''La Nación'' avera del estáu en que s'atopaba la nación española tres la so derrota frente a [[Estaos Xuníos]] na [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]], y la perda de les sos posesiones coloniales de [[Cuba]], [[Puertu Ricu]], [[Filipines]] y la islla de [[Guam]]. Estes cróniques terminaríen arrexuntándose nun llibru, qu'apaeció en [[1901]], tituláu ''España Contemporánea. Cróniques y semeyes lliteraries''. Nelles, Rubén manifiesta la so fonda simpatía per España, y el so enfotu na recuperación de la nación, a pesar del estáu d'abatimientu en que la atopaba. N'España, Darío espertó l'almiración d'un grupu de mozos poetes defensores del Modernismu (movimientu que nun yera n'absolutu aceptáu polos autores consagraos, especialmente los pertenecientes a la [[Real Academia Española]]). Ente estos mozos modernistes taben dellos autores que depués rellumaríen con lluz propio na historia de la lliteratura española, como [[Juan Ramón Jiménez]], [[Ramón María del Valle-Inclán]] y [[Jacinto Benavente]], y otros que güei tán abondo más escaecíos, como [[Francisco Villaespesa]], [[Mariano Miguel de Val]], direutor de revistir Atenéu, y [[Emilio Carrere]]. En [[1899]], Rubén Darío, que siguía llegalmente casáu con Rosario Murillo, conoció, nos xardinos de la [[Casa de Campo]] de Madrid, a la fía del xardineru, Francisca Sánchez del Pozo, una llabradora analfabeta natural de [[Navalsauz]] ([[provincia d'Ávila|Ávila]]), que se convertiría na compañera de los sos últimos años. Él llevar a París y enseñólu a lleer y a escribir, casar polo civil y dio-y trés fíos, de los cualos solo unu va sobrevivi-y; foi'l gran amor de la so vida y el poeta dedicó-y el so poema "A Francisca": {{Cita|lang=es|Ajena al dolo y al sentir artero, / llena de la ilusión que da la fe, / lazarillo de Dios en mi sendero, / Francisca Sánchez, acompáñame...}} Nel mes d'abril de [[1900]] Darío visitó per segunda vegada París, col encargu de ''La Nación'' de cubrir la [[Esposición Universal de París (1900)|Esposición Universal]] qu'esi añu tuvo llugar na capital francesa. Los sos cróniques sobre esta tema seríen recoyíes darréu nel llibru ''Pelegrinaciones''. Daquella conoció na Ciudá Lluz a [[Amado Nervo]], quien sería'l so amigu cercanu.<ref>{{cita llibru |autor=Alcalde Cruchaga, Francisco Javier |títulu=Amado Nervo |añu=1993 |ubicación=Santiago, Chile |editorial=Gráfica Andes |páxina=11 |cita=Nel añu 1900 (Amado Nervo) viaxó a París, con ocasión de la Esposición Universal y allá conoció a Rubén Darío con quien lo xuniría una bona amistá (inclusive vivieron xuntos por un tiempu, nel barriu de Montmartre). |url=https://books.google.com.ar/books?id=9mQcAQAAIAAJ&q=%22En+el+a%C3%B1o+1900+viaj%C3%B3+a+Par%C3%ADs,+con+ocasi%C3%B3n+de+la+Exposici%C3%B3n+Universal%22+%22Amáu+Nervo%22+%22Rub%C3%A9n+Dar%C3%ADo+con+quien lo xunir%C3%ADa+una+bona+amistá%22&dq=%22En+el+a%C3%B1o+1900+viaj%C3%B3+a+Par%C3%ADs,+con+ocasi%C3%B3n+de+la+Exposici%C3%B3n+Universal%22+%22Amáu+Nervo%22+%22Rub%C3%A9n+Dar%C3%ADo+con+quien lo xunir%C3%ADa+una+bona+amistá%22&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiGltXDxtLKAhUMi5AKHWDUCi4Q6AEILjAA |fechaaccesu=30 de xineru de 2016}}</ref> Nos primeros años del sieglu XX, Darío afitó'l so llugar de residencia na capital de [[Francia]], y algamó una cierta estabilidá, non exenta d'infortunios. En 1901 publicó en París la segunda edición de ''Proses profanes''. Esi mesmu añu Francisca dio a lluz a una fía del poeta, Carmen Darío Sánchez, y, tres el partu, viaxó a París a axuntase con él, dexando la neña al cuidu de los sos güelos. La neña finaría de viruela pocu dempués, ensin que'l so padre llegara a conocela. En [[1902]], Darío conoció na capital francesa a un mozu poeta español, [[Antonio Machado]], declaráu almirador de la so obra. En marzu de 1903 foi nomáu cónsul de Nicaragua, lo cual dexó-y vivir con mayor desafuego económicu. Al mes siguiente nació'l so segundu fíu con Francisca, Rubén Darío Sánchez, moteyáu pol so padre "Phocás el llabrador". Mientres esos años, Darío viaxó per Europa, visitando, ente otros países, el [[Reinu Xuníu]], [[Bélxica]], [[Alemaña]] ya [[Italia]]. [[Ficheru:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|thumb|200px|right|[[Theodore Roosevelt]], presidente d'Estaos Xuníos ente [[1901]] y [[1909]].]] En [[1905]] mover a España como miembru d'una comisión nomada pol gobiernu nicaraguanu que la so finalidá yera resolver una disputa territorial con [[Hondures]]. Esi añu publicó en Madrid el terceru de los llibros capitales de la so obra poética: ''Cantares de vida y esperanza, los cisnes y otros poemes'', editáu por Juan Ramón Jiménez. Tamién daten de 1905 dalgunos de los sos más memorables poemes, como "Salutación del optimista" y "A Roosevelt", nos cualos empondera'l calter hispánicu frente a l'amenaza del imperialismu d'[[Estaos Xuníos]]. En particular, el segundu, empobináu al entós presidente d'Estaos Xuníos, [[Theodore Roosevelt]]: {{Cita|lang=es|Eres los Estados Unidos, / eres el futuro invasor / de la América ingenua que tiene sangre indígena, / que aún reza a Jesucristo y aún habla en español.}} Esi mesmu añu de 1905, el fíu habíu con Francisca Sánchez, "Phocás el llabrador", finó víctima d'una [[bronconeumonía]]. En [[1906]] participó, como secretariu de la delegación nicaraguana, na [[Conferencies Panamericanes|Tercer Conferencia Panamericana]] que tuvo llugar en [[Rio de Janeiro]]. Con esti motivu escribió'l so poema "Salutación de la águila", qu'ufierta una visión d'Estaos Xuníos bien distinta de la de los sos poemes anteriores: {{Cita|lang=es|Bien vengas, mágica águila de alas enormes y fuertes / a extender sobre el Sur tu gran sombra continental, / a traer en tus garras, anilladas de rojos brillantes, / una palma de gloria, del color de la inmensa esperanza, / y en tu pico la oliva de una vasta y fecunda paz.}} Esti poema foi bien criticáu por dellos autores que nun entendieron el súbitu cambéu d'opinión de Rubén con al respective de la influencia d'Estaos Xuníos n'América llatina. En [[Rio de Janeiro]], el poeta protagonizó un escuru romance con una aristócrata, seique la fía del embaxador [[Rusia|rusu]] en [[Brasil]]. Paez ser que daquella concibió la idea de [[divorcio|divorciase]] de Rosario Murillo, de quien llevaba años separáu. De regresu a Europa, fixo una curtia escala en Buenos Aires. En [[París]] axuntar con Francisca Sánchez, y xuntos fueron a pasar l'iviernu de [[1907]] a [[Mallorca]], islla na que frecuentó la compañía del dempués poeta [[futurismu|futurista]] [[Gabriel Alomar]] y del pintor [[Santiago Rusiñol]]. Empecipió una novela, ''La Isla d'Oru'', que nun llegó a terminar, anque dalgunos de los sos capítulos apaecieron por entregues en ''La Nación''. Por aquella dómina, Francisca dio a lluz a una neña que finó al nacer. Atayó la so tranquilidá la llegada a París de la so esposa, Rosario Murillo, que se negaba a aceptar el divorciu nun siendo que se-y garantizara una compensación económica que'l poeta xulgó desproporcionada. En marzu de [[1907]], cuando diba partir para París, Darío, que'l so [[alcoholismu]] taba yá bien avanzáu, cayó gravemente enfermu. Cuando se recuperó, tornó a París, pero nun pudo llegar a un alcuerdu cola so esposa, polo que decidió tornar a Nicaragua pa presentar el so casu ante los tribunales. A fines d'añu nació'l cuartu fíu del poeta y Francisca, Rubén Darío Sánchez, moteyáu pol so padre "''Güicho''", y l'únicu fíu sobreviviente de la pareya. === Embaxador en Madrid === [[Ficheru:Rubén Darío, José Santos Zelaya, Luis A. Cousin y Mariano Miguel del Val, de Goñi.jpg|thumb|Rubén Darío (esquierda), con [[José Santos Zelaya]] (sentáu), xunto al coronel Luis A. Cousin y [[Mariano Miguel de Val]] en [[Madrid]] en 1910, por [[Francisco Goñi|Goñi]].]] Dempués de dos curtios escales en Nueva York y en [[Panamá]], el poeta llegó a [[Nicaragua]], onde se-y tributó un recibimientu trunfal, y apinóse-y d'honores, anque nun tuvo ésitu na so demanda de divorciu. Amás, nun se-y pagaron los honorarios que se-y debíen pol so cargu de cónsul, polo que se vio imposibilitáu de tornar a [[París]]. Dempués de meses de xestiones, consiguió otru nomamientu, esta vegada como ministru residente en Madrid del gobiernu nicaraguanu de [[José Santos Zelaya]]. Tuvo problemes, sicasí, pa faer frente a los gastos de la so llegación ante amenorgar del so presupuestu, y pasó dificultaes económiques mientres los sos años como [[embaxador]], que solo pudo solucionar en parte gracies al sueldu que recibía de ''La Nación'' y en parte gracies a l'ayuda del so amigu y direutor de revistir Atenéu, [[Mariano Miguel de Val]], que s'ufiertó como secretariu gratuitu de la llegación de Nicaragua cuando la situación económica yera insostenible y en que la so casa, na [[Calle Serrano (Madrid)|calle Serrano]] 27,<ref>''Casa de la cai de Serrano, núm 27 cto. Pral. Izda. En Madrid a seis de xunu del añu mil novecientos ochos; aconceyaos Don Rubén Darío, Ministru de Nicaragua, con carta credencial fechada en Managua el 21 d'avientu de 1907, roblada pol Presidente S. Zelaya y José D. Gámez que learren... (Ver más)da dichu cargu en Madrid (...) en conceutu de renteru; y Don José María Romillo y Romillo de 34 años, vecín de Madrid con cédula de 2ª clase, núm. 2304, expedida en Madrid a 12 d'ochobre de [[1907]], como dueñu contratemos l'arrendamientu del cuartu pral. de la casa núm. 27 de la cai Serrano sita nesta Corte de cuatro meses y preciu de dos mil cuatrocientes pesetes cada añu, pagues por meses adelantraos. Les condiciones se estamparán al envés, escrites o impreses y en casu escepcional estensión, en pliegos separaos, ensin sellu dalgunu, xuníos al presente. Formalizáu asina esti contratu, y por que conste, roblar por duplicáu. Fecha ut supra.'' Referencia:[http://alfama.sim.ucm.es/greco/visualizador/frameset.htm?http://alfama.sim.ucm.es/greco/rubendario/0473_01.JPG]</ref> instaló la sede. Cuando Zelaya foi derrocáu, Darío tuvo qu'arrenunciar al so puestu diplomáticu, lo que fixo'l [[25 de febreru]] de [[1909]].<ref>''"Rubén Darío, tien l'honor de saludar al Señor Don José María Romillo y Romillo y comunícalu, conforme al contratu, que dientro de diez díes tien a la so disposición el cuartu (apartamentu), en qu'habitó, [[Calle Serrano (Madrid)|Cai de Serrano]], nº.27. Madrid, 24 de febreru de 1909. Rubén Darío"''. Fonte: Coleición Dixital Complutense. Archivo Rubén Darío: númberu de documentu 405. Saluda de Rubén Darío dirixíu a José María Romillo y Romillo</ref> Permaneció fiel a Zelaya, a quien emponderara desmedidamente nel so llibru ''Viaxe a Nicaragua y Intermezzo tropical'', y col que collaboró na redaición del llibru d'esti ''Estaos Xuníos y la revolución de Nicaragua'', nel qu'acusaba a Estaos Xuníos y al dictador guatemalianu, [[Manuel Estrada Cabrera]], d'entamar el derrocamientu del so gobiernu. Mientres el desempeñu del so cargu diplomáticu, se enemistó col so antiguu amigu Alejandro Sawa, quien-y solicitara ayuda económica ensin que los sos pidimientos fueren escuchaes por Darío. La correspondencia ente dambos da a entender que Sawa foi'l verdaderu autor de dalgunos de los artículos que Darío publicara en ''La Nación''.<ref>Teodosio Fernández, ''op. cit.'', p. 126</ref> === Últimos años === N'abandonando'l so puestu al mandu de la llegación diplomática nicaraguana, Darío treslladar de nuevu a París, onde se dedicó a preparar nuevos llibros, como ''Cantar a l'Arxentina'', encargáu por ''La Nación''. Daquella, el so alcoholismu causábalu frecuentes problemes de salú, y crisis psicolóxiques, caracterizaes por momentos d'esaltación mística y por una fixación obsesiva cola idea de la muerte. [[Ficheru:Porfirio diaz002.jpg|thumb|200px|[[Porfirio Díaz]], dictador mexicanu que se negó a recibir al escritor.]] En [[1910]], viaxó a [[Méxicu]] como miembru d'una delegación nicaraguana pa conmemorar el centenariu de la independencia del país. Sicasí, el gobiernu nicaraguana camudó mientres s'atopaba de viaxe, y el dictador mexicanu [[Porfirio Díaz]] negar a recibir al escritor. Sicasí, Darío foi recibíu trunfalmente pol pueblu mexicanu, que se manifestó a favor del poeta y en contra del so gobiernu.<ref>Teodosio Fernández, ''op. cit.'', p. 129</ref> Na so autobiografía, Darío rellaciona estes protestes cola [[Revolución mexicana]], entós a puntu de producise: {{cita|Pela primer vegada, dempués de trenta y trés años de dominiu absolutu, apedrióse la casa del vieyu Cesáreo qu'había imperado. Y ellí viose, puede dicise, el primer rescamplu de la revolución que traxera'l destronamientu.<ref>Rubén Darío, ''op. cit.'', p. 127</ref>}} Ante l'aventatu del gobiernu mexicanu, Darío zarpó escontra [[L'Habana]], onde, so los efeutos del alcohol, intentó [[suicidiu|suicidase]]. En payares de [[1910]] tornó de nuevu a París, onde siguió siendo corresponsal del diariu ''La Nación'' y desempeñó un trabayu pal Ministeriu d'Instrucción Pública mexicanu que seique -y foi ufiertáu a manera de compensación pola humildación sufrida. En [[1912]] aceptó la ufierta de los empresarios [[Uruguái|uruguayos]] Rubén y Alfredo Guido pa dirixir les revistes ''Mundial'' y ''Elegancies''. Pa promocionar estes publicaciones, partió en xira per América Llatina, visitando, ente otres ciudaes, [[Rio de Janeiro]], [[São Paulo]], [[Montevidéu]] y Buenos Aires. Foi tamién por esta dómina cuando'l poeta redactó la so autobiografía, qu'apaeció publicada na revista ''Cares y caretes'' col títulu de ''La vida de Rubén Darío escrita por él mesmu''; y la obra ''Historia de los mios llibros'', bien interesante pa la conocencia de la so evolución lliteraria. Tres el final d'esta xira, tres desligarse del so contratu colos hermanos Guido, tornó a París, y, en [[1913]], viaxó a [[Mallorca]] convidáu por Joan Sureda, y agospióse na [[cartuxa de Valldemossa]], na que trés cuartos de sieglu tras moraren [[Fryderyk Chopin|Chopin]] y [[George Sand]]. Nesta islla empezó Rubén la novela ''L'oru de Mallorca'', que ye, en realidá, una autobiografía novelada. Acentuóse, sicasí, el deterioru de la so salú mental, por cuenta del so alcoholismu. N'avientu tornó a Barcelona, onde s'agospió en casa del xeneral Zelaya, que fuera'l so proteutor mientres foi presidente de Nicaragua. En xineru de [[1914]] tornó a París, onde pleitió largamente colos hermanos Guido, qu'entá-y debíen una importante suma de los sos honorarios. En mayu instalar en [[Barcelona]], onde dio a la imprenta la so última obra poética d'importancia, ''Cantar a l'Arxentina y otros poemes'', qu'inclúi'l poema gloriador del país austral qu'escribiera años tras por encargu de ''La Nación''. La so salú taba yá bien deteriorada: sufría d'allucinaciones, y taba patológicamente encegoláu cola idea de la muerte. Al españar la [[Primer Guerra Mundial]], partió escontra América, cola idea de defender el [[pacifismu]] pa les naciones americanes. Tras quedó Francisca colos sos dos fíos sobrevivientes, a quien l'abandonu del poeta habría de refundiar pocu dempués a la miseria. En xineru de [[1915]] lleó, na [[Universidá de Columbia]], de Nueva York, el so poema "Pax". Siguió viaxe escontra Guatemala, onde foi protexíu pol so antiguu enemigu, el dictador [[Manuel Estrada Cabrera|Estrada Cabrera]], y a lo último a finales d'añu, tornó a la so tierra natal en Nicaragua. Llegó a León, la ciudá de la so infancia, el [[7 de xineru]] de [[1916]] y finó menos d'un mes dempués, el [[6 de febreru]]. Les honres aciages duraron dellos díes presidíes pol Obispu de León [[Simeón Pereira y Castellón]] y el presidente [[Adolfo Díaz Recinos]]. Foi soterráu na [[Catedral de León (Nicaragua)|Catedral]] de León el [[13 de febreru]] del mesmu añu, xunto a la [[estatua]] de [[Pablo de Tarsu|San Pablo]] cerca del [[presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]] debaxo d'un [[Panthera leo|lleón]] de [[formigón]], arena y cal fechu pol escultor granadín [[Jorge Navas Cordonero]]; dichu lleón asemeyar al [[Monumentu al lleón de Lucerna|Lleón]] de [[Lucerna (ciudá)|Lucerna]], [[Suiza]], fechu pol escultor [[Dinamarca|danés]] [[Bertel Thorvaldsen]] ([[1770]]-[[1844]]). L'archivu de Rubén Darío foi donáu por Francisca Sánchez al gobiernu d'España en 1956 y agora ta na Biblioteca de la [[Universidá Complutense de Madrid]]. Con Darío tuvo Francisca cuatro fíos -trés morrieron siendo bien neños, l'otru nel maduror, ta soterráu en Méxicu-. Muertu Darío, Francisca casóse con [[José Villacastín]], un home cultu, que gastó tola so fortuna en recoyer la obra de Rubén que s'atopaba esvalixada per tol mundu y qu'apurrió pa la so publicación al editor Aguilar, de quien yera bon amigu. == La poesía de Rubén Darío == === Inflúis === [[Ficheru:Netsurf17 - Paul Verlaine.png|thumb|165px|left|[[Paul Verlaine]], una influencia decisiva na poesía de Rubén Darío.]] Pa la formación poética de Rubén Darío foi determinante la influencia de la poesía francesa. De primeres, los [[Romanticismu|románticos]], y bien especialmente [[Victor Hugo]]. Más palantre, y con calter decisivu, llega la influencia de los [[Parnasianismo|parnasianos]]: [[Théophile Gautier]], [[Leconte de Lisle]], [[Catulle Mendès]] y [[José María de Heredia]]. Y, a lo último, lo que termina per definir la estética dariana ye la so almiración polos [[Simbolismu|simbolistes]], y ente ellos, percima de cualesquier otru autor, [[Paul Verlaine]].<ref>Tan determinantes son les influencies que'l Parnasianismo y el Simbolismu tuvieron na obra de Darío, y nel Modernismu polo xeneral, qu'autores como Ricardo Gullón falaron d'una "direición parnasiana" y una direición simbolista" del Modernismu (ref.: Ricardo Gullón, ''Direiciones del Modernismu'' Madrid: Alianza Editorial, 1990. ISBN 84-338-3842-3.</ref> Recapitulando la so trayeutoria poética nel poema inicial de ''Cantares de vida y esperanza'' (1905), el mesmu Darío sintetiza les sos principales influencies afirmando que foi "con Hugo fuerte y con Verlaine ambiguu". Yá nes "[[s:Pallabres Liminares|Pallabres Liminares]]" de ''Proses profanes'' (1896) escribiera un párrafu que revela la importancia de la cultura francesa nel desenvolvimientu de la so obra lliteraria: {{cita|El güelu español de barba blanca señálame una serie de semeyes pernomaes: "Ésti —dizme— ye'l gran don [[Miguel de Cervantes Saavedra]], xeniu y mancu; ésti ye [[Lope de Vega]], ésti [[Garcilaso de la Vega|Garcilaso]], ésti [[Manuel José Quintana|Quintana]]". Yo pregúnto-y pol noble [[Baltasar Gracián|Gracián]], por [[Teresa de Xesús|Teresa la Santa]], pol bravu [[Luis de Góngora|Góngora]] y el más fuerte de toos, don [[Francisco de Quevedo y Villegas]]. Dempués esclamo: "¡[[William Shakespeare|Shakespeare]]! ¡[[Dante Alighieri|Dante]]! ¡[[Victor Hugo|Hugo]]...! (Y en el mio interior: ¡[[Paul Verlaine|Verlaine]]...!)".<br />Depués, al despidime: "—Güelu, precisu ye dícivoslo: la mio esposa ye de la mio tierra; la mio quería, de París".}} Bien ilustrativu pa conocer los gustos lliterarios de Darío resulta'l volume ''Los raros'', que publicó'l mesmu añu que ''Proses profanes'', dedicáu a glosar de volao a dellos escritores ya intelectuales faía los que sentía una fonda almiración. Ente los escoyíos tán [[Edgar Allan Poe]], [[Villiers de l'Isle Adam]], [[Léon Bloy]], [[Paul Verlaine]], [[Lautréamont]], [[Eugénio de Castro]] y [[José Martí]] (esti postreru ye l'únicu autor mentáu qu'escribió la so obra n'español). El predominiu de la cultura francesa ye más qu'evidente. Darío escribió: "El Modernismu nun ye otra cosa que'l versu y la prosa castellanos pasaos pol finu cribu del bon versu y de la bona prosa franceses". Nun quier esto dicir, sicasí, que la lliteratura n'español nun tuviera importancia na so obra. Dexando aparte la so dómina inicial, anterior a ''Azul...'', na cual la so poesía ye en gran midida debedora de los grandes nomes de la poesía española del sieglu XIX, como [[Gaspar Núñez de Arce|Núñez de Arce]] y [[Ramón de Campoamor|Campoamor]], Darío foi un gran almirador de [[Gustavo Adolfo Bécquer|Bécquer]]. Les temes españoles tán bien presentes na so producción yá dende ''Proses profanes'' (1896) y, bien especialmente, dende'l so segundu viaxe a España, en 1899. Consciente de la decadencia de lo español tantu na política como nel arte (esmolición que compartió cola llamada [[Xeneración del 98]] española), inspirar con frecuencia en personaxes y elementos del pasáu. Asina asocede, por casu, nel so "Lletanía del nuesu señor Don Quixote", poema incluyíu en ''Cantares de vida y esperanza'' (1905), nel que s'apondera l'idealismu de [[Don Quixote de la Mancha|Don Quixote]]. Tocantes a los autores d'otres llingües, tien de mentase la fonda almiración que sentía por trés autores d'Estaos Xuníos: [[Ralph Waldo Emerson|Emerson]], [[Edgar Allan Poe|Poe]] y [[Walt Whitman|Whitman]]. === Evolución === [[Ficheru:Ruben Dario - Pax (Facsimil).jpg|thumb|250px|Facsímil del poema ''Pax'' de Rubén Darío.]] La evolución poética de Rubén Darío ta jalonada pola publicación de los llibros nos que la crítica reconoció les sos obres fundamentales: ''Azul...'' (1888), ''Proses profanes y otros poemes'' (1896) y ''Cantares de vida y esperanza'' (1905). Antes de ''Azul...'' Darío escribió tres libros y gran númberu de poemes sueltos, que constitúin lo que se dio en denominar el so "prehistoria lliteraria". Los llibros son ''Epístoles y poemes'' (escritu en 1885, pero ensin publicar hasta 1888, col títulu de ''Primeres notes''), ''Rimas'' (1887) y ''Abrojos'' (1887). Na primera d'estes obres ye patente la buelga de les sos llectures de clásicos españoles, según el calquier de [[Victor Hugo]]. La métrica ye clásica ([[décima (métrica)|décimes]], [[romance (métrica)|romances]], [[estancia (métrica)|estancies]], [[tercetos encadenaos]], en versos predominantemente [[trato heptasílabo|heptasílabo]], [[trato octosílabo|octosílabo]] y [[trato endecasílabo|endecasílabo]]) y el tonu predominantemente [[Romanticismu|románticu]]. Les epístoles, d'influencia [[Neoclasicismu|neoclásica]], van dirixíes a autores como [[Ricardo Contreras]], [[Juan Montalvo]], [[Emilio Ferrari]] y Victor Hugo. En ''Abrojos'', publicáu yá en Chile, la influencia más acusada ye la del español [[Ramón de Campoamor]].<ref>Rafael Soto Vergés: "Rubén Darío y el neoclasicismu (La estética de ''Abrojos''), en ''Cuadiernos Hispanoamericanos'', nº 212-213 (agostu-setiembre de 1967).</ref> Tocantes a ''Rimas'', publicáu tamién en Chile y nel mesmu añu, foi escritu pa un concursu de composiciones a imitación de les ''Rimas'' de [[Gustavo Adolfo Bécquer|Bécquer]], polo que nun ye estrañu que'l so tonu intimista sía bien similar al de les composiciones del poeta sevillanu. Consta de solu catorce poemes, de tonu amorosu, que los sos procedimientos espresivos (estrofes de pies quebráu, [[Anáfora (retórica)|anáfores]], [[antítesis]], etc.) son carauterísticamente becquerianos.<ref>Consta que Rubén Darío foi un gran almirador de Bécquer, a quien conocía dende siquier 1882 (ref: Juan Collantes de Terán, "Rubén Darío", en Luis Íñigo Madrigal (ed.), ''Historia de la Lliteratura Hispanoamericana, Tomu II: Del Neoclasicismu al Modernismu''. Madrid: Cátedra, 1987 (ISBN 84-376-0643-8); páxs. 603-632.</ref> ''[[Azul...]]'' (1888), consideráu'l llibru inaugural del Modernismu hispanoamericanu, recueye tantu rellatos en prosa como poemes, que la so variedá métrica llamó l'atención de la crítica. Presenta yá delles esmoliciones carauterístiques de Darío, como la espresión de la so insatisfaición ante la sociedá burguesa (vease, por casu, el rellatu "[[s:El rei burgués|El rei burgués]]"). En 1890 vio la lluz uno segunda edición del llibru, aumentada con nuevos testos, ente los cualos una serie de [[sonetu|sonetos]] n'[[versu alexandrín|alexandrinos]]. La etapa de plenitú del Modernismu y de la obra poética dariana la marca'l llibru ''[[Proses profanes|Proses profanes y otros poemes]]'', coleición de poemes nes que la presencia de lo eróticu ye más importante, y del que nun ta ausente la esmolición por temes esotériques (como nel llargu poema "Coloquiu de los centauros"). Nesti llibru ta yá tola imaginería exótica propia de la poética dariana: la Francia del sieglu XVIII, la Italia y l'España medievales, la mitoloxía griega, etc. En 1905, Darío publicó ''[[Cantares de vida y esperanza]]'', qu'anuncia una llinia más intimista y reflexiva dientro de la so producción, ensin arrenunciar a les temes que se convirtieron en señes d'identidá del Modernismu. Coles mesmes, apaez na so obra la poesía cívica, con poemes como "[[s:A Roosevelt|A Roosevelt]]", una llinia que se va acentuar en ''El cantar errante'' (1907) y en ''Cantar a l'Arxentina y otros poemes'' (1914). El sesgu intimista de la so obra acentúase, sicasí, en ''Poema de la seronda y otros poemes'' (1910), en que s'amuesa una cencellez formal sorprendente na so obra. Non tolos poemes de Darío fueron recoyíos en llibros en vida del poeta. Munchos d'ellos, apaecíos namái en publicaciones periódiques, fueron arrexuntaos dempués de la so muerte. Un exemplu, representativu de la so etapa de maduror lliterariu, ye la poesía titulada ''[[s:Los motivos del llobu|Los motivos del llobu]]'' publicada en ''Mundial Magacín'' en 1913, trés años antes de la muerte de Darío.<ref>{{cita publicación |apellíu= López|nome= Ana María |enllaceautor= |añu= 1977|títulu= Cinco poemes de Rubén Darío en Mundial Magacín|publicación= Anal de lliteratura hispanoamericana |númberu= 6|páxines= 291-306 |allugamientu= |editorial= |issn= 0210-4547|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=51939|fechaaccesu=12 de xunu de 2012}}</ref> Inspirada nel capítulu XXI de les ''Floruques de San Francisco'' que narra la conversión del [[llobu de Gubbio]] per parte de [[Francisco d'Asís]], la versión dariana camuda'l desenllaz del rellatu, pa imprimir un calter absolutamente llíricu a los acordes finales del poema, faciendo que'l llobu torne al monte por causa de la maldá de los homes.<ref>{{cita llibru |apellíu= Zepeda-Henríquez |nome= Eduardo|títulu= Estudio de la poética de Rubén Darío|añu= 1967|editorial= Imprenta Policromía|allugamientu= Méxicu|isbn= |páxina= 92}}</ref> === Recursos formales === ==== Métrica ==== Darío fixo so'l lema del so almiráu [[Paul Verlaine]]: "De la musique avant toute chose". Pa él, como pa tolos modernistes, la poesía yera, primero de too, música. D'ende que concediera una enorme importancia al ritmu. La so obra supunxo una auténtica revolución na métrica castellana. Al pie de los metros tradicionales basaos nel [[trato octosílabu|octosílabu]] y l'[[trato endecasílabu|endecasílabu]], Darío emplegó profusamente [[versu|versos]] apenes emplegaos con anterioridá, o yá en desusu, como'l [[trato eneasílabu|eneasílabu]], el [[trato dodecasílabu|dodecasílabu]] y l'[[versu alexandrín|alexandrín]], arriqueciendo la poesía en llingua castellana con nueves posibilidaes rítmiques. Anque esisten exemplos anteriores d'usu del versu alexandrín na poesía castellana del sieglu XIX, l'afayu de Darío consistió en lliberar esti versu de la ríxida correspondencia hasta entós esistente ente la estructura [[sintaxis|sintáctica]] del versu y la so división métrica en dos [[hemistiquiu|hemistiquios]], recurriendo a dellos tipos d'[[encabalgamientu]]. Nos poemes de Darío, la [[cesura]] ente los dos hemistiquios alcuéntrase dacuando ente un [[Artículu (gramática)|artículu]] y un [[nome]], ente esti postreru y l'axetivu que lu acompaña, o inclusive nel interior d'una mesma pallabra.<ref>Tomás Navarro Tomás, ''Métrica española'', Barcelona: Labor, 1995 (ISBN 84-335-3511-0), p. 420.</ref> Darío afixo esti versu a [[estrofa|estrofes]] y poemes estróficos pa les que tradicionalmente emplegábase l'endecasílabu, tales como'l [[cuartetu (estrofa)|cuartetu]], el [[Sestetu (poesía)|sextetu]] y el [[sonetu]]. Rubén Darío ye ensin dulda el mayor y meyor esponente de l'adaptación de los ritmos de les lliteratures clásiques (grecorromanes) a la llírica hispánica. Estos ritmos basar nel contraste de vocales tóniques y átones, y por ello na cantidá silábica. Recordemos que nel llatín la tónica nun se marca como n'español con un golpe de voz más fuerte, sinón con un allargamientu de la vocal. Rubén va cultivar los ritmos tradicionales (yámbico y trocaicu como binarios, y dactílico, anfibráquico y anapéstico como ternarios), tamién va forxar los sos propios ritmos cuaternarios y va anovar xuntando nun mesmu trato ritmos binarios y ternarios. Exemplu de ternariu dactílico::{{cita|'''Ín'''clitas '''ra'''zas o'''bé'''rrimas, '''san'''gre de His'''pa'''nia fe'''cun'''da}} Exemplu de ternariu anfibráquico::{{cita|'''Ye'''cú'''cha di'''ví'''non Ro'''lán'''do}} Exemplu de binariu trocaicu::{{cita|'''Ró'''sa ró'''ja pá'''lio a'''zúl}} ==== Léxicu ==== Darío destaca pola renovación del llinguaxe poéticu, visible nel [[léxicu]] utilizáu nos sos poemes. Gran parte del vocabulariu poéticu de Rubén Darío ta empuestu a la creación d'efeutos exotistas. Destaquen [[campu semántico|campos semánticos]] que [[connotación|connotan]] refinamientu, como'l de les [[flor|flores]] ("[[Jasminum|xazminos]]", "[[nelumbos]]", "[[dalia|dalies]]", "[[Chrysanthemum|crisantemos]]", "[[nelumbo nucifera|lotos]]", "[[magnolia|magnolies]]", etc.), el de les piedres precioses ("[[ágata (mineral)|ágata]]", "[[rubín]]", "[[topaciu]]", "[[esmeralda]]", "[[diamante]]", "[[xema]]"), el de los materiales de luxu ("[[seda]]", "[[porzolana]]", "[[mármol]]", "[[mustela erminea|armiño]]", "[[alabastru]]"), el de los animales exóticos ("[[cisne]]", "papemores", "bulbules"),<ref>Nel so poema "[[s:El reinu interior|El reinu interior]]", de ''Proses profanes'', Darío llega inclusive a ironizar sobre la so predilección por esti tipu de léxicu: {{cita|y ente les cañes encantaes, papemores<br />que'l so canto extasiara d'amor a los bulbules<br />(''Papemor'': ave rara. ''Bulbules'': ruiseñores).}}</ref> o'l de la [[música]] ("[[llira (instrumentu musical)|llira]]", "[[violoncelo]]", "[[Clave (tecláu)|clave]]", "[[arpexu]]", etc.). Con frecuencia atópase na so obra [[cultismu|cultismos]] procedentes del [[llatín]] o del [[idioma griegu|griegu]] ("canéfora", "liróforo", "[[hipsípila]]"), ya inclusive [[neoloxismu|neoloxismos]] creaos pol mesmu autor ("canallocracia", "pitagorizar"). Recurre con frecuencia a personaxes y elementos propios de la [[mitoloxía griega]] y llatina ([[Afrodita]] o [[Venus (mitoloxía)|Venus]], munches vegaes designada polos sos epítetos "Anadiomena" o "Cipris", [[Pan (mitoloxía)|Pan]], [[Orfeo]], [[Apolo]], [[Pegasu]], etc.), y a nomes de llugares exóticos ([[Hircania]], [[Ormuz (ciudá)|Ormuz]], etc.). ==== Figures retóriques ==== Una de les [[figures retóriques]] clave na obra de Darío ye la [[sinestesia]], por aciu la cual llógrase acomuñar sensaciones propies de distintos sentíos: especialmente la vista (la pintura) y l'oyíu (la música). En rellación cola pintura, hai na poesía de Darío un gran interés pol [[color]]: l'efeutu cromáticu llógrase non solo por aciu l'axetivación, de cutiu inusual (pal color blancu, por casu, utilícense axetivos como "albu", "ebúrneo", "cándidu", "lilial" ya inclusive "eucarísticu"), sinón por aciu la comparanza con oxetos d'esti color. Nel poema "[[s:Blasón|Blasón]]", por casu, la blancura del cisne compárase-y socesivamente a la del [[Llinu (color)|llinu]], la [[rosa]] blanca, el [[corderu]] y l'[[mustela erminea|armiño]]. Unu de los meyores exemplos d'esti interés de Darío por llograr efeutos cromáticos ye'l so [[s:Sinfonía en Gris Mayor|Sinfonía en Gris Mayor]], incluyida en ''Proses profanes'': {{cita|El mar como un vastu cristal azogado<br />reflexa la llámina d'un cielu de [[cinc]];<br />alloñaes bandaes de páxaros enllordien<br />el fondu bruñido de maciu gris}} Lo musical ta presente, amás de nel ritmu del poema y nel léxicu, en numberoses imáxenes: {{cita|El tecláu harmónicu de la so risa fina}} {{cita|los llíricos cristales<br />del to rir}} Tanta importancia como la sinestesia tien na poesía de Darío la [[metáfora]]. ==== Símbolos ==== El símbolu más carauterísticu de la poesía de Darío ye'l [[cisne]], identificáu col Modernismu hasta'l puntu de que cuando'l poeta mexicanu [[Enrique González Martínez]] quixo derogar esta estética facer con un poema nel qu'encamentaba a "torce-y el pescuezu al cisne".<ref>El poema, que pertenez al so llibru ''Los senderos ocultos'' (1911), empieza asina: {{cita|Tuércele el pescuezu al cisne d'engañosu plumaxe<br />que da la so nota blanca al azul de la fonte;<br />él pasia la so gracia non más, pero nun siente<br />l'alma de les coses nin la voz del paisaxe.}}</ref> La presencia del cisne ye obsesiva na obra de Darío, dende ''Proses profanes'', onde l'autor dedíca-y los poemes "[[s:Blasón|Blasón]]" y "[[s:El cisne|El cisne]]", hasta ''Cantares de vida y esperanza'', una de que les sos seición titular tamién "Los cisnes". Salinas esplica la connotación erótica del cisne, en rellación col mitu, al que Darío se refier en delles ocasiones, de [[Xúpiter (mitoloxía)|Xúpiter]] y [[Leda]].<ref>Pedro Salinas, "El cisne y l'uxu. Apuntes pa una historia de la poesía modernista", en Lliteratura Española Sieglu XX, Madrid: Alianza Editorial, 1970; páxs. 46-66.</ref> Sicasí, tratar d'un símbolu ambivalente, que n'ocasiones funciona como emblema de la guapura y otres simboliza al propiu poeta. El cisne nun ye l'únicu símbolu qu'apaez na poesía de Rubén Darío. El [[centauru]], en poemes como'l "[[s:Coloquiu de los centauros|Coloquiu de los centauros]]", en ''Proses profanes'', espresa la dualidá alma-cuerpo al traviés de la so naturaleza mediu humana mediu animal. Gran conteníu simbólico tienen tamién la so poesía imáxenes espaciales, como los parques y xardinos, imaxe de la vida interior del poeta, y la torre, símbolu del so aislamientu nun mundu contrariu. Estudiáronse na so poesía otros munchos símbolos, como'l [[azul|color azul]], la [[caparina]] o'l [[pavu real]].<ref>Ferreiro Villanueva, Cristina: ''Claves de la obra poética de Rubén Darío''. Madrid:Ciclu Editorial, 1990 (ISBN 84-87430-79-1).</ref> === Tarrezas === ==== Erotismu ==== L'[[erotismu]] ye una de les temes centrales de la poesía de Rubén Darío. Para [[Pedro Salinas]], tratar de la tema esencial de la so obra poética, al que tolos demás tán subordinaos. Trátase d'un erotismu básicamente sensorial,<ref>"Los sentíos son los señores absolutos de la llírica d'amor de Rubén, mientres la so primer dómina" (Pedro Salinas, ''La poesía de Rubén Darío''. Barcelona, Península, 2004; p. 48).</ref> que la so finalidá ye'l placer.<ref>"El placer ye la tema central de Proses profanes. Namái que'l placer, precisamente por ser un xuegu, ye un ritu del que nun tán escluyíos el sacrificiu y la pena" ([[Octavio Paz]], "El cascoxu y la serena", en Rubén Darío, ''Antoloxía'', 1999 p. 37. Ver bibliografía).</ref> Estrémase Darío d'otros poetes amorosos nel fechu de que la so poesía escarez del personaxe lliterariu de l'amada ideal (como pue selo, por casu, [[Laura de Noves|Laura]] de [[Petrarca]]). Nun hai una sola amada ideal, sinón munches amaes pasaxeres. Como escribió: :''Plural foi la celeste / historia del mio corazón...'' L'erotismu convertir en Darío nel centru de la so cosmovisión poética. Salinas fala del so "visión panerótica del mundu",<ref>Pedro Salinas, op. cit. p. 55</ref> y cunta que tol so mundu poéticu s'estructura d'acordies con esta tema principal. Na obra del poeta nicaraguanu, l'erotismu nun s'escosa nel deséu sexual (anque escribió dellos poemes, como "[[s:Mio|Mio]]", con esplícites referencies al actu sexual),<ref>A manera d'exemplu, pueden citase los siguientes versos del poema citáu: ''El to sexu fundisti / col mio sexu fuerte, / fundiendo dos bronces''</ref> sinón que se convierte no que [[Ricardo Gullón]] definió como "pruyimientu de trescendencia nel éxtasis".<ref>Ricardo Gullón, nel so "Introducción" a Rubén Darío: ''Páxines escoyíes''. Madrid: Cátedra, 1988; p. 19</ref> Por eso, n'ocasiones lo eróticu ta na obra de Darío íntimamente rellacionáu colo relixoso, como nel poema "[[s:Ite, Missa Est|Ite, missa est]]" (les pallabres coles que conclúi la [[misa]] según la lliturxa romana antes del Conceyu Vaticanu II, anguaño "Podéis dir en paz"), onde diz de la so amada que "el so espíritu ye la hostia de la mio amorosa misa". L'atracción erótica encarna pa Darío'l misteriu esencial del universu, como se pon de manifiestu nel poema "[[s:Coloquiu de los centauros|Coloquiu de los centauros]]": :''¡L'enigma ye la cara fatal de Deyanira! / El mio llombu entá guarda'l duce arume de la bella; / entá les mios neñines llamen la so claridá d'estrella. / ¡Oh arume del so sexu! ¡Oh roses y alabastros! / ¡Oh envidia de les flores y celos de los astros!'' N'[[s:¡Carne, celeste carne de la muyer!|otru poema]], de ''Cantares de vida y esperanza'', espresar d'otra forma: :''¡Carne, celeste carne de muyer! Magre / -dixo Hugo-, ambrosía más bien, ¡oh maravía!, / la vida sopórtase, / tan doliente y tan curtia, / solamente por eso: / ¡fregadura, mordigañu o besu / nesi pan divino / pal cual nuesa sangre ye'l nuesu vinu! / Nella ta la llira, / nella ta la rosa, / nella ta la ciencia harmoniosa, / nella alienda l'arume vital de toa cosa''. ==== Exotismo ==== Estrechamente rellacionáu cola tema del erotismu<ref>Dacuando dambes temes apaecen rellacionaos, como nel poema "Divagación" de ''Proses profanes''</ref> ta'l recursu a escenarios exóticos, llonxanos nel espaciu y nel tiempu. La busca d'exotismo interpretóse xeneralmente nos poetes modernistes como una actitú de refuga a la pacata realidá en que los tocara vivir. Polo xeneral, la poesía de Darío (salvu nos poemes cívicos, como'l ''Cantar a l'Arxentina'', o la ''Oda a Mitre''), esclúi l'actualidá de los países en que vivió, y céntrase n'escenarios remotos. [[Ficheru:Battle of the Centaurs by Arnold Böcklin (Kunstmuseum Basel).jpg|thumb|250px|''Llucha de centauros'', d'Arnold Böcklin. Los centauros, como otres criatures de la mitoloxía griega fueron frecuentemente utilizaos na obra de Darío.]] Ente estos escenarios ta'l que-y apurre la [[mitoloxía griega|mitoloxía]] de l'[[antigua Grecia]]. Los poemes de Darío tán poblaos de [[sátiru|sátiros]], [[ninfa|ninfes]], [[centauru|centauros]] y otres criatures mitolóxiques. La imaxe que Darío tien de l'antigua Grecia ta pasada pol cribu de la Francia dieciochesca. En "[[s:Divagación|Divagación]]" escribió: {{cita|Amu más que la Francia de los griegos<br />la Grecia de la Francia, porque en Francia<br />l'ecu de les rises y los xuegos,<br />el so más duce llicor Venus echa.}} Precisamente la Francia galantiadora del sieglu XVIII ye otru de los escenarios exóticos favoritos del poeta, gran almirador del pintor [[Watteau]]. En "Divagación", al que'l mesmu Darío se refirió, en ''Historia de los mios llibros'', como "un cursu de xeografía erótica", apaecen, amás de los citaos, los siguientes ambientes exóticos: l'[[Alemaña]] del Romanticismu, [[España]], [[China]], [[Xapón]], la [[India]] y l'[[Israel]] [[Biblia|bíblicu]]. Mención estreme merez la presencia na so poesía d'una imaxe idealizada de les [[América precolombina|civilizaciones precolombines]], yá que, como espunxo nes "[[s:Pallabres Liminares|Pallabres Liminares]]" a ''Proses profanes'': {{cita|Si hai poesía na nuesa América ella ta nes coses vieyes, en [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenke]] y [[Utatlán]], nel indiu llexendariu, y nel [[inca]] sensual y finu, y nel gran [[Moctezuma Xocoyotzin|Moctezuma]] de la siella d'oru. Lo demás ye to, demócrata Walt Whitman.}} ==== Ocultismu ==== A pesar del so apegu a lo sensorial, traviesa la poesía de Rubén Darío una poderosa corriente de reflexón esistencial sobre'l sentíu de la vida. Ye conocíu'l so poema "[[s:Lo fatal|Lo fatal]]", de ''Cantares de vida y esperanza'', onde afirma que: {{cita|nun hai dolor más grande que'l dolor de ser vivu<br />nin mayor pesadumbre que la vida consciente}} La relixosidá de Darío estremar de la ortodoxa católica pa buscar abellugu na relixosidá sincrética propia del fin de sieglu, na que s'entemecen influencies orientales, un ciertu resurdir del paganismu y, sobremanera, delles corrientes [[ocultismu|ocultistes]]. Una d'elles ye'l [[pitagorismo]],<ref>La idea que Darío se forxó avera del pitagorismo tien menos que ver colo que yera'l verdaderu pensamientu de Pitágoras que cola imaxe que del mesmu daba un clásicu del esoterismu, ''Los grandes empecipiaos: un estudiu de la historia secreta de les relixones'', obra d'[[Edouard Schuré]]. Nesti llibru, Pitágoras yera descritu como un empecipiáu na sabiduría oculta, xunto con otros nomes, reales o míticos, de la historia de les relixones (como [[Rāma]], [[Krishna]], [[Hermes]], [[Moisés]], [[Orfeo]], [[Platón]] y [[Xesús]]).</ref> col que se rellacionen dellos poemes de Darío que tienen que ver colo trascendente. Nos últimos años de la so vida, Darío amosó tamién gran interés por otres corrientes esotériques, como la [[teosofía]]. Como recuerden munchos autores,<ref>Como Octavio Paz, en ''Los fíos del llimu'', y Cathy Login Jrade, na so obra sobre la influencia del pensamientu esotéricu na poesía de Darío (ver bibliografía)</ref> sicasí, la influencia del pensamientu esotéricu na poesía ye un fenómenu común dende'l [[Romanticismu]]. Manifiéstase, por casu, na visión del poeta como un magu o sacerdote dotáu de la capacidá de discernir la verdadera realidá, una idea que ta yá presente na obra de Victor Hugo, y de la qu'hai abondosos exemplos na poesía de Rubén Darío, que n'[[s:¡Torres de Dios! ¡Poetes!|unu de los sos poemes]] llama a los poetes "torres de Dios". ==== Temes cíviques y sociales ==== Rubén Darío tuvo tamién una faceta, abondo menos conocida, de poeta social y cívicu. Unes vegaes por encargu, y otres por deséu propiu, compunxo poemes p'aponderar héroes y fechos nacionales, según pa criticar y denunciar los males sociales y políticos. Unu de los sos más destacaos poemes nesta llinia ye [[s:Cantar a l'Arxentina|Canto a l'Arxentina]], incluyíu en ''Cantar a l'Arxentina y otros poemes'', y escritu por encargu del diariu bonaerense ''La Nación'' con motivu del primer centenariu de la independencia del país austral. Esti estensu poema (con más de 1.000 versos, ye'l más llargu de los qu'escribió l'autor), destaca'l calter de tierra d'acoyida pa inmigrantes de tol mundu del país suramericanu, y empondera, como símbolos de la so prosperidá, a la [[Rexón Pampeana|Pampa]], a [[Buenos Aires]] y al [[Ríu de la Plata]]. Nuna llinia similar ta'l so poema, "Oda a Mitre", dedicáu al prócer arxentín [[Bartolomé Mitre]]. El so "A Roosevelt", incluyíu en ''Cantares de vida y esperanza'', yá enantes mentáu, espresa l'enfotu na capacidá de resistencia de la cultura llatina frente al imperialismu anglosaxón que la so cabeza visible ye l'entós presidente de los Estaos Xuníos, [[Theodore Roosevelt]]. En "[[s:Los cisnes|Los cisnes]]", perteneciente al mesmu llibru, el poeta espresa la so molición pol futuru de la cultura hispánica frente al aplastante predominiu de los Estaos Xuníos: :''¿Vamos Ser apurríos a los bárbaros fieros? / ¿Tantos millones d'homes vamos falar inglés? / ¿Yá nun hai nobles fidalgos nin bravos caballeros? / ¿Vamos Callar agora pa llorar dempués?'' Una esmolición similar ta presente nel so famosu poema "Salutación del optimista". Bien criticáu foi'l xiru de Darío cuando, por cuenta de la Tercer Conferencia Interamericana, escribió, en 1906, la so "Salutación a la águila", na que enfatiza la influencia benéfica de los Estaos Xuníos sobre les repúbliques llatinoamericanes. No qu'a Europa se refier, ye notable'l poema "A Francia" (del llibru ''El cantar errante''). Esta vegada l'amenaza vien de la belicosa Alemaña (un peligru real, como demostraríen los acontecimientos de la [[Primer Guerra Mundial]]): :''¡Los bárbaros, Francia! ¡Los bárbaros, cara Lutecia! / So áurea rotonda reposa'l to gran paladín. / Del cíclope al golpe ¿qué pueden les rises de Grecia? / ¿Qué pueden les gracies, si Herakles ximielga la so clina?'' == La prosa de Rubén Darío == De cutiu escaezse que gran parte de la producción lliteraria de Darío foi escrita en prosa. Trátase d'un heteroxéneu conxuntu d'escritos, la mayor parte de los cualos publicáronse en periódicos, magar dalgunos d'ellos fueron darréu arrexuntaos en llibros. === Novela y prosa autobiográfica === El primer intentu per parte de Darío d'escribir una novela tuvo llugar a pocu de desembarcar en Chile. Xunto con [[Eduardo Poirier]], escribió en diez díes, en 1887, un folletín románticu tituláu ''Emelina'', pa la so presentación al Certame Varela, anque la obra nun s'alzó col premiu. Más palantre, volvió probar fortuna col xéneru novelescu con ''L'home d'oru'', escrita escontra 1897, y ambientada na [[Antigua Roma|Roma antigua]]. Yá na etapa final de la so vida, intentó escribir una novela, de marcáu calter autobiográficu, que tampoco llegó a terminar. Apaeció por entregues en 1914 en ''La Nación'', y lleva el títulu de ''L'oru de Mallorca''. El protagonista, Benjamín Itaspes, ye un trasunto del autor, y na novela son reconocibles personaxes y situaciones reales de la estancia del poeta en [[Mallorca]]. Ente'l 21 de setiembre y el 30 de payares de [[1912]] publicó en ''Cares y caretes'' una serie d'artículos autobiográficos, depués recoyíos en llibru como ''[[s:La vida de Rubén Darío|La vida de Rubén Darío escrita por él mesmu]]'' (1915).<ref>N'ediciones posteriores, esta obra editóse col títulu de ''Autobiografía''. Ye un llibru bien útil pa conocer la trayeutoria biográfica del autor, anque nun ta exentu d'inexactitudes (voluntaries o non).</ref> Tamién tien interés pa la conocencia de la so obra la ''Historia de los mios llibros'', apaecía póstumamente, alrodiu de los sos trés llibros más importantes (''Azul...'', ''Proses profanes'' y ''Cantares de vida y esperanza''). === Rellatos === L'interés de Darío pol rellatu curtiu ye bastante tempranu. Los sos primeros cuentos, "A les veres del Rhin" y "Les albóndigues del coronel" daten de 1885-1886.<ref>{{cita publicación |url=http://revistas.ucm.es/index.php/ALHI/article/viewFile/ALHI7272110469A/25262|nome=Enrique|apellíu={{versalita|Pupo-Walker}}|publicación=Anal de Lliteratura Hispanoamericana|issn=0210-4547|editorial=[[Universidá Complutense de Madrid]]|volume=1|añu=1972|páxina=473|títulu=Notes sobre les traces formales del cuentu modernista}}</ref> Son especialmente destacables los rellatos recoyíos en ''Azul...'', como "[[s:El rei burgués|El rei burgués]]", "El sátiru sordu" o "La muerte de la emperatriz de la China". Siguiría cultivando'l xéneru mientres los sos años arxentinos, con títulos como "Les llárimes del centauru", "La velea de Honorio", "La lleenda de San Martín" o "Thanatophobia". [[Ficheru:Jmontalvo.jpg|thumb|130px|[[Juan Montalvo]], escritor ecuatorianu, quien influyó na actitú política de Rubén Darío.]] === Artículos periodísticos === El periodismu foi para Darío la so principal fonte de sustentu. Trabayó pa dellos periódicos y revistes, nos qu'escribió un elevadísimo númberu d'artículos, dalgunos de los cualos fueron depués arrexuntaos en llibros, siguiendo criterios cronolóxicos o temáticos. ==== Cróniques ==== Son bien destacables ''España contemporánea'' (1901), que recueye les sos impresiones de la España darréu posterior al desastre de 1898, y les cróniques de viaxes a Francia ya Italia recoyíes en ''Pelegrinaciones'' (1901). En ''El viaxe a Nicaragua y Intermezzo tropical'' recueye les impresiones que-y produció'l so curtia torna a Nicaragua en 1907. ==== Crítica lliteraria ==== Tien gran importancia nel conxuntu de la so producción la coleición de semblanzas ''[[Los raros]]'' (1896), una especie de ''vademécum'' pal comenenciudu na nueva poesía. Crítiques d'otros autores tán recoyíes en ''Opiniones'' (1906), ''Lletres'' (1911) y ''Tou al vuelu'' (1912). == Rubén Darío y el Modernismu == Rubén Darío ye citáu xeneralmente como'l iniciador y máximu representante del [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu hispánicu]]. Magar esto ye ciertu a les traces, ye una afirmación que tien de matizase. Otros autores hispanoamericanos, como [[José Santos Chocano]], [[José Martí]], [[Salvador Díaz Mirón]], [[Manuel Gutiérrez Nájera]] o [[José Asunción Silva]], por citar dalgunos, empezaren a esplorar esta nueva estética antes inclusive de que Darío escribiera la obra que tradicionalmente consideróse'l puntu de partida del Modernismu, el so llibru ''[[Azul...]]'' (1888). Asina y tou, nun puede negase que Darío ye'l poeta modernista más influyente, y el que mayor ésitu algamó, tantu en vida como dempués de la so muerte. El so maxisteriu foi reconocíu por perabondosos poetes n'España y n'América, y la so influencia nunca dexó de faese sentir na poesía en llingua española. Amás, foi'l principal artífiz de munchos afayos estilísticos emblemáticos del movimientu, como, por casu, l'adaptación a la métrica española del [[versu alexandrín|alexandrín]] francés. Amás, foi'l primer poeta qu'articuló les innovaciones del Modernismu nuna poética coherente. Voluntariamente o non, sobremanera a partir de ''Proses profanes'', convertir na cabeza visible del nuevu movimientu lliterariu. Magar nes "Pallabres liminares" de ''Proses profanes'' escribiera que nun deseyaba cola so poesía "marcar l'aldu de los demás", nel "Prefaciu" de ''Cantares de vida y esperanza'' referir al "movimientu de llibertá que me tocó empecipiar n'América", lo qu'indica a les clares que se consideraba'l iniciador del Modernismu. La so influencia nos sos contemporáneos foi inmensa: dende [[Méxicu]], onde [[Manuel Gutiérrez Nájera]] fundó la ''[[Revista Azul]]'', que'l so títulu yera yá un homenaxe a Darío, hasta [[España]], onde foi'l principal inspirador del grupu modernista del que saldríen autores tan relevantes como [[Antonio Machado]], [[Ramón del Valle-Inclán]] y [[Juan Ramón Jiménez]], pasando por [[Cuba]], [[Chile]], [[Perú]] y [[Arxentina]] (por citar solo dellos países nos que la poesía modernista llogró especial enraigono), apenes hai un solu poeta de llingua española nos años 1890-1910 capaz de sustraese al so influxu. La evolución de la so obra marca amás les pautes del movimientu modernista: si en 1896 ''Proses profanes'' significa'l trunfu del esteticismu, ''Cantares de vida y esperanza'' (1905) anuncia yá l'intimismu de la fase final del Modernismu, que dellos críticos denominaron postmodernismo. === Rubén Darío y la Xeneración del 98 === Dende la so segunda visita a España, Darío convertir nel maestru ya inspirador d'un grupu de mozos modernistes españoles, ente los que taben [[Juan Ramón Jiménez]], [[Ramón Pérez de Ayala]], [[Francisco Villaespesa]], [[Ramón del Valle-Inclán]], y los hermanos [[Antonio Machado|Antonio]] y [[Manuel Machado]], collaboradores de la revista ''[[Helios (revista)|Helios]]'', dirixida por Juan Ramón Jiménez. En dellos testos, tantu en prosa como en versu, Darío dio amuesa del respetu que-y merecía la poesía d'Antonio Machado, a quien conoció en París en 1902. Unu de los más tempranos ye una crónica titulada "Nuevos poetes españoles", que se recoyó nel llibru ''Opiniones'' (1906), onde escribi lo siguiente: {{cita|Antonio Machado ye quiciabes el más intensu de toos. La música del so versu va nel so pensamientu. Escribió pocu y meditáu enforma. La so vida ye la d'un filósofu estoicu. Sabe dicir les sos enseñances en frases fondes. Internar na esistencia de les coses, na naturaleza.<ref>Citáu en José Luis Cano, ''Españoles de tres mundos''. Madrid: Seminarios y Ediciones S.A., 1974 (ISBN 84-299-0064-0), p. 84</ref>}} Gran amigu de Darío foi [[Ramón del Valle-Inclán|Valle-Inclán]], desque dambos conociéronse en 1899. Valle-Inclán foi un rindíu almirador del poeta nicaraguanu mientres tola so vida, ya inclusive-y fixo apaecer como personaxe na so obra ''[[Lluces de bohemia]]'', xunto a [[Max Estrella]] y al [[marqués de Bradomín]]. Conocíu ye'l poema que Darío dedicó al autor de ''[[Tiranu Banderes (novela)|Tiranu Banderes]]'', qu'empieza asina: {{cita|Esti gran don Ramón de les barbes de chivu,<br />que la so sorrisa ye la flor de la so figura,<br />paez un vieyu dios altaneru y torno<br />que s'animara na frialdá de la so escultura.}} Menos entusiasmu pola obra de Darío manifestaron otros miembros de la Xeneración del 98, como [[Miguel d'Unamuno|Unamuno]] y [[Pío Baroja|Baroja]]. Sobre la so rellación con esti postreru, cúntase una interesada anéudota, según la cual Darío diría de Baroja: "Ye un escritor de muncha miga, Baroja: nótase que foi panaderu", y esti postreru contraatacaría cola frase: "Tamién Darío ye escritor de muncha pluma: nótase que ye indiu".<ref name=AnecdotaBaroja>{{cita web|títulu=Pío Baroja|url=http://www.sinek.es/Lit/PioBaroja1.html|obra=De los homes y de les mosques|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160623172354/http://www.sinek.es/Lit/PioBaroja1.html|fechaarchivu=2016-06-23}}</ref> == Legáu == La influencia de Rubén Darío foi inmensa nos poetes de principios de sieglu, tantu n'España como n'América. Munchos de los sos siguidores, sicasí, camudaron llueu d'aldu: ye'l casu, por casu, de [[Leopoldo Lugones]], [[Julio Herrera y Reissig]], [[Juan Ramón Jiménez]] o [[Antonio Machado]]. Darío aportó a un poeta desaxeradamente popular, que les sos obres se memorizaban nes escueles de tolos países hispanofalantes y yeren asonsañaes per cientos de mozos poetes. Esto, paradóxicamente, resultó perxudicial pa la receición de la so obra. Dempués de la [[Primer Guerra Mundial]], cola nacencia de les vanguardies lliteraries, los poetes volvieron el llombu a la estética modernista, que consideraben anticuada y descomanadamente retoricista. Los poetes del sieglu XX amosaron escontra la obra de Darío actitúes diverxentes. Ente los sos principales detractores figura [[Luis Cernuda]], que reprochaba al nicaraguanu el so afrancesamientu superficial, el so trivialidad y la so actitú "escapista".<ref>Luis Cernuda, "Esperimentu en Rubén Darío", en ''Prosa I'', Madrid: Siruela, 1994 (ISBN 84-7844-214-6); páxs. 711-721</ref> Sicasí, foi almiráu por poetes tan alloñaos del so estilu como [[Federico García Lorca]] y [[Pablo Neruda]], magar el primeru referir a "el so mal gustu encantador, y los ripios descaraos qu'enllenen d'humanidá l'ensame de los sos versos".<ref>"Discursu al alimón de Federico García Lorca y Pablo Neruda sobre Rubén Darío", en Federico García Lorca, ''Obres completes III. Prosa'', Barcelona: Galaxa Gutenberg, 1996 (ISBN 84-8109-090-5); páxs. 228-230.</ref> L'español [[Pedro Salinas]] dedicó-y l'ensayu ''La poesía de Rubén Darío'', en [[1948]]. El poeta mexicanu [[Octavio Paz]], en dellos testos dedicaos a Darío y al Modernismu, sorrayó'l calter fundacional y rupturista de la estética modernista, pa él inscrita na mesma tradición de la modernidá que'l Romanticismu y el Surrealismu.<ref>Octavio Paz, art. cit., p. 27</ref> N'España, la poesía de Rubén Darío foi reivindicada nos [[años 1960|años 60]] pol grupu de poetes conocíos como los "[[Nueve novísimos poetes españoles|novísimos]]", y bien especialmente por [[Pere Gimferrer]], quien tituló unu de los sos llibros, en claru homenaxe al nicaraguanu, ''Los raros''. Rubén Darío foi escasamente traducíu a otres llingües,<ref>Munches de les sos obres, sicasí, traduciéronse al inglés y al francés. Dalgunos de los sos poemes fueron traducíos al inglés pol so compatriota [[Salomón de la Selva]], de que'l so trabayu puede trate una muestra en [http://oldpoetry.com/opoem/30006 esta páxina].</ref> polo que nun ye bien conocíu fora de los países hispanofalantes. <center> <gallery heights=175> File:Madrid - Glorieta de Rubén Darío 1.jpg|Glorieta de Rubén Darío en [[Madrid]] File:Rubén Darío Málaga.jpg|Monumentu a Rubén Darío nel [[Parque de Málaga]], na [[Málaga|ciudá homónima]] File:RubénDarío.jpg|Estatua a Rubén Darío nel [[Paséu Marítimu (Palma de Mallorca)|Paséu Marítimu]] de [[Palma de Mallorca]] File:Ruben Dario.jpg|Bustu de Rubén Darío esculpíu por [[Edith Grøn]], quien realizó más de trenta obres d'arte nel so honor </gallery> </center> == Homenaxes == * '''Premiu Nacional "Rubén Darío"''' ** Se reglamentó el Premiu Nacional Rubén Darío por aciu Decretu Non. 5, aprobáu'l 2 de xineru de [[1942]] y publicáu en La Gaceta Non. 7 del 14 de xineru de 1942.<ref>http://legislacion.asamblea.gob.ni/Normaweb.nsf/($All)/D68431077AB30068062572A00073BBCD?OpenDocument</ref> * [[Orde de la Independencia Cultural Rubén Darío|Orde de la Independencia Cultural "Rubén Darío"]] ** Máxima distinción cultural concedida pola Presidencia de la República de Nicaragua a personaxes o instituciones que se destacaron poles sos apurras en distintos campos de la cultura nicaraguana o estranxera. * '''Premiu Internacional de Poesía "Rubén Darío"''' ** Convocáu añalmente pol gobiernu de la República de Nicaragua al traviés del Institutu Nicaraguanu de Cultura. * '''Premiu a la Excelencia Académica "Rubén Darío"''' ** El Premiu a la Excelencia Académica Rubén Darío, reconoz l'esfuerzu, esfotu y constancia na excelencia académica, apúrrese añalmente, nel marcu de la sesión de trabayu del Conseyu Rexonal de Vida Estudiantil de Centroamérica y República Dominicana (CONREVE). Ye'l máximu gallardón qu'apurre'l Conseyu Cimeru Universitariu Centroamericanu (CSUCA) a los estudiantes más destacaos ente les 21 universidaes d'América Central y República Dominicana que conformen esa entidá rexonal.<ref>http://www.ucr.ac.cr/noticies/2014/08/28/estudiantes-centroamericanos-y-del caribe-reciben-reconocencia.html</ref> * '''Premiu Bi-enal "Rubén Darío" y Concursu de Poesía y Prosa "Rubén Darío"''' ** Dau pol Parllamentu Centroamericanu (PARLACEN).<ref>http://parlacensubsedenicaragua.blogspot.com/2013/02/bases-del-primer-concursu-de-poesia-y.html</ref> * '''Premiu "Rubén Darío" de Poesía en Castellán''' ** El Conceyu de Palma convoca al premiu Rubén Darío de Poesía en Castellán.<ref>http://becas.universia.es/ES/beca/117978/premio-ruben-dario-poesia-castellanu.html</ref> * '''Premiu Internacional de Lliteratura "Rubén Darío"''' ** Convocáu pol Grupu Editorial Sial Pigmalión.<ref>http://www.pigmalionedypro.es/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914234716/http://pigmalionedypro.es/ |date=2017-09-14 }} - http://pigmalionedypro.blogspot.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417000208/http://pigmalionedypro.blogspot.com/ |date=2018-04-17 }}</ref> == Obres de Rubén Darío == === Poesía (primeres ediciones) === * ''Abrojos''. Santiago de Chile: Imprenta Cervantes, 1887. * ''Rimas''. Santiago de Chile: Imprenta Cervantes, 1887. * ''[[Azul...]]''. Valparaíso: Imprenta Litografía Excelsior, 1888. Segunda edición, ampliada: Guatemala: Imprenta de ''La Unión'', 1890. Tercer edición: Buenos Aires, 1905. * ''Cantar épico a les glories de Chile'' Editor MC0031334: Santiago de Chile, 1887.<ref>http://www.memoriachilena.cl/temas/documento_detalle.asp?id=MC0031334</ref> * ''Primeres notes, [Epístoles y poemes, 1885]''. Managua: Tipografía Nacional, 1888. * ''[[Proses profanes y otros poemes]]''. Buenos Aires, 1896. Segunda edición, ampliada: París, 1901. * ''[[Cantares de vida y esperanza|Canto de vida y esperanza. Los cisnes y otros poemes]]''. Madrid, Tipografía de Revistes d'Archivos y Biblioteques, 1905. * ''Oda a Mitre''. París: Imprimerie A. Eymeoud, 1906. * ''El cantar errante''. Madrid, Tipografía d'Archivos, 1907. * ''Poema de la seronda y otros poemes'', Madrid: Biblioteca "Atenéu", 1910. * ''Cantar a l'Arxentina y otros poemes''. Madrid, Imprenta Clásica Española, 1914. * ''Llira póstuma''. Madrid, 1919. === Prosa (primeres ediciones) === * ''[[Los raros]]''. Buenos Aires: Talleres de "La Vasconia", 1896. Segunda edición, aumentada: Madrid: Maucci, 1905. * ''[[España contemporánea]]''. París: Llibrería de la Vda. de Ch. Bouret, 1901. * ''Pelegrinaciones''. París. Llibrería de la Vda. de Ch. Bouret, 1901. * ''La caravana pasa''. París: Hermanos Garnier, 1902. * ''Tierres solares''. Madrid: Tipografía de la Revista d'Archivos, 1904. * ''Opiniones''. Madrid: Llibrería de Fernando Fe, 1906. * ''El viaxe a Nicaragua y Intermezzo tropical''. Madrid: Biblioteca "Atenéu", 1909. * ''Lletres'' (1911). * ''Tou al vuelu''. Madrid: Juan Pueyo, 1912. * ''La vida de Rubén Darío escrita por él mesmu''. Barcelona: Maucci, 1913. * ''La islla d'oru'' (1915) (inconclusa). * ''Historia de los mios llibros''. Madrid, Llibrería de G. Pueyo, 1916. * ''Prosa esvalixada''. Madrid, Mundu Llatín, 1919. === Obres completes === * ''Obres completes''. Prólogu d'Alberto Ghiraldo. Madrid: Mundu Llatín, 1917-1919 (22 volúmenes). * ''Obres completes''. Edición d'Alberto Ghiraldo y Andrés González Blanco. Madrid: Biblioteca Rubén Darío, 1923-1929 (22 volúmenes). * ''Obres poétiques completes''. Madrid: Aguilar, 1932. * ''Obres completes''. Edición de M. Sanmiguel Raimúndez y Emilio Gascó Contell. Madrid: Afrodisio Aguado, 1950-1953 (5 volúmenes). * ''Poesíes''. Edición d'Ernesto Mejía Sánchez. Estudiu preliminar d'Enrique Ardenson Imbert. Méxicu: Fondu de Cultura Económica, 1952. * ''Poesíes completes''. Edición d'Alfonso Méndez Plancarte. Madrid: Aguilar, 1952. Edición revisada, por Antonio Oliver Belmás, en 1957. * ''Obres completes''. Madrid: Aguilar, 1971 (2 volúmenes). * ''Poesía''. Edición d'Ernesto Mejía Sánchez. Caracas: Biblioteca Ayacucho, 1977. * ''Obres completes''. Madrid: Aguilar, 2003. (A pesar del títulu, solo contién les sos obres en versu. Reproduz la edición de ''Poesíes completes'' de 1957). * ''Obres completes''. Edición de Julio Ortega cola collaboración de Nicanor Vélez. Barcelona: Galaxa Gutenberg, 2007- ISBN 978-84-8109-704-7. Ta prevista la publicación de tres volúmenes (I ''Poesía''; II ''Cróniques''; III ''Cuentos, crítica lliteraria y prosa varia''), de los que solo'l primeru apaeció hasta'l momentu. === Delles ediciones actuales === * ''Autobiografía. Oru de Mallorca''. Introducción d'Antonio Piedra. Madrid, Mondadori, 1990. ISBN 84-397-1711-3. * ''Azul.../ Cantares de vida y esperanza''. Edición crítica de José María Martínez. Madrid, Cátedra, 2000. ISBN 84-376-1371-X. * ''Páxines escoyíes''. Edición de Ricardo Gullón. Madrid: Cátedra, 1988. ISBN 84-376-0184-3. * ''Proses profanes''. Edición de José Olivio Jiménez. Madrid, Alianza Editorial, 1992. ISBN 84-206-0568-9. * ''Proses profanes y otros poemes''. Edición d'Ignacio M. Zulueta. Madrid, Castalia (col. "Clásicos Castalia" nº 132), 1992. ISBN 84-7039-416-9. === Bibliografía pasiva === * Fernández, Teodosio: ''Rubén Darío''. Madrid, Historia 16 Quórum, 1987. Coleición "Protagonistes d'América". ISBN 84-7679-082-1. * Ferreiro Villanueva, Cristina: ''Claves de la obra poética de Rubén Darío''. Madrid:Ciclu Editorial, 1990. ISBN 84-87430-79-1. * Litvak, Lily (ed.): ''El Modernismu''. Madrid: Taurus, 1986. ISBN 84-306-2081-8. * Login Jrade, Cathy: ''Rubén Darío y la busca romántica de la unidá. El recursu modernista a la tradición esotérica''. Méxicu: Fondu de Cultura Económica, 1986. ISBN 986-16-2480-7. * Ruiz Barrionuevo, Carmen: ''Rubén Darío''. Madrid: Síntesis, 2002. ISBN 84-9756-048-5. * Salinas, Pedro: ''La poesía de Rubén Darío''. Barcelona: Península, 2005. ISBN 84-8307-650-0. * Vargas Vila, José María: “Rubén Darío". 1917. * Ward, Thomas: “El pensamientu relixosu de Rubén Darío: Un estudiu de Proses profanes y Cantares de vida y esperanza”. ''Revista Iberoamericana'' 55 (xineru-xunu de 1989): 363-75. * Rubén Darío y los modernistes ente dos mundos. ''Svět literatury / El mundu de la lliteratura'' 2016 (númberu especial): 51-139. ISSN 0862–8440 (print), 2336–6729 (online). [http://svetliteratury.ff.cuni.cz/magazin/zvlastni-cislo-el mundu-de-la lliteratura-2016/ Disponible online] == Referencies == === Notes === {{llistaref|32em}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Rubén Darío|Rubén Darío}} {{wikisource|Rubén Darío}} {{wikiquote|Rubén Darío}} * [http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/dario/ Biblioteca d'autor, na Biblioteca Virtual Cervantes] * [http://www.enriquebolanos.org/book.php?cat=31&book=4 Libro Rubén Darío y l'España del 98 del Dr. Carlos Tunnermann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301132056/http://www.enriquebolanos.org/book.php?cat=31&book=4 |date=2014-03-01 }} * [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?numfields=1&field1=autor&field1val=%22Dar%C3%ADo%2c+Rub%C3%A9n%22&field1Op=AND&docLikeThis=bdh0000080290&exact=on&advanced=true&pageSize=30&language=es Obres dixitalizaes de Rubén Darío] na [[Biblioteca Dixital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional d'España]] {{Tradubot|Rubén Darío}} {{NF|1867|1916|Dario, Ruben}} [[Categoría:Embaxadores de Nicaragua]] [[Categoría:Escritores del Modernismu]] [[Categoría:Escritores de Nicaragua]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] [[Categoría:Héroes Nacionales de Nicaragua]] [[Categoría:Periodistes de Nicaragua]] [[Categoría:Poesía moderna]] [[Categoría:Poetes de Nicaragua]] ewqdslak9dmym3ojgzafd450kt6m9go 0 92372 4496554 4488134 2026-05-26T11:43:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496554 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Rita Levi-Montalcini''' {{nym}} foi una científica [[Italia|italiana]] especializada en [[neuroloxía]]. Afayó'l primer [[factor de crecedera]] conocíu, el [[factor de crecedera nerviosa]], pol qu'en [[1986]] recibió'l [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] compartíu con [[Stanley Cohen (bioquímicu)|Stanley Cohen]]. Al términu de la [[II guerra mundial|Segunda Guerra Mundial]] emigró a los [[Estaos Xuníos]], onde trabayó nel llaboratoriu [[Viktor Hamburger]] del Institutu de Zooloxía de la [[Universidá Washington en Saint Louis]]. {{cita|"''El cuerpu fai lo que quier. Yo nun soi'l mio cuerpu: soi la mio mente''".<ref>{{Obra citada |pmid = 15246433 |last=Aloe |first=Luigi |publication-date=xunetu de 2004 |añu=2004 |títulu=Rita Levi-Montalcini: the discovery of nerve growth factor and modern neurobiology. |volume=14 |issue=7 |periodical=Trends Cell Biol. |pages=395–9 |doi = 10.1016/j.tcb.2004.05.011}}</ref>}} == Biografía == Nacida en [[Turín]], foi la menor (xunto cola so hermana melliza Paola) de cuatro fíos d'una familia [[sefardina]]. El so padre, Acocoro Levi, bien dotáu pa les [[matemátiques]], yera d'oficiu [[inxeniería llétrica|inxenieru llétricu]] y la so madre, Adele Montalcini, pintora con gran talentu. El so hermanu mayor, Gino, finó por causa de un ataque al corazón en 1974. Foi unu de los arquiteutos italianos más conocíos, profesor tamién na [[Universidá de Turín]]. Rita Levi-Montalcini tuvo otros dos hermanes: Anna, cinco años mayor, y Paola, la so hermana ximielga, artista plástica bien conocida que finó'l [[29 de setiembre]] del [[2000]], a los 91 años.<ref name=":1" /><ref>{{Cita noticia|títulu=Rita Levi-Montalcini, una vita lungo il Novecento|url=http://espresso.repubblica.it/semeya/2012/12/30/galleria/rita-levi-montalcini-una-vita-lungo-il-novecento-1.86961#1|fecha=2012-12-30|fechaaccesu=2017-09-23|periódicu=l'Espresso|idioma=it-IT}}</ref> == Trayeutoria == Trabayó nuna panadería pa costearse los estudios hasta [[1929]], a pesar de la so alerxa al lleldu. Faciendo casu omiso a les esixencies paternes de nun estudiar y de ser sicasí bona madre y esposa, en [[1930]] matricular na Facultá de Medicina de Turín. Graduar cola máxima calificación ([[Summa cum laude]]) en [[1936]] y doctoróse en [[neurociruxía]].<ref name=":0">{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu Entrevista {{!}} "Vivimos apoderaos por impulsos de baxu nivel, como fai 50.000 años"|url=https://elpais.com/diario/2005/05/15/domingo/1116129153_850215.html|fecha=2005-05-15|fechaaccesu=2017-09-23|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> Trabayó como ayudante del famosu histólogu italianu [[Giuseppe Levi]] hasta qu'en [[1938]] [[Benito Mussolini]] publicó'l [[Benito Mussolini#Les lleis raciales|Manifesto per la Difesa della Razza]], que prohibía a toa [[xudíos|persona xudía]] aportar a dalguna carrera académica o profesional. Nel intre de la [[Segunda Guerra Mundial]], montó un llaboratoriu nel cuartu del so propiu llar, onde estudiaba la crecedera de les [[fibra nerviosa|fibres nervioses]] n'[[embrión|embriones]] de pollu, lo que lu sirvió como base pa futures investigaciones. En [[1943]] treslladar cola so familia y el so llaboratoriu a [[Florencia]]. En [[1945]] volvieron a [[Turín]].<ref>{{Cita web|url=https://elpais.com/sociedad/2012/12/30/actualidad/1356885109_735814.html|títulu=Fina Rita Levi-Montalcini, neuróloga comprometida y perseverante|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017|autor=Federico Mayor Zaragoza|enllaceautor=|fecha=2012|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> En [[setiembre]] de [[1946]] aceptó una invitación de la [[Universidá Washington en Saint Louis]], so la supervisión del profesor [[Viktor Hamburger]]. Anque nun principiu la estancia tenía que ser por un solu semestre, quedóse 30 años. Foi ellí onde fixo'l so trabayu de mayor importancia, avera del [[factor de crecedera nerviosa]] (n'inglés ''nerve growth factor'', embrivíu [[factor de crecedera nerviosa|NGF]]), pol qu'acabaría recibiendo, xunto a [[Stanley Cohen (bioquímicu)|Stanley Cohen]], el [[premiu Nobel]] de Medicina. El so trabayu con Cohen sirvió p'afayar que les [[célula|célules]] namái empiecen a reproducise cuando reciben la orde de faelo, orde que ye tresmitida por unes sustancies llamaes [[factor de crecimiento|factores de crecedera]].<ref>{{Cita web|url=http://www.sebbm.es/web/es/divulgacion/acercate-los nuesos-científicos/254-jose-maria-frade-especial-rita-levi-montalcini-marzu-2013-el factor-de-crecedera|títulu=José María Frade (Especial Rita Levi-Montalcini) - Marzu 2013: El factor de crecedera|fechaaccesu=22 d'abril de 2017|autor=|apellíu=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.sebbm.es|editorial=|idioma=es-es}}</ref> Fízose profesora en [[1958]] y en [[1962]] estableció una unidá d'investigación en [[Roma]], y tuvo asina qu'estremar el so tiempu ente [[Roma]] y [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]]. De [[1961]] a [[1969]] dirixó'l Centru d'Investigación Neurobiolóxica de Roma y de [[1969]] hasta [[1978]], el llaboratoriu de bioloxía celular. Morrió na so casa de Roma'l [[30 d'avientu]] del [[2012]], a los 103 años d'edá.<ref>{{cita web| url=http://www.emol.com/noticias/tecnologia/2012/12/30/576915/la-nobel-de-medicina-rita-levi-montalcini--muerre-a-los-103-anos.html |títulu=La Nobel de Medicina Rita Levi-Montalcini muerre a los 103 años |obra=[[EMOL]] |fecha=30 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref> == Premios y honores == * [[1968]] foi la décima muyer escoyida como miembru de l'[[Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos]]. * [[1983]] recibió, xunto a [[Stanley Cohen (bioquímicu)|Stanley Cohen]] y a [[Viktor Hamburger]], el [[premiu Louisa Gross Horwitz|premiu Louisa Gross Horwitz en Bioloxía y Bioquímica]] de la [[Universidá de Columbia]]. * [[1986]] ella y [[Stanley Cohen (bioquímicu)|Stanley Cohen]] recibieron el [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]. * [[1987]] [[National Medal of Science|Medaya Nacional de la Ciencia]], máxima reconocencia de la comunidá científica d'Estaos Xuníos. * [[1999]] nomada Embaxadora de Bona Voluntá de la FAO.<ref>{{Cita web|url=http://www.fao.org/news/story/es/item/167739/icode/|títulu=FAO - Noticies: Direutor-Xeneral remembers FAO Goodwill Ambassador Rita Levi Montalcini|fechaaccesu=2017-09-23|sitiuweb=www.fao.org|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210919110244/http://www.fao.org/news/story/es/item/167739/icode/|fechaarchivu=2021-09-19}}</ref> * [[2001]] foi designada [[Senador vitaliciu|senadora vitalicia]] pol presidente de la república italiana [[Carlo Azeglio Ciampi]]. * 2005 inauguró en Roma, la sede del Institutu Européu de Neurociencia.<ref name=":0" /> * [[2006]] dióse-y el [[doctor honoris causa|doctoráu honoris causa]] n'[[inxeniería biomédica]] nel [[Politéunicu de Turín]], na so ciudá natal. * 23 d'ochobre de [[2008]] recibió'l grau de [[doctor honoris causa|doctora honoris causa]] pola [[Universidá Complutense de Madrid]].<ref>{{cita web| url=http://www.ucm.es/cont/descargas/documentu24816.pdf |títulu=Discursu de invistidura como Doctora “Honoris Causa” de la Excma. Sra. Dª Rita Levi-Montalcini |obra=Discursu de invistidura |fecha=23 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=6 de xineru de 2013}}</ref> * 23 de febreru de [[2011]] investida [[doctor honoris causa|doctora "honoris causa"]] pola [[Universidá McGill]]. == Bibliografía == * MUHM, Myriam: [http://www.larchivio.org/xoom/myriammontalcini.htm "Vage Hoffnung für Parkinson-Kranke"- Überlegungen der Medizin-Nobelpreisträgerin Rita Levi Montalcini"], nel ''Süddeutsche Zeitung'', nᵘ&nbsp;293, 22 d'avientu de 1986. * LEVI-MONTALCINI, Rita: ''In Praise of Imperfection: My Life and Work''. Nueva York: Basic Books, 1988. * LEVI-MONTALCINI, Rita: ''Autobiografía'', nel sitiu del Premiu Nobel (n'inglés).<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/levi-montalcini-bio.html|títulu=Rita Levi-Montalcini - Biographical|fechaaccesu=2017-09-23|sitiuweb=www.nobelprize.org}}</ref> * LEVI-MONTALCINI, Rita: ''La Galaxa mente''. Barcelona: Paidos Drakontos, 2000. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikiquote|Rita Levi-Montalcini}} * [https://www.elpais.com/articulo/sociedad/pueda/pensar/quiero/ayuden/morrer/dignidá/elpepusoc/20090418elpepusoc_2/Tes ElPais.com] (entrevista a Rita Levi-Montalcini en ''[[El País]]'', 18 d'abril de 2009). * [http://www.independent.co.uk/news/science/is-this-the-secret-of-eternal-life-1674005.html El secretu de la vida eterna, L'Independiente, Londres] * Rita Levi-Montalcini (n'español) Revista Boletín Biolóxica [http://www.boletinbiologica.com.ar/pdfs/N13/Otero(minibiog13).pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235836/http://www.boletinbiologica.com.ar/pdfs/N13/Otero(minibiog13).pdf |date=2016-03-04 }} * [http://www.nobelprize.org/mediaplayer/index.php?id=1101&view=1 Una entrevista n'inglés concedida a Adam Smith en www.nobelprize.org] {{Socesión | títulu = [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]][[Ficheru:Nobel prize medal.svg|20px|center]] | periodu = [[1986]] | predecesor = [[Michael S. Brown]]<br />[[Joseph L. Goldstein]] | socesor = [[Susumu Tonegawa]] }} {{NF|1909|2012|LeviMontalcini, Rita}} {{Tradubot|Rita Levi-Montalcini}} [[Categoría:Biólogos y biólogues d'Italia]] [[Categoría:Neurólogos d'Italia]] [[Categoría:Médicos y médiques d'Italia]] [[Categoría:Médicos y médiques d'Italia]] [[Categoría:Senadores d'Italia]] [[Categoría:Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]] [[Categoría:Premiu Nobel d'Italia]] [[Categoría:Premiu Lasker]] [[Categoría:Persones de Turín]] [[Categoría:Miembros de la Royal Society]] aguaxybrpuhqf4xf7w3e05bg5ky2hda 0 92435 4496379 4491508 2026-05-26T05:39:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496379 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:In The Barn.jpg|thumb|right|240px|''In der Scheune'' (''Na tenada''), obra del [[sieglu XIX]] del austriacu [[Peter Fendi]], onde s'amuesen afalagos nos pechos y coitu vaxinal.]] Una '''rellación sexual''' ye'l conxuntu de comportamientos que realicen siquier dos persones coles mires de dar o recibir [[prestar sexual]].<ref>[http://sexualidáseguridad.blogspot.com.ar/2010/03/definicion-de-relacion-sexual.html Definición de rellación sexual] en Blog SEXUALIDAD-SEGURIDÁ</ref><ref>[http://www.conevyt.org.mx/cursos/enciclope/sexualidad.html#riquezasexual La riqueza de les rellaciones sexuales ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401050310/http://www.conevyt.org.mx/cursos/enciclope/sexualidad.html#riquezasexual |date=2016-04-01 }} n'Enciclopedia temativa/Vida/Sexualidá Secretaria d'Educación Pública de Méxicu – Conseyu Nacional d'Educación pa la Vida y el Trabayu (CONEVyT)</ref> Les rellaciones sexuales pueden incluyir munches práutiques como'l [[abrugo]], el [[sexu oral]] o'l [[coitu]]. El '''coitu''' o '''cópula''' consiste na introducción del [[pene]] na [[natura]] o'l [[cursu]].<ref>ACOG (Congresu de Obstetras y Xinecólogos d'Estaos Xuníos) [https://web.archive.org/web/http://www.acog.org/For_Patients/Search_Patient_Education_Pamphlets_-_Spanish/Files/Cuando_el coitu_ye_doliosu Cuando'l coitu ye doliosu] En [https://web.archive.org/web/20131103145442/http://www.acog.org/For_Patients/Patient_Education_Pamphlets_Spanish_List Llista de volantes educativos pa pacientes Español]</ref><ref>Secretaria d'Educación Pública de Méxicu – Conseyu Nacional d'Educación pa la Vida y el Trabayu (CONEVyT). [http://www.conevyt.org.mx/cursos/cursos/hagalo_salú/folletu/hsfoll_01.htm Infeiciones de Tresmisión Sexual] Folletu del cursu: [http://www.conevyt.org.mx/cursos/cursos/hagalo_salú/bienvenida.htm Fáigalo pola so salú sexual y reproductiva]</ref><ref>LÓPEZ GARCÍA, María Luisa. ''Educación afeutivu-sexual: Planteamientu integráu y interdisciplinar y venti unidaes didáctiques.'' Narcea Ediciones, 1995. Páx. 107 [https://books.google.com.ar/books?id=hEw0rR2q9KkC Vista previa en Google books]</ref> Nel casu de pareyes heterosexuales fértiles, tamién pueden tar presentes fines [[Reproducción sexual|reproductivos]]. El tiempu de duración d'un actu sexual suel ser dende 2 minutos hasta más de 40 minutos.<ref>{{cita web |url=http://entremujeres.clarin.com/pareja-y-sexo/sexo/sexo-tiempu-dura-frecuencia-Harry_Fisch-cifres-numeros-datos-sexual_0_1143485753.html |títulu=Sexu: el 45% de los homes duren solu dos minutos |fechaaccesu=26 d'agostu de 2014}}</ref> == Terminoloxía: rellaciones sexuales y apareyamientu == {{AP|apareyamientu}} Davezu'l términu ''rellaciones sexuales'' utilizar pa referise al [[cortexu]] y comportamientu sexual de los seres humanos y el términu ''apareyamientu'' utilizar pa referise al restu d'animales. En [[bioloxía]], l'apareyamientu ye'l conxuntu de tolos comportamientos [[cortexu sexual]] y [[cría]] que realicen dos individuos de distintu sexu pa procrear, y que remata cola cópula; n'oposición a la posibilidá de niciar [[descendencia]] con unu solu (autofecundación de [[hermafrodites]], [[partenogénesis]]).<ref>{{Cita web |url=http://www.wordreference.com/definicion/apareyamientu |títulu=Apareyamientu, en WordReference |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250620060219/https://www.wordreference.com/definicion/apareyamientu |fechaarchivu=2025-06-20 }}</ref> == Tipos de rellaciones sexuales == ;Según la cantidá de persones arreyaes nel mesmu momentu y lugar * Dos, como nuna pareya * [[Tríu (rellación sexual)|Tríu]] o ''[[ménage à trois]]''. * [[Orxía]] o sexu grupal: dellos individuos tienen rellaciones sexuales coles mesmes y nel mesmu llugar. ;Según el venceyu de les persones arreyaes. * Con venceyos afeutivos más o menos desenvueltos como en munchos tipos de pareyes ([[matrimoniu]], [[novialgu]], [[amigos con derechos|amistá con derechos]] o grupos [[poliamor]]osos) * Namái coles mires de dar y recibir prestar sexual ([[sexu ocasional]] o [[intercambiu de pareya]]) * Con [[dineru]] pel mediu ([[Prostitución|trabayu sexual]]) ;Según el [[Xéneru (ciencies sociales)|xéneru]] de los participantes: * Ente [[muyer|muyeres]], típica pero non llindada a les [[lesbianismu|lesbianes]] y muyeres [[Bisexualidá|bisexuales]] * Ente [[home|homes]], típica pero non llindada a los [[gai]]s y homes bisexuales * Mistu, típica pero non llindada a les persones [[heterosexualidá|heterosexuales]] y bisexuales * Incluyendo persones [[tresxéneru]] o [[Intersexualidá|intersexuales]], típicu pero non llindáu a la [[pansexualidá]] ;Otros tipos * Uso compartíu de [[Xuguete sexual|xuguetes sexuales]] * [[BDSM]] * Inclusión d'otres [[parafilia|parafilies]] ;Práutiques sexuales non consentir Na nuesa cultura'l requisitu pa considerar una práutica sexual como parte d'una rellación sexual válida y non un [[delitu]] ye'l '''consentimientu'''. Asina, les práutiques sexuales pueden ser consentíes o non. Dalgunes de les práutiques sexuales nes que ''falta'' el consentimientu d'una persona tienen nome particulares. * [[Violación]] que se produz cuando una persona tien accesu sexual escontra otra, por aciu l'empléu de violencies físiques o psicolóxiques o por aciu l'usu de mecanismos qu'anulen el consentimientu de los ofendíos. Tamién se fala de violación cuando la víctima nun puede dar la so [[consentimientu]], como nos casos d'[[enfermedá mental|incapaces mentales]], [[minoría d'edá menores d'edá]], o persones que s'atopen n'estáu d'[[inconsciente|inconsciencia]], al traviés d'[[alcohol]] o otres [[droga|drogues]]. * [[Abusu sexual infantil]] o pederastia: ye toa conducta na qu'un menor ye utilizáu como oxetu sexual per parte d'otra persona cola que caltién una rellación de desigualdá, yá sía tocantes a la edá, el maduror o'l poder. * Prostitución forzada, unu de los fines de la [[trata de persones]] mediada por cierto tipu de [[proxenetismu]] Otres práutiques onde falta'l consentimientu son la [[necrofilia]], práutica sexual ente una persona y un [[cadabre]] y la [[zoofilia]], la práutica sexual ente una persona y un [[Animalia|animal]]. == Práutiques sexuales == [[Ficheru:Coition of a Hemisected Man and Woman.jpg|thumb|Dibuxo de [[Leonardo da Vinci]] d'una pareya humana hemiseccionada mientres el coitu.]] Como primer aproximamientu, pueden estremase les práutiques en coitales y non coitales. Dientro de les non coitales podemos mentar * [[Abrugo]]: [[abrazu|abrazos]], [[afalagu|afalagos]] y [[besu|besos]]. * [[Xuegu sexual|Xuegos sexuales]] * [[Masturbación mutua]]. * [[Sexu oral]] empobináu escontra los xenitales ([[felación]], [[cunnilingus]], [[69 (postura)|69]]), el cursu ([[anilingus]]) o otres partes del cuerpu ([[Estimulación oral de los tetos]]) * Sexu xenital-xenital ensin penetración: [[Tribadismu]] y [[Frot]] == Coitu o cópula == El '''coitu''' o '''cópula''' (del [[llatín]]: ''co-iter'', ‘marcha de mancomún' o ‘dir de mancomún') ye l'insertamientu y emburrie coxal del [[pene]] na [[natura]] o'l [[cursu]]. Nos [[Homo sapiens|seres humanos]] el coitu ye una de les práutiques sexuales que forma parte de la rellación sexual. Amás ye la práutica normativa de les rellaciones sexuales (vease [[#Coitocentrismo|Coitocentrismo]]). Los autores suelen usar la pallabra coitu pa faer referencia al vaxinal De les práutiques sexuales, ye la práutica que más riesgos tien de ser una vía de trasmisión d'[[infeiciones de tresmisión sexual]] (ITS){{ensin referencies}}, por ello ye'l blancu principal de los encamientos del [[sexu seguro]]. === Coitu vaxinal === El coitu vaxinal consiste na introducción del [[pene]] na [[natura]]. Ye la práutica sexual que, ente persones [[Fertilidá|fértiles]], tien más probabilidaes de resultar na [[fecundación]] y [[embaranzu]] polo que ye'l blancu de dalgunos [[métodu anticonceutivu|métodos anticonceutivos]]. Anque se tiende a pensar que la forma primixenia del coitu vaxinal n'humanos ye'l llamáu ''a tergo'' o ''ventro-dorsal'' —yá que ésta esiste nos otros mamíferos de manera casi escluyente—, esisten estudios que ponen en dulda esta teoría y atopen rellación ente les coacciones de tipu morfolóxicu y la preferencia pol coitu ''ventro-ventral'' nel [[Homo sapiens|home]] y nel [[Pan paniscus|chimpancé bonobo]].<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://psychobiology.ouvaton.org/sexualidá/ye-txt-sexualite-6.reproduction.htm |títulu=Estudio comportamientu de reproducción: sexuación, pubertá, xenital, ereición, coitu y copulación |fechaaccesu=2009 }}|2=http://psychobiology.ouvaton.org/sexualidá/ye-txt-sexualite-6.reproduction.htm}}</ref> La posición sexual ''a tergo'' —esto ye, la penetración del pene na natura cuando la fema atópase de llombu al machu— suel ser llamada ''levrette'', si la muyer ta sofitándose sobre les sos piernes y brazos, anque tamién se realiza cuando la muyer ye enfusada vaginalmente de llombu (por casu, chada sofitando'l so llombu nel home). La forma más común de coitu n'humanos ye la ''ventro-ventral'' o ''frontal'' {{ensin referencies}}, coloquialmente llamada ''posición del misioneru'', yá que popularmente atribúyese la introducción d'esta forma de coitar n'Oceanía a los [[misioneru|misioneros]]. Otra posición frecuente mientres el coitu nos seres humanos ye la ''posición d'[[Andrómaca]]'', cola muyer sentada sobre l'home cháu. Esta pose da más posibilidá de movimientos tanto a la muyer como al home, una y bones dambos pueden usar les sos manes p'afalagar otres partes del cuerpu. === Coitu anal === {{AP|Sexu anal}} Nel coitu anal la penetración realizar nel [[cursu]]. En llinguaxe académicu tamién s'utiliza dacuando'l términu «pedicación» (del llatín ''pœdicatio'' o '' pœdicationis''). La [[mucosa]] anal escarez de lubricación y ye inda más bono d'agafar que la natura, polo cual, tien mayor riesgu de tresmisión de ITS, especialmente'l VIH, si nun se realiza de manera segura. Pa ello ye recomendable utilizar llubrificantes a base d'agua, que nun afecten a los preservativos.<ref>{{cita web |url=http://sexo.about.com/od/Categoria-ETS/tp/Practiques-Pa-Un Sexu Seguro.htm |títulu=Bones práutiques pa un sexu seguro |fechaaccesu=23 de febreru de 2015 |apellíu=Leyton Lemp |nome=Marianne |obra=About.com |cita=Recuerda verificar la fecha de vencimientu del condón antes d'usalo, y namái utiliza llubrificantes a base d'agua yá que los llubrificantes a base d'aceite destrúin el látex. }}</ref> == Coitocentrismo == El coitocentrismo ye l'enclín a [[Xerarquía|xerarquizar]] la sexualidá en práutiques significatives, [[Adultu|adultes]] y completes (el coitu) y práutiques baldíes, [[Infancia|infantiles]] ya inmadures (les otres práutiques) al puntu de llegar a confundir rellaciones sexuales col coitu<ref>SANCHIS, Rosa. ''[https://web.archive.org/web/20140723154711/http://apliedu.xtec.cat/wikiform/wikiexport/_media/cursos/escola_inclusiva/dco2/modul_3/rosa_sanchis.pdf Texendo filos de prestar.]'' N'Aula d'Innovación Educativa núm. 191 páxs. 33-37 mayu 2010</ref> y a nun dar el nome y estatus de rellaciones sexuales les práutiques sexuales nes que nun se produció coitu o a nun considerales una vía de llogru de [[Prestar sexual|prestar]] o [[orgasmu]].<ref>SÁNCHEZ PEREZ, Gemma ''[http://suite101.net/article/coitocentrismo-a36319 Coitocentrismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627040429/http://suite101.net/article/coitocentrismo-a36319 |date=2013-06-27 }}'' en Suite101.net 18-ene-2011</ref> El coitocentrismo, ye allugáu como una de les carauterístiques de la sexualidá [[Hexemonía|hexemónica]] y [[Norma social|normativa]] la cual amás tendrá de ser procreativa, xenital, [[Monogamia|monógama]], nel [[matrimoniu]], naturalizada, por [[amor]], en [[Llar|casa]], d'a dos, y, poques gracies, heterosexual. El restu de práutiques van ser refugaes y tachaes d'anormales, innaturales, o [[Enfermedá|enfermes]].<ref>PICHARDO GALÁN, José Ignacio [Opciones sexuales y nuevos modelos de familia páx.40 en TELLES INFANTES, Anastasia y MARTINEZ GUIRAO, Javier Eloy (Coord) [http://ve.umh.esblogssieg/Web-NON%20TOCAR/PUBLICACIONES/Nuevos%20modelos%20de%20familia/Nuevos%20modelos%20de%20familia.pdf Sexualidá, Xéneru, Cambéu de Roles y Nuevos Modelos de Familia] 2008 Edita: (S.I.Y.G.) Seminariu Interdisciplinar d'Estudios de Xéneru del Vicerrectorado d'Estudiantes y Estensión Universitaria de la Universidá Miguel Hernández ISBN 978-84-96297-88-3</ref> Anque s'acepta que'l coitocentrismo tamién ta presente como norma en delles rellaciones homosexuales.<ref>CAMPAGNOLI, Mabel Alicia [http://www.alsurdetodo.cl/documentos/doc_043_120110120106.PDF Les esclusiones del sex-design] En [http://www.alsurdetodo.cl/revista.php?nrorevista=5 Al sur de too Nº5] 21-12-11</ref> N'[[occidente]], la tradición [[Xudaísmu y cristianismu|xudeocristiana]] tuvo venceyada nel sostenimientu del coitocentrismo. Según esta tradición, l'actu sexual ye válidu namái nel matrimoniu, y vuélvese un mediu pa espresar sentimientos íntimos, adquirir responsabilidaes y, sobremanera, reproducir a la especie. Según esta doctrina, la sexualidá non heterosexual, y fora del matrimoniu, ye inmoral. Pa los llibertarios, ye la falta de consentimientu, o un desequilibriu de poder - como'l coitu obligáu - que ye inmoral, pero pa munchos conservadores la coerción marital nun ye inmoral.<ref>LAMES, Marta. ''[http://equidad.org.mx/ddeser/seminariu/internes/llectures/lect-xenero/nuevosvaloressexuales.pdf Nuevos valores sexuales]'' En Lletra S, 7 d'agostu, 1997.</ref> Se lo contextualiza como unu de los llastres» [[Patriarcáu|patriarcales]].<ref>CIRIZA, Alejandra ''[http://www.revistas.uchile.cl/index.php/NON/article/viewFile/24950/26302 Simone de Beauvoir. De la fenomenoloxía del cuerpu a la utopía de la llibertá.]'' Revista Nomadías payares 2012, númberu 16, 11-21</ref> Allugar xunto a otros mandatos de la [[masculinidad]] hexemónica como ye'l '''falocentrismo''', esto ye, l'amenorgamientu del cuerpu masculín al pene, la negación de toa otra zona sensitiva y de prestar; y la negación de la [[Emoción|emotividá]]; toos estos atributos necesarios pa rellaciones harmóniques al interior de la pareya.<ref>GALDEANO ARAMENDÍA, Jesus. (Pres) ''La vida en pareya. Evolución y problemática actual.'' Editorial San Esteban, 01/01/1995 páx.244 [https://books.google.com.ar/books?id=1tbpWPcLOp8C Vista previa en Google Books]</ref> L'apaición del conceutu de coitocentrismo y la so crítica vien de la mano del [[feminismu]], y les últimes meyores teunolóxiques en materia d'[[Métodu anticonceutivu|anticoncepción]] y [[Albuertu con melecines|albuerto]] y la [[Revolución sexual|reforma sexual]] asocedíos nel sieglu XX gracies a los que ta estendiendo la nómina de práutiques sexuales socialmente aceptaes.<ref>PICHARDO. Op. cit. Páx.42</ref> == El coitu na lliteratura == Amás del [[Marqués de Sade]], munchos otros autores ([[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], [[Giovanni Boccaccio|Bocaccio]], [[Petronio]] o [[François Rabelais|Rabelais]]) describieron esti tipu de práutiques nes sos obres. Un exemplu avera del sexu vaxinal ta nel cuentu "El diañu y l'infiernu", del llibru ''[[Decamerón|El Decamerón]]'', de [[Giovanni Boccaccio]]. == Discutinios sexuales == {{referencies|t=20130401|sexualidá}} Les rellaciones sexuales siempres fueron una tema revesosa a lo llargo de la historia de toles [[civilización|civilizaciones]]{{ensin referencies}}, especialmente na cultura xudeocristiana. Les relixones influyeron d'una forma importante nel conceutu de la sexualidá. En términos xenerales sábese que realizar l'actu sexual contribúi a la [[relaxación muscular|relaxación]]. Dientro de la cultura occidental, son illegales determinaos actos como la [[abusu sexual infantil|pederastia]], el [[incestu]], o la [[violación]]. La pederastia y la violación son [[delitu|delitos]] en casi tolos países del mundu. Actividaes sexuales como'l [[adulteriu]], [[homosexualidá]], [[orxía|orxíes]] y [[rellación sexual prematrimonial|rellaciones prematrimoniales]], pueden ser refugaes o aceptaes por determinaos grupos de persones, magar son práutiques ensin sancionar en gran parte d'[[Occidente]] y otros llugares, ente qu'esiste un enclín punitivu en sociedaes [[Teocracia|teocrátiques]] y [[fundamentalismu|fundamentalistes]]. En munchos países islámicos toa actividá sexual fuera del matrimoniu ye illegal. Ente esos países figuren [[Arabia Saudita]], [[Paquistán]],<ref>{{Cita web |url=http://www.humanrightsvoices.org/victims/voices/default.asp?p=632 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171007221029/http://www.humanrightsvoices.org/victims/voices/default.asp?p=632 |fechaarchivu=2017-10-07 }}</ref> [[Afganistán]],<ref>{{Cita web |url=http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236 |títulu=Archived copy |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236 |fechaarchivu=2008-10-26 }}</ref><ref name="travel">{{Cita web |url=http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120408144044/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html |fechaarchivu=2012-04-08 }}</ref> [[Irán]],<ref name="travel" /> [[Kuwait]],<ref>http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument</ref> [[Maldives]],<ref>http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Maldives.html</ref> [[Omán]],<ref>{{Cita web |url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf |fechaarchivu=2016-05-16 }}</ref> [[Emiratos Árabes Xuníos]],<ref>http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php</ref><ref>http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-cares-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html</ref> [[Marruecos]],<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19049000 |títulu=BBC News – Morocco: Should pre-marital sex be llegal? |fechaaccesu=9 de payares de 2012 |apellíu=Fakim |nome=Nora |fecha=9 d'agostu de 2012 |editorial=BBC}}</ref> [[Sudán]],<ref>http://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400</ref> [[Yeme]]<ref>{{cita web |url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/47387b712f.html/ |títulu=Refworld &#124; Women's Rights in the Middle East and North Africa – Yemen |fechaaccesu=9 de payares de 2012 |autor=United Nations High Commissioner for Refugees |editorial=UNHCR}}</ref> [[Mauritania]],<ref>{{cita web |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154358.htm |títulu=2010 Human Rights Report: Mauritania |fechaaccesu=9 de payares de 2012 |fecha=8 d'abril de 2011 |editorial=State.gov}}</ref> etc. == Terminoloxía coloquial == La [[idioma asturianu|llingua asturiana]] tien bayura de términos pa facer referencia a tener rellaciones sexuales los seres humanos. Darréu dalgunos d'ellos: afutingar, axuntar, calcala (l'home), chaplar, cucar, enguedeyar, enredar, entender (cuando ye a escondíes), facer l'amor, folgar, machacar, machucar, metela (l'home) o mingar. == Ver tamién == * [[Bisexualidá]] * [[Transexualidá]] * [[Disfunción sexual]] * [[Heterosexualidá]] * [[Homosexualidá]] * [[postures sexuales]] * [[Fetichismu sexual]] * [[Masturbación]] * [[Pedofilia]] * [[Abusu sexual infantil]] * [[Pornografía]] * [[Preservativu]] * [[Sexu ocasional]] * [[Sexu seguro]] * [[Sexualidá]] * [[Sexualidá humana]] * [[Selección sexual]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * PHILPOTT, Anne, y otres. ''[http://www.diassere.org.pe/wp-content/static/pdf/rhm6_3.pdf El placer y la prevención: cuando'l bon sexu ye un sexu más seguro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721011948/http://www.diassere.org.pe/wp-content/static/pdf/rhm6_3.pdf |date=2014-07-21 }}'' Reproductive Health Matters 2006; ''14''(28):23–31. * RAMOS, Manuela. ''Diccionariu de cultura sexual. El ABC de la sexualidá''. Perú, 2004. ISBN 9972-763-31-5 [https://books.google.com.ar/books?id=B2Phs5LttlAC Vista previa en Google books] === Bibliografía n'inglés === * {{cita llibru |autor=Cecie Starr, Beverly McMillan |añu=2008 |títulu=Human Biology |url=https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&pg=PA314&dq=Coitus+and+copulation+are+both+technical+terms+for+sexual+intercourse.&hl=en&sa=X&ei=m3ODUdL8Jojz0gHKnYGoAw&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=Coitus%20and%20copulation%20llabre%20both%20technical%20terms%20for%20sexual%20intercourse.&f=false |páxina=314|editorial=Cengage Learning |isbn=0495561819, |fechaaccesu=30 d'abril de 2013}} * {{cita web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/sexual-intercourse |títulu=Sexual intercourse |fechaaccesu=5 de setiembre de 2012 |editorial=''Collins English Dictionary''}} * {{cita llibru |autor=Kar |añu=2005 |títulu=Comprehensive Textbook of Sexual Medicine |url=https://books.google.com/?id=YxcjMPbGHQIC&pg=PA107&lpg=PA107&dq=Sexual+intercourse+%28coitus,+coition,+copulation,+mating%29+refers+to#v=onepage&q=Sexual%20intercourse%20%28coitus%2C%20coition%2C%20copulation%2C%20mating%29%20refers%20to&f=false |páxines=107-112 |editorial=Jaypee Brothers Publishers |isbn=8180614050, |fechaaccesu=4 de setiembre de 2012}} * {{cita web |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |títulu=Sexual Intercourse |fechaaccesu=12 de xineru de 2008 |editorial=health.discovery.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|fechaarchivu=22 d'agostu de 2008}} == Enllaces esternos == {{Commons|sexual intercourse in humans|Coitu ente humanos}} {{Commonscat|Sex positions|Imáxenes de postures sexuales}} * [http://search.nlm.nih.gov/medlineplusSpanish/query?DISAMBIGUATION=true&FUNCTION=search&SERVER1=server1&SERVER2=server2&spell=spell&PARAMETER=%22Relaciones+sexuales%22&x=0&y=0 Enllaces en MedlinePlus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822052425/http://vsearch.nlm.nih.gov/vivisimo/cgi-bin/query-meta?v:project=medlineplus-spanish&query=%22Relaciones+sexuales%22 |date=2014-08-22 }} * [https://web.archive.org/web/20130105072850/http://www.cybertesis.edu.pe/sisbib/2005/tarazona_cd/html/index-frames.html Estudiu sobre comportamientu sexual n'adolescentes] {{Tradubot|Rellación sexual}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Práutiques sexuales]] [[Categoría:Términos zoolóxicos]] [[Categoría:Sexoloxía]] m0j1yln1j1pvdwcwa9o7fp12fausxns 0 92465 4496283 4445646 2026-05-25T15:54:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496283 wikitext text/x-wiki {{estremar|[[psicoloxía evolutiva]] o psicoloxía del desenvolvimientu (ontogénico)}} {{ficha xenérica}} La '''psicoloxía evolucionista''' propón que la [[psicoloxía]] y la [[conducta]] de los humanos y primates pueden ser entendíes conociendo la so historia evolutiva. Específicamente, propón que la mente de los primates, incluyíu l'home, ta compuesta de munchos mecanismos funcionales llamaos adautaciones psicolóxiques o ''mecanismos psicolóxicos evolucionaos'' (EPMs) que se desenvolvieron por aciu [[seleición natural]] por ser útiles pa la sobrevivencia y reproducción del organismu. La psicoloxía evolucionista intenta esplicar carauterístiques mentales de la especie humana (tales como la memoria, la perceición, l'idioma, y fundamentalmente les emociones) como [[Adautación biolóxica|adautaciones]]: esto ye, como los productos funcionales de la seleición natural, de la mesma forzada pola competencia pa sobrevivir y reproducise. Esti enfoque adaptivo ye l'utilizáu pa entender el restu de los mecanismos biolóxicos como, por casu, el [[sistema inmunolóxicu]]. La psicoloxía evolucionista aplica este mesmu principiu a la psicoloxía. Yá que la evolución de los [[Hominidae|homínidos]] (hasta llegar al ''[[Homo sapiens]]'' actual) producir en medios ancestrales totalmente distintos al actual, los psicólogos evolutivos tomen como referencia les condiciones esistentes naquellos medios prehistóricos. Postúlase, por casu, que los seres humanos desenvolvieron una capacidá mental especial pa l'alquisición de la fala en forma naturalmente automática nos primeros años de vida. Pero lóxicamente nun heredaron una capacidá de llectura y escritura que fueron culturalmente desenvueltes. Otres adautaciones inclúin la capacidá de lleer les emociones de los demás, la capacidá de discernir parientes de non familiares, l'habilidá d'identificar y escoyer una pareya, y la propensión p'ayudar y actuar en forma altruista escontra los sos conxéneres. Esto a pesar de que los seres humanos son biolóxicamente organismos en conflictu con otros de la so especie, incluyíos los sos compañeros y familiares. Por casu, la madre de mamíferos y les sos críes nueves tienen una rellación conflictiva respectu al treslleche, que beneficia más a la madre que al neñu. Los seres humanos, sicasí, tienen una notable capacidá pa la cooperación tamién, na midida na que pueden desenvolver rellaciones afeutives de llargu plazu pa beneficiu mutuu. [[Charles Darwin]] propunxo la teoría de la [[seleición natural]] como mecanismu pa esplicar la [[evolución biolóxica]] nel sieglu XIX, teoría que se reforzó colos descubrimientos posteriores de les ciencies biolóxiques y la xenética. El mesmu Darwin, y dellos científicos del sieglu XX intentaron conciliar esta teoría col estudiu analíticu de la conducta social de distintes especies, incluyíos los inseutos sociales (formigues y abeyes), los mamíferos polo xeneral, y los primates en particular. Científicos más modernos como [[Desmond Morris]], [[Richard Dawkins]], [[Daniel Dennett]] y [[Steven Pinker]] popularizaron la psicoloxía evolucionista. La [[ecoloxía del comportamientu]] y la [[sociobioloxía]] son disciplines bien rellacionaes cola psicoloxía evolucionista. Dalgunos consideren que'l [[darvinismu social]] ye una caña cercana a la psicoloxía evolucionista, pero constitúi un error: el darvinismu social parte de males interpretaciones de la teoría de [[seleición natural]] como identificar l'ésitu adaptativu col usu de la fuercia o la coerción, o'l despreciu pol [[altruísmu]] como estratexa adaptativa.<ref name="test">[http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3184936], testu adicional.</ref> [[Stephen Jay Gould]], [[Richard Lewontin]] y otros criticaron la idea de que los seres humanos tienen importantes predisposiciones innates escontra diversos comportamientos, citando la cultura como la creación de diferencies psicolóxiques ente los individuos. Otros críticos describen la psicoloxía evolucionista como un intentu de xustificar los privilexos del home blancu, entá cuando los psicólogos evolucionistes sostienen precisamente lo contrario al concentrase na universalidá de la especie humana. El términu "evolucionista" ye'l preferíu pa nomar esta disciplina en castellán pa estremala de la [[psicoloxía evolutiva]]. Les fontes principales de la psicoloxía evolucionista son la [[psicoloxía cognitiva]], [[xenética]], [[etoloxía]], [[antropoloxía]], [[bioloxía]], [[zooloxía]] ya inclusive [[intelixencia artificial]] y [[teoría de xuegos]]. El términu psicoloxía evolucionista foi acuñáu probablemente por Ghiselin nel so artículu de 1973 en ''Science''. [[Jerome Barkow]], [[Leda Cosmides]] y [[John Tooby]] popularizaron el términu nel so llibru bien influyente de 1992 ''The Adapted Mind: Evolutionary Psychology and the generation of Culture'' (ISBN 0-19-510107-3). La psicoloxía evolucionista foi aplicada al estudiu de dellos campos, incluyendo [[economía]], [[agresión]], [[xusticia]], [[psiquiatría]], [[política]], [[lliteratura]], [[estética]] [[moral]] y [[sexu]]. La psicoloxía evolucionista ta íntimamente amestada a la [[sociobioloxía]], pero tien delles estremes claves, como, por casu, l'énfasis nes facultaes pa cada aspeutu específicu de la conducta en llugar de facultaes xenerales, la referencia a les adautaciones como óptimas pal pasáu y non necesariamente pal presente (''Mismatch theory'') y l'énfasis na psicoloxía en llugar de la conducta. == Historia ya introducción a la teoría == [[William Paley]], nel sieglu XVII trabayando sobre les idees de munchos otros, propunxo que los organismos son máquines diseñaes pa funcionar en determinaos ambientes. Esta idea ye la base fundacional de la medicina y de la bioloxía modernes. Antes de [[Charles Darwin]] y d'[[Alfred Russel Wallace]], pensábase unánimemente que l'apariencia de diseñu consciente nos organismos yera evidencia de la esistencia de Dios. La teoría de Darwin y Wallace de la evolución, per mediu de la [[seleición natural]], apurrió una esplicación científica de los oríxenes de cada función fisiolóxica. La psicoloxía evolucionista basar na presunción de que, de la mesma manera que los corazones, pulmones, fégados, reñones, y sistemes inmunitarios de los seres vivos, la cognición d'éstos tamién tien una estructura funcional que de la mesma tien una base xenética, y polo tanto desenvolvióse pola seleición natural. Como otros órganos y texíos, esta estructura funcional ye común y universal pa tola especie humana y tien de responder a la solución de problemes importantes de la sobrevivencia y de la reproducción. Los psicólogos evolucionistes intenten entender los procesos cognitivos estudiando les facultaes de sobrevivencia y les funciones reproductives pa les qu'éstes sirvieron, nel ambiente estable nel que la humanidá evolucionó mientres la mayor parte de la so historia evolutiva. Esti ambiente estable foi la sabana africana nel ambiente social de grupos pequeños de cazadores pañadores, que constitúi lo que na nomenclatura de la psicoloxía evolucionista llámase EEA (del inglés ''Environment of Evolutionary Adaptedness''). Los paleoantropólogos creen que l'acontecimientu que provocó la nuesa separación del restu de los antropoides ([[chimpancé]]s, [[Gorilla|gorila]]s, [[Orangután|orangutanes]]) producióse cuando los montes d'África empezaron a clarearse y apaeció la yerba de la sabana. Pa sobrevivir, los antepasaos del home y supónse qu'otres especies agora estinguíes de antropoides, baxaron a tierra y progresivamente empezaron a cazar y recoyer en pequeños grupos. Esti periodu duró dellos millones d'años. En comparanza, l'agricultura data de fai namái 10.000 años y la sociedá moderna solo apenes unos sieglos, esto ye un periodu insignificante pa producir cambeos nos mecanismos mentales específicos de la nuesa especie, yá que dichos mecanismos correspuenden a la mutación coordinada de gran númberu de xenes, en contraposición a otros factores, como'l color de la piel, que dependen d'un solu xen y por tanto varien más rápido. La universalidá d'estos mecanismos queda asegurada pol fechu de qu'evolucionemos nun solu continente: África, nun solu ambiente conexo: la sabana africana y una relativamente amenorgada población d'homínidos. Anguaño especúlase cola esistencia d'un pescuezu de botella evolutivu qu'asocedió hai aproximao 60.000 años, debíu probablemente a dalgún cataclismu local o planetariu, qu'estrechó entá más la estraordinaria paecencia xenética ente tolos seres humanos. La presión evolutiva d'esti periodu ye'l que pudo marcar el cambéu de grupos pequeños de cazadores pañadores a les tribus más numberoses d'alredor d'un centenar d'individuos. La conocencia de la EEA ye bien importante pa entender el propósitu y función de los nuesos mecanismos psicolóxicos creaos pola evolución natural (EPMs). Lo anterior ilustra coles mesmes la interrellación de la psicoloxía evolucionista con otres munches disciplines. La psicoloxía evolucionista pue ser el nexu ente les ciencies naturales y les ciencies humanes per mediu de la so rellación per un sitiu cola bioloxía evolutiva, por otru, col so calter fundacional de la psicoloxía humana y per mediu d'ella, con tolos aspeutos de les ciencies humanes. Otros dos conceutos clave de la PE son les causes cercanes ([[:en:Proximate_causation|proximate causation]]) y les causes últimes (ultimate causation). En psicoloxía evolucionista, al igual qu'en [[etoloxía]], una causa próxima d'una conducta, o d'un aspeutu psicolóxicu, ye aquella razón qu'apaez como causa intuitiva y direuta: criamos a los nuesos fíos porque los queremos enforma; Nesti exemplu, el sentimientu d'amor paternal ye la causa próxima. Sicasí la causa última ye que compartimos el 50% de los nuesos xenes colos nuesos fíos biolóxicos polo cual desenvolvimos esi sentimientu d'amor filial, una y bones esi sentimientu foi esitosu al dexar espublizar los xenes que codifican esi sentimientu a cada nueva xeneración en mayor midida qu'otros sentimientos posibles codificados por otres secuencies xenétiques posibles. La PE trata d'establecer les causes últimes, que son les razones poles cualos los nuesos fenómenos psicolóxicos dexaron la sobrevivencia y l'ésitu reproductivu nel pasáu remotu correspondiente al EEA ([[Teoría de les ciencies humanes]]). == Llinguaxe == {{AP|Psicoloxía evolucionista del llinguaxe}} == Discutinios == Los estudiosos de la [[Etoloxía|conducta animal]] reconocieron llargamente'l papel de la evolución; l'usu de la teoría de la evolución a la psicoloxía humana, sicasí, ye polémicu. Hai dellos tipos de crítiques que cuestionen esta idea. Dalgunos alieguen que por cuenta de lo poco que se sabe sobre'l contestu nel cual los seres humanos evolucionaron (tamañu de la población, estructura, forma de vida, vezos alimenticios, l'hábitat, etc.), hai demasiada poca base sobre la cual la psicoloxía evolucionista puede funcionar. La mayoría de la investigación de la psicoloxía evolucionista se confina asina a les certidumes sobre'l pasáu, certidumes tales como que los embaranzos asoceden solamente en muyeres, y que los seres humanos vivíen en grupos. Otros creen qu'esta crítica ta basada nun tracamundiu. Los psicólogos evolucionistes utilicen la conocencia del ambiente ancestral pa xenerar hipótesis sobre posibles adautaciones psicolóxiques y estes hipótesis pueden probase y evaluar darréu contra la evidencia empírica de la mesma manera que cualesquier otra hipótesis xenerada dende cualesquier otra perspeutiva teórica. Amás, hai munches carauterístiques ambientales que podemos tar seguros de que tuvimos mientres una parte de la historia evolutiva de la nuesa especie. Los nuesos antepasaos trataron ensin dulda con depredadores y preses, alquisición y compartición d'alimentos, eleición de pareya, crianza de los neños, agresión interpersonal, ayuda interpersonal, enfermedaes y munchos otros aspeutos que pueden considerase con bastante seguridá que constituyeron presiones adaptatives significatives. Los críticos coles mesmes acoten que munchos de les propuestes de la PE nun son [[falsabilidad|falsables]], y etiquetar por esta razón como [[pseudociencia]]. Esto nuevamente ye por cuenta de un tracamundiu fundamental. La psicoloxía evolucionista ye una manera de xenerar hipótesis testables (y por tanto falsables) sobre la estructura de la mente. Tola psicoloxía fai predicciones (o asunciones) sobre la estructura de la mente. La psicoloxía evolucionista plantega les sos hipótesis según una rellación causal bien específica ente la mente y l'ambiente na cual foi escoyida, faciendo d'esta rellación una fonte de predicciones altamente específiques, concretes, y falsables. Dellos estudios fueron criticaos pol so enclín a atribuyir a los procesos evolutivos ciertos elementos de la cognición humana que pueden ser atribuyibles a los procesos sociales (por casu la preferencia por ciertes carauterístiques físiques particulares nes posibles pareyes sexuales). Coles mesmes, esta crítica demuestra un tracamundiu fundamental. Toa nuesa psicoloxía faise posible gracies a una elegante y complicada arquiteutura cerebral. Esta estructura nun puede venir de daqué que nun sía un desenvolvimientu de circuitos cerebrales al traviés de los xenes. Esto ye, tolos procesos sociales tán causalmente rellacionaos colos procesos evolutivos. La cuestión verdadera nun ye si dalgunos aspeutos de la nuesa esperiencia (o de nuesa [[fenomenoloxía]]) son por cuenta de los procesos evolutivos, porque toos lo son. En llugar d'eso, les entrugues interesantes son: ¿Qué sistemes funcionales faen los procesos sociales posibles? ¿Y cuál ye'l so cursu de desenvolvimientu? La psicoloxía nun sabe práuticamente nada sobre dambes entrugues sobre cualquier aspeutu psicolóxicu que la so función nun sía intuitivamente evidente. La psicoloxía evolucionista dexa que los psicólogos ganen terrén na conocencia de munches más funciones y qu'apriendan más sobre munchos más sistemes, incluyendo centenares sinón miles d'esos mecanismos mentales que dexen 'procesos sociales'. Donald Symons nel so llibru ''Evolution of human sexuality'' da una esplicación concluyente alrodiu de por qué los procesos sociales nun pueden determinar unívocamente la psicoloxía humana: «''Si esistieren individuos con una mente y un celebru diseñaos p'aceptar cualesquier normes sociales, éstos seríen fácilmente indoctrinado por otros que siguen normes sociales a favor de los sos propios oxetivos de sobrevivencia y reproducción en desterciu de los primeres. Poro, los primeres seríen esaniciaos por seleición natural''». Poro, l'aceptación d'un modelu que considere la psicoloxía humana como totalmente dependiente de condicionamientos sociales ye incompatible cola teoría de la evolución tal como ye aceptada mayoritariamente. Les normes sociales son por tanto'l resultancia d'un equilibriu resultante de la collaboración y el conflictu ente individuos que los sos celebros executen les adautaciones mentales creaes por seleición natural. Diches adautaciones entiéndense como diseñaes pa optimizar les posibilidaes de sobrevivencia y reproducción na redolada primitiva del EEA (Ver apartáu anterior). Dalgunos alternatives a la psicoloxía evolucionista caltienen que los elementos del comportamientu humanu son irreducibles a les sos pieces. Como ilustración d'esto, nel trabayu de [[:en:Peter_Hobson|Peter Hobson]], la consciencia identifícase como'l productu del deprendimientu inter-suxetivu, en llugar de ser una plataforma de les ferramientes emocionales apurríes pola naturaleza humana, y, como procesu social, tal construcción de mentes nun sería descriptible en términos de los componentes celulares d'organismos individuales. [[Daniel Dennett]] fixo una refutación elegante d'esta caricatura de la ciencia (llamada [[reduccionismu cobiciosu]]), yá que amenorga los procesos psicolóxicos a meros procesos sociales. Esti amenorgamientu nun ye carauterística de nenguna filosofía sofisticada de la ciencia, incluyendo una ciencia de la psicoloxía informada pola bioloxía evolucionista. Amás esti reduccionismu ye vulnerable al argumentu del párrafu anterior. Delles persones tán esmolecíes pol fechu de que la psicoloxía evolucionista sía utilizada pa xustificar males conductes, ya intentaron dacuando suprimir el so estudiu. Por casu, pue que un home engañe a la so esposa con más probabilidad si ésti cree que la so mente ta diseñada p'actuar d'esa manera. Los psicólogos evolucionistes respuenden a esta oxeción afirmando qu'ellos solo traten d'establecer lo que ye, non lo que tien de ser. Saber como funciona daqué ye'l primer pasu pa intentar iguar si funciona mal, o de camudar la manera en que trabaya (si eso ye lo que decidimos qu'eso ye lo correcto). Si los homes entienden los procedimientos mentales que-yos faen promiscuos —non pa la so felicidá, non porque sía correutu o moral, sinón debíu al procesu causal ocultu de la seleición natural— los seres humanos pueden ser meyores consumidores de la so propia consciencia, y otros pueden poder utilizar esta comprensión pa intervenir y pa camudar el so comportamientu. La conocencia que brinda la psicoloxía evolucionista nun supón l'aceptar un puntu de vista moral nel comportamientu de la xente, non más que'l fechu de qu'entender cómo funciona'l cáncer suponga'l perdonar o xustificar la so esistencia. L'atribución d'un valor moral a una conocencia científica conozse como la [[Falacia Naturalista]] y plantega una llende infranquiable pa la ciencia a la d'establecer valores morales. Hai que dicir qu'esta falacia respuende a un enclín erróneu de la nuesa mente que ye bono d'esplicar acordies cola psicoloxía evolucionista una y bones les nueses conocencies afecten a los nuesos intereses y dambos, de la mesma, a les nueses perceiciones morales coles mires de favorecer la nuesa sobrevivencia y reproducción. Esta rellación ye fundamentalmente inconsciente y solo l'intelectu consciente ye capaz de superar esta falacia. Sicasí, anque nenguna ciencia puede establecer valores morales, ye induldable qu'inflúi nellos. El mesmu argumentu anterior qu'esplica la falacia demuestra tamién qu'eso ye asina. Per otru llau la PE tien potencial pa esplicar como funcionen les nueses perceiciones morales, yá que pol mesmu fechu d'esistir y ser universales, respuenden a unos mecanismos específicos diseñaos con una funcionalidad adaptativa (por casu, valorar y premiar la llealtá podría ayudar a los nuesos antepasaos a garantizar la "devolución de favores" en tiempos d'escasez: ''güei yo yo comparto'l mio caza contigo, pero cuando la to cacería tenga ésitu espero que lo faigas el to''. Na práutica, esti mecanismu de premios y castigos ye muncho más bono d'implementar -y por tanto de beneficiar a los xenes de cada miembru d'una especie-, si dichos individuos desenvolvieron una repunancia natural escontra la desllealtá). Poro, la influencia de la PE nos aspeutos de la naturaleza humana qu'afecten a les creencies ya ideoloxíes rescampla. Eso esplica'l discutiniu qu'espierta. Como se vio, la PE cuestiona'l modelu estandar de les ciencies sociales. Steven Pinker nel so influyente ''The Blank Slate, the modern denial of human nature'' traducíu n'español como [https://www.google.com/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=RNWE,RNWE:2005-06,RNWE:en&q=ISBN%3A+8449314895 la tabla rasa] sopelexa'l discutiniu dende'l puntu de vista de la PE. == Psicólogos evolucionistes conocíos == Amás de [[Leda Cosmides]] y [[John Tooby]], dalgunos de los principales investigadores d'esta disciplina son: * [[David Buss]] * [[Martin Daly]] * [[Richard Dawkins]] * [[Robin Dunbar]] * Steven W. Gangestad * David C. Geary * Sarah Blaffer Hrdy * Kevin B. MacDonald * Robert Kurzban * [[Geoffrey Miller]] * [[Steven Pinker]] * [[Matt Ridley]] * [[Donald Symons]] * [[Robert Trivers]] * [[Margo Wilson]] * [[Robert Wright]] == Bibliografía == ;En castellán: * Guillén-Salazar, F. y Pons-Salvador, G. (2002). «L'orixe evolutivu del comportamientu sexual humanu: un aproximamientu dende'l campu de la psicoloxía evolucionista». ''Revista de Psicoloxía Xeneral y Aplicada'', '''55'''(2): 187-202. * Pinker, Steven (1997 [2004]) ''Cómo funciona la mente''. Ediciones Destino, S.A. ''Áncora y delfín''. 864 páxs. ISBN 84-233-3269-1 [trad. de: ''How the mind works'', W.W. Norton & Company, 660 páxs. ISBN 0-393-04535-8] * Pinker, Steven (2002 [2003]) ''La tabla rasa. La negación moderna de la naturaleza humana''. Ediciones Paidós Ibérica, S.A. ''Paidós transiciones'', '''49'''. 704 páxs. ISBN 84-493-1489-5 [trad. de: ''The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature'', Penguin Putnam, ISBN 0-670-03151-8] * Ridley, Matt (2003 [2004]) ''Qué nos fai humanos''. Taurus Ediciones, ''Pensamientu''. 575 páxs. ISBN 84-306-0542-8 [trad. de: ''Nature via nurture. Xenes, experience, and what makes us human'', HarperCollins, 326 páxs. ISBN 0-06-000678-1] ;N'inglés: * Barkow, Jerome H.; Cosmides, Leda y Tooby, John (eds.) (1992) ''The Adapted Mind, Evolutionary Psychology and the Generation of Culture''. [[Oxford University Press]]. 666 páxs. ISBN 0-19-506023-7 * Blackmore, Susan J. (1999) ''The Meme Machine''. Oxford University Press. 264 páxs. ISBN 0-19-850365-2 * Boyer, Pascal (2001) ''Relixón Explained. The Evolutionary Origins of Religious Thought''. Basic Books. 375 páxs. ISBN 978-0-465-00695-3 * Dennett, Daniel Clement (1991) ''Consciousness explained''. Little, Brown and Co. 511 páxs. ISBN 0-316-18065-3 * Dennett, Daniel Clement (1995) ''Darwin's dangerous escurre. Evolution and the meanings of life''. Simon & Schuster. 586 páxs. ISBN 0-684-80290-2 * [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block5/Medicus_engl_Cover.pdf Gerhard Medicus (2015). Being Human – Bridging the Gap between the Sciences of Body and Mind. Berlin: VWB] * Pinker, Steven (1994) ''The Language Instinct''. W. Morrow and Co. 494 páxs. ISBN 0-688-12141-1 * Ridley, Matt (1997) ''The Origins of Virtue. Human Instincts and the Evolution of Cooperation''. Viking. 295 páxs. ISBN 0-670-87449-3 * {{cita llibru | editor = Rose, Hilary; Rose, Steven | enllaceautor = Steven Rose | títulu = Ales Poor Darwin: Arguments Against Evolutionary Psychology | editorial = Random House | añu = 2010 | isbn = 9781446412176 | url = https://books.google.com/books?id=HQthCC191y8C&pg=PP1 }} * Symons, Donald (1979) ''Evolution of Human Sexuality''. Oxford University Press. 358 páxs. ISBN 0-19-502535-0 * Tiger, Lionel (1999) ''The Torne of Males. The First Look at an Unexpected New World for Men and Women''. Golden Books. 323 páxs. ISBN 1-58238-014-7 * Wright, Robert (1994) ''The Moral Animal. Why We Are, the Way We Are. The New Science of Evolutionary Psychology''. Pantheon Books. 467 páxs. ISBN 0-679-40773-1 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == En Castellán: * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=complexu-de-edipo-una perspeutiva evolucionista/ L'Efectu Westermarck y el Complexu de Edipo: una perspeutiva evolucionista |2=http://www.psicosapiens.org/l%27efectu-westermarck-y-el |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, por Carlos Andrés Naranjo Sierra. Universidá d'Antioquia. * [https://web.archive.org/web/20030102153651/http://www.uv.es/metode/anuariu2001/115_2001.html Entrevista a Randy Thornhill «Tenemos una llarga tradición de ver equivocadamente a los humanos como distintos del restu de los seres vivos»], por Ester Desfilis y Enrique Font, Institutu Cavanilles de Biodiversidá y Bioloxía Evolutiva, Universitat de València. * [https://web.archive.org/web/20030102153427/http://www.uv.es/metode/anuariu2001/107_2001.html Un viaxe ensin torna: presente y futuru de la sexualidá humana], por Gemma Pons Salvador, Facultá de Psicoloxía, Universitat de València * [https://web.archive.org/web/20030102152903/http://www.uv.es/metode/anuariu2001/110_2001.html La bioloxía del 'sex–appeal': eleición de pareya n'humanos], por Ester Desfilis Barceló, Institutu Cavanilles de Biodiversidá y Bioloxía Evolutiva, Univ. de València. * [https://web.archive.org/web/20030102151609/http://www.uv.es/metode/anuariu2001/102_2001.html El comportamientu homosexual humanu: ¿qué nos amuesen los estudios con primates?], por Federico Guillén Salazar, Unidá d'Etoloxía y Bienestar Animal, Universidad Cardenal Herrera CEU. * [https://docs.google.com/View?docid=ddknzdbd_8d2zthw Introducción a la Psicoloxía Evolucionista], por Alberto Gómez Corona. * [http://denisdutton.com/estetica_esp.htm Estética y psicoloxía evolucionista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629005812/http://denisdutton.com/estetica_esp.htm |date=2017-06-29 }} Dennis Dutton, Universidá d'Antioquia * [http://www.intelib.com/Psicologia_evolucionista.htm Sucinta descripción de la PE] N'inglés: * [http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/primer.html Evolutionary Psychology: An introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228153901/http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/primer.html |date=2009-02-28 }} * [http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/evpsychfaq.html The Evolutionary Psychology FAQ] * [http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/ Center for Evolutionary Psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020090254/http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/ |date=2012-10-20 }} * [http://www.sciencedirect.com/science/journal/10905138 Evolution and Human Behavior (The main academic journal of evolutionary psychology)] * [https://web.archive.org/web/20060213101623/http://www.archaeoworld.com/journals/humannature/ Human Nature (another important academic journal devoted to evolutionary approaches to human behavior)] * [http://human-nature.com/ep/ Evolutionary Psychology (An open access peer-reviewed journal)] * [http://www.human-nature.com Human Nature Review] * [https://web.archive.org/web/20130616080823/http://itb.biologie.hu-berlin.de/~hagen/papers/Controversies.pdf Controversies Surrounding Evolutionary Psychology] * [http://web.missouri.edu/~psycorie/ http://web.missouri.edu/~psycorie/] * [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html Teoría de les Ciencies Humanes (document el númberu 9 n'español, númberu 10 y 11 al inglés)] * [http://human-brain.org/evolpsy2.html Harsh criticism of Evolutionary Psychology] * [https://web.archive.org/web/20100315173743/http://www.in-mind.org/issue-4/forever-and-a-day-or-just-one-night.html 'Forever and a Day' or 'Just One Night'?] On Adaptive Functions of Long-Term and Short-Term Romantic Relationships {{Tradubot|Psicología evolucionista}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Psicoloxía evolucionista| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] ny1fkdvc3z400tm3zz5i4qfohu2n9q7 0 93062 4496378 4417154 2026-05-26T05:39:48Z Limotecariu 735 4496378 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Violeta Chamorro}} {{persona}} '''Violeta Barrios Torres''' {{nym}}, más conocida como '''Violeta Barrios de Chamorro''', foi una política y periodista [[Nicaragua|nicaraguana]], [[Llista de Presidentes de Nicaragua|presidente de Nicaragua]] dende'l 25 d'abril de 1990 hasta'l 10 de xineru de 1997. Foi la segunda muyer nel continente americanu n'ocupar la posición de xefa d'Estáu y xefa de Gobiernu, cargos agrupaos nel de presidenta de la República.<ref group="nota">La primer muyer nel mundu en ser presidenta foi [[María Estela Martínez de Perón|Isabel Perón]], quien foi escoyida na fórmula Perón-Perón col so maríu, [[Juan Domingo Perón]] (1955-1974). Convertir en presidenta tres el fallecimientu de Juan Perón.</ref> Violeta Chamorro foi esposa de [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], periodista, dueñu y direutor del periódicu nicaraguanu, [[La Prensa (Nicaragua)|''La&nbsp;Prensa'']], opositor al réxime d'[[Anastasio Somoza Debayle]] y líder de la Unión Democrática de Lliberación (UDEL), que foi asesináu. Violeta Chamorro formó parte de la [[Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional]] dempués del trunfu de la [[Revolución Sandinista]] como miembru independiente mientres el primer añu de gobiernu revolucionariu. En [[1990]] encabezó la coalición UNU, [[Unión Nacional Opositora (1989)|Unión Nacional Opositora]], na que s'encuadren, baxu tutelar de los Estaos Xuníos, la mayoría de partíos opositores al [[FSLN]]. Tres el trunfu de la UNU nes eleiciones de febreru de 1990 Violeta Chamorro foi presidenta de Nicaragua hasta les eleiciones de 1996. == Biografía == === Nacencia y matrimoniu === Violeta Barrios Torres ye unu de los siete fíos del matrimoniu formáu por Carlos Barrios Sacasa y Amalia Torres Hurtado, familia de clase alta de terratenientes. Nació na pequeña ciudá de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]], cabecera del [[departamentu de Rivas]] en [[Nicaragua]], el 18 d'ochobre de 1929. Educar n'Estaos Xuníos, en dos talos colexos católicos, unu na ciudá de [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] (estáu de Texas) y l'otru na rexón de Southside (nel estáu de Virginia), cerca de la ciudá de [[Richmond (Virginia)|Richmond]], onde estudió secretariáu. La muerte del so padre facer tornar a Nicaragua ensin terminar los estudios.<ref>{{cita web |url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/nicaragua/violeta_barrios_de_chamorro |títulu=Violeta Barrios de Chamorro |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |fecha=6 de febreru de 2017 |sitiuweb=CIDOB}}</ref> En 1949, mientres unes vacaciones na propiedá de los sos padres, conoció a [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]] (1924-1978), de 25&nbsp;años d'edá, que yera miembru d'una influyente familia del país. Yera fíu mayor de [[Pedro Joaquín Chamorro Zelaya]], direutor del periódicu ''[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]'' y descendiente de [[Frutos Chamorro]], primer xefe d'Estáu de la Nicaragua independiente, y nietu de [[Pedro Joaquín Chamorro y Alfaro|Pedro Joaquín Chamorro]], presidente de Nicaragua ente 1875 y 1879.<ref name="bio">{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/chamorro.htm |títulu=Biografia de Violeta Chamorro |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |sitiuweb=www.biografiasyvidas.com}}</ref> Casáronse l'añu siguiente, el [[8 d'avientu]] de 1950, cuntando Violeta con 22&nbsp;años d'edá. El 24 de setiembre de 1951 nació'l so primer fíu, Pedro Joaquín Chamorro Barrios (actual diputáu de l'[[Alianza Lliberal Nicaraguana]], ALN), y la familia treslladar a casa de los padres de Joaquín nel barriu de San&nbsp;Sebastián, en [[Managua]], cerca de la sede del periódicu. Poco dempués treslládense a una casa nel barriu de La&nbsp;Candelaria y depués pasen a una casa que-yos regala la madre de Violeta Chamorro nel barriu de Santu Domingu. En 1952, el so home [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], empezó a dirixir el periódicu ''La Prensa''. En 1953 nació la so segunda fía Claudia Lucía y la [[Sociedá Interamericana de Prensa]] (SIP) escoyer como miembru y al añu siguiente (1954) nació otra neña, Cristiana, y los Chamorro treslladar a vivir a Casa Colorada, [[El Cruceru (Managua)|El Cruceru]]. En 1956 nació'l so últimu fíu Carlos Fernando. === La UNU y el terremotu de 1972 === En 1966 el so home Joaquín Chamorro y [[Fernando Agüero Rocha]] miembros ambos del [[Partíu Conservador (Nicaragua)|Partíu Conservador]], fundaron la [[Unión Nacional Opositora]] (UNU), una coalición de los 5 partíos opuestos al [[somocismo]] pa ganar les eleiciones del [[5 de febreru]] de [[1967]] contra'l Xeneral [[Anastasio Somoza Debayle]], fíu de Somoza García y candidatu del oficialista [[Partíu Lliberal Nacionalista]] (PLN). El [[domingu]] {{fecha|22|01|1967}} efectuóse la concentración de la UNU na Plaza de la República de Managua na que se produció la [[masacre de l'Avenida Roosevelt]] cuando la Guardia Nacional disparó contra los concentraos cuando estos dirixíense a la [[La Llomba (Palaciu Presidencial)|Casa Presidencial]] de la [[Llomba de Tiscapa]] pa protestar contra'l presidente [[Lorenzo Guerrero Gutiérrez]] y el xeneral Somoza Debayle. Envalórase que fueron asesinaes ente 1000 y 1500 persones). Nestos sucesos Chamorro foi deteníu xunto con otru opositores. Dos selmanes más tarde Somoza Debayle ganó les eleiciones y los 31 presos fueron lliberaos por una [[amnistía]] el 4 de marzu d'esi mesmu añu. El 28 de marzu de 1971, Fernando Agüero Rocha robló con Somoza el pactu Kupia Kumi (‘un solu corazón' en [[idioma miskito]]), nel [[Teatru Nacional Rubén Darío]] de Managua, pol cual entró a formar parte de la Xunta Nacional de Gobiernu. Chamorro vio esti pactu como una traición y condergar.{{ensin referencies}} El sábadu [[23 d'avientu]] de [[1972]] producióse'l gran [[terremotu de Managua de 1972|Terremotu de Managua]], que destruyó la capital del país. Los Chamorro treslladar a la Repartu Les&nbsp;Palmes. === Asesinatu de Pedro Joaquín Chamorro === El 10 de xineru de 1978, Pedro Joaquín Chamorro foi asesináu cuando se dirixía en coche al so trabayu nel periódicu. Cuando asocedieron estos fechos, Violeta Chamorro atópase en [[Miami]] (Estaos Xuníos), preparando la boda de la so fía Cristiana. Pedro Joaquín Chamorro foi soterráu'l día 12 de xineru, y el so entierru convertir nuna gran manifestación en contra de Somoza, lo que contribuyjó a fomentar la insurrección contra la dictadura y provoca la entrada na política de Violeta Barrios denunciando otomíes del réxime de Somoza. Violeta Barrios fíxose cargu de la direición del periódicu ''La&nbsp;Prensa''.<ref name=bio/> === Na Revolución === El {{fecha|19|07|1979}} la [[Xunta de Gobiernu de Reconstrucción Nacional]] entra trunfante en Managua. Violeta Barrios formó parte de la mesma como miembru independiente en representación de la UDEL. Conformaben esta xunta [[Daniel Ortega Saavedra]], comandante del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|FSLN]] (Frente Sandinista de Lliberación Nacional); [[Moisés Hassán Morales]], del sandinista Frente Patrióticu Nacional (FPN); l'empresariu lliberal [[Luis Alfonso Robelo Callejas]], del MDN (Movimientu Democráticu Nicaraguanu), y l'intelectual socialdemócrata [[Sergio Ramírez Mercado]] (del Grupu de los Dolce). El 19 d'abril de 1980, Violeta Barrios abandonó la Xunta de Gobiernu. Dende'l diariu ''La&nbsp;Prensa'' dedicar a criticar cada política del Gobiernu socialista. Nesti periodu, el Gobiernu del americanu Ronald Reagan empecipió la so campaña contra'l Gobiernu sandinista sofitando a los [[Contras]] (paramilitares nicaraguanos entrenaos y calteníos pola [[CIA]], l'Axencia Central d'Intelixencia d'Estaos Xuníos).<ref name=EC>[http://www.usdoj.gov/oig/special/9712/appa.htm «The CIA-Contra crack cocaine controversy»], artículu publicáu nel sitiu web del Departamentu de Xusticia d'Estaos Xuníos (Washington).</ref> Violeta Chamorro empezó a recibir fondos de la [[National Endowment for Democracy|Fundación Nacional pa la Democracia]], un organismu bipartidista financiáu pol Congresu d'Estaos Xuníos.<ref>Chamorro Cardenal, Jaime (1988): "La Prensa", a republic of paper'' (páx.&nbsp;30). Nueva York: Freedom House, 1988.</ref> El diariu ''La&nbsp;Prensa'' yera acusáu de ser títere de la CIA (Axencia Central d'Intelixencia), y simpatizante de los Contras. Violeta Chamorro recibía'l llamátigu de «vendepatria». En setiembre de 1988, Jim Wright (el presidente de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos, en Washington), denunció que la CIA manipoliaba al periódicu ''La&nbsp;Prensa'' y a los partíos políticos de la oposición en Nicaragua.<ref name="La_CIA_caltien_al diariu_La Prensa">Kinzer, Stephen (1988): [http://www.nytimes.com/1988/09/24/world/raxón-in-nicaragua-on-cia-charges.html «Raxón in Nicaragua on C.I.A. charges»], artículu n'inglés, del 24 de setiembre de 1988, nel diariu ''New York Times''.</ref> Wright afirmó que'l CIA taba pagando a los grupos opositores en Nicaragua por que exacerbaran les protestes públiques col fin de provocar la violencia y el derramamiento de sangre pol que los sandinistas fueren culpaos pola opinión pública.<ref name="La_CIA_caltien_al diariu_La Prensa"/> Como munches families nicaraguanes, Violeta Barrios de Chamorro sufrió la división ideolóxica de los sos fíos: los sos dos fíos mayores ―Pedro Joaquín y Cristiana, dende Miami― atopar n'oposición al Gobiernu sandinista. Sicasí, taben a favor del Gobiernu los sos dos fíos menores: Carlos Fernando (quien aportó a direutor del diariu ''Barricada'', órganu de prensa del [[FSLN]]) y Claudia Lucía―.<ref name="bio" /> === Presidenta de la República (1990-1997) === Violeta Barrios de Chamorro foise destacando como figura pública de la oposición política proamericana. El 29 de mayu de 1989 fundó la [[Unión Nacional Opositora (1989)|UNU]] (Unión Nacional Opositora), coles mires de ganar al FSLN nes eleiciones xenerales. La UNU apiguró a 14&nbsp;partíos que tomaben tol espectru políticu, incluyendo al Partíu Comunista de Nicaragua. En setiembre de 1989, Violeta Barrios ye nomada candidata presidencial. Col 54,7&nbsp;% de los votos nes [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 1990|eleiciones xenerales del 25 de febreru de 1990]], Chamorro gana les eleiciones y la mayoría na Asamblea Nacional, hasta entós en total control sandinista. === Na presidencia === Por cuenta de les posiciones estremes de sandinistas y antisandinistas, representantes de la UNU y el FSLN alcordaron un Protocolu de Transición del Poder Executivu pa garantizar el trespasu de mandu y la gobernabilidad democrática.{{ensin referencies}} El 19 d'abril de 1990, la [[Contra nicaraguana|Contra]] anuncia l'altu al fueu y el 15 de xunu complétase'l so desarme. El 25 d'abril de 1990, Violeta Chamorro tomó posesión de la presidencia. Violeta Chamorro caltuvo una disputa col parllamentu por cuenta de les restricciones a los candidatos a la presidencia nes eleiciones de 1996, impuestes poles enmiendes aprobaes pola Asamblea Nacional, que torgaben el so ministru de la Presidencia, Antonio Llacayu, aspirar a la primer maxistratura pol so parentescu políticu cola mandataria nicaraguana. Mientres la so alministración, empecipió lo qu'ella llamó la reconstrucción económica del país», sofitada per Estaos Xuníos.<ref>Fernandez Jilberto, Alex Y.; y Mommen, Andre (2012): ''Liberalization in the developing world: institutional and economic changes in Latin America, Africa and Asia''. Routledge. ISBN 978-1-134-82583-7.</ref> En 1991, por órdenes del [[Fondu Monetariu Internacional]], Chamorro punxo en marcha un programa d'[[axuste (Economía)|axuste]]» por aciu el cual multiplicó los precios de los bienes de primera necesidá y de les tarifes públiques. Realizó una devaluación del [[córdoba (moneda)|córdoba]] d'un 400&nbsp;%. La subutilización de la mano d'obra de la población económicamente activa algamó'l 50&nbsp;% en 1992, y el 52&nbsp;% en 1994. El desemplegu abiertu algamó casi'l 24&nbsp;% de la fuercia de trabayu (en 1994). La situación económico y social de Nicaragua yera desastrosa. En setiembre de 1991, el [[Bancu Mundial]] y el [[Bancu Interamericano de Desenvolvimientu]] condonaron la totalidá de la delda esterna del país. En 1993 empecípiase la lliberalización del mercáu y la privatización de delles empreses. Los cotizantes del seguru social pasaron de ser 261&nbsp;000&nbsp;persones en 1990 a ser 202&nbsp;000 en 1994 (un amenorgamientu del 23&nbsp;%). Ente 1990 y 1994, el 16&nbsp;% de los emplegaos estatales fueron despidíos.<ref>Anderson, Leslie Y.; Dodd, Lawrence C. (2009): ''Learning democracy: citizen engagement and eleutoral choice in Nicaragua (1990-2001)''. Chicago: University of Chicago Press, 2009. ISBN 978-0-226-01974-1.</ref> Mientres l'alministración Chamorro, baxóse-y el presupuestu a la empresa estatal de ferrocarriles, lo que produció una baxa na calidá y cantidá de los servicios. Finalmente foi clausurada por supuesta falta de rentabilidá, y tola infraestructura (víes, vagones y llocomotores) fueron vendíes como chatarra.<ref>[http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/239990-proxecto-ferrocarril-provoca-discutiniu/ «Sumió nos años 90. Proyeutu del ferrocarril provoca discutiniu»], artículu del 28 de xineru de 2012 nel periódicu ''El&nbsp;Nuevu Diariu'' (Managua).</ref> Mientres l'alministración Chamorro empecipióse y executóse un plan d'austeridá fiscal. El presupuestu de salú foi retayáu a la metá, lo que provocó que centenares de miles de nicaraguanos quedaren fuera del sistema de salú pública y tou aquel que riquía d'atención médica tenía que pagar, una y bones el serviciu foi privatizáu. En 1979, Daniel Ortega atopara'l país con más del 50&nbsp;% d'analfabetismu (el más altu de toa América Llatina) polo que [[Cruzada Nacional d'Alfabetización|triplicó'l presupuestu pa la educación]], lo que nuna década baxó l'analfabetismu hasta'l 13&nbsp;%. Una de les primeres midíes de Chamorro ―por órdenes del FMI― foi retayar a la metá'l presupuestu pa educación, polo que nos sos seis años de Gobiernu l'analfabetismu xubió dende'l 13&nbsp;% hasta'l 35&nbsp;%.<ref name="Gobiernu de Violeta Chamorro empecipió la era de corrupción">[http://www.radiolaprimerisima.com/noticias/71475/gobiernu-de-violeta-chamorro-empecipio-la era-de-corrupcion «El Gobiernu de Violeta Chamorro empecipió la era de corrupción»], artículu del 26 de febreru de 2010 n'en el sitiu web de ''Radio La&nbsp;Primerísima'' (Managua).</ref> En 1991, Chamorro devaluó'l [[córdoba (moneda)|córdoba]]. Pa 1996, 80&nbsp;000&nbsp;emplegaos públicos perdieren los sos trabayos.<ref name="Gobiernu de Violeta Chamorro empecipió la era de corrupción"/> En primer llugar el Gobiernu combinó les empreses estatales nun holding denomináu CORNAP (Corporaciones Nacionales Públiques) y dedicóse a privatizales. L'oxetivu yera llograr capital por aciu la privatización del 90&nbsp;% de les empreses CORNAP en 1993, pero la respuesta foi lenta. De siguío, l'alministración introdució l'oru Córdoba que punxo a la moneda nicaraguana al par col dólar d'Estaos Xuníos. Dende 1991, les midíes d'austeridá adoptaes pol Gobiernu de Chamorro conducieron a fuelgues masives. El déficit comercial alzóse y el PNB amenorgóse. La devaluación de la moneda, l'apertura de les importaciones, l'amenorgamientu de los presupuestos d'educación y de salú causaron l'aumentu de la probeza, y les tensiones sociales n'aumentu.<ref>«Violeta Barrios de Chamorro: reinar madre de la Nación»] (PDF). Nueva Sociedá (n'español). Buenos Aires, Arxentina: Fundación Foro Nueva Sociedá (118): páxs.&nbsp;89-98. ISSN 0251-3552.</ref> Cola llegada al poder de Barrios de Chamorro, fixo l'apaición del so xenru, [[Antonio Llacayu]], como principal executor de los actos de privatización de los bienes d'Estáu. Ente 1993 y 1994 nació l'[[Alianza Lliberal Nicaraguana|Alianza Lliberal]] (AL) qu'ente otros partíos incluyía al Partíu Lliberal Constitucionalista (PLC) y al Partíu Neolliberal (PALI). En 1995 [[Antonio Llacayu Oyanguren]], xenru de Violeta y ministru de la presidencia, funda'l Proyeutu Nacional (Pronal). En 1993, la llexislatura empezó a revisar la constitución pa reestructurar el Gobiernu del país. Dempués d'un añu de discutinios, los cambeos presentar a l'Asamblea Nacional, aprobada na primer ronda de votación, y pasaron en febreru de 1995. Les reformes a la Constitución taben destinaes a amenorgar el poder de la presidencia de Chamorro, ya incluyó midíes pa tresferir l'autoridá pa imponer impuestos a la llexislatura, prohibir el reclutamiento, garanticen los derechos de propiedá, y amenorguen la socesión d'un titular o de los sos familiares cercanos. Chamorro negar a publicar los cambeos na ''Gaceta'', el boletín oficial, desconociendo la nueva constitución. Los cambeos efectuaos pola alministración Chamorro tuvieron un altu costu en términos sociales y políticos, non yá pa la población, sinón tamién pal Gobiernu entrante. L'estilu de resolución de los problemes carauterizar por una constante agarradiella política. Ente 1990 y 1991, Nicaragua foi'l país que dempués d'Israel, recibió la mayor ayuda per cepita a nivel mundial. Ente 1991 y 1995 la cooperación esterna representó un permediu de 29.9&nbsp;% del PIB añal.<ref>Oscar Neira Cuadra y Adolfo Acevedo (1992): «Hiperinflación y (des)estabilización en Nicaragua», Cuadiernos de la CRIES, Managua, Nicaragua.</ref> Sicasí, esta ayuda en bona parte penerar al esterior al traviés del pagu d'intereses y amortizaciones sobre la delda esterna. Ente 1991 y 1995, un permediu del 12&nbsp;% del PIB añal, absorbiendo bona parte de la cooperación esterna líquida recibida. A fines de 1995, entá s'ostentaba la más alta delda esterna en rellación al PIB, esto ye, de cada dólar producíu debíense cinco per conceutu de la delda. El modelu de lliberalización y apertura llevó a permanentes problemes na balanza de pagos llevaron a la necesidá d'un axuste fiscal permanente de sesgu recesivo y de poca eficacia pa frenar l'aumentu constante de precios. Dau l'enorme serviciu devengado de la delda esterna, el fluxu de capital nun foi abonda pa compensar la fienda de pagos corrientes, lo qu'anició que la delda creciera. La desregularización de los mercaos financieros y la lliberación comercial acelerada, nun sofitaron el procesu de estabilización, enzancando atopar una sienda de crecedera. La lliberación financiera, nun contestu de sobrevaluación y fixación monopolista de dellos precios claves, contribuyó a l'alza de les tases d'Interés, al drenaxe de los depósitos d'aforru escontra la fuga de capitales y a priorizar la especulación financiera sobre la inversión granible.<ref>Mario De Franco y Rolando Sevilla (1994): «La economía política de l'ayuda esterna en Nicaragua. Finances públiques, desenvolvimientu humanu y crecedera económica», Coleición Ensayo Nitlapán/CRIES, Managua, Nicaragua.</ref> El [[9 d'abril]] de [[1984]], en [[L'Haya]] (Países Baxos), el [[Revolución sandinista|Gobiernu socialista de Nicaragua]] solicitara ante la [[Corte Internacional de Xusticia]] de la ONX abrir un [[Casu Nicaragua contra Estaos Xuníos|proceso xudicial contra Estaos Xuníos]] pol so sofitu económicu y loxísticu a los [[Contras]]. El [[27 de xunu]] de [[1986]], la Corte sentenció a Estaos Xuníos a pagar 17.000&nbsp;millones de dólares por 38&nbsp;000&nbsp;víctimes civiles y pola destrucción d'infraestructura en puertos y represas.<ref group="nota">Según el sitiu web [http://www.usinflationcalculator.com UsInflationCalculator.com], por cuenta de la inflación que sufre'l dólar d'Estaos Xuníos, 17.000&nbsp;millones de dólares de 1986 equivalen a 37&nbsp;700&nbsp;millones de dólares de 2017.</ref> En setiembre de 1992, Violeta Chamorro ''perdonó'' por decretu esa delda. L'apertura comercial empobinar al esmantelamientu selectivu de la proteición arancelaria pal sector agropecuariu y la pequeña y mediana industria. Ello traducióse nuna demanda efectiva escontra mayores importaciones de bienes de consumu, desequilibrando de la mesma la balanza de pagos. Pela so parte, en 1996 la probeza algamó'l 54&nbsp;% de la población nacional, y nes zones rurales llegó al 63&nbsp;% de la población.<ref>[[Bancu Interamericano de Desenvolvimientu|BID]] (1996): «Nicaragua Country Paper», Misión del BID en Managua (Nicaragua).</ref> == Caso Llacayu == En xunetu de 1992 españó'l llamáu Caso Llacayu, cuando'l contralor (interventor) xeneral de la República, [[Guillermo Potoy]], aseguró que'l viceministru de la presidencia Antonio Ibarra foi responsable de la esviadura d'un millón de dólares destinaos a los fondos d'asistencia a los sectores más desfavorecidos. Nun informe de 250 páxines, Potoy denunció que los investigadores afayaron «sustracciones illexítimes y ensin xustificación, falses factures, empreses inesistentes y testaferros». El casu arreyaba a cinco diputaos centristes, que recibieron entós importantes sumes de dineru en cuenta de los sos votos nel Congresu. El casu tamién arreyaba a [[Antonio Llacayu]], xenru de la presidenta, con acusaciones de corrupción dende'l so ministeriu, y de poner torgues a la investigación.<ref name="Corrupción chisca">[https://elpais.com/diario/1992/07/19/internacional/711496816_850215.html «Un escandalo de corrupción chisca a Llacayu»], artículu del 19 de xunetu de 1992 nel diariu ''El&nbsp;País'' (Madrid).</ref> El 22 de xineru de 1993, Guillermo Potoy destituyó pola so implicación nun fraude al xenru de Chamorro, [[Antonio Llacayu]] (ministru de la Presidencia y home fuerte del Gabinete).<ref>[https://elpais.com/diario/1993/01/25/internacional/727916413_850215.html «Violeta Chamorro y Llacayu»], artículu del 25 de xineru de 1993 nel diariu ''El&nbsp;País'' (Madrid).</ref> Dellos de los sos ministros quedaríen chiscaos en distintos casos de corrupción englobados nel llamáu «caso Llacayu».<ref name="Corrupción chisca"/> El viceministru de la presidencia, [[Antonio Ibarra]], foi responsable de la esviadura d'un millón de dólares destinaos a los fondos d'asistencia a los sectores más desfavorecidos.<ref name="Corrupción chisca"/> === Conclusión del so periodu de Gobiernu === Violeta Barrios de Chamorro recibió de Daniel Ortega un país estremáu ideolóxicamente, con una economía destruyida pol conflictu armáu contra la [[Contras|Contra]] (paramilitares nicaraguanos sosteníos pola CIA). Foi sofitada pol [[Bancu Mundial]] y el [[Fondu Monetariu Internacional]]. Sicasí, el [[Índiz de Desenvolvimientu Humanu]] ellaboráu pol [[Programa de Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu]], asitió a Nicaragua nel penúltimu llugar de los países d'América, solo percima d'[[Haití]]. Mientres el so réxime aumentó la migración a países vecinos (principalmente El&nbsp;Salvador y Costa Rica). Chamorro amosóse incapaz de frenar l'aumentu de les actividaes illegales, ente elles el narcotráficu, tratar de persones y la prostitución, qu'alzaron los niveles d'inseguridá ciudadana, convirtiendo a Nicaragua n'unu de los primeros países por mayor tases d'homicidios nos años noventa.<ref>[[Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu|PNUD]] (1995): «Informe sobre la situación social y económico de Nicaragua», publicaciones de la Misión del PNUD, Managua, Nicaragua.</ref> Como presidenta de Nicaragua, Violeta Barrios de Chamorro foi anfitriona de tres cumbre de presidentes centroamericanos: * XII Cume Ordinariu, en Managua, el 4 y 5 de xunu de 1992. * I Cume Ecolóxicu, en Managua, el 12 d'ochobre de 1994, na que se robló l'Alianza para del Desenvolvimientu Sostenible. * XVIII Cume Ordinariu, en [[Montelimar (Nicaragua)|Montelimar]], el 9 de mayu de 1996.{{ensin referencies}} Managua foi tamién l'escenariu del entamu de la XXIII Asamblea Xeneral de la [[OEA]], en xunu de 1993. El 21 d'ochobre de 1996 celebráronse les eleiciones presidenciales, que ganó'l [[neolliberal]] alcalde de Managua, [[Arnoldo Alemán Llacayu]] (de l'[[Alianza Lliberal Nicaraguana|Alianza Lliberal]]). El 10 de xineru de 1997, Chamorro trespasó'l poder a Alemán. === Dempués de la presidencia === En 1997, Violeta Chamorro creó la Fundación Violeta Barrios de Chamorro, que preside xunto colos sos cuatro fíos, y promueve proyeutos de desenvolvimientu rexonal ya iniciatives pa fortalecer la paz civil.<ref>{{cita web |url=http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=barrios-de-chamorro-violeta |títulu=Barrios de Chamorro, Violeta (1929-VVVV) » MCNBiografias.com |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |apellíu=MCNBiografias.com |sitiuweb=www.mcnbiografias.com}}</ref> Pertenez al Conseyu de Presidentes y Primeros Ministros» del Programa de les Amériques del Centru [[Jimmy Carter|Cárter]], na ciudá d'[[Atlanta (Georgia)|Atlanta]] (Estaos Xuníos). Publicó l'autobiografía ''Suaños del corazón''. == Gallardones recibíos == * Isaiah Thomas Award en Publicaciones del Rochester Institute of Technology.<ref>{{cita publicación |títulu=Arthur Sulzberger Jr. to Receive RIT Isaiah Thomas Award in Publishing |editorial=Rochester Institute of Technology |url=http://www.rit.edu/news/?r=44884 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2007 |idioma=inglés}}</ref> * 1986: Premiu Louis M. Lyons de Conciencia ya Integridá nel Periodismu * 1991: Premiu National Endowment for Democracy, en Washington (Estaos Xuníos). * II Premiu Brajnovic de la Comunicación dau en 1998 por [[Universidá de Navarra]] (España). * Premiu Internacional Lideralgu en Llibre Comerciu en 2000 por Asociación Mundial de Cámares de Comerciu == Ver tamién == * [[Casu Nicaragua contra Estaos Xuníos]] * [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]] * [[Daniel Ortega]] * [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] * [[Familia Somoza]] * [[Familia Debayle]] * [[Luis Somoza Debayle]] * [[Anastasio Somoza García]] * [[Anastasio Somoza Debayle]] * [[Masacre del 22 de xineru]] == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{Socesión | predecesor = [[Daniel Ortega]] | títulu = [[Presidentes de Nicaragua|Presidenta de Nicaragua]] | periodu = {{fecha|25|04|1990}} – {{fecha|10|01|1997}} | socesor = [[Arnoldo Alemán]] }} {{NF|1929|2025|Chamorro, Violeta}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Nicaragua]] [[Categoría:Presidentes de Nicaragua]] [[Categoría:Periodistes de Nicaragua]] 48zd1s84q5eay6txisoyvb58vmpzbkt 0 93175 4496317 4467993 2026-05-25T22:56:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496317 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Rachel Hannah Weisz''' {{nym}}<ref name="nome">Hai referencies conflictives pal añu de nacencia de Weisz. [http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/389132 British Film Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108014653/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/389132 |date=2011-01-08 }} y otros falen de 1970; un artículu de ''The Guardian'' fala de 1971. La so nacencia foi rexistráu nel trimestre [[marzu]] de 1970 en Westminster.</ref> ye una [[actriz]] y [[Modeláu|modelu]] [[Inglaterra|inglesa]],<ref>{{cita web |url=http://www.indielondon.co.uk/Film-Review/definitely-maybe-rachel-weisz-interview |títulu=Definitely Maybe - Rachel Weisz interview |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |publicación=IndieLondon.co.uk |idioma=inglés}}</ref> ganadora del [[Premios Óscar|Óscar]], el [[Globu d'Oru]], el [[Premios del Sindicatu d'Actores|SAG]], el [[Premiu Laurence Olivier]], el [[Independent Spirit Awards]] y otros [[premios cinematográficos]]. Ganó reconocencia pública pola so interpretación de Evelyn «Evy» Carnahan-O'Connell na serie cinematográfica ''[[The Mummy (película de 1999)|The Mummy]]''. En 2005 la so actuación en ''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' (2005) mereció-y el [[Premiu Óscar de l'Academia]]. Ta considerada como una de les muses del [[cine independiente]], trabayando en películes de reputaos direutores como [[Paolo Sorrentino]] o [[Yorgos Lanthimos]]. == Biografía == === Primeros años === Weisz nació en [[Ciudá de Westminster|Westminster]], [[Inglaterra]], y creció nel suburbiu de Hampstead Garden.<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/portal/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/portal/2007/04/14/nosplit/fthamstead114.xml |títulu=Design for living |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |autor=Clive Aslet |fecha=14 d'abril de 2007 |publicación=The Daily Telegraph |idioma=inglés}}</ref> La so madre, Edith Ruth (de soltera Teich), ye profesora y depués [[sicoterapeuta]] nacida en [[Viena]], [[Austria]].<ref>{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/11/Rachel-Weisz.html |títulu=Rachel Weisz biography |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |publicación=Film Reference |idioma=inglés}}</ref> El so padre, George Weisz, ye un inventor ya inxenieru [[Hungría|húngaru]]. Los padres de Weisz treslladar a Inglaterra mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. El padre de Weisz ye xudíu y la so madre catalogóse como [[Ilesia católica|católica]],<ref name="Weisz1">{{cita publicación |autor=Harriet Lane |títulu=Toast of the tomb |publicación=[[The Guardian]] |fecha=13 de xunu de 1999 |url=http://film.guardian.co.uk/Feature_Story/interview/0,,60847,00.html |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés}}</ref> o xudía.<ref name="thisislondon">{{cita publicación |autor=Mike Goodridge |títulu=The virtues of Weisz |publicación=ThisIsLondon |fecha=16 de payares de 2006 |url=http://www.thisislondon.co.uk/starinterviews/article-23374776-details/The%20virtues%20of%20Weisz/article.do |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.thisislondon.co.uk/starinterviews/article-23374776-details/The%20virtues%20of%20Weisz/article.do |fechaarchivu=25 de payares de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524053153/http://www.thisislondon.co.uk/starinterviews/article-23374776-details/The%20virtues%20of%20Weisz/article.do |archivedate=2007-05-24 }}</ref><ref name="guardian3">{{cita publicación |autor=Ed Vulliamy |títulu=The Guardian profile: Rachel Weisz |publicación=[[The Guardian]] |fecha=3 de febreru de 2006 |url=http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1701701,00.html |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés}}</ref> Weisz creció nun "llar cerebralmente xudíu"<ref name="guy">{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/showbiz/showbiznews.html?in_article_id=351124&in_page_id=1773 |títulu=Rachel's Weisz guy |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |autor=Claudia Joseph |fecha=5 de xunu de 2005 |idioma=inglés}}</ref> y refierse a si mesma como xudía.<ref name="indmagaz">{{cita publicación |autor=Emma Forrest |títulu=Rachel Weisz |publicación=Index Magacín |fecha=2001 |url=http://www.indexmagazine.com/interviews/rachel_weisz.shtml |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120818104832/http://www.indexmagazine.com/interviews/rachel_weisz.shtml |archivedate=2012-08-18 }}</ref><ref name="guardian2">{{cita publicación |nome=Xan Brooks |títulu=Girl behaving sensibly |publicación=[[The Guardian]] |fecha=9 de xineru de 2001 |url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,419667,00.html |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés}}</ref> Weisz tien una hermana, [[Minnie Weisz]], quien ye artista. Weisz educar nel [[North London Collegiate School]]. Más tarde ingresó nel [[Benenden School]] y dempués matriculóse nel [[St Paul's Girls' School]]. Ingresó nel [[Trinity Hall]] de la [[Universidá de Cambridge]], onde se graduó en lliteratura inglesa con una calificación 2:1. Mientres los sos años universitarios apaeció en delles producciones estudiantiles, siendo cofundadora el grupu teatral estudiantil ''Cambridge Talking Tongues'', que ganó'l [[The Guardian|Guardian Student Drama Award]] nel [[Festival d'Edimburgu]] gracies a una improvisación llamada ''Slight Possession''. === Planu personal=== Weisz caltuvo una llarga rellación col productor y [[direutor de cine]] d'Estaos Xuníos [[Darren Aronofsky]], con quien salió dende 2001 hasta payares de 2010. Tienen un fíu, Henry Chance, nacíu'l [[31 de mayu]] de [[2006]] en [[Nueva York]].<ref name="usatoday">{{cita publicación |títulu=Oscar winner Rachel Weisz has baby boy |publicación=USA Today |fecha=1 de xunu de 2006 |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-06-01-weisz-baby_x.htm |fechaaccesu=23 de mayu de 2007 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,1185721,00.html |títulu=Rachel Weisz Has a Boy |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |autor=Stephen Silverman |fecha=1 de xunu de 2006 |publicación=People.com |idioma=inglés}}</ref> La pareya moraba n'[[East Village (Manhattan)|East Village]], en [[Manhattan]]. El 9 de payares de 2010 anunciaron la so rotura tres 9 años xuntos. Casóse col actor británicu [[Daniel Craig]] el 22 de xunu de 2011 nuna ceremonia secreta en Nueva York, tres dellos meses de novialgu.<ref>{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20505712,00.html |títulu=Daniel Craig and Rachel Weisz Secretly Wed! |fechaaccesu=26 de xunu de 20110 |fecha=9 de payares de 2010 |publicación=People |idioma=inglés} }}</ref> Anguaño vive xunto a [[Daniel Craig|Craig]] en dos grandes ciudaes, [[Londres]] y [[Nueva York]]. == Trayeutoria profesional == [[Ficheru:Rachel Weisz TIFF08.jpg|thumb|200px|Weisz roblando autógrafos tres la conferencia de prensa de la película ''[[The Brothers Bloom]]'' nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]] de 2008.]] Dempués de trabayar primeramente na [[televisión]], Weisz empezó la so carrera fílmica en [[1996]] nel filme de [[Bernardo Bertolucci]], ''[[Stealing Beauty]]''. En [[2001]] tornaría al teatru, nel papel de Evelyn en ''[[The Shape of Things]]''. Fízose conocida polos filmes ''[[The Mummy (película de 1999)|The Mummy]]'', el so [[Remortina (arte)|secuela]] ''[[The Mummy Returns]]'' y ''[[Enemy at the Gates]]'', nos que realizó notables interpretaciones. El so papel en ''[[Constantine (película)|Constantine]]'' foi unu de los postreros de tipu comercial» antes del so pasu a un tipu de cine con mayor fonderada. En [[2006]] Rachel Weisz ganó'l [[premiu Óscar|Óscar]] a la meyor actriz de repartu pol so papel de Tessa Quayle na película ''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' de [[Fernando Meirelles]]. Weisz nun pudo participar na película ''[[The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor]]'' (2008). Protagonizó la película ''[[Ágora (película)|Ágora]]'' (2009) del direutor [[España|español]] [[Alejandro Amenábar]], interpretando'l papel de [[Hipatia]]. Weisz tamién ye como una [[musa]] pal diseñador de moda [[Narciso Rodríguez]].<ref>{{cita web |url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/2008-05/080514-designer-focus-narcisu-rodriguez.aspx |títulu=Designer Focus: Narciso Rodriguez |fechaaccesu=28 d'agostu de 2009 |fecha=14 de mayu de 2008 |publicación=Vogue |idioma=inglés }}</ref> == Filmografía completa == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- ! colspan="5" style="background:#F0e68C" | Cine |- ! align="center" width="30px" |Añu ! Títulu !align="center" width="110px" |Rol ! align="center" width="110px" |Direutor |- | 1995 | ''[[Death Machine]]'' | Executiva |[[Stephen Norrington]] |- | rowspan="2" | 1996 | ''[[Chain Reaction]]'' | Dr. Lily Sinclair |Andrew Davis |- | ''[[Stealing Beauty]]'' | Miranda Fox |[[Bernardo Bertolucci]] |- | rowspan="4" | 1997 | ''[[Bent (película)|Bent]]'' | Prostituta |Sean Mathias |- | ''Going All the Way'' | Marty Pilcher |Mark Pellington |- | ''[[Swept from the Sea]]'' | Amy Foster |Beeban Kidron |- | ''I Want You'' | Helen |Michael Winterbottom |- | 1998 | ''The Land Girls'' | Agatha | David Leland |- | rowspan="3" | 1999 | ''[[The Mummy (película de 1999)|The Mummy]]'' | Evelyn "Evie" Carnahan |[[Stephen Sommers]] |- | ''[[Sunshine (película de 1999)|The Sonnenschein]]'' | Greta |[[István Szabó]] |- | ''Tube Tales'' | Angela | [[Stephen Hopkins]], Charles McDougall, [[Bob Hoskins]], [[Ewan McGregor]] y [[Jude Law]] |- | rowspan="2" | 2000 | ''Beautiful Creatures'' | Petula |Bill Eagles |- | ''This Is Not an Exit: The Fictional World of Bret Easton Ellis'' | Lauren Hynde |Gerald Fox |- | rowspan="2" | 2001 | ''[[Enemy at the Gates]]'' | Tania Chernova |[[Jean-Jacques Annaud]] |- | ''[[The Mummy Returns]]'' | Evelyn Carnahan O'Connell / Princesa Nefertiri |[[Stephen Sommers]] |- | 2002 | ''[[About a Boy]]'' | Rachel |[[Chris Weitz]], [[Paul Weitz]] |- | rowspan="3" | 2003 | ''Confidence '' | Lily |James Foley |- | ''[[The Shape of Things]]'' | Evelyn Ann Thompson |[[Neil LaBute]] |- | ''[[Runaway Jury]]'' | Marlee | [[Gary Fleder]] |- | 2004 | ''[[Envy (película)|Envy]]'' | Debbie Dingman |[[Barry Levinson]] |- | rowspan="2" | 2005 | ''[[Constantine (película)|Constantine]]'' | Angela Dodson / Isabel Dodson |[[Francis Lawrence]] |- | ''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' | Tessa Quayle |[[Fernando Meirelles]] |- | rowspan="2" | 2006 | ''[[The Fountain]]'' | Isabel Creo |[[Darren Aronofsky]] |- | ''[[Eragon (película)|Eragon]]'' | Saphira <small>(voz)</small> |Stefen Fangmeier |- | rowspan="2" | 2007 | ''[[Fred Claus]]'' | Wanda |[[David Dobkin]] |- | ''[[My Blueberry Nights]]'' | Sue Lynne |Wong Kar-wai |- | rowspan="2" | 2008 | ''[[Definitely, Maybe]]'' | Summer Hartley |Adam Brooks |- | ''[[The Brothers Bloom]]'' | Penelope |[[Rian Johnson]] |- | rowspan="2" | 2009 | ''[[The Lovely Bones (película)|The Lovely Bones]]'' | Abigail Salmon |[[Peter Jackson]] |- | ''[[Ágora (película)|Agora]]'' | [[Hipatia]] |[[Alejandro Amenábar]] |- | 2010 | ''[[The Whistleblower]]'' | [[Kathryn Bolkovac]] |Larysa Kondracki |- | rowspan="3" | 2011 | ''[[360 (película)|360]]'' | Rose |[[Fernando Meirelles]] |- | ''[[Dream House]]'' | Libby Atenton |Jim Sheridan |- | ''[[Un fondu mar azul|The Deep Blue Sea]]'' | Hester Collyer |Terence Davies |- | 2012 | ''[[The Bourne Legacy]]'' | Dr. Marta Shearing |[[Tony Gilroy]] |- | 2013 | ''[[Oz the Great and Powerful]]'' | Evanora | [[Sam Raimi]] |- | rowspan="2" | 2015 | ''[[The Lobster]]'' | Muyer miope | [[Yorgos Lanthimos]] |- | ''[[Youth (película de 2015)|La giovinezza]]'' | Lena Ballinger | [[Paolo Sorrentino]] |- | rowspan="3" | 2016 | ''Complete Unknown'' | Alice Manning | Joshua Marston |- | ''[[The Light Between Oceans]]'' | Hannah Roennfeldt |Derek Cianfrance |- | ''Denial'' | Deborah Lipstadt | Mick Jackson |- | rowspan="2" | 2017 | ''The Mercy'' | Clare Crowhurst | James Marsh |- | ''My Cousin Rachel'' | Rachel | Roger Michell |- | 2018 | ''Disobedience '' | ''TBA'' | Sebastian Lelio |- |} {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- ! colspan="4" style="background:#F0e68C" | Televisión |- ! align="center" width="30px" rowspan="2"|Añu !align="center" width="110px" rowspan="2"|Títulu orixinal ! align="center" width="110px" rowspan="2"|Rol ! align="center" width="110px" rowspan="2"|Notes |- |- |1992 |''Advocates II'' |Sarah Thompson |Pelicula pa televisión |- | rowspan="3" | 1993 | ''Inspector Morse '' | Arabella Baydon | Serie / Episodiu: "Twilight of the Gods" |- | ''Tropical Heat '' | Joey | Serie / Episodiu: "His Pal Joey |- | ''Scarlet and Black '' | Mathilde | Miniserie |- | rowspan="3" | 1994 | ''White Goods'' | Elaine |Película pa televisión |- | ''Seventeen '' | - | Curtiu pa televisión |- | ''[[Screen Two]]'' | Becca | Serie / Episodiu: "Dirtysomething" |- | 1998 | ''My Summer with Des'' | Rosie | Película pa televisión |- | 2010 | ''[[The Simpsons]]'' | Dr. Thurmond | Serie / Episodiu: "How Munched Is That Birdie in the Window?" |- | 2011 | '' Page Eight'' | Nancy Pierpan | Película pa televisión |} ==Teatru== {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- ! colspan="6" style="background:#F0e68C"| Obres de teatru |- ! align="center" width="30px" | Añu ! align="center" width="200px" |Títulu obra ! align="center" width="100px" |Rol personaxe ! align="center" width="200px" |Teatru |- | 1994 || ''[[Design for Living]]'' || Gilda || Gielgud Theatre |- | rowspan="2" | 1999 || ''[[Suddenly Last Summer]]'' || Catherine || Donmar Warehouse |- | ''[[The Shape of Things]]'' || Evelyn Ann Thompson || Almeida Theatre |- | 2009 || ''[[A Streetcar Named Desire]]'' || Blanche DuBois || Donmar Warehouse |- | 2013 || ''[[Traición (obra de teatru)|Betrayal]]'' || Emma || [[Broadway theatre|Ethel Barrymore Theatre, Broadway]] |- | 2016 || ''Plenty'' || Susan Traherne || The Public Theater |} == Premios == ;[[Premios Óscar|Óscar]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' |'''Añu''' | '''Categoría''' |'''Categoría''' | '''Película''' |'''Película''' | '''Resultáu''' |- |'''2005'''|'''2005''' |[[Óscar a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]]| |''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' |{{celda|Ganadora}} |- |} ;[[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Película''' | '''Resultáu''' |- |'''2006'''|'''2006''' |[[Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]] |''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' |{{celda|Ganadora}} |- |'''2013''' |[[Globu d'Oru a la meyor actriz - Drama|Meyor actriz - Drama]] |''[[Un fondu mar azul|The Deep Blue Sea]]'' |{{celda|Nomada}} |- |} ;[[Premios BAFTA]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Película''' | '''Resultáu''' |- |'''2005''' |[[BAFTA a la meyor actriz|Meyor actriz]] |''[[The Constant Gardener (película)|The Constant Gardener]]'' |{{celda|Nomada}} |- |} ;[[Premios Goya]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Película''' | '''Resultáu''' |- |'''2009''' |[[Premiu Goya a la meyor interpretación femenina protagonista|Meyor actriz]] |''[[Ágora (película)|Ágora]]'' |{{celda|Nomada}} |- |} ;[[New York Film Critics Circle Awards|Círculu de Críticos de Nueva York]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Película''' | '''Resultáu''' |- |'''2012''' |[[Meyor actriz]] |''[[Un fondu mar azul|The Deep Blue Sea]]'' |{{celda|Ganadora}} |- |} ;[[Premiu Laurence Olivier|Laurence Olivier Award (Teatru)]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Obra''' | '''Resultáu''' |- |'''2010''' |[[Meyor actriz]] |''[[A Streetcar Named Desire (obra de teatru)|A Streetcar Named Desire]]'' |{{celda|Ganadora}} |- |} ;[[Premios Hamlet (Teatru)]] {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Añu''' | '''Categoría''' | '''Obra''' | '''Resultáu''' |- |'''2010''' |[[Meyor actriz]] |''[[A Streetcar Named Desire (obra de teatru)|A Streetcar Named Desire]]'' |{{celda|Ganadora}} |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Rachel Weisz}} * [http://rachel-weisz.net/ Rachel Weisz Paradise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812094104/http://rachel-weisz.net/ |date=2011-08-12 }} (n'inglés) * [http://r-weisz.net/ Páxina non oficial de Rachel Weisz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924160123/http://r-weisz.net/ |date=2008-09-24 }} (n'inglés) {{NF|1970||Weisz, Rachel}} {{Tradubot|Rachel Weisz}} [[Categoría:Actores y actrices de Londres]] [[Categoría:Modelos d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Inglaterra]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor actriz de repartu]] [[Categoría:Ganadores del premiu Globu d'Oru]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu]] [[Categoría:Ganadores del premiu del Sindicatu d'Actores]] [[Categoría:Ganadores del premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz de repartu]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Laurence Olivier]] [[Categoría:Ganadores del Theatre World Award]] by9d6fpdx0ml5orghucasgxir39bevl 0 93484 4496501 4488306 2026-05-26T07:34:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496501 wikitext text/x-wiki {{estremar|Unificación alemana}} {{Eventu}} [[Ficheru:Deutschland Bundeslaender 1957.png|thumb|Mapa de la división alemana tres [[1947]]. {{lleenda|#3399FF|[[Alemaña Occidental]]}} {{lleenda|red|[[Alemaña Oriental]] (incluyíu [[Berlín Este|Berlin Oriental]])}} {{lleenda|yellow|[[Berlín Occidental]]}}]] El términu '''reunificación alemana''' (''deutsche Wiedervereinigung'' n'[[idioma alemán|alemán]]) referir a los cambeos políticu y social socedíos mientres 1989 y 1990 n'Alemaña, que concluyeron na adhesión de l'antigua [[República Democrática Alemana]] (RDA) so la xurisdicción de la [[República Federal d'Alemaña]] (RFA). El procesu dio como resultáu una sola [[Alemaña]]. Les reformes políticu y económicu impulsaes pol [[Presidente de la Xunión Soviética]], [[Mikhaíl Gorbachov]], y la transición democrática n'otros países d'[[Europa Oriental]] tuvieron de resultes indireuta l'éxodu migratoriu escontra la RFA al traviés de [[Checoslovaquia]] y [[Hungría]], y la posterior inestabilidá social na RDA. Estos eventos forzaron la dimisión del [[Politburó]] del [[Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña]] (PSUA), que depués foi ilegalizado. Tamién favorecieron l'apertura de les fronteres ente les Alemañes, lo que desencadenó la cayida del [[Muriu de Berlín]] el 9 de payares de 1989. Los prerrequisitos internos de la reunificación axustar el Programa de los Diez Puntos, qu'escorría la democratización y la estabilidá económica n'Alemaña Oriental. El conveniu ente los representantes de los partíos d'oposición y el gobiernu de la RDA concluyeron tres la celebración de les primeres eleiciones democrátiques y pluripartidistas el 18 de marzu de 1990. El Tratáu de la Unión Monetaria, Económica y Social el 1 de xunetu foi aprobáu depués de convenir colos gobiernos de la RDA, la RFA y el ''[[Bundesbank]]'' (bancu central de la RDA). Tres una serie d'alcuerdos, cumes y visites oficiales, y la reconocencia de la frontera xermanu-polaca na [[llinia Oder-Neisse]], los gobiernos de los [[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]], [[Francia]] y la [[Xunión Soviética]] roblaron el [[Tratáu Dos más Cuatro]], que falló a favor de la reunificación. Tamién convalidó'l Tratáu d'Unificación, preséu llegal qu'autorizó l'adhesión de la RDA na RFA según la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental d'Alemaña]] el 3 d'ochobre de 1990. Dende 1991, esa fecha celebra'l [[Día de la Unidá Alemana]] . == Denominación == Les consecuencies de los cambeos sociopolíticos de 1990 llámense «reunificación» porque conducieron a l'adhesión de do Estaos nacionales que primeramente formaben parte del [[Reich Alemán|''Reich'' Alemán]],<ref name="Piotrowicz"/> que surdió de la unión ente [[Prusia]] y el restu de los territorios alemanes (escluyendo [[Austria]]) en 1871.<ref>Confino, Alan. (1997) (n'inglés) ''The Nation as a Local Metaphor: Wurttemberg, Imperial Germany, and National Memory, 1871-1918''. Editorial UNC Press Books ISBN 0807846651 p.54-59</ref> Sicasí, como la RFA foi la so [[Socesión d'estaos|Estáu socesor]] llegal inmediatu, el términu «reunificación» podría interpretase como la reinstauración del Estáu alemán previu y con soberanía efeutiva sobre los territorios del ''Reich'' demarcados poles fronteres vixentes en 1937 (previu a l'anexón de los [[Crisis de los Sudetes|Sudetes]] y [[Anschluss|Austria]]). Por eso, prefirióse pela cueta emplegar el términu «unificación».<ref name="Piotrowicz"/><ref>Salmon, Patrick (2009) (n'alemán). ''Britain and German Unification 1989-90: Documents on British Policy Overseas Series III''. Editorial Taylor & Francis ISBN 0415550025 p.ix</ref><ref name="Zelikow">Zelikow, Philip D. (1995) (n'inglés). ''A diplomatic history of German Unification, 1989-1990'' p.229, 351</ref> El ministru de [[Política Esterior d'Alemaña|Rellaciones Esteriores]] de la RFA, [[Hans-Dietrich Genscher]], referir a la reunificación como la unidá alemana» mientres los sos discursos y misiones diplomátiques.<ref name="Zelikow"/> El canciller, [[Helmut Kohl]], anunció'l so Programa de los Diez Puntos el 28 de payares de 1989 ensin mentar explícitamente la pallabra reunificación. Sicasí, proclamó la creación d'estructures confederativas ente dambos Estaos alemanes y afitó como fin últimu la unidá alemana.<ref name="Diez"/> Nos países [[Europa xermanoparlante|xermanoparlantes]] ye avezáu referise a esti periodu históricu como ''[[Die Wende]]'', cuando en realidá esti referir a los movimientos sociales que ciscaben la democratización del gobiernu de la RDA. Sicasí, l'acuñamientu d'esti términu deber a [[Egon Krenz]], quien alegó que la so eleición como secretariu xeneral del Comité Central del [[Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña]] demostraba la disposición del réxime a aceptar cambeos.<ref>{{cita web|url=http://www.deutschlandarchiv.info/download/article/1119|títulu=Die Wende Plädoyer für eine umgangssprachliche Benutzung des Begriffs|autor=Michael Richter|fechaaccesu=3 de setiembre de 2012|idioma=alemán}}</ref> == Contexto == === Partición d'Alemaña === {{AP|Zones d'ocupación aliada n'Alemaña}} Les potencies vencedores de la [[Segunda Guerra Mundial]] na [[Conferencia de Yalta]] y de [[Conferencia de Potsdam|Potsdam]] alcordaron la división del territoriu alemán en cuatro zones d'ocupación. Los trés del oeste taben so xurisdicción d'Estaos Xuníos, británica y francesa. La del este, sol control soviéticu. Les primeres constituyiríen en 1949 a la RFA, y la otra la RDA.<ref>{{Cita web|url=http://www.documentarchiv.de/in/1945/krimkonferenz_bericht.html|títulu=Bericht über die Krimkonferenz|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=alemán}}</ref> La capital, [[Berlín]], tamién foi estremada en cuatro zones d'ocupación. [[Ficheru:Map-Germany-1947.svg|thumb|250x250px|Mapa coles zones d'ocupación alemanes. En color claru, el [[Sarre]] (a la izquierda) y los territorios de [[Prusia Oriental]] cedíos a [[Polonia]] y la [[Xunión Soviética]] (a la derecha).]]Mientres el mesmu periodu se demarcó la frontera con Polonia na [[llinia Oder-Neisse]], asina llamada por siguir los ríos [[Ríu Óder|Oder]] y [[Ríu Neisse|Neisse]]. Tamién se determinó la dixebra del [[Sarre]], que foi un [[protectoráu]] francés hasta la firma del [[Tratáu de Luxemburgu]] en 1956<ref>Hudemann, Rainer; Poidevin, Raymond; Maas, Annette. (n'alemán y francés) (1995). ''Die Saar 1945-1955: ein Problem der europäischen Geschichte''. Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486561421 p.50, 93, 169, 401</ref> y dispúnxose la cesión de dellos territorios alemanes. Les islles [[Helgoland]] pasaron al Reinu Xuníu. [[Alta Silesia|Alta]] y [[Baxa Silesia]], [[Neumark]], [[Pomerania Central]] y el sur de [[Prusia Oriental]] a Polonia. El norte d'esta provincia, a la [[Xunión Soviética]].<ref>{{Cita web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|títulu=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, July 17-August 2, 1945|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|fechaarchivu=2010-10-31}}</ref> El 10 de marzu de 1952, [[Josif Stalin]] propunxo un plan de reunificación según términos bien similares a los que s'adoptaron al poco tiempu n'[[Austria]]. La [[Nota de Stalin]] proponía la creación d'una Alemaña neutral, desmilitarizada y delimitada la so frontera oriental pela llinia Oder-Neisse.<ref>{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/dokumente/JahreDesAufbausInOstUndWest_schreibenErsteStalinNote/index.html|títulu=Note der sowjetischen Regierung an die Regierungen Frankreichs, des Vereinigten Königreichs und der Vereinigten Staaten vom 10. März 1952 (Stalinnote)|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=20 de febreru de 2010|idioma=alemán}}</ref> El canciller [[Konrad Adenauer]] anunció sicasí que prefería la integración de la RFA a [[Europa Occidental]]. Amás, los gobiernos de Francia, Reinu Xuníu y Estaos Xuníos condicionaron la propuesta a que s'efeutuaren eleiciones llibres na zona d'alministración soviética». Tamién, a que se concretara la delimitación de les fronteres del futuru Estáu alemán y roblárase un tratáu de paz ente los gobiernos de la RFA y la RDA coles potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial.<ref>{{Cita web|url=http://www.oliver-bieri.ch/kalter-krieg/kk/stalin-note.htm|títulu=Stalin-Note und Antwortnote des Westens|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2010|idioma=alemán}}</ref> Nun principiu, nin la RFA nin los sos aliaos de la [[OTAN|Otan]] reconocieron a la RDA nin a la [[República Popular de Polonia]], d'alcuerdu a la estratexa de política esterior conocida como [[Doctrina Hallstein]].<ref>{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/DasGeteilteDeutschland/DieZuspitzungDesKaltenKrieges/StaatsmannAdenauer/hallsteindoktrin.html|títulu=Staatsmann Adenauer: Hallstein-Doktrin|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=alemán}}</ref> A principios de la década de 1970, el canciller de la RFA, [[Willy Brandt]], promovió pela cueta una política de [[Distensión (diplomacia)|distensión]], conocida como ''[[Ostpolitik]]'', colos países de la [[Europa del Este]], especialmente cola RDA. Esta consiguió l'establecimientu de rellaciones diplomátiques, que nun acabaron sicasí cola división, pos eso implicaba alteriar l'[[equilibriu de poder]] impuestu polos [[bloque capitalista|bloques capitalista]] y [[bloque comunista|comunista]] mientres la [[Guerra Fría]].<ref>[[#Quint|Quint]] p.13-14, [[#Viñes|Viñes]] p.32-34</ref> === Política d'Alemaña Oriental === ==== Alministración y seguridá del Estáu ==== El Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña (PSUA), según l'artículu 1 del so [[Constitución de la República Democrática Alemana|Constitución]], sofitaba la supremacía de dichu partíu sobre los demás y el so rol como «partíu del Estáu».{{#tag:ref|Interpretación del artículu 1 de la Constitución de la RDA, que reza:<br />«La República Democrática Alemana ye l'Estáu socialista de los trabayadores y llabradores. Ye la organización política de la clase obrera nel campu y les ciudaes '''so la direición de la clase obrera y la so ''partíu marxista-leninista'''''.»<ref name="Weidenfeld">Weidenfeld p.177</ref>|group=nota}} La so ideoloxía, el [[marxismo-leninismu]], influyía en tolos aspeutos de la sociedá, especialmente la educación, colo que consolidó la formación d'una identidá socialista ente los sos ciudadanos.<ref>Weidenfeld p.77</ref> La [[Sulevación de 1953 n'Alemaña del Este|sulevación de 1953]] llevó a los líderes del SEI a la reorganización y aumentu de los efeutivos de la [[Stasi]] por non haber neutralzado les fuelgues llaborales qu'asocedíen dende l'añu anterior. Tamién la coordinación ente esa entidá, la ''[[Volkspolizei]]'' y el ''[[Nationale Volksarmee]]''. La estabilidá político y social n'Alemaña Oriental algamóse n'efeutu por aciu la vixilancia y coerción de los ciudadanos.<ref name="Ostermann_1">Ostermann, Christian. (2003) (n'inglés). ''1953 East German Uprising''. Editorial Central European University Press ISBN 9639241571 p.416</ref> ==== Política económica ==== La RDA yera una economía centralmente planiada, que dependía de les sos empreses nacionalizaes.<ref>Weidenfeld p.179</ref> La política de la Construcción del socialismu», implementada en 1950, priorizó les inversiones pa la producción de maquinaria industrial. El 28 de mayu de 1953, decretóse un aumentu de la xornada llaboral ensin aumentu salarial, que motivó la sulevación de 1953. Anque les fuercies de seguridá del gobiernu y l'[[Exércitu Coloráu]] neutralizar, el gobiernu aceptó los pidimientos iniciales de los trabayadores y aumentáronse los salarios ensin modificar la xornada. Eso llindó la productividá de les sos empreses al llargu plazu.<ref name="Ostermann_1">Ostermann, Christian. (2003) (n'inglés). ''1953 East German Uprising''. Editorial Central European University Press ISBN 9639241571 p.416</ref> Mientres la [[Crisis del petroleu de 1973|crisis petrolera de 1973]], los países del [[bloque socialista]] (en particular, la Xunión Soviética) beneficiar col aumentu del [[preciu del petroleu]]. Esti [[Superávit económicu|superávit]] dexó invertir en bienes de consumu, maquinaria y materia primo pa fomentar l'aumentu de la productividá y de la competitividá de les empreses de la RDA. La esportación de mercancíes a los [[Bloque capitalista|países occidentales]] y a otros países d'Europa Oriental arreglaríen la escasez de divises que torgaben la cancelación de la delda interna contraida mientres la modernización del sector industrial de la RDA na década de 1960. Sicasí, nesa década la producción de petroleu na Xunión Soviética menguara, según les sos esportaciones de materia primo a la RDA, lo qu'afectó la estabilidá de la so economía.<ref>[[#Henke|Henke]] p.88-92, 104-108</ref> Un préstamu concedíu por un grupu d'instituciones bancaries bávares mientres el gobiernu de [[Franz Josef Strauss]] iguó en parte la falta de divises.<ref>[[#Henke|íbid]] p.558</ref> ==== Política demográfica ==== La escasez de mano d'obra y el progresivu deterioru de la situación económica na RDA motivaron la clausura de la [[frontera interalemana]] en 1952, les restricciones a la llibertá de circulación ente la RFA y la RDA dende 1957 y<ref>Henke p.71</ref> finalmente la construcción del [[Muriu de Berlín]] en 1961. Eses midíes frenaron significativamente el fluxu migratorio escontra la RFA. La oposición al gobiernu, el refugu a la ideoloxía socialista, la [[Economía centralizada|centralización]] de la economía y les polítiques de [[planificación familiar]], ente otres razones, causaron la sangría demográfica ente la población.<ref>{{cita web|url=http://www.berlinermaueronline.de/geschichte/fluchtgruende.htm|títulu=Die Fluchtgründe|fechaaccesu=22 de mayu de 2013|idioma=alemán}}</ref>Dalgunes de les restricciones fueron llevantaes ente 1964 y 1972.<ref>Weidenfeld p.59,445</ref> Estes restricciones impuestes pol gobiernu la RDA, la persecución de los «fuxitivos de la República» (n'alemán: ''[[Republikflucht|Republikflüchtinge]]'') y la inesistencia de garantíes llegales escontra los [[expatriados]] al tornar al país fueron criticaes por sectores opositores.<ref>Herberg, Dieter; Doris, Steffens; Tellenbach, Elke (1997) (n'alemán). ''Schlüsselwörter der Wendezeit: Wörter-Buch zum öffentlichen Sprachgebrauch 1989/90'' Editorial Walter de Gruyter Verlag ISBN 311015398X p.98</ref> Dende la construcción del Muriu, solo yera posible dirixise escontra la RFA llogrando un visáu, esixendo'l [[derechu a la reagrupación familiar]] o como [[prisioneru políticu]] [[deportación|deportáu]], previu pagu d'un rescate per parte del gobiernu xermanu occidental.<ref>[[#Henke|Henke]] p.67-72</ref> La única vegada que s'efeutuaron comicios eleutorales foi mientres les eleiciones llocales del 7 de mayu de 1989. La so resultancia foi una [[mayoría absoluta]] (98,8%) a favor del PSUA, pero per mediu d'un fraude eleutoral.<ref name="Süß">[[#Süß|Süß]] p.123, [[#Schuller|Schuller]] p.47-48</ref> == Crisis política n'Alemaña Oriental == {{AP|Die Wende}} Les polítiques de [[Perestroika|reestructuración]] y [[Glásnost|tresparencia]], promovíes pol [[Secretariu Xeneral del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|secretariu xeneral]] de la [[Xunión Soviética]], [[Mikhaíl Gorbachov]], supunxeron la restauración de la [[soberanía]] plena pa los países miembros del [[Pactu de Varsovia]] y el reemplazu de la [[Doctrina Brézhnev]]. Eso afectó severamente la estabilidá del réxime socialista na RDA, por cuenta de que Gorbachov prohibió cualquier tipu d'intervención (incluyendo la militar) na política interior de los miembros del Pactu, ente los cualos atopábase la RDA.<ref> [[#Viñes|Viñes]] p.55</ref> Ente los antecedentes más inmediatos qu'agoraben reformes polítiques n'Europa Oriental podríen citase los [[Alcuerdos de la Mesa Redonda]] ente representantes del [[Política de Polonia|gobierno polacu]] y el sindicatu ''[[Solidarność]]'' en 1989<ref>Perdue, William D. (1995) (n'inglés). ''Paradox of change: the rise and fall of Solidarity in the new Poland''. Editorial Greenwood Publishing Group ISBN 0275952959 p.27-52</ref> y l'arrenunciu de [[János Kádár]] como secretariu xeneral del [[Partíu Socialista Obreru Húngaru]] en 1988. El [[Política d'Hungría|gobierno húngaru]] convieno colos opositores al réxime n'abril de 1989 l'establecimientu d'un sistema pluripartidista y la realización de les eleiciones presidenciales en 1990.<ref name="Mc">McDermott, Kevin; Stibbe, Matthew. (2006) (n'inglés). ''Revolution and resistance in Eastern Europe''. Editorial Berg ISBN 1845202597 p.160-166</ref> === Revolución pacífica === [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1989-1006-439, Berlin, 40. Jahrestag der DDR, Fackelzug.jpg|thumb|200px|Desfile conmemorando los cuarenta años de la fundación de la RDA.]] Magar los cambeos políticu y económicu socedíos na Xunión Soviética, Polonia y Hungría, el secretariu xeneral del [[Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña|PSUA]], [[Erich Honecker]], refugó cualquier intentu d'aplicar reformes [[Lliberalización|liberalizadoras]], anque estes fueren moderaes. Igualmente, el gobiernu reprimió les protestes que simpatizaran coles aiciones del [[Gobiernu de la Xunión Soviética|gobiernu soviéticu]]. La ineficiencia estatal fomentó la proliferación de manifestaciones en favor de la reivindicación de les [[Llibertá#En política|llibertaes polítiques]] y [[Llibertá individual|individuales]], según del respetu y cumplimientu de la [[dignidá humana]], del [[Estáu de Derechu]] establecíu na RDA, del [[pluralismu políticu]], de la [[oxeción de conciencia]] y de la proteición del [[mediu ambiente]].<ref>[[#Rödder|Rödder]] p.25-26, 69</ref> La creación d'un Estáu democráticu na RDA y la [[llibertá de circulación]] fueron los oxetivos de les protestes selmanales conocíes como les «[[Manifestaciones del Llunes]]». Estes caracterizáronse pola poca o nula represión exercida pola ''[[Volkspolizei]]'' y la Stasi en contra de los participantes. La primera asocedió'l 4 de setiembre de 1989 na [[Ilesia de San Nicolás (Leipzig)|ilesia de San Nicolás]] en [[Leipzig]], con 1.000 participantes.<ref>[[#Süß|Süß]] p.301, [[#Schuller|Schuller]] p.80</ref> Nos últimos meses de 1989, guardáronse manifestaciones nes ciudaes de [[Dresde]], [[Halle (Saxonia-Anhalt)|Halle]], Karl-Marx-Stadt (anguaño [[Chemnitz]]), [[Magdeburgu]], [[Plauen]], [[Potsdam]], [[Rostock]] y [[Schwerin]], anque con menor participación y ensin periodicidad.<ref>[[#Süß|Süß]] p.293-294</ref> A pesar del descontentu xeneral, el gobiernu conmemoró'l 7 d'ochobre de 1989 el cuarentenu aniversariu de la fundación del país. Mientres los desfiles militares teníen llugar en Berlín, la represión de la ''Volkspolizei'' esvalixó delles manifestaciones que pretendíen apexar la circulación de los desfiles.<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p. 162, [[#Henke|Henke]] p.215</ref> Posterior a la celebración, la direición del Comité Central del PSUA sufrió un debilitamientu por cuenta de conflictos internos, que derivaron na apaición de fraiciones de políticos moderaos y de llinia dura.<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p.97-99</ref> El consensu del Comité Central forzó la dimisión de Honecker el 18 d'ochobre de 1989 como secretariu xeneral de la RDA y del propiu Comité Central, y invistió a [[Egon Krenz]] con esos cargos.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.34, [[#Schuller|Schuller]] p.131</ref> Les protestes del 30 d'ochobre y 6 de payares de 1989 cuntaron con una presencia d'ente 320.000 y 500.000 persones respeutivamente. Fueron les de mayor participación ente les Manifestaciones del Llunes. Les mayores concentraciones fueron Leipzig, Dresde, Halle y Karl-Marx-Stadt. Xunto con [[Manifestación de Alexanderplatz|la de Alexanderplatz]] del 4 de payares, estes bastiaron l'arrenunciu de nueve miembros'l 8 de payares de 1989.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.54-55, 66-69</ref> Esi mesmu día, el gobiernu de la RDA aceptó una convocatoria d'eleiciones llibres y llegalizó el partíu opositor [[Nuevu Foru]].<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 86, [[#Monedero|Monedero et al]] p. 163</ref> === Apertura de les fronteres === [[Ficheru:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|thumb|La cayida del [[Muriu de Berlín]] foi unu de los sucesos más significativos que revelaron los cambeos na RDA.|297x297px]] {{VT|Muriu de Berlín}} El 2 de mayu de 1989, el primer ministru húngaru, [[Miklós Németh]], ordenó l'esmantelamientu de los controles fronterizos ente [[Hungría]] y [[Austria]]. Asina, munchos ciudadanos de la RDA pudieron movese a Austria buscando una alternativa pa viaxar escontra l'oeste d'Europa, y en particular escontra la RFA.<ref name="Mc"/> A esto siguió-y l'apertura definitiva de les fronteres ente Austria y Hungría pa los xermanu orientales, ensin solicitar documentos de viaxe.<ref name="Henke">[[#Henke|Henke]] p.68-69, [[#Schuller|Schuller]] p.76</ref>[[Ficheru:UTafel Deutschland geteilt.jpg|thumb|left|200x200px|Esta señal atópase nes víes d'Alemaña estremaes mientres la [[Guerra Fría]]. El testu diz: "Equí, Alemaña y Europa tuvieron estremaes hasta'l 10 d'avientu de 1989 a les 10:15 a. m.". La fecha y la hora varien según el momentu d'apertura del tramu.]]Coles mesmes, munches persones rexuntar na [[Representación Permanente de la RFA na RDA|Representación Permanente de la RFA]] de Berlín Este y les sos embaxaes ente agostu y setiembre de 1989 en [[Budapest]], [[Praga]] y [[Varsovia]] pa solicitar autorizaciones de viaxe escontra la RFA. Estes suspendieron darréu los sos servicios debíu al escesu de pidimientos.<ref name="Rödder2">[[#Rödder|Rödder]] p.73, 76</ref> Pa evitar un éxodu migratoriu escontra Hungría, el gobiernu oriental de la RDA cerró los pasos fronterizos escontra [[Checoslovaquia]] dende'l 3 d'ochobre de 1989.<ref name="Henke"/> L'anulación de dicha ordenanza'l 1 de payares xeneró una nueva folada d'emigrantes escontra Checoslovaquia y Hungría, dalgunos de los cualos movilizáronse dos díes depués escontra la embaxada de la RFA en Praga.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.57, 59</ref> Na tarde del 9 de payares de 1989, el voceru del Comité Central, [[Günter Schabowski]], concedió una [[conferencia de prensa]] p'anunciar la derogación de les llimitaciones impuestes a los permisos de viaxe, según l'autorización pa cruciar los pasos fronterizos ente les Alemañes.<ref>[[#Schuller|Schuller]] p.186-187, [[#Henke|Henke]] p.225-228</ref><ref name="Zettel">{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Common/Document/field/file/id/54239|títulu="Schabowskis Zettel": Zeitweilige Übergangsregelung des DDR-Ministerrates für Reisen und ständige Ausreise aus der DDR, 9. November 1989|fecha=9 de payares de 1989|fechaaccesu=31 de marzu de 2010|idioma=alemán}}</ref> Tres la concesión de permisos de viaxe y l'apertura de los pasos de la [[frontera interalemana]], miles de persones dirixir escontra los encruces fronterizos, incluyendo los del Muriu. Los guardias amosáronse renuentes ante la eventual apertura del pasu de Bornholmer Straßy escontra Berlín Occidental; tornaron depués, ante l'ensame creciente de persones tanto a cuerpu como en coche que solicitaben cruciar la frontera.<ref>[[#Süß|Süß]] p.442</ref> Ente'l 9 y 10 de payares, un ensame de berlineses (tantu del sector occidental como del oriental) allegaron a la [[Puerta de Brandeburgu]] para encaramarse sobre'l muriu. Otros decidieron baltalo con martiellos y cinceles.<ref name="Bahrmann2">[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 72-73</ref><ref>[[#Henke|Henke]] p.231-232</ref> Tres los sucesos asocedíos en Berlín, el [[Canciller d'Alemaña|canciller de la RFA]], Helmut Kohl, suspendió una visita oficial en [[Varsovia]] pa pronunciar un discursu nel [[Rathaus Schöneberg|conceyu de Schöneberg]] en Berlín, el 10 de payares.<ref>[[#Henke|íbid]] p.235-236</ref> == Procesu de reunificación == === Transición democrática na RDA === [[Ficheru:KohlModrowMomperBrandenburgerTor.jpg|thumb|251x251px|Apertura de la [[Puerta de Brandeburgu]] el 22 d'avientu de 1989. D'esquierda a derecha tán el presidente del [[Conseyu de Ministros de la República Democrática Alemana|Conseyu de Ministros de la RDA]], [[Hans Modrow]], el canciller de la RFA, [[Helmut Kohl]], l'alcalde de Berlín Oeste, [[Walter Momper]], y, en segundu planu ente Kohl y Momper, l'alcalde mayor de Berlín Este, Erhard Krack.]] El 13 de payares de 1989, [[Hans Modrow]] foi escoyíu presidente del Conseyu de Ministros tres l'arrenunciu de [[Willi Stoph]] cinco díes antes.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 77</ref> El 17 de payares, Modrow plantegó un tratáu comuñal cola RFA pa garantizar la estabilidá económica de la RDA y evitar una eventual unificación. Sicasí, esta motivó una contramedida de Kohl.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.84, [[#Rödder|Rödder]] p.137</ref> El 28 de payares, este comunicó un plan al [[Bundestag d'Alemaña|''Bundestag'']] (parllamentu de la RFA) conocíu como'l Programa de los Diez Puntos pa facilitar tantu la transición democrática na RDA como la unificación.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.104</ref> Esta iniciativa ameyoró la imaxe pública del gobiernu de Kohl de cara a les [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1990|eleiciones federales de 1990]] y reforzó el so lideralgu dientro del so partíu, la [[Unión Demócrata Cristiana (Alemaña)|Unión Demócrata Cristiana]] (CDU).<ref>[[#Henke|Henke]] p.427-428</ref> En particular, el tercer y el quintu puntos del programa yeren venceyantes a la transición política que se peracabó mientres 1990 na RDA. El tercer puntu dicía que l'Estáu de la RFA cooperaría llargamente na integración ente dambes Alemañes si dalgún cambéu llevar a cabu nel sistema político y económico de la RDA. De la mesma, proponía la disolución del PSUA dáu'l [[abusu d'autoridá]] exercíu polos integrantes del mesmu y l'amnistía de los [[presu políticu|presos políticos]]. El quintu puntu plantegaba como prerrequisito pa la creación d'estructures polítiques y económiques confederativas que'l gobiernu de RDA fuera escoyíu democráticamente, incluyendo a la comisión parllamentaria de la ''[[Volkskammer]]'', y axustaba que la RFA alcordaría con este la reunificación.<ref name="Diez">{{Cita web|url=http://webarchiv.bundestag.de/archive/2009/0109/geschichte/parlhist/dokumente/dok09.html|títulu=Zehn-Punkte-Programm 1989|obra=[[Bundestag d'Alemaña]]|fecha=28 de payares de 1989|fechaaccesu=4 de xineru de 2012|idioma=alemán}}</ref> ====Alcuerdos de la mesa redonda==== La creación de la mesa redonda central de negociaciones foi anunciada polos representantes del partíu [[Democracia Agora]] en vista del ésitu de los [[alcuerdos de la Mesa Redonda]] en Polonia y Hungría.<ref>[[#Schuller|Schuller]] p.238</ref> Dende'l 7 d'avientu de 1989 hasta'l 12 de marzu de 1990, entamáronse dieciséis rondes de negociaciones nel [[Palaciu de Schönhausen]]. Nestes participaron quince representantes de siete partíos d'oposición y dellos del [[Frente Nacional d'Alemaña Democrática]], colos delegaos de la [[Federación de les Ilesies Protestantes de la RDA|Ilesia Protestante de la RDA]] como mediadores.<ref>[[#Henke|Henke]] p.318, 321</ref> Los miembros de la mesa redonda pretendíen arreglar la crisis social na RDA, pero nun s'atribuyeron responsabilidaes gubernamentales nin parllamentaries. Esixíen la redaición d'una nueva Constitución, que se celebraren eleiciones llibres y democrátiques, y que se diera a conocer al públicu la situación económica, financiera y [[ecoloxía|ecolóxica]] nacional.<ref>[[#Schuller|Schuller]] p.243, [[#Henke|Henke]] p.429</ref> Mientres les negociaciones nun hubo consensu ente los líderes opositores y el gobiernu de la RDA sobre la implantación d'un nuevu réxime. Sicasí, el gobiernu de Modrow convieno colos dirixentes opositores la participación de los partíos d'oposición a les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones llexislatives de 1990]] pa construyir un gobiernu de responsabilidá nacional» capaz d'estabilizar la situación político y social de la RDA. La celebración de les eleiciones afitar pal 18 de marzu de 1990.<ref>[[#Henke|íbid]] p.333, [[#Stuhler|Stuhler]] p.30</ref> La disolución de la [[Stasi]] foi otru llogru de los representantes de la oposición na mesa redonda. La so clausura, so mandatu del gobiernu de Modrow en xineru de 1990, acelerar pola allanadura de la so sede central en Berlín.<ref>[[#Henke|íbid]] p.323-324</ref> ====Cambeos nel gobiernu de la RDA==== {| {{tablaguapa}} style="float:right; text-align:center; margin:20px" |+ Resultaos de les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones llexislatives de 1990]].<ref name="Schuller">[[#Schuller|Schuller]] p.266</ref> |- ! Partíu o coalición ! Porcentaxe de votos |- ![[Alianza per Alemaña]] |48,0 |- ![[Partíu Socialdemócrata na RDA|Partíu Socialdemócrata]] |21,9 |- ![[Partíu del Socialismu Democrático]] | 16,4 |- ![[Asociación de Demócrates Llibres]] | 5,3 |- ![[Alianza 90]] | 2,9 |- ![[Partíu Democráticu Llabrador d'Alemaña|Partíu Democráticu Llabrador]] | 2,2 |- ![[Partíu Verde de la RDA|Verdes]] / Muyeres Independientes | 2,0 |- !Otros partíos | 1,4 |} El 1 d'avientu de 1989, los diputaos de la ''Volkskammer'' abolieron l'artículu 1 de la [[Constitución de la República Democrática Alemana|Constitución de la RDA]], que decretaba la hexemonía del PSUA del Frente Nacional d'Alemaña Democrática.<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.107</ref> Esta sentencia bastió l'arrenunciu del [[Politburó]] el 3 d'avientu y trés díes depués, la del secretariu xeneral del PSUA, [[Egon Krenz]].<ref>[[#Schuller|Schuller]] p. 217-219</ref> Tres l'arrenunciu de Krenz, [[Manfred Gerlach]] (del [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|Partíu Lliberal Democráticu]]) sustituyir como presidente del [[Conseyu d'Estáu de la República Democrática Alemana|Conseyu d'Estáu]]<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 117</ref> y el PSUA camudó'l so nome a [[Partíu del Socialismu Democrático]] (nun principiu, so les sigles PDS-SEI) so la direición de [[Gregor Gysi]] a mediaos d'avientu de 1989. Esta renovación pretendía desligar la so imaxe del totalitarismu del gobiernu sol so lideralgu, con vistes a les eleiciones llexislatives de 1990.<ref>[[#Henke|Henke]] p.302-303, 332</ref> Mientres el gobiernu de Modrow, presentáronse delles coaliciones d'oposición a les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones]], toes de fundación recién: [[Alianza per Alemaña]] (fundada'l 5 de febreru, constituyida polos partíos [[Unión Demócrata Cristiana (RDA)|Unión Demócrata Cristiana]] de la RDA, [[Espertar Democráticu]] y [[Unión Social Alemana]]), [[Asociación de Demócrates Llibres]] (fundada'l 12 de febreru, constituyida polos partíos [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|Lliberal Democráticu]], [[Partíu Foral Alemán]] y [[Partíu Liberaldemócrata de la RDA|Liberaldemócrata]]), [[Alianza 90]] (fundada'l 7 de febreru, constituyida polos partíos [[Foru Nuevu]], Democracia Agora y [[Iniciativa pola Paz y los Derechos Humanos]]) y la coalición de los [[Partíu Verde de la RDA|Verdes]] y de la Unión de Muyeres Independientes.<ref>[[#Henke|íbid]] p.336, 338-339</ref> Los comicios del 18 de marzu ganar la coalición Alianza per Alemaña, que llogró'l 48,0% de los votos.<ref name="Schuller"/> El 5 d'abril de 1990, [[Sabine Bergmann-Pohl]], la candidata pola Unión Demócrata Cristiana de la RDA, foi escoyida presidenta de la ''[[Volkskammer]]''.<ref>[[#Stuhler|Stuhler]] p.15-16, 75</ref> Una selmana dempués, [[Lothar de Maizière]], tamién candidatu por dichu partíu, foi escoyíu polos diputaos de la ''Volkskammer'' como presidente del [[Conseyu de Ministros de la RDA]], con una mayoría de 265 votos a favor.<ref>{{Cita web|url=http://www.nytimes.com/1990/04/13/world/upheaval-in-the-east-the-east-germans-issue-an-apology-for-nazis-crimes.html?pagewanted=1|títulu=Upheaval in the east; the East Germans issue an apology for Nazis' crimes|obra=[[The New York Times]]|fecha=13 d'abril de 1990|fechaaccesu=12 d'abril de 2010|idioma=inglés}}</ref> La eleición de De Maizière facilitó significativamente les negociaciones col gobiernu de la RFA y entainaron el procesu de reunificación. Mientres la so xestión, la ''Volkskammer'' decretó 164 estatutos y 93 resolvimientos dende'l 5 d'abril hasta'l 2 d'ochobre de 1990. Dalgunes caltuviéronse como parte del marcu xurídicu del Tratáu d'Unificación.<ref>[[#Schuller|Schuller]] p.264-265, [[#Henke|Henke]] p.340, [[#Quint|Quint]] p.22,42</ref> === Transición económica na RDA === El 8 de payares de 1989, Kohl propunxo una ayuda económica al gobiernu de la RDA p'ameyorar la situación de los sos habitantes y menguar la inmigración a la RFA.<ref>{{Cita web|url=http://www.deutschegeschichten.de/popup/objekt.asp?OzIID=6243&Seite=5|títulu=Kleine Geschichte der Bundesrepublik Deutschland|autor=Görtemaker, Manfred|obra=Deutsche Geschichten|fechaaccesu=25 d'abril de 2010|idioma=alemán}}</ref> Asina, propunxo nel so Programa de los Diez Puntos qu'una [[economía de mercáu]] sustituyera la [[economía planiada]] asitiada na RDA.<ref name="Diez"/> El fluxu migratorio escontra la RFA llindara la [[productividá]] de les empreses de la RDA pola inasistencia de trabayadores, lo que perxudicó severamente la situación económica y aceleró el riesgu d'[[insolvencia]]. Entá calculando a la baxa, el ''Bundesbank'' envaloraba que la so productividá permediu yera d'un terciu de les de la RFA, entá ensin tomar en cuenta les consecuencies de les migraciones.<ref name="Ritter3">[[#Ritter|Ritter]] p.194</ref> En xineru de 1990, unes 2.000 persones fueron reasentadas diariamente na RFA.<ref>[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.806</ref> El presidente del Conseyu de Ministros de la RDA, Lothar de Maizière, en siendo escoyíu nes eleiciones llexislatives de 1990, espublizó dellos fechos que reflexaben la situación económica:<ref>{{cita llibru|títulu=Anwalt der Einheit|autor=Lothar de Maizière|coautores=Christine de Mazières|añu=1996|editorial=Editorial Argon|páxines=98|isbn=3870247924|idioma=alemán|cita=Traducción llibre de la cita de De Maizière.}}</ref> {{cita|N'Alemaña Occidental, ente'l 47 % y el 53 % del so [[productu internu brutu]] (PIB) destinar a los presupuestos nacionales ya inversiones, respeutivamente; ente que na RDA el 85 % del nuesu PIB destinar pal consumu internu y namái el 15 % pa les inversiones. Apenes s'asignen partíes de [[Capital financieru|capital]] pa los arreglos de los nuesos activos tanxibles nin financiamientu pa la so renovación. Tola infraestructura d'esti país, incluyendo viviendes, atopar nun estáu desdexao y anticuao.}} ====Tratáu sobre la Unión Monetaria, Económica y Social==== El 19 de xineru de 1990, la vocera del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña|Partíu Socialdemócrata]] de la RFA Ingrid Matthäus Maier concibió la posible implantación d'una unión monetaria efeutiva col fin ulterior d'asimilar la económica de la RDA a la de la del llau occidental.<ref>[[#Seibel|Seibel]] p.85</ref> Tres la cayida del Muriu, Kohl propunxo una moneda única en dambes Alemañes, pero la [[Cancillería Federal (Alemaña)|Cancillería Federal]] vio con escepticismu la midida pos duldaba de la so factibilidad. Modrow sí lo secundó, anque añadió que precisaba que la economía xermanu oriental fuera antes estabilizada.<ref>[[#Henke|Henke]] p. 443-444</ref> El 15 de febreru de 1990, Kohl espunxo'l so sofitu a los diputaos del ''[[Bundestag]]'' sobre la unión monetaria alemana:<ref>Traducción llibre y resumida de la cita de Kohl en [[#Seibel|Seibel]] p. 87</ref> {{cita|Unviamos una señal d'aliendu y esperanza al pueblu de la RDA dende la RFA, ufiertándo-yos el nuesu activu económicu más pervalible, el [[marcu alemán]], col fin de delimitar les condiciones iniciales p'ameyorar la situación económica y los niveles de vida na RDA.}} Poco dempués, el 6 de marzu, Kohl declaró que dende entós empezaron les negociaciones col gobiernu de la RDA en rellación a la unión monetaria.<ref name="Morys">{{Cita web|url=http://eprints.lse.ac.uk/22355/1/wp74.pdf|títulu=Was the Bundesbank's credibility undermined during the process of German reunification?|fecha=mayu de 2003|autor=Morys, Matthias|fechaaccesu=26 d'avientu de 2011|idioma=inglés}}</ref> La finalidá de crear una tasa de cambéu a razón 1:1 {{#tag:ref|'''Aclaración sobre les rellaciones nes tases de cambéu:''' «Una rellación de '''X''':'''Y'''» tien d'entendese como «una rellación de '''X''' marcos alemanes por '''Y''' marcos de la RDA».<br />Por casu, en cuenta de dicir «a razón d'un marcu alemán por dos de la RDA», va lleese a cencielles como «1:2».<br /> Asina mesmu, por motivos d'estandarización, la rellación va ser ente [[Marcu alemán|marcos alemanes]] por [[Marcu de la República Democrática Alemana|marcos de la RDA]] y non viceversa.|group=nota}} ente los marcos alemanes y los de la RDA resumir en tres premises. La primera, caltener la competitividá de les empreses públiques de la RDA per mediu del aumentu salarial que xeneraría'l cambéu de la [[tasa de cambéu]]. La segunda, aumentar la [[lliquidez]] de los sos activos. Y la tercera, establecer una tasa de cambéu afecha pa la convertibilidad de los aforros de los ciudadanos de la RDA a marcos alemanes.<ref name="Sinn">[[#Sinn|Sinn]] p.51-53</ref> La baxa productividá nes empreses de la RDA debilitara la so economía, lo qu'enzancó les mires del ''Bundesbank'' y del [[Ministeriu Federal de Finances d'Alemaña|Ministeriu de Finances d'Alemaña]] pa establecer una tasa de cambéu 1:1. El 29 de marzu, la xunta directiva del ''Bundesbank'' introdució una devaluación na tasa de cambéu del marcu alemán y los marcos de la RDA, a razón de 1:2. Esta midida tenía'l propósitu d'aguiyar l'usu de los marcos de la RDA circulantes en desterciu de los marcos alemanes pa evitar un riesgu d'[[inflación]] na RFA.<ref>[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p. 810-812</ref><ref name="Uwe">Müller, Uwe. (2006) (n'alemán). ''Supergau deutsche Einheit'' Editorial Rowohlt Taschenbuch Verlag ISBN 3499621533 p.48</ref> Magar la regulación, entá nun esistía una [[convertibilidad]] fixa ente dambes monedes, lo que fizo fluctuar les tases de cambéu ente 1:6 y 1:9,<ref name="Uwe"/> pero calteniéndose'l tipu de cambéu aplicáu a les compañíes de la RDA pal pagu de les deldes y los salarios estable, nuna rellación de 1:2 d'alcuerdu a la revalorización impuesta pol ''Bundesbank''.<ref name="Ritter">[[#Ritter|Ritter]] p. 202</ref> El [[Ministeriu Federal d'Economía y Enerxía (Alemaña)|ministru d'Economía]], [[Helmut Haussmann]], y los representantes del ''Bundesbank'' acotaron favorablemente por una tasa de cambéu 1:2, que magar amenorgar los salarios a la metá na RDA, favorecería la [[competitividá]] de les compañíes xermanu orientales y l'interés d'inversores estranxeros.<ref name="Sinn2">[[#Sinn|Sinn]] p.62-65</ref> El presidente del ''Bundesbank'' [[Karl Otto Pöhl]] cuntó que una menor tasa de cambéu pa la conversión de los marcos de la RDA ufiertaría meyores oportunidaes por que les sos empreses públiques evitaren la insolvencia. De lo contrario, revalorizaríense los sos gastos operativos (en particular, los salarios de los emplegaos) y les sos deldes. La conversión a una tasa de cambéu afita 1:1 considerábase una midida venturera, yá que provocaría un aumentu de la inflación por escesu de lliquidez.<ref name="Rödder4" /><ref name="Weidenfeld2">[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p. 809</ref> La decisión tomada pol ''Bundesbank'' contrariaba les iniciatives promovíes polos partíos políticos participantes nes eleiciones llexislatives de 1990, lo que xeneró manifestaciones na RDA. La devaluación impuesta pol ''Bundesbank'' amenorgara a la metá los salarios con al respeutive de los vixentes en 1988 (una [[Media aritmética|media]] de 854 marcos de la RDA). Un salariu de 427 marcos de la RFA equivalía apenes a la quinta parte d'un sueldu mediu n'Alemaña Occidental.<ref name="Rödder4">[[#Rödder|Rödder]] p.302-303</ref> Amás, el presidente del ''Bundesbank'' nun fuera informáu de la declaración de Kohl. El criteriu del gobiernu de la RFA foi finalmente acatada pol ''Bundesbank'', anque en contra del criteriu de los sos economistes.<ref name="Morys"/> [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1990-0706-400, Gera, Währungsumstellung in der DDR.jpg|thumb|210x210px|Cola de veceros esperando nuna [[caxa d'aforros]] en [[Gera]] el 1 de xunetu de 1990 pa retirar dineru de les sos cuentes d'aforru en siendo convertíos a marcos alemanes.]] El defensor más favorable a la implementación de la tasa de cambéu 1:1 ente les monedes de dambes Alemañes foi'l [[Ministeriu Federal de Trabayu y Asuntos Sociales d'Alemaña|ministru del Trabayu]], [[Norbert Blüm]], quien afirmó que «un tipu de cambéu inferior a 1:1 crearía un baturiciu social intensa y desestabilización política».<ref>[[#Seibel|Seibel]] p.91</ref><ref name="Ritter"/> El cambéu de la tasa de cambéu convertir na conseña política de [[Markus Meckel]] (líder del partíu socialdemócrata de la RDA), según una problemática d'importancia máxima na Alemaña Oriental pal gobiernu de De Maizière.<ref>[[#Ritter|Ritter]] p. 210-211</ref> Magar los inconvenientes señalaos al respeutive de la convertibilidad de dambes monedes, una serie d'alcuerdos ente los gobiernos de la RDA y la RFA lideraos por De Maizière y Kohl concluyeron na firma del tratáu pa la Unión Económica, Monetaria y Social el 18 de mayu de 1990.<ref name="Seibel">[[#Seibel|Seibel]] p. 93</ref> Pese al desenvolvimientu de les negociaciones del tratáu, tanto políticos como economistes de la RDA alvirtieron qu'una unión monetaria efeutuada apresuradamente nun sería vidable ensin la proteición de la so [[comerciu esterior]].<ref>Bontruf, Heinz-Josef. (2004) (n'alemán). ''Volkswirtschaftslehre'' Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486575767 p.116</ref> El 1 de xunetu de 1990 entró a valir dichu tratáu, colo que se intridujo el marcu alemán como [[moneda de cursu llegal]] na RDA. Esi mesmu día, Kohl dixo nun discursu que promovería'l desenvolvimientu económicu de la RDA.<ref name="Seibel" /> Los compromisos adquiríos pol gobiernu d'Alemaña Occidental per mediu del tratáu fueron:<ref>Bancu Mundial. (1991) (n'inglés). ''[https://books.googleco.ve/books?id=IpyUrTUuc_4C&hl=es&source=gbs_navlinks_s Economic consequences of German Reunification]'' World Bank Publications ISBN 1002051452 p.10-13</ref> * Caltúvose'l pagu de los salarios y pensiones nuna tasa de cambéu 1:1. * Establecióse un [[baremu]] pal retiru d'aforros d'alcuerdu a la edá del usuariu a una tasa 1:1: hasta 2.000 marcos alemanes pa menores de 15 años, hasta 4.000 pa persones de 15 a 60 años y hasta 6.000 pa mayores de 60. Aplicóse una tasa de cambéu 1:2 pa cualquier retiru adicional, compensaciones financieres, cancelación de deldes y préstamos hipotecarios.<ref>[[#Sinn|Sinn]] p.53</ref> * Adopción d'una economía de mercáu na RDA, basada na propiedá privada. * Introducción d'un marcu llegal económicu basáu nes lleis de la RFA. * Cola introducción del Estáu de bientar na RDA, garantizóse'l derechu de los trabayadores a un [[Seguridá social|seguru médicu]] y unu por [[Seguru de desemplegu|desemplegu]], la participación en [[Negociación coleutiva|gremios coleutivos]] y nes decisiones corporatives de les empreses. ====Privatización del sector públicu na RDA==== Una problemática na reunificación foi'l cambéu del sistema económicu centralizáu de la RDA por una economía de mercáu. Con tal fin, plantegóse l'alministración de les empreses públiques de la RDA per parte d'un ''[[holding]]'' o una axencia [[Fideicomiso|fiduciaria]].<ref name="Hunt">{{Cita web|url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_Y000266|títulu=The Economics of German Reunification (suscripción pa consulta)|autor=Hunt, Jennifer|obra=[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]|fecha=febreru de 2006|fechaaccesu=24 d'avientu de 2011|idioma=inglés}}</ref> La constitución de dicha institución, la ''[[Treuhandanstalt]]'' (THA), provieno d'una iniciativa plantegada na mesa redonda'l 12 de febreru de 1990 por [[Wolfgang Ullmann]], representante del grupu d'activistes sociales Democracia Agora.<ref>[[#Seibel|Seibel]] p.64</ref> El Conseyu de Ministros de la RDA aprobó la creación de la THA el 1 de marzu de 1990 y depués la ''[[Volkskammer]]'' aprobó'l so marcu legalmediante la ''Treuhandgesetz'' (Llei de fideicomiso) el 17 de xunu del mesmu añu.<ref>[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.743</ref> Yá pal 31 d'avientu de 1990, la THA alministraba les finances de 8.810 empreses públiques, qu'emplegaben a cuatro millones de trabayadores.<ref>[[#Rödder|Rödder]] p.305</ref> Dende la so creación hasta la so disolución en 1994, la THA alministró los bienes de 12.354 empreses, de les cualos 7.853 fueren [[privatización|privatizaes]] o [[municipalización|municipalizadas]]. Cerca de 2.700 fueron [[Fusiones y alquisiciones|adquiríes]] polos sos respeutivos directivu pola modalidá m''anagement buyout''. Otres 1.600 nun pudieron ser privatizaes, polo que la so alministración foi devuelta a les sos respeutives xuntes directives. La THA clausuró 3.713 d'elles.<ref name="Grosser">{{Cita web|url=http://www.bpb.de/wissen/02572031752394950135204654630408,1,0,Treuhandanstalt.html#art1|títulu=Treuhandanstalt|autor=Grosser, Dieter|obra=Bundeszentrale für Politische Bildung|fechaaccesu=25 d'avientu de 2011|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bpb.de/wissen/02572031752394950135204654630408,1,0,Treuhandanstalt.html#art1|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Dende la so creación, la THA fomentó la concreción d'alquisiciones por consorcios de la RFA y inclusive estranxeros pertenecientes a la mesma industria. El 74% de les sociedaes privatizaes fueron adquiríes por compañíes xermanu occidentales.<ref name="Hunt" /> El procesu de privatización supunxo l'esmantelamientu del texíu industrial y granible de la RDA, nun procesu nel que se xeneralizó qu'empreses del oeste adquirieren a competidores sos coles mires de liquidales, con ventes tres tasaciones inferiores al so valor real. Asina, la RDA pasó de tener plenu emplegu a una tasa del 30 % en pocos años.<ref>[http://www.catastroika.com/indexes.php Documental Catastroika] (2012).</ref> === Política esterior d'Alemaña Occidental === La primer mención respeuto al futuru desenvolvimientu d'una confederación o una reunificación alemana tuvo llugar el 21 de payares de 1989 en [[Bonn]] mientres la visita oficial del consultor n'Asuntos Internacionales del [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Partíu Comunista soviéticu]] [[Nikolai Portugalov]] a [[Horst Teltschik]], asesor principal de Kohl. Al términu d'esta xunta, dambos planiaron una propuesta de reunificación, que llevó al Programa de los Diez Puntos.<ref name="Teltschik">Teltschik, Horst. (1992) (n'alemán). ''329 Tage: Innenansichten der Einigung'' ISBN 3886804240 p.42-45, 159-161</ref><ref name="Video">{{cita videu|títulu=Deutschlandspiel Teil 2: Eilig Vaterland|persona=Blumenberg, Hans-Christoph (direutor)|añu=2000|url=http://d-nb.info/985282622|mediu=Documental de televisión editorial=Matthias-Film y Cinecentrum|llocalización=Alemaña}}</ref> Anque Kohl nun la consideró como un cronograma al momentu de presentala ante'l ''Bundestag'', fizo que los gobiernos de dellos países europeos tomárense en serio la reunificaciónsobremanera porque esta iniciativa del gobiernu de la RFA foi decidida ensin consultar colos países de la [[OTAN]].<ref name="Bush">Maynard, Cristopher (2008) {{en}}'' Out of the Shadow: George H. W. Bush and the End of the Cold War.'' Texas A&M University Press. ISBN 1603440399; 53-74 páxines</ref> ====Oposición==== El [[Pactu de Varsovia]] disponía d'una numberosa presencia militar soviética envalorada en 370.000 individuos aparcada na RDA tres previu alcuerdu ente los gobiernos soviéticu y xermanu oriental. La retirada de les tropes soviétiques de la RDA arriesgaría la seguridá nacional de los restantes países del Pactu de Varsovia tres l'ingresu d'una Alemaña reunificada a la OTAN.<ref name="Bush"/> Esta circunstancia condicionó la postura de la Xunión Soviética al respeutive de la reunificación al retardar l'aplicación del Programa de los Diez Puntos per parte del gobiernu de la RFA y favoreciendo la implementación d'un marcu confederativo ente dambos Estaos alemanes, propuesta por Hans Modrow en payares de 1989.<ref>[[#Henke|Henke]] p.469</ref> El 13 de payares de 1989, la [[Primer ministru del Reinu Xuníu|primer ministra del Reinu Xuníu]], [[Margaret Thatcher]], comunicó que yera prioritariu garantizar un Estáu democráticu y económicamente estable na RDA antes de planiar la reunificación.<ref>[[#Henke|íbid]] p.487-489</ref> La reunificación ente dambos países foi cuestionada pol [[gobiernu británicu]], inquietu ante una predominancia alemana na [[política esterior]] europea, motivada pol so mayor potencial económicu, según poles sos desenvueltes rellaciones billaterales con otros países europeos y los Estaos Xuníos. Amás, considerar un país capaz de desestabilizar la construcción d'una política común europea.<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p.146-147, [[#Rödder|Rödder]] p.45-46</ref> El gobiernu británicu tenía rocea de delles de les proposiciones del gobiernu soviéticu, ente elles la instauración d'un orde xeopolíticu pacíficu y paneuropéu; per mediu de la disolución de la Otan y del Pactu de Varsovia, la neutralización y desocupación militar d'Alemaña y la pertenencia d'esta y la Xunión Soviética na Otan.<ref name="Bush" /> Sicasí, la postura del presidente francés [[François Mitterrand]] amosóse conciliadora ante la llibre determinación del pueblu alemán ante la reunificación de los sos países, anque mediada por un diálogu cola Xunión Soviética y les potencies occidentales.<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p.142, [[#Rödder|Rödder]] p.46</ref> El 6 d'avientu, Mitterrand axuntar con Gorbachov en [[Kiev]]. Dambos coincidieron en que'l procesu de reunificación tenía de retardase porque ante los cambeos asocedíos na RDA, tarrecíase la eventual deposición de Gorbachov como secretariu xeneral por non intervenir decididamente nesti asuntu. Esta situación comprometida motivó a Mitterrand dialogar con Kohl, quien afirmó que la reunificación alemana «nun taba a la orde del día y tardaría dellos años».<ref name="French" /><ref name="Video" /> El 8 d'avientu, nel cume de la [[Comunidá Económica Europea]] n'[[Estrasburgu]], los representantes de cada país (con esceición d'España) esixeron una declaración oficial sobre la reconocencia de la [[Llinia Oder-Neisse|frontera occidental polaca]] per parte de la RFA, a lo cual Kohl amosóse ronciegu. Nun alcuentru priváu ente Thatcher y la comitiva del presidente Mitterrand depués del cume, aquella amosó a los presentes varios mapes de la [[Gran Alemaña]] esponiendo l'amenaza que supondría una Alemaña unificada a los sos países vecinos al agorar potenciales reclamaciones territoriales a Polonia y [[Checoslovaquia]].<ref name="French">Friend, Julius Weis. (2001) (n'inglés). ''Unequal Partners: French-German Relations, 1989-2000'' ABC-CLIO, 2001 ISBN 9780275976033 p.23-25</ref><ref name="Video" /> Precisamente la postura más contraria a la reunificación alemana foi la del gobiernu de Thatcher, quien concretó la postura oficial del gobiernu británicu frente a la reunificación mientres una llamada telefónica al presidente d'Estaos Xuníos [[George H. W. Bush|George Bush]] el 22 de febreru de 1990:<ref>Zelikow, Philip; Rice, Condoleezza Rice. (1997) (n'inglés) ''Germany Unified and Europe Transformed: A Study in Statecraft''. [[Harvard University Press]]. ISBN 0674353250 p.206</ref> {{cita|Alemaña va convertir nel Xapón d'Europa, pero peor —en referencia a una eventual supremacía alemana n'Europa—. El presidente francés ta d'alcuerdu conmigo al respeutive de que los alemanes pacíficamente van llograr lo que Hitler nun algamar na [[Segunda Guerra Mundial|Guerra]]. Señor presidente, suxero la permanencia indefinida de les tropes soviétiques n'Alemaña; ello dexaríanos ameyorar les nueses rellaciones con Gorbachov y al empar vamos controlar a los alemanes.}} La oposición del gobiernu británicu al procesu de reunificación quedó apostrada a un segundu planu dempués de les negociaciones billaterales ente'l gobiernu d'Alemaña Occidental y los Estaos Xuníos, anque en parte deber a les repitíes negatives provenientes de diverses personalidaes del gobiernu británicu, ente ellos la primer ministra Margaret Thatcher y los ministros [[Douglas Hurd]] y [[Nicholas Ridley (políticu)|Nicholas Ridley]].<ref>[[#Henke|íbid]] p.490, 495-496</ref> {{#tag:ref|Ridley mientres un seminariu, amosóse visiblemente desilusionáu ante la mediación del gobiernu francés y llegó a establecer analoxíes ente'l gobiernu alemán vixente y l'Alemaña nazi. Hurd amosó esmolición pol fechu de qu'Alemaña podría apoderar la economía europea.|group=nota}} Otru xefes de Gobiernu manifestar en contra de la reunificación, como'l [[primer ministru d'Italia]] [[Giulio Andreotti]] y el de los [[Primer Ministru de los Países Baxos|Países Baxos]] [[Ruud Lubbers]]. El primeru manifestó temor ante un resurdimientu del [[panxermanismu]] y el segundu cuestionó'l [[derechu d'autodeterminación]] del pueblu alemán.<ref name="Spiegel">{{cita web|url=http://www.spiegel.de/international/germany/germany-s-unlikely-diplomatic-triumph-an-inside-look-at-the-reunification-negotiations-a-719848.html|títulu=Germany's Unlikely Diplomatic Triumph: An Inside Look at the Reunification Negotiations|obra=[[Der Spiegel]]|autor=Wiegrefe, Klaus|fecha=29 de setiembre de 2009|fechaaccesu=28 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}</ref> L'únicu mandatariu d'Europa Occidental que sofitó incondicionalmente el procesu de reunificación foi'l [[presidente d'España]], [[Felipe González]], depués d'enterase del trunfu de la [[Unión Demócrata Cristiana (RDA)|Unión Demócrata Cristiana]] nes eleiciones llexislatives de 1990.<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p.118</ref> ====Marcu de negociaciones==== El 2 de febreru de 1990, el [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Departamentu d'Estáu]] d'Estaos Xuníos aprobó la organización d'una mesa de negociaciones ente la RFA, la RDA y les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu, Francia y la Xunión Soviética), nes que s'hubo establecíu les condiciones so les cualos coordinaríase'l procesu de reunificación ente dambos Estaos alemanes. L'autor d'esta propuesta foi'l ministru de [[Política Esterior d'Alemaña|Rellaciones Esteriores]] d'Alemaña, [[Hans-Dietrich Genscher]].<ref>[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.231</ref> Na xunta de ministros de Rellaciones Esteriores de la Otan y el Pactu de Varsovia el 13 de febreru en [[Ottawa]], formalizóse'l mecanismu de negociaciones propuestu por Genscher denomináu [[Tratáu Dos más Cuatro|Conversaciones Dos más Cuatro]], que fueron realizaes en [[Bonn]] (5 de mayu), [[Berlín Este]] (22 de xunu) y [[París]] (17 de xunetu). Los representantes d'[[Italia]] y los [[Países Baxos]] esixeron la so participación nes negociaciones, a lo que Genscher respondió: «¡Ustedes nun son parte del xuegu!». Con ésta frase, fíxo-yos entender qu'esta yera una problemática tocante a los gobiernos de les Alemañes y les cuatro potencies vencedores de l'[[Segunda Guerra Mundial|anterior guerra]].<ref>[[#Ritter|Ritter]] p.34</ref> A partir d'esi día podíen entablarse les conversaciones ente los ministros de Rellaciones Esteriores de los países arreyaos, anque estes retrasáronse hasta'l 14 d'abril de 1990, día en que [[Markus Meckel]] fuera escoyíu como [[Ministru de Rellaciones Esteriores de la República Democrática Alemana|Ministru de Rellaciones Esteriores]] de la RDA.<ref>[[#Rödder|Rödder]] p.227-228</ref> [[Ficheru:RIAN archive 330109 Soviet President Mikhail Gorbachev and U.S. President George Bush.jpg|thumb|212x212px|Robla d'alcuerdos billaterales pol presidente d'Estaos Xuníos, [[George H. W. Bush|George H. Bush]], y el secretariu xeneral soviéticu, [[Mikhaíl Gorbachov]], el 12 de xunu de 1990.]] La visita de Kohl al presidente d'Estaos Xuníos Bush en [[Camp David]] el 24 de febreru foi primordial pa coordinar los oxetivos y asuntos pendientes de discutiniu nes Conversaciones Dos más Cuatro, en presencia de representantes de la RFA. La postura del [[Política de los Estaos Xuníos|gobiernu d'Estaos Xuníos]] so la xestión del presidente [[George H. W. Bush|Bush]] secundaba la unidá, aseverando qu'una Alemaña reunificada tenía de pertenecer a la Otan porque la RFA yera unu de los sos estaos miembros.<ref name="Teltschik"/> El [[Conseyu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos]] ellaboró una llista de los asuntos pendientes de discutiniu. Ente ellos, l'alministración política de Berlín, la reconocencia de les fronteres de Polonia, la permanencia de tropes soviétiques na RDA y la producción d'[[armes de destrucción masiva]]. La pertenencia d'Alemaña a la Otan y l'amenorgamientu de personal activo na ''[[Bundeswehr]]'' (fuercies armaes de la RFA) nun foi deliberada dientro de les Conversaciones Dos más Cuatro.<ref name="Bush" /> El 31 de mayu mientres la visita de Gorbachov nel cume de Washington, alcordóse que los gobiernos d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética aceptaben la reunificación d'Alemaña y el so ingresu a la Otan, reconociendo asina la soberanía del Estáu alemán, derechu garantizáu pola [[Declaración de Helsinki]]. Na visita de Kohl y el so ministru de Rellaciones Esteriores Genscher el 16 de xunetu nel pabellón de caza de Gorbachov n'[[El Cáucasu]], este reafitó la decisión tomada nel cume de Washington en presencia del canciller, cola condición de que'l gobiernu alemán atayara los compromisos económicos de la RDA, encargar del desallugu de los soldaos soviéticos aparcaos en territoriu oriental y otorgara un préstamu de cinco millones de marcos a la Xunión Soviética.<ref name="Bush" /><ref>[[#Henke|Henke]] p.483</ref> Yá'l 10 de febreru, mientres una visita oficial del canciller Kohl a [[Moscú]], Gorbachov aceptó na so presencia'l derechu de la reunificación per parte de dambos Estaos alemanes.<ref>[[#Henke|íbid]] p.470</ref> Dende 1945, la soberanía alemana fuera apurrida a les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial. La soberanía de la RFA fuera vencida por aciu la [[Conferencia de Londres]] en 1954. Hasta 1990, les potencies occidentales (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Francia) anovaben el derechu de xestionar la soberanía de la RFA.<ref>{{Cita web|url=http://www.nato.int/archives/1st5years/appendices/1b.htm|títulu=Final Act of the London Conference (3rd October, 1954)|fechaaccesu=2 de mayu de 2010|idioma=alemán}}</ref> ===Pleitu fronterizu xermanu-polacu=== La frontera occidental polaca fuera reconocida [[de iure]] en 1950 pola RDA nel [[Tratáu de Zgorzelec]] y [[de facto]] en 1970 pola RFA nel [[Tratáu de Moscú (1970)|Tratáu de Moscú]]. La revisión y posterior resolución de la disputa fronteriza xermanu-polaca tendría validez en participación d'una Alemaña unificada y soberana.<ref>[[#Henke|Henke]] p.509-510</ref> Por cuenta de la falta de compromisu inicial del gobiernu de Kohl na reconocencia de les fronteres, el gobiernu polacu caltuvo una postura contraria a la reunificación mientres les negociaciones del procesu de reunificación. El [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Polonia|ministru de Rellaciones Esteriores]] de Polonia [[Krzysztof Skubiszewski]] na [[cume de Ottawa]], propunxo aldericar la garantía de la seguridá nacional de los países vecinos d'Alemaña. El 16 de febreru, el so homólogu alemán Hans-Dietrich Genscher suxirió qu'una resolución conxuntu de dambos parllamentos alemanes (el ''[[Bundestag d'Alemaña|Bundestag]]'' y la ''[[Volkskammer]]'') definiría la postura alemana frente al pleitu fronterizu polacu. El 19 d'abril de 1990, mientres la visita oficial de la RDA en Varsovia, Markus Meckel secundó la postura de Genscher y el presidente Lothar de Maizière legitimó el derechu a la reunificación responder# por na Llei Fundamental d'Alemaña (Constitución d'Alemaña Occidental).<ref name="Henke3">[[#Henke|íbid]] p.515-523</ref> La visita oficial del [[Presidente de la República de Polonia|presidente polacu]], [[Wojciech Jaruzelski]], y del [[Primer ministru de Polonia|primer ministru]], [[Tadeusz Mazowiecki]], el 10 de marzu de 1990 inclinaría la postura del presidente francés Mitterrand en contra de la reunificación si'l gobiernu de la RFA nun reconociera la frontera. El gobiernu polacu esixó la inclusión de representantes polacos nes Conversaciones Dos más Cuatro, a lo que la RFA negóse rotundamente. Sicasí, sí aceptó'l discutiniu de les fronteres de Polonia porque mientres la visita de Kohl a Camp David alcordárase de mano qué asuntos s'aldericaríen.<ref>{{cita web|url=http://www.kas.de/wf/de/191.1964/|títulu=Unterzeichnung des deutsch-polnischen Grenzvertrages|autor=Kusters, Hanns Jürgen|obra=[[Fundación Konrad Adenauer]]|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}</ref> En mayu de 1990, axuntáronse representantes del gobiernu de la RDA, la RFA y Polonia en trés causes pa esaminar cada unu de los artículos del tratáu fronterizu, antes d'aprobar l'esbozu plantegáu pol gobiernu polacu'l 27 d'abril. El 5 de mayu, mientres una de les Conversaciones Dos más Cuatro, los representantes soviéticos y polacos aldericaron una vegada más sobre l'establecimientu de les fronteres definitives ente Polonia y Alemaña na llinia Oder-Neisse.<ref name="Henke3"/> El consentimientu a la firma del [[Tratáu fronterizu xermanu-polacu|Tratáu Fronterizu Xermanopolaco]] foi ratificáu tres una resolución aprobáu nel ''[[Bundestag]]'' el 21 de xunu.<ref>{{Cita web|url=http://www.cvce.eu/obj/resolution_on_the_german_polish_frontier_adopted_by_the_german_bundestag_21_june_1990-en-3891b3fc-671f-47dc-b5ed-2y9c6ef2bbe2.html|títulu=Resolution on the German-Polish Frontier adopted by the German Bundestag on 21 June 1990|autor=CVCE|obra=Oficina de Prensa ya Información del Gobiernu Federal d'Alemaña|fechaaccesu=18 d'agostu de 2013|idioma=inglés}}</ref> El 14 de payares per mediu de dichu tratáu, dambes partes declararon inviolable la llinia Oder-Neisse y comprometiéronse a nun reivindicar nenguna clase de reclamaciones territoriales.<ref name="ONU">{{Cita web|url=http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/DEU-POL1990CF.PDF|títulu=Treaty between the Federal Republic of Germany and the Republic of Poland on the confirmation of the frontier between them, 14 November 1990|obra=[[ONX]]|fechaaccesu=20 de febreru de 2010|idioma=inglés}}</ref> ====Firma del Tratáu Dos más Cuatro==== Les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial alcordaron el 12 de setiembre de 1990 la firma del [[Tratáu Dos más Cuatro]] en [[Moscú]], depués de les trés xuntes previes en [[Bonn]], [[Berlín Este]] y [[París]].<ref>{{cita llibru|títulu=Politik in Deutschland|autor=Glaeßner, Gert-Joachim|editorial=VS Verlag|páxines=71-73|añu=2006|isbn=978-3-531-15213-4|idioma=alemán}}</ref> El 2 d'ochobre esclariaron que los derechos y responsabilidaes contraíos pol Estáu alemán entraríen a valir coles mesmes que'l [[Reunificación alemana#Tratáu d'Unificación Tratáu d'Unificación]].<ref>{{Cita web|url=http://www.krr-faq.net/suspens.htm|títulu="Suspendierungserklärung" der Alliierten zu ihren Vorbehaltsrechten vom 2. Oktober 1990|fechaaccesu=2 de mayu de 1990|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100611225545/http://www.krr-faq.net/suspens.htm|fechaarchivu=2010-06-11}}</ref> Les consecuencies finales del tratáu fueron:<ref>{{cita web|url=http://www.krr-faq.net/2o4.htm|títulu=Zwei-Plus-Vier Vertrag 12.9.1990|idioma=alemán ya inglés|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012}}</ref> * La xurisdicción de l'Alemaña unificada, a partir de la entrada a valir del tratáu, toma'l territoriu de les otrora RFA y RDA, incluyendo los cuatro zones d'ocupación en Berlín. * La ocupación cuatripartita en Berlín expiró al entrar a valir el tratáu. * Les fronteres esistentes de l'Alemaña unificada son definitives. L'Estáu alemán nun puede reclamar territorios al este de la llinia Oder-Neisse, nin aquellos perdíos al términu de la Segunda Guerra Mundial. * L'Estáu alemán arrenunció a la posesión d'[[armes de destrucción masiva]]. * La ''[[Bundeswehr]]'' amenorgó los sos efeutivos nun 26 %, de 500.000 a 370.000. * Les tropes soviétiques instalaes na antigua RDA retiráronse pacíficamente n'agostu de 1994, cuatro meses antes de la fecha llende. * Nel territoriu de l'antigua RDA nun pueden almacenase armes de destrucción masiva nin puede ser ocupada por exércitos estranxeros. * La restitución de la soberanía al Estáu alemán per parte de les cuatro potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial. * Dexar a los gobiernos de la RFA y la RDA reunificarse d'alcuerdu al preámbulu y al artículu 23 de la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental d'Alemaña]]. Los compromisos adquiríos y documentos llegales roblaos pol gobiernu de la RFA col parllamentu de la RDA foi tamién reconocida a nivel internacional tres la firma del Tratáu Dos más Cuatro, que tamién dexó l'exerciciu de la soberanía del Estáu alemán sobre Alemaña como un tou.<ref>[[#Quint|Quint]] p.268-275</ref>{{#tag:ref|'''Alemaña como un tou''': Traducción de la espresión alemana ''Deutschland als Ganzes'', foi un conceutu aplicáu polos [[Aliaos (Segunda Guerra Mundial)|aliaos]] aniciáu mientres la [[conferencia de Potsdam]] pa referise a la frontera oriental d'Alemaña vixente'l 31 d'avientu de 1937.<ref>Blasius, Rainer A.; Lindemann, Mechthild (1994) (n'alemán). ''Akten zur auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland''. Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486559648 p.626</ref> Sicasí, l'Estáu alemán dempués de la reunificación nun amosó interés por reclamar dichos territorios dempués de la reconocencia de la llinia Oder-Neisse.|group=nota}} === Tratáu d'Unificación === [[Ficheru:EinigungsvertragBRD-DDR.JPG|thumb|209x209px|[[Facsímil]]es del Tratáu d'Unificación.]] ====Llexitimación==== Al términu de la [[Segunda Guerra Mundial]], Alemaña esistía entá como [[Estáu]], anque dafechu inhabilitáu pa exercer funciones como tal. Mentanto, la soberanía del territoriu alemán exercer el [[Control de Conseyu Aliáu]]. La creación de la RFA el 23 de mayu de 1949 por aciu la Llei Fundamental significó una reorganización del Estáu alemán dientro del so [[derechu constitucional]], con una potestá y soberanía similar al [[Reich Alemán|''Reich'' Alemán]], l'Estáu antecesor inmediatu de la RFA. El canciller de la RFA [[Konrad Adenauer]] declaró a finales de 1949 que'l so gobiernu proclamó la continuidá del Estáu alemán per mediu de la esistencia de la RFA.<ref name="Piotrowicz">Piotrowicz, Ryszard W.; Blay, Sam. (n'inglés) (1997). ''The unification of Germany in international and domestic law'' Editorial Rodopi ISBN 9051837550 p.8-17, 75</ref> La situación llegal de la RFA como [[Socesión d'estaos|Estáu socesor]] por Adenauer foi ratificada pol [[Tribunal Constitucional d'Alemaña]].<ref>[[#Monedero|Monedero et al]] p.112</ref> [[Berlín]] permaneciera estremada en cuatro zones d'ocupación. Al este de la ciudá, establecióse la capital de la RDA.<ref>{{Cita web|url=http://user.cs.tu-berlin.de/~gozer/bln/andere/Ord-SVV.html|títulu=Erlaß des Staatsrates der Deutschen Demokratischen Republik vom 28.6.1961|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111120745/http://user.cs.tu-berlin.de/~gozer/bln/andere/Ord-SVV.html|fechaarchivu=2010-01-11}}</ref> Pero les potencies occidentales (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Francia) nun reconocieron la so llexitimidá como capital y como parte constituyente del territoriu de la RDA, pos la ciudá na so totalidá taba so la xurisdicción de les naciones participantes de la [[Conferencia de Potsdam]] y Francia.<ref>[[#Quint|Quint]] p.74-75</ref> El Tratáu d'Unificación, nos sos artículos 1 y 2, decretó la unión de los ventitrés [[Distritos y llocalidaes de Berlín|distritos de Berlín]] (Este y Oeste), según l'establecimientu de la capital de l'Alemaña unificada nesta ciudá.<ref name="Einigungsvertrag" /> La Llei Fundamental ufiertaba una solución llegal ante una eventual reunificación, yá que nel so artículu 23 contemplábase l'ingresu futuru de «otres rexones d'Alemaña».<ref name="GG">{{cita web|url=http://lexetius.com/GG/Inhalt|títulu=Índiz d'artículos de la Llei Fundamental d'Alemaña|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=alemán|cita=En cada unu de los artículos de la Llei Fundamental, pueden consultase tolos cambeos que sufrieron cada unu d'ellos dende la so introducción el 22 de mayu de 1949.}}</ref> Por que el procesu llegal de la reunificación alemana tuviera vixencia, el 23 d'agostu de 1990, la ''[[Volkskammer]]'' aprobó la creación d'una nueva nación alemana unificada según lo establecío nel artículu 23 de la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental]], dexando asina l'anexón de les catorce [[Organización territorial de la República Democrática Alemana|rexones alministratives de la RDA]] y la so capital, [[Berlín Este]], per parte de la RFA.<ref>{{Cita web|url=http://www.dhm.de/lemo/html/dokumente/DieDeutscheEinheit_erklaerungVolkskammerZurWiedervereinigung/index.html|títulu=Beschluß der Volkskammer über dean Beitritt der DDR zur Bundesrepublik Deutschland vom 23. August 1990|fechaaccesu=5 d'avientu de 2009|idioma=alemán}}</ref> Esta moción foi aprobada por 294 votos a favor (62 en contra); entrando a valir a partir del 3 d'ochobre de 1990.<ref>{{Cita web|url=http://1989.dra.de/ton-und-videoarchiv/videos/1990.html?tx_weeaardra_pi1%5Buid%5D=111&cHash=4fac27658d|títulu=30. Tagung der 10. ''Volkskammer'' der DDR (videu)|autor=''Volkskammer''|obra=Deutsches Rundfunkarchiv|fecha=20 de setiembre de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}</ref> El 31 d'agostu, el [[Conseyu de Ministros de la RDA]] y el [[Gobiernu federal d'Alemaña]] aprobaron y roblaron l'Alcuerdu pa la reunificación d'Alemaña», nel cual apautaron los compromisos de los gobiernos de dambos países mientres el procesu de reunificación. Na tarde del mesmu día, los negociadores del alcuerdu [[Wolfgang Schäuble]] (RFA) y [[Günther Krause]] (RDA) ratificaron dichu alcuerdu nel [[Kronprinzpalais]] en Berlín Este.<ref>{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Media/GalleryPopup/id/350633/item/0/month/September/oldAction/Detail/oldModule/Chronical/year/1990|títulu=Vereinbarung zum Einigungsvertrag vom 31. August 1990, 18. September 1990|obra=Bulletin des Presse- und Informationsamtes der Bundesregierung|fecha=23 d'agostu de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}</ref><ref>[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.162, 793</ref> Dambes partes roblaron en Bonn el 18 de setiembre, otru documentu llamáu «Alcuerdu pa la realización ya interpretación del Tratáu d'Unificación», qu'añadía más compromisos al gobiernu de la RFA. Estos incluyeron compensar les perdes materiales de les víctimes de l'[[Alemaña Nazi]] y de la RDA, la preservación de los archivos de la Stasi y el cumplimientu y supervisión de les funciones de los ministerios de l'Alemaña reunificada.<ref>{{Cita web|url=http://www.verfassungen.de/de/ddr/einigungsvertrag90-auslegungsvereinbarung.htm|títulu=Vereinbarung zur Durchführung und Auslegung des Einigungsvertrag|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}</ref><ref>[[#Quint|Quint]] p.234</ref> La preservación de los documentos de la Stasi motivar la destrucción d'espedientes policiales per parte de los sos propios funcionarios, práutica erradicada tres l'allanadura de la so sede en Berlín. L'aplicación del artículu 14 de la Llei Fundamental llevó al gobiernu alemán defender reclamaciones de propiedá per parte d'aquellos ciudadanos que fueren espropiaos pol gobiernu de la RDA ente 1949 y 1989.<ref>[[#Stuhler|Stuhler]] p.113-119, 209-211</ref> El 20 de setiembre de 1990, la ''Volkskammer'' aprobó l'aplicación del Tratáu d'Unificación por 299 votos a favor y 81 en contra.<ref>{{Cita web|url=http://1989.dra.de/ton-und-videoarchiv/videos/1990.html?tx_weeaardra_pi1%5Buid%5D=119&cHash=ba2ed71b69|títulu=36. Tagung der 10. ''Volkskammer'' der DDR|obra=Deutsches Rundfunkarchiv|autor=''Volkskammer''|fecha=20 de setiembre de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}</ref> El mesmu día, el ''Bundestag'' fixo otru tantu con 442 votos a favor y 50 en contra. A otru día, el ''[[Conseyu Federal (Alemaña)|Bundesrat]]'' aprobar por unanimidá.<ref>{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Chronical/Detail/month/August/year/1990|títulu=Chronik - August 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}</ref> El 29 de setiembre de 1990 modificóse'l [[Preámbulu (derechu)|preámbulu]] y l'artículu 146 de la Llei Fundamental pa señalar que la reunificación del país rematara. L'artículu 23 foi retiráu. En 1992 sustituyir unu referente a la Unión Europea.<ref name="GG" /> Les siguientes son les cláusules que tenía d'aprobar el gobiernu de la RDA pa unificase cola RFA, d'alcuerdu al artículu 23 de la so Llei Fundamental, vixentes a partir del 3 d'ochobre de 1990:<ref name="Einigungsvertrag"/> * La Llei Fundamental entra a valir nos nuevos estaos de [[Brandeburgu]], [[Mecklemburgu-Pomerania Occidental]], [[Saxonia]], [[Saxonia-Anhalt]], [[Turinxa]] y l'este de Berlín. En concluyendo l'adhesión de la RDA a la RFA, estos estaos federaos» fueron creaos por aciu una reorganización político-alministrativa aprobada pola ''Volkskammer'' mientres la sesión del 22 de xunetu de 1990.<ref>{{Cita web|url=http://www.dhm.de/lemo/html/dokumente/DieDeutscheEinheit_gesetzLaendereinfuehrungsgesetz/index.html| títulu=''Verfassungsgesetz zur Bildung von Ländern in der Deutschen Demokratischen Republik'' – Ländereinführungsgesetz (LEinfG)|obra=[[Haus der Geschichte|Casa de la Hestoria de la RFA]]|fechaaccesu=5 d'avientu de 2009|idioma=alemán}} [http://www.verfassungen.de/de/ddr/ddr90-laeeinf.htm <small>Observaciones feches con al respeutive de la llei</small>]</ref> * Berlín ye la capital de la República Federal d'Alemaña. * La Llei Fundamental ye actualizada cada dos años dende la entrada a valir de la reunificación. * La ''Volkskammer'' unvió 144 de los sos diputaos al ''Bundestag'', en representación de los estaos federaos orientales.<ref>[[#Rödder|Rödder]] p.297, [[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.191</ref> * Preservación de los archivos de la Stasi.<ref>[[#Ritter|Ritter]] p.261</ref> Los archivos fueron treslladaos a la sede de los [[Archivos federales d'Alemaña]] y depués a la Federación Comisionada de los archivos de la Stasi en 1991. Llegalmente, la reunificación alemana nun constituyó una unión confederativa sinón la reintegración d'Alemaña Oriental so la xurisdicción d'Alemaña Occidental. La unión confederativa de do Estaos alemanes riquiera la creación d'una nueva Constitución, en vista que la Llei Fundamental d'Alemaña perdería validez en virtú del so artículu 146.<ref name="Piotrowicz"/><ref name="GG"/> ====Entrada a valir==== [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-400, Berlin, deutsche Vereinigung, vor dem Reichstag.jpg|thumb|220x220px|Izado de la bandera mientres les celebraciones nel edificiu del Reichstag.]] El 3 d'ochobre a la medianueche proclamóse frente al [[edificiu del Reichstag|Reichstag]] la reunificación sol tañimientu de la [[Campana de la Llibertá (Berlín)|Campana de la Llibertá]], el izado de la [[Bandera d'Alemaña|bandera nacional]], el cantar del [[Himnu d'Alemaña|himnu nacional]] y la posterior llectura del artículu 23 de la Llei Fundamental pol [[presidente d'Alemaña]] [[Richard von Weizsäcker]].<ref>[[#Rödder|Rödder]] p.294-297</ref> Depués siguió una exhibición de [[Pirotecnia|fuego artificiales]] en toles ciudaes d'Alemaña.<ref name="HdG">{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/DieDeutscheEinheit/Wiedervereinigung/einigungsvertrag.html|títulu=Wiedervereinigung: Einigungsvertrag|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=3 de mayu de 2010|idioma=alemán}}</ref> El Tratáu entró a valir esti día porque yera la fecha más temprana posible pa la conclusión de la reunificación. El Gobiernu Federal d'Alemaña quería informase sobre los resolvimientos emitíos pola [[Conferencia sobre la Seguridá y la Cooperación n'Europa]] pa ministros de Rellaciones Esteriores avera del desenllaz del Tratáu Dos más Cuatro, celebrada'l 2 d'ochobre de 1990.<ref>Grünbaum, Robert. (2000) (n'alemán). ''Deutsche Einheit: Beiträge zur Politik und Zeitgeschichte'' Editorial VS Verlag ISBN 3810025127 p.127-128</ref> En 1949, [[Bonn]] declaróse capital provisional de la RFA. Les deliberaciones del ''Bundestag'' tuvieron de resultes l'aprobación del Resolvimientu sobre la ciudá capital» el 20 de xunu de 1991,<ref>{{Cita web|url=http://www.bundestag.de/kulturundgeschichte/geschichte/debatte/index.html|títulu=Berlin-Bonn-Debatte|obra=Bundestag|fechaaccesu=4 de mayu de 2010|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140405215212/http://bundestag.de/kulturundgeschichte/geschichte/debatte/index.html|fechaarchivu=2014-04-05}}</ref> nel cual ordenóse que les sedes del Parllamentu (tantu la cámara baxa como l'[[Cámara alta|alta]]) y el Gobiernu Federal tien d'establecer la so sede en Berlín. Los ministerios asitiaron les sos oficines tantu en Berlín como en Bonn, pero cola so sede central en dalguna de les dos ciudaes.<ref>[[#Seibel|Seibel]] p.420</ref> El Tratáu d'Unificación decretó'l 3 d'ochobre como [[Día de la Unidá Alemana]].<ref name="Einigungsvertrag">{{Cita web|url=http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html|títulu=Herstellung der Einheit Deutschlands —Einigungsvertrag—|obra=Ministeriu Federal de Xusticia d'Alemaña|fecha=11 de setiembre de 2001|fechaaccesu=2 d'avientu de 2009|idioma=alemán}}</ref> Antes de la reunificación, celebrábase'l 17 de xunu, en conmemoración de la [[Sulevación de 1953 n'Alemaña del Este|sulevación de 1953 na RDA]].<ref>Reichel, Peter. (2005) (n'alemán). ''Schwarz-Rot-Gold: kleine Geschichte deutscher Nationalsymbole nach 1945'' Editorial=C.H.Beck ISBN 3406535143 p.58</ref> == Consecuencies == === Económiques === Nel curtiu plazu, la convertibilidad de dambes monedes presentábase ventaxosu na RDA, pos yera posible adquirir productos fechos na RFA por un menor preciu.<ref name="Benkoski">{{Cita web|url=http://www.lehigh.edu/~incntr/publications/perspectives/v16/benkoski.pdf|títulu=Ossis and Wessis: A Socioeconomic Analysis of German Reunification|autor=Benkoski, Jason|fechaaccesu=26 d'avientu de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.lehigh.edu/~incntr/publications/perspectives/v16/benkoski.pdf|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> A principios de 1990, la tasa de cambéu podía ser cimeru a 1:6 ente dambes divises. Magar que la tasa de cambéu ente dambes monedes nun siguía una rellación 1:1, el marcu de la RDA, siquier en términos de [[paridá de poder adquisitivu]] con respectu al marcu alemán yera similar.<ref name="Sinn"/> Sicasí, al aplicar una tasa de cambéu 1:1 ente dambes monedes, una cesta básica afecha a los precios de la RFA amenorgaba a un cuartu'l [[poder adquisitivu]] del salariu permediu d'un trabayador na RDA con respectu al previu a la reunificación.<ref name="Sinn"/> Al implementar una paridá de salarios nes empreses de la RDA partir de que caltener los salarios baxos enllargaría'l fluxu migratorio escontra la RFA. Unu de los errores foi considerar que'l recíprocu de dicha premisa yera verdaderu, pos l'aumentu de los salarios nun previeno la migración al llargu plazu. Sicasí, aumentaron notablemente los gastos operativos y revalorizáronse les deldes de les empreses ensin ameyorar significativamente la productividá d'estes. Finalmente, munches empreses declaráronse insolventes al nun poder atayar les sos deldes.<ref name="Sinn" /> Como la so productividá permediu yera d'un terciu con al respeutive de la RFA, infierse que se precisaben tres veces más recursos pa la producción d'una serie d'artículos. Yera posible evitar una folada xeneralizada d'empreses insolventes y despidos per mediu d'aumentos de sueldu graduales calteniendo la tasa de cambéu 1:2 o implementando un área de llibre comerciu ente la RDA y la RFA, en cuenta de una unión monetaria.<ref name="Sinn2" /> Per otra parte, esperábase que les privatizaciones acometíes pola ''[[Treuhandanstalt]]'' (THA) embriviríen la perda de puestos de trabayu y devolveríen l'alministración de les empreses públiques de la RDA a los sos propietarios llexítimos (munches d'estes empreses fueren [[espropiación|espropiaes]] pol gobiernu xermanu oriental). Estes compañíes constituyíen el 30 % del sector empresarial de la RDA, ente que'l restante 70 % correspondía a aquelles que fueron espropiaes pola Xunión Soviética en 1948 y que pasaron a control estatal cuando s'estableció la RDA en 1949. Sicasí, estes nun fueron sometíes a restituciones.<ref name="Hunt" /> {| {{tablaguapa}} style="float:right; text-align:center; margin:20px" |+ '''Tresferencies brutes pa los nuevos estaos<br /> federaos de l'antigua RDA, dende 1991 hasta 1995.<ref name="Ritter4">[[#Ritter|Ritter]] p. 128-129</ref>''' |- ! Procedencia !Monto <small>(en miles de millones<br />de marcos alemanes)</small> |- !Capital públicu de la RFA |570 |- !Fondos pa la Unidá Alemana |75 |- !Asistencia familiar y domiciliaria |27 |- !Subsidios per desemplegu y pensiones |140 |- !Beneficios brutos recibíos pa<br />el desenvolvimientu de la seguridá social, <br /> seguro de desemplegu ya inversiones |812 |- !Impuestos |<nowiki>-</nowiki>197 |- !Tresferencies netes |615 |} L'esmantelamientu del sector públicu de la RDA per parte de la THA foi eficiente al saldar contratos con sociedaes de la RFA del mesmu sector económicu.<ref name="Hunt" /> Pero eso nun evitó la perda d'emplegos xenerada por despidos xeneralizaos o pola quiebra de les empreses públiques de la RDA.<ref>[[#Sinn|Sinn]] p.82-83, 86</ref> Pa 1992, el desemplegu algamó'l 15 % de la población activa de la RDA, lo cual significó la peor cifra de paru dende la [[Gran Depresión]].<ref name="Monedero">[[#Monedero|Monedero et al]] p.121</ref> Lo más cuestionable de les operaciones de la THA foi la subestimación del [[capital humanu]] despidíu nel estreldu de les negociaciones y que'l so financiamientu dependía del capital públicu de la RFA.<ref name="Monedero" /> Dende la so creación en xunu de 1990 hasta avientu de 1994, cuando la THA cesó les sos operaciones, los contratos liquidaos por esta axencia amasaron una delda de 260 a 270 mil millones de marcos alemanes.<ref name="Grosser" /> L'efeutu combináu de la unión monetaria y les privatizaciones de la THA provocó un escomanáu aumentu de la [[delda pública]] de la RFA, pos agora l'Estáu alemán tenía de subvencionar el desenvolvimientu de la seguridá social na RDA, asegurar les prestaciones sociales de los paraos, y asumir la renovación de la infraestructura y les víes de tresporte de los cinco nuevos estaos.<ref>[[#Ritter|Ritter]] p.16, 117</ref> [[Ficheru:2001-b-potsdamer.jpg|thumb|211x211px|Reconstrucción de [[Potsdamer Platz]], nel centru de Berlín. Les inversiones del Estáu alemán n'infraestructura fueron ingentes tres la reunificación.]] Los estaos occidentales tresfirieron capitales a los de l'antigua RDA pa financiar les xubilaciones antemanaes a tolos trabayadores de 55 a 65 años y les compensaciones monetaries pa les víctimes de la Segunda Guerra Mundial, envaloraes ente 85,300 mil millones y 4,3 billones de marcos alemanes, respeutivamente.<ref name="Ritter4"/> P'amenorgar los costos qu'implicó'l desenvolvimientu de l'antigua RDA, enllantar en 1991 un nuevu impuestu denomináu «Recargu de Solidaridá». Esti gravaba nun 3,75 % l'impuestu sobre la renta, les ganancies de capital y los impuestos de sociedaes. En 1995, esti recargu foi alzáu al 7,5 %; y dende 1998 caltúvose nun 5,5 %.<ref>{{Cita web|url=http://econstor.eu/bitstream/10419/45384/1/65713709X.pdf|títulu=Der umstrittene Solidaritätszuschlag|obra=Karl-Bräuer Institut|fecha=abril de 2010|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}</ref> Na década de 1990, tamién s'alzaron los impuestos sobre los combustibles fósiles, el tabacu y el seguros. Los gravámenes establecíos aumentaron del 0,28 % al 0,45 % y del 0,23 % al 0,3 % (pa la [[gasolina]] y el [[gasóil]], respeutivamente).<ref>{{Cita web|url=http://www.bmu.de/files/pdfs/allgemein/application/pdf/mineral_dl.pdf|títulu=Entwicklung der Energiesteuer für Benzin, Diesel und Erdgas als Kraftstoffe|obra=[[Ministeriu Federal de Mediu Ambiente, Proteición de la Naturaleza, Construcción y Seguridá Nuclear d'Alemaña]]|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}</ref> Del 3,1 % al 4,2 % pa los productos derivaos del tabacu.<ref>Pozimski, Jens. (2007) (n'alemán).''Die Entwicklung der Tabaksteuer in Deutschland'' Editorial GRIN Verlag ISBN 3638661091. páxs.64</ref> Y del 7 % al 15 % pa los precios de los [[contratu de seguru|contratos de seguru]].<ref>{{Cita web|url=http://www.inriver.bwl.uni-muenchen.de/files/vortraege/20070521_wolgast.pdf|títulu=Zur aktuellen wirtschaftlichen Lage der deutschen Versicherungswirtschaft|autor=Wolgas, Michael|obra=Gesamtverband der Deutschen Versicherungswirtschaft|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}</ref> <!--{{VT|Verkehrsprojekt Deutsche Einheit|Aufbau Ost|Fondos pa la Unidá Alemana}} --> === Sociales === L'aislamientu de la RFA de la RDA mientres la [[Guerra Fría]], sobremanera tres la construcción del Muriu en 1961, fomentó la diverxencia ente dambes [[Idiosincrasia|idiosincrasies]].<ref name="Trujillo">{{Cita web|url=http://catarina.udlap.mx/o_dl_a/tales/documentos/lri/trujillo_g_da/indice.html|títulu=Identidad social alemana a catorce años de la reunificación|autor=Trujillo, Denise|añu=2004|páxina=41|fechaaccesu=18 de febreru de 2012}}</ref> La unidá alemana centrar nel establecimientu d'una economía de mercáu en llugar d'una planiada y l'abolición del sistema políticu anterior,<ref name="Narrativa">{{Cita web|url=http://revistas.ucm.es/fll/11330406/articulos/RFAL0505110089A.PDF|títulu=La narrativa de la reunificación alemana. Presupuestos, temes y tendencies|autor=Maldonado, Manuel|añu=2005|obra=Revista de Filoloxía Alemana|fechaaccesu=19 de febreru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305025825/http://revistas.ucm.es/fll/11330406/articulos/RFAL0505110089A.PDF|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref> como parte del Programa de los Diez Puntos. Sicasí, la reintegración de dambos coleutivos alemanes atrabancóse. ====Identidá nacional de los alemanes orientales==== {{VT|Ostalgie}} [[Ficheru:Ampelmann.jpg|thumb|175px|Una estatua dedicada al ''[[Ampelmann]]'' nel distritu [[Berlín-Mitte|Mitte]], Berlín.]] Los alemanes occidentales, al favorecer los modelos económicos y políticos aplicaos nos países del [[primer mundu]], calteníen una imaxe negativa de la RDA. En particular, criticaben la falta de llibertaes individuales y la [[economía d'escasez]]. Sicasí, los ciudadanos de la RFA amosaben simpatía escontra los habitantes de la RDA, considerándolos en munchos aspeutos similares. Esa perceición tomar en cuenta nel procesu de reunificación, oldeando coles diferencies que manifestaríen depués unos respectu de los otros.<ref>[[#Cooke|Cooke]] p.79-81</ref> La identificación na RDA de la [[identidá nacional]] alemana esistía antes de los eventos de 1989.<ref name="Cooke1">[[#Cooke|Cooke]] p.64, 66-67</ref>De magar, el sentíu d'identidá nacional aumentó debíu a la fin de la dicotomía ente dambes sociedaes.<ref name="Cooke2">[[#Cooke|ibíd]] p.68-69</ref> Los alemanes orientales manifiesten una marcada identidá nacional ante a los estranxeros, ensin importar demasiáu la rexón a la que pertenecen. En dellos casos, identifíquense tamién como europeos o ciudadanos del mundu. Nesti contestu, la identidá nacional referir al sentíu de pertenencia a una nación, ensin qu'esista afinidá dalguna con ideoloxíes [[Nacionalismu|nacionalista]] o d'[[estrema derecha]].<ref name="Cooke1"/> El progresivu asentamientu de les condiciones de vida de la RFA na RDA foi una de les prioridaes de la reunificación. Establecióse asina la [[identidá social]] xermanu occidental como un grupu de referencia al que los ciudadanos de la RDA teníen d'asimilase.<ref name="Trujillo"/> Sicasí, los ''ossis'' reconócense como ''«ciudadanos de segunda clase»'' debíu al desemplegu nel este d'Alemaña, la inferioridá de los salarios con respectu al oeste, el faigo de menos de los llogros del so Estáu en seguridá social, educación y deportes y que'l procesu de reunificación velaba polos intereses de la economía y del bienestar de los estaos federaos occidentales. Lo anterior xeneró que los alemanes orientales enfatizaran y caltuvieren la so propia identidá nacional frente a los alemanes occidentales.<ref name="Cooke2"/> L'entendimientu ente dambes identidaes sociales se encauzaría per mediu del diálogu. Pero la separación y l'enfrentamientu ideolóxicu a les que se vieron sometíes y l'enfoque del procesu de reunificación causó que la conciliación ente dambos coleutivos enllargar.<ref name="Ahbe"/> Dende la década de 1990, los alemanes orientales amosáronse señardosos pol estilu de vida na RDA, lo que derivó nun sentimientu coleutivu marxinal conocíu como '''''[[Ostalgie]]'''''.<ref>[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.176-178</ref> Esti comportamientu atribuyir a la escasa identificación colos valores enllantaos per Alemaña Occidental y, en menor midida, pol desemplegu, l'amenorgamientu del desenvolvimientu económicu nos estaos federaos del este d'Alemaña y les falses mires sobre la implantación d'un estáu de bientar similar al de l'antigua RFA.<ref name="Benkoski"/><ref name="Ahbe">Ahbe, Thomas (2005) (n'alemán). ''Ostalgie: Zum Umgang mit der DDR Vergangenheit in den 1990er Jahren'' ISBN 393142696 páxs.71</ref> Sicasí, tamién ye venceyante a la poca identificación qu'esiste ente un ampliu sector de los alemanes orientales con al respeutive de la sociedá occidental.<ref>[[#Kupferberg|íbid]] p.172</ref> La creciente identificación de los alemanes orientales cola so propia identidá nacional resultó positiva pal espardimientu de dellos productos que se comercializaben na RDA (como la [[Vita Cola]]) y de íconos culturales como'l programa de televisión infantil ''[[Sandmännchen]]'' y los ''[[Ampelmännchen]]''.<ref name="Ahbe"/> ====Aumentu de la xenofobia na antigua RDA==== [[Ficheru:Neonazi 2.4.2005 München.jpg|thumb|210x210px|Siguidores del partíu nacionalista [[Partíu Nacionaldemócrata d'Alemaña|NPD]] en [[Múnich]].]] Tres la reunificación, rexistráronse nes árees de la ex RDA y especialmente ente los nuevos biltos [[Xenofobia|xenófobos]], que non solo acarretaron discriminación escontra los inmigrantes sinón tamién más agresiones na so contra que nel restu del país.<ref>[[#Kupferberg|íbid]] p.145-146</ref> A principios de la década de 1990, un ampliu sector de la población de los estaos federaos orientales cuntaba que l'Estáu alemán tenía d'arreglar efeutivamente les dificultaes qu'afectaben a los alemanes orientales (tales como l'eleváu porcentaxe de sacupaos y la medría del [[costu de vida]] con respectu al oeste d'Alemaña) antes de dexar l'establecimientu d'inmigrantes nel este d'Alemaña. Acusábase-yos de «vivir por cuenta del Estáu», «xenerar una escasez de viviendes» y «arrampuñar los emplegos a los alemanes».<ref>Dalgunes d'estes opiniones [[Etnocentrismu|etnocéntriques]] fueron llograes per mediu d'encuestes, que fueron oxetu d'estudiu per parte de numberosos sociólogos a lo llargo de la década de 1990. Anque la bibliografía ye estensa, les conclusiones pueden consultase en [[Reunificación alemana#Kurthen|Kurthen et al]] p.148-149 y nes p.187-188 del llibru ''Rechtsextremismus Jugendlicher in der DDR und in den neuen Bundesländern von 1982-1998'' de Britta Bugiel (ISBN 3825861554).</ref> D'esta miente, l'enraigono de les conductes xenófobes na RDA provenía en parte de la so sensible situación económica. En particular, el progresivu amenorgamientu de los subsidios estatales y la lenta crecedera determinó una alta [[tasa de desemplegu]].<ref name="Kupferberg">[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.150-152</ref><ref name="Xenofobia">{{Cita web|url=http://repository.urosario.edu.co/bitstream/10336/1119/1/36313068.pdf|títulu=La incidencia de la reunificación alemana como factor a destacar nel analís del desenvolvimientu de la xenofobia nos nuevos estaos federaos|autor=Riega, Paula|fechaaccesu=19 de febreru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240321131142/https://repository.urosario.edu.co/bitstream/10336/1119/1/36313068.pdf|fechaarchivu=2024-03-21}}</ref> De la mesma, el adoctrinamiento del individuu per mediu de la educación y la [[propaganda]] y la preservación d'una sociedá homoxénea fueron claves pal afitamientu del socialismu na RDA. La formación de cada individuu yera competencia del Estáu. Esta implicaba l'adaptación a una sociedá socialista, que se consiguía torgando'l desenvolvimientu d'una personalidá individual y fomentando la disciplina, sumisión y el sentíu de pertenencia d'un individuu a una coleutividá uniforme y homoxéneo (basada nel ideal marxista de la [[sociedá ensin clases]]) dende la infancia.<ref>[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.156-157, [[#Kurthen|Kurthen et al]] p.150-151</ref> Asina, la presencia d'estranxeros alteriaba l'orde y la homoxeneidá sociales.<ref>[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.162-169</ref> Arriendes d'ello, l'establecimientu d'inmigrantes, na so mayoría provenientes d'otros países socialistes, taba acutáu pol Estáu. La convivencia nuna sociedá homoxénea fizo que los alemanes orientales fueren pocu receptivos a la presencia d'estranxeros, lo cual esplica l'apaición d'actitúes xenófobes escontra ellos.<ref>[[#Kurthen|Kurthen et al]] p.152-154</ref> ====El papel de la muyer==== El realcuentru de dambes sociedaes punxo de relieve'l mayor protagonismu de la muyer nes families se la RDA. Yá que los ideólogos marxistes afirmaben que'l [[patriarcáu]] yera mesma de les economíes capitalistes y que nun yera posible la fundación d'una sociedá socialista ensin la participación de la muyer, el PSUA favoreció'l so insertamientu social. Dende la década de 1950, facilitóse'l so accesu a la educación y al mercáu llaboral, y ufiertáronse subvenciones per maternidá.<ref>[[#Cooke|Cooke]] p.120-121, {{Cita web|url=http://nibis.ni.schule.de/nli1/rechtsx/nlpb/pdf/Gender/frauenbewegung.pdf|títulu=Die Geschichte der Frauenbewegung in Deutschland|autor=Nave-Herz, Rosemarie|añu=1997|páxines=63|fechaaccesu=28 de febreru de 2012|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150226122622/http://nibis.ni.schule.de/nli1/rechtsx/nlpb/pdf/Gender/frauenbewegung.pdf|fechaarchivu=2015-02-26}}</ref> El trabayu daba a les muyeres na RDA cierta independencia económica y arreglaba les necesidaes de les sos families. Na RFA, les muyeres (en particular, les [[feminismu|feministes]]) opinaben sicasí que l'Estáu xermanu oriental dexaba la doble esplotación de los trabayadores, yá que tamién teníen qu'atender los queferes de los sos llares.<ref>[[#Cooke|Cooke]] p.122-125</ref> A principios de la década de 1990, les muyeres de la RDA viéronse afeutaes porque la formación y esperiencia llaboral anterior nun cumplíen coles esixencies de los puestos de trabayu análogos nes empreses xermanu occidentales (yá aquel día, los consorcios de la RFA adquirieren el 70 % de les empreses xermanu orientales). Nel mercáu llaboral d'Alemaña Occidental, la demanda de personal femenín acutar al comerciu minorista y a la hostelería. Eso contribuyó al desemplegu de la población femenina activa de l'antigua RDA, pos na so mayoría adquirieren esperiencia llaboral nel sector industrial. El personal femenín con edaes d'ente 50 y 60 años foi despidíu o xubiláu por fuercia, ente que a les más nueves ufiertábase-yos emplegu a tiempu parcial.<ref>{{Cita web|url=http://www.kulturation.de/ki_1_text.php?id=13|títulu=Geschlechtervertrag und Geschlechterarrangements in den neuen Bundesländern|autor=Dölling, Irene|fechaaccesu=27 de febreru de 2012|idioma=alemán}}</ref> Sicasí, el porcentaxe de paraes nos estaos federaos occidentales y orientales foi converxendo. En 2008, el desemplegu algamaba'l 7,4 % y el 14,5 % de la población femenina activa del oeste y oriente d'Alemaña, respeutivamente.<ref>{{Cita web|url=http://doku.iab.de/forschungsbericht/2011/fb0111.pdf|títulu=Aktualisierung von Regionalindikatoren für die deutschen Arbeitsmarktregionen|obra=Institut für Arbeitsmarkt- und Berufsforschung|páxina=22|fechaaccesu=27 de febreru de 2012|idioma=alemán}}</ref> Eso representa una enorme meyora dende 1998, cuando'l desemplegu afectó al 56 % de la población femenina activa na antigua RDA, ente que na antigua RFA apenes llegaba al 42 %.<ref>{{Cita web|url=http://revistas.ucm.es/cee/15766500/articulos/PAPE0303130005A.PDF|títulu=Reunificación alemana: aproximamientu a les consecuencies económicu y social pa los Länder Orientales|autor=Zschiesche, Juan|fechaaccesu=20 de febreru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305025340/http://revistas.ucm.es/cee/15766500/articulos/PAPE0303130005A.PDF|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref> === Polítiques === El respaldu y garantía al procesu de reunificación y les promeses d'ameyorar la situación económica n'Alemaña dieron al partíu de Kohl, el [[Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña|CDU]], la victoria nes [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1990|eleiciones federales de 1990]], por detrás del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña|Partíu Socialdemócrata]] lideráu por [[Oskar Lafontaine]], el [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|partíu Lliberal Democráticu]] lideráu por Hans-Dietrich Genscher, el [[Partíu del Socialismu Democrático]] lideráu por [[Gregor Gysi]] y la coalición [[Alianza 90/Los Verdes]]. En particular, nin los socialdemócrates nin los verdes amosáronse entusiastes ante la idea de sofitar el procesu de reunificación lleváu a cabu pol gobiernu de Kohl. La coalición Alianza 90 / Los Verdes nun formaron una coalición col Partíu Verde de la RDA porque estos postreros sí secundaben la reunificación. Alianza 90 y Los Verdes de la RDA llograron el 6 % de los votos de los estaos federaos orientales, ente que los Verdes de la RFA solo'l 4,8 % en toa Alemaña. En postreres, quedar ensin escaños nel ''[[Bundestag]]'' por non superar l'[[estragal eleutoral]] del 5 % del sistema eleutoral alemán. Nes [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1994|eleiciones federales de 1994]] y [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1998|1998]], el sofitu pol CDU menguó en vista de la ineficacia de la política económica del procesu de reunificación. Nestos comicios, el PDS perfilóse como'l partíu que velaría polos intereses de los alemanes orientales tres la reunificación, ocupando escaños nos parllamentos rexonales de los estaos federaos orientales.<ref name="Política">Solsten, Eric (1999) (n'inglés). ''Germany: A Country Study''. Editorial DIANE Publishing ISBN 0788181793 p.375-388</ref> Nos primeros años de la década de 1990, la política esterior alemana centróse más nel desenvolvimientu y planificación de la integración europea que nel cumplimientu de les sos obligaciones como miembru de la Otan n'intervenciones militares. La esistencia d'una Alemaña unificada reintegrada a la [[Comunidá Económica Europea]] favoreció les negociaciones ente Francia y Alemaña pola creación de la [[Xunión Europea]] y l'establecimientu del [[euru]] como moneda única, que remató cola firma del [[Tratáu de Maastricht]] en febreru de 1992.<ref>Dalton, Russell J. ''Politics in Germany'' (1993) (n'inglés). Editorial HarperCollins College Publishers, 1993 ISBN 067352244X Capítulu 10 [http://www.socsci.uci.edu/~rdalton/germany/ch10/chap10.htm Versión en llinia], {{cita web|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=7833746&aref=image017/SP1998/010/SP199801000250028.pdf&thumb=false|títulu=Weg ohne Wiederkehr|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=ochobre de 1998|idioma=alemán|obra=Der Spiegel}}</ref> La coxuntura xeopolítica d'aquella dómina tamién foi beneficiosa pal país y ayudólu a consolidar el so lideralgu en tol continente européu. Amás de la yá citada reunificación alemana produciéronse la cayida de tres países que podríen faer un efeutu de contraponer: les disoluciones de la [[disolución de la URSS|URSS]], de [[disolución de Checoslovaquia|Checoslovaquia]] y de [[disolución de Yugoslavia|Yugoslavia]] enllenaron el continente de pequeños países sobre los qu'Alemaña tenía preponderancia. === Demográfiques === {{AP|Demografía d'Alemaña}} {| {{tablaguapa}} style="float:right; text-align:center; margin:20px" |+ '''Población nos estaos federaos del este d'Alemaña.<ref name="S1"/>''' |- ! Estáu federáu !1990 (en miles) ! 2008 (en miles) |- ! Berlín | 3.434 | 3.432 |- ! Brandeburgu | 2.578 | 2.522 |- ! Mecklemburgu-Pomerania<br /> Occidental | 1.924 | 1.664 |- ! Saxonia | 4.764 | 4.193 |- ! Saxonia-Anhalt | 2.874 | 2.382 |- ! Turinxa | 2.611 | 2.268 |} Inda cuando'l descensu demográficu yá yera visible antes de los cambeos sociopolíticos na RDA de 1989, esti apinóse dempués de la reunificación alemana.<ref name="S3">{{cita web|url=http://www.bpb.de/apuz/26014/abwanderung-aus-dean-neuen-bundeslaendern-von-1989-bis-2000|títulu=Abwanderung aus dean neuen Bundesländern von 1989 bis 2000|fecha=26 de mayu de 2002|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}</ref> Dende 1990, les rexones con baxa [[Renta familiar disponible per cápita|renta familiar]] per cápita y altos índices de desemplegu amosáronse gustantes a un cayente demográficu progresivu. Solo los estaos de Brandeburgu y [[Saxonia]] atenuaron les sos tases de decrecimiento poblacional pola influencia de les zones metropolitanes de Berlín y [[Leipzig]]-[[Dresde]], respeutivamente. Estes gocien entá d'un [[desenvolvimientu económicu]] considerable.<ref name="S1">{{cita web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/StatistischesJahrbuch/DeutscheEinheit.html|títulu=20 Jahre Deutsche Einheit|obra=Statistisches Bundesamt|fecha=2010|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}</ref> Les poques oportunidaes d'emplegu nos estaos federaos orientales causó la partida de bona parte de la población femenina activa al oeste d'Alemaña. Na antigua RDA, el [[desequilibriu de xéneru]] permediu ye de 90 muyeres por 100 homes.<ref name="S2">{{cita web|url=http://www.berlin-institut.org/fileadmin/user_upload/Studien/Kurzfassung_demografische_lage_englisch.pdf|títulu=The Demografic State of the Nation|obra=Berlin Institute for Population and Development|fecha=marzu de 2006|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}</ref> El [[saldu migratoriu]] negativu nos estaos federaos orientales (envaloráu en 1,1 millones d'habitantes nel periodu 1991-2008), l'avieyamientu de la [[pirámide de población]] son otres de les consecuencies demográfiques resaltantes na antigua RDA tres la reunificación.<ref name="S1" /> Amás, el cayente demográficu de ciertes rexones industrializaes del este alemán, como'l cordal del [[Harz]] y la [[Suiza saxona]], dexó la repoblación del [[llobu cerval européu|llobu cerval]] y el [[llobu européu]].<ref name="S2" /> == Documentales == * [http://www.catastroika.com/indexes.php "Catastroika"] (2012) de los creadores de ''[[Debtocracy]]'', ye proyeutu de [[crowdfunding|financiamientu coleutivu]] con [[Llicencies Creative Commons]] qu'analiza la privatización de los activos del estáu en distintos procesos históricos: [[República Democrática Alemana]], ex-[[Xunión Soviética]], [[Gran Bretaña]], [[Francia]], [[Grecia]], etc. == Ver tamién == * [[Remodelación de Berlín]] * [[Monumentu a la Llibertá y la Reunificación]] * [[Unificación d'Alemaña]] == Fuentes == ===Notes=== {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|2}} ===Bibliografía=== * <cite id=Bahrmann>{{cita llibru|autor=Bahrmann, Hannes|coautores=[[Christoph Links|Links, Christoph]]|títulu=Chronik der Wende: die Ereignisse in der DDR zwischen 7. Oktober und 18. März 1990|añu=1999|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=3861531879|páxines=298}}</cite> * <cite id=Cook>{{cita llibru|títulu=East German distinctiveness in a unified Germany|autor=Cooke, Paul|editorial=Continuum International Publishing Group|añu=2002|isbn=1902459172|idioma=inglés|páxines=171}}</cite> * <cite id=Henke>{{cita llibru|títulu=Revolution und Vereinigung|autor=Henke, Klaus-Dietmar|editorial=Deutscher Taschenbuch Verlag|añu=2009|isbn=9783423247368|idioma=alemán|páxines=734}}</cite> * <cite id=Kupferberg>{{cita llibru|títulu=Rise and Fall of the German Democratic Republic|autor=Kupferberg, Feiwel|editorial=Transaction Publishers|añu=2002|isbn=0765801191|idioma=inglés|páxines=228}}</cite> * <cite id=Kurthen>{{cita llibru|títulu=Antisemitism and xenophobia in Germany after unification|autor=Kurthen,Hermann|coautores=[[Bergmann Werner|Bergmann, Werner]]; Erb, Rainer|editorial=[[Oxford University Press]]|añu=1997|isbn=0195110102|idioma=inglés|páxines=318}}</cite> * <cite id=Monedero>{{cita llibru|autor=Monedero, Juan Carlos|enllaceautor=Juan Carlos Monedero|coautor=Alvarado, Emilio; Aguilera, Raúl; Xerez, Ariel|títulu=La torna a Europa: de la perestroika al Tratáu de Maastricht|añu=1993|editorial=Editorial Complutense|isbn=8474914469|páxines=429}}</cite> * <cite id=Quint>{{cita llibru|autor=Quint, Peter E.|títulu=The imperfect union: constitutional structures of German unification|añu=1997|editorial=[[Princeton University Press]] |idioma=inglés|isbn=0691086567|páxines=482}}</cite> * <cite id=Ritter>{{cita llibru|autor=Ritter, Gerhard A.|enllaceautor=:de:Gerhard A. Ritter|títulu=Der Preis der deutschen Einheit. Die Wiedervereinigung und die Krise des Sozialstaats|añu=2007|editorial=Verlag C. H. Beck|idioma=alemán|isbn=3406568602|páxines=545}}</cite> * <cite id=Rödder>{{cita llibru|autor=Rödder, Andreas|enllaceautor=:de:Andreas Rödder|títulu=Deutschland einig Vaterland. Die Geschichte der Wiedervereinigung|añu=2009|editorial=Verlag C. H. Beck|idioma=alemán|isbn=3406562817|páxines=490}}</cite> * <cite id=Schuller>{{cita llibru|autor=Schuller, Wolfgang|títulu=Die Deutsche Revolution 1989|añu=2009|editorial=Rowohlt Berlin|idioma=alemán|isbn=9783871345739|páxines=384}}</cite> * <cite id=Seibel>{{cita llibru|autor=Seibel, Wolfgang|títulu=Verwaltete Illusionen: die Privatisierung der DDR-Wirtschaft durch die Treuhandanstalt und ihre Nachfolger 1990-2000|añu=2005|editorial=Campus Verlag|idioma=alemán|isbn=3593379791|páxines=544}}</cite> * <cite id=Sinn>{{cita llibru|autor=Sinn, Hans-Werner|coautores=Sinn, Gerlinde|títulu=Jumpstart: The Economic Unification of Germany. Traducción de la primer edición de [[Kaltstart]], de la so autoría|enllaceautor=:de:Hans-Werner Sinn|añu=1994|editorial=[[MIT Press]]|idioma=inglés|isbn=0262691728|páxines=264}}</cite> * <cite id=Stuhler>{{cita llibru|autor=Stuhler, Ed|títulu=Der letzten monaten der DDR|añu=2010|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=9783861535706|páxines=247}}</cite> * <cite id=Süß>{{cita llibru|autor= Süß, Walter|títulu=Staatssicherheit am Ende: warum ye dean Mächtigen nicht gelang, 1989 eine Revolution zu verhindern|añu=1999|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=386153181X|páxines=815}}</cite> * <cite id=Viñes>{{cita llibru|autor=Viñes, Raimundo Vieyu|títulu=La unificación alemana: discursu y aición. Un estudiu sobre'l nacionalismu alemán actual|añu=2001|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/la-unificacion-de-alemania-discursu-y-accion-un estudiu-sobre-el nacionalismu-aleman-actual--0/|editorial=Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|isbn=84-688-6131-6|páxines=503}}</cite> * <cite id=Weidenfeld>{{cita llibru|autor=Weidenfeld, Werner|enllaceautor=:de:Werner Weidenfeld|coautores=Korte, Karl-Rudolf |títulu=Handbuch zur deutschen Einheit, 1949-1989-1999|añu=1999|editorial=Campus-Verlag|idioma=alemán|isbn=3593362406|páxines=890}}</cite> == Enllaces esternos == {{commonscat|German reunification|la reunificación alemana}} {{wikiquote|Deutsche Wiedervereinigung|la reunificación alemana|idioma=de}} * {{Cita web|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,373639,00.html|títulu=El preciu d'una reunificación fallida|autor=Berg, Stefan; Winter, Steffen; Wassermann, Andreas|obra=[[Der Spiegel]]|fecha=9 de febreru de 2005|idioma=inglés}} * {{Enllaz rotu|1=La reunificación alemana nuna perspeutiva histórica |2=http://148.206.53.230/revistasuam/iztapalapa/include/getdoc.php?id=478&article=479&mode=pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Poch, Rafael. (25/3/2009) ''[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/03/22/pagina-8/77188699/pdf.html Repulgos de la reunificación alemana]'' y [http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/03/22/pagina-9/77188717/pdf.html entrevista al editor berlinés Christoph Links, nel venti (sic) aniversariu de la cayida del muriu]. [[La Vanguardia]] * {{Cita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1990/10/03/pagina-3/33456114/pdf.html|títulu=Alemaña vuelve ser una|autor=Popescu, Valentin|obra=La Vanguardia|fecha=3 d'ochobre de 1990}} * {{Enllaz rotu|1=La reunificación alemana como frutu de la coherencia na so política esterior |2=http://www.iri.edu.ar/revistas/revista_dvd/revistes/R14/R14-ETEM.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Cita web|url=http://www.grenzbilder.de/die_grenze/die_grenze_damals_heute.php|títulu=Galería d'imáxenes de la frontera interalemana, incluyendo'l Muriu de Berlín|autor=Ritter, Jürgen|fecha=|idioma=alemán}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dNMHK2zMkr0 ¿Cuántu costó la reunificación alemana?] {{Tradubot|Reunificación alemana}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra Fría]] [[Categoría:Historia d'Alemaña]] [[Categoría:Historia de la Xunión Europea]] [[Categoría:Berlín]] ogjzy2r2c4yw3c0b4jambsexcf6ugy3 0 94674 4496350 4426600 2026-05-26T05:08:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496350 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Reino de Navarra}} {{otros usos|Estadiu El Sadar|l'estadiu denomináu «Reyno de Navarra» ente 2005 y 2013}} {{país|desapaecíu=1}} El '''Reinu de Navarra''' foi unu de los reinos medievales d'[[Europa]] asitiáu en dambes aguaes de los [[Pirineos]] occidentales, pero cola mayor parte del so territoriu alcontráu al sur del cordal pirenaicu, nel norte de la [[península ibérica]]. Foi'l socesor del [[Reinu de Pamplona]], fundáu en redol a la capital navarra en [[824]], según establecen la mayoría de los historiadores.<ref>{{cita llibru | autor = Serrano Izko, Bixente |títulu=Navarra. Les trames de la historia | añu =2006 | editorial = Pamplona: Euskara Kultur Elkargoa | id = ISBN 84-932845-9-9 }}</ref> Tres unos primeros años d'espansión y la posterior amenorga territorial a manes de [[Corona de Castiella|Castiella]] y [[Corona d'Aragón|Aragón]], el Reinu de Navarra estabilizar con dos territorios estremaos: l'[[Alta Navarra]], al sur de los Pirineos y na que s'atopaba la capital y la mayor parte de la población y los recursos, y la [[Baxa Navarra]] o Navarra Continental, al norte del cordal pirenaicu. El fin de la independencia del reinu se produjó cuando [[Fernando'l Católicu]] y darréu el so nietu flamencu [[Carlos I d'España]] realizó la [[Conquista de Navarra|conquista militar]] ente los años [[1512]] y [[1528]] con distintes resistencies. Realizáronse dellos intentos de recuperar la independencia nos años siguientes y finalmente [[Carlos I d'España]] replegar de la [[Baxa Navarra]] pol so difícil control. Polo qu'esta porción siguió siendo independiente calteniendo la dinastía de [[Foix]], hasta que s'acomuñar dinásticamente a la Corona francesa al xubir el so rei, [[Enrique III de Navarra|Enrique III]], al tronu galu. Asina, los monarques franceses se intitularon ''«Reis de Francia y de Navarra»''. La unión del reinu de Navarra a Francia, puramente dinástica, fíxose calteniendo siempres les sos propies instituciones (asina, cuando [[Lluis XVI]] convocó los Estaos Xenerales de Francia, Navarra nun unvió formalmente diputaos a estos, sinón al [[Monarca|rei]] en persona, de manera independiente y col so propiu ''Cuadiernu d'agravios'').<ref>{{cita web |url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/78798/114987?idi=es |títulu=Enciclopedia Auñamendi. Behe Nafarroa, Historia, los Bajonavarros y los estaos de 1789 |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí, el so estatus estremáu dientro de la Corona terminó en [[1789]],<ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27#v=onepage&q=&f=false |títulu=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27#v=onepage&q=&f=false }}</ref> al ser abolíu como reinu. Per otra parte, la Navarra peninsular o [[Alta Navarra]] convertir n'unu más de los reinos y territorios de la [[Corona de Castiella]] y finalmente de la [[Monarquía Católica|Monarquía Hispánica]], estatus que caltuvo, gobernada por un [[virréi]], hasta [[1841]], fecha na que pasó a ser considerada ''«provincia foral»'' española por aciu la darréu denomada [[Llei Paccionada Navarra|Llei Paccionada]], tres la [[Primer Guerra Carlista]]. == Xeneralidaes == El reinu de Navarra surdió d'un pequeñu territoriu que, tres un periodu d'espansión, foi menguando pasu ente pasu n'estensión y poder, socavado poles disputa ente les clases dirixentes y les conquistes realizaes polos reinos vecinos. L'espaciu navarru se estructuró de manera dual tres la invasión musulmana de la península nel sieglu VIII. El norte permaneció poco tiempu baxu dominiu musulmán y llueu s'entamó nun nucleu cristianu de fugaz sometimientu al Imperiu carolinxu y con centru na ciudá de [[Pamplona]], población fundada en dómina romana como ''Pompaelo'' por [[Pompeyu]] sobre un asentamientu [[vascón]] presistente denomináu «Iruña». El so primer soberanu conocíu foi [[Íñigo Arista|Íñigo Íñiguez]] —o Íñigo Aresta («''Enneco Cognomento Aresta''»)—, cabeza conocida de la primer dinastía navarra. Nel sur, un noble hispanu godu natural de la zona ([[Conde Casio|Casius]]) apautó colos invasores musulmanes y convirtióse al islam, consiguiendo asina siguir enseñoriando esa zona del valle del Ebro y enllargando esti poder ente los del so fonduxe (los [[Banu Qasi]]), que mientres xeneraciones van afirmar el so poder nel sur del actual territoriu navarru, aliándose coles Aresta en diverses ocasiones en contra del poder central del emiratu cordobés, o del enfotu expansionista del Imperiu carolinxu. Navarra foi unu de los nucleos montañeses de resistencia cristiana impulsaos polos [[carolinxu|francos carolinxos]] que se formaron nos Pirineos, frente a la dominación islámica de la [[península ibérica]], al igual que n'[[Reinu d'Aragón|Aragón]] y [[Marca Hispánica|Cataluña]]. Primeramente foi conocíu polos cronistes francos como ''[[Reinu de Pamplona|Reinu de los Pamploneses o Reinu de Pamplona]]'' y pocu más tarde, como ''Reinu de Pamplona-Nájera'' en referencia a la importancia na so organización de la ciudá rioxana. Na so etapa de mayor espansión territorial, mientres la Edá Media, el reinu tomó territorios atlánticos y espandióse más allá del ríu [[Ebro]], escontra territorios asitiaos nes comunidaes autónomes contemporánees d'[[Aragón]], [[Cantabria]], [[Castiella y Llión]], [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], [[País Vascu]] y les rexones alministratives franceses d'[[Aquitania]] y [[Occitania]], nes antigües provincies de [[Gascuña]] y [[Occitania]]. Les capitales vasques de [[Vitoria]] y [[San Sebastián]] fueron fundaes pol rei navarru [[Sancho VI de Navarra|Sancho VI el Sabiu]]. Na so etapa final, el reinu resultó estremáu en: * La Navarra peninsular o [[Alta Navarra]], que foi invadida xunto a la Navarra continental en [[1512]] por [[Fernando'l Católicu]] col sofitu de [[Luis Beaumont#Luis de Beaumont, tercer conde de Lerín|Luis Beaumont]], fíu del líder [[Beaumontés]] exiliáu en perdiendo la [[guerra civil de Navarra]] años antes, y foi anexonada a la [[Corona de Castiella]]. Integrar nel [[Monarquía Hispánica|Reinu d'España o Monarquía Hispánica]], calteniendo instituciones propies como reinu. En [[1530]] el rei [[Carlos I d'España]] decidió abandonar la Baxa Navarra pol so difícil control. L'Alta Navarra sigue como reinu integrante d'España hasta qu'en 1841 abólese'l so estatus y pasa a ser una rexón o provincia. * La Navarra continental o [[Baxa Navarra]], que se xunió dinásticamente con Francia a finales del [[sieglu XVI]], y en [[1620]] integrar na [[Antiguu Réxime en Francia|Monarquía francesa]]. Caltuvo instituciones y privilexos propios hasta [[1789]], en dómina de la [[Revolución francesa|Revolución]], ostentando los Borbones franceses el títulu de reis ''de France et de Navarre''. Sicasí, mientres la [[Restauración francesa]], [[Lluis XVIII de Francia|Lluis XVIII]] y [[Carlos X de Francia|Carlos X]] recuperaron el títulu de reis de Francia y de Navarra mientres los sos reinaos, mientres el primer terciu del sieglu XIX. El títulu del príncipe herederu ye [[Príncipe de Viana]], qu'anguaño ostenta [[Leonor de Borbón y Ortiz]], fía y heredera del rei [[Felipe VI d'España]]. == Evolución histórica == === Reináu de visigodos y francos === {{VT|Domuit vasconos|Ducáu de Vasconia}} Pal periodu de la historia de los [[vasconos]] contemporánea a la formación y afitamientu del reinu visigodu en Hispania hai escases fontes direutes disponibles sobre los acontecimientos y la organización interna de los vasconos, y con frecuencia resulten contradictories. Dellos historiadores suponen<ref name="Alfaguara">J.A. García de Cortázar, tomu II de la Historia d'España Alfaguara, ''La Dómina Medieval''. Ed. Alfaguara, 1973. ISBN 84-206-2040-8.</ref> que los vasconos nunca fueron sometíos polos visigodos na so pretensión de llograr la unidá territorial de toles antigües provincies hispanorromanas. Otros autores, principalmente nel sieglu XIX, supunxeron que los visigodos sí llegaron a apoderar la tierra de los vasconos. La escasez de datos llevó a crear la lleenda sobre'l ''[[Domuit vasconos]]'' (apoderó a los vasconos), una supuesta frase que s'incluyiría nes cróniques de tolos reis godos, pero que paez ser una invención del novelista [[Francisco Navarro Villoslada]].<ref>M. J. Izu Belloso, ''Falses cites sobre la historia de Navarra''. Revista Príncipe de Viana nᵘ258, 2013[https://logs177.xiti.com/go.click?xts=446456&s2=9&p=Organigrama%3A%3ALos_departamentos%3A%3ACultura_Turismu_y_Relaciones_Institucionales%3A%3Ahttp%3A%2F%2Fwww.navarra.es%2FNR%2F...%2F11_izu_258_web1.pdf&click=T&type=click&url=http%3A%2F%2Fwww.navarra.es%2FNR%2Frdonlyres%2F3C05D141-7296-402B-8C52-22AD5BB3AE11%2F271876%2F11_izu_258_web1.pdf]</ref> Les reflexones d'otros especialistes<ref>A. Azkárate Garai-Olaun, ''Francos, aquitanos y vasconos. Testimonios arqueolóxicos al sur de los Pirineos'', en ''Archivu español d'arqueoloxía'', 66:167/168 (1993) p.149. Disponible en [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=29450]</ref> recuerden l'actitú amistosa de los vasconos nel periodu romanu y l'ausencia de conflictos relevantes mientres el [[Baxu Imperiu]], resaltando la dificultá d'esplicar aquellos enfrentamientos ensin sofitase nel contestu de l'afirmación del poder autónomu en Aquitania y les rivalidaes ente francos y visigodos. La dominación visigoda de [[Pamplona]] ye una tema políticamente polémica. Magar ser sede episcopal de la ilesia visigoda,<ref>{{cita web |url=http://www.iglesianavarra.org/02diocesis0.htm|títulu=Historia de les diócesis de Pamplona y Tudela |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iglesianavarra.org/02diocesis0.htm |fechaarchivu=4 d'abril de 2017 }}</ref> y a haber necrópolis visigodes en Pamplona, esiste dalgún discutiniu sobre si esistió o non dominación visigoda sobre la ciudá o, a cencielles, convivencia. Los testimonios arqueolóxicos y documentales recibieron diverses interpretaciones en dellos casos derivaes del discutiniu políticu.<ref>Por casu, interpretando la frase "Deserviat ereticis contraria resistat '''baceis'''", recoyida na crónica "[[De laude Pampilone]]", l'historiador [[Armando Besga]] traduz "baceis" como vasconos y refier: "''Más significativu entá ye'l fechu de que Pamplona fuera una ciudá visigoda asitiada na frontera colos vasconos independientes de la dómina de los reinos xermánicos. L'únicu documentu pamplonés proveniente d'esta dómina -el ''De laude Pampilone''-, magar el so calter d'allabancia a la manera del famosu ''Laus Spaníae'' de San Isidoro (que paez inspiralo), amuesa claramente les esmoliciones defensives de los habitantes de la capital navarra (la mayor parte de la curtia composición respuende a esa congoxa) ya identifica a los enemigos de la ciudá: los vasconos''" (nel so artículu [http://the-geek.org/escepticos/200310/msg00308.html "Sancho III 'el Mayor:' Un rey pamplonés e hispano", ''Historia 16'', nᵘ327, páxs. 42-71]). Estes idees son contradiches, por casu, por Tomás Urzainqui, ''Navarra Estáu européu'', Pamplona, Pamiela, 2003, caps. I.1, I.2 y I.3.[https://web.archive.org/web/20150705170816/http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=1478#r17225 citáu estensamente en Celtiberia.net], que nun atopa rellación ente "baceis" y vasconos y espresa: "''Dalgunos traducieron ''baceis'' por vasconos, cuando'l nome yera abondo conocíu como p'alterialo. Tampoco pueden ser los antiguos vacceos. (...) Per otru llau ''baceis'' tien paecíu con báquicos, los siguidores del dios Baco. Los herexes son los arrianos, bárbaros, visigodos. Deducimos que ''baceis'' puede ser el nome que se-yos da a los bárbaros polo xeneral. La pretensión de rellacionar «''vaceis''» con vasconos ta na llinia de los que sostienen la presencia visigótica en Pamplona''". Nel mesmu sentíu, contrariu a Besga, manifiéstase [[Alicia M. Canto]], profesora titular del departamentu de Prehistoria y Arqueoloxía de la [[Universidá Autónoma de Madrid]]: "D'alcuerdu en que nel ''De laude Pampilone'' (non Pampilona) la traducción de "''baceis''" por "vasconos", faciendo ver que los enemigos de Pamplona yeren los vasconos, ye dafechu improcedente y claramente comenenciuda", suxiriendo de camín que na célebre cita isidoriana (''Etymol''. IX.2.107), basada en Virgilio, ''lateque vagantes Vaccei'', la referencia orixinal nun sería a los ''Vaccei'' hispanos, sinón a los africanos, ''lateque furentes Barcaei'', polo que se trataría a cencielles d'un error del polígrafu hispalense ().</ref><ref>Nesti sentíu, [[Agustín Azkarate]], catedráticu d'Arqueoloxía de la [[Universidá del País Vascu]], espresa: "''Ye unu de los periodos sobre los que más s'escribió na historia del País Vascu, pero escribióse siempres con visceralidad. ¿Pa demostrar qué? Unos pa demostrar que mientres esti periodu los vasconos dependíen de los reinos visigodos, primero del de Toledo, y más tarde del d'Uviéu, y otros pa demostrar que yeren independientes de cualesquier poder políticu del momentu. Ye interesáu, tantu los que defenden la independencia como quien defenden les dependencies consensuaron un mitu respeuto al vascón, que ye'l mitu del bon selvaxe. Unos pa xustificar la presunta independencia de los vasconos, que vivíen nos sos montes seles hasta qu'apaecía l'invasor, y entós nun sabemos cómo, baxaben de los montes, al son del irrintzi, y daben sopes con fondes a francos y visigodos. Esti puntu de vista satisfixo siempres a la historiografía sabiniana que confundió la lleenda cola realidá. Y per otra parte, quien taben empeñaos en demostrar la dependencia d'estos territorios al respeutive de Toledo y depués Uviéu, namái entendíen esa aportunante resistencia faciendo referencia a un xabacismu, a una non romanización, que faía qu'aquella xente nun interesaría demasiáu a francos y visigodos, porque vivíen nun apartaz como Asterix y Obelix nos cuentos. Lo sorprendente ye qu'esta xente soterrar con unos ritos funerarios y unos materiales que nun tienen nada que ver cola Hispania visigótica, sinón más bien col mundu francu del norte de los Pirineos. Primer sorpresa''."</ref> ==== Aquitania ==== Nel añu [[632]] el rei merovinxu [[Dagoberto I]] encabezó una espedición a [[Zaragoza]] en sofitu de [[Sisenando]] que se sublevara frente a l'autoridá de [[Suintila]]. Pocos años dempués, Dagoberto axuntó un exércitu de [[burgundios]] colos qu'intentó ocupar ensin ésitu tou la "patria de Vasconia" nel [[635]]. Sicasí, nel [[636]] Dagoberto llogró tres una nueva campaña militar, el xuramentu de llealtá de los vasconos al serviciu de Aighina, duque saxón de Burdeos. Tres la muerte de Dagoberto, el poder merovinxo foise debilitando pa dar pasu a un periodu d'afitamientu d'un poder autónomo conocíu como [[ducáu d'Aquitania]] dientro del reinu francu pero del que se desconocen fontes de referencia hasta que ye citada la concesión a Félix, patriciu de [[Toulouse]], del control de toles ciudaes hasta los Pirineos y de los vasconos escontra'l [[672]]. Pa dellos autores, la política d'enfrentamientu col poder franco per parte de Félix, sería siguida pol so socesor Lupo, procesu que remataría en tiempos d'[[Odón el Grande|Eudes]] que llograría la reconocencia de ''regnum'' pa la parte meridional de l'antigua Galia. Mientres los sieglos VI y VII, hai teoríes que dicen que los vasconos del norte cruciaron los [[Pirineos]], ocupando [[Aquitania]], na actual [[Francia]], onde la so llingua influyó nel idioma romance que daría llugar al [[gascón]], a la que dieron el nome de [[Gascuña]]. === Invasión musulmana: Roncesvalles y la formación del Reinu de Pamplona === {{VT|Conquista musulmana de la península ibérica}} Mientres l'iviernu del [[713]] los exércitos musulmanes algamaron el valle mediu del Ebro que s'atopaba gobernáu pol conde hispanovisigodo Casio quien escoyó sometese al califa Omeya y convertise al islam dando orixe al fonduxe de los [[Banu Qasi]] en cuenta de caltener el so poder na rexón. [[Pamplona]] sicasí foi finalmente ocupada n'oponiendo resistencia nel [[718]] y obligada a pagar tributu a los gobernadores musulmanes qu'establecieron un protectoráu. La derrota musulmana na [[Batalla de Poitiers (732)|batalla de Poitiers]] en [[732]] frente a los francos de [[Carlos Martel]] debilitaron la posición musulmana pero'l valí Uqba recondució la situación instalando una guarnición militar na ciudá ente'l [[734]] y el [[741]].<ref>(Bazán 2006:203)</ref> ==== La Marca Hispánica de Carlomagno ==== {{AP|Marca Hispánica}} [[Ficheru:Condados de la Marca.svg|thumb|250px|right|Mapa amosando tolos condaos de la [[Marca Hispánica]] y [[Vasconia]].]] [[Ficheru:Península ibérica 814.svg|thumb|250px|right|Otra versión de la Marca Hispánica l'añu [[814]]]] [[Ficheru:Mort de Roland.jpg|thumb|250px|Batalla de [[Roncesvalles]] en 778. Muerte de [[Roldán]], nes Grandes Cróniques de [[Francia]], ilustraes por Jean Fouquet, Tours, escontra 1455-1460, BNF.]] La '''Marca Hispánica''' foi la frontera políticu-militar del [[Imperiu carolinxu]] al sur de los Pirineos. Tres la conquista musulmana de la [[península ibérica]], esti territoriu foi apoderáu por aciu guarniciones militares establecíes en llugares como [[Pamplona]], [[Aragón]], [[Ribagorza]], [[Pallars]], [[Urgel]], [[Cerdaña]] o [[Rosellón (Francia)|Rosellón]]. A fines del [[sieglu VIII]], los [[carolinxos]] intervinieron nel nordeste peninsular col sofitu de la población autóctona de los montes. La dominación [[Francu (pueblu)|franca]] fíxose efectiva entós más al sur tres la conquista de [[Girona]] ([[785]]) y [[Barcelona]] ([[801]]). Na Marca Hispánica, integrada por condaos dependientes de los monarques carolinxos, a principios del [[sieglu IX]], los condes francos son sustituyíos por nobles autóctonos. El territoriu ganáu a los musulmanes configuróse como la Marca Hispánica, en contraposición a la [[Marca Cimera]] [[Al-Ándalus|andalusí]], y diba de [[Pamplona]] hasta Barcelona. De toos ellos, los qu'algamaron mayor protagonismu fueron los de [[Reinu de Pamplona|Pamplona]], constituyíu nel primer cuartu del [[sieglu IX]] en reinu; [[condáu d'Aragón|Aragón]], constituyíu en condáu independiente en [[809]]; [[Condáu de Urgel|Urgel]], importante sede episcopal y condáu con dinastía propia dende [[815]]; y el [[condáu de Barcelona]], que col tiempu convertir n'hexemónicu sobre los sos vecinos, los d'[[condáu de Ausona|Ausona]] y [[Condáu de Girona|Girona]]. ==== Roncesvalles ==== [[Carlomagno]], aprovechando la rebelión del gobernador de [[Zaragoza]] pa intervenir na Península, travesó con un exércitu francu'l territoriu vascón y destruyó les defenses de Pamplona na so meyora escontra Zaragoza, onde a la so llegada'l cambéu de les aliances de los sublevaos obligó-y a retirase. L'interés de Carlomagno nos asuntos [[Al-Ándalus|hispánicos]] moviólu a sofitar una rebelión nel [[Vilayato]] de la [[Marca Cimera]] d'[[al-Ándalus]] de [[Sulayman ben al-Arabí|Sulaymán al-Arabi]], que pretendía alzase a emir de [[Emiratu de Córdoba|Córdoba]] col sofitu de los francos, en cuenta de apurrir al emperador francu la plaza de [[Saraqusta]]. Carlomagno llegó nel añu 778 a les puertes de la ciudá, sicasí Husayn, el [[valí]] de [[Zaragoza]], negar a devasar la entrada al exércitu carolinxu. Por cuenta de la complexidá que supondría un llargu asediu a una plaza tan fortificada, con un exércitu tan alloñáu del so centru loxísticu, arrenunció y empecipió el camín de vuelta al so reinu. N'amenorgando a ruines [[Pamplona]], la capital de los vasconos aliaos de los [[Banu Qasi]], el 15 d'agostu de 778, Carlomagno col más poderosu exércitu del sieglu VIII dirixir al norte pol pasu de [[Batalla de Roncesvalles|Roncesvalles]], ente la collada de Ibañeta y la fondalada de Luzaide. Nesi puntu fueron oxetu d'una contundente emboscada por partíes de nativos vasconos, probablemente socatraos polos fieles a los fíos de [[Sulayman ben al-Arabí|Sulayman]], [[Aysun]] y [[Matruh ben Sulayman al-Arabí]], que provocaron un escalabru xeneral a la retaguardia del so exércitu, mandada pol so sobrín [[Roldán]], a base de llanza-yos roques y dardos. La [[Chanson de Roland]], inmortalizó l'eventu. La independencia de los condaos occidentales respectu del rei [[Carlomagno]] decidir nel fracasu de tomar de [[Taifa de Saraqusta|Saraqusta]]. === El Reinu de Pamplona === {{AP|Reinu de Pamplona}} [[Ficheru:Íñigo Arista de Pamplona 01.jpg|thumb|100px|left|Estatua d'Íñigo Aresta na Plaza d'Oriente de [[Madrid]] (obra de [[José Oñate|J. Oñate]], 1750-53).]] [[Ficheru:Shepherd-c-082-083.jpg|thumb|250px|right|Evolución de los reinos ibéricos, ente ellos el de Pamplona/Navarra mientres la [[Reconquista]].]][[Ficheru:Castillo de Clavijo - La Rioja.jpg|thumb|450px|Castiellu de [[Clavijo]], en [[La Rioxa (España)|La Rioxa]]. La [[Batalla de Clavijo]], producir nel denomináu ''Campu de la Matanza'', nes sos cercaníes.]] Siquier hasta l'añu 1130, los reis denominábense ''Pampilonensium rex''.<ref>{{cita web |url=http://eurulers.angelfire.com/aragon.html|títulu=Aragon (Aragón) & Catalonia (Catalunya) |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Inclusive [[Sancho VI de Navarra]] llega a utilizar esa denominación l'añu [[1150]], cuando de normal emplegaba la de ''rex Nauarre''.<ref>{{cita web |url=http://eurulers.angelfire.com/navarra.html |títulu=Navarra / Navarre |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160822184723/http://eurulers.angelfire.com/navarra.html |fechaarchivu=2016-08-22 }}</ref> El '''Reinu de Pamplona''' ye la denominación emplegada por dellos historiadores, d'alcuerdu a los ''Añales de los Reis Francos''<ref>''Annales Regni Francorum'' nos que s'estremen el pueblu de los ''navarri'' del de los ''pampiloneneses'' (Collins 1985:166)</ref> pa referise a lo que foi mientres l'[[Alta Edá Media]] la entidá política surdida en redol a la ''civitas'' de ''[[Pamplona|Pompaelo]]'', la que fuera la principal ciudá en territoriu de los [[vasconos]] mientres la dómina de l'[[Antigua Roma]] na rexón de los [[Pirineos|Pirineos occidentales]], y al lideralgu de la figura d'[[Íñigo Aresta]] quien fundó la dinastía real y la entidá nel [[824]],<ref>(Collins 1985:166)</ref> col sofitu de los sos aliaos de la familia de los [[Banu Qasi]], señores de [[Tudela]], y del obispáu de Pamplona. Nun esiste un consensu ente los especialistes pa discernir el númberu precisu de monarques y la duración de los sos mandatos, como tampoco sobre la estensión del so territoriu ya influencia. La dinastía de los Íñiguez terminó con [[Fortún Garcés]] quien según la tradición, que lo conoz como Fortún el Monxu, abdicó y retiróse al monesteriu de [[Leire]], siendo sustituyida pola de los Jiménez nel [[905]] qu'empezó con [[Sancho Garcés I]] (905-925) que'l so reinu ye conocíu como ''Reinu de Pamplona o Navarra''.<ref>(Collins 1985:190)</ref> [[Pamplona]] foi mientres enforma tiempu la ciudá más importante y rica en territoriu cristianu, numberosos intentos por faer d'ella la so capital, fueron fechos por pequeñu grupos montañeses de cristianos y más tarde polos territorios cercanos. Amás de cuntar con una población numberoso y estable por atopase nel valle rico y fértil del [[ríu Arga]]; Yera un llugar de xunta ya intercambiu ente les rutes del mundu [[islam|islámicu]] al sur y la [[Europa]] [[cristianismu|cristiana]] al norte, polos pasos pirenaicos vascos y los puertos costeros del [[mar Cantábricu]] y les rutes d'este a oeste que siguíen tamién los [[pelegrín|pelegrinos]] cristianos del [[Camín de Santiago]] escontra'l [[reinu de Llión]], que travesaba los condaos francos del [[Imperiu carolinxu]] nes actuales [[Navarra]], [[Aragón]] y [[Cataluña]] dende la mariña mediterránea condal, y más allá, al traviés de los puertos [[mediterraneu|mediterraneos]]. La so neutralidá y bones rellaciones colos belicosos vecinos, la fama de prosperidá y riqueza: comerciu ya intercambiu d'artesaníes en cueru, preseos musicales, llibros y armes, materies primes: marfíl, piedres precioses, paños, aceite, seda, llana, oru, especies... llegó hasta los [[viquingu|viquingos]]. La constante amenaza que sobre les tierres vascones exercer dende dambes aguaes de los Pirineos favoreció'l surdimientu de dos facciones líderes ente l'aristocracia vascona, los '''Íñigo''' sofitaos n'el musulmanes por parentescu colos [[Banu Qasi]], y los '''Velasco''' sofitaos polos francos carolinxos. Cuando nel [[799]] ye asesináu por partidarios carolinxos el gobernador de Pamplona [[Mutarrif Ibn Musa]], los Íñigo recurrieron a la familia [[Banu Qasi]] pa retomar el control de la ciudá. Sicasí, nel [[812]] l'emir [[Al Hakam I]] y [[Ludovico Pío]] alcordaron una tregua pola que los carolinxos tomaben el control de Pamplona, delegando el gobiernu en [[Velasco al Gasalqí]]. Al términu de la tregua, Al Hakam retomó les hostilidaes colos francos y llogró recuperar Pamplona nel [[816]] a que'l so control los francos arrenunciaron d'equí p'arriba. [[Íñigo Aresta]], sería designáu primer rei de Pamplona hasta'l [[851]]. La primer dinastía navarra (les Aresta) va ser reemplazada tres trés reinaos y nun episodiu inda misteriosu pola '''dinastía Jimena''', qu'ampliaría la cortil del reinu cola incorporación de les tierres rioxanes y la Zona Media navarra, so la cual Navarra va algamar la mayor estensión territorial a mariña del [[Islam]] y de los señoríos cristianos vecinos. La mariña mediterránea, cuayada dende antiguu de torres de vigía contra la [[Piratería#Los corsarios berberiscos|piratería berberisca]], al berru de "Moros na Mariña" ve nel [[858]] a los normandos que xuben pol [[Ebro]] dende Tortosa, remontar hasta'l reinu de Navarra, dexando tras les inexpugnables ciudaes de Zaragoza y [[Tudela]]. Xuben depués pol so afluente, el ríu [[Río Aragón|Aragón]] hasta atopase col ríu [[Arga]], que tamién remonten, lleguen hasta [[Pamplona]] y escalar, raptando al rei navarru. Nel 859 los viquingos lleguen a [[Pamplona]] y secuestren al nuevu rei [[García Íñiguez de Pamplona|García I Iñíguez]]. Solo en pagando un costosu rescate'l rei vuelve a Pamplona, pero a partir d'entós la vieya alianza ente les Aresta y los Banu Qasi rompióse y García I va ser aliáu del reinu d'Asturies. Por cuenta de los problemes internos de cordobeses y al cambéu d'actitú de los navarros, l'únicu enemigu de Ordoño I va ser el caudiellu de los [[Banu Qasi|Banu Qasí]], [[Musa ibn Musa]], quien se titulaba ''tercer rei d'España''. En continua rebelión contra Córdoba, trata d'asegurar el [[valle del Ebro]] al so pasu por [[La Rioxa (España)|la Rioja]]. Musa, nel 855 va realizar una dura ''razzia'' contra [[Álava]] y al-Qilá (Castiella) y tres ella esmolezse de restaurar y fortalecer la guarnición militar d'[[Albelda]]. Viendo l'amenaza qu'esta fortaleza supón sobre los dominios orientales del reinu asturianu, [[Ordoño I]] y los navarros llancen una ofensiva contra Albelda. Tres una dura llucha, Ordoño toma la fortaleza y afarar. Esta batalla va dar llugar nel [[sieglu XII]] a la llexendaria [[batalla de Clavijo]] que por munchos ye considerada namái una lleenda forxada pol arzobispu [[Rodrigo Jiménez de Rada]]. [[Musa II]] va siguir engarrando contra navarros y cordobeses hasta la so muerte nel 862. Mentanto'l so fíu Lupp o [[Lope ben Musà]], gobernador de Toledo, va declarase vasallu de Ordoño I. La navarra d'orixe [[vascón]], [[Subh]], '''Subh umm Walad''', madre del tercer Califa de Córdoba, [[Hixem II]], y una de les muyeres más influyentes de la dómina islámica, nació probablemente na década de 940 y morrió escontra 999. [[Ficheru:NavarraJimena.gif|thumb|left|Reis de Pamplona de les dinastíes Íñiga y Jimena. Sancho V (como Sancho I), Pedru I y Alfonsu I fueron amás reis d'Aragón.]] ==== El navarroaragonés ==== {{referencies|t=20140725221054}} {{AP|Navarroaragonés}} [[Ficheru:Map Iberian Peninsula 1030-ast.svg|350px|thumb|Los dominios de Sancho'l Mayor ente 1029 y 1035]] El '''navarroaragonés''', una [[Llingües romániques|llingua romance]], anterior al castellán, falada nel valle del [[Ebro]] mientres la [[Edá Media]], con apartaces actuales nel [[Pirinéu]] aragonés, conocíos como [[idioma aragonés|aragonés]] y préstamos nel castellán de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], [[Ribera de Navarra]] y [[Aragón]], con distintes gradaciones. Tien el so orixe nel [[Llatín vulgar|dialeutu llatín]], mientres el Reinu de Pamplona, sobre un acusáu [[Sustratu vascu en llingües romances|sustratu]] [[vasconos|vascón]]. La llingua recibe, nel so periodu medieval, la denominación ente los llingüistes de "navarroaragonés", pola inicial dependencia aragonesa del Reinu de Navarra. La llamada "[[Reconquista]]", o espansión del Reinu de Navarra sobre tierres musulmanes y cristianes, cola consiguiente repoblación con cristianos del Reinu de Navarra, llevaría consigo l'idioma por tol territoriu conquistáu. L'anexón pol Reinu de Navarra de los [[Condáu d'Aragón|condaos aragoneses]] supunxo una importante influencia de la llingua navarroaragonesa sobre los territorios posteriores de la [[Corona d'Aragón]] y nel [[Idioma español|castellán]]. La primer constancia escrita de la llingua ta nes [[Gloses Emilianenses]], nel [[Monesteriu de San Millán de la Cogolla]]. {{VT|Sustratu vascu en llingües romances}} === La espansión de Sancho III el Mayor === [[Ficheru:Reino de Pamplona Sancho III.svg|thumb|405px|'''El Reinu de Pamplona a la muerte de [[Sancho III el Mayor]] ([[1035]])''' {{lleenda|#eeaaff| [[Reinu de Pamplona]]}} {{lleenda|#ffeeaa| [[Condáu d'Aragón]] y dependencies perteneciente a la monarquía pamplonesa dende'l [[922]]}} {{lleenda|#c6afe9| Ganancia de [[Ribagorza]] y anexos [[1018]]-[[1025]]}} {{lleenda|#dde9af| Fronteres restauraes por [[Sancho III el Mayor]] [[1018]]-[[1025]]}} {{lleenda|#ffaaee| Tierra perdida'l [[922]]}} {{lleenda|#f6d5ff| Zona venceyada a Pamplona dende'l [[sieglu X]] }} {{lleenda|#deaa87| [[Condáu de Castiella]] y Álava heredáu por Sancho III}} {{lleenda|#d3a162| Zona apostada per Castiella y Llión}} {{lleenda|#decd87| [[Reinu de Llión]]}}]] L'apoxéu va producir con [[Sancho Garcés III de Navarra|Sancho III el Mayor]]. Xubió al tronu ente l'añu 1000 y el 1004, heredando'l reinu de Navarra y el [[condáu d'Aragón]], so la tutoría d'un conseyu de rexencia integráu polos obispos y la so madre, ya incorporando estensos territorios a los sos dominios, como'l [[condáu de Castiella]] amás de la cortil tradicional del reinu (Pamplona y [[Nájera]]). La unión dinástica con Aragón dar en dos periodos: del añu 1000 al 1035 y del añu 1076 al 1134. Sol so mandatu'l reinu cristianu de Nájera-Pamplona algama la so mayor estensión territorial, tomando casi tol terciu norte peninsular, dende [[Astorga]] hasta [[Ribagorza]]<ref name="besga">[http://www.vallenajerilla.com/berceo/rioja-abierta/sanchoIII/sanchoIIImayor.htm ''Sancho III el Mayor. Un rey pamplonés e hispano''] Armando Besga Marroquín, Universidá de Deusto</ref> na reorganización del reinu, créese que creó'l [[Labort|vizcondáu de Labort]], ente [[1021]] y [[1023]], con residencia del vizconde en [[Bayonne (Francia)|Bayonne]] y el de [[Baztan]] escontra [[1025]]. A la muerte del duque [[Sancho Guillermo]], duque de [[Gascuña]], el día [[4 d'ochobre]] de [[1032]], trató d'estender la so autoridá sobre l'antigua [[Vasconia]] ultrapirenaica entendida ente'l [[Pirineos|Pirinéu]] y el [[Garona]], anque nun lo consiguió, al heredar el ducáu Eudes.{{cita|Pel Norte, la frontera del reinu pamplonés ta clara, los Pirineos (casu d'estendese l'autoridá de los reis navarros hasta'l Baztán, lo que ye lo más probable, pero que nun se puede acreitar hasta'l 1066), y nun se modificar. Nun ye ciertu, magar toles vegaes que se dixo, que Sancho III llograra'l dominiu de Gascuña (la única Vasconia d'entós, esto ye, el territoriu ente los Pirineos y el Garona, nel que la población que podemos considerar vasca pola so llingua namái yera una minoría). El rei navarru namái pretendió asoceder en 1032 al duque de Gascuña Sancho Guillermo, muertu ensin descendencia, lo que bastó por qu'en dellos documentos cite reinándose-y en Gascuña. Pero la verdá ye que l'heriedu recayó en Eudes|<ref name="besga" />}} [[Ficheru:Reino de Navarra - La union con Aragón.svg|250px|thumb|'''Unión col [[Reinu d'Aragón]] y Reconquista del [[Valle del Ebro]] (1076-1134).''' {{lleenda|#c6e9af| Dominios qu'a la muerte de [[Sancho IV el de Peñalén]] (1076) pasó a gobernar como nuevu rei de Pamplona, el monarca aragonés [[Sancho Ramírez]]. }} {{lleenda|#aade87|Dominios de [[Sancho IV el de Peñalén]] qu'[[Alfonsu VII de Castiella|Alfonsu VII]] a partir de [[1126]] foi incorporando progresivamente al so [[Reinu de Llión]] y pertenecieren enantes a [[Alfonsu I d'Aragón]], quien caltuvo nel so poder hasta la so muerte [[Belorado]], [[Nájera]], [[Calahorra]], [[Cervera del Río Alhama]], [[Ágreda]], [[Soria]], [[Almazán]], [[Monreal de Ariza]], [[San Esteban de Gormaz]], [[Traid]] y [[Molina de Aragón]].<ref>Ubieto Arteta, Antonio (1981). ''[http://www.derechoaragones.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1452&presentacion=pagina&forma=&posicion=211&accion_dir=Dir Historia de Aragón, vol 1. La formación territorial]'', páxs. 181-184. Zaragoza: Anubar. ISBN 84-7013-181-8.</ref>}} {{lleenda|#5fd35f| Condáu de Navarra pol que [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]], rei de [[Reinu de Pamplona|Pamplona]] y [[Reinu d'Aragón|Aragón]], emprestó homenaxe (1087) a [[Alfonsu VI de Castiella]].}} {{lleenda|#e9c6af| Dominios patrimoniales de [[Sancho Ramírez]].}} {{lleenda|#ffd5e5| Tierra reconquistaes por [[Sancho Ramírez]] (1076-1094) y [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]] (1094-1104)}} {{lleenda|#ffdd55| Zona reconquistada por [[Alfonsu I el Batallador]] (1104-1134)}} {{lleenda|#ffeeaa| Dominios rexíos por [[Alfonsu I el Batallador]].}} ]] Tenía la so residencia en [[Nájera]], estendiendo les sos rellaciones más allá de los [[Pirineos]], col [[Condáu de Gascuña|ducáu de Gascuña]], y aceptando les nueves corrientes polítiques, relixoses ya intelectuales. El so reináu coincidió cola crisis del mundu [[califa]]l, empecipiáu a la muerte d'[[Almanzor]] y termináu col principiu de los [[Taifa|Reinu de Taifas]]. Pretendió la unificación de los estaos cristianos, bien por venceyos de [[vasallu|vasallaxe]] o sol so propiu mandu. En [[1016]] afitó les fronteres ente Navarra y el [[Condáu de Castiella]], y empecipió un periodu de rellaciones cordiales ente dambos Estaos, facilitaes pol so matrimoniu con Munia, tamién conocida como [[Muniadona de Castiella|Muniadona]], fía del [[conde]] castellanu [[Sancho García]]. D'esti matrimoniu nacieron Fernando ([[Fernandu I de Castiella]]), Gonzalo (Conde de Sobrarbe y Ribagorza) y les fíes Mayor y Jimena, reina de [[Reinu de Llión|Llión]] al casase con [[Bermudo III de Llión|Bermudo III]]. Aprovechó les dificultaes internes de Sobrarbe-Ribagorza pa faer valir los sos intereses como descendiente de [[Dadildis del Pallars]] y apoderase del [[condáu de Pallars|condáu]] ([[1016]]-[[1019]]). Foi encargáu de tutelar del conde [[García Sánchez de Castiella|García de Castiella]]. [[Alfonsu V de Llión]] aprovechó esta situación p'apoderase de les tierres altes asitiaes ente'l [[ríu Cea]] y el [[Pisuerga]]. Sancho III oponer a la espansión lleonesa y apautó el matrimoniu ente García de Castiella y [[Sancha de Llión]]. A la muerte de Sancho III el Mayor, heriéda-y el so primoxénitu con obligación del restu d'hermanos de rindi-y vasallaxe, pero éstos nun respeten la voluntá testamentaria del monarca y finalmente estrémase'l reinu ente los sos fíos, naciendo asina los reinos d'[[reinu d'Aragón|Aragón]], [[reinu de Castiella|Castiella]] y Navarra. Mientres el reináu de [[García Sánchez III de Navarra|García Sánchez III]] ([[1035]] - [[Sierra d'Atapuerca|Atapuerca]], [[15 de setiembre]] de [[1054]]) moteyáu "''el de Nájera''", y el so fíu Sancho Garcés, Navarra dixebrar de los reinos vecinos. En 1076, tres l'asesinatu de [[Sancho Garcés IV de Navarra|Sancho IV, el de Peñalén]] (refundiáu a un derribadoriu en [[Funes (Navarra)|Funes]]) Navarra y Aragón siguen nuevamente xuntos sol reináu de [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]] y depués el del so hermanu, el rei emperador Alfonso, siendo nesti periodu cuando se peracaba tomar de [[Tudela]] y el so distritu. Tres la muerte ensin descendencia d'[[Alfonsu I d'Aragón|Alfonsu I el Batallador]] ([[1134]]), asocéde-y [[García Ramírez de Navarra]]. Nin aragoneses nin navarros respetaron el testamentu del so rei emperador Alfonso, que dexaba los reinos a la [[orde del Temple]] y a otres órdenes militares y cada reinu escueye un rei distintu, dixebrándose les corones de Navarra y Aragón dempués de 50 años. {{VT|Alfonsu I d'Aragón#Testamentu y socesión}} === La progresiva decadencia territorial del reinu === {{VT|Conquista de Navarra|Guerra Civil de Navarra}} [[Ficheru:Reino de Navarra Sancho VI el Sabio.svg|thumb|250px|'''El Reinu de Navarra [[Sancho VI el Sabiu]] (1154-1194)'''<ref name="María Cruz_1">{{cita llibru |títulu = Atles de Navarra - Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editorial = Gobiernu de Navarra y EGN Comunicación |añu=2006 |id=ISBN 84-934512-1-5 }}</ref> {{lleenda|#ffeeaa| Reinu de Navarra}} {{lleenda|#ffd42a Territoriu ganáu con calter permanente (1198-1200)}} {{lleenda|#decd87| Primeros dominios en Ultrapuertos (a partir de 1189) }} {{lleenda|#d3bc5f| Penetración temporal}} {{lleenda|#87de87| Reinu de Artajona baxu Sancho III de Castiella (1153-1158)}} {{lleenda|#c6e9af| Reinu de Nájera}} {{lleenda|#bcd35f| [[Reinu de Castiella]] }} {{lleenda|#ffaaee| [[Reinu d'Aragón]] }}]] Al dixebrase d'Aragón, Navarra convertir nun reinu ensin posibilidá d'espansión, al nun tener frontera colos territorios musulmanes y atopase encajonado ente los agora muncho más poderosos [[reinu de Castiella|Castiella]] y [[reinu d'Aragón|Aragón]], territorialmente el reinu de Navarra foi pasu ente pasu amenorgándose, anque culturalmente continua la so espansión. Asina, el '''Laude arbitral del Rei Enrique II d'Inglaterra''' de [[16 de marzu]] de [[1177]], realizáu ente los Reis [[Alfonsu VIII de Castiella|Alfonsu VIII]], per parte de la corona de [[Castiella]], y [[Sancho VI de Navarra|Sancho VI]] el Sabiu, per parte del Reinu de Navarra, relativu a la pertenencia territorial y llendes fronterices, foi emitíu n'aceptando dambos un Pactu-Conveniu'l [[25 d'agostu]] de [[1176]] nel qu'aceptaben el arbitrio del rei inglés y que se respetaría una tregua de siete años. Dichu laude dispunxo la entrega a Castiella de ciertos territorios, principalmente de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], recibiendo Navarra en contraprestación ente otros los territorios d'[[Álava]], [[Guipúzcoa]] y el [[Duranguesado]] (Vizcaya), amás d'una compensación económica.<ref>[http://www.gipuzkoakultura.net/ediciones/versus/orella-ye.htmGipuzkoa y les sos rellaciones con Nabarra y Castiella en 1200] de José Luis Orella Unzué</ref> Nenguna de les partes cumplió'l dictame, anque darréu dambes partes alcordaron acatar namái lo relativo a la situación de los territorios de l'actual comunidá de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], que dexó yá de pertenecer al Reinu de Navarra dende esa fecha. Esisten delles interpretaciones de dichu laude. {{VT|Laude arbitral del rei Enrique II d'Inglaterra}} El expansionismo castellanu y aragonés fixo menguar el territoriu navarru. La determinación de parti-y lo, consta en dellos [[trataos internacionales|trataos]] realizaos por dichos reinos nel [[sieglu XII]]. Los reis d'estos dos reinos roblaron el "[[Tratáu de Cazola]]" de marzu de 1179 o'l de 1198, pa partise'l reinu de Navarra, teniendo como nueva frontera ente dambos reinos el [[ríu Arga]], que crucia Navarra de norte a sur.<ref name="izko">Bixente Serrano Izko, ''Navarra. Les trames de la historia'', páx. 129. ISBN 84-932845-9-9</ref> ==== La perda d'Álava, Guipúzcoa y el Duranguesado (1200) ==== [[Ficheru:Reino de Navarra Sancho VII el Fuerte.svg|250px|thumb|'''El Reinu de Navarra [[Sancho VII el Fuerte]] (1194-1234)''' {{lleenda|#ffeeaa| Reinu de Navarra}} {{lleenda|#dde9af| Territoriu perdíu ante Castiella (1198-1200)}} {{lleenda|#ffe680| Territorios consiguíos por aciu vasallaxe (1196-1203) }} {{lleenda|#bcd35f| [[Reinu de Castiella]] }} {{lleenda|#eeaaff| [[Reinu d'Aragón]] }} <ref name="María Cruz_1">{{cita llibru |títulu = Atles de Navarra - Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editorial = Gobiernu de Navarra y EGN Comunicación |añu=2006 |id=ISBN 84-934512-1-5 }}</ref> ]] [[Ficheru:AntsoVIIArrano.JPG|thumb|left|200px|Sellu del rei de Navarra [[Sancho VII de Navarra|Sancho VII el Fuerte]]]] Asina escontra [[1200]] y a pesar d'un llabor repoblador navarra de la zona (que dio como frutu, ente otros, la fundación de [[Vitoria]] y [[San Sebastián]], dos de les tres capitales de l'actual comunidá autónoma del [[País Vascu]]), Castiella, sofitada na baxa nobleza, consiguió'l sofitu de facciones locales nel [[Duranguesado]], y en [[Álava]], dempués de sitiar [[Vitoria]] mientres nueve meses. Tocantes a [[Guipúzcoa]], solióse creer que por cuenta de la superioridá militar demostrada pol exércitu castellanu mandáu pol [[Señor de Vizcaya]] en Vitoria y ante la entrada de les tropes castellanes nel so territoriu,<ref name="izko" /> Guipúzcoa incorporar a Castiella por aciu negociación. Sicasí, arriendes de la relectura de fontes históriques conocíes, hai que reconsiderar esta creencia, yá que s'afayó que al igual que Vitoria, San Sebastián foi tamién conquistada militarmente.<ref>Nel llibru ''Coleición de documentos medievales de les villes guipuzcoanes (1200-1369)'', escritu por G. Martínez Díez, Y. González Díez y F. J. Martínez Llorente (San Sebastián: Diputación Foral de Guipúzcoa, 1991. p. 173) [Dichu llibru atópase en formatu pdf. na siguiente direición: http://www.gipuzkoa.net/batzarnagusiak/pdf/ISBN_84-7907-068-4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203103557/http://www.gipuzkoa.net/batzarnagusiak/pdf/ISBN_84-7907-068-4.pdf |date=2013-12-03 }}] hai un documentu que foi atopáu no fondero Vargas Ponce de la Real Academia de Madrid. Trátase de la trescripción que'l marín y políticu [[José de Vargas Ponce]] realizó en 1805 d'un documentu datáu en 1332 y que s'atopaba nel archivu de [[Getaria]] y que sumió (l'archivu foi amburáu mientres la [[Primer Guerra Carlista]]). Esti documentu lleva como títulu "Treslláu del fueru de San Sebastián sacáu a pidimientu del conceyu de la villa de Getaria" y en élla dizse lo siguiente: ''«(...) Don Alfonso de Castillea, que Dios perdone, que la dicha villa conquisó (...)»''. La historiadora Idoia Arrieta analizó la trescripción orixinal y alvirtió que'l documentu lleva otru títulu: «1202-1332 Getaria SS. Parte del Fueru de S.S. Y en el preambulo se dá por sentada la conquista de S.S» y nel so interior, na parte esquierda de la primer páxina pon, escritu a mano (presumiblemente pol mesmu Vargas Ponce): «Güeyu conquista de S.S.» Idoia Arrieta Elizalde: [https://web.archive.org/web/20131109161007/http://paperekoa.berria.info/iritzia/2011-04-08/004/001/lege_info.htm «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista»], BERRIA, 2011-04-08.</ref><ref>Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (páxs. 227-248). En: ''1512. Los territorios vascos y l'Estáu navarru. Actes del II Congresu d'Historiadores de Navarra''. San Sebastián: Txertoa, 2011.</ref> Los parientes mayores de Guipúzcoa, que yá taben estremaos en dos bandos irreconciliables,<ref>{{cita|Dende empiezos del sieglu XII los habitantes de Guipúzcoa estremar en dos grupos: Los oñacinos y los ganboinos. Unu de les temes más aldericaes de la historia vasca ye'l que se refier a la formación d'estos dos grupos, llamaos tamién parientes mayores, jaunchos, que les sos banderías ensangrecieron mientres TRES SIGLO'l suelu del País Vascu.<br /> La llucha constante ente Castiella y Navarra pola posesión de les tierres de Rioja, Bureba y Vascongadas alimentaron esta rivalidá yá que los oñacinos sofitaron a Castiella mientres los ganboinos sofitaron a Navarra.|[http://vascon.galeon.com/gambo.html ''OÑACINOS-GAMBOINOS ya HISTORIA VASCOS y VASCONOS'' ]}}</ref> caltuvieron les sos posiciones: los [[oñacinos]], sofitaben l'agregamientu a Castiella, y los [[gamboínos]], defendíen la continuación de la unión con Navarra.<ref>[http://www.gipuzkoakultura.net/ediciones/versus/orella-ye.htm Gipuzkoa y les sos rellaciones con Nabarra y Castiella en 1200] de José Luis Orella Unzué.</ref> De la mesma estos bandos teníen el sofitu de les facciones navarres y asina los [[beamonteses]] sofitaben a los oñacinos y los [[agramonteses]] a los gamboínos.<ref>"Gran enciclopedia Larousse" ISBN 84-320-7370-9</ref> ==== La reorganización interna ==== [[Ficheru:España 1360.jpg|thumb|250px|right|Los reinos ibéricos en 1360]] El trabayu de los monarques del [[sieglu XIII]], tres la conquista parcial de Navarra, va basar na reconstrucción y reorganización interior del reinu y en faer frente a les continues apetencies de repartu ente los sos vecinos. Magar tou va participar n'empreses como la [[batalla de las Navas de Tolosa]] (1212), na que destacó'l monarca navarru [[Sancho VII de Navarra|Sancho VII el Fuerte]] y onde según la lleenda consiguió les cadenes y la esmeralda que conformaron dende entós el símbolu de la dinastía de Navarra, en sustitución del so emblema personal llamáu '''[[Arrano beltza]]'' (águila negra). La muerte ensin descendencia de [[Sancho VII]] el Fuerte, a pesar de dexar un pactu de prohijamiento con Xaime d'Aragón, supón la entronización en Navarra mientres casi dos sieglos de dinastíes franceses (la de Champaña, la Capeta y la d'[[Dinastía de Évreux|Évreux]]), que tamién van disponer de territorios en Francia y van desdexar en diversu grau'l gobiernu del pequeñu reinu. ==== Guerra de la Navarrería (1276) ==== {{AP|Guerra de la Navarrería}} La ciudá de [[Pamplona]] taba estremada en [[burgos]] independientes y engarraos (Navarrería y San Miguel frente a los burgos de San Cernin y San Nicolás), aliaos con otros Estaos siendo, por casu, afaráu'l barriu de la Navarrería por tropes franceses en 1276 y estendiéndose la confrontación por toa Navarra, venciendo éstos a los aliaos castellanos y enllantando l'acercamientu de Navarra a Francia. ==== La guerra civil (1451) ==== {{AP|Guerra Civil de Navarra}} [[Ficheru:Navarra - Guerra Civil (1451-1461).svg|250px|thumb|Mapa de la [[Guerra Civil de Navarra]]]] Tres la instauración de la Casa de [[Trastámara]] n'Aragón a mediaos del sieglu XV, la crisis sociopolítica del reinu foi pasu ente pasu polarizando a les fuercies vives de Navarra en redol a dos bandos: los [[beamonteses]] y los [[agramonteses]]. Ye ésti un conflictu complexu con posiciones y actitúes cambiantes qu'aparentemente ye un conflictu ente facciones nobiliaries, pero que paez tamién evidenciar dalgún tipu d'enfrentamientu socioeconómico monte-ribera, según un autores. De toes formes dambes facciones teníen una distribución por toa Navarra.<ref>Como demuestra Eloísa Ramírez en ''Solidares nobiliaries y conflictos políticos en Navarra, 1387–1464''.</ref> Esti enfrentamientu llevaría a una [[Guerra civil de Navarra|guerra civil]] en [[1441]], cuando [[Xuan II d'Aragón]] (rei consorte de Navarra) quedar pa sí'l tronu, en vegada dexar lo al so fíu [[Carlos de Viana|Carlos, Príncipe de Viana]], al que-y correspondía. Carlos fuera designáu herederu del reinu pol testamentu de la so madre la reina [[Blanca I de Navarra|Blanca]], entá prescribiendo dichu documentu que nun tomara posesión del reinu ensin el beneplácito del so padre Xuan II. En [[1452]] el príncipe foi prindáu na batalla de Aibar. La guerra civil persistió tres la muerte de Carlos, Príncipe de Viana en [[1461]] y a la de Xuan II en [[1479]]. Los beamonteses teníen el sofitu de los castellanos, ente que los agramonteses tuvieron primero como aliaos a los aragoneses (por ser Xuan II rei d'Aragón) y depués a los franceses. Demográficamente el Reinu de Navarra había alcanzáu mínimos ente los años 1450 y 1465, coincidiendo colos episodios más agudos del conflictu civil (que nun foi sangrientu de forma direuta); a la perda de población debida a los sabotaxes suma la epidemia de peste ente los años 1504 y 1507, recuperando mayores cotes poblacionales a partir de 1530 (una vegada realizada y asitiada la [[conquista de Navarra]] per parte de Castiella y Aragón).<ref>[http://dialnet.unirioja.es/servlet/extaut?codigo=15807 La población navarra a empiezos del sieglu: el Recuentu de cases de 1514] (Estudiu realizáu por [[Peio Joseba Monteano]], Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Añu nᵘ61, Nᵘ220, 2000.)</ref> === La conquista castellanu-aragonesa (1512) === [[Ficheru:EstandNavarra.png|230px|thumb|Estandarte de los Reis de Navarra dende 1212 (Versión antigua)]] [[Ficheru:Conquista de Navarra.svg|250px|thumb|Reinu de Navarra mientres la etapa de la so conquista (1463-1530) colos dominios patrimoniales de les cases de Foix y Albret.<ref>Ellaboración propia consultando:{{cita llibru |títulu =Atles de Navarra Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editor=Gobierno de Navarra |añu=2006 |capítulu=El final del Reinu |isbn=84-934512-1-5}}</ref>. {| {{tablaguapa}} style="font-size:85%;" |- |{{lleenda|#e3dbdb}}||Territoriu incorporáu a Castiella en 1463 |- |{{lleenda|#eeaaff}}||Dominios de la casa d'Albret |- |{{lleenda|#b3ff80}}||Dominios de la casa de Foix |- |{{lleenda|#ff8080}}{{lleenda|#ffd5d5}}|| Reinu de Navarra incorporáu a Castiella en 1515 |- |{{lleenda|#ffd5d5}}||Baxa Navarra abandonada per Castiella en 1530 |}]] {{AP|Conquista de Navarra}} A finales del [[sieglu XV]] el rei d'Aragón [[Fernando'l Católicu]] realizaba continues inxerencies na [[guerra civil de Navarra]] en sofitu a los [[Beaumonteses]] y qu'en dellos periodos supunxera una auténtica ocupación militar. A principios del [[sieglu XVI]] los beaumonteses perdieren la guerra civil y la so [[Luis de Beaumont#Luis de Beaumont.2C segundu conde de Ler.C3.ADn|líder]] fuxera al exiliu [[Corona de Castiella|castellanu]], onde finó. Dende ellí'l so descendiente sofitó al rei aragonés nel so yá decidida invasión del reinu de Navarra. Esto fixo qu'en 1512 el rei de Navarra viérase obligáu a roblar el [[Tratáu de Blois (1512)|Tratáu de Blois]], pol cual consiguía sofitu del [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]] ante una posible agresión. Esto foi consideráu per Castiella y Aragón como una belixerancia, yá que [[Francisco I de Francia]] taba enfrentáu al castellán aragonés y amás yera declaráu un monarca cismáticu nel V Conceyu de Laterano pol papa Xuliu II. [[Fernando'l Católicu]], que yera mediohermanu del fináu [[Carlos Príncipe de Viana]] (fíu de [[Xuan II d'Aragón|Xuan II]] y el so segundu matrimoniu con [[Juana Enríquez]]), empecipió la invasión el 10 de xunetu con tomar de [[Goizueta (Navarra)|Goizueta]], anque nun s'espublizó y ocho díes antes de la firma del [[Tratáu de Blois (1512)|Tratáu de Blois]]. El gruesu del exércitu de más de 16.000 homes bien pertrechados y esperimentaos entró en Navarra dende Álava'l día 22 de xunetu, al mandu de [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez de Quiñones|Fadrique Álvarez de Toledo]], segundu [[duque d'Alba]] con sofitu del líder beaumontés [[Luis de Beaumont#Luis de Beaumont.2C tercer conde de Ler.C3.ADn|conde de Lerín (Condestable de Navarra)]] y los sos homes. El poderosu exércitu asitióse pela rodiada de Pamplona (concretamente nel palaciu de Arazuri, apoderáu pol bandu beamontés), entós una ciudá d'ente 6.000 y 10.000 almes y mal fortificada, que robló la rindición 25 de xunetu. El [[archivu de Simancas]] contién documentos relativos a esta dómina.<ref>[http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/cmn/1913185188.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527054900/http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/cmn/1913185188.pdf |date=2013-05-27 }} Índiz de documentos esistentes en Simancas relativos a la Historia de Navarra.</ref> N'otros llugares de Navarra, la resistencia foi mayor: [[Lumbier]] hasta'l 10 d'agostu, [[Estella]] hasta agostu, [[Viana]] hasta'l 15 d'agostu, [[Roncal]] hasta'l 9 de setiembre, al igual que [[Tudela]], que foi'l mayor bastión agramontés, onde pa tomalo tuvieron que venir fuercies d'Aragón.<ref name="izko2">Serrano Izko, ibid., páxs. 159–163.</ref> Los reis navarros Juan y Catalina abellugar nos sos dominios del [[Bearne]] dende onde entamaron la resistencia. La conquista de l'Alta Navarra nun remató equí, yá que [[Catalina de Foix]] y [[Xuan III d'Albret]], y darréu [[Enrique II de Navarra|Enrique II]], sofitaos polos monarques franceses, fixeron hasta tres intentos militares de reponer el reinu. El primeru realizar esi mesmu añu, en payares, cuando un exércitu de navarros agramonteses, franceses y mercenarios enfusar nel reinu con 15.000 homes al mandu de Juan d'Albret y el xeneral [[Jacques de la Palice|La Palice]]. Delles ciudaes del interior alzáronse, como [[Estella]], [[Cábrega]], [[Villamayor de Monjardín]] y [[Tafalla]], llegando a sitiar Pamplona del 3 al 30 de payares. Ante la llegada de refuerzos castellanos pol Perdón, realizóse un asaltu precipitáu'l 27 de payares de Pamplona, que fracasó. Por cuenta de la proximidá del iviernu, les tropes francu-navarres empecipiaron la retirada escontra'l Baztán. Nel [[puertu de Velate]], la retaguardia foi sorprendida por fuercies castellanes, nes que predominaben guipuzcoanos [[oñacinos]], al mandu de López de Ayala, na que foi denomada [[batalla de Velate]] cola derrota y perda de doce pieces d'artillería, y alderícase si tamién se produció la perda de más de mil homes de los francu navarros.<ref>Alfredo Floristán Imízcoz, ''Historia Ilustrada de Navarra'', Tomu I. ISBN 84-604-7318-X</ref> La segunda tuvo llugar en [[1516]], aprovechando la muerte de [[Fernando'l Católicu]] y la complicada socesión castellana. L'exércitu, al mandu del mariscal [[Pedro de Navarra]], mal pertrechado y forníu, foi ganáu nel [[Roncal]] pol coronel [[Cristobal de Villalba]].<ref>{{cita web |url=http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |títulu=http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240613192357/http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |fechaarchivu=2024-06-13 }}</ref> El mariscal foi fechu prisioneru (morrería asesináu nel [[castiellu de Simancas]] en [[1522]]). Pa evitar posteriores problemes, el cardenal Cisneros, rexente de Castiella, ordenó la baltadera de toles fortaleces, quitando les estratéxiques y les pertenecientes a los aliaos beamonteses. Ensin ésitu la vía militar, intentóse la diplomática. Asina tuvieron lugar dos alcuentros ente les partes, en Noyón (1516) y Montpellier (1519), que nun refundiaron nengún ésitu, polo que los reis navarros, sofitaos per Francia, realizaron un últimu intentu bélicu. En [[1521]], aprovechando la [[Guerra de les Comunidaes]] qu'afaraba Castiella, y reinando [[Enrique II de Navarra|Enrique II]], que cuntaba col sofitu incondicional de Francisco I de Francia, deseosu de debilitar de toes toes a Carlos I, tuvo llugar un alzamientu xeneralizáu en toa Navarra, incluyendo les ciudaes beamontesas, de la que un exércitu navarru-gascón que vieno pel norte, consiguió reconquistar toa Navarra. Sicasí, l'ataque retrasárase demasiáu, nun produciéndose hasta mayu, cuando n'abril los comuñeros fueren entartallaos poles tropes reales. Amás, en cuenta de consolidar la victoria, l'exércitu navarru-gascón quixo entrar en [[Logroño]] sitiándolo, lo que fizo que l'exércitu castellanu reorganizar con tres cuerpos d'exércitu. El diez de xunu les tropes empezaron a retirase pola presión de les tropes castellanes nun númberu que triplicaba a les navarres. Hubo dalgún enfrentamientu en [[Puente la Reina]], y en cometiendo dellos errores estratéxicos, finalmente enfrentáronse nuna cruenta [[batalla de Noáin]] (30 de xunu de 1521), pela rodiada de Pamplona, onde non menos de 5.000 combatientes perdieron la vida. Tres esta derrota, los restos del exércitu francu-navarru esvalixáronse, anque escontra ochobre dellos combatientes fixéronse fuertes nel [[castiellu de Maya]] (valle de [[Baztan]]), onde aguantaron hasta'l 19 de xunetu de [[1522]] y en [[Asediu a la fortaleza de Fuenterrabía (1521-1524)|la fortaleza de Fuenterrabía]], qu'aguantó hasta marzu de [[1524]].<ref name="izko2" /> N'avientu de 1523, Carlos I decretó un perdón pa los sublevaos, escluyendo a unos setenta miembros de la nobleza navarra. Pa consiguir la cayida de Fuenterrabía, l'emperador decretó un nuevu perdón, incluyendo a los escluyíos del anterior, a condición de que se-y emprestara xuramentu de fidelidá. Asina terminaron los intentos tantu por reponer la independencia de l'[[Alta Navarra]]. La inestabilidá de la ocupación na [[Baxa Navarra]] fizo que Carlos I arrenunciara definitivamente a ella, retirándose definitivamente pa 1530, onde'l rei de Navarra Enrique II, caltuvo la independencia del reinu. [[Ficheru:Escudo de Castilla y Navarra en Najera.png|thumb|left|200px|Escudu coles armes de Castiella-Llión y Navarra-Evreux en [[Monesteriu de Santa María la Real de Nájera|Santa María la Real]] de [[Nájera]] ([[La Rioxa (España)|La Rioxa]])]]A pesar de los diversos intentos de reconquista, Fernando'l Católicu había siguíu trabayando pa consolidar la incorporación institucional de Navarra a los sos dominios. En [[1513]], les [[Cortes de Navarra]], convocaes en Pamplona pol [[virréi]] castellanu y namái cola asistencia de beamonteses, nomaron a [[Fernando'l Católicu]] rei de Navarra. El 7 de xunetu de [[1515]] les [[Cortes de Castiella]] en Burgos, ensin nengún navarru presente,<ref>Tomás Urzainqui Mina, ''Navarra Estáu européu'', p. 264. ISBN 84-7681-397-X</ref> anexonan el Reinu de Navarra al de Castiella. El nuevu rei comprometer a respetar los fueros del reinu. Los reis posteriores siguieron xurando les lleis mesmes navarres. Sicasí, a partir del sieglu XVIII, los fueros van empezar a ser definitivamente atacaos hasta ser abolíos nel sieglu XIX. Como xustificación ideolóxica adicional, aparte del tratáu de Blois (que foi la escusa que consideró a Navarra nun estáu enemigu) Fernando'l Católicu tuvo al so favor el fechu de que'l papa Xuliu II escomulgara a los reis de Navarra y quitáralos del reinu alegando connivencias de la casa real navarra col protestantismu que se taba estendiendo pel sur de Francia y la so alianza col monarca francés, declaráu cismáticu. En 1516, el [[cardenal Cisneros]] ordena esaniciar tolos signos defensivos de Navarra, por cuenta de la imposibilidá de defender col exércitu castellanu tolos castiellos. Navarra llegó a tener más d'un centenar de castiellos en tou lo que foi'l Reinu de Navarra.<ref>Iñaki Sagredo, ''Navarra, Castiellos que defendieron el Reinu''. ISBN 84-7681-477-1</ref> Bien pocos quedaron de pies, y estos namái parcialmente, esmocaos. [[Ficheru:Escudo de Carlos I en Viana2.jpg|thumb|200px|Escudu de [[Carlos I d'España|Carlos I]] na muralla de [[Viana]], coles armes españoles de la Monarquía y les de Navarra en llugar preferente]]Tres una irregular ocupación de la [[Baxa Navarra]], incluyida [[San Juan de pies de Puertu]] per parte de les tropes del emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]], en [[1528]], ésti decide abandonar el territoriu pol so difícil defensa. Nesta parte del reinu de Navarra siguió la dinastía Albret-Foix que entroncaría cola de [[casa de Borbón|Borbón]], quien llegaríen a reinar en Francia y anque los sos dominios nel Bearne yeren mayores que los de Navarra, estos territorios navarros conferíen-yos la dignidá real, y bien celosamente los sos socesores caltener dixebrada, entá dempués d'aportar al tronu de [[Francia]] y llevaron la titulación de reis de Francia y Navarra. [[Lluis XIII de Francia|Lluis XIII]] aceptó una reconciliación de los ''Fort et costumas deu Royaume de Navarra deça ports'' en [[1611]] pero curiando de que nun s'incluyeren capítulos de derechu públicu. En [[1620]] publicó l'edictu d'incorporación del Reinu de Navarra xunto a los territorios del [[Bearne]], [[Andorra]] y [[Donnezan]] a la Corona de Francia, calteniendo a los sos habitantes nos sos fueros, franqueces, llibertaes y derechos.;<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2"> {{cita llibru |títulu =Historia del Reinu de Navarra na Edá Media |autor=José María Lacarra |editor=Caja d'Aforros de Navarra |añu=1975 |capítulu=Navarra partida en dos |isbn=84-500-7465-7 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=Y-eW-RUKAicC&pg=PA122&as_brr=3|títulu=J. R. Mulryne, Helen Watanabe-O'Kelly, Margaret Shewring. ''Europa triumphans: court and civic festivals in early modern Europe'' vol. II. Ed. Ashgate Publishing, Ltd. (2004), páx. 122. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=TBywCH94bHcC&pg=PA69&as_brr=3|títulu=Francis Loirette. ''L'état et la région: l'Aquitaine au XVIIe siècle: centralisation monarchique, politique régionale et tensions sociales''. Presses Univ de Bordeaux (1998), páx. 69. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=_jEh3Kjr7REC&pg=PA250&lr=&as_brr=3 |títulu=James Russell Major. ''From Renaissance monarchy to absolute monarchy: French kings, nobles, & estates''. JHU Press (1997), páx. 250. }}</ref> en [[1789]], cola [[Revolución francesa]] producióse l'abolición de tolos privilexos de tolos territorios de la monarquía nun derechu común, suprimiéndose'l títulu de reis de Francia y Navarra en [[1789]],<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2" /><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27|títulu=Cyrus Ernesto Zirakzadeh. ''Hills of Conflict''. University of Nevada Press (1991), páx. 27 y ss. }}</ref> a pesar de la oposición de Navarra.<ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=RcRVRvjzZXMC&pg=PA159&lr=&as_brr=3 |títulu=Michael P. Fitzsimmons. ''The Remaking of France: The National Assembly and the Constitution of 1791'', [[Cambridge University Press]] (2002), páxs. 157 y ss. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=HR-QhxycOZMC&pg=PA251&lr=&as_brr=3|títulu=Roland Mousnier, Arthur Goldhammer. ''The Institutions of France Under the Absolute Monarchy, 1598-1789: The organs of state and society'', [[University of Chicago Press]] (1984), páx. 251. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=jNn9N8pJUtYC&pg=PA21&lr=&as_brr=3 |títulu=Michael Rapport. ''Nationality and citizenship in revolutionary France: the treatment of foreigners 1789-1799'', [[Oxford University Press]] (2000), páx. 21. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=qZpWp8bSxXIC&pg=PA14&lr=&as_brr=3|títulu=P. M. Jones. ''Reform and revolution in France: the politics of transition, 1774-1791'', Cambridge University Press (1995), páx. 14 }}</ref> En [[1790]], L'[[Asamblea Nacional de Francia|Asamblea Nacional]] decretó la creación del departamentu de [[Bajo Pirineos]] (anguaño [[Pirineos Atlánticos]]) nel qu'entraron el [[Bearne]], la [[Baxa Navarra]] y otres tierres próximes.<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2" /> Dende esi momentu l'actual Navarra peninsular va quedar integrada na Monarquía Hispánica, nun presentando inestabilidá de caláu y permaneciendo cola corona castellana cuando escontra [[1640]] el sistema territorial de la monarquía de los Austrias entra en crisis cola separación de [[Portugal]] y la revuelta de Cataluña. Magar tou, y de manera paulatina, conforme la rivalidá francu-española treslladar a otros ámbitos, Navarra va convertir nun reinu escaecíu y cada vez más marxináu de los focos de poder políticu y económicu. La dinastía [[Casa d'Austria|Habsburgu]] va establecer en Pamplona la figura d'un virréi, permaneciendo con gran actividá les cortes del reinu. Mientres la [[Guerra de Socesión española]], Navarra (a pesar del fieru sentimientu antifránces del pueblu) va asitiase a favor del duque d'Anjou (futuru [[Felipe V d'España|Felipe V]]) en llugar de pol archiduque Carlos d'Austria (como lo fixeron los reinos de la [[Corona d'Aragón]]). Ye por ello polo que tanto [[Tudela]] como [[Sangüesa]] fueron ocupaes poles tropes austracistas. A la finalización del conflictu, Navarra, al igual que les provincies vasques, caltuvieron los sos fueros frente a los reinos de la Corona d'Aragón, declaraos traidores por Felipe V y desaposiaos de les sos prerrogativas forales polos [[Decretos de Nueva Planta]]. Lóxicamente, la nueva dinastía reinante amosóse muncho más centralista y menos pactista que la Habsburgu y en diverses ocasiones el réxime foral foi puestu n'entredichu dende'l gobiernu de la monarquía. [[Ficheru:Fernando III maravedí 19658.jpg|250px|miniaturadeimagen|left|Moneda d'un maravedín emitida en Pamplona en 1830. Nella figura [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] como Fernandu III de Navarra.]] === La provincia de Navarra (1841) === {{VT|Carlismo|Ley Paccionada Navarra}} [[Ficheru:Tomás Zumalacárregui (portrait).jpg|thumb|200px|right|[[Tomás de Zumalacárregui|Zumalacárregui]].]] El 14 de payares de 1833 los rebeldes [[Carlismu|carlistes]] escoyeron en [[Estella]] a [[Tomás de Zumalacárregui]] como'l so xefe. El [[Rafael Maroto|xeneral Maroto]] al cargu de les tropes [[Carlismu|carlistes]] del Norte y el [[Baldomero Espartero|xeneral Espartero]] como representante del gobiernu de [[Sabela II d'España|Sabela II]], el 29 d'agostu de 1839, roblen el [[Conveniu de Oñate]] que punxo fin a la [[Primer Guerra Carlista]] (1833-1840) nel norte de la península, confirmáu col conocíu como "''l'Abrazu de Vergara''" ente Maroto y Espartero el 31 d'agostu. Maroto nun cuntaba col sofitu del pretendiente don Carlos y tampoco cola aveniencia de parte de les sos tropes. El 14 de setiembre de 1839 el pretendiente carlista y les tropes que-y permanecíen fieles cruciaron la frontera francesa y la guerra empecipiada en 1833, col sofitu mayoritariu de la población rural de Navarra al pretendiente real don Carlos, terminó nel frente norte. Nesti conveniu tamién s'alcuerda esaniciar ciertes particularidaes forales p'afaeles a la constitución de 1837 (''Artículu 1.°. El capitán xeneral, don [[Baldomero Espartero]], va encamentar con interés al Gobiernu'l cumplimientu de la so ufierta de comprometese formalmente a proponer a les Cortes la concesión o cambéu de los fueros''.), según darréu reflexaríase nel [[s:es:Decretu de Confirmación de Fueros|Decreto de Confirmación de Fueros]] de 1839, col compromisu de respetar los fueros «''ensin perxuiciu de la unidá constitucional de la monarquía''», "oyendo" a Navarra y a les [[Provincies Vascongadas]]. El gobiernu lliberal quería imponer los sos principios centralistes y suprimir los fueros por consideralos privilexos medievales inxustos y por ello los lliberales de la Diputación Provincial con [[Yanguas Miranda]] como cabeza visible, axusten col gobiernu central la supresión de casi tolos privilexos forales. D'esta manera en [[1841]] y por aciu la Llei de Cambéu de Fueros de Navarra, dempués llamada [[Llei Paccionada Navarra]], el Reinu de Navarra dexó d'esistir y pasó a ser considerada como una provincia foral», colo que pierde definitivamente la so soberanía en favor d'una soberanía española. Con ello perdió prerrogativas, como la exención del serviciu militar y l'acuñamientu de moneda propia, según el treslláu de les aduanes del Ebro a los Pirineos. Sicasí, la provincia siguía reteniendo amplia autonomía fiscal, alministrativa y tributaria conseñada na Llei Paccionada de 1841. El calificativu de "Paccionada" faía referencia a que la so promulgación foi ''apautada'' cola Diputación Provincial, que taba controlada polos lliberales navarros. Tou esti procesu foi abiertamente criticáu por [[Ángel Sagaseta de Ilurdoz Garraza]] últimu Síndicu de la Cortes del Reinu. El ministru de [[Sagasta]], [[Germán Gamazo]], intentó suprimir en [[1893]] l'autonomía fiscal de la Llei Paccionada, producióse una reacción popular ya institucional denomada como «[[Gamazada]]». Esta normativa nun se llegó a aplicar por cuenta de que'l ministru dimitió por otres razones, ente otres, pola rebelión en [[Cuba]] de [[1895]]. == Llingües na Edá Media == La población falaba vascu y variantes romances: el romance navarru endóxenu, y la variante romance occitana languedociana, de calter exóxenu.{{Sfn|Cierbide|1990|p=158}} El vascu siguiría siendo predominante ente la población rural,{{Sfn|Cierbide|1998|pp=512-513}} anque, a pesar del so mayor enraigono ente'l vulgo, yera sicasí escritu con poca frecuencia y de forma sía que non informal.{{Sfn|Cierbide|1990|p=155-156}} El romance navarru, adoptáu como llingua de la cancillería real en 1223, dexando retardáu al llatín,{{Sfn|Miranda García|2012}} foi llingua oficial del reinu a lo menos dende 1329,{{Sfn|Cierbide|1998b|p=532}} Esta variante romance impondríase progresivamente al occitanu na llingua escrita, siendo reemplazada pol castellán a la fin de la Edá Media.{{Sfn|Jimeno Jurío|1997|p=56}} Al norte de los Pirineos, na [[Baxa Navarra]], los testos de les alministraciones eclesiástica, señorial y municipal apaecen escritos en romance navarru y en [[gascón]].{{Sfn|Cierbide|1990|p=157}} == Ver tamién == * [[Cámara de Comptos de Navarra]] * [[Conquista de Navarra]] * [[Cortes de Navarra]] * [[Guerra Civil de Navarra]] * [[Llista de monarques de Navarra]] * [[Navarra]] * [[Navarroaragonés]] * [[Sustratu vascu en llingües romances]] * [[Vasconos]] * [[Valle del Ebro]] * [[Historia de Navarra]] == Bibliografía == * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Cierbide}} |nome=Ricardo|títulu=El Euskera na Navarra medieval nel so contestu románicu|publicación=Fontes linguae vasconum: Studia et documenta|issn=0046-435X|volume=30|númberu=79|añu=1998a|páxines=497-514|editorial=[[Institución Príncipe de Viana]]}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Cierbide}} |nome=Ricardo|títulu=Notes gráficu-fonétiques sobre la documentación medieval navarra|publicación=Príncipe de Viana|issn=0032-8472|volume=59|númberu=214|añu=1998b|páxines=523-534}} * {{cita publicación |títulu=Plurilingüísmo históricu en Euskal Herria |nome=Ricardo|apellíu={{Versalita|Cierbide}}|publicación=Fontes linguae vasconum: Studia et documenta|issn=0046-435X|volume=22|númberu=56|añu=1990|páxines=149-164|editorial=[[Institución Príncipe de Viana]]}} * {{cita llibru |títulu=Navarra: historia del euskera |nome=José María|apellíu={{Versalita|Jimeno Jurío}}|editorial=Txalaparta|añu=1997|enllaceautor=José María Jimeno Jurío|edición=2ª|isbn=84-8136-062-7|allugamientu=Tafalla}} * {{cita publicación |títulu=L'afirmación ideolóxica de la monarquía navarra y l'empléu del romance na redolada de 1200 |nome=Fermín|apellíu={{Versalita|Miranda García}}|publicación=y-Spania|númberu=13|url=http://e-spania.revues.org/21080|añu=2012|issn=1951-6169}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20091016201456/http://www.nabarralde.com/orriak/es/agiriak.htm Documentos históricos — Reinu de Navarra] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Reinu de Navarra|*]] [[Categoría:Historia de Francia|Navarra]] [[Categoría:Historia de Navarra]] qska0ltpuhzys2cxo9rnibcs71xz4b8 0 94997 4496394 4471925 2026-05-26T05:51:12Z Limotecariu 735 4496394 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} L''''epigrama''' (del [[griegu antiguu]] «''ἐπί-γραφὼ''»: lliteralmente, «sobre-escribir» o «escribir enriba»), ye una composición [[poesía|poética]] curtia qu'espresa un solu pensamientu principal festivu o [[Sátira|satíricu]] de forma atélite. Pueden rastrexase los raigaños del xéneru hasta bien tras, na [[llírica]] arcaica ( bastante ye qu'inclúi [[Meleagro de Gádara|Meleagro]] na so ''Corona'' o ''Guirlanda'' a [[Arquíloco]] y a [[Semónides de Amorgos|Simónides]]), anque ye más propiu falar del epigrama como un xéneru netamente [[Periodu helenísticu|helenísticu]], pos caracteriza, tantu pol so conteníu como pola so estensión y pola so forma, a esa dómina. Los epigrames helenísticos constitúin un verdaderu crisol d'aquelles sociedaes, vemos desfilar a [[hetera|heteres]], navegantes, carpinteros, texedores cola so vida simple y trabayoso, tamién al amor heterosexual y lésbico, les fiestes, la relixosidá, el cortexu, la sexualidá, la inocencia, les artes plástiques, la crítica lliteraria, hasta les mascotes; tou esto, pasáu pol filtru d'erudición y cultura (pos portadores de tales yeren los poetes). En resume, producen testimonios diversos, bellos y bien vívidos de les principales esmoliciones del home helenísticu. L'epigrama crear na Grecia clásica y, como'l so nome indica en griegu, yera una inscripción que se ponía sobre un oxetu, que podía ser un [[exvoto]], un regalu ([[xenion]]), una estatua o una tumba; los epigrames sobre les tumbes formaron clase estreme y denomináronse [[epitafiu|epitafios]] o epicedios, polo que'l vocablu pasó a designar el poema atélite que tenía la calidá de ser curtia pa poder pasar por rótulu o inscripción. La mayoría de los epigrames griegos puede atopase na llamada ''[[Antoloxía Palatina]]''. Tres los griegos, destacaron na composición d'epigrames los romanos, sobromanera [[Gayo Valerio Catulo|Catulo]] y [[Marcu Valerio Marcial]]. Nos sos ''Poetices libri septem'' (Lyon, 1561), l'humanista [[Giulio Cesara Scaligero]] define l'epigrama como: {{cita|Poema curtiu cum simplici cuiuspiam rei, vel personae, vel factis indicatione; aut ex propositis aliquid deducens.|(III, 126)}} Y establez pa él dos carauterístiques definitives: «''brevĭtas et argutĭa''» (brevedá y argucia). Na lliteratura barroca española l'epigrama foi bien utilizáu al ser una forma apropiada pa la exhibición cortesana del inxeniu. L'escritor conceutista barrocu [[Baltasar Gracián]], na so obra ''Agudez y arte d'inxeniu'' ([[1648]]), realiza un estudiu y antoloxía d'epigrames escritos en castellán y llatín. Tamién el xesuita [[Joseph Morell]] en ''Poesíes selectes de dellos autores llatinos'' (Tarragona, 1684) fixo una escelente antoloxía. Mientres el [[sieglu XVIII]] el xéneru non decayó, como pudiera esperase, sinón que tomó una intención menos cortesana y más educativa y moral. Autores de la [[Ilustración]] como [[Lleón de Arroyal]] compunxeron llibros d'epigrames y definir como: {{cita|Un xuegu artificiosu de voces, con que suel tapar un conceutu les más vegaes popular, terminando un pensamientu, al paecer ordinariu, con una agudez picante, activa y espirituosa.}} Per otra parte, y siempres según el prólogu de Arroyal a los sos ''Epigrames'' (1784), la guapura del epigrama consistiría en dos virtud fundamentales: {{cita|La una ye una cierta torna, o xuegu de voces, qu'allanten l'oyíu; y la otra, que ye la más principal, la brevedá, novedá, agudez o elevación del pensamientu, que sosprienda gustosamente l'ánimu.}} Y, dientro del mesmu sieglu XVIII, [[Juan de Iriarte]] definir usando la mesma forma del epigrama: {{cita|A l'abeya asemeyada,<br />por que cause prestar,<br />l'epigrama hai de ser<br />pequeñu, duce y punchante.}} Darréu, delles formes lliteraries, como l'artículu curtiu de prensa, les [[greguería|gregueríes]] de [[Ramón Gómez de la Serna]] o los ''membretes'' d'[[Oliverio Girondo]] averar al xéneru epigramáticu, según les inscripciones anónimes populares en murios o retretes denominaes grafitos o pintaes, que dende les ruines de Pompeya hasta l'actualidá resulten una fonte inestimable sobre la opinión popular d'una dómina. Dalgunes d'estes inscripciones son recoyíes por [[Pío Baroja]] na so obra ''Vitrina pintoresca'' o [[Camilo José Cela]] nel so ''San Camilo 1936''. Dacuando, na llírica del sieglu XX puede adoptar un tonu elegiaco ([[Jaime Gil de Biedma]]) o forma de versos d'amor, como ye'l casu de ''Epigrames'', del sacerdote nicaraguanu [[Ernesto Cardenal]]. [[Federico Carlos Sainz de Carbayos]] compunxo amás una hestoria del epigrama español en ''L'epigrama español del sieglu I al sieglu XX'' (Madrid, 1946). N'otres naciones l'epigrama foi cultiváu con estraordinariu aciertu. Nel Reinu Xuníu, sobresalen [[John Donne]], [[Jonathan Swift]], [[Alexander Pope]] (creador nel sieglu XVIII d'una forma de pareado epigramáticu) y [[Óscar Wilde]]. En Francia destaquen especialmente [[Voltaire]] y [[Nicolás Boileau]]. N'Alemaña, [[Gotthold Ephraim Lessing|G. Y. Lessing]]. L'epigrama tamién s'atopa en lliteratures non occidentales, como la china y xaponesa; nesta postrera puede dicise que l'epigrama atópase emparentáu cola forma poética conocida como [[haikú]]. Puede aplicase'l términu a cualesquier [[aforismu]] o [[dichu]] más o menos sentenciosu, ya inclusive hasta a ciertu tipu de narración hiperbreve. == Exemplos d'epigrames == {{cita|<small>El Marqués y la so muyer</small><br /><br />El Marqués y la so muyer<br />tán contentos los dos;<br />ella foi a ver a Dios<br />y a él viéno-y Dios a ver.|Atribuyíu a don [[Álvaro Cubillo d'Aragón]], sieglu XVII}} {{cita|El señor don Juan de Robres,<br />con caridá ensin igual,<br />fixo esti santu hospital...<br />y tamién fixo los probes.|[[Juan de Iriarte]], sieglu XVIII}} {{cita|<small>DE VITA BEATA</small><br />Nun vieyu país ineficiente,<br />daqué según España ente dos guerres<br />civiles, nun pueblu xunto al mar,<br />tener una casa y poca facienda<br />y memoria nenguna. Nun lleer,<br />nun sufrir, nun escribir, nun pagar cuentes,<br />y vivir como un noble arruináu<br />ente les ruines de la mio intelixencia|[[Jaime Gil de Biedma]], sieglu XX}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * Epigrames atribuyíos a [[Homero]]. ** [http://archive.org/stream/hesiodhomerichym00hesiuoft#page/n43/mode/2up Introducción] n'[[Idioma inglés|inglés]] na ed. de 1914 de Hugh Gerard Evelyn-White na [[Loeb Classical Library]]. *** [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/falc/homere/fragments.htm Testos] [[Idioma francés|franceses]] nel sitiu de Philippe Remacle. **** [http://archive.org/stream/hesiodhomerichym00hesiuoft#page/466/mode/2up Testos billingües] [[Griegu antiguu|griegu]] - inglés: [[facsímil]] de la ed. de 1914 de H.G. Evelyn-White. * Epigrames de [[Hesíodo]] o atribuyíos a él: [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_ante08/Hesiodos/hes_epig.html testu griegu] nel [http://www.hs-augsburg.de/ sitio] de la Biblioteca Augustana ([[Augsburgu]]). * Epigrames de [[Teócrito]]. ** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a1999.01.0228%3atext%3dEp. Testu griegu] con índiz electrónicu nel [[Proyeutu Perseus]]. Emplegando'l rótulu activu "''load''", que se topa na parte cimera derecha, llógrase ayuda n'inglés col vocabulariu griegu del testu. *** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=F4F4212402626493882HALA67954502DB1?doc=Perseus%3atext%3a1999.04.0069%3atext%3depigr Comentarios de los ''Epigrames''] nel Proyeutu Perseus; n'inglés, con índiz electrónicu. * Seleición d'epigrames de la ''Antoloxía griega'': [http://www.gutenberg.org/dirs/etext00/7efgm10.txt testu inglés] nel [[Proyeutu Gutenberg]]. * Seleición d'epigrames de la ''Antoloxía griega'': [https://web.archive.org/web/20061009174407/http://www.greecetravelblog.com/greek-epigrams/greek-anthology.asp testu inglés] nun sitiu de viaxes per Grecia. * Epigrames de muyeres de la ''[[Antoloxía palatina]]'': [http://www.stoa.org/diotima/anthology/erinna.shtml testu inglés]. * Epigrames de Palades (Παλλάδας, finales del s. IV - principios del V). ** [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/palladas/epigrammes.htm Testu] [[Idioma francés|francés]], con anotaciones nel mesmu idioma, nel [http://remacle.org/ sitio] de Philippe Remacle (1944 - 2011): trad. de Lodoïs de Martin du Tyrac (1795 - 1861), [[Conde]] de [[Marcellus]]; ed. de 1851, en París. * Epigrames de Rufino ([[Llatín|lat.]]: ''Rufinus''; gr.: ῾Ρουφῖνος). ** [http://remacle.org/bloodwolf/textes/rufin.htm Testos billingües alternos griegu - francés], con introducción nesti idioma, nel mesmu sitiu. * Epigrames de [[Claudiano]]. ** [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/claudien/epigrammes.htm Testu francés] nel mesmu sitiu: trad. de Charles Héguin de Guerle (1792 – 1881) y Alphonse Trognon; ed. de 1838 de Charles-Louis-Fleury Panckoucke (1780 - 1844), en París. {{Tradubot|Epigrama}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Poesía]] [[Categoría:Subxéneros llíricos]] ts9h09wyc676thl8zd4cfy09h5d8pii 0 95242 4496322 4484873 2026-05-25T23:07:47Z ~2026-28570-74 148389 /* */ 4496322 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra de Yom Kippur |imaxe = Bridge Crossing.jpg |descripción_imaxe = Fuercies exipcies crucien la canal de Suez el 7 d'ochobre. |parte_de = Parte del [[Conflictu árabe-israelín]] y de la [[Guerra Fría]] |fecha = [[6 d'ochobre|6]]–[[25 d'ochobre]] de [[1973]]<br/>({{edá en díes |6|10|1973|25|10|1973|}} díes) |llugar = Dambes veres de la [[Canal de Suez]], [[Altos del Golán]], y rexones circundantes. |resultáu = Victoria militar d'Israel{{refn|Vease<ref>{{cita llibru |apellíu=Herzog |títulu=The War of Atonement |editorial=Little, Brown and Company |añu=1975}}. Foreword.</ref><ref name="autogenerated450">Insight Team of the London, ''Sunday Times'', p. 450.</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Luttwak |apellíu2=Horowitz |títulu=The Israeli Army |editorial=Abt Books |añu=1983}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Rabinovich |títulu=The Yom Kippur War |editorial=Schocken Books |añu=2004 |páxina=498}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=Revisiting The Yom Kippur War |autor=P. R. Kumaraswamy |páxines=1–2 |isbn=978-0-7146-5007-4 |fecha=30 de marzu de 2000 }}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Johnson |apellíu2=Tierney |títulu=[https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false Failing To Win, Perception of Victory and Defeat in International Politics] |páxina=[https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PA177#v=onepage&q&f=false 177], [https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PA180#v=onepage&q&f=false 180]}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Charles |apellíu=Liebman |url=http://www.policyarchive.org/handle/10207/bitstreams/10011.pdf |formatu=PDF |títulu=The Myth of Defeat: The Memory of the Yom Kippur war in Israeli Society |publicación=Middle Eastern Studies |volume=29 |fecha=xunetu de 1993 |editorial=Frank Cass |place=Londres |páxina=411 |númberu=3}}</ref><ref>«Israel's victory came at the cost of heavy casualties, and Israelis criticized the government's lack of preparedness». [http://www.history.com/topics/yom-kippur-war#FWNE.fw..yo007800.a YOM KIPPUR WAR] en [http://www.history.com history.com]</ref><ref>«The 1973 war thus ended in an Israeli victory, but at great cost to the United States», [https://history.state.gov/milestones/1969-1976/arab-israeli-war-1973 The 1973 Arab-Israeli War] en [https://history.state.gov website] d'[[Office of the Historien]].</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Simon Dunstan|títulu=[https://books.google.com/books?id=-glXraIMt8gC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Yom Kippur War: The Arab-Israeli War of 1973]|páxina=[https://books.google.com/books?id=–glXraIMt8gC&lpg=PP1&pg=PA205#v=onepage&q&f=false 205]}}</ref><ref name="Siniver2013p6">{{cita llibru|autor=Asaf Siniver|títulu=The Yom Kippur War: Politics, Legacy, Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=GS4DBQAAQBAJ|añu=2013|editorial=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-933481-0|páxina=6|cita=(p. 6) For most Egyptians the war is remembered as an unquestionable victory- militarily as well as politically [...]. The fact that the war ended with Israeli troops stationed in the outskirts of Cairo and in complete encirclement of the Egyptian third army has not dampened the jubilant commemoration of the war in Egypt [...]. (p. 11) Ultimately, the conflict provided a military victory for Israel, but it is remembered as ‹the earthquake› or ‹the blunder›}}</ref><ref name="Bickerton2012p128">{{cita llibru|autor=Ian Bickerton|títulu=The Arab-Israeli Conflict: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=jf5GAQAAQBAJ&pg=PA128|fecha=2 de febreru de 2012|editorial=A&C Black|isbn=978-1-4411-2872-0|páxina=128|cita=the Arab has suffered repeated military defeats at the hand of Israel-in 1956, 1967, and 1973}}</ref><ref name="Kumaraswamy2013p184">{{cita llibru|autor=P.R. Kumaraswamy|títulu=Revisiting the Yom Kippur War|url=https://books.google.com/books?id=R_YrBgAAQBAJ&pg=PA184|fecha=11 de xineru de 2013|editorial=Routledge|isbn=978-1-136-32888-6|páxina=184|cita=(p. 184) Yom kipur war [...] its final outcome was, without doubt, a military victory [...]. (p. 185) in October 1973, that despite Israels military victory}}</ref>}} * [[Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Res. 338 del CSNU]]: [[alto'l fueu]] que condució a la [[Conferencia de Xinebra de 1973]]. * Beneficios políticos pa Israel y Exiptu.<ref>{{cita noticia|url=http://www.nationalreview.com/article/360505/how-we-used-do-it-mario-loyola|títulu=How We Used to Do It - American diplomacy in the Yom Kippur War. |autor=Mario Loyola|fecha=7 d'ochobre de 2013|editorial=[[National Review]]}}</ref> |descripción = |casus = Ataque sorpresa d'[[Exiptu]] y [[Siria]] contra [[Israel]] el [[Festividaes xudíes|día festivu]] del [[Yom Kippur]]. |territoriu = * L'exércitu exipciu ocupó la mariña este de la canal de Suez, cola esceición del puntu d'encruz israelín cerca de Deversoir.<ref name=Morris2011p437>Morris, 2011, Righteous Victims, p. 437</ref> * L'exércitu israelín ocupó 1600&nbsp;km² de territoriu na mariña suroeste de la Canal de Suez, a 100 km d'El Cairu, y arrodió l'enclave exipciu na vera este.<ref name=Morris2011p437/> * L'exércitu israelín ocupó 500 km² de Basán, na parte cimera de los Altos del Golán, a namái 32&nbsp;km de Damascu.<ref name=Morris2011p433>Morris, 2011, p. 433. «Bashan ...500 square kilometers ... which brought it within 20 miles of Damascus».</ref> |combatientes1 = {{bandera2|Israel}}<hr>'''Sofitu internacional:'''<br />{{bandera2|EEXX}}<br />{{bandera2|Reinu Xuníu}}<br/>{{bandera2|Francia}} |combatientes2 = {{bandera2|Exiptu|1972}} {{bandera|Exiptu|1972}} [[Siria]]<ref group='nota'>Exiptu y Siria compartíen la mesma bandera, l'actual bandera de Siria empezó a usase en 1980.</ref> '''Sofitu de combate:''' * {{bandera2|Iraq|1963}} * {{bandera2|Xordania}} * {{bandera2|Arabia Saudita}}<ref name="O'Ballance">{{cita llibru | apellíu = Edgar O'Ballance| enllaceautor = | títulu = Non victor, non vanquished: The Yom Kippur War|añu= 1979|páxines= 28–370 | editorial = Barrie & Jenkins Publishing| isbn= 978-0214206702}}</ref> * {{bandera2|Arxelia}}{{harvnp|Shazly|2003|p=278}} * {{bandera2|Cuba}}<ref name="Perez, Cuba p. 377-379"><br/>Perez, Cuba, ''Between Reform and Revolution'', páxs. 377–379. *Gott, Cuba, ''A New History'', p. 280.</ref> * {{bandera2|Marruecos}}<ref name=tobji>{{cita llibru|títulu=Les officiers de Sa Majesté: -yos dérives des généraux marocains 1956-2006|añu=2006|editorial=Fayard|allugamientu=107|isbn=978-2213630151|autor=Mahjoub Tobji}}</ref> * {{bandera|Libia|1972}} [[Libia]]<ref>{{cita noticia|url=http://theaviationist.com/2013/06/24/iaf-f-4-vs-nk-mig21/#|títulu=An unknown story from the Yom Kippur war: Israeli F-4s vs North Korean MiG-21s|obra=The Aviationist|fecha=24 de xunu de 2013|fechaaccesu=}}</ref> * {{bandera2|Tunicia}}<ref name="tlas" /> * {{bandera2|Kuwait}}<ref name=almasryalyoum/> * {{bandera2|Sudán}} * {{bandera2|Paquistán}} '''Sofitu internacional:''' * {{bandera2|Xunión Soviética}} |políticos1 = '''{{bandera|Israel}} [[Golda Meir]]'''<br/> * {{bandera|Israel}} [[Moshé Dayán]] |políticos2 = '''{{bandera|Exiptu|1972}} [[Hafez al-Asad]]''' * {{bandera|Exiptu}} '''[[Anwar Sadat]]''' |comandante1 = {{bandera|Israel}} '''[[David Elazar]]''' * {{bandera|Israel}} [[Shmuel Gonen]] * {{bandera|Israel}} [[Benjamin Peled]] * {{bandera|Israel}} [[Israel Tal]] * {{bandera|Israel}} [[Rehavam Zeevi]] * {{bandera|Israel}} [[Aharon Yariv]] * {{bandera|Israel}} [[Albert Mandler]]{{MEC}} * {{bandera|Israel}} [[Yitzhak Hofi]] * {{bandera|Israel}} [[Rafael Eitan]] * {{bandera|Israel}} [[Abraham Adan]] * {{bandera|Israel}} [[Yanush Ben Gal]] |comandante2 = {{bandera|Exiptu|1972}} '''[[Mustafa Tlass]]''' * {{bandera|Exiptu}} '''[[Ahmad Ismail Ali]]''' * {{bandera|Exiptu}} [[Saad El Shazly]] * {{bandera|Exiptu}} [[Hosni Mubarak]] * {{bandera|Exiptu}} [[Mohammed Aly Fahmy]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abdel Ghani el-Gammasy]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abdul Munim Wassel]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abd-Al-Minaam Khaleel]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abu Zikry]] * {{bandera|Exiptu}} [[Omar Abrash]]{{MEC}} |soldaos1 =375&nbsp;000–415&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 1700 tanques<ref>Insight Team of the London, ''Sunday Times'', p. 372–373.</ref><br/> * 3000 vehículos blindaos<br/> * 945 unidaes d'artillería<ref name=100mm>El númberu reflexa les unidaes d'artillería de calibre 100 mm y mayores.</ref><br/> * 440 aviones de combate soldaos2 = '''Exiptu:'''<br/>650&nbsp;000–800&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><ref>{{cita llibru|títulu=The War of Atonement|añu=1975 |apellíu=Herzog |páxina=239}}</ref> * 1700 tanques (1020 cruciaron){{harvnp|Shazly|2003|p=244}}<br/> * 2400 blindaos<br/> * 1120 unidaes d'artillería<ref name=100mm /><br/> * 400 aviones de combate<br/> * 140 helicópteros{{harvnp|Shazly|2003|p=272}}<br/> * 104 barcos de guerra<br/> * 150 bateríes de misiles aéreos (62 na llinia del frente).<ref name="Haber & Schiff, p 30 31">Haber & Schiff, páxs. 30–31.</ref><br/> ---- '''Siria:'''<br/> * 150&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 1200 tanques<br/> * 800–900 vehículos blindaos<br/> * 600 unidaes d'artillería<ref name=100mm/><ref name=Jordan1973 /><ref name=knapp /><br/> ---- '''Fuercia espedicionariu:'''<br/> * 100&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 500–670 tanques<ref name="Rabinovich, p54" /><ref>{{cita llibru |apellíu=Chigre-On |nome=Mordechai |títulu=A Never Ending Conflict |editorial=Greenwood Publishing |añu=2004 |páxina=170}}</ref><br/> * 700 vehículos blindaos<ref name="Rabinovich, 314" /><br/> ---- '''Cuba:'''<br/> * 1.500<ref name="Perez, Cuba p. 377-379"/>–4.000<ref>[[Peter Bourne|Bourne, Peter G.]] (1986). ''Fidel: A Biography of Fidel Castro''. New York: Dodd, Mead & Company.</ref> soldaos.<br/> ---- '''Kuwait:'''<br/> * 3.000 soldaos<ref name=Rabinovich464-465/><br/> ---- '''Marruecos:'''<br/> * 5.500 soldaos<ref name=temps>{{cita noticia|títulu=Le jour où Hassan II a bombardé Israël|url=http://letempsmag.com/Articles/14/-y+jour+o%C3%B9+Hassan+II++a+bombard%C3%A9+Isra%C3%ABl/568|fechaaccesu=|periódicu=Le Temps}}</ref><br/> * 30 tanques.<ref name=temps/><br/> * 52 aviones de combate<ref name=temps/><br/> ---- '''Corea del Norte:'''<br/> * 20 pilotos<br/> * 19 personal non militar{{harvnp|Shazly|2003|pp=83-84}}<br/> ---- '''Arabia Saudita:'''<br/> * 3.000 soldaos<ref name=Rabinovich464-465/><br/> ---- '''Tunicia:'''<br/> * 1.000–2.000 soldaos.<ref name="tlas" /> |baxes1 = 2,521<ref name="autogenerated6" />–2,800<ref name="Garwych, p. 243" /><ref>Journal "الأهرام","Al Ahram". 14 d'ochobre de 1974</ref> muertos.<br /> * 7.250<ref>{{cita llibru |apellíu=Rabinovich |títulu=The Yom Kippur War |páxina=497}}</ref>–8.800<ref name="Garwych, p. 243" /> mancaos.<br /> * 293 prisioneros<br /> * 1063 tanques destruyíos, estropiaos o prindaos<ref name="Rabinovich, 496" /><br /> * 407 blindaos destruyíos o prindaos<br /> * 102–387 aviones de combate destruyíos<ref name="White House Military Briefing" /><ref>"القوة الثالثة، تاريخ القوات الجوية المصرية." ''Third Power: History of Egyptian Air Force'' Ali Mohammed Labib. páxs. 187</ref> |baxes2 = '''Exiptu:'''<br/> * 5.000<ref name="Garwych, p. 243" />–15.000<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> * 8.372 prisioneros<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Siria:'''<br/> 3.000<ref name="Garwych, p. 243" />–3.500<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> 392 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Iraq:'''<br/> * 278 muertos<br/> * 898 mancaos<ref name="Dunstan, p. 200">Dunstan, p. 200.</ref><br/> 13 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Xordania:'''<br/> * 23 muertos<br/> * 77 mancaos<ref name="Dunstan, p. 200"/><br/> '''Marruecos:'''<br/> 6 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> ---- '''Total''':<br/> * 8.000<ref name="Garwych, p. 243" />–18&nbsp;500<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> * 18&nbsp;000<ref name="Garwych, p. 243" />–35&nbsp;000<ref>Rabinovich, p. 497.</ref> mancaos<br/> * 8.783 prisioneros<br/> * 2.250<ref name="Rabinovich, 496-7" />–2.300<ref name="Garwych p 244" /> tanques destruyíos<br/> * 341<ref name="Garwych, p. 243" />–514<ref name="Herzog, 260" /> aviones de combate destruyíos<br/> * 19 buques de guerra fundíos<ref name="Herzog, War of Atonement, p 269" /> |campaña = Conflictu árabe-israelín |nota = Non toles fuercies espedicionaries actuaron en combate. }} La '''guerra de Yom Kippur''', '''guerra del Ramadán''' o '''guerra d'Ochobre''' ({{lang-ar|حرب أكتوبر}}, ''{{transl|ar|DIN|Ḥarb ʾUktōchigre}}'' o {{lang|ar|حرب تشرين}}, ''{{transl|ar|DIN|Ḥarb Tišrīn}}''; {{lang-he|מלחמת יום הכיפורים}}, ''{{transl|he|Milẖemet Yom HaKipurim}}'' o מלחמת יום כיפור, ''{{transl|he|Milẖemet Yom Kippur}}'') tamién conocida como la '''guerra árabe-israelina de 1973''', foi un conflictu bélicu llibráu pola coalición de países árabes lideraos per Exiptu y Siria contra Israel dende'l 6 al 25 d'ochobre de 1973. Cola esceición d'ataques aisllaos en territoriu israelín el 6 y 9 d'ochobre, les aiciones militares de combate mientres la guerra tuvieron llugar en territoriu árabe, sobremanera nel Sinaí y los Altos del Golán. Exiptu y Siria queríen recuperar el Sinaí y los Altos del Golán, respeutivamente. El presidente exipciu Anwar Sadat deseyaba tamién reabrir la Canal de Suez. La guerra empezó cuando la coalición árabe llanzó un ataque sorpresa conxuntu sobre les posiciones israelines nos territorios ocupaos por Israel en Yom Kippur, el día más sagráu del xudaísmu, que tamién se produció esi añu mientres el mes sagráu musulmán del Ramadán.<ref name="El-Gamasy 1993 181" /> Les fuercies exipciu y siriu cruciaron les llinies d'alto'l fueu pa entrar na península del Sinaí y los Altos del Golán, respeutivamente, que fueren prindaos per Israel na [[guerra de los Seis Díes]] de 1967. Tanto Estaos Xuníos como la Xunión Soviética empecipiaron esfuercios masivos de reabastecimiento a los sos respeutivos aliaos mientres la guerra, y esto llevó a un curtiu enfrentamientu ente les dos superpotencies nucleares.<ref name=Quandt>William B.Quandt, ''[https://books.google.com.ph/books?id=MVXxUGe9qEkC&dq=%22Peace+Process%22+%22William+Quandt%22&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=oTVxS6iOBYzq7AOQ3sGPCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CBIQ6AEwAw#v=snippet&q=War%20and%20Reassessment&f=false Peace Process: American diplomacy and the Arab-Israeli conflict since 1967]'', p. 104</ref> La guerra empezó con un encruz exipciu masivu y esitosu de la canal de Suez. Dempués de cruciar la llinia d'alto'l fueu, les fuercies exipcies avanzaron virtualmente ensin oposición na península del Sinaí. Dempués de tres díes, Israel movilizara a la mayoría de les sos fuercies y llográu detener la ofensiva exipcia, afaciéndose nun puntu muertu. Los sirios coordinen el so ataque nos Altos del Golán, coincidiendo cola ofensiva exipcia y primeramente amenaciaron les ganancies territoriales israelines. Dientro de tres díes, sicasí, les fuercies israelines llograren emburriar a los sirios de nuevu a les llinies d'alto'l fueu antes de la guerra. Depués, llanzaron una contraofensiva de fondura de cuatro díes a Siria. Dientro d'una selmana, l'artillería israelina empezó a bombardiar les contornes de Damascu. Como'l presidente exipciu Anwar Sadat empezó a esmolecese pola integridá del so principal aliáu, él creyó que la captura de dos pasos estratéxicos allugaos fondamente nel Sinaí fadríen la so posición más fuerte mientres les negociaciones. Poro, ordenó a los exipcios volver a la ofensiva, pero l'ataque foi repelido rápido. Los israelinos depués contraatacaron nel resquiebru ente los dos exércitos exipcios, cruciaron la canal de Suez escontra Exiptu, y empezaron a avanzar amodo escontra'l sur y escontra l'oeste, escontra Suez<ref>Hammad (2002), páxs. 237–276.</ref><ref name="Gawrych 1996, p.60">Gawrych (1996), p. 60.</ref> mientres una selmana d'intensos combates que infligieron baxes en dambos llaos. El 22 d'ochobre un altu'l fueu axustáu poles Naciones Xuníes desfíxose rápido, con cada llau culpando al otru pol incumplimientu. Pal 24 d'ochobre, los israelinos ameyoraren les sos posiciones considerablemente y completáu el so cercu del tercer exércitu exipciu y la ciudá de Suez. Esti acontecimientu condució a tensiones ente Estaos Xuníos y la Xunión Soviética. Como resultancia, un segundu alto'l fueu imponer de manera cooperativa'l 25 d'ochobre pa poner fin a la guerra. La guerra tuvo consecuencies de llargu algame. El mundu árabe, que fuera humildáu pola derrota desequilibrada de l'alianza exipciu-siriu-xordana na guerra de los Seis Díes, sintióse psicolóxicamente reivindicáu polos primeros ésitos nel conflictu. N'Israel, a pesar de los impresionantes llogros operacionales y tácticos nel campu de batalla, la guerra llevó a la reconocencia de que nun había garantía de que siempres apoderaría a los estaos árabes militarmente. Estos cambeos allanaron el camín pal procesu de paz subsiguiente. Los [[Alcuerdos de Camp David]] (1978) que siguieron dieron llugar a la devolución del Sinaí a Exiptu y la normalización de les rellaciones ente los dos países: la primer reconocencia pacífica d'Israel per parte d'un país árabe. Exiptu siguió'l so alloñamientu de la Xunión Soviética y abandonó la so área d'influencia na so totalidá. == Fondu == La guerra foi parte del [[conflictu árabe-israelín]], una disputa qu'incluyó munches batalles y guerres dende 1948, cuando se formó'l [[Estáu d'Israel]]. Mientres la [[guerra de los Seis Díes]] de 1967, Israel prindó la [[península del Sinaí]] d'Exiptu y aproximao la metá de los [[Altos del Golán]] de Siria. Según [[Jaim Herzog]]: {{cita|El 19 de xunu de 1967, el Gobiernu d'Unidá Nacional d'Israel votó unánimemente pa devolver el Sinaí a Exiptu y los Altos del Golán a Siria en cuenta de alcuerdos de paz. El Golán tendría que ser desmilitarizado y un arreglu especial sería axustáu polos Estrechos de Tirán. El gobiernu tamién decidió empecipiar negociaciones col rei Hussein de Xordania con al respeutive de la frontera oriental.<ref>Herzog, ''Heroes of Israel'', p. 253.</ref>}} El ministru de Rellaciones Esteriores israelina, Abba Eban, dixo que la decisión tenía de ser tresmitida a los Estaos árabes pol gobiernu d'Estaos Xuníos. En llugar d'ello, Estaos Xuníos foi informáu de la decisión, pero nun entendieron que yera pa tresmitila. Nun hai evidencia de que foi comunicada a Exiptu o Siria. La decisión caltúvose de callao, celosamente guardada, dientro de los círculos del gobiernu israelín y la ufierta foi retirada n'ochobre de 1967.<ref>Shlaim, p. 254.</ref> Shlomo Ben-Ami (ex-ministru d'Esteriores israelín, 2000/2001) desmiente específicamente la evaluación del gobiernu israelín, en sentíu contrariu nel momentu.<ref>{{cita llibru|autor=Shlomo Ben-Ami|títulu=Scars of War, Wounds of Peace - the Israeli-Arab Tragedy|añu=2005|editorial=Orion Books Ltd.|isbn=978-0-7538-2104-6|páxina=125|cita=But was there on 19 June 1967 an Israeli peace overture towards Syria and Egypt? Did the Israeli cabinet end its deliberations on that day with a decision to convey concrete peace proposals to its Arab neighbors along the lines as discussed in the Cabinet, or perhaps ask the American administration to do so on its behalf? Notwithstanding Abba Eban's (Israeli Minister of Foreign Affairs in 1967) insistence that this was indeed the case, there seems to be non solid evidence to corroborate his claim. Non formal peace proposal was made either direutly or indirectly by Israel.The Americans, who were briefed of the Cabinet's decision by Eban, were not asked to convey it to Cairo and Damascus as official peace proposals, nor were they given indications that Israel expected a reply. At the meeting of 19 June the Israeli government developed policy guidelines; it did not discuss a peace initiative, nor did it ever formalise it as such}}</ref> Tanto Exiptu y Siria deseyaben el regresu de la tierra perdida na guerra de los Seis Díes. En setiembre de 1967, la [[Resolvimientu de Ḥartum|Cume Árabe de Ḥartum]] emitió los trés non», resolviendo que nun habría «nin paz, nin reconocencia, nin negociación con Israel». Nos años posteriores a la guerra, Israel alzó llinies de fortificación, tantu nel Sinaí y los Altos del Golán. En 1971, Israel gastó $ 500 millones fortificando les sos posiciones sobre la Canal de Suez, una cadena de fortificaciones y terremplenes enormes conocida como la [[Linia Bar Lev]], el nome de xeneral israelín [[Jaim Bar-Lev]]. El presidente exipciu [[Gamal Abdel Nasser]] morrió en setiembre de 1970 y foi asocedíu por [[Anwar Sadat]]. En 1971, Sadat, en respuesta a una iniciativa de la ONX, fungiendo como intermediariu Gunnar Jarring, declaró que si Israel se comprometía a «la retirada de les sos fuercies armaes del Sinaí y la Franxa de Gaza», al llogru d'una solución xusta pal problema de los refuxaos», a «la retirada de les fuercies armaes israelines de tolos territorios ocupaos dende'l 5 de xunu de 1967», y a l'aplicación d'otres disposiciones del Resolvimientu 242 del Conseyu de Seguridá de la ONX como solicitó Jarring, Exiptu entós «va tar llistu pa entrar nun alcuerdu de paz con Israel». Israel respondió que nun se retiraría a les llinies anteriores al 5 de xunu.<ref name="response">"[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1947-1974/28%20The%20Jarring%20initiative%20and%20the%20response-%208%20Febr The Jarring initiative and the response]", ''Israel's Foreign Relations'', Selected Documents, vols 1–2, 1947–1974. Consultáu'l 18 de setiembre de 2015.</ref> Sadat esperaba que al infligir una derrota inclusive llindada sobre los israelinos, la situación actual podría alteriase. [[Hafez al-Asad]], el líder de Siria, tenía un puntu de vista distinta. Él tenía poco interés na negociación y sintió que la reconquista de los Altos del Golán sería una opción puramente militar. Dempués de la guerra de los Seis Díes, Assad punxera en marcha un rearmamientu militar masivu y la esperanza de faer que Siria fuera'l poder militar dominante de los estaos árabes. Cola ayuda d'Exiptu, Assad consideró que'l so nuevu exércitu podría ganar de manera convincente contra Israel y asegurar asina'l papel de Siria na rexón. Assad namái vía que les negociaciones empezaren una vegada que los Altos del Golán fueren reconquistaos pola fuercia, lo qu'induciría a Israel a arrenunciar a la Ribera Occidental y Gaza, y faer otres concesiones. Sadat tamién tuvo importantes problemes internos en querer la guerra. «Los trés años en que Sadat tomara'l despachu [...] fueron los más desmoralizados na hestoria exipcia [...]. Una economía disecada añadida al desaliendu de la nación. La guerra yera una opción desesperada».<ref>Rabinovich, p. 13.</ref> Na so biografía de Sadat, Rafael Israeli argumentó que Sadat sintió que'l raigañu del problema taba na gran vergüenza de la guerra de los Seis Díes, y primero que cualquier reforma pudiera introducise sintió que la vergüenza había de ser superada. La economía d'Exiptu taba en ruines, pero Sadat sabía que les reformes fondes qu'él sentía yeren necesaries seríen fondamente impopulares ente los sectores de la población. Una victoria militar daría-y la popularidá que precisaba pa faer cambeos. Una parte de la población exipcia, más prominentemente estudiantes universitarios que llanzaron amplies protestes, deseyaba firmemente una guerra pa recuperar el Sinaí y foi bien cafiante que Sadat nun la punxera en marcha n'unu de los sos primeros trés años nel cargu. Los otros estaos árabes amosaron muncho más reticencia a comprometese dafechu con una nueva guerra. El rei [[Hussein de Xordania]] tarrecía otra importante perda de territoriu como asocediera na guerra de los Seis Díes, na que Xordania perdió tola [[Ribera Occidental]], territoriu que conquistara y anexáu en 1948-49, y que doblara la so población. Sadat tamién sofitaba la reclamación de la [[Organización de Lliberación de Palestina]] (OLP) a Cixordania y Gaza y nel casu d'una victoria prometió a [[Yasser Arafat]] que se-y daría control de los mesmos. Hussein inda vía a Cixordania como parte de Xordania y quería restaurala al so reinu. Per otra parte, mientres la [[Setiembre Negru (hestoria)|crisis de Setiembre Negru]] de 1970, una guerra civil casi españara ente la OLP y el gobiernu xordanu. Nesi conflictu, Siria interviniera militarmente nel llau de la OLP, sorprendiendo a Hussein. Iraq y Siria tamién teníen rellaciones tirantes, y los iraquinos negar a xunise a la ofensiva inicial. El Líbanu, que comparte una frontera con Israel, nun s'esperaba que se xuniera al esfuerciu de guerra árabe por cuenta del so pequeñu exércitu y la inestabilidá yá evidente. Los meses anteriores a la guerra vieron a Sadat participando nuna ofensiva diplomática pa tratar de ganar sofitu pa la guerra. Na seronda de 1973, reclamó'l respaldu de más d'un centenar d'estaos. Estos yeren la mayoría de los países de la [[Lliga Árabe]], el [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]] y la [[Organización de la Unidá Africana]]. Sadat tamién trabayara pa ganase'l favor d'Europa y tuvo ciertu ésitu antes de la guerra. Gran Bretaña y Francia per primer vegada poner de parte de les potencies árabes contra Israel nel [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]]. === Acontecimientos que conducieron a la guerra === Tres el refugu de la iniciativa de paz de Sadat, quien propunxera una retirada israelina completa a les fronteres anteriores a 1967 en cuenta de un pactu de non belixerancia;<ref>Rabinovich, p. 12.</ref>{{ensin referencies}} según Henry Kissinger, 4 meses antes de la guerra españara, ufiertó a Ismail, emisariu de Sadat, que la soberanía sobre la península del Sinaí retornaría a Exiptu, ya Israel retiraríase de tol Sinaí, sacante de dellos puntos estratéxicos. Ismail dixo que diba volver cola respuesta de Sadat, pero nunca tornó. Sadat yá se determinara na guerra. Namái una garantía d'Estaos Xuníos del cumplimientu de tol programa árabe nun tiempu curtiu podría haber disuadido a Sadat.<ref name="Kissinger2011p254"/> Sadat declaró qu'Exiptu taba dispuestu a «sacrificar un millón de soldaos exipcios» por recuperar el so territoriu perdíu.<ref name=morris2001_p390>Morris 2001, p. 390.</ref> Dende finales de 1972, Exiptu empecipió un esfuerciu concentráu p'aumentar les sos fuercies, recibiendo aviones de combate MiG-21; misiles antiaéreos SA-2, SA-3, SA-6 y SA-7; tanques T-55 y T-62; armes antitanque RPG-7; misiles empuestos antitanque AT-3 Sagger de la Xunión Soviética; y la meyora de les sos táctiques militares, basaes en doctrines de batalla soviétiques. Xenerales políticos, que tuvieron en gran parte la responsabilidá de la derrota en 1967, fueron sustituyíos por otros competentes.<ref>Heikal, 22.</ref> El papel de les superpotencies, tamién foi un factor importante na resultancia de les dos guerres. La política de la Xunión Soviética foi una de les causes de la debilidá militar d'Exiptu. El presidente Nasser namái foi capaz de llograr el material pa un muriu de defensa de misiles antiaéreos, dempués de visitar Moscú y clamiar a los líderes del Kremlin. Afirmó que si non se -yos daba provisiones, tendría que volver a Exiptu y dici-y al pueblu exipciu que Moscú los abandonó, y depués abandonar el poder a favor d'unu de los sos compañeros que fuera capaz de faer frente a los americanos. Los americanos depués tendríen el sartén pel mangu na rexón, cosa que Moscú nun podía dexar. [[Ficheru:Anwar Sadat cropped.jpg|thumb|Presidente exipciu [[Anwar Sadat]].]] Unu de los oxetivos ensin declarar d'Exiptu na [[Guerra de Gastadura]] yera obligar a la Xunión Soviética a abastecer a Exiptu con armes más avanzaes y material. Exiptu sintió la única forma de convencer a los líderes soviéticos de los defectos de la mayor parte del armamentu y defensa aérea suministraos a Exiptu dempués de 1967 yera poner a les armes soviétiques a prueba contra del armamentu avanzáu qu'Estaos Xuníos suministrara a Israel. La política de Nasser tres la derrota de 1967 entraba en conflictu cola de la Xunión Soviética. Los soviéticos intentaron evitar una nueva conflagración ente los árabes ya israelinos con cuenta de que nun dexase abasnar a una confrontación con Estaos Xuníos. La realidá de la situación fíxose evidente cuando les superpotencies axuntar en Oslo y alcordaron caltener el statu quo. Esto yera inaceptable pa los líderes exipcios, y cuando s'afayó que se taben faciendo preparativos exipcios pa cruciar la canal, fíxose imperativu espulsar a los soviéticos d'Exiptu. En xunetu de 1972, Sadat espulsó a casi la totalidá de los 20.000 asesores militares soviéticos nel país y reorientó la política esterior del país a ser más favorable a Estaos Xuníos. Los sirios permanecieron cerca de la Xunión Soviética. Los soviéticos pensaben que Sadat tenía escases posibilidaes en cualquier guerra. Alvirtieron que cualquier intentu de cruciar el fortificáu [[canal de Suez]] incurriría en perdes masives. Tanto los soviéticos y los americanos taben entós escorriendo la distensión, y nun teníen nengún interés en que'l Mediu Oriente desestabilizárase. Nuna xunta de xunu de 1973 col presidente d'Estaos Xuníos [[Richard Nixon]], el líder soviéticu [[Leonid Brezhnev]] propunxo qu'Israel tornara a la so frontera de 1967. Brezhnev dixo que si Israel nun lo faía «vamos tener dificultaes pa caltener la situación militar so control», una indicación de que la Xunión Soviética fuera incapaz de frenar los planes de Sadat.<ref>Rabinovich, p. 39.</ref> Nuna entrevista publicada na revista ''Newsweek'' (9 d'abril de 1973), el presidente Sadat amenació de nuevu cola guerra con Israel. En delles ocasiones mientres 1973, les fuercies árabes llevaron a cabo ejercicio a gran escala que poníen a los militares israelinos nel más altu nivel d'alerta, namái pa recular a los pocos díes. El lideralgu israelín yá se creía que si un ataque llevar a cabu, la [[Fuercia Aérea d'Israel]] (FAI) podría repelerlo. Casi un añu antes de la guerra, el 24 d'ochobre de 1972, en xunta col so Conseyu Supremu de les Fuercies Armaes, Sadat declaró la so intención de dir a la guerra con Israel, inclusive ensin el sofitu soviéticu fayadizu.<ref>Rabinovich, p. 25.</ref> La planificación empezara en 1971 y llevóse a cabu de callao absolutu, inclusive a los comandantes de la parte cimera del escalafón nun se-yos dixo de los planes de guerra hasta menos d'una selmana antes del ataque, y los soldaos nun fueron informaos hasta poques hores antes. El plan p'atacar a Israel coles mesmes con Siria foi nomáu en códigu ''Operación Badr'' (n'árabe significa «lluna llena»), n'honor a la [[batalla de Badr]], nel que los musulmanes baxu Mahoma ganaron a la tribu Quraysh de La Meca. === De la iniciativa hasta l'ataque por sorpresa === La [[Amen (axencia israelina)|Direición d'Intelixencia Militar]] (embrivíu como «Amen») del Departamentu d'Investigación de les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] (FDI) foi responsable de formular estimaciones d'intelixencia israelina. Les sos evaluaciones sobre la probabilidá de guerra basar en dellos supuestos. De primeres, supúnxose correutamente que Siria nun diría a la guerra con Israel nun siendo qu'Exiptu fixera lo mesmo. De segundes, el departamentu foi informáu por Ashraf Marwan, el fíu políticu del ex-presidente Nasser que yera un axente d'altu nivel del Mossad,<ref name=mishandle/> qu'Exiptu quería recuperar tol Sinaí, pero nun diba dir a la guerra hasta que-y fueren suministraos los cazabombarderos MiG-23 pa neutralizar la Fuercia Aérea d'Israel, y los misiles Scud, pa ser utilizaos contra ciudaes israelines como un elementu de disuasión contra los ataques israelinos contra la infraestructura exipcia. Puesto que nun recibieren los MiG-23 y los misiles Scud namái llegaren a Exiptu dende Bulgaria a fines d'agostu y que tomaría cuatro meses pa entrenar a los equipos de tierra exipcios, Amen agoró que la guerra con Exiptu nun yera inminente. Esti camientu sobre los planes estratéxicos d'Exiptu, conocida como «el conceutu», perxudicó fuertemente'l pensamientu del departamentu y llevar a tornar otres alvertencies de la guerra. A mediaos de 1973, Amen taba casi dafechu al tanto de los planes de guerra árabes. Sabíase que los exércitos exipcios Segundu y Terceru intentaríen cruciar la canal de Suez y avanzar diez quilómetros nel Sinaí, siguíos por divisiones blindaes qu'avanzaríen escontra los pasos de Mitla y Gidi, y que les unidaes navales y paracaidistes entós intentaríen prindar Sharm el-Sheikh. Amen tamién taba al tanto de tolos detalles del plan de guerra siriu. Sicasí, los analistes israelinos, dempués de «el conceutu», nun creíen que los árabes yeren comprometíos a dir a la guerra.<ref name="intelligence">{{cita web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/intel73.html |títulu=Israeli Intelligence and the Yom Kippur War of 1973 |editorial=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> Los exipcios fixeron enforma por promover esti conceutu erróneu. Tanto los israelinos y los americanos consideraron que la espulsión de los observadores militares soviéticos amenorgara gravemente la eficacia del exércitu exipciu. Los exipcios aseguráronse qu'esistiera un fluxu continuo d'información falsa nos problemes de caltenimientu y la falta de personal pa operar l'equipu más avanzáu. Los exipcios fixeron repitíos informes engañosos sobre la falta de pieces de repuestu, que tamién se dirixeron a los israelinos. Sadat comprometiérase mientres tanto tiempu na política suicida que les sos amenaces de guerra frecuentes taben siendo inoraes pel mundu. N'abril y mayu de 1973, la intelixencia israelina empezó la captación de señales clares de les intenciones d'Exiptu pa la guerra, reconociendo que tenía les divisiones y equipos necesarios pa cruciar la canal de Suez, y un paragües de misiles pa protexer a cualquier operación d'encruz d'un ataque aereu. Sicasí, el xefe d'Amen Eli Zeira inda taba seguru de que la probabilidá de guerra yera escasa.<ref name="intelligence" /> En mayu y agostu de 1973, l'exércitu exipciu llevó a cabo ejercicio militares cerca de la frontera, y Ashraf Marwan equivocadamente alvirtió qu'Exiptu y Siria podríen llanzar un ataque sorpresa'l 15 de mayu. L'exércitu israelín movilizar en respuesta a dambos exercicios, con un costu considerable. Estos exercicios yeren p'asegurar que los israelinos tornaben los preparativos de guerra reales xustu primero que l'ataque fuera llanzáu como otru exerciciu. === Exercicios militares exipcios y sirios === Na selmana previa al Yom Kippur, l'exércitu exipciu entamó un exerciciu d'entrenamientu d'una selmana xunto a la canal de Suez. La intelixencia israelina, detectando grandes movimientos de tropes escontra la canal, tornó estos movimientos como meros exercicios d'entrenamientu. Tamién se detectaron movimientos de les tropes siries escontra la frontera, al igual que la cancelación de los permisos y una llamada de reserves nel exércitu siriu. Considerar a estes actividaes esconcertantes, pero non una amenaza porque, Amen creía, nun atacaríen ensin Exiptu, y Exiptu nun atacaría hasta que l'armamentu que quería llegara. A pesar d'esta creencia, Israel unvió refuerzos a los Altos del Golán. Estes fuercies sirvieron pa xustificar les crítiques mientres los primeros díes de la guerra. El 27 y 30 de setiembre, dos llotes de reservistas fueron llamaos pol exércitu exipciu pa participar nestos exercicios. Dos díes antes del españíu de la guerra, el 4 d'ochobre, el comandu exipciu anunció públicamente la desmovilización parcial de los reservistas llamaos mientres el 27 de setiembre p'aselar barruntos nel llau israelín. Alredor de 20.000 soldaos fueron desmovilizados, y darréu a dalgunos d'estos homes dióse-yos permisu pa realizar la [[Umrah]] (pelegrinación) a [[La Meca]].{{harvnp|Shazly|2003|p=207}}<ref>Gawrych 1996, p. 24.</ref> Los informes amosaron tamién que se dieron instrucciones a los cadetes en colexos militares pa volver a entamar los sos cursos el 9 d'ochobre.<ref name="intelligence" /> El 1 d'ochobre, un investigador d'Amen, teniente Benjamín Siman-Tov, presentó una evaluación argumentando que los esplegues y exercicios exipcios a lo llargo de la canal de Suez paecíen ser un camuflaje pa una travesía real a la canal. Siman-Tov unvió una evaluación más refecha'l 3 d'ochobre. Dambes fueron inoraes pol so superior.<ref name="intelligence" /> Según el xeneral exipciu El-Gamasy, «Por iniciativa del personal d'operaciones, revisamos la situación in situ y desenvolvemos un marcu pa la operación ofensiva planiada. Estudiáronse les carauterístiques téuniques de la canal de Suez, el fluxu y la circulación de les marees, la velocidá de les corrientes y de la so direición, les hores d'escuridá y de lluz de la lluna, les condiciones meteorolóxiques, y les condiciones rellacionaes nel Mediterraneu y el Mar Bermeya».<ref name="El-Gamasy 1993 181">{{cita llibru |apellíu=El-Gamasy |títulu=The October War: Memoirs of Field Marshal El-Gamasy of Egypt |editorial=The American University in Cairo Press |añu=1993 |páxina=181}}</ref> Amás esplicó diciendo: «El sábadu 6 d'ochobre de 1973 (10 de Ramadán de 1393) foi'l día escoyíu pa la opción de setiembre-ochobre. Les condiciones pa una travesía yera bones, yera un día d'ayunu n'Israel, y la lluna nesi día, 10 de Ramadán, rellumó dende l'atapecer hasta la medianueche».<ref name="El-Gamasy 1993 181"/> La guerra coincidió esi añu col mes musulmán del Ramadán, cuando munchos soldaos musulmanes árabes tamién ayunan. Per otru llau, el fechu de que l'ataque foi llanzáu en Yom Kippur puede ayudar a Israel a axuntar más fácilmente les reserves de los sos llares y sinagogues, porque les carreteres y llinies de comunicación fueron en gran parte abiertes y esto sollivió la movilización y tresporte de los militares.{{ensin referencies}} A pesar de negase a participar, el rei Hussein de Xordania «axuntárase con Sadat y Assad n'Alexandría dos selmanes antes. Daes los barruntos mutuos prevalecientes ente los líderes árabes, yera pocu probable que-y dixeren los planes de guerra específicos. Pero yera probable que Sadat y Assad plantegaren la posibilidá d'una guerra contra Israel en términos más xenerales pa sentir la posibilidá de xunise a Xordania».<ref>Rabinovich, p. 51.</ref> Na nueche del 25 de setiembre, Hussein de callao voló a Tel Aviv p'alvertir a la primer ministra israelina [[Golda Meir]] d'un ataque siriu inminente. «‹¿Van a la guerra ensin los exipcios?›, preguntó la señora Meir. El rei dixo que nun lo creía. ‹Creo que [los exipcios] van cooperar›».<ref>Rabinovich, p. 50.</ref> Esta alvertencia foi inorada, y Amen concluyó que'l rei nun-y dixera nada que nun fuera yá conocíu. A lo llargo de setiembre, Israel recibió once advertencia de guerra de fontes bien asitiaes. Sicasí, el Direutor Xeneral del Mossad Zvi Zamir siguió aportunando en que la guerra nun yera una opción árabe, inclusive dempués de l'alvertencia de Hussein.<ref name="Rabinovich">Rabinovich, p. 57.</ref> Zamir más tarde remarcó qu'a cencielles non nos paeció qu'ellos fueren capaces [de guerra]».<ref name="Rabinovich" /> El día antes de la guerra, el xeneral [[Ariel Sharón]] amosóse fotografíes aérees y otros datos d'intelixencia con Yehoshua Saguy, el so oficial d'intelixencia de división. El xeneral Sharón diose cuenta de que la concentración de les fuercies exipcies a lo llargo de la canal foi muncho más allá de lo reparao mientres los exercicios d'entrenamientu, y que los exipcios habíen acumuláu tol so equipu d'encruz a lo llargo de la canal. Depués llamó al xeneral Shmuel Gonen, quien lo reemplazara como xefe del Comandu Sur, y espresó la so certidume de que la guerra yera inminente.<ref name="sharon life" /> El 4 y 5 d'ochobre, la esmolición de Zamir creció a midida que detectáronse signos adicionales d'un ataque inminente. Los asesores soviéticos y les sos families salieron d'Exiptu y Siria, los aviones de tresporte cargaos con equipu militar aterrizaron n'El Cairo y Damascu, y fotografíes aérees revelaron que les concentraciones d'Exiptu y Siria de tanques, infantería y misiles SAM taben nun nivel ensin precedentes. Según documentos desclasificaos de la [[Comisión Agranat]], el xeneral de brigada Yisrael Lior quien foi secretariu/agregáu militar de la primer ministra Golda Meir afirmó que'l Mossad sabía por Ashraf Marwan qu'un ataque diba asoceder sol disfraz d'un exerciciu militar una selmana primero qu'asocediera, pero'l procesu de pasar la información a la Oficina de la Primer Ministra fallara. La información terminó col asistente de xefe del Mossad Zvi Zamir, quien la pasó a les 12:30 a. m. del 5 d'ochobre. Acordies con l'allegamientu, un Zamir desenfocado y amoriáu estimó al asesor pola información y dixo que diba pasala a la oficina de la primer ministra na mañana.<ref name=mishandle>[http://www.timesofisrael.com/newly-released-papers-detail-depth-of-mishandling-of-yom-kippur-war-warnings/ Mossad's tip-off ahead of Yom Kippur "War did not reach prime minister, newly released papers show", ''Times of Israel'', 20 de setiembre de 2012.]</ref> Na nueche del 5–6 d'ochobre, Zamir personalmente foi a Europa p'axuntase con Marwan a medianueche.<ref name="intelligence" /> Marwan informólu de qu'un ataque siriu-exipciu conxuntu yera inminente. Sicasí, Marwan dixo equivocadamente a Zamir que l'ataque llevar a cabu al atapecer.<ref>{{cita noticia |url=http://www.nytimes.com/2007/07/13/opinion/13iht-edblum.1.6645021.html |periódicu=The New York Times |autor=Howard Blum |títulu=Who killed Ashraf Marwan? |fecha=13 de xunetu de 2007}}</ref> Foi esta alvertenciasobremanera, xunto col gran númberu d'otres alvertencies, que finalmente afaló l'altu mandu israelín a tomar aición. Malapenes unes hores primero qu'empezara l'ataque, los pidíos salieron pa una parcial llamada a files de los reservistas israelinos.<ref name="library">Doron Geller, "[http://www.jafi.org.il/education/juice/service/week11.html Israeli Intelligence and the Yom Kippur War of 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513121838/http://www.jafi.org.il/education/juice/service/week11.html |date=2008-05-13 }}", "JUICE", The Department for Jewish Zionist Education, The Jewish Agency for Israel.</ref> L'ataque poles fuercies exipcies y siries tomó a Estaos Xuníos por sorpresa. Acordies con el futuru direutor de la CIA, y el secretariu de Defensa, Robert Gates, taba informando a un negociador d'armes d'Estaos Xuníos sobre la improbabilidá d'un conflictu armáu na rexón cuando s'enteró de la noticia del españíu de la guerra na radio. Per otru llau, la KGB enterar del ataque de mano, probablemente a partir de les sos fontes d'intelixencia n'Exiptu.<ref>Christopher Andrew and Vasili Mitrokhin, ''The World Was Going Our Way. The KGB and the Battle for the Third World'', Basic Books, 2006.</ref> === La falta d'un ataque preventivu israelín === [[Ficheru:Golda Meir2.jpg|thumb|Al enterase del inminente ataque, la [[primer ministru d'Israel|primer ministra d'Israel]] [[Golda Meir]] tomó la revesosa decisión de nun llanzar un ataque preventivu.]] La estratexa israelina foi, na so mayor parte, basada nel preceptu de que si la guerra yera inminente, Israel tenía de llanzar un ataque preventivu. Suponíase que los servicios d'intelixencia d'Israel daríen, nel peor de los casos, un avisu de 48 hores antes d'un ataque árabe. La primer ministra [[Golda Meir]], el ministru de Defensa [[Moshe Dayan]], y el Xefe del Estáu Mayor [[David Elazar]] axuntar a les 8:05 a.m. del día de Yom Kippur, seis hores primero que la guerra empezara. Dayan abrió la xunta col argumentu de que la guerra nun yera una certidume. Elazar depués presentó'l so argumentu a favor d'un ataque preventivu contra los aeródromos de Siria al mediudía, misiles sirios a les 3:00 p.m., y les fuercies de tierra de Siria a les 5:00 p.m. «Cuando se fixeron les presentaciones, la primer ministra tuvo zarrada na incertidume por unos intres, pero depués llegó a una decisión clara. Nun habría nengún ataque preventivu. Israel podría tar precisando l'ayuda d'Estaos Xuníos bien llueu y yera imperativu que nun diba ser culpáu por empecipiar la guerra. ‹Si atacamos primero, nun vamos llograr ayuda de naide›, dixo».<ref>Rabinovich, p. 89.</ref> Antes de la guerra, Kissinger y Nixon alvirtieron constantemente a Meir que nun tenía de ser responsable d'empecipiar una guerra n'Oriente Mediu.<ref name="Quandt1977">{{cita llibru |autor=William B. Quandt|títulu=Decade of Decisions: American Policy Toward the Arab–Israeli Conflict, 1967–1976|url=https://books.google.com/books?id=5CgBKRxP3twC&pg=PA155|fecha=1 de xineru de 1977|editorial=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-03469-3|páxina=169|cita=Kissinger and Nixon consistently warned Israel that she must not be responsible for initiating a Middle east war}}</ref> El 6 d'ochobre de 1973, día del entamu de la guerra, Kissinger dixo a Israel que nun diera un ataque preventivu, y Meir confirmó-y qu'Israel nun lo fadría.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB98/octwar-10.pdf The national security archive, declassified archival records, The October War and U.S. Policy.]</ref> Otros países desenvueltos, más dependientes del petroleu de la OPEP, tomaron con más seriedá l'amenaza d'un embargu de petroleu y el boicó comercial árabe, y dexaren de suministrar municiones a Israel. Como resultancia, Israel yera totalmente dependiente de los Estaos Xuníos pal reabastecimiento militar, y especialmente sensible a cualquier cosa que pudiera poner en peligru esa rellación. Dempués de que Meir tomara la so decisión, a les 10:15 a. m. axuntar col embaxador d'Estaos Xuníos Kenneth Keating col fin d'informar a Estaos Xuníos de qu'Israel nun tenía la intención d'empecipiar una guerra preventiva, y pidió que los esfuercios d'Estaos Xuníos fueren empobinaos a la prevención de la mesma. Una telegrama electrónicu col informe de Keating de la xunta foi unviáu a Estaos Xuníos a les 16:33 GMT (18:33, hora llocal).<ref>{{cita web|url=http://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=77417&dt=1573&dl=823| títulu=Government of Israel Concern about possible Syrian and Egyptian attack today| fechaaccesu=| editorial=[[United States Department of State]]| fecha=6 d'ochobre de 1973}}</ref><ref>Quandt 2005, [https://books.google.com/books?id=6Jm0YNKvQsAC&printsec=frontcover#PPA105,M1 p. 105].</ref> Un mensaxe llegó más tarde al Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos, [[Henry Kissinger]], quien dixo: «Nun Adelantremos».<ref name=Sachar755>Sachar, Howard M. ''A History of Israel from the Rise of Zionism to Our Time''. Alfred A. Knopf, 2007, p. 755.</ref> Coles mesmes, Kissinger tamién encamentó a los soviéticos a utilizar la so influencia pa evitar la guerra, en contautu con Exiptu col mensaxe de la falta del derechu preferente de compra d'Israel, y unviaron mensaxes a otros gobiernos árabes pa consiguir la so ayuda nel llau de la moderación. Estos esfuercios tardíos fueron inútiles.<ref>William B. Quandt, ''Peace Process'', p. 105.</ref> Según Henry Kissinger, si Israel atacara primero, nun recibiría «nin un clavu».<ref>Rabinovich, p. 454.</ref> David Elazar propunxo una movilización de tola Fuercia Aérea y cuatro divisiones blindaes, un total de 100.000 a 120.000 soldaos; ente que Dayan favoreció una movilización de la Fuercia Aérea y dos divisiones blindaes, un total d'alredor de 70.000 tropes. Meir optó pola propuesta de Elazar.<ref>Gawrych 1996, p. 27.</ref> == La guerra == === Nel Sinaí === [[Ficheru:Hatzerim 290110 Sukhoi 7.jpg|thumb|right|Restos d'un [[Sukhoi Su-7]] exipciu baltáu sobre'l Sinaí el 6 d'ochobre n'exhibición nel Muséu de la Fuercia Aérea d'Israel.]] El Sinaí foi una vegada más l'escenariu de conflictu ente los israelinos y los exipcios, per quinta ocasión. Los exipcios preparárense pa un asaltu al traviés de la canal y esplegáu cinco divisiones por un total de 100&nbsp;000 soldaos, 1350&nbsp;tanques y 2000&nbsp;cañones y morteros pesaos pa l'arremetedura. Frente a ellos taben 450 soldaos de la Brigada Xerusalén, partíos en 16&nbsp;fortaleces a lo llargo de la [[canal de Suez]]. Había 290&nbsp;tanques israelinos en tol Sinaí estremaos en tres brigaes blindaes, y namái unu d'ellos esplegóse cerca de la canal, cuando empezaron les hostilidaes. Les grandes cabeces de ponte fueron establecíes na vera este'l 6 d'ochobre. Les fuercies blindaes israelines llanzaron contraataques del 6 al 8 d'ochobre, pero de cutiu yeren pocu sistemátiques y inadecuadamente sofitaes, y fueron refugaes principalmente polos exipciu usando misiles portátiles antitanque. Ente'l 9 d'ochobre y 12 d'ochobre, la respuesta d'Estaos Xuníos foi un llamáu a un altu'l fueu nel llugar. L'armamentu pa Israel empezó a fluyir en cantidaes modestes. Les unidaes exipcies xeneralmente nun avanzaron más allá d'una franxa poco fonda, por mieu a perder la proteición de les sos bateríes con [[Misil superficie-aire|misiles superficie-aire]] (SAM), que s'atopaben na oriella oeste de la canal. Na guerra de los Seis Díes, la Fuercia Aérea israelina cutiera a los exércitos árabes indefensos. Exiptu (y Siria) fortificaren el so llau de la llinia d'alto'l fueu con bateríes SAM proporcionaes pola Xunión Soviética, contra les cualos la Fuercia Aérea d'Israel nun tenía tiempu pa executar una operación de supresión de les defenses aérees enemigues (SEAD) debíu al factor sorpresa. Israel, qu'invirtiera gran parte del so presupuestu de defensa na construcción de la fuercia aérea más fuerte de la rexón, vería la eficacia de la so fuercia aérea acutada nes fases iniciales del conflictu pola presencia de SAM. El 9 d'ochobre, l'exércitu israelín decidió concentrar les sos reserves y aumentar los sos suministros, ente que los exipcios permanecieron a la defensiva estratéxica. Nixon y Kissinger retuvieron un nuevu suministru a gran escala d'armes a Israel. A falta de suministros, el gobiernu israelín a remolera aceptó un altu'l fueu nel llugar el 12 d'ochobre, pero Sadat negóse. Los soviéticos empezaron una ponte aérea d'armes a Siria y Exiptu. L'interés global d'Estaos Xuníos yera demostrar que les armes soviétiques nun podíen dictar la resultancia de los combates, por aciu el suministru a Israel. Con una ponte aérea en plenu apoxéu, Washington taba dispuestu a esperar hasta que l'ésitu israelín nel campu de batalla pudiera persuadir a los árabes y los soviéticos pa llevar la llucha al so fin. Decidió contraatacase una vegada a los blindaos exipcios qu'intentaben ampliar la cabeza de ponte más allá de la proteición del SAM. La estocada, con nome en código Operación Gazelle, foi llanzada'l 15 d'ochobre poles fuercies israelines que, encabezaes pola división d'[[Ariel Sharón]], aprucieron al traviés del corredor Tasa y cruciaron la canal de Suez escontra'l norte del [[Gran Llagu Amargosu]]. Dempués d'intensos combates, l'exércitu israelín avanzaba escontra El Cairo y movíase escontra'l sur, na vera este del Gran Llagu Amargosu y en gran midida pel sur de la canal hasta Puertu Suez. Yera importante pa los americanos que los combates terminaren, pos podría surdir del conflictu colos sos intereses vitales, y pa caltener l'autoestima de toles partes intacta. D'equí qu'indicaren una aceptación de la meyora israelina violando l'altu'l fueu; sicasí, Estaos Xuníos nun dexó la destrucción del 3º exércitu exipciu. El progresu israelín escontra El Cairo llegó al so fin cuando l'altu'l fueu foi declaráu'l 24 d'ochobre. ==== L'ataque exipciu ==== [[Ficheru:1973 sinai war maps.jpg|thumb|upright=2|La guerra de 1973 nel Sinaí, 6–15 d'ochobre.]] Antemanando un rápidu contraataque blindáu israelín colos sos trés divisiones blindaes, los exipcios armaren la so fuercia d'asaltu con un gran númberu d'armes antitanque portátiles propulsadas por cohetes, granaes y los menos numberosos pero más avanzaos misiles empuestos Sagger, que resultaron devastadores pa los primeres contraataques blindaos israelinos. Caúna de les cinco divisiones d'infantería que cruciaron la canal fueren forníos con cohetes RPG-7 y granaes RPG-43, y reforzaos con un batallón de misiles anti-tanque empuestos, yá que nun tendríen nengún sofitu blindáu mientres casi 12&nbsp;hores. Amás, los exipcios construyeren ramples separaes nos puntos d'encruz, algamando hasta 21&nbsp;m pa compensar el muriu de sable israelín, apurrir fueu de cobertoria pa la infantería d'asaltu y pa compensar los primeres contraataques blindaos israelinos. La escala y la eficacia de la estratexa exipcia d'esplegar estes armes antitanque, xunto cola incapacidá de los israelinos d'atayar el so usu col sofitu aereu cercanu (debíu al escudu SAM) contribuyeron en gran midida a los reveses israelinos de primeres de la guerra. [[Ficheru:Israeli A-4 Skyhawk Wreckage.jpg|thumb|Restos d'un [[A-4 Skyhawk]] israelín n'exhibición nel muséu de guerra d'Exiptu.]] [[Ficheru:MirageIIIShotDownByMiG-21.jpg|thumb|150px|[[Mirage III]] israelín baltáu por un [[MiG-21]] exipciu mientres la guerra d'ochobre.]] L'exércitu exipciu punxo un gran esfuerciu na busca d'una forma rápido y eficaz de romper les defenses israelines. Los israelinos habíen construyíu grandes y altos murios de sable de 18&nbsp;metros con una rimada de 60&nbsp;graos y reforzaos con formigón na llinia d'agua. Los inxenieros exipcios primeramente esperimentaron con cargues esplosives y escavadores pa estenar les torgues, primero que un oficial subalternu propunxera utilizar cañones d'agua a alta presión. La idea foi probada y comprobóse la so eficacia, y dellos cañones d'agua d'alta presión fueron importaos de Gran Bretaña y Alemaña Oriental. Los cañones d'agua rompieron efeutivamente les parés de sable utilizando agua de la canal. A les 02:00 p.m. del 6 d'ochobre, diose entamu a la ''Operación Badr'' con un gran ataque aereu. Más de 200 aviones exipcios realizaron ataques simultáneos contra trés bases aérees, bateríes de misiles Hawk, tres centros de comandu, posiciones d'artillería, y delles instalaciones de radares. Aeródromos en Refidim y Bir Tamada fueron puestos temporalmente fora de serviciu, y daños fueron infligidos a una batería Hawk en Ofir. L'asaltu aereu foi acompañáu por una andanada de más de 2.000 pieces d'artillería por un periodu de 53&nbsp;minutos contra la llinia Bar-Lev, puestos traseros de mandu de la zona y bases de concentración. L'autor Andrew McGregor afirmó que l'ésitu del primer ataque negó la necesidá d'una segunda arremetedura prevista. Exiptu reconoció la perda de 5 aviones mientres l'ataque. [[Kenneth M. Pollack]] escribió que 18&nbsp;aviones exipcios fueron baltaos, y que estes perdes llevaron a la cancelación de la segunda folada entamada. Nun compromisu notable mientres esti periodu, 2&nbsp;F-4Y Phantom israelinos retaron a 28 MiGs exipcios sobre Sharm el-Sheikh y dientro de media hora, baltaron ente siete y ocho MiG ensin perdes. Unu de los pilotos exipcios muertos foi'l capitán Atif Sadat, mediohermanu del presidente Sadat. Coles mesmes, 14 bombarderos exipcios Tupolev Tu-16 atacaron oxetivos israelinos nel Sinaí con misiles Kelt, ente qu'otros dos Tupolevs exipcios dispararon dos misiles Kelt nuna estación de radar nel centru d'Israel. Un misil foi baltáu por un Mirage de patrulla israelín, y el segundu cayó al mar. L'ataque foi un intentu d'alvertir a Israel de qu'Exiptu podría tomar represalies si bombardiaba oxetivos no fondo del territoriu exipciu. Al amparu de la andanada inicial d'artillería, la fuercia d'asaltu exipcia de 32&nbsp;000 infantes empezó cruciar la canal en doce ola en cinco árees d'encruz distintes, ente les 14:05 y les 17:30, no que se conocería como L'Encruz. Los exipcios torgaron a les fuercies israelines reforzar la llinia Bar Lev y dieron en atacar les fortificaciones israelines. Mentanto, los inxenieros pasaron a romper el muriu de sable. La Fuercia Aérea d'Israel llevó a cabo operaciones de interdicción aérea pa tratar d'evitar que les pontes fueren alzaos, pero sufrió perdes poles bateríes exipcios SAM. Los ataques aéreos fueron polo xeneral ineficaces, debíu al diseñu en corte de les pontes, qu'habilitaba'l so arreglu rápidu cuando yera cutíu. A pesar d'una feroz resistencia, la brigada de reserva israelina guarniendo nos fuertes Bar-Lev foi acorviada. Según Shazly, nun plazu de seis hores, quince puestos fortificaos fueren prindaos mientres les fuercies exipcies avanzaben dellos quilómetros nel Sinaí. El rexistru de Shazly foi apostáu por [[Kenneth M. Pollack]] quien señaló que, na so mayor parte, los fuertes solamente cayeron tres repitíos ataques per parte de fuercies cimeres o asedios enllargaos mientres munchos díes. La fortificación más septentrional de la llinia Bar Lev, que'l so nome en códigu yera «Fort Budapest», soportó asaltos repitíos y permaneció en manes israelines mientres la guerra. Una vegada que s'establecieron les pontes, la infantería adicional, coles restantes armes antitanque portátiles y ensin retrocesu, empezó a cruciar la canal, ente que los primeros tanques exipcios empezaron a cruciar a les 20:30. Los exipcios tamién intentaron aterrizar delles unidaes de comandu aerotresportaes en diverses árees nel Sinaí p'atrabancar la llegada de les reserves israelines. Esti intentu atopar con desastres, cuando los israelinos baltaron hasta venti helicópteros, causando munches baxes. El xeneral de división israelina (ret.) [[Jaim Herzog]] calculó perdes d'helicópteros exipcios como catorce. Otres fontes afirmen que «dellos helicópteros fueron baltaos con una perda total de vides», y que los pocos comandos que llograron aterrizar yeren ineficaces y nun presentaron namás que una molestia». Kenneth Pollack afirmó qu'a pesar de les sos fuertes perdes, los comandos exipcios llucharon escepcionalmente duru y crearon una considerable llerza, lo que llevó a los israelinos a tomar procuros qu'atrabancaron la so capacidá pa concentrase en detener l'asaltu al traviés de la canal. Les fuercies exipcies avanzaron aproximao 4 a 5&nbsp;km nel desiertu de Sinaí con dos exércitos (dambos cuerpos en tamañu pa los estándares occidentales, incluyida la segunda división d'infantería nel norte del segundu exércitu). Pela mañana siguiente, unos 850 tanques cruciaren la canal. Na so descripción de la guerra, Saad El Shazly señaló que pa la mañana del 7 d'ochobre, los exipcios habíen perdíu 280 soldaos y 20 tanques, anque esti rexistru apuéstase. La mayoría de los soldaos israelinos defensores de la llinia Bar-Lev fueron muertos o mancaos, y unos 200 fueron fechos prisioneros. Nos díes posteriores, dellos defensores de la llinia Bar-Lev llograron romper el cercu exipciu y tornar a les sos llinies, o fueron estrayíos mientres contraataques israelines que vinieron dempués. Mientres los próximos díes, la Fuercia Aérea Israelina (IAF) desempeñó un papel mínimu na llucha en gran midida porque yera necesaria pa faer frente a la simultánea, y n'última instancia, más amenazante, invasión siria de los Altos del Golán. Les fuercies exipcies entós consolidaron les sos posiciones iniciales. El 7 d'ochobre, les cabeces de ponte ampliáronse un adicional 4 km, coles mesmes refugando contraatacar israelines. Nel norte, la 18ª División exipcia atacó la llocalidá d'El-Qantarah el-Sharqiyya, engabitando les fuercies israelines en y alredor de la ciudá. Los combates fueron zarraos, y dacuando cuerpu a cuerpu. Los exipcios viéronse obligaos a destruyir los edificios de la ciudá. Pela tarde, la mayor parte de la ciudá taba en manes exipcies. El-Qantarah taba dafechu estenáu pa la mañana siguiente. Mentanto, los comandos exipcios llanzaos el 6 d'ochobre empezaron a atopase coles reserves israelines a la mañana siguiente. Dambos bandos sufrieron fuertes perdes, pero los comandos tuvieron ésitu en retrasar el movimientu de les reserves israelines escontra'l frente. Estes operaciones especiales de cutiu llevaron al tracamundiu y ansiedá ente los comandantes israelinos, qu'emponderaron a los comandos exipcios. Esti puntu de vista foi contradichu por otres fontes que declaren que pocos comandos llegaron a los sos oxetivos, y fueron polo xeneral namás que una molestia. Según Abraham Rabinovich, namái los comandos cercanos a Baluza y aquellos que bloquiaron el camín a Fort Budapest tuvieron ésitos medibles. De los 1.700 comandos exipcios inxertaos detrás de les llinies israelines mientres la guerra, 740 fueron muertos, munchos nos helicópteros baltaos, y 330 fechos prisioneros. ==== El fallíu contraataque israelín ==== [[Ficheru:destroyed m60.jpg|thumb|Un tanque israelín [[M60 Patton]] destruyíu nel Sinaí.]] El 7 d'ochobre, David Elazar visitó a Shmuel Gonen, comandante del frente sur d'Israel (quien namái tomara'l cargu tres meses antes, tres l'arrenunciu de Ariel Sharón) y axuntóse colos comandantes israelinos. Los israelinos entamaron un contraataque cautelosu a otru día pola 162ª División Blindada de Abraham Adan. El mesmu día, la Fuercia Aérea d'Israel llevó a cabu la Operación Tagar, coles mires de neutralizar les bases de la Fuercia Aérea d'Exiptu y del so escudu antimisiles. Siete bases aérees exipcies sufrieron daños cola perda de dos A-4 Skyhawk y los sos pilotos. Dos ataques más planiaos fueron atayaos por cuenta de la creciente necesidá de poder aereu nel frente siriu. La FAI llevó a cabu ataques aéreos adicionales contra les fuercies exipcies na vera este de la canal, según los informes, infligiendo graves perdes. Aviones israelinos llevaren a cabo ciento d'incursiones contra oxetivos exipcios a otru día, pero l'escudu SAM exipciu causó fuertes perdes. Les baxes israelines consistíen en tres aviones por cada 200 vuelos de combate, un ritmu insostenible. Los israelinos respondieron escurriendo rápido nueves táctiques p'atayar les defenses aérees exipcies. El 8 d'ochobre, dempués de que Elazar retiróse, Gonen camudó los planes sobre la base de los más optimistes informes del terrén. La división de Adan taba compuesta por trés brigaes, con un total de 183 tanques. Una de les brigaes inda taba nel camín a la zona, y participaría nel ataque al mediudía, xunto con una brigada d'infantería mecanizada de sofitu con un adicional de 44 tanques. El contraataque israelín taba na direición de los puntos fortificaos Bar Lev y frente a la ciudá de Ismailía, contra l'atrincherada infantería exipcia. Nuna serie d'ataques mal coordinaos, que fueron refugaos por una fuerte resistencia, los israelinos sufrieron fuertes perdes. Esa tarde, les fuercies exipcies avanzaron una vegada más p'afondar les sos cabeces de ponte, y como resultáu los israelinos perdieron delles posiciones estratéxiques. Otros ataques israelinos pa recuperar el terrén perdíu fueron infructuosos. Escontra l'anochar, un contraataque exipciu foi refugáu cola perda de 50 tanques exipcios pola 143ª división acorazada israelina, liderada pol xeneral Ariel Sharón, que fuera reintegrado como comandante de división al empiezu de la guerra. Garwych, citando fontes exipcies, documentó les perdes de tanques exipcios hasta'l 13 d'ochobre en 240. [[Ficheru:Israeli Tank Battles Egyptian Forces in the Sinai Desert - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|Un [[Centurion (carru de combate)|Centurion]] israelín operando nel Sinaí.]] ==== Estabilización temporal ==== Según Herzog, el 9 d'ochobre'l frente estabilizárase. Los exipcios nun pudieron avanzar más, y los ataques blindaos exipcios el 9-10 d'ochobre fueron refugaos con grandes perdes. Sicasí, esta afirmación foi apostada por Shazly, quien afirmó que los exipcios siguieron avanzando y ameyorando les sos posiciones tamién el 10 d'ochobre. Señaló un compromisu, qu'arreyó a los elementos de la 1ª Brigada d'Infantería, adscrita a la 19ª División, que prindó Aaiún Mousa, al sur de Suez. La 1ª Brigada Mecanizada exipcia llanzó un ataque fallíu escontra'l sur, a lo llargo del Golfu de Suez, en direición a Ras Sudar. Al salir de la seguridá de la sombriella SAM, la fuercia foi atacada pola aviación israelina y sufrió grandes perdes. Shazly citó esta esperiencia como base p'aguantar la presión del ministru de Guerra, el xeneral Ahmad Ismail Ali p'atacar escontra l'este, escontra Mitla y Gidi Passes. Ente'l 10 y 13 d'ochobre, dambes partes abstener de cualquier aición a gran escala, y la situación yera relativamente estable. Dambos bandos llanzaron ataques a pequeña escala, y los exipcios utilizaron helicópteros pa unviar comandos detrás de les llinies israelines. Dellos helicópteros exipcios fueron baltaos, y eses fuercies de comandu que llograron aterrizar fueron rápido destruyíes por Koah Patzi, un pelotón de doce homes consistente n'axentes de la unidá Sayeret Shaked. Nun compromisu clave'l 13 d'ochobre, Koah Patzi destruyó una particularmente grande incursión y mató a cerca d'un centenar de comandos exipcios. ==== El fallíu ataque exipciu ==== El xeneral Shazly opúnxose firmemente a cualquier meyora escontra l'este, que dexaría a los blindaos ensin cobertoria aérea fayadiza. Él foi desautorizáu pol xeneral Ismail y Sadat, que los sos oxetivos yeren apoderase de los estratéxicos pasos de Mitla y Gidi y el centru neurálxicu d'Israel en Refidim, esperando que solliviaría la presión sobre los sirios (que taben a la defensiva) al obligar a Israel a mover les sos divisiones del Golán escontra'l Sinaí. [[Ficheru:1973 sinai war maps2.jpg|thumb|upright=2|La guerra de 1973 nel Sinaí, 15–24 d'ochobre.]] Los Segundu y Tercer exércitos recibieron la orde d'atacar escontra l'este en seis truñaes simultánees sobre un ampliu frente, dexando tras cinco divisiones d'infantería pa caltener les cabeces de ponte. Forzar atacantes, que consistíen en 800-1.000&nbsp;tanques, nun tendríen la cubierta SAM, polo que la Fuercia Aérea d'Exiptu encargar de la defensa d'estes fuercies de los ataques aéreos israelinos. Blindaos y unidaes mecanizadas empezaron l'ataque'l 14 d'ochobre col sofitu de l'artillería. Taben en contra de 700-750&nbsp;tanques israelinos. Preparatorio pal ataque con tanques, helicópteros exipcios dexaron a 100 comandos cerca de la ruta llateral p'alteriar la retaguardia israelina. Una unidá de reconocencia israelina rápido ganar, matando a 60 y tomando numberosos prisioneros. Inda débiles poles grandes perda de los sos comandos que sufrieren nel primer día de la guerra, los exipcios nun pudieron o nun quixeron aplicar nueves operaciones de comandu que fueren planiaes en xunto col ataque armáu. L'emburrie blindáu exipciu sufrió grandes perdes. En llugar de concentrar les fuercies de maniobra, sacante pol emburrie del llechu del ríu, unidaes exipcies llanzaron ataques fronteros contra les defenses israelines. L'ataque exipciu foi decididamente refugáu. Siquier 250 tanques exipcios y unos 200 vehículos blindaos fueron destruyíos. Les baxes exipcies entepasaron el millar. Menos de 40 tanques israelinos viéronse afeutaos y toos menos seis d'ellos fueron reparaos polos equipos de caltenimientu israelinos y tornaron al serviciu, ente que les baxes israelines calcular en 665. [[Kenneth M. Pollack]] atribúye-y una esitosa incursión d'un comandu israelín a entamos del 14 d'ochobre contra un sitiu exipciu de intercepción de señales en Jebel Ataqah, atayando seriamente al comandu y control exipciu y contribuyendo a la so rotura mientres el compromisu. ==== Considerancies del ataque entamáu israelín ==== Cola situación nel frente siriu estabilizáu, l'altu mandu israelín alcordó que llegara'l momentu pa un contraataque israelín y un golpe cruciando la canal. El xeneral Sharón abogó por un encruz de momentu en Deversoir nel cantu norte del Gran Llagu Amargosu. El 9 d'ochobre, una fuercia de reconocencia axunta a la brigada del coronel Amnón Reshef detectó una fienda ente los exércitos exipcios Segundu y Terceru nesti sector. Según el xeneral Gamasy, la fienda fuera detectáu por un avión espía d'Estaos Xuníos SR-71. El xefe d'Estáu Mayor, Elazar, y el xeneral Jaim Bar-Lev, que reemplazaba temporalmente a Gonen como Xefe del Comandu Sur, alcordaron qu'esi yera'l llugar ideal pal encruz. Sicasí, dáu'l tamañu de les reserves de los blindaos exipcios, los israelinos decidieron esperar a una oportunidá que-yos dexara amenorgar les fuercies acorazaes exipcies antes d'empecipiar cualquier encruz. La oportunidá llegó'l 12 d'ochobre, cuando la intelixencia israelina detectó nicios de que los exipcios taben preparándose pa un importante emburrie blindáu. Este foi precisamente'l momentu en que los israelinos taben esperando. Finalmente pudieron utilizar les sos ventayes en velocidá, maniobra y l'artillería del tanque, ámbitos nos que sobresalieron. Una vegada que les fuercies blindaes exipcies fueron amenorgaes lo suficiente, los israelinos empecipiaron el so propiu encruz de canal. ==== La recuperación israelina: cruciando la canal ==== [[Ficheru:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|Tanques israelinos cruciando la Canal de Suez.]] Los israelinos darréu siguieron l'ataque exipciu fallíu del 14 d'ochobre con un contraataque multidivisional al traviés de la fienda ente los exércitos exipcios Segundu y Terceru. La 143ª División de Sharón, agora reforzada con una brigada de paracaidistes al mandu del coronel Danny Matt, tuvo la xera d'establecer cabeces de ponte nes veres este y oeste de la canal. Les 162ª y 252ª Divisiones Blindaes, comandadas polos xenerales Abraham Adan y Kalman Magen respeutivamente, tendríen que cruciar depués al traviés de la fienda a orellar oeste de la canal y xirar escontra'l sur, arrodiando'l tercer exércitu. La ofensiva llamar en clave Operación Homes Fuertes de Corazón o, alternativamente, la Operación Valiant. Na nueche del 15 d'ochobre, 750 de los paracaidistes del coronel Matt cruciaron la canal en llanches neumátiques. Llueu se-yos xunieron los tanques tresportaos en balses motorizadas ya infantería adicional. La fuercia nun atopó resistencia primeramente y esvalixóse pa escontra fora en grupos d'asaltu, atacando convóis de suministros, sitios SAM, centros loxísticos y cualquier cosa de valor militar, dando prioridá a los SAM. Los ataques a los sitios SAM furaron un furacu na pantalla antiaérea exipcia y dexaron a encomalo Aérea Israelina atacar con mayor agresividá oxetivos terrestres exipcios. Na nueche del 15 d'ochobre, 20 tanques israelinos y 7 APC sol mandu del coronel Jaim Erez cruciaron la canal y enfusaron 12 quilómetros en tierra firme exipcia, tomando a los exipcios por sorpresa. Mientres les primeres 24 hores, la fuercia de Erez atacó sitios SAM y columnes militares con impunidá. Na mañana del 17 d'ochobre, foi atacáu pola 23ª Brigada Blindada exipcia, pero llogró repeler l'ataque. Aquel día, los sirios yá nun plantegaben una amenaza creíble y los israelinos fueron capaces de camudar el so poder aereu al sur en sofitu de la ofensiva. La combinación d'un paragües SAM exipciu debilitáu y una mayor concentración de cazabombarderos israelines fixeron que la FAI fuera capaz d'aumentar en gran midida incursiones contra oxetivos militares exipcios, incluyíos los convóis, blindaos y aeródromos. Les pontes exipcies al traviés de la canal resultaron estropiaos n'ataques aéreos y d'artillería israelín. Los aviones israelinos empezaron a atacar sitios SAM y radares exipcios, lo que provocó que'l xeneral Ismail retirara gran parte de los equipos de defensa aérea exipcios. Esto de la mesma dio a la FAI entá mayor llibertá pa operar nel espaciu aereu exipciu. Aviones israelinos tamién atacaron y destruyeron los cables de comunicación soterraños en Banha nel delta del Nilu, lo qu'obligó a los exipcios tresmitir mensaxes selectivos de la radio, que podríen ser interceptaos. Amás de los cables en Banha, Israel abstener d'atacar la infraestructura económico y estratéxico arriendes de una amenaza exipcia de tomar represalies contra ciudaes israelines con misiles Scud. Aviones israelinos bombardiaron bateríes Scud exipcies en Port Said delles vegaes. La Fuercia Aérea d'Exiptu intentó interceptar vuelos de combate de la FAI y atacar a les fuercies terrestres israelines, pero sufrió grandes perdes en combates aéreos y de les defenses aérees israelines, ente que infligieron llixeres perdes d'aeronaves sobre los israelinos. Les batalles aérees más fuertes tuvieron llugar sobre'l delta del Nilu, al norte, onde los israelinos intentaron repetidamente destruyir les bases aérees exipcies. ==== Asegurando la cabeza de ponte ==== A pesar del ésitu que los israelinos teníen na oriella oeste, los xenerales Bar-Lev y Elazar ordenaron a Sharón concentrase n'asegurar la cabeza de ponte na vera este. Ordenáronlu qu'estenara les carreteres que conducíen a la canal según una posición conocida como la Granxa China, al norte y cerca de Deversoir, el pasu israelín. Sharón oxetó y pidió permisu pa espandir y travesar la cabeza de ponte en orellar oeste, argumentando que tal maniobra causaría los colapsu de les fuercies exipcies na vera este. Pero l'altu mandu israelín aportunó, creyendo qu'hasta que la vera este tuviera segura, les fuercies en oriéllalo oeste podríen ser cortaes. Sharón foi desautorizáu polos sos superiores y tuvo que vencer. El 16 d'ochobre, unvió a la Brigada de Amnon Reshef p'atacar la Granxa China. Otres fuercies de les FDI atacaron a les fuercies exipcies atrincheraes qu'apoderaben les carreteres de la canal. Dempués de tres díes de lluches amargoses y cercanes, los israelinos llograron desallugar a les fuercies exipcies numbéricamente cimeres. Los israelinos sufrieron cerca de 300 muertos, 1.000 mancaos y 56 tanques. Los exipcios sufrieron más baxes, incluyendo 118 tanques destruyíos y 15 prindaos. ==== Respuesta exipcia al encruz israelín ==== [[Ficheru:IDF Ismailia Clash.jpg|thumb|250x|Soldaos israelinos mientres la [[batalla de Ismailía]]. Unu d'ellos prindó un [[RPG-7]] exipciu.]] Mentanto, los exipcios nun llograron captar l'algame y la magnitú del encruz israelín, nin apreciaron la so intención y propósitu. Esto debió en parte a los intentos de los comandantes de campu exipciu de ofuscar los informes sobre l'encruz israelín y en parte por cuenta de un falsu camientu de que l'encruz de la canal yera puramente una distraición pa una ofensiva mayor de les FDI empobinada al lladral derechu del Segundu Exércitu. Arriendes d'ello, el 16 d'ochobre, el xeneral Shazly ordenó a la 21ª División Blindada atacar escontra'l sur y a la 25ª Brigada Blindada Independiente, fornida con [[T-62]], p'atacar escontra'l norte nuna [[movimientu de pinza]] pa esaniciar la percibida amenaza al Segundu Exércitu. Los exipcios fallaron en reconocer la zona y nun sabíen que, a estes altures, la 162ª División Blindada de Adan taba na redoma. Amás, la 21ª y la 25ª nun coordinaron los sos ataques, dexando que la División del Xeneral Adan fixera frente a cada fuercia individualmente. Adan concentró'l so ataque contra la 21ª División Blindada, destruyendo 50-60 tanques exipcios y obligando al restu a retirase. Depués dirixóse escontra'l sur y emboscó a la 25ª Brigada Blindada Independiente, destruyendo 86 de les sos 96 tanques y toes los sos [[Tresporte blindáu de personal|APCs]], en cuenta de la perda de solu trés tanques. [[Ficheru:M48 tank wrecks at Suez Canal 1981.jpg|thumb|left|Unos tanques [[M48 Patton]] israelinos destruyíos nos bancos de la canal de Suez.]] L'artillería exipcio bombardeó la ponte israelina sobre la canal na mañana del 17 d'ochobre, solmenando dellos golpes. La Fuercia Aérea exipcia llanzó repitíos bombardeos, dalgunes con hasta venti aviones, pa remover la ponte y les balses, estropiando la ponte. Los exipcios tuvieron que cerrar los sos sitios SAM mientres estes redaes, dexando a los combatientes israelinos interceptar a los exipcios. Los exipcios perdieron 16 aviones y 7 helicópteros, ente que los israelinos perdieron 6 aviones. La ponte foi estropiáu, y el Cartelu Xeneral de los Paracaidistes israelín, que taba cerca de la ponte, tamién foi cutíu, mancando al comandante y al so ayudante. Mientres la nueche, la ponte foi reparáu, pero solo un puñáu de fuercies israelines crució. Según Jaim Herzog, los exipcios siguieron atacando la cabeza de ponte hasta l'altu'l fueu, usando l'artillería y los morteros pa encender decenes de millares d'obuses nel área del encruz. Los aviones exipcios intentaron bombardiar la ponte tolos díes, y los helicópteros llanzaron misiones suicides, faciendo intentos de llanzar barriles de napalm na ponte y la cabeza de ponte. Les pontes fueron estropiaos delles vegaes, y tuvieron que ser reparaos pela nueche. Los ataques causaron fuertes baxes, y munchos tanques fueron fundíos cuando les sos balses fueron cutíes. Los comandos exipcios y los buzos militares, con sofitu armáu, llanzaron un ataque terrestre contra la cabeza de ponte, que foi refugáu cola perda de 10 tanques. Dos posteriores contraataques exipcios tamién fueron derrotaos. Dempués del fracasu de contraatacar del 17 d'ochobre, el personal xeneral exipciu adulces empezó a dase cuenta de la magnitú de la ofensiva israelina. A principios del 18 d'ochobre, los soviéticos amosaron imáxenes satelitales a Sadat de les fuercies israelines qu'operaben na oriella oeste. Sollertáu, Sadat unvió a Shazly al frente pa evaluar la situación de primera mano. Yá nun confiaba nos sos comandantes de campu p'apurrir informes precisos. Shazly confirmó que los israelinos teníen a lo menos una división en orellar oeste y taben enanchando la so cabeza de ponte. Abogó por retirar la mayor parte de los blindaos exipcios de la vera este pa faer frente a la creciente amenaza israelina na oriella oeste. Sadat refugó categóricamente esti encamientu ya inclusive amenació a Shazly con una corte marcial. Ahmad Ismail Ali encamentó que Sadat primiera por un altu'l fueu pa evitar que los israelinos esploten los sos ésitos. ==== Les fuercies israelines crucien la canal de Suez ==== Les fuercies israelines agora taben cruciando al traviés de la canal en dos pontes, incluyendo unu de diseñu propiu, y balses motorizadas. Los inxenieros israelinos, sol xeneral de brigada Dan Even, trabayaren so intensu fueu exipcio pa establecer les pontes, y más de 100 fueron asesinaos y cientos más mancaos. L'encruz foi difícil debíu al fueu d'artillería exipcio, anque a les 4:00 am, dos de les brigaes de Adan taben na oriella oeste de la canal. Na mañana del 18 d'ochobre, les fuercies de Sharón na oriella oeste llanzaron una ofensiva escontra Ismailía, emburriando amodo a la brigada exipcia de paracaidistes qu'ocupaba la muralla de sable escontra'l norte p'ampliar la cabeza de ponte. Dalgunes de les sos unidaes intentaron movese escontra l'oeste, pero fueron deteníes nel encruz de carreteres de Nefalia. La división de Adan avanzó escontra'l sur, en direición a la ciudá de Suez, ente que la división de Magen atacó escontra l'oeste, en direición a El Cairo, y escontra el sur, en direición a Adabiya. El 19 d'ochobre, una de les brigaes de Sharón siguió atacando a los paracaidistes exipcios escontra'l norte, en direición a Ismailía, hasta que los israelinos tuvieron a 8 o 10 km de la ciudá. Sharón esperaba apoderase de la ciudá y cortar asina les llinies loxístiques y de suministru pa la mayor parte del Segundu Exércitu exipciu. La segunda brigada de Sharón empezó a cruciar la canal. Los elementos avanzaos de la brigada treslladar al campamentu de Abu Sultan, dende onde se treslladaron al norte pa tomar Orcha, una base loxística exipcia defendida por un batallón de comandos. Los soldaos d'infantería israelines estenaron les trincheres y los búnkeres, de cutiu participando en combate cuerpu a cuerpu, mientres los tanques mover al so llau y disparaben contra les seiciones de la trinchera al so frente. La posición tuvo asegurada antes del anochar. Más de 300 exipcios morrieron y 50 fueron fechos prisioneros, ente que los israelinos sufrieron 18 muertos. La cayida de Orcha causó'l colapsu de la llinia defensiva exipcia, dexando a más tropes israelines consiguir llegar a terremplén de sable. Ellí, fueron capaces de sofitar a les tropes israelines que s'enfrentaben a la cresta de Missouri, una posición ocupada polos exipciu na llinia Bar-Lev que podría representar una amenaza pal encruz israelín. Esi mesmu día, los paracaidistes israelinos que participaron na campaña de Sharón emburriaron a los exipcios lo suficientemente lloñe por que les pontes israelines tuvieren fora de la vista de los observadores de l'artillería exipcio, anque los exipcios siguieron bombardiando la zona. Mientres los israelinos atacaben en direición escontra Ismailía, los exipcios llucharon una batalla dilatoria, cayendo en posiciones defensives más al norte, cuando se vieron sometíos a una creciente presión de la ofensiva terrestre israelina, xunto con ataques aéreos. El 21 d'ochobre, una de les brigaes de Sharón taba ocupando les contornes de la ciudá, pero enfrentar a la feroz resistencia de los paracaidistes y comandos exipcios. Esi mesmu día, la última unidá restante de Sharón na vera este atacó la cresta de Missouri. Shmuel Gonen esixera a Sharón prindar la posición, y Sharón ordenara l'ataque a remolera. L'ataque foi precedíu por un ataque aereu que causó la fuxida de cientos de soldaos exipcios y miles d'otros atrincheráronse. Un batallón atacó dende'l sur, destruyendo 20 tanques y superando les posiciones d'infantería antes de ser deteníu por cohetes Sagger y campos de mines. Otru batallón atacó dende'l suroeste, y foi deteníu pola infantería fortificada. Los israelinos llograron ocupar un terciu de la cresta de Missouri. El ministru de Defensa [[Moshé Dayán]] derogó les órdenes de los superiores de Sharón pa siguir l'ataque. Sicasí, los israelinos siguieron avanzando na oriella oeste. Según los israelinos, la cabeza de ponte de les FDI tenía 40 km (25 la mio) d'anchu y 32 km (20 el mio) de fondura a finales del 21 d'ochobre. El 22 d'ochobre, los defensores exipcios de Ismailía ocupaben la so última llinia de defensa, pero llograron repeler un intentu israelín de dir detrás de Ismailía y arrodiar la ciudá, y atacaron a delles de les tropes de Sharón escontra la canal Sweetwater. La meyora israelina sobre Ismailía foi deteníu a 10 km al sur de la ciudá. Dambes partes sufrieren grandes perdes. Nel frente norte, los israelinos tamién atacaron Port Said, enfrentando tropes exipcies y una unidá tunecina de 900 homes, que llucharon nuna batalla defensiva. El gobiernu exipciu afirmó que la ciudá foi bombardiada repetidamente por aviones israelinos y que cientos de civiles resultaron muertos o mancaos. Adan y Magen mover escontra'l sur, ganando decisivamente a los exipcios nuna serie d'enfrentamientos, anque de cutiu atopáronse con una determinada resistencia exipcia, y dambos llaos sufrieron fuertes baxes. Adan avanzó escontra l'área de la canal Sweetwater, entamando saltar al desiertu circundante y cutir nes llombes de Geneifa, onde munchos sitios de SAM fueron alcontraos. Los trés brigaes blindaes de Adan distribuyéronse: con una qu'avanzaba peles llombes de Geneifa, otra a lo llargo d'una carretera paralela al sur d'elles y la tercera avanzaba escontra Mina. Les brigaes de Adan atopar cola resistencia de les fuercies exipcies atrincheraes nel [[petrina verde]] de la zona de la canal Sweetwater. Les otres brigaes de Adan tamién taben reteníes per una llinia de campamentos ya instalaciones militares exipcies. Adan tamién foi acosáu pola Fuercia Aérea exipcia. Los israelinos avanzaron amodo, pasando per alto les posiciones exipcies siempres que fuera posible. Dempués de que se-y negó'l sofitu aereu por cuenta de la presencia de dos bateríes SAM que fueren adelantraes, Adan unvió dos brigaes p'atacales. Les brigaes pasaron per delantre de la infantería exipcia atrincherada, saliendo del cinturón verde mientres más d'ocho quilómetros, y lluchando contra dellos contraataques exipcios. A una distancia de cuatro quilómetros, bombardiaron y destruyeron los SAM, dexando que la IAF apurriera a Adan un sofitu aereu cercanu. Les tropes de Adan avanzaron al traviés del cinturón verde y dirixéronse escontra les llombes de Geneifa, enfrentándose a esperdigaes tropes exipcies, kuwaitíes y palestines. Los israelinos enfrentar con una unidá blindada exipcia en Mitzeneft, amás de destruyir múltiples sitios SAM. Adan tamién prindó l'aeropuertu de Fayid, que darréu foi preparáu poles tripulaciones israelines pa sirvir como base de suministru y evacuación de los soldaos mancaos. 16 quilómetros al oeste del Llagu Amargosu, la brigada del coronel Natke Nir degoló a una brigada d'artillería exipcio que participara nel bombardéu de la cabeza de ponte israelina. Decenes d'artilleros exipcios resultaron muertos y munchos más, prisioneros. Tamién morrieron dos soldaos israelinos, incluyíu'l fíu del xeneral Moshe Gidron, Ilan Gidron. Mentanto, la división de Magen treslladar escontra l'oeste y depués escontra'l sur, cubriendo'l lladral de Adan y eventualmente moviéndose al sur de la ciudá de Suez hasta'l [[golfu de Suez]]. La meyora israelina en direición al sur llegó a Port Suez, na llende sur de la [[canal de Suez]]. ==== L'altu'l fueu y otres batalles ==== [[Ficheru:Yom Kippur War map-es.svg|thumb|upright=1.2|Cuando l'altu'l fueu entró n'efeutu, Israel había perdíu territoriu nel llau del este de la canal de Suez ante Exiptu ({{color box|#228b22}}), pero ganara territoriu al oeste y nos Altos del Golán ({{color box|#0061A9}}).]] El [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] aprobó (14-0) la [[Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 338]] pidiendo un altu'l fueu, axustáu en gran parte ente los [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]], el 22 d'ochobre. Encamentó a los batallosos a cesar darréu toa actividá militar. El cese al fueu tenía d'entrar a valir 12 hores más tarde a les 6:52 pm, hora d'Israel. Por cuenta de que esto yera dempués del anochar, yera imposible pa la vixilancia per satélite determinar ónde taben les llinies de frente cuando, supónse, la llucha detúvose. El Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos, [[Henry Kissinger]], indicó a la Primer Ministru Meir que nun s'opondría a l'aición ofensiva mientres la nueche anterior a la entrada a valir del cese al fueu. Dellos minutos primero que'l cese al fueu entrara a valir, trés misiles Scud fueron disparaos contra oxetivos israelinos por fuercies exipcies o por personal soviético n'Exiptu. Este foi'l primer usu de combate de misiles Scud. Un Scud diba empobináu al puertu de Arish y dos a la cabeza de ponte israelina na canal de Suez. Unu d'ellos cutió un convói de suministru israelín y mató a siete soldaos. Cuando llegó'l momentu del altu'l fueu, la división de Sharón nun llograra prindar Ismailía y cortar les llinies de suministros del Segundu Exércitu, pero les fuercies israelines taben a namái unos cientos de metros de la so meta sur: la postrera carretera que xunía a El Cairo con Suez. La unidá de Adan, nel sur, dexara a les unidaes israelines y exipcies esperdigaes pel campu de batalla, ensin llinies clares ente elles. A midida que les unidaes exipcies ya israelines trataben de reagrupase, diéronse constantes tiroteos. Mientres la nueche, Elazar informó que los exipcios taben atacando, nun intentu de recuperar terrén en dellos llugares, y que nueve tanques israelinos fueren destruyíos. Pidió permisu a Dayán pa responder a los ataques y Dayán tuvo d'alcuerdu. Israel volvió a entamar la so meyora escontra'l sur. Nun ta claru qué llau disparó primero, pero los comandantes israelinos usaron les escaramuzas como xustificación pa volver a entamar los ataques. Cuando Sadat protestó por presuntes violaciones israelines de la tregua, Israel acotó que les tropes exipcies habíen disparáu primeru. William B. Quandt señaló que, independientemente de quién disparó'l primer tiru dempués del cese al fueu, foi l'Exércitu israelín el qu'avanzó más allá de les llinies d'alto'l fueu del 22 d'ochobre. Adan volvió a entamar el so ataque'l 23 d'ochobre. Les tropes israelines terminaron la so meyora escontra'l sur, prindando la última carretera auxiliar al sur del puertu de Suez y arrodiaron al Tercer Exércitu exipciu al este de la Canal de Suez. Los israelinos tresportaron entós enormes cantidaes d'equipu militar al traviés de la canal, lo que según Exiptu yera una violación del cese al fueu. Los aviones exipcios llanzaron ataques repitíos en sofitu del Tercer Exércitu, dacuando en grupos d'hasta 30 aviones, pero sufriendo graves perdes. Los blindaos y los paracaidistes israelinos tamién entraron en Suez [[Batalla de Suez|nun intentu de prindar la ciudá]], pero soldaos exipcios enfrentáronse-yos y alzaron apresuradamente a les milicies locales. Fueron arrodiaos, pero pela nueche les fuercies israelines llograron abrir pasu. Los israelinos sufrieron la perda de 80 muertos y 120 mancaos, con un númberu desconocíu de baxes exipcies, ensin ganancia táctica. A la mañana siguiente, 23 d'ochobre, asocedió una rabasera d'actividá diplomática. Los vuelos de reconocencia soviéticos confirmaren que les fuercies israelines taben moviéndose escontra'l sur, y los soviéticos acusaron a los israelinos de traición. Kissinger llamó a Meir nun esfuerciu por persuadila de retirase unos cientos de metros y ella indicó que la posición táctica d'Israel nel terrén ameyorara. ==== El Tercer Exércitu atrapáu ==== Kissinger enterar del cercu del Tercer Exércitu pocu dempués. Kissinger consideró que la situación presentaba a los Estaos Xuníos una terrible oportunidá y qu'Exiptu dependía d'Estaos Xuníos pa torgar qu'Israel destruyera al so exércitu atrapáu. Darréu, la posición podría ser utilizada pa dexar a los Estaos Xuníos mediar na disputa y dixebrar a Exiptu de la influencia soviética. Como resultancia, Estaos Xuníos exerció una terrible presión sobre los israelinos por que se abstuvieren de destruyir al exércitu atrapáu, inclusive amenaciando con sofitar una resolución de la ONX esixendo que los israelinos retirar a les sos posiciones del 22 d'ochobre si nun dexaben que suministros non militares algamar esi exércitu. Nuna llamada telefónica col embaxador israelín Simja Dinitz, Kissinger dixo al embaxador que la destrucción del tercer exércitu exipciu «ye una opción que nun esiste». A pesar de tar arrodiáu, el Tercer Exércitu llogró caltener la so capacidá de combate al este de la canal y caltener les sos posiciones defensives, pa sorpresa de munchos. Según Trevor N. Dupuy, los israelinos, los soviéticos y los americanos habíen sobreestimado la vulnerabilidá del Tercer Exércitu nesi momentu. Nun taba en cantu del colapsu y escribió que magar una nueva ofensiva israelina probablemente superar, esto nun yera una certidume y, según David Elazar, xefe del personal del cuartel xeneral israelín el 3 d'avientu de 1973: «En cuanto al Tercer Exércitu, a pesar de que los arrodiamos, aguantáronse y avanzaron pa ocupar de fechu un área más amplia de tierra al este, polo que nun podemos dicir que los ganemos o superemos». David T. Buckwalter ta d'alcuerdu en que, a pesar del aislamientu del Tercer Exércitu, nun taba claru si los israelinos podríen protexer el so fuercies en oriéllalo oeste de la canal d'un ataque exipciu determináu y entá asina caltener abonda fuercia a lo llargo del restu del frente. Esta evaluación foi cuestionada por Patrick Seale, quien afirmó que'l Tercer Exércitu taba «en cantu del colapsu». La posición de Seale foi sofitada por P. R. Kumaraswamy, quien escribió que la intensa presión d'Estaos Xuníos torgó a los israelinos aniquilar al aislláu Tercer Exércitu. Herzog señaló que, dada la desesperada situación del Tercer Exércitu, en términos de ser cortáu del reabastecimiento y la reafirmación de la superioridá aérea israelina, la destrucción del Tercer Exércitu yera inevitable y podría llograse nun periodu bien curtiu. Shazly describió la situación del Tercer Exércitu como «desesperada» y describió el so cercu como una catástrofe demasiáu grande pa despintar». Tamién señaló que «el destín del Tercer Exércitu exipciu taba en manes d'Israel. Una vegada que'l Tercer Exércitu foi arrodiáu poles tropes israelines, cada cachu de pan unviáu a los nuesos homes foi pagáu pol cumplimientu de les demandes israelines». Poco primero de que entrara a valir l'altu'l fueu, un batallón de tanques israelinos avanzó a Adabiya y prindar col sofitu de la Marina israelina. Unos 1500 prisioneros exipcios fueron prindaos, y cerca de cien soldaos exipcios axuntáronse xusto al sur de Adabiya, onde s'enfrentaron a los israelinos. Los israelinos tamién llevaron a cabu la so tercera y última incursión en Suez. Fixeron delles ganancies, pero nun pudieron entrar nel centru de la ciudá. Como resultancia, la ciudá foi estremada na cai principal, colos exipcios sosteniendo'l centru de la ciudá y los israelinos controlando les contornes, les instalaciones portuaries y la refinería de petroleu, arrodiando efeutivamente a los defensores exipcios. ==== Batalles posguerra ==== Na mañana del 26 d'ochobre, el Tercer Exércitu exipciu violó'l cese al fueu intentando romper el cercu de les fuercies israelines. L'ataque foi refugáu poles fuercies israelines aérees y terrestres. Los exipcios tamién llograron meyores menores nos ataques contra les fuercies de Sharón nel área de Ismailía. Los israelinos reaccionaron bombardiando oxetivos prioritarios n'Exiptu, incluyendo puestos de mandu y reserves d'agua. El frente taba más sele nel sector del Segundu Exércitu na zona norte de la canal, onde dambos bandos xeneralmente respetaron l'altu'l fueu. Anque la llucha más intensa terminó'l 28 d'ochobre, los enfrentamientos nun se detuvieron hasta'l 18 de xineru de 1974. El ministru israelín de Defensa Moshé Dayán declaró que «l'altu'l fueu esistió nel papel, pero'l disparar continuu a lo llargo del frente nun yera la única carauterística de la situación ente'l 24 d'ochobre de 1973 y el 18 de xineru de 1974. Esti periodu entemediu tamién caltuvo la posibilidá siempres presente d'un reinicio de la guerra a gran escala. Hubo tres variaciones sobre cómo podría españar: dos exipcies y una israelina. Un plan exipciu yera atacar unidaes israelines al oeste de la canal, dende la direición d'El Cairu. L'otru yera cortar la cabeza de ponte de la canal israelina por aciu la unión de los exércitos exipcios Segundu y Terceru na vera este. Dambos planes taben basaos nun masivu golpe d'artillería sobre les fuercies israelines, que nun taben bien fortificaes y sufriríen grandes baxes. Poro, pensóse qu'Israel se retiraría d'orellar oeste, yá que yera bien sensible sobre la tema de la vida del soldáu. Exiptu, nesi momentu tenía un total de 1700 tanques de primer llinia a entrambos llaos del frente de la canal, 700 na vera este y 1000 na oriella oeste. Tamién na oriella oeste, na segunda llinia, había otros 600 tanques pa la defensa d'El Cairu. Tenía unes 2000 pieces d'artillería, unos 500 aviones operativos y siquier 130 bateríes de misiles SAM asitiaes alredor de les nueses fuercies pa neganos el sofitu aereu». Les FDI reconocieron la perda de 14 soldaos mientres esti periodu de posguerra. Les perdes exipcies fueron mayores, especialmente nel sector controláu pol xeneral Ariel Sharón, quien ordenó a les sos tropes responder con poder de fueu masivo a cualquier provocación exipcia. Delles batalles aérees asocedieron, y los israelinos tamién baltaron dellos helicópteros qu'intentaben reabastecer al Tercer Exércitu. ==== Situación final nel frente exipciu ==== A la fin de la guerra, los israelinos avanzaren a unos 101 quilómetros de la capital exipcia, El Cairo, y ocupaben 1600 quilómetros cuadraos al oeste de la Canal de Suez. Tamién cortaren la carretera El Cairo-Suez y abarganáu la mayor parte del Tercer Exércitu exipciu. Los israelinos tamién tomaren munchos prisioneros dempués de que soldaos exipcios, incluyendo munchos oficiales, empezaren a rindise en masa escontra'l final de la guerra. Los exipcios ocuparon una franxa estrecha na vera este de la canal, ocupando unos 1200 quilómetros cuadraos del Sinaí. Una fonte envaloró que los exipcios teníen 70000 homes, 720 tanques y 994 pieces d'artillería na vera este de la canal. Sicasí, ente 30000 y 45000 d'ellos taben arrodiaos polos israelinos. A pesar de los ésitos tácticos d'Israel al oeste de la canal, l'exércitu exipciu foi reformáu y entamáu. Poro, según Gamasy, la posición militar israelina volvióse «débil» por distintes razones: «Unu, Israel tenía agora una gran fuercia (unos seis o siete brigaes) nun área bien llindada de terrén, arrodiada de toos llaos per medios naturales o barreres feches pol home o poles fuercies exipcies. Esto poner nuna posición débil. Per otra parte, hubo dificultaes pa suministrar esta fuercia, en sacupala, nes llargues llinies de comunicación y na gastadura diaria d'homes y equipos. Dos, pa protexer a estes tropes, el comandu israelín tuvo qu'asignar otres fuercies (cuatro o cinco brigaes) pa defender les entraes a la fienda nel Deversoir. Trés, pa inmovilizar les cabeces de ponte exipcies nel Sinaí, el mandu israelín tuvo qu'asignar diez brigaes pa encarar a les cabeces de ponte de los exércitos Segundu y Terceru. Amás, fíxose necesariu caltener les reserves estratéxiques nel so máximu estáu d'alerta. Poro, Israel taba obligáu a caltener la so fuercia armada (y, poro, al país) movilizada mientres un llargu periodu, siquier hasta que la guerra llegara al so fin, porque l'altu'l fueu nun señaló'l final de la guerra. Nun hai dulda de qu'ello ta en total conflictu coles sos teoríes militares». Por eses razones, y acordies con Dayan, «Por eso pensóse qu'Israel se retiraría d'orellar oeste, yá que yera bien sensible sobre la tema de la vida de soldáu». Les fuercies exipcies nun primieron escontra l'oeste y caltuvieron les sos posiciones al este de la canal, controlando dambes veres de la canal de Suez. Nenguna de les principales ciudaes de la canal taba ocupada per Israel; sicasí, la ciudá de Suez taba arrodiada. Exiptu deseyaba poner fin a la guerra cuando se dieron cuenta de que la ofensiva del encruz de la canal de les FDI podría resultar nuna catástrofe. El sitiáu Tercer Exércitu exipciu nun podía aguantar ensin suministros. L'exércitu israelín avanzó a 100 km d'El Cairu, lo qu'esmoleció a Exiptu. L'exércitu israelín tenía terrén abiertu y nenguna oposición siguir avanzando escontra El Cairo; si haber fechu, el gobiernu de Sadat podría terminar. === Los Altos del Golán === ==== L'ataque siriu ==== [[Ficheru:Assad Tlass war 1973.jpg|thumb|El presidente siriu [[Hafez al-Assad]] (derecha) con soldaos, 1973.]] [[Ficheru:1973 Yom Kippur War - Golan heights theater.jpg|thumb|upright=2|Un mapa de la llucha nos Altos del Golán.]] Nos [[Altos del Golán]], los sirios atacaron dos brigaes israelinos y once bateríes d'artillería con cinco divisiones (la 7ª, la 9ª y la 5ª, cola 1ª y la 3ª como reserva) y 188 bateríes. Ellos empezaron el so ataque con un ataque aereu n'alredor de 100 aviones y una descarga d'artillería de 50&nbsp;minutos. Les brigaes fronteres de les tres divisiones depués enfusaron les llinies d'alto'l fueu y devasaron puestos d'observación de les Naciones Xuníes, siguíes pola fuercia d'asaltu principal, que taba cubierta poles bateríes antiaéreas móviles, les máquines escavadores qu'enfusaron les cabianes antitanques, los lanzapuentes pa superar torgues y los vehículos de desminado. Los vehículos d'inxeniería fueron oxetivos prioritarios pa los artilleros israelinos y lleváronse fuertes perdes, pero los soldaos d'infantería sirios, desafiando'l fueu intenso, avanzaron y utilizaron les sos ferramientes pa construyir y afitar los terremplenes de tierra pa los tanques, lo que-yos dexó superar les cabianes antitanques. Nel entamu de la batalla, les brigaes israelines d'unos 3000&nbsp;soldaos, 180&nbsp;tanques y 60&nbsp;pieces d'artillería enfrentar contra tres divisiones d'infantería con grandes componentes blindaos qu'entendíen 28&nbsp;000&nbsp;soldaos sirios, 800&nbsp;tanques y 600&nbsp;pieces d'artillería. Amás, los sirios esplegaron dos divisiones blindaes dende'l segundu día d'equí p'arriba. Cada tanque israelín esplegáu nos Altos del Golán taba comprometíu mientres los ataques iniciales. Los comandos sirios que cayeron dende helicópteros tamién tomaron el más importante bastión israelín nel Monte Hermón, que tenía una variedá d'equipos de vixilancia. Una fuercia israelino qu'intentó un contraataque foi detenida por una emboscada siria. El frente de los Altos del Golán foi prioritariu pal altu mandu israelín por cuenta de la so proximidá a centros de población israelines. Si los sirios recuperaren la zona, constituyeren una grave amenaza pa les principales ciudaes israelines, como Tiberíades, Safed, Haifa y Netanya. Los reservistas dirixir al Golán lo primero posible posible. Asignóse-yos a los tanques y fueron unviaos al frente tan llueu llegaben a los centros del exércitu, ensin esperar a que los equipos fueren entrenaos, que les ametralladores fueren instalaes nos tanques, o tomase'l tiempu pa cubicar les armes del tanque (un procesu que consume tiempu conocíu como alliniadura del visor cola ánima). Los sirios calcularen que les reserves israelines retrasaríen a lo menos 24 hores pa llegar a la llinia de batalla; pero en realidá, les unidaes de reserva empezaron a llegar al frente a tan solo 15 hores dempués de qu'empezara la guerra. Les fuercies de reserva israelines que s'averaron a los Altos del Golán fueron sometíes a fueu d'artillería sirio empobinada dende'l monte Hermón. [[Ficheru:Syrian Tank Blocked From Attacking an IDF Post - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|right|left|Un tanque siriu [[T-55]] abandonáu nos Altos del Golán.]] Como los exipcios fixeron nel Sinaí, los sirios encargar de permanecer al amparu de les sos bateríes SAM. Tamién como nel Sinaí, los sirios fixeron usu d'armes antitanque soviétiques, anque nun yeren tan eficaces como nel Sinaí, por cuenta de los desniveles del terrén. La Fuercia Aérea d'Israel perdió primeramente 40 aviones poles bateríes antiaéreas siries, pero los pilotos israelinos llueu adoptaron una táctica distinta; volando baxu sobre Xordania y xubiendo sobre l'interior de los altores del Golán, sorprendiendo a los sirios pol lladral y evitando munches de les sos bateríes. L'aviación israelina dexó cayer tanto bombes convencionales como [[napalm]], afarando les columnes blindaes siries. Sicasí, la Fuercia Aérea siria cutió repetidamente posiciones israelines mientres esti periodu. Nel segundu día de la guerra, la Fuercia Aérea Israelina trató d'esaniciar a les bateríes antiaéreas siries. Con nome en códigu ''Doogman 5'', l'intentu foi un fracasu costosu. Los israelinos destruyeron una batería de misiles siria y perdieron seis aviones. [[Ficheru:Shot Kal-.jpg|thumb|Un tanque [[Centurion (carru de combate)|Centurion]] israelín. Foi consideráu en munchos aspeutos cimeru al [[T-54]]/55 soviéticu.<ref>Insight Team of the London ''Sunday Times'', páxs. 291–293.</ref>]] Les fuercies siries sufrieron grandes perdes mientres los tanques ya infantería israelines llucharon desesperadamente pa ganar tiempu por que les fuercies de reserva llegaren la llinia del frente, y llevaron a cabu'l bloquéu provisional aiciones siempres que los sirios taben a puntu de romper el frente. Practicando en numberoses vegaes nos Altos del Golán, los artilleros israelinos fixeron usu efeutivu de l'artillería móvil. Sicasí, los sirios primieron l'ataque, a pesar de les sos perdes, y los defensores llargamente superaos en númberu perdieron una serie de tanques. Al cabu de seis hores del asaltu inicial, la primer llinia de defensa israelín foi invadida y cubierta por tropes siries, pero los israelinos siguieron aguantando. Una brigada de tanques sirios pasando pola Fienda de Rafid volvió al noroeste hasta una ruta de poco usu conocida como la Carretera Tapline, que corta diagonalmente'l Golán. Esta carretera resultaría una de les principales articulaciones estratéxiques de la batalla. Conducía direutamente a los principales puntos de meyora siria a Nafah, que yera non solamente l'allugamientu de los cuarteles xenerales israelinos, sinón l'encruz más importante nos Altos. Mientres la nueche, les fuercies israelines llograron exitosamente faer recular a les fuercies siries, numbéricamente cimeres. Los sirios taben forníos con gafes de visión nocherniega, y cutieron con precisión. Los israelinos teníen que dexar que los sirios avanzaren por intervalu lo suficientemente cerca pal combate nocherniegu, y depués abríen fueu. Cada vez que los tanques sirios enfusaben les llinies israelines, los artilleros israelinos xiraben darréu los sos torretas y destruyir antes de volver la so atención a les fuercies que s'averaben. El comandante de tanques israelín Avigdor Kahalani allinió los sos tanques y empecipió una agua de disparos escontra'l valle más allá de la so posición, lo que llevó a los sirios a creer que s'enfrentaben a un ampliu ataque de tanques israelinos. Mientres la nueche, los sirios recuperaron dalgunes de los altores qu'Israel ocupara dende la Guerra de los Seis Díes, pero puestu fueron obligaos a recular por un contraataque israelín. El capitán Zvika Greengold, qu'acababa de llegar ensin tar asignáu a nenguna unidá, lluchó en batalles contra los blindaos sirios mientres 20 hores, dacuando col so tanque solu y otres vegaes como parte d'una unidá mayor, camudando de tanques media docena de vegaes, yá que fueron destruyíos. Greengold sufrió mancadures por quemadures, pero permaneció na batalla y en repitíes ocasiones presentar en momentos críticos dende una direición inesperada pa camudar el cursu d'un enfrentamientu. Poles sos aiciones, recibió la más alta condecoración d'Israel, la [[Medaya al Valor (Israel)|Medaya al Valor]]. Mientres más de cuatro díes de combates, la 7ª Brigada Blindada israelina nel norte (comandada por Avigdor Ben-Gal) llogró caltener la llinia de la llomba predresa defendiendo'l lladral norte de la so sede en Nafah, causando grandes perdes a los sirios. El Xeneral de Brigada siriu Omar Abrash morrió a los trés díes de combate cuando'l so tanque de mandu foi cutíu cuando se preparar pa un ataque. Sicasí, los sirios siguieron primiendo'l so ataque, y la brigada empezó a debilitase, yá que sufrió delles perdes. Pela tarde del 9 d'ochobre, namái seis unidaes de la brigada de tanques caltener n'aición, defendiendo un camín estenu escontra'l norte d'Israel. Dempués de que los tanques de la brigada dispararen les sos últimes rondes, empezaron a retirase. Sicasí, nesi momentu, una fuercia d'unos 15 tanques que fueren xuníes pol teniente coronel Yossi Ben Hanan llegó. Anque'l grupu yera de fechu una fuercia ''improptu'' de tanques reparaos con homes mancaos ente les sos tripulaciones, los sirios, escosaos por trés díes de llucha continua, creyeron que les reserves israelines taben llegando y empezaron a retirase. [[Ficheru:PikiWiki Israel 4223 Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|Tanque siriu [[T-62]] abandonáu nos Altos del Golán.]] Escontra'l sur, la Brigada Blindada Barak israelina foi privada de cualesquier defensa natural. Los sirios ralentizáronse primeramente per un campu de mines. Los artilleros de la Brigada Barak infligieron graves perdes sobre los sirios con fueu de cañón precisu, pero los sirios siguieron emburriando y la Brigada Barak empezó a sufrir fuertes baxes. Los israelinos siguieron lluchando desesperadamente, cola esperanza de ganar tiempu por que les fuercies de reserva llegaren la llinia del frente. En dellos casos, delles tripulaciones de los tanques sacrificar en llugar de vencer voluntariamente terrenal. Pela nueche, los sirios fixeron usu letal de la teunoloxía d'infrarroxos, ente que los israelinos respondieron con rondes de llume y proyeutores de lluz de xenón nos sos tanques y llevaron a cabu una serie de pequeñes aiciones de bloquéu. El comandante de brigada, coronel Ben Shoham, foi muertu nel segundu día, xunto al so segundu oficial y l'oficial d'operaciones, ente que los sirios trataron desesperadamente d'avanzar escontra'l Mar de Galilea y Nafah. Nesti puntu, la Brigada Barak dexó de funcionar como una fuercia cohesionada, anque los tanques sobrevivientes y miembros de la tripulación siguieron lluchando de forma independiente. Los sirios taben a puntu d'algamar a los defensores israelinos en Nafah, sicasí, detuvieron la meyora nes contornes de Nafah a les 17:00 hores; la posa duró tola nueche, dexando que les fuercies israelines formar una llinia defensiva. Créese que los sirios calcularen les meyores envaloraes, y los comandantes nel campu nun quería estremase del plan. La corriente nel Golán empezó a camudar mientres llegaben les fuercies de reserva israelines, que fueron capaces de contener la meyora siria. A partir del 8 d'ochobre, los israelinos empezaron a emburriar a los sirios de nuevu escontra les llinies d'alto'l fueu d'antes de la guerra, infligiendo graves perdes de tanques. Otru ataque siriu al norte de Quneitra foi refugáu. Los Altos del Golán yeren demasiáu pequeños p'actuar como un amortiguador territorial efeutivu, a diferencia de la [[península del Sinaí]] nel sur, pero resultó ser un bastión xeográficu estratéxicu, y foi una clave fundamental en prevenir el bombardéu de les ciudaes darréu dempués. Los israelinos, que sufrieren fuertes baxes mientres los primeros trés díes de llucha, tamién empezaron a depender en mayor midida de l'artillería pa desallugar a los sirios al llargu plazu. [[Ficheru:October 9 Damascus Strike.jpg|thumb|Les remortines d'un ataque aereu israelín contra la sede del Estáu Mayor siriu en Damascu.]] El 9 d'ochobre, misiles tierra-tierra [[FROG-7]] sirios cutieron la base de la Fuercia Aérea israelina de [[Ramat David]], matando a un pilotu y mancando a dellos soldaos. Misiles adicionales atacaron asentamientos civiles. En represalia, siete [[F-4 Phantom]] israelinos volaron escontra Siria y cutieron la Xefatura del Estáu Mayor siriu en Damascu. Los aviones atacaron dende l'espaciu aereu libanés pa evitar les rexones fuertemente defendíes alredor de los Altos del Golán, atacando una estación de radar libanesa a lo llargo del camín. Los pisos cimeros del CG siriu y el Comandu de la Fuercia Aérea resultaron gravemente estropiaos. Un centru soviéticu cultural, una estación de televisión, y otres estructures cercanes tamién fueron cutíos por error. Un Phantom israelín foi baltáu. L'ataque obligó a los sirios a tresferir unidaes de defensa aérea de los Altos del Golán la retaguardia, lo que dexó a encomalo Aérea d'Israel una mayor llibertá d'aición. El 9 d'ochobre, una y bones les últimes unidaes siries taben siendo espulsaos de los Altos del Golán, los sirios llanzaron un contraataque al norte de Quneitra. Como parte de la operación, intentaron desembarcar tropes helitransportadas nes proximidaes d'El Rom. El contraataque foi refugáu, y cuatro helicópteros sirios fueron baltaos con perda total de vides. Pal 10 d'ochobre, la última unidá siria nel sector central foi obligada a recular más allá de la Llinia Morada (la llinia d'alto'l fueu d'antes de la guerra). Dempués de cuatro díes d'intensos ya incesantes combates, los israelinos llograren espulsar a los sirios de tol Golán. Una decisión agora tenía que ser tomada: si les tropes israelines teníen de detenese na frontera de 1967 o siguir avanzando en territoriu siriu. L'altu mandu israelín pasó tol 10 d'ochobre aldericando esto hasta bien entrada la nueche. Dalgunos tuvieron a favor de la retirada, lo que dexaría a los soldaos reasignarse al Sinaí (la derrota de Shmuel Gonen en Hizayon nel Sinaí tuviera lugar dos díes antes). Otros tuvieron a favor de siguir l'ataque a Siria, a Damascu, inmovilizar a Siria y sacala de la guerra; tamién restaurar la imaxe d'Israel como'l poder militar supremu nel Oriente Mediu y llograr una pervalible moneda de cambéu una vegada que terminara la guerra. Otros contestaron que Siria tenía fuertes defenses: cabianes antitanque, campos de mines y puntos fuertes, y que sería meyor combatir dende les posiciones defensives de los Altos del Golán (en llugar del terrén llanu más fondu) nel casu d'otra guerra con Siria. Sicasí, la primer ministra Golda Meir diose cunta'l puntu más crucial de too l'alderique: <blockquote>Precisaríense cuatro díes pa mover una división al Sinaí. Si la guerra concluyía mientres esti periodu, la guerra terminaría con una perda territorial d'Israel nel Sinaí y nenguna ganancia nel norte: una derrota ensin paliativos. Esta yera una cuestión política y la so decisión foi absoluta: cruciar la Llinia Morada. [...] L'ataque sería llanzáu mañana, xueves, 11 d'ochobre.</blockquote> ==== La contraofensiva israelina ==== [[Ficheru:The Bloody Valley of Tears Battle - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|L'artillería israelino bombardia les fuercies siries, cerca del Valle de Llárimes.]] [[Ficheru:Destruction in the al-Qunaytra village in the Golan Heights, after the Israeli withdrawal in 1974.jpg|thumb|El pueblu de Quneitra, amosando dos minaretes y un coche alzáu.]] El 11 d'ochobre, les fuercies israelines emburriaron a les fuercies siries y avanzaron escontra Damascu dende Quneitra hasta'l 14 d'ochobre, atopándose con una fuerte resistencia de reservistas sirios nes defenses preparaes. Tres divisiones israelinos rompieron la primera y segunda llinies defensives cerca de Sasa, y conquistaron otros 50 quilómetros cuadraos de territoriu na [[Bolsa (Militar)|bolsa]] de Basán. A partir d'ende, fueron capaces de bombardiar les contornes de Damascu, a solu 40 km de distancia, utilizando artillería pesao M107. El 12 d'ochobre, paracaidistes israelinos de la unidá de reconocencia d'élite Sayeret Tzanhanim llanzaron la Operación Vistíu, infiltrándose fondamente en Siria y destruyendo una ponte na zona de la triple frontera de Siria, Iraq y Xordania. La operación atayó'l fluxu d'armes y tropes a Siria. Mientres la operación, los paracaidistes destruyeron un númberu de tresportes de tanques y mataron a dellos soldaos sirios. Nun hubo víctimes israelines. A midida que la posición siria deteriorábase, Xordania unvió una fuercia espedicionario a Siria. El rei Hussein, que fuera oxetu d'una intensa presión pa entrar na guerra, díxo-y a Israel sobre les sos intenciones al traviés d'intermediarios d'Estaos Xuníos, cola esperanza de qu'Israel acepte qu'esto nun yera un casus belli pa xustificar un ataque a Xordania. El ministru de Defensa israelín, Moshé Dayán negar a ufiertar nenguna garantía, pero dixo qu'Israel nun tener# cuenta de abrir otru frente. Iraq tamién unvió una fuercia espedicionario a Siria, compuesta pola 3ª y 6ª División Blindada, unos 30.000 homes, 250-500 tanques y 700 APCs. Caces israelinos atacaron a les fuercies iraquines que llegaron a Siria. Les divisiones iraquines fueron una sorpresa estratéxica pa la FDI, qu'esperara un avisu d'intelixencia de 24 hores sobre esti tipu de movimientos. Esto convirtióse nuna sorpresa operativa, una y bones los iraquinos atacaron l'espuestu lladral sur de la meyora de los blindaos israelinos, obligando a les sos unidaes avanzaes a retirase a pocos quilómetros col fin d'evitar que'l cercu. Contraatacar de sirios, iraquinos y xordanos torgaron cualquier ganancia israelina adicional. Sicasí, nun fueron capaces d'emburriar de regresu a los israelinos dende la bolsa de Basán, y sufrieron fuertes perdes nos sos compromisos colos israelinos. L'ataque más efeutivu tuvo llugar el 20 d'ochobre, anque les fuercies árabes perdieron 120 tanques nesi ataque. La Fuercia Aérea Siria atacó les columnes israelines, pero les sos operaciones fueron bien llindaes por cuenta de la superioridá aérea israelina, y sufrió fuertes perdes en combates aéreos colos aviones israelinos. El 23 d'ochobre, una gran batalla aérea tuvo llugar cerca de Damascu, mientres la cual los israelinos baltaron 10 aviones sirios. Los sirios señalaron una cantidá de baxes israelines similar. Les FDI tamién destruyeron el sistema siriu de defensa de misiles. La Fuercia Aérea d'Israel utilizó la so superioridá aérea p'atacar oxetivos estratéxicos en Siria, incluyendo les importantes plantes d'enerxía, equipos de gasolina, pontes y carreteres principales. Los ataques debilitaron l'esfuerciu de guerra siriu, atayaron los esfuercios soviéticos pa tresportar equipu militar en Siria, y alteriaron la vida normal nel interior del país. El 22 d'ochobre, los comandos de la brigada Golani y [[Sayeret Matkal]] recuperaron el puestu d'avanzada nel monte Hermón, dempués d'una reñida batalla qu'arreyó un combate cuerpu a cuerpu y ataques de francotiradores sirios. Un ataque fallíu de dos selmanes antes costara a los israelinos 23 muertos y 55 mancaos y a los sirios, 29 muertos y 11 mancaos, ente que esti segundu ataque costó a Israel una suma adicional de 55 muertos y 79 mancaos. Un númberu desconocíu de sirios tamién morrieron y dalgunos fueron fechos prisioneros. Una escavadora D9 del exércitu israelín, col sofitu de la infantería, abrióse camín hasta'l visu. Un helicópteru llevó a una fuercia de paracaidistes israelinos a los correspondientes puestos sirios d'avanzada del monte Hermón, matando a más d'una docena de sirios, sufriendo un muertu y cuatro mancaos. Siete aviones MiG y dos helicópteros sirios que llevaben refuerzos fueron baltaos cuando intentaron intervenir. ==== Desescalada del frente norte ==== Los sirios preparar pa una contraofensiva masiva pa espulsar a les fuercies israelines de Siria, programada pal 23 d'ochobre. Participaríen un total de cinco divisiones siries, xunto a les fuercies espedicionaries iraquines y xordanes. Los soviéticos reemplazaren la mayor parte de les perdes que les fuercies blindaes siries sufrieren mientres les primeres selmanes de la guerra. Sicasí, el día primero qu'empezara la ofensiva, les Naciones Xuníes impunxeron un altu'l fueu (dempués de la aquiescencia d'Israel y Exiptu). Abraham Rabinovich afirmó que «L'aceptación per Exiptu del cese al fueu'l llunes [22 d'ochobre] creó un dilema importante pa Assad. El cese al fueu nun lo obligaba, pero les sos implicaciones nun podíen ser inoraes. Dellos miembros del Estáu Mayor Xeneral siriu amosáronse partidarios de siguir alantre col ataque argumentando que, si se fixera, Exiptu sentiríase obligáu a siguir lluchando tamién [...]. Otros, sicasí, argumentaron que la continuación de la guerra llexitimaría los esfuercios d'Israel pa destruyir al Tercer Exércitu exipciu. Nesi casu, Exiptu nun vendría a l'ayuda de Siria cuando Israel volviera tol so poder escontra'l norte, destruyendo la infraestructura siria y seique atacando a Damascu». N'última instancia, el presidente siriu Hafez al-Assad decidió atayar la ofensiva. El 23 d'ochobre, el día en qu'empezaría la ofensiva, Siria anunció qu'aceptara l'altu'l fueu, y ordenó a les sos tropes detenese, ente que'l gobiernu iraquín ordenó la torna de les sos fuercies. Tres l'altu'l fueu de la ONX, hubo constantes intercambios d'artillería y escaramuzas, y les fuercies israelines siguieron ocupando posiciones nel interior de Siria. Según el ministru de Rellaciones Esteriores siriu, Abdel Halim Khaddam, los constantes ataques d'artillería siriu yeren «parte d'una guerra apostada de gastadura, diseñada pa paralizar la economía israelina», y teníen la intención de primir a Israel por que dexara el territoriu ocupáu. Dellos combates aéreos tuvieron llugar, y dambes partes perdieron dellos aviones. Na primavera de 1974, los sirios intentaron retomar el cume del Monte Hermón. Los combates duraron más d'un mes y sufrieron fuertes perdes en dambos bandos, pero los israelinos caltuvieron les sos posiciones. La situación siguió hasta un alcuerdu de separación en mayu de 1974. ==== Participación xordana ==== Los Estaos Xuníos primieron al rei [[Husein I de Xordania|Hussein]] pa caltener a Xordania fora de la guerra. Anque'l rei xordanu primeramente abstúvose d'entrar nel conflictu, na nueche del 12 al 13 d'ochobre, tropes xordanes esplegaron a la frontera xordanu-siria pa reforzar les tropes siries y les fuercies xordanes xunir a los ataques de Siria ya Iraq contra posiciones israelines el 16 y l'ochobre 19. Hussein unvió una segunda brigada al frente del Golán el 21 d'ochobre. Según l'historiador Assaf David, los documentos desclasificaos d'Estaos Xuníos demuestren que la participación xordana yera solo una señal pa caltener l'estatus del rei Hussein nel mundu árabe. Los documentos revelen qu'Israel y Xordania teníen un entendimientu tácito de que les unidaes xordanes trataríen de caltenese fora de la llucha ya Israel trataría de nun atacales. ==== Situación final nel frente siriu ==== L'exércitu israelín avanzó a una distancia de 40 km de Damascu, dende onde pudieron bombardiar les contornes de Damascu usando l'artillería pesao M107. === La guerra nel mar === [[Ficheru:Battle Latakia en.svg|thumb|upright=1.3|Diagrama de la [[batalla de Latakia]].]] [[Ficheru:Battle baltim en.svg|thumb|upright=1.3|Diagrama de la [[batalla de Baltim]].]] Nel primer día de la guerra, barcos lanzamisiles exipcios bombardiaron la mariña mediterránea del Sinaí, dirixéndose a Rumana y Ras Beyron, Ras Masala y Ras Sudar nel golfu de Suez y Sharm el-Sheikh. Los buzos militares exipcios tamién atacaron les instalaciones petrolíferes de Bala'eem, evacuando'l furador masivu. La [[batalla de Latakia]], ente les armaes israelino y sirio, tuvo llugar el 7 d'ochobre, segundu día de la guerra. Cinco barcos lanzamisiles israelinos empobinaos escontra'l puertu siriu de Latakia, fundieron un barcu torpedero siriu y un dragaminas antes d'atopar cinco lanzamisiles sirios. Los israelinos utilizaron contramedidas electróniques y señuelos radar pa safar los misiles sirios, y depués fundieron los cinco barcos antimisiles sirios. Esti revolucionariu combate, el primeru ente lanzamisiles qu'usen misiles de superficie-superficie, demostró la potencia de pequeños y rápidos barcos de misiles forníos con contramedidas electróniques avanzaes. La batalla tamién consolidó a la Marina israelina, largamente fecha risión como la oveya negra» de les FDI, como una fuercia terrible y efeutivo por derechu propiu. El puertu de Latakia foi'l sitiu d'otru compromisu ente'l 10 y el 11 d'ochobre, cuando barcos de misiles israelinos dispararon contra'l puertu, dirixéndose a dos misiles sirios qu'enllordiaron maniobres ente buques mercantes. Dambos buques sirios fueron fundíos, y dos buques mercantes fueron cutíos por error y fundíos. El 7 d'ochobre tamién foi testigu de la batalla de Marsa Talamat. Dos patrulleros de la clase Dabur israelina que patrullaben nel golfu de Suez atoparon dos barcos exipcios Zodiac cargaos con comandos navales exipcios y un bote patrulla, sofitáu por cañones costeros. Los barcos de patrulla israelín fundieron dambos Zodiacs y la patrullera, anque dambos sufrieron daños mientres la batalla. La batalla de Baltim, que tuvo llugar del 8 al 9 d'ochobre frente a la mariña de Baltim y Damietta, terminó nuna victoria decisiva israelina. Seis barcos lanzamisiles israelinos que se dirixíen escontra Port Said atoparon cuatro barcos de misiles exipcios procedentes d'Alexandría. Nun combate d'unos cuarenta minutos, los israelinos safaron los misiles exipcios Styx usando contramedidas electróniques y fundieron trés de los barcos antimisiles exipcios con misiles Gabriel y disparos d'artillería. Les batalles de Latakia y Baltim «camudaron drásticamente la situación operacional nel mar a favor d'Israel». Cinco nueches dempués de la batalla de Baltim, cinco patrulleros israelines entraron nel fondeadero exipciu en Ras Ghareb, onde más de cincuenta patrulleros exipcios, incluyíos barcos armaos de pesca, movilizar pal esfuerciu de guerra y cargaron con tropes, municiones y suministros pal llau israelín del Golfu. Na batalla que siguió, 19 barcos exipcios fueron fundíos, ente qu'otros quedaron atrapaos nel puertu. La Marina israelina tenía los control del golfu de Suez mientres la guerra, lo que fizo posible l'esplegue continuu d'una batería israelina SAM cerca d'una base naval israelina, cerca del estremu sur de la canal de Suez, quitando al Exércitu exipciu de sofitu aereu y evitando movese escontra'l sur ya intentar prindar el sur de Sinaí. == Les dificultaes pal fin de les operaciones militares == Una vegada que la cabeza de ponte sobre Suez instalárase, [[Leónidas Bréznev]], consciente de que les fuercies árabes atopábense yá perdíes solicitó al [[Presidente de los Estaos Xuníos]], [[Richard Nixon]], que dambos intervinieren conxuntamente pa solicitar un altu'l fueu. El [[20 d'ochobre]] el [[Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]], [[Henry Kissinger]], mover a [[Moscú]] pa una entrevista urxente coles autoridaes soviétiques con cuenta de poner términu a la guerra. Frutu de les negociaciones foi qu'a otru día, l'exércitu Exipciu reconoció per vegada primera la presencia de tropes israelines na zona de la Canal, anque en realidá atopábense más allá, na ruta que xunía Suez con El Cairo tratando d'arrodiar al tercer exércitu exipciu. El mesmu día, [[21 d'ochobre|21]], el [[Conseyu de Seguridad|Consejo de Seguridá de la ONX]] axuntar de manera urxente con una propuesta conxunta d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética que s'aprobó, constituyendo la '''[http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/25/IMG/NR028925.pdf?OpenElement Resolvimientu 338]''' que, en resume, estableció: * La obligación de les partes de rematar les operaciones militares en doce hores y cesar el fueu, permaneciendo les unidaes militares nos llugares qu'ocuparen nesi momentu, esto ye, les seis de la madrugada del día [[22 d'ochobre]]. * En segundu llugar encamentar a que, una vegada establecíu'l cese del fueu, les partes axustaren un alcuerdu de paz. * De terceres, esixíase'l cumplimientu del Resolvimientu 242 del Conseyu de Seguridá. [[Ficheru:Henry Kissinger.jpg|thumb|150px|right| [[Henry A. Kissinger]]]] A pesar del Resolvimientu, les hostilidaes siguieron en Suez, onde les fuercies israelines terminaron d'embolsar al tercer exércitu exipciu. Un nuevu resolución del Conseyu de Seguridá, la '''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=339 |2=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/26/IMG/NR028926.pdf?OpenElement |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}''', axuntáu a pidimientu del Presidente Sadat, repitió la resolución 338 y esixó a les partes volver a la situación del día 21, anque Israel fixo casu omiso y permaneció nes sos posiciones, siguiendo la guerra. La Xunión Soviética, viendo perder a los sos socios árabes, movilizó a parte de la so flota nel Mediterraneu (ente ellos dos [[portahelicópteros]]) y varies divisiones de [[Paracaidista militar|paracaidistes]] xunto colos aviones de tresporte y llanzamientu correspondientes, so l'amenaza espresa a Estaos Xuníos d'esplegar tropes propies pa poner a salvo al tercer exércitu si Israel siguía la ofensiva. Estaos Xuníos, pela so parte, declaró l'alerta nuclear, especialmente criticada polos miembros europeos de la [[OTAN]] que nun fueren consultaos. Mientres les aiciones militares siguíen, Exiptu bloquió la entrada al [[mar Roxu]] nel [[Estrechos de Tirán|estrechu de Tirán]] —nun actu de presión qu'Israel consideró como «aición de guerra»—, tamién ordenó al tercer exércitu una operación militar con sofitu d'artillería y caces pa salir de la bolsa na que s'atopaba y amosó ante la opinión pública internacional la so decisión firme de nun axustar l'intercambiu de [[Prisioneru de guerra|prisioneros]] si Israel siguía les sos aiciones. Siria xunir a esta última estratexa col beneplácito de la URSS. Asina, el tercer exércitu exipciu empecipió una maniobra pa llevantar el bloquéu'l día [[26 d'ochobre]] pero foi-y imposible. Esi mesmu día, Estaos Xuníos esixó a Israel el fin inmediatu de les operaciones y que dexara la llegada d'un mínimu de suministros al tercer exércitu, tou ello en cuenta de que seríen les posiciones del día 26, y non les fites nel Resolvimientu 338, les que se tendríen en cuenta nes futures negociaciones. == Finalización del conflictu == A propuesta del secretariu xeneral de la ONX, [[Kurt Waldheim]], alcordar por unanimidá del Conseyu de Seguridá la unviada a la parte de conflictu de fuercies d'interposición de países que nun intervinieren direuta o indireutamente nel conflictu y tuvieren bones rellaciones colos contendentes. Asina s'alcordó que la [[misión de paz|espedición de paz]] tuviera formada por miembros de los exércitos d'[[Austria]], [[Finlandia]] y [[Suecia]]. L'alcuerdu d'alto'l fueu ente Israel y Exiptu roblóse'l [[11 de payares]] nel quilómetru&nbsp;101 de la ruta que xunía Suez y El Cairo; nél que se definieron les fórmules d'intercambiu de prisioneros y el suministru d'alimentos y combustible al tercer exércitu. Pela so parte, la Conferencia de Paz que auspiciaba Estaos Xuníos en [[Xinebra (ciudá)|Xinebra]] foi un fracasu al nun asistir Siria nin tar convidada la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]]. Sicasí, empezó formalmente'l [[21 d'avientu]] cola asistencia, amás de los contendentes, de [[Xordania]], Estaos Xuníos y la URSS. Al poco d'abrir la sesión y coles declaraciones iniciales dar por pospuesta ''[[sine die]]''. Exiptu ya Israel caltuvieron negociaciones secretes que dieron frutu'l [[18 de xineru]] de [[1974]] cola separación de dambos exércitos, hasta esi momentu fixos nes posiciones del 27 d'ochobre anterior. L'alcuerdu estableció la salida del exércitu israelín de la zona occidental de la canal de Suez y la creación d'una franxa de separación de 11&nbsp;quilómetros na que s'esplegaría la fuercia de les Naciones Xuníes, llindándose'l númberu de tropes de dambos bandos y la capacidá de la ONX pa inspeicionar el cumplimientu de los alcuerdos. Pela so parte, les negociaciones siriu-israelines concluyeron el [[31 de mayu]]. Israel retirar de la zona este ocupada nos Altos del Golán mientres el conflictu hasta les posiciones del altu'l fueu de [[1967]], verificóse un complexu intercambiu de prisioneros qu'entá se cuestiona pela parte israelina y establecióse una llinia d'interposición de fuercies de la ONX. == Les negociaciones posteriores == Tres los alcuerdos que confirmaron l'altu'l fueu, Exiptu ya Israel empecipiaron conversaciones reservaes sol patrociniu d'Estaos Xuníos destinaes, nun futuru alloñáu, a fomentar un alcuerdu de paz estable ente los dos países. La situación viose favorecida, per un sitiu, l'impautu que na sociedá israelina supunxera la guerra de 1973; por otru, les posiciones de Sadat que, alloñar de les tesis soviétiques, buscaba estabilizar la so política internacional con Israel. Asina, el [[10 d'ochobre]] de [[1975]], delegaciones de dambos países roblaron un Conveniu en Xinebra que'l so conteníu yera: * Israel abandonaba los campos petrolíferos d'[[Abu Rodeis]] de los que recibía la mayor parte del so suministru. Coles mesmes, Estaos Xuníos ya Israel roblaben un alcuerdu secretu pol qu'aquél suministraría a ésti'l [[petroleu]] que precisara nel futuru. * Israel dexaba dellos pasos que pasaben a ser controlaos pola ONX, ente que ésta movía más al interior del Sinaí la so zona, dexando que les tropes exipcies ocuparen la mesma. * Israel y Exiptu podríen caltener o amontar los sistemes de control eléctrónico nel suelu fuera del espaciu asignáu a la ONX. * Exiptu comprometer a llevantar los bloqueos nel Mar Bermeya y dexar qu'al traviés de la Canal de Suez circularen en dambos sentíos buques que suministraren material non militar a Israel. * Igualmente, Exiptu arrenunció a la guerra unillateral y a efeutuar amenaces contra Israel sacantes ésti atacara a un país árabe. == Consecuencia == Exiptu sintió que moralmente se desquitaba de les humillantes derrotes anteriores y restablecióse un ciertu equilibriu simbólicu con Israel. Esto facilitó que'l principal país árabe alloñar de les tesis soviétiques y averárase más a los Estaos Xuníos, ente que Siria caltuvo la so vinculación a la URSS. L'aproximamientu d'Exiptu al mundu occidental favorecería diversos alcuerdos con Israel (Sinaí I y Sinaí II), que remataron nos [[alcuerdos de paz de Camp David|alcuerdos de Camp David]] unos años dempués. Magar tou, la intensa actividá diplomática dio llugar a una paz equívoca<ref>El conceutu de ''paz equívoca'' utilizar los historiadores pa referise al periodu posterior a la guerra de 1973 nel que los incipientes alcuerdos de paz con Exiptu fueron xuníos a una fuerte medría del activismu armao palestín y al aislamientu internacional d'Israel. Vease por casu, «La paz equívoca. Goliat suplanta a David - 1967-82» en [[Joan B. Culla]], ''La tierra más apostada'', Madrid, Alianza Editorial, 2005. ISBN 84-206-4728-4</ref> pos tuvo acompañada d'una esguilada terrorista internacional per parte de grupos palestinos y de un inusitado arrequexamientu diplomáticu contra Israel, gracies a la mayoría automática que formaron na ONX los países árabes y el bloque del Este, que provocó más de 20 resoluciones consecutivos contra l'Estáu xudíu. Pero les implicaciones internacionales fueron muncho más allá del ámbitu políticu: l'embargu petroleru a Occidente y rebaxar de la producción de los países árabes productores de petroleu, en represalia pol so respaldu a Israel, desencadenó la drástica xubida del crudu y una [[Crisis del petroleu de 1973|crisis]] nes economíes industrializaes tres casi tres décades de crecedera ininterrumpida. Paradóxicamente, Israel nun sufrió esta crisis de suministru gracies a dellos pozos que caltuvo nel Sinaí. == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{formatu de cita|t=20160131202043}} {{llistaref|3}} == Bibliografía == * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]]. ''La guerra del Yom Kippur''. Inédita Editores, 2004. ISBN 84-96364-44-5 (edición orixinal: ''The War of Atonement'', 1975). * Walter J. Boyne. ''Guerra a los dos en puntu. Crisis nuclear na guerra árabe israelina de 1973''. Ed. Ariel, 2005. ISBN 84-344-6769-0. * [[Joan B. Culla|Culla, Joan B.]] ''La tierra más apostada: El sionismu, Israel y el conflictu de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005, ISBN 978-84-206-4728-9 * {{cita llibru |apellíu=Shazly |nome=Saad l'añu=2003 |títulu=The Crossing of the Suez, Revised Edition |editorial=American Mideast Research |isbn=0-9604562-2-8}} == Enllaces esternos == {{commonscat|1973 Arab-Israeli War}} * [[:w:pt:Linha_Chigre-Lev|Bar Lev Line]] * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/25/IMG/NR028925.pdf?OpenElement Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]. * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Resolvimientu 339 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes |2=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/26/IMG/NR028926.pdf?OpenElement |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/27/IMG/NR028927.pdf?OpenElement Resolvimientu 340 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes] * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/28/IMG/NR028928.pdf?OpenElement Resolvimientu 341 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes] * '''Artículos na rede:''' ** [http://www.portierramaryaire.com/arts/israel_6.php Artículu militar] ** [http://www.zajel.org/es/article_view.asp?newsID=2535&cat=6 Artículu na web de An-Najah National University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927214024/http://www.zajel.org/es/article_view.asp?newsID=2535&cat=6 |date=2007-09-27 }} ** {{cita noticia |url=https://www.elmundo.es/especiales/internacional/oriente_proximo/index.html |títulu='''Oriente Próximu: 6 décades de Guerra''' |periódicu=El Mundu |fecha=2008}} {{Tradubot|Guerra de Yom Kipur}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra del Yom Kippur|Guerra del Yom Kippur]] [[Categoría:Intervenciones militares de Cuba]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] aky1inwofqppypeqb5tdknyqqqu9emq 4496327 4496322 2026-05-26T00:42:52Z USSR-Slav 90676 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-28570-74|~2026-28570-74]] ([[User talk:~2026-28570-74|talk]]) to last revision by InternetArchiveBot (Twinkle) 4496327 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra de Yom Kippur |imaxe = Bridge Crossing.jpg |descripción_imaxe = Fuercies exipcies crucien la canal de Suez el 7 d'ochobre. |parte_de = Parte del [[Conflictu árabe-israelín]] y de la [[Guerra Fría]] |fecha = [[6 d'ochobre|6]]–[[25 d'ochobre]] de [[1973]]<br/>({{edá en díes |6|10|1973|25|10|1973|}} díes) |llugar = Dambes veres de la [[Canal de Suez]], [[Altos del Golán]], y rexones circundantes. |resultáu = Victoria militar d'Israel{{refn|Vease<ref>{{cita llibru |apellíu=Herzog |títulu=The War of Atonement |editorial=Little, Brown and Company |añu=1975}}. Foreword.</ref><ref name="autogenerated450">Insight Team of the London, ''Sunday Times'', p. 450.</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Luttwak |apellíu2=Horowitz |títulu=The Israeli Army |editorial=Abt Books |añu=1983}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Rabinovich |títulu=The Yom Kippur War |editorial=Schocken Books |añu=2004 |páxina=498}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=Revisiting The Yom Kippur War |autor=P. R. Kumaraswamy |páxines=1–2 |isbn=978-0-7146-5007-4 |fecha=30 de marzu de 2000 }}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Johnson |apellíu2=Tierney |títulu=[https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false Failing To Win, Perception of Victory and Defeat in International Politics] |páxina=[https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PA177#v=onepage&q&f=false 177], [https://books.google.com/books?id=_MYtjSFyFWMC&lpg=PP1&pg=PA180#v=onepage&q&f=false 180]}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Charles |apellíu=Liebman |url=http://www.policyarchive.org/handle/10207/bitstreams/10011.pdf |formatu=PDF |títulu=The Myth of Defeat: The Memory of the Yom Kippur war in Israeli Society |publicación=Middle Eastern Studies |volume=29 |fecha=xunetu de 1993 |editorial=Frank Cass |place=Londres |páxina=411 |númberu=3}}</ref><ref>«Israel's victory came at the cost of heavy casualties, and Israelis criticized the government's lack of preparedness». [http://www.history.com/topics/yom-kippur-war#FWNE.fw..yo007800.a YOM KIPPUR WAR] en [http://www.history.com history.com]</ref><ref>«The 1973 war thus ended in an Israeli victory, but at great cost to the United States», [https://history.state.gov/milestones/1969-1976/arab-israeli-war-1973 The 1973 Arab-Israeli War] en [https://history.state.gov website] d'[[Office of the Historien]].</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Simon Dunstan|títulu=[https://books.google.com/books?id=-glXraIMt8gC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Yom Kippur War: The Arab-Israeli War of 1973]|páxina=[https://books.google.com/books?id=–glXraIMt8gC&lpg=PP1&pg=PA205#v=onepage&q&f=false 205]}}</ref><ref name="Siniver2013p6">{{cita llibru|autor=Asaf Siniver|títulu=The Yom Kippur War: Politics, Legacy, Diplomacy|url=https://books.google.com/books?id=GS4DBQAAQBAJ|añu=2013|editorial=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-933481-0|páxina=6|cita=(p. 6) For most Egyptians the war is remembered as an unquestionable victory- militarily as well as politically [...]. The fact that the war ended with Israeli troops stationed in the outskirts of Cairo and in complete encirclement of the Egyptian third army has not dampened the jubilant commemoration of the war in Egypt [...]. (p. 11) Ultimately, the conflict provided a military victory for Israel, but it is remembered as ‹the earthquake› or ‹the blunder›}}</ref><ref name="Bickerton2012p128">{{cita llibru|autor=Ian Bickerton|títulu=The Arab-Israeli Conflict: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=jf5GAQAAQBAJ&pg=PA128|fecha=2 de febreru de 2012|editorial=A&C Black|isbn=978-1-4411-2872-0|páxina=128|cita=the Arab has suffered repeated military defeats at the hand of Israel-in 1956, 1967, and 1973}}</ref><ref name="Kumaraswamy2013p184">{{cita llibru|autor=P.R. Kumaraswamy|títulu=Revisiting the Yom Kippur War|url=https://books.google.com/books?id=R_YrBgAAQBAJ&pg=PA184|fecha=11 de xineru de 2013|editorial=Routledge|isbn=978-1-136-32888-6|páxina=184|cita=(p. 184) Yom kipur war [...] its final outcome was, without doubt, a military victory [...]. (p. 185) in October 1973, that despite Israels military victory}}</ref>}} * [[Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Res. 338 del CSNU]]: [[alto'l fueu]] que condució a la [[Conferencia de Xinebra de 1973]]. * Beneficios políticos pa Israel y Exiptu.<ref>{{cita noticia|url=http://www.nationalreview.com/article/360505/how-we-used-do-it-mario-loyola|títulu=How We Used to Do It - American diplomacy in the Yom Kippur War. |autor=Mario Loyola|fecha=7 d'ochobre de 2013|editorial=[[National Review]]}}</ref> |descripción = |casus = Ataque sorpresa d'[[Exiptu]] y [[Siria]] contra [[Israel]] el [[Festividaes xudíes|día festivu]] del [[Yom Kippur]]. |territoriu = * L'exércitu exipciu ocupó la mariña este de la canal de Suez, cola esceición del puntu d'encruz israelín cerca de Deversoir.<ref name=Morris2011p437>Morris, 2011, Righteous Victims, p. 437</ref> * L'exércitu israelín ocupó 1600&nbsp;km² de territoriu na mariña suroeste de la Canal de Suez, a 100 km d'El Cairu, y arrodió l'enclave exipciu na vera este.<ref name=Morris2011p437/> * L'exércitu israelín ocupó 500 km² de Basán, na parte cimera de los Altos del Golán, a namái 32&nbsp;km de Damascu.<ref name=Morris2011p433>Morris, 2011, p. 433. «Bashan ...500 square kilometers ... which brought it within 20 miles of Damascus».</ref> |combatientes1 = {{bandera2|Israel}}<hr>'''Sofitu internacional:'''<br />{{bandera2|EEXX}}<br />{{bandera2|Reinu Xuníu}}<br/>{{bandera2|Francia}} |combatientes2 = {{bandera2|Exiptu|1972}} {{bandera|Exiptu|1972}} [[Siria]]<ref group='nota'>Exiptu y Siria compartíen la mesma bandera, l'actual bandera de Siria empezó a usase en 1980.</ref> '''Sofitu de combate:''' * {{bandera2|Iraq|1963}} * {{bandera2|Xordania}} * {{bandera2|Arabia Saudita}}<ref name="O'Ballance">{{cita llibru | apellíu = Edgar O'Ballance| enllaceautor = | títulu = Non victor, non vanquished: The Yom Kippur War|añu= 1979|páxines= 28–370 | editorial = Barrie & Jenkins Publishing| isbn= 978-0214206702}}</ref> * {{bandera2|Arxelia}}{{harvnp|Shazly|2003|p=278}} * {{bandera2|Cuba}}<ref name="Perez, Cuba p. 377-379"><br/>Perez, Cuba, ''Between Reform and Revolution'', páxs. 377–379. *Gott, Cuba, ''A New History'', p. 280.</ref> * {{bandera2|Marruecos}}<ref name=tobji>{{cita llibru|títulu=Les officiers de Sa Majesté: -yos dérives des généraux marocains 1956-2006|añu=2006|editorial=Fayard|allugamientu=107|isbn=978-2213630151|autor=Mahjoub Tobji}}</ref> * {{bandera|Libia|1972}} [[Libia]]<ref>{{cita noticia|url=http://theaviationist.com/2013/06/24/iaf-f-4-vs-nk-mig21/#|títulu=An unknown story from the Yom Kippur war: Israeli F-4s vs North Korean MiG-21s|obra=The Aviationist|fecha=24 de xunu de 2013|fechaaccesu=}}</ref> * {{bandera2|Tunicia}}<ref name="tlas" /> * {{bandera2|Kuwait}}<ref name=almasryalyoum/> * {{bandera2|Sudán}} * {{bandera2|Paquistán}} '''Sofitu internacional:''' * {{bandera2|Xunión Soviética}} |políticos1 = '''{{bandera|Israel}} [[Golda Meir]]'''<br/> * {{bandera|Israel}} [[Moshé Dayán]] |políticos2 = '''{{bandera|Exiptu|1972}} [[Hafez al-Asad]]''' * {{bandera|Exiptu}} '''[[Anwar Sadat]]''' |comandante1 = {{bandera|Israel}} '''[[David Elazar]]''' * {{bandera|Israel}} [[Ariel Sharón]] * {{bandera|Israel}} [[Shmuel Gonen]] * {{bandera|Israel}} [[Benjamin Peled]] * {{bandera|Israel}} [[Israel Tal]] * {{bandera|Israel}} [[Rehavam Zeevi]] * {{bandera|Israel}} [[Aharon Yariv]] * {{bandera|Israel}} [[Albert Mandler]]{{MEC}} * {{bandera|Israel}} [[Yitzhak Hofi]] * {{bandera|Israel}} [[Rafael Eitan]] * {{bandera|Israel}} [[Abraham Adan]] * {{bandera|Israel}} [[Yanush Ben Gal]] |comandante2 = {{bandera|Exiptu|1972}} '''[[Mustafa Tlass]]''' * {{bandera|Exiptu}} '''[[Ahmad Ismail Ali]]''' * {{bandera|Exiptu}} [[Saad El Shazly]] * {{bandera|Exiptu}} [[Hosni Mubarak]] * {{bandera|Exiptu}} [[Mohammed Aly Fahmy]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abdel Ghani el-Gammasy]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abdul Munim Wassel]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abd-Al-Minaam Khaleel]] * {{bandera|Exiptu}} [[Abu Zikry]] * {{bandera|Exiptu}} [[Omar Abrash]]{{MEC}} |soldaos1 =375&nbsp;000–415&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 1700 tanques<ref>Insight Team of the London, ''Sunday Times'', p. 372–373.</ref><br/> * 3000 vehículos blindaos<br/> * 945 unidaes d'artillería<ref name=100mm>El númberu reflexa les unidaes d'artillería de calibre 100 mm y mayores.</ref><br/> * 440 aviones de combate soldaos2 = '''Exiptu:'''<br/>650&nbsp;000–800&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><ref>{{cita llibru|títulu=The War of Atonement|añu=1975 |apellíu=Herzog |páxina=239}}</ref> * 1700 tanques (1020 cruciaron){{harvnp|Shazly|2003|p=244}}<br/> * 2400 blindaos<br/> * 1120 unidaes d'artillería<ref name=100mm /><br/> * 400 aviones de combate<br/> * 140 helicópteros{{harvnp|Shazly|2003|p=272}}<br/> * 104 barcos de guerra<br/> * 150 bateríes de misiles aéreos (62 na llinia del frente).<ref name="Haber & Schiff, p 30 31">Haber & Schiff, páxs. 30–31.</ref><br/> ---- '''Siria:'''<br/> * 150&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 1200 tanques<br/> * 800–900 vehículos blindaos<br/> * 600 unidaes d'artillería<ref name=100mm/><ref name=Jordan1973 /><ref name=knapp /><br/> ---- '''Fuercia espedicionariu:'''<br/> * 100&nbsp;000 soldaos<ref name="Rabinovich, p54" /><br/> * 500–670 tanques<ref name="Rabinovich, p54" /><ref>{{cita llibru |apellíu=Chigre-On |nome=Mordechai |títulu=A Never Ending Conflict |editorial=Greenwood Publishing |añu=2004 |páxina=170}}</ref><br/> * 700 vehículos blindaos<ref name="Rabinovich, 314" /><br/> ---- '''Cuba:'''<br/> * 1.500<ref name="Perez, Cuba p. 377-379"/>–4.000<ref>[[Peter Bourne|Bourne, Peter G.]] (1986). ''Fidel: A Biography of Fidel Castro''. New York: Dodd, Mead & Company.</ref> soldaos.<br/> ---- '''Kuwait:'''<br/> * 3.000 soldaos<ref name=Rabinovich464-465/><br/> ---- '''Marruecos:'''<br/> * 5.500 soldaos<ref name=temps>{{cita noticia|títulu=Le jour où Hassan II a bombardé Israël|url=http://letempsmag.com/Articles/14/-y+jour+o%C3%B9+Hassan+II++a+bombard%C3%A9+Isra%C3%ABl/568|fechaaccesu=|periódicu=Le Temps}}</ref><br/> * 30 tanques.<ref name=temps/><br/> * 52 aviones de combate<ref name=temps/><br/> ---- '''Corea del Norte:'''<br/> * 20 pilotos<br/> * 19 personal non militar{{harvnp|Shazly|2003|pp=83-84}}<br/> ---- '''Arabia Saudita:'''<br/> * 3.000 soldaos<ref name=Rabinovich464-465/><br/> ---- '''Tunicia:'''<br/> * 1.000–2.000 soldaos.<ref name="tlas" /> |baxes1 = 2,521<ref name="autogenerated6" />–2,800<ref name="Garwych, p. 243" /><ref>Journal "الأهرام","Al Ahram". 14 d'ochobre de 1974</ref> muertos.<br /> * 7.250<ref>{{cita llibru |apellíu=Rabinovich |títulu=The Yom Kippur War |páxina=497}}</ref>–8.800<ref name="Garwych, p. 243" /> mancaos.<br /> * 293 prisioneros<br /> * 1063 tanques destruyíos, estropiaos o prindaos<ref name="Rabinovich, 496" /><br /> * 407 blindaos destruyíos o prindaos<br /> * 102–387 aviones de combate destruyíos<ref name="White House Military Briefing" /><ref>"القوة الثالثة، تاريخ القوات الجوية المصرية." ''Third Power: History of Egyptian Air Force'' Ali Mohammed Labib. páxs. 187</ref> |baxes2 = '''Exiptu:'''<br/> * 5.000<ref name="Garwych, p. 243" />–15.000<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> * 8.372 prisioneros<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Siria:'''<br/> 3.000<ref name="Garwych, p. 243" />–3.500<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> 392 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Iraq:'''<br/> * 278 muertos<br/> * 898 mancaos<ref name="Dunstan, p. 200">Dunstan, p. 200.</ref><br/> 13 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> '''Xordania:'''<br/> * 23 muertos<br/> * 77 mancaos<ref name="Dunstan, p. 200"/><br/> '''Marruecos:'''<br/> 6 prisioneros.<ref name="autogenerated2004" /><br/> ---- '''Total''':<br/> * 8.000<ref name="Garwych, p. 243" />–18&nbsp;500<ref name="autogenerated87" /> muertos<br/> * 18&nbsp;000<ref name="Garwych, p. 243" />–35&nbsp;000<ref>Rabinovich, p. 497.</ref> mancaos<br/> * 8.783 prisioneros<br/> * 2.250<ref name="Rabinovich, 496-7" />–2.300<ref name="Garwych p 244" /> tanques destruyíos<br/> * 341<ref name="Garwych, p. 243" />–514<ref name="Herzog, 260" /> aviones de combate destruyíos<br/> * 19 buques de guerra fundíos<ref name="Herzog, War of Atonement, p 269" /> |campaña = Conflictu árabe-israelín |nota = Non toles fuercies espedicionaries actuaron en combate. }} La '''guerra de Yom Kippur''', '''guerra del Ramadán''' o '''guerra d'Ochobre''' ({{lang-ar|حرب أكتوبر}}, ''{{transl|ar|DIN|Ḥarb ʾUktōchigre}}'' o {{lang|ar|حرب تشرين}}, ''{{transl|ar|DIN|Ḥarb Tišrīn}}''; {{lang-he|מלחמת יום הכיפורים}}, ''{{transl|he|Milẖemet Yom HaKipurim}}'' o מלחמת יום כיפור, ''{{transl|he|Milẖemet Yom Kippur}}'') tamién conocida como la '''guerra árabe-israelina de 1973''', foi un conflictu bélicu llibráu pola coalición de países árabes lideraos per Exiptu y Siria contra Israel dende'l 6 al 25 d'ochobre de 1973. Cola esceición d'ataques aisllaos en territoriu israelín el 6 y 9 d'ochobre, les aiciones militares de combate mientres la guerra tuvieron llugar en territoriu árabe, sobremanera nel Sinaí y los Altos del Golán. Exiptu y Siria queríen recuperar el Sinaí y los Altos del Golán, respeutivamente. El presidente exipciu Anwar Sadat deseyaba tamién reabrir la Canal de Suez. La guerra empezó cuando la coalición árabe llanzó un ataque sorpresa conxuntu sobre les posiciones israelines nos territorios ocupaos por Israel en Yom Kippur, el día más sagráu del xudaísmu, que tamién se produció esi añu mientres el mes sagráu musulmán del Ramadán.<ref name="El-Gamasy 1993 181" /> Les fuercies exipciu y siriu cruciaron les llinies d'alto'l fueu pa entrar na península del Sinaí y los Altos del Golán, respeutivamente, que fueren prindaos per Israel na [[guerra de los Seis Díes]] de 1967. Tanto Estaos Xuníos como la Xunión Soviética empecipiaron esfuercios masivos de reabastecimiento a los sos respeutivos aliaos mientres la guerra, y esto llevó a un curtiu enfrentamientu ente les dos superpotencies nucleares.<ref name=Quandt>William B.Quandt, ''[https://books.google.com.ph/books?id=MVXxUGe9qEkC&dq=%22Peace+Process%22+%22William+Quandt%22&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=oTVxS6iOBYzq7AOQ3sGPCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CBIQ6AEwAw#v=snippet&q=War%20and%20Reassessment&f=false Peace Process: American diplomacy and the Arab-Israeli conflict since 1967]'', p. 104</ref> La guerra empezó con un encruz exipciu masivu y esitosu de la canal de Suez. Dempués de cruciar la llinia d'alto'l fueu, les fuercies exipcies avanzaron virtualmente ensin oposición na península del Sinaí. Dempués de tres díes, Israel movilizara a la mayoría de les sos fuercies y llográu detener la ofensiva exipcia, afaciéndose nun puntu muertu. Los sirios coordinen el so ataque nos Altos del Golán, coincidiendo cola ofensiva exipcia y primeramente amenaciaron les ganancies territoriales israelines. Dientro de tres díes, sicasí, les fuercies israelines llograren emburriar a los sirios de nuevu a les llinies d'alto'l fueu antes de la guerra. Depués, llanzaron una contraofensiva de fondura de cuatro díes a Siria. Dientro d'una selmana, l'artillería israelina empezó a bombardiar les contornes de Damascu. Como'l presidente exipciu Anwar Sadat empezó a esmolecese pola integridá del so principal aliáu, él creyó que la captura de dos pasos estratéxicos allugaos fondamente nel Sinaí fadríen la so posición más fuerte mientres les negociaciones. Poro, ordenó a los exipcios volver a la ofensiva, pero l'ataque foi repelido rápido. Los israelinos depués contraatacaron nel resquiebru ente los dos exércitos exipcios, cruciaron la canal de Suez escontra Exiptu, y empezaron a avanzar amodo escontra'l sur y escontra l'oeste, escontra Suez<ref>Hammad (2002), páxs. 237–276.</ref><ref name="Gawrych 1996, p.60">Gawrych (1996), p. 60.</ref> mientres una selmana d'intensos combates que infligieron baxes en dambos llaos. El 22 d'ochobre un altu'l fueu axustáu poles Naciones Xuníes desfíxose rápido, con cada llau culpando al otru pol incumplimientu. Pal 24 d'ochobre, los israelinos ameyoraren les sos posiciones considerablemente y completáu el so cercu del tercer exércitu exipciu y la ciudá de Suez. Esti acontecimientu condució a tensiones ente Estaos Xuníos y la Xunión Soviética. Como resultancia, un segundu alto'l fueu imponer de manera cooperativa'l 25 d'ochobre pa poner fin a la guerra. La guerra tuvo consecuencies de llargu algame. El mundu árabe, que fuera humildáu pola derrota desequilibrada de l'alianza exipciu-siriu-xordana na guerra de los Seis Díes, sintióse psicolóxicamente reivindicáu polos primeros ésitos nel conflictu. N'Israel, a pesar de los impresionantes llogros operacionales y tácticos nel campu de batalla, la guerra llevó a la reconocencia de que nun había garantía de que siempres apoderaría a los estaos árabes militarmente. Estos cambeos allanaron el camín pal procesu de paz subsiguiente. Los [[Alcuerdos de Camp David]] (1978) que siguieron dieron llugar a la devolución del Sinaí a Exiptu y la normalización de les rellaciones ente los dos países: la primer reconocencia pacífica d'Israel per parte d'un país árabe. Exiptu siguió'l so alloñamientu de la Xunión Soviética y abandonó la so área d'influencia na so totalidá. == Fondu == La guerra foi parte del [[conflictu árabe-israelín]], una disputa qu'incluyó munches batalles y guerres dende 1948, cuando se formó'l [[Estáu d'Israel]]. Mientres la [[guerra de los Seis Díes]] de 1967, Israel prindó la [[península del Sinaí]] d'Exiptu y aproximao la metá de los [[Altos del Golán]] de Siria. Según [[Jaim Herzog]]: {{cita|El 19 de xunu de 1967, el Gobiernu d'Unidá Nacional d'Israel votó unánimemente pa devolver el Sinaí a Exiptu y los Altos del Golán a Siria en cuenta de alcuerdos de paz. El Golán tendría que ser desmilitarizado y un arreglu especial sería axustáu polos Estrechos de Tirán. El gobiernu tamién decidió empecipiar negociaciones col rei Hussein de Xordania con al respeutive de la frontera oriental.<ref>Herzog, ''Heroes of Israel'', p. 253.</ref>}} El ministru de Rellaciones Esteriores israelina, Abba Eban, dixo que la decisión tenía de ser tresmitida a los Estaos árabes pol gobiernu d'Estaos Xuníos. En llugar d'ello, Estaos Xuníos foi informáu de la decisión, pero nun entendieron que yera pa tresmitila. Nun hai evidencia de que foi comunicada a Exiptu o Siria. La decisión caltúvose de callao, celosamente guardada, dientro de los círculos del gobiernu israelín y la ufierta foi retirada n'ochobre de 1967.<ref>Shlaim, p. 254.</ref> Shlomo Ben-Ami (ex-ministru d'Esteriores israelín, 2000/2001) desmiente específicamente la evaluación del gobiernu israelín, en sentíu contrariu nel momentu.<ref>{{cita llibru|autor=Shlomo Ben-Ami|títulu=Scars of War, Wounds of Peace - the Israeli-Arab Tragedy|añu=2005|editorial=Orion Books Ltd.|isbn=978-0-7538-2104-6|páxina=125|cita=But was there on 19 June 1967 an Israeli peace overture towards Syria and Egypt? Did the Israeli cabinet end its deliberations on that day with a decision to convey concrete peace proposals to its Arab neighbors along the lines as discussed in the Cabinet, or perhaps ask the American administration to do so on its behalf? Notwithstanding Abba Eban's (Israeli Minister of Foreign Affairs in 1967) insistence that this was indeed the case, there seems to be non solid evidence to corroborate his claim. Non formal peace proposal was made either direutly or indirectly by Israel.The Americans, who were briefed of the Cabinet's decision by Eban, were not asked to convey it to Cairo and Damascus as official peace proposals, nor were they given indications that Israel expected a reply. At the meeting of 19 June the Israeli government developed policy guidelines; it did not discuss a peace initiative, nor did it ever formalise it as such}}</ref> Tanto Exiptu y Siria deseyaben el regresu de la tierra perdida na guerra de los Seis Díes. En setiembre de 1967, la [[Resolvimientu de Ḥartum|Cume Árabe de Ḥartum]] emitió los trés non», resolviendo que nun habría «nin paz, nin reconocencia, nin negociación con Israel». Nos años posteriores a la guerra, Israel alzó llinies de fortificación, tantu nel Sinaí y los Altos del Golán. En 1971, Israel gastó $ 500 millones fortificando les sos posiciones sobre la Canal de Suez, una cadena de fortificaciones y terremplenes enormes conocida como la [[Linia Bar Lev]], el nome de xeneral israelín [[Jaim Bar-Lev]]. El presidente exipciu [[Gamal Abdel Nasser]] morrió en setiembre de 1970 y foi asocedíu por [[Anwar Sadat]]. En 1971, Sadat, en respuesta a una iniciativa de la ONX, fungiendo como intermediariu Gunnar Jarring, declaró que si Israel se comprometía a «la retirada de les sos fuercies armaes del Sinaí y la Franxa de Gaza», al llogru d'una solución xusta pal problema de los refuxaos», a «la retirada de les fuercies armaes israelines de tolos territorios ocupaos dende'l 5 de xunu de 1967», y a l'aplicación d'otres disposiciones del Resolvimientu 242 del Conseyu de Seguridá de la ONX como solicitó Jarring, Exiptu entós «va tar llistu pa entrar nun alcuerdu de paz con Israel». Israel respondió que nun se retiraría a les llinies anteriores al 5 de xunu.<ref name="response">"[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1947-1974/28%20The%20Jarring%20initiative%20and%20the%20response-%208%20Febr The Jarring initiative and the response]", ''Israel's Foreign Relations'', Selected Documents, vols 1–2, 1947–1974. Consultáu'l 18 de setiembre de 2015.</ref> Sadat esperaba que al infligir una derrota inclusive llindada sobre los israelinos, la situación actual podría alteriase. [[Hafez al-Asad]], el líder de Siria, tenía un puntu de vista distinta. Él tenía poco interés na negociación y sintió que la reconquista de los Altos del Golán sería una opción puramente militar. Dempués de la guerra de los Seis Díes, Assad punxera en marcha un rearmamientu militar masivu y la esperanza de faer que Siria fuera'l poder militar dominante de los estaos árabes. Cola ayuda d'Exiptu, Assad consideró que'l so nuevu exércitu podría ganar de manera convincente contra Israel y asegurar asina'l papel de Siria na rexón. Assad namái vía que les negociaciones empezaren una vegada que los Altos del Golán fueren reconquistaos pola fuercia, lo qu'induciría a Israel a arrenunciar a la Ribera Occidental y Gaza, y faer otres concesiones. Sadat tamién tuvo importantes problemes internos en querer la guerra. «Los trés años en que Sadat tomara'l despachu [...] fueron los más desmoralizados na hestoria exipcia [...]. Una economía disecada añadida al desaliendu de la nación. La guerra yera una opción desesperada».<ref>Rabinovich, p. 13.</ref> Na so biografía de Sadat, Rafael Israeli argumentó que Sadat sintió que'l raigañu del problema taba na gran vergüenza de la guerra de los Seis Díes, y primero que cualquier reforma pudiera introducise sintió que la vergüenza había de ser superada. La economía d'Exiptu taba en ruines, pero Sadat sabía que les reformes fondes qu'él sentía yeren necesaries seríen fondamente impopulares ente los sectores de la población. Una victoria militar daría-y la popularidá que precisaba pa faer cambeos. Una parte de la población exipcia, más prominentemente estudiantes universitarios que llanzaron amplies protestes, deseyaba firmemente una guerra pa recuperar el Sinaí y foi bien cafiante que Sadat nun la punxera en marcha n'unu de los sos primeros trés años nel cargu. Los otros estaos árabes amosaron muncho más reticencia a comprometese dafechu con una nueva guerra. El rei [[Hussein de Xordania]] tarrecía otra importante perda de territoriu como asocediera na guerra de los Seis Díes, na que Xordania perdió tola [[Ribera Occidental]], territoriu que conquistara y anexáu en 1948-49, y que doblara la so población. Sadat tamién sofitaba la reclamación de la [[Organización de Lliberación de Palestina]] (OLP) a Cixordania y Gaza y nel casu d'una victoria prometió a [[Yasser Arafat]] que se-y daría control de los mesmos. Hussein inda vía a Cixordania como parte de Xordania y quería restaurala al so reinu. Per otra parte, mientres la [[Setiembre Negru (hestoria)|crisis de Setiembre Negru]] de 1970, una guerra civil casi españara ente la OLP y el gobiernu xordanu. Nesi conflictu, Siria interviniera militarmente nel llau de la OLP, sorprendiendo a Hussein. Iraq y Siria tamién teníen rellaciones tirantes, y los iraquinos negar a xunise a la ofensiva inicial. El Líbanu, que comparte una frontera con Israel, nun s'esperaba que se xuniera al esfuerciu de guerra árabe por cuenta del so pequeñu exércitu y la inestabilidá yá evidente. Los meses anteriores a la guerra vieron a Sadat participando nuna ofensiva diplomática pa tratar de ganar sofitu pa la guerra. Na seronda de 1973, reclamó'l respaldu de más d'un centenar d'estaos. Estos yeren la mayoría de los países de la [[Lliga Árabe]], el [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]] y la [[Organización de la Unidá Africana]]. Sadat tamién trabayara pa ganase'l favor d'Europa y tuvo ciertu ésitu antes de la guerra. Gran Bretaña y Francia per primer vegada poner de parte de les potencies árabes contra Israel nel [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]]. === Acontecimientos que conducieron a la guerra === Tres el refugu de la iniciativa de paz de Sadat, quien propunxera una retirada israelina completa a les fronteres anteriores a 1967 en cuenta de un pactu de non belixerancia;<ref>Rabinovich, p. 12.</ref>{{ensin referencies}} según Henry Kissinger, 4 meses antes de la guerra españara, ufiertó a Ismail, emisariu de Sadat, que la soberanía sobre la península del Sinaí retornaría a Exiptu, ya Israel retiraríase de tol Sinaí, sacante de dellos puntos estratéxicos. Ismail dixo que diba volver cola respuesta de Sadat, pero nunca tornó. Sadat yá se determinara na guerra. Namái una garantía d'Estaos Xuníos del cumplimientu de tol programa árabe nun tiempu curtiu podría haber disuadido a Sadat.<ref name="Kissinger2011p254"/> Sadat declaró qu'Exiptu taba dispuestu a «sacrificar un millón de soldaos exipcios» por recuperar el so territoriu perdíu.<ref name=morris2001_p390>Morris 2001, p. 390.</ref> Dende finales de 1972, Exiptu empecipió un esfuerciu concentráu p'aumentar les sos fuercies, recibiendo aviones de combate MiG-21; misiles antiaéreos SA-2, SA-3, SA-6 y SA-7; tanques T-55 y T-62; armes antitanque RPG-7; misiles empuestos antitanque AT-3 Sagger de la Xunión Soviética; y la meyora de les sos táctiques militares, basaes en doctrines de batalla soviétiques. Xenerales políticos, que tuvieron en gran parte la responsabilidá de la derrota en 1967, fueron sustituyíos por otros competentes.<ref>Heikal, 22.</ref> El papel de les superpotencies, tamién foi un factor importante na resultancia de les dos guerres. La política de la Xunión Soviética foi una de les causes de la debilidá militar d'Exiptu. El presidente Nasser namái foi capaz de llograr el material pa un muriu de defensa de misiles antiaéreos, dempués de visitar Moscú y clamiar a los líderes del Kremlin. Afirmó que si non se -yos daba provisiones, tendría que volver a Exiptu y dici-y al pueblu exipciu que Moscú los abandonó, y depués abandonar el poder a favor d'unu de los sos compañeros que fuera capaz de faer frente a los americanos. Los americanos depués tendríen el sartén pel mangu na rexón, cosa que Moscú nun podía dexar. [[Ficheru:Anwar Sadat cropped.jpg|thumb|Presidente exipciu [[Anwar Sadat]].]] Unu de los oxetivos ensin declarar d'Exiptu na [[Guerra de Gastadura]] yera obligar a la Xunión Soviética a abastecer a Exiptu con armes más avanzaes y material. Exiptu sintió la única forma de convencer a los líderes soviéticos de los defectos de la mayor parte del armamentu y defensa aérea suministraos a Exiptu dempués de 1967 yera poner a les armes soviétiques a prueba contra del armamentu avanzáu qu'Estaos Xuníos suministrara a Israel. La política de Nasser tres la derrota de 1967 entraba en conflictu cola de la Xunión Soviética. Los soviéticos intentaron evitar una nueva conflagración ente los árabes ya israelinos con cuenta de que nun dexase abasnar a una confrontación con Estaos Xuníos. La realidá de la situación fíxose evidente cuando les superpotencies axuntar en Oslo y alcordaron caltener el statu quo. Esto yera inaceptable pa los líderes exipcios, y cuando s'afayó que se taben faciendo preparativos exipcios pa cruciar la canal, fíxose imperativu espulsar a los soviéticos d'Exiptu. En xunetu de 1972, Sadat espulsó a casi la totalidá de los 20.000 asesores militares soviéticos nel país y reorientó la política esterior del país a ser más favorable a Estaos Xuníos. Los sirios permanecieron cerca de la Xunión Soviética. Los soviéticos pensaben que Sadat tenía escases posibilidaes en cualquier guerra. Alvirtieron que cualquier intentu de cruciar el fortificáu [[canal de Suez]] incurriría en perdes masives. Tanto los soviéticos y los americanos taben entós escorriendo la distensión, y nun teníen nengún interés en que'l Mediu Oriente desestabilizárase. Nuna xunta de xunu de 1973 col presidente d'Estaos Xuníos [[Richard Nixon]], el líder soviéticu [[Leonid Brezhnev]] propunxo qu'Israel tornara a la so frontera de 1967. Brezhnev dixo que si Israel nun lo faía «vamos tener dificultaes pa caltener la situación militar so control», una indicación de que la Xunión Soviética fuera incapaz de frenar los planes de Sadat.<ref>Rabinovich, p. 39.</ref> Nuna entrevista publicada na revista ''Newsweek'' (9 d'abril de 1973), el presidente Sadat amenació de nuevu cola guerra con Israel. En delles ocasiones mientres 1973, les fuercies árabes llevaron a cabo ejercicio a gran escala que poníen a los militares israelinos nel más altu nivel d'alerta, namái pa recular a los pocos díes. El lideralgu israelín yá se creía que si un ataque llevar a cabu, la [[Fuercia Aérea d'Israel]] (FAI) podría repelerlo. Casi un añu antes de la guerra, el 24 d'ochobre de 1972, en xunta col so Conseyu Supremu de les Fuercies Armaes, Sadat declaró la so intención de dir a la guerra con Israel, inclusive ensin el sofitu soviéticu fayadizu.<ref>Rabinovich, p. 25.</ref> La planificación empezara en 1971 y llevóse a cabu de callao absolutu, inclusive a los comandantes de la parte cimera del escalafón nun se-yos dixo de los planes de guerra hasta menos d'una selmana antes del ataque, y los soldaos nun fueron informaos hasta poques hores antes. El plan p'atacar a Israel coles mesmes con Siria foi nomáu en códigu ''Operación Badr'' (n'árabe significa «lluna llena»), n'honor a la [[batalla de Badr]], nel que los musulmanes baxu Mahoma ganaron a la tribu Quraysh de La Meca. === De la iniciativa hasta l'ataque por sorpresa === La [[Amen (axencia israelina)|Direición d'Intelixencia Militar]] (embrivíu como «Amen») del Departamentu d'Investigación de les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] (FDI) foi responsable de formular estimaciones d'intelixencia israelina. Les sos evaluaciones sobre la probabilidá de guerra basar en dellos supuestos. De primeres, supúnxose correutamente que Siria nun diría a la guerra con Israel nun siendo qu'Exiptu fixera lo mesmo. De segundes, el departamentu foi informáu por Ashraf Marwan, el fíu políticu del ex-presidente Nasser que yera un axente d'altu nivel del Mossad,<ref name=mishandle/> qu'Exiptu quería recuperar tol Sinaí, pero nun diba dir a la guerra hasta que-y fueren suministraos los cazabombarderos MiG-23 pa neutralizar la Fuercia Aérea d'Israel, y los misiles Scud, pa ser utilizaos contra ciudaes israelines como un elementu de disuasión contra los ataques israelinos contra la infraestructura exipcia. Puesto que nun recibieren los MiG-23 y los misiles Scud namái llegaren a Exiptu dende Bulgaria a fines d'agostu y que tomaría cuatro meses pa entrenar a los equipos de tierra exipcios, Amen agoró que la guerra con Exiptu nun yera inminente. Esti camientu sobre los planes estratéxicos d'Exiptu, conocida como «el conceutu», perxudicó fuertemente'l pensamientu del departamentu y llevar a tornar otres alvertencies de la guerra. A mediaos de 1973, Amen taba casi dafechu al tanto de los planes de guerra árabes. Sabíase que los exércitos exipcios Segundu y Terceru intentaríen cruciar la canal de Suez y avanzar diez quilómetros nel Sinaí, siguíos por divisiones blindaes qu'avanzaríen escontra los pasos de Mitla y Gidi, y que les unidaes navales y paracaidistes entós intentaríen prindar Sharm el-Sheikh. Amen tamién taba al tanto de tolos detalles del plan de guerra siriu. Sicasí, los analistes israelinos, dempués de «el conceutu», nun creíen que los árabes yeren comprometíos a dir a la guerra.<ref name="intelligence">{{cita web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/intel73.html |títulu=Israeli Intelligence and the Yom Kippur War of 1973 |editorial=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> Los exipcios fixeron enforma por promover esti conceutu erróneu. Tanto los israelinos y los americanos consideraron que la espulsión de los observadores militares soviéticos amenorgara gravemente la eficacia del exércitu exipciu. Los exipcios aseguráronse qu'esistiera un fluxu continuo d'información falsa nos problemes de caltenimientu y la falta de personal pa operar l'equipu más avanzáu. Los exipcios fixeron repitíos informes engañosos sobre la falta de pieces de repuestu, que tamién se dirixeron a los israelinos. Sadat comprometiérase mientres tanto tiempu na política suicida que les sos amenaces de guerra frecuentes taben siendo inoraes pel mundu. N'abril y mayu de 1973, la intelixencia israelina empezó la captación de señales clares de les intenciones d'Exiptu pa la guerra, reconociendo que tenía les divisiones y equipos necesarios pa cruciar la canal de Suez, y un paragües de misiles pa protexer a cualquier operación d'encruz d'un ataque aereu. Sicasí, el xefe d'Amen Eli Zeira inda taba seguru de que la probabilidá de guerra yera escasa.<ref name="intelligence" /> En mayu y agostu de 1973, l'exércitu exipciu llevó a cabo ejercicio militares cerca de la frontera, y Ashraf Marwan equivocadamente alvirtió qu'Exiptu y Siria podríen llanzar un ataque sorpresa'l 15 de mayu. L'exércitu israelín movilizar en respuesta a dambos exercicios, con un costu considerable. Estos exercicios yeren p'asegurar que los israelinos tornaben los preparativos de guerra reales xustu primero que l'ataque fuera llanzáu como otru exerciciu. === Exercicios militares exipcios y sirios === Na selmana previa al Yom Kippur, l'exércitu exipciu entamó un exerciciu d'entrenamientu d'una selmana xunto a la canal de Suez. La intelixencia israelina, detectando grandes movimientos de tropes escontra la canal, tornó estos movimientos como meros exercicios d'entrenamientu. Tamién se detectaron movimientos de les tropes siries escontra la frontera, al igual que la cancelación de los permisos y una llamada de reserves nel exércitu siriu. Considerar a estes actividaes esconcertantes, pero non una amenaza porque, Amen creía, nun atacaríen ensin Exiptu, y Exiptu nun atacaría hasta que l'armamentu que quería llegara. A pesar d'esta creencia, Israel unvió refuerzos a los Altos del Golán. Estes fuercies sirvieron pa xustificar les crítiques mientres los primeros díes de la guerra. El 27 y 30 de setiembre, dos llotes de reservistas fueron llamaos pol exércitu exipciu pa participar nestos exercicios. Dos díes antes del españíu de la guerra, el 4 d'ochobre, el comandu exipciu anunció públicamente la desmovilización parcial de los reservistas llamaos mientres el 27 de setiembre p'aselar barruntos nel llau israelín. Alredor de 20.000 soldaos fueron desmovilizados, y darréu a dalgunos d'estos homes dióse-yos permisu pa realizar la [[Umrah]] (pelegrinación) a [[La Meca]].{{harvnp|Shazly|2003|p=207}}<ref>Gawrych 1996, p. 24.</ref> Los informes amosaron tamién que se dieron instrucciones a los cadetes en colexos militares pa volver a entamar los sos cursos el 9 d'ochobre.<ref name="intelligence" /> El 1 d'ochobre, un investigador d'Amen, teniente Benjamín Siman-Tov, presentó una evaluación argumentando que los esplegues y exercicios exipcios a lo llargo de la canal de Suez paecíen ser un camuflaje pa una travesía real a la canal. Siman-Tov unvió una evaluación más refecha'l 3 d'ochobre. Dambes fueron inoraes pol so superior.<ref name="intelligence" /> Según el xeneral exipciu El-Gamasy, «Por iniciativa del personal d'operaciones, revisamos la situación in situ y desenvolvemos un marcu pa la operación ofensiva planiada. Estudiáronse les carauterístiques téuniques de la canal de Suez, el fluxu y la circulación de les marees, la velocidá de les corrientes y de la so direición, les hores d'escuridá y de lluz de la lluna, les condiciones meteorolóxiques, y les condiciones rellacionaes nel Mediterraneu y el Mar Bermeya».<ref name="El-Gamasy 1993 181">{{cita llibru |apellíu=El-Gamasy |títulu=The October War: Memoirs of Field Marshal El-Gamasy of Egypt |editorial=The American University in Cairo Press |añu=1993 |páxina=181}}</ref> Amás esplicó diciendo: «El sábadu 6 d'ochobre de 1973 (10 de Ramadán de 1393) foi'l día escoyíu pa la opción de setiembre-ochobre. Les condiciones pa una travesía yera bones, yera un día d'ayunu n'Israel, y la lluna nesi día, 10 de Ramadán, rellumó dende l'atapecer hasta la medianueche».<ref name="El-Gamasy 1993 181"/> La guerra coincidió esi añu col mes musulmán del Ramadán, cuando munchos soldaos musulmanes árabes tamién ayunan. Per otru llau, el fechu de que l'ataque foi llanzáu en Yom Kippur puede ayudar a Israel a axuntar más fácilmente les reserves de los sos llares y sinagogues, porque les carreteres y llinies de comunicación fueron en gran parte abiertes y esto sollivió la movilización y tresporte de los militares.{{ensin referencies}} A pesar de negase a participar, el rei Hussein de Xordania «axuntárase con Sadat y Assad n'Alexandría dos selmanes antes. Daes los barruntos mutuos prevalecientes ente los líderes árabes, yera pocu probable que-y dixeren los planes de guerra específicos. Pero yera probable que Sadat y Assad plantegaren la posibilidá d'una guerra contra Israel en términos más xenerales pa sentir la posibilidá de xunise a Xordania».<ref>Rabinovich, p. 51.</ref> Na nueche del 25 de setiembre, Hussein de callao voló a Tel Aviv p'alvertir a la primer ministra israelina [[Golda Meir]] d'un ataque siriu inminente. «‹¿Van a la guerra ensin los exipcios?›, preguntó la señora Meir. El rei dixo que nun lo creía. ‹Creo que [los exipcios] van cooperar›».<ref>Rabinovich, p. 50.</ref> Esta alvertencia foi inorada, y Amen concluyó que'l rei nun-y dixera nada que nun fuera yá conocíu. A lo llargo de setiembre, Israel recibió once advertencia de guerra de fontes bien asitiaes. Sicasí, el Direutor Xeneral del Mossad Zvi Zamir siguió aportunando en que la guerra nun yera una opción árabe, inclusive dempués de l'alvertencia de Hussein.<ref name="Rabinovich">Rabinovich, p. 57.</ref> Zamir más tarde remarcó qu'a cencielles non nos paeció qu'ellos fueren capaces [de guerra]».<ref name="Rabinovich" /> El día antes de la guerra, el xeneral [[Ariel Sharón]] amosóse fotografíes aérees y otros datos d'intelixencia con Yehoshua Saguy, el so oficial d'intelixencia de división. El xeneral Sharón diose cuenta de que la concentración de les fuercies exipcies a lo llargo de la canal foi muncho más allá de lo reparao mientres los exercicios d'entrenamientu, y que los exipcios habíen acumuláu tol so equipu d'encruz a lo llargo de la canal. Depués llamó al xeneral Shmuel Gonen, quien lo reemplazara como xefe del Comandu Sur, y espresó la so certidume de que la guerra yera inminente.<ref name="sharon life" /> El 4 y 5 d'ochobre, la esmolición de Zamir creció a midida que detectáronse signos adicionales d'un ataque inminente. Los asesores soviéticos y les sos families salieron d'Exiptu y Siria, los aviones de tresporte cargaos con equipu militar aterrizaron n'El Cairo y Damascu, y fotografíes aérees revelaron que les concentraciones d'Exiptu y Siria de tanques, infantería y misiles SAM taben nun nivel ensin precedentes. Según documentos desclasificaos de la [[Comisión Agranat]], el xeneral de brigada Yisrael Lior quien foi secretariu/agregáu militar de la primer ministra Golda Meir afirmó que'l Mossad sabía por Ashraf Marwan qu'un ataque diba asoceder sol disfraz d'un exerciciu militar una selmana primero qu'asocediera, pero'l procesu de pasar la información a la Oficina de la Primer Ministra fallara. La información terminó col asistente de xefe del Mossad Zvi Zamir, quien la pasó a les 12:30 a. m. del 5 d'ochobre. Acordies con l'allegamientu, un Zamir desenfocado y amoriáu estimó al asesor pola información y dixo que diba pasala a la oficina de la primer ministra na mañana.<ref name=mishandle>[http://www.timesofisrael.com/newly-released-papers-detail-depth-of-mishandling-of-yom-kippur-war-warnings/ Mossad's tip-off ahead of Yom Kippur "War did not reach prime minister, newly released papers show", ''Times of Israel'', 20 de setiembre de 2012.]</ref> Na nueche del 5–6 d'ochobre, Zamir personalmente foi a Europa p'axuntase con Marwan a medianueche.<ref name="intelligence" /> Marwan informólu de qu'un ataque siriu-exipciu conxuntu yera inminente. Sicasí, Marwan dixo equivocadamente a Zamir que l'ataque llevar a cabu al atapecer.<ref>{{cita noticia |url=http://www.nytimes.com/2007/07/13/opinion/13iht-edblum.1.6645021.html |periódicu=The New York Times |autor=Howard Blum |títulu=Who killed Ashraf Marwan? |fecha=13 de xunetu de 2007}}</ref> Foi esta alvertenciasobremanera, xunto col gran númberu d'otres alvertencies, que finalmente afaló l'altu mandu israelín a tomar aición. Malapenes unes hores primero qu'empezara l'ataque, los pidíos salieron pa una parcial llamada a files de los reservistas israelinos.<ref name="library">Doron Geller, "[http://www.jafi.org.il/education/juice/service/week11.html Israeli Intelligence and the Yom Kippur War of 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513121838/http://www.jafi.org.il/education/juice/service/week11.html |date=2008-05-13 }}", "JUICE", The Department for Jewish Zionist Education, The Jewish Agency for Israel.</ref> L'ataque poles fuercies exipcies y siries tomó a Estaos Xuníos por sorpresa. Acordies con el futuru direutor de la CIA, y el secretariu de Defensa, Robert Gates, taba informando a un negociador d'armes d'Estaos Xuníos sobre la improbabilidá d'un conflictu armáu na rexón cuando s'enteró de la noticia del españíu de la guerra na radio. Per otru llau, la KGB enterar del ataque de mano, probablemente a partir de les sos fontes d'intelixencia n'Exiptu.<ref>Christopher Andrew and Vasili Mitrokhin, ''The World Was Going Our Way. The KGB and the Battle for the Third World'', Basic Books, 2006.</ref> === La falta d'un ataque preventivu israelín === [[Ficheru:Golda Meir2.jpg|thumb|Al enterase del inminente ataque, la [[primer ministru d'Israel|primer ministra d'Israel]] [[Golda Meir]] tomó la revesosa decisión de nun llanzar un ataque preventivu.]] La estratexa israelina foi, na so mayor parte, basada nel preceptu de que si la guerra yera inminente, Israel tenía de llanzar un ataque preventivu. Suponíase que los servicios d'intelixencia d'Israel daríen, nel peor de los casos, un avisu de 48 hores antes d'un ataque árabe. La primer ministra [[Golda Meir]], el ministru de Defensa [[Moshe Dayan]], y el Xefe del Estáu Mayor [[David Elazar]] axuntar a les 8:05 a.m. del día de Yom Kippur, seis hores primero que la guerra empezara. Dayan abrió la xunta col argumentu de que la guerra nun yera una certidume. Elazar depués presentó'l so argumentu a favor d'un ataque preventivu contra los aeródromos de Siria al mediudía, misiles sirios a les 3:00 p.m., y les fuercies de tierra de Siria a les 5:00 p.m. «Cuando se fixeron les presentaciones, la primer ministra tuvo zarrada na incertidume por unos intres, pero depués llegó a una decisión clara. Nun habría nengún ataque preventivu. Israel podría tar precisando l'ayuda d'Estaos Xuníos bien llueu y yera imperativu que nun diba ser culpáu por empecipiar la guerra. ‹Si atacamos primero, nun vamos llograr ayuda de naide›, dixo».<ref>Rabinovich, p. 89.</ref> Antes de la guerra, Kissinger y Nixon alvirtieron constantemente a Meir que nun tenía de ser responsable d'empecipiar una guerra n'Oriente Mediu.<ref name="Quandt1977">{{cita llibru |autor=William B. Quandt|títulu=Decade of Decisions: American Policy Toward the Arab–Israeli Conflict, 1967–1976|url=https://books.google.com/books?id=5CgBKRxP3twC&pg=PA155|fecha=1 de xineru de 1977|editorial=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-03469-3|páxina=169|cita=Kissinger and Nixon consistently warned Israel that she must not be responsible for initiating a Middle east war}}</ref> El 6 d'ochobre de 1973, día del entamu de la guerra, Kissinger dixo a Israel que nun diera un ataque preventivu, y Meir confirmó-y qu'Israel nun lo fadría.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB98/octwar-10.pdf The national security archive, declassified archival records, The October War and U.S. Policy.]</ref> Otros países desenvueltos, más dependientes del petroleu de la OPEP, tomaron con más seriedá l'amenaza d'un embargu de petroleu y el boicó comercial árabe, y dexaren de suministrar municiones a Israel. Como resultancia, Israel yera totalmente dependiente de los Estaos Xuníos pal reabastecimiento militar, y especialmente sensible a cualquier cosa que pudiera poner en peligru esa rellación. Dempués de que Meir tomara la so decisión, a les 10:15 a. m. axuntar col embaxador d'Estaos Xuníos Kenneth Keating col fin d'informar a Estaos Xuníos de qu'Israel nun tenía la intención d'empecipiar una guerra preventiva, y pidió que los esfuercios d'Estaos Xuníos fueren empobinaos a la prevención de la mesma. Una telegrama electrónicu col informe de Keating de la xunta foi unviáu a Estaos Xuníos a les 16:33 GMT (18:33, hora llocal).<ref>{{cita web|url=http://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=77417&dt=1573&dl=823| títulu=Government of Israel Concern about possible Syrian and Egyptian attack today| fechaaccesu=| editorial=[[United States Department of State]]| fecha=6 d'ochobre de 1973}}</ref><ref>Quandt 2005, [https://books.google.com/books?id=6Jm0YNKvQsAC&printsec=frontcover#PPA105,M1 p. 105].</ref> Un mensaxe llegó más tarde al Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos, [[Henry Kissinger]], quien dixo: «Nun Adelantremos».<ref name=Sachar755>Sachar, Howard M. ''A History of Israel from the Rise of Zionism to Our Time''. Alfred A. Knopf, 2007, p. 755.</ref> Coles mesmes, Kissinger tamién encamentó a los soviéticos a utilizar la so influencia pa evitar la guerra, en contautu con Exiptu col mensaxe de la falta del derechu preferente de compra d'Israel, y unviaron mensaxes a otros gobiernos árabes pa consiguir la so ayuda nel llau de la moderación. Estos esfuercios tardíos fueron inútiles.<ref>William B. Quandt, ''Peace Process'', p. 105.</ref> Según Henry Kissinger, si Israel atacara primero, nun recibiría «nin un clavu».<ref>Rabinovich, p. 454.</ref> David Elazar propunxo una movilización de tola Fuercia Aérea y cuatro divisiones blindaes, un total de 100.000 a 120.000 soldaos; ente que Dayan favoreció una movilización de la Fuercia Aérea y dos divisiones blindaes, un total d'alredor de 70.000 tropes. Meir optó pola propuesta de Elazar.<ref>Gawrych 1996, p. 27.</ref> == La guerra == === Nel Sinaí === [[Ficheru:Hatzerim 290110 Sukhoi 7.jpg|thumb|right|Restos d'un [[Sukhoi Su-7]] exipciu baltáu sobre'l Sinaí el 6 d'ochobre n'exhibición nel Muséu de la Fuercia Aérea d'Israel.]] El Sinaí foi una vegada más l'escenariu de conflictu ente los israelinos y los exipcios, per quinta ocasión. Los exipcios preparárense pa un asaltu al traviés de la canal y esplegáu cinco divisiones por un total de 100&nbsp;000 soldaos, 1350&nbsp;tanques y 2000&nbsp;cañones y morteros pesaos pa l'arremetedura. Frente a ellos taben 450 soldaos de la Brigada Xerusalén, partíos en 16&nbsp;fortaleces a lo llargo de la [[canal de Suez]]. Había 290&nbsp;tanques israelinos en tol Sinaí estremaos en tres brigaes blindaes, y namái unu d'ellos esplegóse cerca de la canal, cuando empezaron les hostilidaes. Les grandes cabeces de ponte fueron establecíes na vera este'l 6 d'ochobre. Les fuercies blindaes israelines llanzaron contraataques del 6 al 8 d'ochobre, pero de cutiu yeren pocu sistemátiques y inadecuadamente sofitaes, y fueron refugaes principalmente polos exipciu usando misiles portátiles antitanque. Ente'l 9 d'ochobre y 12 d'ochobre, la respuesta d'Estaos Xuníos foi un llamáu a un altu'l fueu nel llugar. L'armamentu pa Israel empezó a fluyir en cantidaes modestes. Les unidaes exipcies xeneralmente nun avanzaron más allá d'una franxa poco fonda, por mieu a perder la proteición de les sos bateríes con [[Misil superficie-aire|misiles superficie-aire]] (SAM), que s'atopaben na oriella oeste de la canal. Na guerra de los Seis Díes, la Fuercia Aérea israelina cutiera a los exércitos árabes indefensos. Exiptu (y Siria) fortificaren el so llau de la llinia d'alto'l fueu con bateríes SAM proporcionaes pola Xunión Soviética, contra les cualos la Fuercia Aérea d'Israel nun tenía tiempu pa executar una operación de supresión de les defenses aérees enemigues (SEAD) debíu al factor sorpresa. Israel, qu'invirtiera gran parte del so presupuestu de defensa na construcción de la fuercia aérea más fuerte de la rexón, vería la eficacia de la so fuercia aérea acutada nes fases iniciales del conflictu pola presencia de SAM. El 9 d'ochobre, l'exércitu israelín decidió concentrar les sos reserves y aumentar los sos suministros, ente que los exipcios permanecieron a la defensiva estratéxica. Nixon y Kissinger retuvieron un nuevu suministru a gran escala d'armes a Israel. A falta de suministros, el gobiernu israelín a remolera aceptó un altu'l fueu nel llugar el 12 d'ochobre, pero Sadat negóse. Los soviéticos empezaron una ponte aérea d'armes a Siria y Exiptu. L'interés global d'Estaos Xuníos yera demostrar que les armes soviétiques nun podíen dictar la resultancia de los combates, por aciu el suministru a Israel. Con una ponte aérea en plenu apoxéu, Washington taba dispuestu a esperar hasta que l'ésitu israelín nel campu de batalla pudiera persuadir a los árabes y los soviéticos pa llevar la llucha al so fin. Decidió contraatacase una vegada a los blindaos exipcios qu'intentaben ampliar la cabeza de ponte más allá de la proteición del SAM. La estocada, con nome en código Operación Gazelle, foi llanzada'l 15 d'ochobre poles fuercies israelines que, encabezaes pola división d'[[Ariel Sharón]], aprucieron al traviés del corredor Tasa y cruciaron la canal de Suez escontra'l norte del [[Gran Llagu Amargosu]]. Dempués d'intensos combates, l'exércitu israelín avanzaba escontra El Cairo y movíase escontra'l sur, na vera este del Gran Llagu Amargosu y en gran midida pel sur de la canal hasta Puertu Suez. Yera importante pa los americanos que los combates terminaren, pos podría surdir del conflictu colos sos intereses vitales, y pa caltener l'autoestima de toles partes intacta. D'equí qu'indicaren una aceptación de la meyora israelina violando l'altu'l fueu; sicasí, Estaos Xuníos nun dexó la destrucción del 3º exércitu exipciu. El progresu israelín escontra El Cairo llegó al so fin cuando l'altu'l fueu foi declaráu'l 24 d'ochobre. ==== L'ataque exipciu ==== [[Ficheru:1973 sinai war maps.jpg|thumb|upright=2|La guerra de 1973 nel Sinaí, 6–15 d'ochobre.]] Antemanando un rápidu contraataque blindáu israelín colos sos trés divisiones blindaes, los exipcios armaren la so fuercia d'asaltu con un gran númberu d'armes antitanque portátiles propulsadas por cohetes, granaes y los menos numberosos pero más avanzaos misiles empuestos Sagger, que resultaron devastadores pa los primeres contraataques blindaos israelinos. Caúna de les cinco divisiones d'infantería que cruciaron la canal fueren forníos con cohetes RPG-7 y granaes RPG-43, y reforzaos con un batallón de misiles anti-tanque empuestos, yá que nun tendríen nengún sofitu blindáu mientres casi 12&nbsp;hores. Amás, los exipcios construyeren ramples separaes nos puntos d'encruz, algamando hasta 21&nbsp;m pa compensar el muriu de sable israelín, apurrir fueu de cobertoria pa la infantería d'asaltu y pa compensar los primeres contraataques blindaos israelinos. La escala y la eficacia de la estratexa exipcia d'esplegar estes armes antitanque, xunto cola incapacidá de los israelinos d'atayar el so usu col sofitu aereu cercanu (debíu al escudu SAM) contribuyeron en gran midida a los reveses israelinos de primeres de la guerra. [[Ficheru:Israeli A-4 Skyhawk Wreckage.jpg|thumb|Restos d'un [[A-4 Skyhawk]] israelín n'exhibición nel muséu de guerra d'Exiptu.]] [[Ficheru:MirageIIIShotDownByMiG-21.jpg|thumb|150px|[[Mirage III]] israelín baltáu por un [[MiG-21]] exipciu mientres la guerra d'ochobre.]] L'exércitu exipciu punxo un gran esfuerciu na busca d'una forma rápido y eficaz de romper les defenses israelines. Los israelinos habíen construyíu grandes y altos murios de sable de 18&nbsp;metros con una rimada de 60&nbsp;graos y reforzaos con formigón na llinia d'agua. Los inxenieros exipcios primeramente esperimentaron con cargues esplosives y escavadores pa estenar les torgues, primero que un oficial subalternu propunxera utilizar cañones d'agua a alta presión. La idea foi probada y comprobóse la so eficacia, y dellos cañones d'agua d'alta presión fueron importaos de Gran Bretaña y Alemaña Oriental. Los cañones d'agua rompieron efeutivamente les parés de sable utilizando agua de la canal. A les 02:00 p.m. del 6 d'ochobre, diose entamu a la ''Operación Badr'' con un gran ataque aereu. Más de 200 aviones exipcios realizaron ataques simultáneos contra trés bases aérees, bateríes de misiles Hawk, tres centros de comandu, posiciones d'artillería, y delles instalaciones de radares. Aeródromos en Refidim y Bir Tamada fueron puestos temporalmente fora de serviciu, y daños fueron infligidos a una batería Hawk en Ofir. L'asaltu aereu foi acompañáu por una andanada de más de 2.000 pieces d'artillería por un periodu de 53&nbsp;minutos contra la llinia Bar-Lev, puestos traseros de mandu de la zona y bases de concentración. L'autor Andrew McGregor afirmó que l'ésitu del primer ataque negó la necesidá d'una segunda arremetedura prevista. Exiptu reconoció la perda de 5 aviones mientres l'ataque. [[Kenneth M. Pollack]] escribió que 18&nbsp;aviones exipcios fueron baltaos, y que estes perdes llevaron a la cancelación de la segunda folada entamada. Nun compromisu notable mientres esti periodu, 2&nbsp;F-4Y Phantom israelinos retaron a 28 MiGs exipcios sobre Sharm el-Sheikh y dientro de media hora, baltaron ente siete y ocho MiG ensin perdes. Unu de los pilotos exipcios muertos foi'l capitán Atif Sadat, mediohermanu del presidente Sadat. Coles mesmes, 14 bombarderos exipcios Tupolev Tu-16 atacaron oxetivos israelinos nel Sinaí con misiles Kelt, ente qu'otros dos Tupolevs exipcios dispararon dos misiles Kelt nuna estación de radar nel centru d'Israel. Un misil foi baltáu por un Mirage de patrulla israelín, y el segundu cayó al mar. L'ataque foi un intentu d'alvertir a Israel de qu'Exiptu podría tomar represalies si bombardiaba oxetivos no fondo del territoriu exipciu. Al amparu de la andanada inicial d'artillería, la fuercia d'asaltu exipcia de 32&nbsp;000 infantes empezó cruciar la canal en doce ola en cinco árees d'encruz distintes, ente les 14:05 y les 17:30, no que se conocería como L'Encruz. Los exipcios torgaron a les fuercies israelines reforzar la llinia Bar Lev y dieron en atacar les fortificaciones israelines. Mentanto, los inxenieros pasaron a romper el muriu de sable. La Fuercia Aérea d'Israel llevó a cabo operaciones de interdicción aérea pa tratar d'evitar que les pontes fueren alzaos, pero sufrió perdes poles bateríes exipcios SAM. Los ataques aéreos fueron polo xeneral ineficaces, debíu al diseñu en corte de les pontes, qu'habilitaba'l so arreglu rápidu cuando yera cutíu. A pesar d'una feroz resistencia, la brigada de reserva israelina guarniendo nos fuertes Bar-Lev foi acorviada. Según Shazly, nun plazu de seis hores, quince puestos fortificaos fueren prindaos mientres les fuercies exipcies avanzaben dellos quilómetros nel Sinaí. El rexistru de Shazly foi apostáu por [[Kenneth M. Pollack]] quien señaló que, na so mayor parte, los fuertes solamente cayeron tres repitíos ataques per parte de fuercies cimeres o asedios enllargaos mientres munchos díes. La fortificación más septentrional de la llinia Bar Lev, que'l so nome en códigu yera «Fort Budapest», soportó asaltos repitíos y permaneció en manes israelines mientres la guerra. Una vegada que s'establecieron les pontes, la infantería adicional, coles restantes armes antitanque portátiles y ensin retrocesu, empezó a cruciar la canal, ente que los primeros tanques exipcios empezaron a cruciar a les 20:30. Los exipcios tamién intentaron aterrizar delles unidaes de comandu aerotresportaes en diverses árees nel Sinaí p'atrabancar la llegada de les reserves israelines. Esti intentu atopar con desastres, cuando los israelinos baltaron hasta venti helicópteros, causando munches baxes. El xeneral de división israelina (ret.) [[Jaim Herzog]] calculó perdes d'helicópteros exipcios como catorce. Otres fontes afirmen que «dellos helicópteros fueron baltaos con una perda total de vides», y que los pocos comandos que llograron aterrizar yeren ineficaces y nun presentaron namás que una molestia». Kenneth Pollack afirmó qu'a pesar de les sos fuertes perdes, los comandos exipcios llucharon escepcionalmente duru y crearon una considerable llerza, lo que llevó a los israelinos a tomar procuros qu'atrabancaron la so capacidá pa concentrase en detener l'asaltu al traviés de la canal. Les fuercies exipcies avanzaron aproximao 4 a 5&nbsp;km nel desiertu de Sinaí con dos exércitos (dambos cuerpos en tamañu pa los estándares occidentales, incluyida la segunda división d'infantería nel norte del segundu exércitu). Pela mañana siguiente, unos 850 tanques cruciaren la canal. Na so descripción de la guerra, Saad El Shazly señaló que pa la mañana del 7 d'ochobre, los exipcios habíen perdíu 280 soldaos y 20 tanques, anque esti rexistru apuéstase. La mayoría de los soldaos israelinos defensores de la llinia Bar-Lev fueron muertos o mancaos, y unos 200 fueron fechos prisioneros. Nos díes posteriores, dellos defensores de la llinia Bar-Lev llograron romper el cercu exipciu y tornar a les sos llinies, o fueron estrayíos mientres contraataques israelines que vinieron dempués. Mientres los próximos díes, la Fuercia Aérea Israelina (IAF) desempeñó un papel mínimu na llucha en gran midida porque yera necesaria pa faer frente a la simultánea, y n'última instancia, más amenazante, invasión siria de los Altos del Golán. Les fuercies exipcies entós consolidaron les sos posiciones iniciales. El 7 d'ochobre, les cabeces de ponte ampliáronse un adicional 4 km, coles mesmes refugando contraatacar israelines. Nel norte, la 18ª División exipcia atacó la llocalidá d'El-Qantarah el-Sharqiyya, engabitando les fuercies israelines en y alredor de la ciudá. Los combates fueron zarraos, y dacuando cuerpu a cuerpu. Los exipcios viéronse obligaos a destruyir los edificios de la ciudá. Pela tarde, la mayor parte de la ciudá taba en manes exipcies. El-Qantarah taba dafechu estenáu pa la mañana siguiente. Mentanto, los comandos exipcios llanzaos el 6 d'ochobre empezaron a atopase coles reserves israelines a la mañana siguiente. Dambos bandos sufrieron fuertes perdes, pero los comandos tuvieron ésitu en retrasar el movimientu de les reserves israelines escontra'l frente. Estes operaciones especiales de cutiu llevaron al tracamundiu y ansiedá ente los comandantes israelinos, qu'emponderaron a los comandos exipcios. Esti puntu de vista foi contradichu por otres fontes que declaren que pocos comandos llegaron a los sos oxetivos, y fueron polo xeneral namás que una molestia. Según Abraham Rabinovich, namái los comandos cercanos a Baluza y aquellos que bloquiaron el camín a Fort Budapest tuvieron ésitos medibles. De los 1.700 comandos exipcios inxertaos detrás de les llinies israelines mientres la guerra, 740 fueron muertos, munchos nos helicópteros baltaos, y 330 fechos prisioneros. ==== El fallíu contraataque israelín ==== [[Ficheru:destroyed m60.jpg|thumb|Un tanque israelín [[M60 Patton]] destruyíu nel Sinaí.]] El 7 d'ochobre, David Elazar visitó a Shmuel Gonen, comandante del frente sur d'Israel (quien namái tomara'l cargu tres meses antes, tres l'arrenunciu de Ariel Sharón) y axuntóse colos comandantes israelinos. Los israelinos entamaron un contraataque cautelosu a otru día pola 162ª División Blindada de Abraham Adan. El mesmu día, la Fuercia Aérea d'Israel llevó a cabu la Operación Tagar, coles mires de neutralizar les bases de la Fuercia Aérea d'Exiptu y del so escudu antimisiles. Siete bases aérees exipcies sufrieron daños cola perda de dos A-4 Skyhawk y los sos pilotos. Dos ataques más planiaos fueron atayaos por cuenta de la creciente necesidá de poder aereu nel frente siriu. La FAI llevó a cabu ataques aéreos adicionales contra les fuercies exipcies na vera este de la canal, según los informes, infligiendo graves perdes. Aviones israelinos llevaren a cabo ciento d'incursiones contra oxetivos exipcios a otru día, pero l'escudu SAM exipciu causó fuertes perdes. Les baxes israelines consistíen en tres aviones por cada 200 vuelos de combate, un ritmu insostenible. Los israelinos respondieron escurriendo rápido nueves táctiques p'atayar les defenses aérees exipcies. El 8 d'ochobre, dempués de que Elazar retiróse, Gonen camudó los planes sobre la base de los más optimistes informes del terrén. La división de Adan taba compuesta por trés brigaes, con un total de 183 tanques. Una de les brigaes inda taba nel camín a la zona, y participaría nel ataque al mediudía, xunto con una brigada d'infantería mecanizada de sofitu con un adicional de 44 tanques. El contraataque israelín taba na direición de los puntos fortificaos Bar Lev y frente a la ciudá de Ismailía, contra l'atrincherada infantería exipcia. Nuna serie d'ataques mal coordinaos, que fueron refugaos por una fuerte resistencia, los israelinos sufrieron fuertes perdes. Esa tarde, les fuercies exipcies avanzaron una vegada más p'afondar les sos cabeces de ponte, y como resultáu los israelinos perdieron delles posiciones estratéxiques. Otros ataques israelinos pa recuperar el terrén perdíu fueron infructuosos. Escontra l'anochar, un contraataque exipciu foi refugáu cola perda de 50 tanques exipcios pola 143ª división acorazada israelina, liderada pol xeneral Ariel Sharón, que fuera reintegrado como comandante de división al empiezu de la guerra. Garwych, citando fontes exipcies, documentó les perdes de tanques exipcios hasta'l 13 d'ochobre en 240. [[Ficheru:Israeli Tank Battles Egyptian Forces in the Sinai Desert - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|Un [[Centurion (carru de combate)|Centurion]] israelín operando nel Sinaí.]] ==== Estabilización temporal ==== Según Herzog, el 9 d'ochobre'l frente estabilizárase. Los exipcios nun pudieron avanzar más, y los ataques blindaos exipcios el 9-10 d'ochobre fueron refugaos con grandes perdes. Sicasí, esta afirmación foi apostada por Shazly, quien afirmó que los exipcios siguieron avanzando y ameyorando les sos posiciones tamién el 10 d'ochobre. Señaló un compromisu, qu'arreyó a los elementos de la 1ª Brigada d'Infantería, adscrita a la 19ª División, que prindó Aaiún Mousa, al sur de Suez. La 1ª Brigada Mecanizada exipcia llanzó un ataque fallíu escontra'l sur, a lo llargo del Golfu de Suez, en direición a Ras Sudar. Al salir de la seguridá de la sombriella SAM, la fuercia foi atacada pola aviación israelina y sufrió grandes perdes. Shazly citó esta esperiencia como base p'aguantar la presión del ministru de Guerra, el xeneral Ahmad Ismail Ali p'atacar escontra l'este, escontra Mitla y Gidi Passes. Ente'l 10 y 13 d'ochobre, dambes partes abstener de cualquier aición a gran escala, y la situación yera relativamente estable. Dambos bandos llanzaron ataques a pequeña escala, y los exipcios utilizaron helicópteros pa unviar comandos detrás de les llinies israelines. Dellos helicópteros exipcios fueron baltaos, y eses fuercies de comandu que llograron aterrizar fueron rápido destruyíes por Koah Patzi, un pelotón de doce homes consistente n'axentes de la unidá Sayeret Shaked. Nun compromisu clave'l 13 d'ochobre, Koah Patzi destruyó una particularmente grande incursión y mató a cerca d'un centenar de comandos exipcios. ==== El fallíu ataque exipciu ==== El xeneral Shazly opúnxose firmemente a cualquier meyora escontra l'este, que dexaría a los blindaos ensin cobertoria aérea fayadiza. Él foi desautorizáu pol xeneral Ismail y Sadat, que los sos oxetivos yeren apoderase de los estratéxicos pasos de Mitla y Gidi y el centru neurálxicu d'Israel en Refidim, esperando que solliviaría la presión sobre los sirios (que taben a la defensiva) al obligar a Israel a mover les sos divisiones del Golán escontra'l Sinaí. [[Ficheru:1973 sinai war maps2.jpg|thumb|upright=2|La guerra de 1973 nel Sinaí, 15–24 d'ochobre.]] Los Segundu y Tercer exércitos recibieron la orde d'atacar escontra l'este en seis truñaes simultánees sobre un ampliu frente, dexando tras cinco divisiones d'infantería pa caltener les cabeces de ponte. Forzar atacantes, que consistíen en 800-1.000&nbsp;tanques, nun tendríen la cubierta SAM, polo que la Fuercia Aérea d'Exiptu encargar de la defensa d'estes fuercies de los ataques aéreos israelinos. Blindaos y unidaes mecanizadas empezaron l'ataque'l 14 d'ochobre col sofitu de l'artillería. Taben en contra de 700-750&nbsp;tanques israelinos. Preparatorio pal ataque con tanques, helicópteros exipcios dexaron a 100 comandos cerca de la ruta llateral p'alteriar la retaguardia israelina. Una unidá de reconocencia israelina rápido ganar, matando a 60 y tomando numberosos prisioneros. Inda débiles poles grandes perda de los sos comandos que sufrieren nel primer día de la guerra, los exipcios nun pudieron o nun quixeron aplicar nueves operaciones de comandu que fueren planiaes en xunto col ataque armáu. L'emburrie blindáu exipciu sufrió grandes perdes. En llugar de concentrar les fuercies de maniobra, sacante pol emburrie del llechu del ríu, unidaes exipcies llanzaron ataques fronteros contra les defenses israelines. L'ataque exipciu foi decididamente refugáu. Siquier 250 tanques exipcios y unos 200 vehículos blindaos fueron destruyíos. Les baxes exipcies entepasaron el millar. Menos de 40 tanques israelinos viéronse afeutaos y toos menos seis d'ellos fueron reparaos polos equipos de caltenimientu israelinos y tornaron al serviciu, ente que les baxes israelines calcular en 665. [[Kenneth M. Pollack]] atribúye-y una esitosa incursión d'un comandu israelín a entamos del 14 d'ochobre contra un sitiu exipciu de intercepción de señales en Jebel Ataqah, atayando seriamente al comandu y control exipciu y contribuyendo a la so rotura mientres el compromisu. ==== Considerancies del ataque entamáu israelín ==== Cola situación nel frente siriu estabilizáu, l'altu mandu israelín alcordó que llegara'l momentu pa un contraataque israelín y un golpe cruciando la canal. El xeneral Sharón abogó por un encruz de momentu en Deversoir nel cantu norte del Gran Llagu Amargosu. El 9 d'ochobre, una fuercia de reconocencia axunta a la brigada del coronel Amnón Reshef detectó una fienda ente los exércitos exipcios Segundu y Terceru nesti sector. Según el xeneral Gamasy, la fienda fuera detectáu por un avión espía d'Estaos Xuníos SR-71. El xefe d'Estáu Mayor, Elazar, y el xeneral Jaim Bar-Lev, que reemplazaba temporalmente a Gonen como Xefe del Comandu Sur, alcordaron qu'esi yera'l llugar ideal pal encruz. Sicasí, dáu'l tamañu de les reserves de los blindaos exipcios, los israelinos decidieron esperar a una oportunidá que-yos dexara amenorgar les fuercies acorazaes exipcies antes d'empecipiar cualquier encruz. La oportunidá llegó'l 12 d'ochobre, cuando la intelixencia israelina detectó nicios de que los exipcios taben preparándose pa un importante emburrie blindáu. Este foi precisamente'l momentu en que los israelinos taben esperando. Finalmente pudieron utilizar les sos ventayes en velocidá, maniobra y l'artillería del tanque, ámbitos nos que sobresalieron. Una vegada que les fuercies blindaes exipcies fueron amenorgaes lo suficiente, los israelinos empecipiaron el so propiu encruz de canal. ==== La recuperación israelina: cruciando la canal ==== [[Ficheru:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|Tanques israelinos cruciando la Canal de Suez.]] Los israelinos darréu siguieron l'ataque exipciu fallíu del 14 d'ochobre con un contraataque multidivisional al traviés de la fienda ente los exércitos exipcios Segundu y Terceru. La 143ª División de Sharón, agora reforzada con una brigada de paracaidistes al mandu del coronel Danny Matt, tuvo la xera d'establecer cabeces de ponte nes veres este y oeste de la canal. Les 162ª y 252ª Divisiones Blindaes, comandadas polos xenerales Abraham Adan y Kalman Magen respeutivamente, tendríen que cruciar depués al traviés de la fienda a orellar oeste de la canal y xirar escontra'l sur, arrodiando'l tercer exércitu. La ofensiva llamar en clave Operación Homes Fuertes de Corazón o, alternativamente, la Operación Valiant. Na nueche del 15 d'ochobre, 750 de los paracaidistes del coronel Matt cruciaron la canal en llanches neumátiques. Llueu se-yos xunieron los tanques tresportaos en balses motorizadas ya infantería adicional. La fuercia nun atopó resistencia primeramente y esvalixóse pa escontra fora en grupos d'asaltu, atacando convóis de suministros, sitios SAM, centros loxísticos y cualquier cosa de valor militar, dando prioridá a los SAM. Los ataques a los sitios SAM furaron un furacu na pantalla antiaérea exipcia y dexaron a encomalo Aérea Israelina atacar con mayor agresividá oxetivos terrestres exipcios. Na nueche del 15 d'ochobre, 20 tanques israelinos y 7 APC sol mandu del coronel Jaim Erez cruciaron la canal y enfusaron 12 quilómetros en tierra firme exipcia, tomando a los exipcios por sorpresa. Mientres les primeres 24 hores, la fuercia de Erez atacó sitios SAM y columnes militares con impunidá. Na mañana del 17 d'ochobre, foi atacáu pola 23ª Brigada Blindada exipcia, pero llogró repeler l'ataque. Aquel día, los sirios yá nun plantegaben una amenaza creíble y los israelinos fueron capaces de camudar el so poder aereu al sur en sofitu de la ofensiva. La combinación d'un paragües SAM exipciu debilitáu y una mayor concentración de cazabombarderos israelines fixeron que la FAI fuera capaz d'aumentar en gran midida incursiones contra oxetivos militares exipcios, incluyíos los convóis, blindaos y aeródromos. Les pontes exipcies al traviés de la canal resultaron estropiaos n'ataques aéreos y d'artillería israelín. Los aviones israelinos empezaron a atacar sitios SAM y radares exipcios, lo que provocó que'l xeneral Ismail retirara gran parte de los equipos de defensa aérea exipcios. Esto de la mesma dio a la FAI entá mayor llibertá pa operar nel espaciu aereu exipciu. Aviones israelinos tamién atacaron y destruyeron los cables de comunicación soterraños en Banha nel delta del Nilu, lo qu'obligó a los exipcios tresmitir mensaxes selectivos de la radio, que podríen ser interceptaos. Amás de los cables en Banha, Israel abstener d'atacar la infraestructura económico y estratéxico arriendes de una amenaza exipcia de tomar represalies contra ciudaes israelines con misiles Scud. Aviones israelinos bombardiaron bateríes Scud exipcies en Port Said delles vegaes. La Fuercia Aérea d'Exiptu intentó interceptar vuelos de combate de la FAI y atacar a les fuercies terrestres israelines, pero sufrió grandes perdes en combates aéreos y de les defenses aérees israelines, ente que infligieron llixeres perdes d'aeronaves sobre los israelinos. Les batalles aérees más fuertes tuvieron llugar sobre'l delta del Nilu, al norte, onde los israelinos intentaron repetidamente destruyir les bases aérees exipcies. ==== Asegurando la cabeza de ponte ==== A pesar del ésitu que los israelinos teníen na oriella oeste, los xenerales Bar-Lev y Elazar ordenaron a Sharón concentrase n'asegurar la cabeza de ponte na vera este. Ordenáronlu qu'estenara les carreteres que conducíen a la canal según una posición conocida como la Granxa China, al norte y cerca de Deversoir, el pasu israelín. Sharón oxetó y pidió permisu pa espandir y travesar la cabeza de ponte en orellar oeste, argumentando que tal maniobra causaría los colapsu de les fuercies exipcies na vera este. Pero l'altu mandu israelín aportunó, creyendo qu'hasta que la vera este tuviera segura, les fuercies en oriéllalo oeste podríen ser cortaes. Sharón foi desautorizáu polos sos superiores y tuvo que vencer. El 16 d'ochobre, unvió a la Brigada de Amnon Reshef p'atacar la Granxa China. Otres fuercies de les FDI atacaron a les fuercies exipcies atrincheraes qu'apoderaben les carreteres de la canal. Dempués de tres díes de lluches amargoses y cercanes, los israelinos llograron desallugar a les fuercies exipcies numbéricamente cimeres. Los israelinos sufrieron cerca de 300 muertos, 1.000 mancaos y 56 tanques. Los exipcios sufrieron más baxes, incluyendo 118 tanques destruyíos y 15 prindaos. ==== Respuesta exipcia al encruz israelín ==== [[Ficheru:IDF Ismailia Clash.jpg|thumb|250x|Soldaos israelinos mientres la [[batalla de Ismailía]]. Unu d'ellos prindó un [[RPG-7]] exipciu.]] Mentanto, los exipcios nun llograron captar l'algame y la magnitú del encruz israelín, nin apreciaron la so intención y propósitu. Esto debió en parte a los intentos de los comandantes de campu exipciu de ofuscar los informes sobre l'encruz israelín y en parte por cuenta de un falsu camientu de que l'encruz de la canal yera puramente una distraición pa una ofensiva mayor de les FDI empobinada al lladral derechu del Segundu Exércitu. Arriendes d'ello, el 16 d'ochobre, el xeneral Shazly ordenó a la 21ª División Blindada atacar escontra'l sur y a la 25ª Brigada Blindada Independiente, fornida con [[T-62]], p'atacar escontra'l norte nuna [[movimientu de pinza]] pa esaniciar la percibida amenaza al Segundu Exércitu. Los exipcios fallaron en reconocer la zona y nun sabíen que, a estes altures, la 162ª División Blindada de Adan taba na redoma. Amás, la 21ª y la 25ª nun coordinaron los sos ataques, dexando que la División del Xeneral Adan fixera frente a cada fuercia individualmente. Adan concentró'l so ataque contra la 21ª División Blindada, destruyendo 50-60 tanques exipcios y obligando al restu a retirase. Depués dirixóse escontra'l sur y emboscó a la 25ª Brigada Blindada Independiente, destruyendo 86 de les sos 96 tanques y toes los sos [[Tresporte blindáu de personal|APCs]], en cuenta de la perda de solu trés tanques. [[Ficheru:M48 tank wrecks at Suez Canal 1981.jpg|thumb|left|Unos tanques [[M48 Patton]] israelinos destruyíos nos bancos de la canal de Suez.]] L'artillería exipcio bombardeó la ponte israelina sobre la canal na mañana del 17 d'ochobre, solmenando dellos golpes. La Fuercia Aérea exipcia llanzó repitíos bombardeos, dalgunes con hasta venti aviones, pa remover la ponte y les balses, estropiando la ponte. Los exipcios tuvieron que cerrar los sos sitios SAM mientres estes redaes, dexando a los combatientes israelinos interceptar a los exipcios. Los exipcios perdieron 16 aviones y 7 helicópteros, ente que los israelinos perdieron 6 aviones. La ponte foi estropiáu, y el Cartelu Xeneral de los Paracaidistes israelín, que taba cerca de la ponte, tamién foi cutíu, mancando al comandante y al so ayudante. Mientres la nueche, la ponte foi reparáu, pero solo un puñáu de fuercies israelines crució. Según Jaim Herzog, los exipcios siguieron atacando la cabeza de ponte hasta l'altu'l fueu, usando l'artillería y los morteros pa encender decenes de millares d'obuses nel área del encruz. Los aviones exipcios intentaron bombardiar la ponte tolos díes, y los helicópteros llanzaron misiones suicides, faciendo intentos de llanzar barriles de napalm na ponte y la cabeza de ponte. Les pontes fueron estropiaos delles vegaes, y tuvieron que ser reparaos pela nueche. Los ataques causaron fuertes baxes, y munchos tanques fueron fundíos cuando les sos balses fueron cutíes. Los comandos exipcios y los buzos militares, con sofitu armáu, llanzaron un ataque terrestre contra la cabeza de ponte, que foi refugáu cola perda de 10 tanques. Dos posteriores contraataques exipcios tamién fueron derrotaos. Dempués del fracasu de contraatacar del 17 d'ochobre, el personal xeneral exipciu adulces empezó a dase cuenta de la magnitú de la ofensiva israelina. A principios del 18 d'ochobre, los soviéticos amosaron imáxenes satelitales a Sadat de les fuercies israelines qu'operaben na oriella oeste. Sollertáu, Sadat unvió a Shazly al frente pa evaluar la situación de primera mano. Yá nun confiaba nos sos comandantes de campu p'apurrir informes precisos. Shazly confirmó que los israelinos teníen a lo menos una división en orellar oeste y taben enanchando la so cabeza de ponte. Abogó por retirar la mayor parte de los blindaos exipcios de la vera este pa faer frente a la creciente amenaza israelina na oriella oeste. Sadat refugó categóricamente esti encamientu ya inclusive amenació a Shazly con una corte marcial. Ahmad Ismail Ali encamentó que Sadat primiera por un altu'l fueu pa evitar que los israelinos esploten los sos ésitos. ==== Les fuercies israelines crucien la canal de Suez ==== Les fuercies israelines agora taben cruciando al traviés de la canal en dos pontes, incluyendo unu de diseñu propiu, y balses motorizadas. Los inxenieros israelinos, sol xeneral de brigada Dan Even, trabayaren so intensu fueu exipcio pa establecer les pontes, y más de 100 fueron asesinaos y cientos más mancaos. L'encruz foi difícil debíu al fueu d'artillería exipcio, anque a les 4:00 am, dos de les brigaes de Adan taben na oriella oeste de la canal. Na mañana del 18 d'ochobre, les fuercies de Sharón na oriella oeste llanzaron una ofensiva escontra Ismailía, emburriando amodo a la brigada exipcia de paracaidistes qu'ocupaba la muralla de sable escontra'l norte p'ampliar la cabeza de ponte. Dalgunes de les sos unidaes intentaron movese escontra l'oeste, pero fueron deteníes nel encruz de carreteres de Nefalia. La división de Adan avanzó escontra'l sur, en direición a la ciudá de Suez, ente que la división de Magen atacó escontra l'oeste, en direición a El Cairo, y escontra el sur, en direición a Adabiya. El 19 d'ochobre, una de les brigaes de Sharón siguió atacando a los paracaidistes exipcios escontra'l norte, en direición a Ismailía, hasta que los israelinos tuvieron a 8 o 10 km de la ciudá. Sharón esperaba apoderase de la ciudá y cortar asina les llinies loxístiques y de suministru pa la mayor parte del Segundu Exércitu exipciu. La segunda brigada de Sharón empezó a cruciar la canal. Los elementos avanzaos de la brigada treslladar al campamentu de Abu Sultan, dende onde se treslladaron al norte pa tomar Orcha, una base loxística exipcia defendida por un batallón de comandos. Los soldaos d'infantería israelines estenaron les trincheres y los búnkeres, de cutiu participando en combate cuerpu a cuerpu, mientres los tanques mover al so llau y disparaben contra les seiciones de la trinchera al so frente. La posición tuvo asegurada antes del anochar. Más de 300 exipcios morrieron y 50 fueron fechos prisioneros, ente que los israelinos sufrieron 18 muertos. La cayida de Orcha causó'l colapsu de la llinia defensiva exipcia, dexando a más tropes israelines consiguir llegar a terremplén de sable. Ellí, fueron capaces de sofitar a les tropes israelines que s'enfrentaben a la cresta de Missouri, una posición ocupada polos exipciu na llinia Bar-Lev que podría representar una amenaza pal encruz israelín. Esi mesmu día, los paracaidistes israelinos que participaron na campaña de Sharón emburriaron a los exipcios lo suficientemente lloñe por que les pontes israelines tuvieren fora de la vista de los observadores de l'artillería exipcio, anque los exipcios siguieron bombardiando la zona. Mientres los israelinos atacaben en direición escontra Ismailía, los exipcios llucharon una batalla dilatoria, cayendo en posiciones defensives más al norte, cuando se vieron sometíos a una creciente presión de la ofensiva terrestre israelina, xunto con ataques aéreos. El 21 d'ochobre, una de les brigaes de Sharón taba ocupando les contornes de la ciudá, pero enfrentar a la feroz resistencia de los paracaidistes y comandos exipcios. Esi mesmu día, la última unidá restante de Sharón na vera este atacó la cresta de Missouri. Shmuel Gonen esixera a Sharón prindar la posición, y Sharón ordenara l'ataque a remolera. L'ataque foi precedíu por un ataque aereu que causó la fuxida de cientos de soldaos exipcios y miles d'otros atrincheráronse. Un batallón atacó dende'l sur, destruyendo 20 tanques y superando les posiciones d'infantería antes de ser deteníu por cohetes Sagger y campos de mines. Otru batallón atacó dende'l suroeste, y foi deteníu pola infantería fortificada. Los israelinos llograron ocupar un terciu de la cresta de Missouri. El ministru de Defensa [[Moshé Dayán]] derogó les órdenes de los superiores de Sharón pa siguir l'ataque. Sicasí, los israelinos siguieron avanzando na oriella oeste. Según los israelinos, la cabeza de ponte de les FDI tenía 40 km (25 la mio) d'anchu y 32 km (20 el mio) de fondura a finales del 21 d'ochobre. El 22 d'ochobre, los defensores exipcios de Ismailía ocupaben la so última llinia de defensa, pero llograron repeler un intentu israelín de dir detrás de Ismailía y arrodiar la ciudá, y atacaron a delles de les tropes de Sharón escontra la canal Sweetwater. La meyora israelina sobre Ismailía foi deteníu a 10 km al sur de la ciudá. Dambes partes sufrieren grandes perdes. Nel frente norte, los israelinos tamién atacaron Port Said, enfrentando tropes exipcies y una unidá tunecina de 900 homes, que llucharon nuna batalla defensiva. El gobiernu exipciu afirmó que la ciudá foi bombardiada repetidamente por aviones israelinos y que cientos de civiles resultaron muertos o mancaos. Adan y Magen mover escontra'l sur, ganando decisivamente a los exipcios nuna serie d'enfrentamientos, anque de cutiu atopáronse con una determinada resistencia exipcia, y dambos llaos sufrieron fuertes baxes. Adan avanzó escontra l'área de la canal Sweetwater, entamando saltar al desiertu circundante y cutir nes llombes de Geneifa, onde munchos sitios de SAM fueron alcontraos. Los trés brigaes blindaes de Adan distribuyéronse: con una qu'avanzaba peles llombes de Geneifa, otra a lo llargo d'una carretera paralela al sur d'elles y la tercera avanzaba escontra Mina. Les brigaes de Adan atopar cola resistencia de les fuercies exipcies atrincheraes nel [[petrina verde]] de la zona de la canal Sweetwater. Les otres brigaes de Adan tamién taben reteníes per una llinia de campamentos ya instalaciones militares exipcies. Adan tamién foi acosáu pola Fuercia Aérea exipcia. Los israelinos avanzaron amodo, pasando per alto les posiciones exipcies siempres que fuera posible. Dempués de que se-y negó'l sofitu aereu por cuenta de la presencia de dos bateríes SAM que fueren adelantraes, Adan unvió dos brigaes p'atacales. Les brigaes pasaron per delantre de la infantería exipcia atrincherada, saliendo del cinturón verde mientres más d'ocho quilómetros, y lluchando contra dellos contraataques exipcios. A una distancia de cuatro quilómetros, bombardiaron y destruyeron los SAM, dexando que la IAF apurriera a Adan un sofitu aereu cercanu. Les tropes de Adan avanzaron al traviés del cinturón verde y dirixéronse escontra les llombes de Geneifa, enfrentándose a esperdigaes tropes exipcies, kuwaitíes y palestines. Los israelinos enfrentar con una unidá blindada exipcia en Mitzeneft, amás de destruyir múltiples sitios SAM. Adan tamién prindó l'aeropuertu de Fayid, que darréu foi preparáu poles tripulaciones israelines pa sirvir como base de suministru y evacuación de los soldaos mancaos. 16 quilómetros al oeste del Llagu Amargosu, la brigada del coronel Natke Nir degoló a una brigada d'artillería exipcio que participara nel bombardéu de la cabeza de ponte israelina. Decenes d'artilleros exipcios resultaron muertos y munchos más, prisioneros. Tamién morrieron dos soldaos israelinos, incluyíu'l fíu del xeneral Moshe Gidron, Ilan Gidron. Mentanto, la división de Magen treslladar escontra l'oeste y depués escontra'l sur, cubriendo'l lladral de Adan y eventualmente moviéndose al sur de la ciudá de Suez hasta'l [[golfu de Suez]]. La meyora israelina en direición al sur llegó a Port Suez, na llende sur de la [[canal de Suez]]. ==== L'altu'l fueu y otres batalles ==== [[Ficheru:Yom Kippur War map-es.svg|thumb|upright=1.2|Cuando l'altu'l fueu entró n'efeutu, Israel había perdíu territoriu nel llau del este de la canal de Suez ante Exiptu ({{color box|#228b22}}), pero ganara territoriu al oeste y nos Altos del Golán ({{color box|#0061A9}}).]] El [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] aprobó (14-0) la [[Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 338]] pidiendo un altu'l fueu, axustáu en gran parte ente los [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]], el 22 d'ochobre. Encamentó a los batallosos a cesar darréu toa actividá militar. El cese al fueu tenía d'entrar a valir 12 hores más tarde a les 6:52 pm, hora d'Israel. Por cuenta de que esto yera dempués del anochar, yera imposible pa la vixilancia per satélite determinar ónde taben les llinies de frente cuando, supónse, la llucha detúvose. El Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos, [[Henry Kissinger]], indicó a la Primer Ministru Meir que nun s'opondría a l'aición ofensiva mientres la nueche anterior a la entrada a valir del cese al fueu. Dellos minutos primero que'l cese al fueu entrara a valir, trés misiles Scud fueron disparaos contra oxetivos israelinos por fuercies exipcies o por personal soviético n'Exiptu. Este foi'l primer usu de combate de misiles Scud. Un Scud diba empobináu al puertu de Arish y dos a la cabeza de ponte israelina na canal de Suez. Unu d'ellos cutió un convói de suministru israelín y mató a siete soldaos. Cuando llegó'l momentu del altu'l fueu, la división de Sharón nun llograra prindar Ismailía y cortar les llinies de suministros del Segundu Exércitu, pero les fuercies israelines taben a namái unos cientos de metros de la so meta sur: la postrera carretera que xunía a El Cairo con Suez. La unidá de Adan, nel sur, dexara a les unidaes israelines y exipcies esperdigaes pel campu de batalla, ensin llinies clares ente elles. A midida que les unidaes exipcies ya israelines trataben de reagrupase, diéronse constantes tiroteos. Mientres la nueche, Elazar informó que los exipcios taben atacando, nun intentu de recuperar terrén en dellos llugares, y que nueve tanques israelinos fueren destruyíos. Pidió permisu a Dayán pa responder a los ataques y Dayán tuvo d'alcuerdu. Israel volvió a entamar la so meyora escontra'l sur. Nun ta claru qué llau disparó primero, pero los comandantes israelinos usaron les escaramuzas como xustificación pa volver a entamar los ataques. Cuando Sadat protestó por presuntes violaciones israelines de la tregua, Israel acotó que les tropes exipcies habíen disparáu primeru. William B. Quandt señaló que, independientemente de quién disparó'l primer tiru dempués del cese al fueu, foi l'Exércitu israelín el qu'avanzó más allá de les llinies d'alto'l fueu del 22 d'ochobre. Adan volvió a entamar el so ataque'l 23 d'ochobre. Les tropes israelines terminaron la so meyora escontra'l sur, prindando la última carretera auxiliar al sur del puertu de Suez y arrodiaron al Tercer Exércitu exipciu al este de la Canal de Suez. Los israelinos tresportaron entós enormes cantidaes d'equipu militar al traviés de la canal, lo que según Exiptu yera una violación del cese al fueu. Los aviones exipcios llanzaron ataques repitíos en sofitu del Tercer Exércitu, dacuando en grupos d'hasta 30 aviones, pero sufriendo graves perdes. Los blindaos y los paracaidistes israelinos tamién entraron en Suez [[Batalla de Suez|nun intentu de prindar la ciudá]], pero soldaos exipcios enfrentáronse-yos y alzaron apresuradamente a les milicies locales. Fueron arrodiaos, pero pela nueche les fuercies israelines llograron abrir pasu. Los israelinos sufrieron la perda de 80 muertos y 120 mancaos, con un númberu desconocíu de baxes exipcies, ensin ganancia táctica. A la mañana siguiente, 23 d'ochobre, asocedió una rabasera d'actividá diplomática. Los vuelos de reconocencia soviéticos confirmaren que les fuercies israelines taben moviéndose escontra'l sur, y los soviéticos acusaron a los israelinos de traición. Kissinger llamó a Meir nun esfuerciu por persuadila de retirase unos cientos de metros y ella indicó que la posición táctica d'Israel nel terrén ameyorara. ==== El Tercer Exércitu atrapáu ==== Kissinger enterar del cercu del Tercer Exércitu pocu dempués. Kissinger consideró que la situación presentaba a los Estaos Xuníos una terrible oportunidá y qu'Exiptu dependía d'Estaos Xuníos pa torgar qu'Israel destruyera al so exércitu atrapáu. Darréu, la posición podría ser utilizada pa dexar a los Estaos Xuníos mediar na disputa y dixebrar a Exiptu de la influencia soviética. Como resultancia, Estaos Xuníos exerció una terrible presión sobre los israelinos por que se abstuvieren de destruyir al exércitu atrapáu, inclusive amenaciando con sofitar una resolución de la ONX esixendo que los israelinos retirar a les sos posiciones del 22 d'ochobre si nun dexaben que suministros non militares algamar esi exércitu. Nuna llamada telefónica col embaxador israelín Simja Dinitz, Kissinger dixo al embaxador que la destrucción del tercer exércitu exipciu «ye una opción que nun esiste». A pesar de tar arrodiáu, el Tercer Exércitu llogró caltener la so capacidá de combate al este de la canal y caltener les sos posiciones defensives, pa sorpresa de munchos. Según Trevor N. Dupuy, los israelinos, los soviéticos y los americanos habíen sobreestimado la vulnerabilidá del Tercer Exércitu nesi momentu. Nun taba en cantu del colapsu y escribió que magar una nueva ofensiva israelina probablemente superar, esto nun yera una certidume y, según David Elazar, xefe del personal del cuartel xeneral israelín el 3 d'avientu de 1973: «En cuanto al Tercer Exércitu, a pesar de que los arrodiamos, aguantáronse y avanzaron pa ocupar de fechu un área más amplia de tierra al este, polo que nun podemos dicir que los ganemos o superemos». David T. Buckwalter ta d'alcuerdu en que, a pesar del aislamientu del Tercer Exércitu, nun taba claru si los israelinos podríen protexer el so fuercies en oriéllalo oeste de la canal d'un ataque exipciu determináu y entá asina caltener abonda fuercia a lo llargo del restu del frente. Esta evaluación foi cuestionada por Patrick Seale, quien afirmó que'l Tercer Exércitu taba «en cantu del colapsu». La posición de Seale foi sofitada por P. R. Kumaraswamy, quien escribió que la intensa presión d'Estaos Xuníos torgó a los israelinos aniquilar al aislláu Tercer Exércitu. Herzog señaló que, dada la desesperada situación del Tercer Exércitu, en términos de ser cortáu del reabastecimiento y la reafirmación de la superioridá aérea israelina, la destrucción del Tercer Exércitu yera inevitable y podría llograse nun periodu bien curtiu. Shazly describió la situación del Tercer Exércitu como «desesperada» y describió el so cercu como una catástrofe demasiáu grande pa despintar». Tamién señaló que «el destín del Tercer Exércitu exipciu taba en manes d'Israel. Una vegada que'l Tercer Exércitu foi arrodiáu poles tropes israelines, cada cachu de pan unviáu a los nuesos homes foi pagáu pol cumplimientu de les demandes israelines». Poco primero de que entrara a valir l'altu'l fueu, un batallón de tanques israelinos avanzó a Adabiya y prindar col sofitu de la Marina israelina. Unos 1500 prisioneros exipcios fueron prindaos, y cerca de cien soldaos exipcios axuntáronse xusto al sur de Adabiya, onde s'enfrentaron a los israelinos. Los israelinos tamién llevaron a cabu la so tercera y última incursión en Suez. Fixeron delles ganancies, pero nun pudieron entrar nel centru de la ciudá. Como resultancia, la ciudá foi estremada na cai principal, colos exipcios sosteniendo'l centru de la ciudá y los israelinos controlando les contornes, les instalaciones portuaries y la refinería de petroleu, arrodiando efeutivamente a los defensores exipcios. ==== Batalles posguerra ==== Na mañana del 26 d'ochobre, el Tercer Exércitu exipciu violó'l cese al fueu intentando romper el cercu de les fuercies israelines. L'ataque foi refugáu poles fuercies israelines aérees y terrestres. Los exipcios tamién llograron meyores menores nos ataques contra les fuercies de Sharón nel área de Ismailía. Los israelinos reaccionaron bombardiando oxetivos prioritarios n'Exiptu, incluyendo puestos de mandu y reserves d'agua. El frente taba más sele nel sector del Segundu Exércitu na zona norte de la canal, onde dambos bandos xeneralmente respetaron l'altu'l fueu. Anque la llucha más intensa terminó'l 28 d'ochobre, los enfrentamientos nun se detuvieron hasta'l 18 de xineru de 1974. El ministru israelín de Defensa Moshé Dayán declaró que «l'altu'l fueu esistió nel papel, pero'l disparar continuu a lo llargo del frente nun yera la única carauterística de la situación ente'l 24 d'ochobre de 1973 y el 18 de xineru de 1974. Esti periodu entemediu tamién caltuvo la posibilidá siempres presente d'un reinicio de la guerra a gran escala. Hubo tres variaciones sobre cómo podría españar: dos exipcies y una israelina. Un plan exipciu yera atacar unidaes israelines al oeste de la canal, dende la direición d'El Cairu. L'otru yera cortar la cabeza de ponte de la canal israelina por aciu la unión de los exércitos exipcios Segundu y Terceru na vera este. Dambos planes taben basaos nun masivu golpe d'artillería sobre les fuercies israelines, que nun taben bien fortificaes y sufriríen grandes baxes. Poro, pensóse qu'Israel se retiraría d'orellar oeste, yá que yera bien sensible sobre la tema de la vida del soldáu. Exiptu, nesi momentu tenía un total de 1700 tanques de primer llinia a entrambos llaos del frente de la canal, 700 na vera este y 1000 na oriella oeste. Tamién na oriella oeste, na segunda llinia, había otros 600 tanques pa la defensa d'El Cairu. Tenía unes 2000 pieces d'artillería, unos 500 aviones operativos y siquier 130 bateríes de misiles SAM asitiaes alredor de les nueses fuercies pa neganos el sofitu aereu». Les FDI reconocieron la perda de 14 soldaos mientres esti periodu de posguerra. Les perdes exipcies fueron mayores, especialmente nel sector controláu pol xeneral Ariel Sharón, quien ordenó a les sos tropes responder con poder de fueu masivo a cualquier provocación exipcia. Delles batalles aérees asocedieron, y los israelinos tamién baltaron dellos helicópteros qu'intentaben reabastecer al Tercer Exércitu. ==== Situación final nel frente exipciu ==== A la fin de la guerra, los israelinos avanzaren a unos 101 quilómetros de la capital exipcia, El Cairo, y ocupaben 1600 quilómetros cuadraos al oeste de la Canal de Suez. Tamién cortaren la carretera El Cairo-Suez y abarganáu la mayor parte del Tercer Exércitu exipciu. Los israelinos tamién tomaren munchos prisioneros dempués de que soldaos exipcios, incluyendo munchos oficiales, empezaren a rindise en masa escontra'l final de la guerra. Los exipcios ocuparon una franxa estrecha na vera este de la canal, ocupando unos 1200 quilómetros cuadraos del Sinaí. Una fonte envaloró que los exipcios teníen 70000 homes, 720 tanques y 994 pieces d'artillería na vera este de la canal. Sicasí, ente 30000 y 45000 d'ellos taben arrodiaos polos israelinos. A pesar de los ésitos tácticos d'Israel al oeste de la canal, l'exércitu exipciu foi reformáu y entamáu. Poro, según Gamasy, la posición militar israelina volvióse «débil» por distintes razones: «Unu, Israel tenía agora una gran fuercia (unos seis o siete brigaes) nun área bien llindada de terrén, arrodiada de toos llaos per medios naturales o barreres feches pol home o poles fuercies exipcies. Esto poner nuna posición débil. Per otra parte, hubo dificultaes pa suministrar esta fuercia, en sacupala, nes llargues llinies de comunicación y na gastadura diaria d'homes y equipos. Dos, pa protexer a estes tropes, el comandu israelín tuvo qu'asignar otres fuercies (cuatro o cinco brigaes) pa defender les entraes a la fienda nel Deversoir. Trés, pa inmovilizar les cabeces de ponte exipcies nel Sinaí, el mandu israelín tuvo qu'asignar diez brigaes pa encarar a les cabeces de ponte de los exércitos Segundu y Terceru. Amás, fíxose necesariu caltener les reserves estratéxiques nel so máximu estáu d'alerta. Poro, Israel taba obligáu a caltener la so fuercia armada (y, poro, al país) movilizada mientres un llargu periodu, siquier hasta que la guerra llegara al so fin, porque l'altu'l fueu nun señaló'l final de la guerra. Nun hai dulda de qu'ello ta en total conflictu coles sos teoríes militares». Por eses razones, y acordies con Dayan, «Por eso pensóse qu'Israel se retiraría d'orellar oeste, yá que yera bien sensible sobre la tema de la vida de soldáu». Les fuercies exipcies nun primieron escontra l'oeste y caltuvieron les sos posiciones al este de la canal, controlando dambes veres de la canal de Suez. Nenguna de les principales ciudaes de la canal taba ocupada per Israel; sicasí, la ciudá de Suez taba arrodiada. Exiptu deseyaba poner fin a la guerra cuando se dieron cuenta de que la ofensiva del encruz de la canal de les FDI podría resultar nuna catástrofe. El sitiáu Tercer Exércitu exipciu nun podía aguantar ensin suministros. L'exércitu israelín avanzó a 100 km d'El Cairu, lo qu'esmoleció a Exiptu. L'exércitu israelín tenía terrén abiertu y nenguna oposición siguir avanzando escontra El Cairo; si haber fechu, el gobiernu de Sadat podría terminar. === Los Altos del Golán === ==== L'ataque siriu ==== [[Ficheru:Assad Tlass war 1973.jpg|thumb|El presidente siriu [[Hafez al-Assad]] (derecha) con soldaos, 1973.]] [[Ficheru:1973 Yom Kippur War - Golan heights theater.jpg|thumb|upright=2|Un mapa de la llucha nos Altos del Golán.]] Nos [[Altos del Golán]], los sirios atacaron dos brigaes israelinos y once bateríes d'artillería con cinco divisiones (la 7ª, la 9ª y la 5ª, cola 1ª y la 3ª como reserva) y 188 bateríes. Ellos empezaron el so ataque con un ataque aereu n'alredor de 100 aviones y una descarga d'artillería de 50&nbsp;minutos. Les brigaes fronteres de les tres divisiones depués enfusaron les llinies d'alto'l fueu y devasaron puestos d'observación de les Naciones Xuníes, siguíes pola fuercia d'asaltu principal, que taba cubierta poles bateríes antiaéreas móviles, les máquines escavadores qu'enfusaron les cabianes antitanques, los lanzapuentes pa superar torgues y los vehículos de desminado. Los vehículos d'inxeniería fueron oxetivos prioritarios pa los artilleros israelinos y lleváronse fuertes perdes, pero los soldaos d'infantería sirios, desafiando'l fueu intenso, avanzaron y utilizaron les sos ferramientes pa construyir y afitar los terremplenes de tierra pa los tanques, lo que-yos dexó superar les cabianes antitanques. Nel entamu de la batalla, les brigaes israelines d'unos 3000&nbsp;soldaos, 180&nbsp;tanques y 60&nbsp;pieces d'artillería enfrentar contra tres divisiones d'infantería con grandes componentes blindaos qu'entendíen 28&nbsp;000&nbsp;soldaos sirios, 800&nbsp;tanques y 600&nbsp;pieces d'artillería. Amás, los sirios esplegaron dos divisiones blindaes dende'l segundu día d'equí p'arriba. Cada tanque israelín esplegáu nos Altos del Golán taba comprometíu mientres los ataques iniciales. Los comandos sirios que cayeron dende helicópteros tamién tomaron el más importante bastión israelín nel Monte Hermón, que tenía una variedá d'equipos de vixilancia. Una fuercia israelino qu'intentó un contraataque foi detenida por una emboscada siria. El frente de los Altos del Golán foi prioritariu pal altu mandu israelín por cuenta de la so proximidá a centros de población israelines. Si los sirios recuperaren la zona, constituyeren una grave amenaza pa les principales ciudaes israelines, como Tiberíades, Safed, Haifa y Netanya. Los reservistas dirixir al Golán lo primero posible posible. Asignóse-yos a los tanques y fueron unviaos al frente tan llueu llegaben a los centros del exércitu, ensin esperar a que los equipos fueren entrenaos, que les ametralladores fueren instalaes nos tanques, o tomase'l tiempu pa cubicar les armes del tanque (un procesu que consume tiempu conocíu como alliniadura del visor cola ánima). Los sirios calcularen que les reserves israelines retrasaríen a lo menos 24 hores pa llegar a la llinia de batalla; pero en realidá, les unidaes de reserva empezaron a llegar al frente a tan solo 15 hores dempués de qu'empezara la guerra. Les fuercies de reserva israelines que s'averaron a los Altos del Golán fueron sometíes a fueu d'artillería sirio empobinada dende'l monte Hermón. [[Ficheru:Syrian Tank Blocked From Attacking an IDF Post - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|right|left|Un tanque siriu [[T-55]] abandonáu nos Altos del Golán.]] Como los exipcios fixeron nel Sinaí, los sirios encargar de permanecer al amparu de les sos bateríes SAM. Tamién como nel Sinaí, los sirios fixeron usu d'armes antitanque soviétiques, anque nun yeren tan eficaces como nel Sinaí, por cuenta de los desniveles del terrén. La Fuercia Aérea d'Israel perdió primeramente 40 aviones poles bateríes antiaéreas siries, pero los pilotos israelinos llueu adoptaron una táctica distinta; volando baxu sobre Xordania y xubiendo sobre l'interior de los altores del Golán, sorprendiendo a los sirios pol lladral y evitando munches de les sos bateríes. L'aviación israelina dexó cayer tanto bombes convencionales como [[napalm]], afarando les columnes blindaes siries. Sicasí, la Fuercia Aérea siria cutió repetidamente posiciones israelines mientres esti periodu. Nel segundu día de la guerra, la Fuercia Aérea Israelina trató d'esaniciar a les bateríes antiaéreas siries. Con nome en códigu ''Doogman 5'', l'intentu foi un fracasu costosu. Los israelinos destruyeron una batería de misiles siria y perdieron seis aviones. [[Ficheru:Shot Kal-.jpg|thumb|Un tanque [[Centurion (carru de combate)|Centurion]] israelín. Foi consideráu en munchos aspeutos cimeru al [[T-54]]/55 soviéticu.<ref>Insight Team of the London ''Sunday Times'', páxs. 291–293.</ref>]] Les fuercies siries sufrieron grandes perdes mientres los tanques ya infantería israelines llucharon desesperadamente pa ganar tiempu por que les fuercies de reserva llegaren la llinia del frente, y llevaron a cabu'l bloquéu provisional aiciones siempres que los sirios taben a puntu de romper el frente. Practicando en numberoses vegaes nos Altos del Golán, los artilleros israelinos fixeron usu efeutivu de l'artillería móvil. Sicasí, los sirios primieron l'ataque, a pesar de les sos perdes, y los defensores llargamente superaos en númberu perdieron una serie de tanques. Al cabu de seis hores del asaltu inicial, la primer llinia de defensa israelín foi invadida y cubierta por tropes siries, pero los israelinos siguieron aguantando. Una brigada de tanques sirios pasando pola Fienda de Rafid volvió al noroeste hasta una ruta de poco usu conocida como la Carretera Tapline, que corta diagonalmente'l Golán. Esta carretera resultaría una de les principales articulaciones estratéxiques de la batalla. Conducía direutamente a los principales puntos de meyora siria a Nafah, que yera non solamente l'allugamientu de los cuarteles xenerales israelinos, sinón l'encruz más importante nos Altos. Mientres la nueche, les fuercies israelines llograron exitosamente faer recular a les fuercies siries, numbéricamente cimeres. Los sirios taben forníos con gafes de visión nocherniega, y cutieron con precisión. Los israelinos teníen que dexar que los sirios avanzaren por intervalu lo suficientemente cerca pal combate nocherniegu, y depués abríen fueu. Cada vez que los tanques sirios enfusaben les llinies israelines, los artilleros israelinos xiraben darréu los sos torretas y destruyir antes de volver la so atención a les fuercies que s'averaben. El comandante de tanques israelín Avigdor Kahalani allinió los sos tanques y empecipió una agua de disparos escontra'l valle más allá de la so posición, lo que llevó a los sirios a creer que s'enfrentaben a un ampliu ataque de tanques israelinos. Mientres la nueche, los sirios recuperaron dalgunes de los altores qu'Israel ocupara dende la Guerra de los Seis Díes, pero puestu fueron obligaos a recular por un contraataque israelín. El capitán Zvika Greengold, qu'acababa de llegar ensin tar asignáu a nenguna unidá, lluchó en batalles contra los blindaos sirios mientres 20 hores, dacuando col so tanque solu y otres vegaes como parte d'una unidá mayor, camudando de tanques media docena de vegaes, yá que fueron destruyíos. Greengold sufrió mancadures por quemadures, pero permaneció na batalla y en repitíes ocasiones presentar en momentos críticos dende una direición inesperada pa camudar el cursu d'un enfrentamientu. Poles sos aiciones, recibió la más alta condecoración d'Israel, la [[Medaya al Valor (Israel)|Medaya al Valor]]. Mientres más de cuatro díes de combates, la 7ª Brigada Blindada israelina nel norte (comandada por Avigdor Ben-Gal) llogró caltener la llinia de la llomba predresa defendiendo'l lladral norte de la so sede en Nafah, causando grandes perdes a los sirios. El Xeneral de Brigada siriu Omar Abrash morrió a los trés díes de combate cuando'l so tanque de mandu foi cutíu cuando se preparar pa un ataque. Sicasí, los sirios siguieron primiendo'l so ataque, y la brigada empezó a debilitase, yá que sufrió delles perdes. Pela tarde del 9 d'ochobre, namái seis unidaes de la brigada de tanques caltener n'aición, defendiendo un camín estenu escontra'l norte d'Israel. Dempués de que los tanques de la brigada dispararen les sos últimes rondes, empezaron a retirase. Sicasí, nesi momentu, una fuercia d'unos 15 tanques que fueren xuníes pol teniente coronel Yossi Ben Hanan llegó. Anque'l grupu yera de fechu una fuercia ''improptu'' de tanques reparaos con homes mancaos ente les sos tripulaciones, los sirios, escosaos por trés díes de llucha continua, creyeron que les reserves israelines taben llegando y empezaron a retirase. [[Ficheru:PikiWiki Israel 4223 Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|Tanque siriu [[T-62]] abandonáu nos Altos del Golán.]] Escontra'l sur, la Brigada Blindada Barak israelina foi privada de cualesquier defensa natural. Los sirios ralentizáronse primeramente per un campu de mines. Los artilleros de la Brigada Barak infligieron graves perdes sobre los sirios con fueu de cañón precisu, pero los sirios siguieron emburriando y la Brigada Barak empezó a sufrir fuertes baxes. Los israelinos siguieron lluchando desesperadamente, cola esperanza de ganar tiempu por que les fuercies de reserva llegaren la llinia del frente. En dellos casos, delles tripulaciones de los tanques sacrificar en llugar de vencer voluntariamente terrenal. Pela nueche, los sirios fixeron usu letal de la teunoloxía d'infrarroxos, ente que los israelinos respondieron con rondes de llume y proyeutores de lluz de xenón nos sos tanques y llevaron a cabu una serie de pequeñes aiciones de bloquéu. El comandante de brigada, coronel Ben Shoham, foi muertu nel segundu día, xunto al so segundu oficial y l'oficial d'operaciones, ente que los sirios trataron desesperadamente d'avanzar escontra'l Mar de Galilea y Nafah. Nesti puntu, la Brigada Barak dexó de funcionar como una fuercia cohesionada, anque los tanques sobrevivientes y miembros de la tripulación siguieron lluchando de forma independiente. Los sirios taben a puntu d'algamar a los defensores israelinos en Nafah, sicasí, detuvieron la meyora nes contornes de Nafah a les 17:00 hores; la posa duró tola nueche, dexando que les fuercies israelines formar una llinia defensiva. Créese que los sirios calcularen les meyores envaloraes, y los comandantes nel campu nun quería estremase del plan. La corriente nel Golán empezó a camudar mientres llegaben les fuercies de reserva israelines, que fueron capaces de contener la meyora siria. A partir del 8 d'ochobre, los israelinos empezaron a emburriar a los sirios de nuevu escontra les llinies d'alto'l fueu d'antes de la guerra, infligiendo graves perdes de tanques. Otru ataque siriu al norte de Quneitra foi refugáu. Los Altos del Golán yeren demasiáu pequeños p'actuar como un amortiguador territorial efeutivu, a diferencia de la [[península del Sinaí]] nel sur, pero resultó ser un bastión xeográficu estratéxicu, y foi una clave fundamental en prevenir el bombardéu de les ciudaes darréu dempués. Los israelinos, que sufrieren fuertes baxes mientres los primeros trés díes de llucha, tamién empezaron a depender en mayor midida de l'artillería pa desallugar a los sirios al llargu plazu. [[Ficheru:October 9 Damascus Strike.jpg|thumb|Les remortines d'un ataque aereu israelín contra la sede del Estáu Mayor siriu en Damascu.]] El 9 d'ochobre, misiles tierra-tierra [[FROG-7]] sirios cutieron la base de la Fuercia Aérea israelina de [[Ramat David]], matando a un pilotu y mancando a dellos soldaos. Misiles adicionales atacaron asentamientos civiles. En represalia, siete [[F-4 Phantom]] israelinos volaron escontra Siria y cutieron la Xefatura del Estáu Mayor siriu en Damascu. Los aviones atacaron dende l'espaciu aereu libanés pa evitar les rexones fuertemente defendíes alredor de los Altos del Golán, atacando una estación de radar libanesa a lo llargo del camín. Los pisos cimeros del CG siriu y el Comandu de la Fuercia Aérea resultaron gravemente estropiaos. Un centru soviéticu cultural, una estación de televisión, y otres estructures cercanes tamién fueron cutíos por error. Un Phantom israelín foi baltáu. L'ataque obligó a los sirios a tresferir unidaes de defensa aérea de los Altos del Golán la retaguardia, lo que dexó a encomalo Aérea d'Israel una mayor llibertá d'aición. El 9 d'ochobre, una y bones les últimes unidaes siries taben siendo espulsaos de los Altos del Golán, los sirios llanzaron un contraataque al norte de Quneitra. Como parte de la operación, intentaron desembarcar tropes helitransportadas nes proximidaes d'El Rom. El contraataque foi refugáu, y cuatro helicópteros sirios fueron baltaos con perda total de vides. Pal 10 d'ochobre, la última unidá siria nel sector central foi obligada a recular más allá de la Llinia Morada (la llinia d'alto'l fueu d'antes de la guerra). Dempués de cuatro díes d'intensos ya incesantes combates, los israelinos llograren espulsar a los sirios de tol Golán. Una decisión agora tenía que ser tomada: si les tropes israelines teníen de detenese na frontera de 1967 o siguir avanzando en territoriu siriu. L'altu mandu israelín pasó tol 10 d'ochobre aldericando esto hasta bien entrada la nueche. Dalgunos tuvieron a favor de la retirada, lo que dexaría a los soldaos reasignarse al Sinaí (la derrota de Shmuel Gonen en Hizayon nel Sinaí tuviera lugar dos díes antes). Otros tuvieron a favor de siguir l'ataque a Siria, a Damascu, inmovilizar a Siria y sacala de la guerra; tamién restaurar la imaxe d'Israel como'l poder militar supremu nel Oriente Mediu y llograr una pervalible moneda de cambéu una vegada que terminara la guerra. Otros contestaron que Siria tenía fuertes defenses: cabianes antitanque, campos de mines y puntos fuertes, y que sería meyor combatir dende les posiciones defensives de los Altos del Golán (en llugar del terrén llanu más fondu) nel casu d'otra guerra con Siria. Sicasí, la primer ministra Golda Meir diose cunta'l puntu más crucial de too l'alderique: <blockquote>Precisaríense cuatro díes pa mover una división al Sinaí. Si la guerra concluyía mientres esti periodu, la guerra terminaría con una perda territorial d'Israel nel Sinaí y nenguna ganancia nel norte: una derrota ensin paliativos. Esta yera una cuestión política y la so decisión foi absoluta: cruciar la Llinia Morada. [...] L'ataque sería llanzáu mañana, xueves, 11 d'ochobre.</blockquote> ==== La contraofensiva israelina ==== [[Ficheru:The Bloody Valley of Tears Battle - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|L'artillería israelino bombardia les fuercies siries, cerca del Valle de Llárimes.]] [[Ficheru:Destruction in the al-Qunaytra village in the Golan Heights, after the Israeli withdrawal in 1974.jpg|thumb|El pueblu de Quneitra, amosando dos minaretes y un coche alzáu.]] El 11 d'ochobre, les fuercies israelines emburriaron a les fuercies siries y avanzaron escontra Damascu dende Quneitra hasta'l 14 d'ochobre, atopándose con una fuerte resistencia de reservistas sirios nes defenses preparaes. Tres divisiones israelinos rompieron la primera y segunda llinies defensives cerca de Sasa, y conquistaron otros 50 quilómetros cuadraos de territoriu na [[Bolsa (Militar)|bolsa]] de Basán. A partir d'ende, fueron capaces de bombardiar les contornes de Damascu, a solu 40 km de distancia, utilizando artillería pesao M107. El 12 d'ochobre, paracaidistes israelinos de la unidá de reconocencia d'élite Sayeret Tzanhanim llanzaron la Operación Vistíu, infiltrándose fondamente en Siria y destruyendo una ponte na zona de la triple frontera de Siria, Iraq y Xordania. La operación atayó'l fluxu d'armes y tropes a Siria. Mientres la operación, los paracaidistes destruyeron un númberu de tresportes de tanques y mataron a dellos soldaos sirios. Nun hubo víctimes israelines. A midida que la posición siria deteriorábase, Xordania unvió una fuercia espedicionario a Siria. El rei Hussein, que fuera oxetu d'una intensa presión pa entrar na guerra, díxo-y a Israel sobre les sos intenciones al traviés d'intermediarios d'Estaos Xuníos, cola esperanza de qu'Israel acepte qu'esto nun yera un casus belli pa xustificar un ataque a Xordania. El ministru de Defensa israelín, Moshé Dayán negar a ufiertar nenguna garantía, pero dixo qu'Israel nun tener# cuenta de abrir otru frente. Iraq tamién unvió una fuercia espedicionario a Siria, compuesta pola 3ª y 6ª División Blindada, unos 30.000 homes, 250-500 tanques y 700 APCs. Caces israelinos atacaron a les fuercies iraquines que llegaron a Siria. Les divisiones iraquines fueron una sorpresa estratéxica pa la FDI, qu'esperara un avisu d'intelixencia de 24 hores sobre esti tipu de movimientos. Esto convirtióse nuna sorpresa operativa, una y bones los iraquinos atacaron l'espuestu lladral sur de la meyora de los blindaos israelinos, obligando a les sos unidaes avanzaes a retirase a pocos quilómetros col fin d'evitar que'l cercu. Contraatacar de sirios, iraquinos y xordanos torgaron cualquier ganancia israelina adicional. Sicasí, nun fueron capaces d'emburriar de regresu a los israelinos dende la bolsa de Basán, y sufrieron fuertes perdes nos sos compromisos colos israelinos. L'ataque más efeutivu tuvo llugar el 20 d'ochobre, anque les fuercies árabes perdieron 120 tanques nesi ataque. La Fuercia Aérea Siria atacó les columnes israelines, pero les sos operaciones fueron bien llindaes por cuenta de la superioridá aérea israelina, y sufrió fuertes perdes en combates aéreos colos aviones israelinos. El 23 d'ochobre, una gran batalla aérea tuvo llugar cerca de Damascu, mientres la cual los israelinos baltaron 10 aviones sirios. Los sirios señalaron una cantidá de baxes israelines similar. Les FDI tamién destruyeron el sistema siriu de defensa de misiles. La Fuercia Aérea d'Israel utilizó la so superioridá aérea p'atacar oxetivos estratéxicos en Siria, incluyendo les importantes plantes d'enerxía, equipos de gasolina, pontes y carreteres principales. Los ataques debilitaron l'esfuerciu de guerra siriu, atayaron los esfuercios soviéticos pa tresportar equipu militar en Siria, y alteriaron la vida normal nel interior del país. El 22 d'ochobre, los comandos de la brigada Golani y [[Sayeret Matkal]] recuperaron el puestu d'avanzada nel monte Hermón, dempués d'una reñida batalla qu'arreyó un combate cuerpu a cuerpu y ataques de francotiradores sirios. Un ataque fallíu de dos selmanes antes costara a los israelinos 23 muertos y 55 mancaos y a los sirios, 29 muertos y 11 mancaos, ente que esti segundu ataque costó a Israel una suma adicional de 55 muertos y 79 mancaos. Un númberu desconocíu de sirios tamién morrieron y dalgunos fueron fechos prisioneros. Una escavadora D9 del exércitu israelín, col sofitu de la infantería, abrióse camín hasta'l visu. Un helicópteru llevó a una fuercia de paracaidistes israelinos a los correspondientes puestos sirios d'avanzada del monte Hermón, matando a más d'una docena de sirios, sufriendo un muertu y cuatro mancaos. Siete aviones MiG y dos helicópteros sirios que llevaben refuerzos fueron baltaos cuando intentaron intervenir. ==== Desescalada del frente norte ==== Los sirios preparar pa una contraofensiva masiva pa espulsar a les fuercies israelines de Siria, programada pal 23 d'ochobre. Participaríen un total de cinco divisiones siries, xunto a les fuercies espedicionaries iraquines y xordanes. Los soviéticos reemplazaren la mayor parte de les perdes que les fuercies blindaes siries sufrieren mientres les primeres selmanes de la guerra. Sicasí, el día primero qu'empezara la ofensiva, les Naciones Xuníes impunxeron un altu'l fueu (dempués de la aquiescencia d'Israel y Exiptu). Abraham Rabinovich afirmó que «L'aceptación per Exiptu del cese al fueu'l llunes [22 d'ochobre] creó un dilema importante pa Assad. El cese al fueu nun lo obligaba, pero les sos implicaciones nun podíen ser inoraes. Dellos miembros del Estáu Mayor Xeneral siriu amosáronse partidarios de siguir alantre col ataque argumentando que, si se fixera, Exiptu sentiríase obligáu a siguir lluchando tamién [...]. Otros, sicasí, argumentaron que la continuación de la guerra llexitimaría los esfuercios d'Israel pa destruyir al Tercer Exércitu exipciu. Nesi casu, Exiptu nun vendría a l'ayuda de Siria cuando Israel volviera tol so poder escontra'l norte, destruyendo la infraestructura siria y seique atacando a Damascu». N'última instancia, el presidente siriu Hafez al-Assad decidió atayar la ofensiva. El 23 d'ochobre, el día en qu'empezaría la ofensiva, Siria anunció qu'aceptara l'altu'l fueu, y ordenó a les sos tropes detenese, ente que'l gobiernu iraquín ordenó la torna de les sos fuercies. Tres l'altu'l fueu de la ONX, hubo constantes intercambios d'artillería y escaramuzas, y les fuercies israelines siguieron ocupando posiciones nel interior de Siria. Según el ministru de Rellaciones Esteriores siriu, Abdel Halim Khaddam, los constantes ataques d'artillería siriu yeren «parte d'una guerra apostada de gastadura, diseñada pa paralizar la economía israelina», y teníen la intención de primir a Israel por que dexara el territoriu ocupáu. Dellos combates aéreos tuvieron llugar, y dambes partes perdieron dellos aviones. Na primavera de 1974, los sirios intentaron retomar el cume del Monte Hermón. Los combates duraron más d'un mes y sufrieron fuertes perdes en dambos bandos, pero los israelinos caltuvieron les sos posiciones. La situación siguió hasta un alcuerdu de separación en mayu de 1974. ==== Participación xordana ==== Los Estaos Xuníos primieron al rei [[Husein I de Xordania|Hussein]] pa caltener a Xordania fora de la guerra. Anque'l rei xordanu primeramente abstúvose d'entrar nel conflictu, na nueche del 12 al 13 d'ochobre, tropes xordanes esplegaron a la frontera xordanu-siria pa reforzar les tropes siries y les fuercies xordanes xunir a los ataques de Siria ya Iraq contra posiciones israelines el 16 y l'ochobre 19. Hussein unvió una segunda brigada al frente del Golán el 21 d'ochobre. Según l'historiador Assaf David, los documentos desclasificaos d'Estaos Xuníos demuestren que la participación xordana yera solo una señal pa caltener l'estatus del rei Hussein nel mundu árabe. Los documentos revelen qu'Israel y Xordania teníen un entendimientu tácito de que les unidaes xordanes trataríen de caltenese fora de la llucha ya Israel trataría de nun atacales. ==== Situación final nel frente siriu ==== L'exércitu israelín avanzó a una distancia de 40 km de Damascu, dende onde pudieron bombardiar les contornes de Damascu usando l'artillería pesao M107. === La guerra nel mar === [[Ficheru:Battle Latakia en.svg|thumb|upright=1.3|Diagrama de la [[batalla de Latakia]].]] [[Ficheru:Battle baltim en.svg|thumb|upright=1.3|Diagrama de la [[batalla de Baltim]].]] Nel primer día de la guerra, barcos lanzamisiles exipcios bombardiaron la mariña mediterránea del Sinaí, dirixéndose a Rumana y Ras Beyron, Ras Masala y Ras Sudar nel golfu de Suez y Sharm el-Sheikh. Los buzos militares exipcios tamién atacaron les instalaciones petrolíferes de Bala'eem, evacuando'l furador masivu. La [[batalla de Latakia]], ente les armaes israelino y sirio, tuvo llugar el 7 d'ochobre, segundu día de la guerra. Cinco barcos lanzamisiles israelinos empobinaos escontra'l puertu siriu de Latakia, fundieron un barcu torpedero siriu y un dragaminas antes d'atopar cinco lanzamisiles sirios. Los israelinos utilizaron contramedidas electróniques y señuelos radar pa safar los misiles sirios, y depués fundieron los cinco barcos antimisiles sirios. Esti revolucionariu combate, el primeru ente lanzamisiles qu'usen misiles de superficie-superficie, demostró la potencia de pequeños y rápidos barcos de misiles forníos con contramedidas electróniques avanzaes. La batalla tamién consolidó a la Marina israelina, largamente fecha risión como la oveya negra» de les FDI, como una fuercia terrible y efeutivo por derechu propiu. El puertu de Latakia foi'l sitiu d'otru compromisu ente'l 10 y el 11 d'ochobre, cuando barcos de misiles israelinos dispararon contra'l puertu, dirixéndose a dos misiles sirios qu'enllordiaron maniobres ente buques mercantes. Dambos buques sirios fueron fundíos, y dos buques mercantes fueron cutíos por error y fundíos. El 7 d'ochobre tamién foi testigu de la batalla de Marsa Talamat. Dos patrulleros de la clase Dabur israelina que patrullaben nel golfu de Suez atoparon dos barcos exipcios Zodiac cargaos con comandos navales exipcios y un bote patrulla, sofitáu por cañones costeros. Los barcos de patrulla israelín fundieron dambos Zodiacs y la patrullera, anque dambos sufrieron daños mientres la batalla. La batalla de Baltim, que tuvo llugar del 8 al 9 d'ochobre frente a la mariña de Baltim y Damietta, terminó nuna victoria decisiva israelina. Seis barcos lanzamisiles israelinos que se dirixíen escontra Port Said atoparon cuatro barcos de misiles exipcios procedentes d'Alexandría. Nun combate d'unos cuarenta minutos, los israelinos safaron los misiles exipcios Styx usando contramedidas electróniques y fundieron trés de los barcos antimisiles exipcios con misiles Gabriel y disparos d'artillería. Les batalles de Latakia y Baltim «camudaron drásticamente la situación operacional nel mar a favor d'Israel». Cinco nueches dempués de la batalla de Baltim, cinco patrulleros israelines entraron nel fondeadero exipciu en Ras Ghareb, onde más de cincuenta patrulleros exipcios, incluyíos barcos armaos de pesca, movilizar pal esfuerciu de guerra y cargaron con tropes, municiones y suministros pal llau israelín del Golfu. Na batalla que siguió, 19 barcos exipcios fueron fundíos, ente qu'otros quedaron atrapaos nel puertu. La Marina israelina tenía los control del golfu de Suez mientres la guerra, lo que fizo posible l'esplegue continuu d'una batería israelina SAM cerca d'una base naval israelina, cerca del estremu sur de la canal de Suez, quitando al Exércitu exipciu de sofitu aereu y evitando movese escontra'l sur ya intentar prindar el sur de Sinaí. == Les dificultaes pal fin de les operaciones militares == Una vegada que la cabeza de ponte sobre Suez instalárase, [[Leónidas Bréznev]], consciente de que les fuercies árabes atopábense yá perdíes solicitó al [[Presidente de los Estaos Xuníos]], [[Richard Nixon]], que dambos intervinieren conxuntamente pa solicitar un altu'l fueu. El [[20 d'ochobre]] el [[Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]], [[Henry Kissinger]], mover a [[Moscú]] pa una entrevista urxente coles autoridaes soviétiques con cuenta de poner términu a la guerra. Frutu de les negociaciones foi qu'a otru día, l'exércitu Exipciu reconoció per vegada primera la presencia de tropes israelines na zona de la Canal, anque en realidá atopábense más allá, na ruta que xunía Suez con El Cairo tratando d'arrodiar al tercer exércitu exipciu. El mesmu día, [[21 d'ochobre|21]], el [[Conseyu de Seguridad|Consejo de Seguridá de la ONX]] axuntar de manera urxente con una propuesta conxunta d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética que s'aprobó, constituyendo la '''[http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/25/IMG/NR028925.pdf?OpenElement Resolvimientu 338]''' que, en resume, estableció: * La obligación de les partes de rematar les operaciones militares en doce hores y cesar el fueu, permaneciendo les unidaes militares nos llugares qu'ocuparen nesi momentu, esto ye, les seis de la madrugada del día [[22 d'ochobre]]. * En segundu llugar encamentar a que, una vegada establecíu'l cese del fueu, les partes axustaren un alcuerdu de paz. * De terceres, esixíase'l cumplimientu del Resolvimientu 242 del Conseyu de Seguridá. [[Ficheru:Henry Kissinger.jpg|thumb|150px|right| [[Henry A. Kissinger]]]] A pesar del Resolvimientu, les hostilidaes siguieron en Suez, onde les fuercies israelines terminaron d'embolsar al tercer exércitu exipciu. Un nuevu resolución del Conseyu de Seguridá, la '''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=339 |2=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/26/IMG/NR028926.pdf?OpenElement |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}''', axuntáu a pidimientu del Presidente Sadat, repitió la resolución 338 y esixó a les partes volver a la situación del día 21, anque Israel fixo casu omiso y permaneció nes sos posiciones, siguiendo la guerra. La Xunión Soviética, viendo perder a los sos socios árabes, movilizó a parte de la so flota nel Mediterraneu (ente ellos dos [[portahelicópteros]]) y varies divisiones de [[Paracaidista militar|paracaidistes]] xunto colos aviones de tresporte y llanzamientu correspondientes, so l'amenaza espresa a Estaos Xuníos d'esplegar tropes propies pa poner a salvo al tercer exércitu si Israel siguía la ofensiva. Estaos Xuníos, pela so parte, declaró l'alerta nuclear, especialmente criticada polos miembros europeos de la [[OTAN]] que nun fueren consultaos. Mientres les aiciones militares siguíen, Exiptu bloquió la entrada al [[mar Roxu]] nel [[Estrechos de Tirán|estrechu de Tirán]] —nun actu de presión qu'Israel consideró como «aición de guerra»—, tamién ordenó al tercer exércitu una operación militar con sofitu d'artillería y caces pa salir de la bolsa na que s'atopaba y amosó ante la opinión pública internacional la so decisión firme de nun axustar l'intercambiu de [[Prisioneru de guerra|prisioneros]] si Israel siguía les sos aiciones. Siria xunir a esta última estratexa col beneplácito de la URSS. Asina, el tercer exércitu exipciu empecipió una maniobra pa llevantar el bloquéu'l día [[26 d'ochobre]] pero foi-y imposible. Esi mesmu día, Estaos Xuníos esixó a Israel el fin inmediatu de les operaciones y que dexara la llegada d'un mínimu de suministros al tercer exércitu, tou ello en cuenta de que seríen les posiciones del día 26, y non les fites nel Resolvimientu 338, les que se tendríen en cuenta nes futures negociaciones. == Finalización del conflictu == A propuesta del secretariu xeneral de la ONX, [[Kurt Waldheim]], alcordar por unanimidá del Conseyu de Seguridá la unviada a la parte de conflictu de fuercies d'interposición de países que nun intervinieren direuta o indireutamente nel conflictu y tuvieren bones rellaciones colos contendentes. Asina s'alcordó que la [[misión de paz|espedición de paz]] tuviera formada por miembros de los exércitos d'[[Austria]], [[Finlandia]] y [[Suecia]]. L'alcuerdu d'alto'l fueu ente Israel y Exiptu roblóse'l [[11 de payares]] nel quilómetru&nbsp;101 de la ruta que xunía Suez y El Cairo; nél que se definieron les fórmules d'intercambiu de prisioneros y el suministru d'alimentos y combustible al tercer exércitu. Pela so parte, la Conferencia de Paz que auspiciaba Estaos Xuníos en [[Xinebra (ciudá)|Xinebra]] foi un fracasu al nun asistir Siria nin tar convidada la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]]. Sicasí, empezó formalmente'l [[21 d'avientu]] cola asistencia, amás de los contendentes, de [[Xordania]], Estaos Xuníos y la URSS. Al poco d'abrir la sesión y coles declaraciones iniciales dar por pospuesta ''[[sine die]]''. Exiptu ya Israel caltuvieron negociaciones secretes que dieron frutu'l [[18 de xineru]] de [[1974]] cola separación de dambos exércitos, hasta esi momentu fixos nes posiciones del 27 d'ochobre anterior. L'alcuerdu estableció la salida del exércitu israelín de la zona occidental de la canal de Suez y la creación d'una franxa de separación de 11&nbsp;quilómetros na que s'esplegaría la fuercia de les Naciones Xuníes, llindándose'l númberu de tropes de dambos bandos y la capacidá de la ONX pa inspeicionar el cumplimientu de los alcuerdos. Pela so parte, les negociaciones siriu-israelines concluyeron el [[31 de mayu]]. Israel retirar de la zona este ocupada nos Altos del Golán mientres el conflictu hasta les posiciones del altu'l fueu de [[1967]], verificóse un complexu intercambiu de prisioneros qu'entá se cuestiona pela parte israelina y establecióse una llinia d'interposición de fuercies de la ONX. == Les negociaciones posteriores == Tres los alcuerdos que confirmaron l'altu'l fueu, Exiptu ya Israel empecipiaron conversaciones reservaes sol patrociniu d'Estaos Xuníos destinaes, nun futuru alloñáu, a fomentar un alcuerdu de paz estable ente los dos países. La situación viose favorecida, per un sitiu, l'impautu que na sociedá israelina supunxera la guerra de 1973; por otru, les posiciones de Sadat que, alloñar de les tesis soviétiques, buscaba estabilizar la so política internacional con Israel. Asina, el [[10 d'ochobre]] de [[1975]], delegaciones de dambos países roblaron un Conveniu en Xinebra que'l so conteníu yera: * Israel abandonaba los campos petrolíferos d'[[Abu Rodeis]] de los que recibía la mayor parte del so suministru. Coles mesmes, Estaos Xuníos ya Israel roblaben un alcuerdu secretu pol qu'aquél suministraría a ésti'l [[petroleu]] que precisara nel futuru. * Israel dexaba dellos pasos que pasaben a ser controlaos pola ONX, ente que ésta movía más al interior del Sinaí la so zona, dexando que les tropes exipcies ocuparen la mesma. * Israel y Exiptu podríen caltener o amontar los sistemes de control eléctrónico nel suelu fuera del espaciu asignáu a la ONX. * Exiptu comprometer a llevantar los bloqueos nel Mar Bermeya y dexar qu'al traviés de la Canal de Suez circularen en dambos sentíos buques que suministraren material non militar a Israel. * Igualmente, Exiptu arrenunció a la guerra unillateral y a efeutuar amenaces contra Israel sacantes ésti atacara a un país árabe. == Consecuencia == Exiptu sintió que moralmente se desquitaba de les humillantes derrotes anteriores y restablecióse un ciertu equilibriu simbólicu con Israel. Esto facilitó que'l principal país árabe alloñar de les tesis soviétiques y averárase más a los Estaos Xuníos, ente que Siria caltuvo la so vinculación a la URSS. L'aproximamientu d'Exiptu al mundu occidental favorecería diversos alcuerdos con Israel (Sinaí I y Sinaí II), que remataron nos [[alcuerdos de paz de Camp David|alcuerdos de Camp David]] unos años dempués. Magar tou, la intensa actividá diplomática dio llugar a una paz equívoca<ref>El conceutu de ''paz equívoca'' utilizar los historiadores pa referise al periodu posterior a la guerra de 1973 nel que los incipientes alcuerdos de paz con Exiptu fueron xuníos a una fuerte medría del activismu armao palestín y al aislamientu internacional d'Israel. Vease por casu, «La paz equívoca. Goliat suplanta a David - 1967-82» en [[Joan B. Culla]], ''La tierra más apostada'', Madrid, Alianza Editorial, 2005. ISBN 84-206-4728-4</ref> pos tuvo acompañada d'una esguilada terrorista internacional per parte de grupos palestinos y de un inusitado arrequexamientu diplomáticu contra Israel, gracies a la mayoría automática que formaron na ONX los países árabes y el bloque del Este, que provocó más de 20 resoluciones consecutivos contra l'Estáu xudíu. Pero les implicaciones internacionales fueron muncho más allá del ámbitu políticu: l'embargu petroleru a Occidente y rebaxar de la producción de los países árabes productores de petroleu, en represalia pol so respaldu a Israel, desencadenó la drástica xubida del crudu y una [[Crisis del petroleu de 1973|crisis]] nes economíes industrializaes tres casi tres décades de crecedera ininterrumpida. Paradóxicamente, Israel nun sufrió esta crisis de suministru gracies a dellos pozos que caltuvo nel Sinaí. == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{formatu de cita|t=20160131202043}} {{llistaref|3}} == Bibliografía == * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]]. ''La guerra del Yom Kippur''. Inédita Editores, 2004. ISBN 84-96364-44-5 (edición orixinal: ''The War of Atonement'', 1975). * Walter J. Boyne. ''Guerra a los dos en puntu. Crisis nuclear na guerra árabe israelina de 1973''. Ed. Ariel, 2005. ISBN 84-344-6769-0. * [[Joan B. Culla|Culla, Joan B.]] ''La tierra más apostada: El sionismu, Israel y el conflictu de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005, ISBN 978-84-206-4728-9 * {{cita llibru |apellíu=Shazly |nome=Saad l'añu=2003 |títulu=The Crossing of the Suez, Revised Edition |editorial=American Mideast Research |isbn=0-9604562-2-8}} == Enllaces esternos == {{commonscat|1973 Arab-Israeli War}} * [[:w:pt:Linha_Chigre-Lev|Bar Lev Line]] * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/25/IMG/NR028925.pdf?OpenElement Resolvimientu 338 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]. * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Resolvimientu 339 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes |2=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/26/IMG/NR028926.pdf?OpenElement |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/27/IMG/NR028927.pdf?OpenElement Resolvimientu 340 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes] * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/289/28/IMG/NR028928.pdf?OpenElement Resolvimientu 341 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes] * '''Artículos na rede:''' ** [http://www.portierramaryaire.com/arts/israel_6.php Artículu militar] ** [http://www.zajel.org/es/article_view.asp?newsID=2535&cat=6 Artículu na web de An-Najah National University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927214024/http://www.zajel.org/es/article_view.asp?newsID=2535&cat=6 |date=2007-09-27 }} ** {{cita noticia |url=https://www.elmundo.es/especiales/internacional/oriente_proximo/index.html |títulu='''Oriente Próximu: 6 décades de Guerra''' |periódicu=El Mundu |fecha=2008}} {{Tradubot|Guerra de Yom Kipur}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra del Yom Kippur|Guerra del Yom Kippur]] [[Categoría:Intervenciones militares de Cuba]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 391s9spzy2gdcqug84zdsk7n51vpexw 0 95472 4496417 4477424 2026-05-26T06:08:50Z Limotecariu 735 4496417 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:The Death of the Grave Digger.jpg|thumb|240px|right|''La muerte del sepulturero'' de [[Carlos Schwabe]] forma un compendiu visual de les principales temes del simbolismu. [[Muerte]], [[ánxel]]es, nieve y les dramátiques poses de los personaxes.]] El '''simbolismu''' foi unu de los [[movimientu artísticu|movimientos lliterarios]] más importantes de finales del [[sieglu XIX]], aniciáu en [[Francia]] y en [[Bélxica]]. Nun [[manifiestu]] lliterariu publicáu en [[1886]], [[Jean Moréas]] definió esti nuevu estilu como «''enemigu de la enseñanza, la declamación, la falsa sensibilidá y la descripción oxetiva"». ''Pa los simbolistes, el mundu ye un misteriu por descifrar, y el poeta debe pa ello trazar les correspondencies ocultes que xunen los oxetos sensibles ''(por casu, [[Rimbaud]] establez una correspondencia ente les vocales y los colores nel so sonetu ''[[Vocales (poema)|Vocales]]''). Pa ello ye esencial l'usu de la [[Sinestesia (arte)|sinestesia]]. El movimientu tien los sos oríxenes en ''[[Les flores del mal]]'', llibru emblema de [[Charles Baudelaire]]. L'escritor [[Edgar Allan Poe]], a quien Baudelaire apreciaba en gran midida, influyó tamién decisivamente nel movimientu, apurriéndo-y la mayoría d'imáxenes y [[tropu (retórica)|figures lliteraries]] qu'utilizaría. La [[estética]] del simbolismu foi desenvuelta por [[Stéphane Mallarmé]] y [[Paul Verlaine]] na década de 1870. Pa 1880, el movimientu atraxera toa una xeneración de nuevos escritores cansaos de los movimientos realistes. == Evolución == === Orixe y precursores === [[Ficheru:Étienne Carjat, Portrait of Charles Baudelaire, circa 1862.jpg|thumb|200px|upright|[[Charles Baudelaire]], precursor del simbolismu.]] El simbolismu foi nos sos empiezos una reacción lliteraria contra'l [[naturalismu]] y el [[Realismu lliterariu|realismu]], movimientos anti-idealistes qu'aponderaben la realidá cotidiana y allugar percima del ideal. Estos movimientos provocaron un fuerte refugu na mocedá parisina, llevándolos a aponderar la [[espiritualidá]], la [[imaxinación]] y los suaños.<ref>Balakian, Anna, ''The Symbolist Movement: a critical appraisal''. Random House, 1967, ch. 2</ref> El primer escritor en reaccionar foi'l poeta francés [[Charles Baudelaire]], güei consideráu padre de la llírica moderna y puntu de partida de movimientos como'l [[Parnasianismo]], el [[Decadentismo]], el [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernismu]] y el simbolismu. Les sos obres, ente les que destaquen ''[[Les flores del mal]]'', ''[[Los pequeños poemes en prosa]]'' y ''[[Los paraísos artificiales]]'', fueron tan renovadores que dalgunes d'elles fueron prohibíes por considerar se escures ya inmorales, al retratar ensin papes na boca l'usu de [[drogues]], la [[sexualidá]] y el [[satanismu]]. El primer movimientu descendiente d'esta ideoloxía [[Postromanticismo|postromántica]] sería'l [[parnasianismo]]. Los simbolistes fueron dixebrándose del parnasianismo porque nun compartíen la devoción d'este pol versu perfectu. El Simbolismu inclinábase más bien escontra'l [[hermetismu]], desenvolviendo un modelu de versificación más llibre y refalgando la claridá y oxetividá del [[parnasianismo]]. Sicasí, delles carauterístiques parnasianas fueron acoyíes, como'l so gustu polos xuegos de pallabres, la musicalidá nos versos y, más que nada, el lema de [[Théophile Gautier]] del ''arte pol arte''. Los movimientos quedaron dafechu separaos cuando [[Arthur Rimbaud]] y [[Círculu de los poetes Zúticos|otros poetes]] moflar del estilu perfeccionista parnasiano, publicando delles parodies sobre la manera d'escribir de les sos más prominentes figures.<ref>[[Arthur Rimbaud]], ''[[:m:s:fr:Album_zutique|''L'Album zutique'']]</ref> === La llegada de los ''poetes malditos'' === Otros dos precursores del simbolismu fueron los franceses [[Arthur Rimbaud]] y [[Paul Verlaine]]. Estos dos poetes, que pa esa dómina teníen una azarosa rellación amorosa, fueron decisivos pal arranque del movimientu. Rimbaud, que cuntaba con 17 años, foi'l más influyente, al buscar lo que llamó'l so ''alquimia del verbu'' na cual trataba de convertise en vidente per mediu del ''desigua de tolos sentíos''. Con esta sida pasó a sumise, xunto a Verlaine, en toa una fola d'escesos. Vagabundeaba día y nueche peles cais de [[París]] para depués presentase nes xuntes lliteraries cola ropa puerco o n'estáu etílicu, fechos que rápido-y dieron mala fama y el nomatu de ''enfant terrible''. Les sos obres más representatives fueron ''[[Una temporada nel infiernu (poema)|Una temporada nel infiernu]]'' y ''[[Llumes]]''. Tocantes a Verlaine, el so llibru de crítica lliteraria ''[[Los poetes malditos]]'' convertir nel más influyente escritu dientro del Simbolismu hasta esa dómina, amosando la verdadera esencia del movimientu. Nél esponíen ensayos sobre [[Tristan Corbière]], [[Arthur Rimbaud]], [[Stéphane Mallarmé]], [[Marceline Enchas-Valmore]], [[Villiers de L'Isle-Adam]], y "Probe Lelian" (anagrama del propiu Verlaine), poetes que Verlaine bautizó como ''malditos''. Verlaine espunxo que dientro del so individual y única forma, el xeniu de cada unu d'ellos fuera tamién la so maldición, alloñar del restu de persones y llevándolos d'esta forma a abrazar el [[hermetismu]] y la idiosincrasia como formes d'escritura.<ref>[[Paul Verlaine]], ''[[:m:s:fr:-yos_Poètes_maudits|Les Poètes maudits]]''</ref> Tamién fueron retrataos como desiguales al respective de la sociedá, al llevar vides tráxiques y apurrise con frecuencia a enclinos autodestructivas; tou esto de resultes de los sos dones lliterarios. El conceutu de Verlaine del ''poeta malditu'' foi en parte tomáu del poema de [[Baudelaire]] llamáu ''Bendición'', qu'abre'l so llibru [[Les flores del mal]].<ref>[[Charles Baudelaire]], ''[[:m:s:fr:Bénédiction|Bénédiction]]''</ref> Dempués d'esto, [[Paul Verlaine]] pasó a convertise nel líder del [[decadentismo]] (movimientu lliterariu hermanu del Simbolismu) y [[Stéphane Mallarmé]] (1842–1898) pasó a ser la figura más representativa del Simbolismu, cuantimás dempués de publicar el so llibru ''Una tirada de dados enxamás va abolir l'azar'', creando un llinguaxe herméticu cercanu al antiguu [[culteranismu]] español y a la sintaxis del inglés y axuntando selmana a selmana a decenes de siguidores del movimientu na so casa. == Movimientu == [[Ficheru:Franz von Stuck 004.jpg|thumb|upright|left|''El pecáu'' por ''Franz Stuck'']] === Definición y estilu === La poesía simbolista busca vistir a la idea d'una forma sensible, tien intenciones [[metafísica|metafísiques]], amás intenta utilizar el llinguaxe lliterariu como preséu [[Desenvolvimientu cognitivu|cognoscitivu]], polo cual atópase trescalada de [[misteriu]] y [[misticismu]]. Foi consideráu nel so tiempu por dalgunos como'l llau escuru del [[Romanticismu]]. En cuanto al estilu, basaben los sos esfuercios n'atopar una musicalidá perfecta nes sos [[Rima (poesía)|rimas]], dexando a un segundu planu la guapura del [[versu]]. Intentaben atopar lo que [[Charles Baudelaire]] denominó la teoría de les «[[Charles Baudelaire#Les flores del mal|correspondencies]]», les secretes afinidaes ente'l [[mundu sensible]] y el mundu espiritual. Pa ello utilizaben determinaos mecanismos estéticos, como la [[sinestesia]]. === El manifiestu simbolista === Los simbolistes creíen que l'arte tenía d'apuntar a prindar les verdaes más absolutes, que solo podíen ser llograes por métodos indireutos y ambiguos. D'esta forma, escribieron con un estilu altamente metafóricu y suxestivu. El manifiestu simbolista, publicáu por [[Jean Moréas]], definía al Simbolismu como ''enemigu de la enseñanza, la declamación, la falsa sensibilidá, la descripción oxetiva'' y señalaba que ''el so oxetivu nun ta en sí mesmu, sinón n'espresar l'Ideal'': <ref>:''"Ainsi, dans cet art, Les tableaux de la nature, Les actions des humains, tous les phénomènes concrets ne sauraient se manifeste r eux-mêmes ; ce sont</ref>là des apparences sensibles destinées à représenter leurs affinités ésotériques avec des Idées primordiales."'' :(''Nesti arte, les escenes de la naturaleza, les aiciones de los seres humanos y tol restu de fenómenos esistentes nun van ser nomaos pa espresase a sigo mesmos; van ser más bien plataformes sensibles destinaes a amosar les sos afinidaes esotériques colos Ideales primordiales.<ref>Jean Moreas, [http://www.ieeff.org/manifestesymbolisme.htm -y Manifeste du Symbolisme], ''[[Le Figaro]]'', 1886</ref>'') === Prosa y teatru simbolista === En contraste cola importancia que tuvo na poesía, el Simbolismu tuvo una repercusión menor na [[narrativa]] y el [[teatru]]. Aun así apaecieron noveles como ''[[Al aviesu]]'', de [[Joris-Karl Huysmans]], qu'esploraba diverses temes rellacionaes cola estética simbolista. Esta novela, na que casi nun esiste trama, espón los gustos [[Decadentismo|decadentes]] del recluyíu y rebalbu conde Des Esseintes. [[Oscar Wilde]] asonsañó esta novela en numberosos pasaxes de la so obra ''[[La semeya de Dorian Gray]]''. Otra obra importante en prosa simbolista ye ''[[Cuentos crueles]]'' de [[Villiers de L'Isle-Adam]]. En cuanto al teatru, l'énfasis na vida de suaños y fantasíes que promovían los simbolistes fixo difícil la so completa aceptación per parte de críticos y corrientes contemporánees. Sicasí la obra ''[[Axël]]'', tamién de [[Villiers de L'Isle-Adam]], foi definitivamente la obra teatral más influyida pol Simbolismu. Na obra, dempués d'un conflictu inicial, un príncipe y una princesa namórense y pasen hores faciendo maraviyosos planes pal futuru. Pero depués, al aceptar que la vida enxamás podría cumplir diches ilusiones y mires, dambos suicídense. Otra obra teatral con gran carga simbolista ye la traxedia [[Salomé (Oscar Wilde)|Salomé]] d'[[Oscar Wilde]]. === Poetes más representativos === * [[Charles Baudelaire]] ([[1821]]-[[1867]]) * [[Conde de Lautréamont]] ([[1846]]-[[1870]]) * [[Stéphane Mallarmé]] ([[1842]]-[[1898]]) * [[Jean Moreas|Jean Moréas]] ([[1856]]-[[1910]]) * [[Germain Nouveau]] ([[1851]]-[[1920]]) * [[Arthur Rimbaud]] ([[1854]]-[[1891]])[[Ficheru:Henri Fantin-Latour 005.jpg|thumb|350px|''[[Coin de table]]'', semeya coleutiva de los simbolistes. [[Paul Verlaine]] y [[Arthur Rimbaud]] sentaos a la izquierda por Henri Fantin-Latour]] * [[Albert Samain]] ([[1858]]-[[1900]]) * [[Paul Valéry]] ([[1871]]-[[1945]]) * [[Paul Verlaine]] ([[1844]]-[[1896]]) * [[Villiers de L'Isle-Adam]] ([[1838]]-[[1889]]) === Influencia na lliteratura hispana === El simbolismu lliterariu hispanu, con dellos importantes antecedentes peninsulares como [[Gustavo Adolfo Bécquer]] y [[Salvador Rueda]], se subsumió nun movimientu más xeneral conocíu como [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu]], qu'empezó en Hispanoamérica. Atópase Simbolismu yá nos cubanos [[Julián del Casal]] y [[José Martí]], nel colombianu [[José Asunción Silva]], nel mexicanu [[Manuel Gutiérrez Nájera]] y otros autores posrománticos americanos como l'arxentín [[Leopoldo Lugones]],l'uruguayu [[Julio Herrera y Reissig]], [[Ricardo Jaimes Freyre]], [[Amado Nervo]], [[Salvador Díaz Mirón]], [[Guillermo Valencia]], o'l peruanu, [[José María Eguren]]; el nicaraguanu [[Rubén Darío]], gran introductor del Modernismu n'España, asimilar y espublizó. N'España cultivar [[Antonio Machado|Antonio]] y [[Manuel Machado]], [[Juan Ramón Jiménez]], [[Francisco Villaespesa]] y [[Ramón Pérez de Ayala]] ente los más importantes. == El simbolismu n'otres artes == Paralelamente a la esmolición del [[impresionismu]] pola pintura al campu contra l'academicismu oficial y a los intentos de construcción científica de la pintura pol llamáu [[puntillismo]], desenvuélvese una nueva concepción sobre la función y oxetu de la pintura. Los simbolistes —que los sos precedentes atópase en [[William Blake]], los nazarenos y los prerrafaelitas— defenden una pintura de conteníu poético. El movimientu simbolista reacciona contra los valores del [[materialismu]] y del [[pragmatismu]] de la sociedá industrial, reivindicando la busca interior y la verdá universal y pallo sírvense de los suaños que gracies a [[Freud]] yá nun conciben namái como imáxenes irreales, sinón como un mediu d'espresión de la realidá. El Simbolismu nun pudo desenvolvese por aciu un estilu unitariu; por eso, faise bien difícil definilo de forma xeneral. Ye más bien un conglomeráu d'alcuentros pictóricos individuales. Precisó dende un principiu d'un idioma pictóricu abstractivo. Arriendes d'ello, los pintores fixeron usu d'un vocabulariu de formes llinial y ornamental y de una composición del cuadru antinaturalista. Son especialmente estos elementos abstractivos y acentuaos na linealidad, según les rellaciones composicionales inmanentes al cuadru, los que faen del Simbolismu'l precursor del tan cercanu [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu]]. En [[Gustave Moreau]] esiste una visión particular sobre la guapura, l'amor y la muerte. [[Pierre Puvis de Chavannes]] paez perpetuar la claridá y el rigor compositivo del clasicismu combináu con colores planos y escamplaes. Les sos obres paecen vacíes de movimientu y de lluz. [[Odilon Redon]] guía los sos esfuercios escontra la representación d'idees, de tal manera que la so obra averar a lo que más tarde va ser la estética surrealista. El Simbolismu ye un enclín que supera nacionalidaes, llendes cronolóxiques y estilos personales. Pa complicar más la cuestión, el Simbolismu va derivar nuna aplicación bello y cotidiano de fonda raigón nel arte europeo de fines del sieglu XIX y principios del XX: el [[Art Nouveau]]. El Simbolismu pretende restaurar significáu al arte, qu'había quedáu desprovistu d'ésti cola revolución impresionista. Ente que otros neoimpresionistes inclinar por cañes científiques o polítiques, el Simbolismu decantar escontra una espiritualidá frecuentemente cercana a posiciones relixoses y místiques. La fantasía, la intimidá, la suxetividá aponderada sustitúin la pretenciosa oxetividá d'impresionistes y neo-impresionistes. Siguen cola intención romántica d'espresar al traviés del color, y nun quedase solamente na interpretación. Ende atopamos el nexu d'unión col restu de neo-impresionistes, yá que les teoríes del color local y los efeutos derivaos de les yuxtaposiciones de primarios, complementarios, etc., resultarán-yos bien útiles a la de componer les sos imáxenes, bien emotives, como na casi violenta visión de la pasión amorosa que Klimt ufierta na so Dánae. Los simbolistes atoparon un sofitu paralelu nos escritores: [[Charles Baudelaire]], [[Jean Moréas]], en contra del naturalismu descarnáu de [[Émile Zola|Zola]]. Tocantes a la escultura, [[Rodin]] foi'l más cercanu a los sos planteamientos, y magar tou, íntimamente amestáu a los presupuestos del gran escultor impresionista [[Edgar Degas]]. Bien cercana a los planteamientos del Simbolismu, en que'l so senu inscribir, asítiase la Escuela de Pont-Aven, una de les primeres en definise como tal. Pont-Aven ye una pequeña llocalidá rural de la Bretaña francesa, a onde dirixóse en 1886 un grupu de pintores neo-impresionistes. El primeru de toos foi [[Émile Bernard]], que trataba de recuperar la integridá de lo rústico, de lo arcaico, nuna rexón totalmente ayena a les meyores de la vida moderna. Bernard cultivó un estilu bien personal de colores planos, perfectamente delimitados en contornes silueteados. === La escultura simbolista === El Simbolismu tien una estética académica, y empréstase más a les realizaciones escultóriques de vanguardia. Xunto con [[Auguste Rodin|Rodin]] destaquen [[Aristide Maillol]] (1861–1944), que ye'l gran maestru de la escultura simbolista. ''La nueche, Islla de Francia, Flores na pradería, Venus, Flora, El ríu''. Tamién destaquen [[Adolf von Hildebrand]], ''Estatua ecuestre del príncipe rexente'', [[Medardo Rosso]], ''Neñu enfermu, Cabeza de neñu, Emile-Antoine Bourdelle, Hércules arqueru''. === Pintura simbolista === Nel ámbitu de la pintura, el simbolismu atopa esponentes como [[Gustave Moreau]] (francés que naz en 1826 y muerre en 1898). Les sos pintures más destacaes son "Xúpiter y Semele", "Europa y el toru" y "los unicornios". Tamién ta l'artista [[Odilon Redon]], otru francés que naz en 1840 y fina en 1915. Como obres importantes, hai que destacar "El carru de Apolo", "Druida" y "vieyu aláu con llarga barba". Hai que destacar tamién a "[[Nabis (artistes)|Los Nabis]]", un grupu de trés artistes que son [[Félix Valloton]] (suizu, 1865-1925) (obra: "La pelota"), [[Pierre Bonnard]] (francés, 1867-1947) (obra: "Muyeres nel xardín") y [[Edouard Vuillard]] (francés 1868-1940) (obres: "Xardinos públicos" y "Los dos escolares") y finalmente con [[Néstor Martín-Fernández de la Torre]] sume'l simbolismu tres la so muerte, una y bones él representar siempres en toles sos pintures. === Simbolismu pictóricu === Pictóricamente les carauterístiques más relevantes son les siguientes: * [[Color]]: dacuando utilizábense colores fuertes pa resaltar el sentíu oníricu de lo sobrenatural. De la mesma l'usu de colores pasteles, per parte de dellos artistes, xunto cola difuminación del color, escorría'l mesmu oxetivu. * [[Tema artística|Temática]]: Pervive un interés polo suxetivo, lo irracional, al igual que nel [[romanticismu]]. Nun se queden na mera apariencia física del oxetu sinón qu'al traviés d'él llega a lo sobrenatural, lo cual va xuníu a un especial interés pola relixón. Los pintores y poetes yá nun pretenden afigurar el mundu esterior sinón el de los sos suaños y fantasíes per mediu de l'alusión del símbolu. La pintura propónse como mediu d'espresión del estáu d'ánimu, de les emociones y de les idees del individuu, al traviés del símbolu o de la idea. Una de les novedaes más importantes, a nivel temáticu, ye'l de la muyer fatal. Surde la unión ente'l Eros y el Thanatos y nello subyace una nueva rellación ente sexos. A la pintura definir con conceutos como ideista (d'idees), simbolista, sintética, suxetiva y decorativa. * [[Téunica|Téuniques]]: Lo que xune a los artistes ye'l deséu de crear una pintura ensin supeditar a la realidá, n'oposición al realismu, y onde cada símbolu tien una concreción propia na aportación suxetiva del espectador y del pintor. Nun hai una llectura única, sinón que cada obra puede unviar coses distintes a cada individuu. La so orixinalidá, pos, nun finca na téunica, sinón nel conteníu. Los simbolistes españoles tuvieron fuertemente influyíos pol arte de los precursores, ente los que destaquen [[Gustave Moreau]], [[Pierre Puvis de Chavannes]], [[Arnold Böcklin]], [[Edward Burne-Jones]] y [[Robert Bresdin]]. Munchos decantáronse solamente col auténticu esponente del Simbolismu. [[Odilon Redon]], que cultivó un estilu de colores puros y una temática falambaldre, buscaba una síntesis ente'l suañu y la vida. Sicasí, yá se manifestaren estes idees nel [[Gauguin]] de la [[Escuela de Pont-Aven]] y nos sos siguidores. Darréu, los [[Nabis (artistes)|Nabis]], segunda xeneración simbolista, aspiraron a traducir estes idees en forma de vida y n'actives reformes. Al contrariu que l'impresionismu, escuela concreta y alcontrada básicamente en Francia, el Simbolismu foi un gran movimientu que tamién s'estendió a España. Espublizar a partir de 1890, y adoptó distintes interpretaciones. En Cataluña destácase la obra de [[Juan Brull]], [[Adrià Gual]] y del [[Santiago Rusiñol]] de mediaos de los años de 1890. Nel senu del Simbolismu tomó tamién cuerpu un enclín qu'acentuaba ciertos trazos de los sos figuraciones, lo que desequilibraba la representación objetivista de les coses nun sentíu fuertemente espresivu. En [[Bélxica]] cabo señalar la obra de [[Jean Delville]], [[Fernand Khnopff]] y [[Degouve de Nuncques]], na llinia del cultu a lo misterioso. Esti enclín, que tien un precursor claru nel belga [[Félicien Rops]], ta representada por [[Jan Toorop]], una de les figures clave, xunto a [[Klimt]], del Simbolismu pictóricu. N'Italia, otra manera, el Simbolismu tuvo una fuerte base de minuciosu realismu na obra de [[Gaetano Previati]], [[Giovanni Segantini]] y [[Pellizza da Volpedo]]. Tamién n'[[Alemaña]] l'arte simbolista carauterizar por una téunica bien realista, pero con una temática idealista; destaca equí [[Ferdinand Hodler]] (Suizu). Nos países escandinavos carauterizar por una visión austera y una acusada espresión de la soledá, con artistes como [[V. Hammershoi]], [[Harald Sohlberg]], [[Thorárinn B. Thorláksson]] y [[Magnus Enckell]]. La esceición sería'l fines [[Akseli Gallen-Kallela]], inclináu escontra la mitoloxía. El simbolismu tuvo una marcada influencia en movimientos posteriores, como'l [[Art nouveau]] o'l [[surrealismu]]. ==== Los representantes ==== * [[Gustave Moreau]] (1826–1898): gran dibuxante y de gran virtuosismu téunicu. Ye un narrador de suaños y estrañes visiones. La so fonte d'inspiración principal ye la mitoloxía. * [[Gustav Klimt]] (1862–1918): ensin dulda unu de los más importantes representantes del Simbolismu, de que les sos obres poder destacar ''El besu'', ''[[Frisu de Beethoven|El frisu de Beethoven]]'', ''Palas Atenea'', ''Judith I'', ''Los trés edaes de la muyer'', ''Nuda Veritas'' y ''Dánae''. La mayoría de los sos cuadros tán cargaos d'un sentíu llíricu-decorativu y retraten a muyeres fatales, nueves, pelirroxes y sensuales. * [[Odilon Redon]] (1840–1916) ye'l más puru de los simbolistes. Representa lo máxico, lo visionario y lo fabuloso. ''El suañu'', ''La Esfinxe'', ''La nacencia de Venus'', ''Les flores del mal'', ''Muyer y flores''. * [[Pierre Puvis Chavannes]] (1824–1898) ye'l más idealista del grupu. Utiliza tintes planes, subordinaes a un bon dibuxu. ''El probe pescador'', ''Monte sagráu'', ''Muses inspiradores''. * [[Carlos Schwabe]] ye un pintor de gran imaxinación p'afigurar imáxenes oníriques. Ye precursor del [[modernismu (arte)|modernismu]]. ''Spleen ya ideal'', ''La boda del poeta y la musa''. * [[Leon Spilliaert]]: ''La travesía''. * [[Edward Robert Hughes]]: ''Un idiliu de suañu''. * [[Herbert James Draper]]: ''Llamentu de Ícaro''. * [[Franz von Stuck]]: ''El pecáu''. * [[Karl Wilhelm Diefenbach]] ([[1851]]–[[1913]]): Un simbolista qu'atopó'l llugar perfectu de la so utopía en [[Capri]]. * [[Néstor Martín-Fernández de la Torre]]: Consideráu'l postreru simbolista, con él morrió'l simbolismu. ==== La escuela de Pont-Aven ==== {{AP|Escuela de Pont-Aven}} Dende [[1873]] la villa de [[Pont-Aven]] ye frecuentada polos alumnos de la Escuela de Belles Artes de París. En [[1886]] llega [[Paul Gauguin|Gauguín]] y en [[1888]] instálase un grupu de pintores dispuestos a siguir les sos enseñances al marxe de l'Academia. Participen na esposición del [[Café Volpini]] en [[1889]]. Esi mesmu añu, Gauguín cola para [[Tahití]] y el grupu esmorezse. Les sos obres carauterizar pol usu llibre del color —pueden pintar la yerba colorao si asina lu sienten—, que s'aplica en grandes manches y con tintes planes. Utilicen el [[cloisonismo]]. La resultancia ye una obra altamente decorativa. Nesta forma de pintar influyó enforma la conocencia del arte primitivo y les estampes xaponeses. Esiste una voluntá de sintetizar les formes. Son una síntesis ente l'estilu [[Impresionismu|impresionista]] y el simbolista polo que pueden ser consideraos simbolistes, pol so espíritu. Ente los pintores más destacaos de Pont-Aven tán [[Emile Bernard]]: ''Bretones baillando na pradería'', [[Charles Laval]]: ''Autorretratu'', [[Meijer de Haan]]: ''Bretones texendo cáñamu'', [[Paul Sérusier]]: ''Naturaleza muerta con escalera'', [[Claude-Emile Schuffenecker]]: ''Los cantiles de Concarneau'', [[Cuno Amiet]], [[Louis Anquetin]] y [[Roderic O'Connor]]. ==== Los nabis ==== {{AP|Nabis (artistes)}} Los nabis son siguidores de les idees estétiques de la escuela de Pont-Aven, pero nun pertenecen a l'Academia, o son desertores. Nabis significa profetes, n'[[idioma hebréu|hebréu]]. Intentaron que l'Impresionismu averar al Simbolismu, polo que se-yos puede considerar simbolistes. La so concepción estética ye fundamentalmente decorativa, polo que lo que s'afigura nel cuadru ye un xuegu de sensaciones, más qu'una construcción intelectual. Utilicen colores planos, con un gran sentíu estéticu. Tienen una llibertá absoluta a la d'utilizar el color y les composiciones. Usaron tou tipu de materiales nos sos cuadros, pintura, cola, cartón, etc., pa estremar testures, pero ensin llegar al [[colax]]. Proyeutaron vidreres y usaron litografíes y grabaos pa espresase. Decoraron teatros, portaes de llibros, revistes y cualquier cosa que-yos solicitaren, trabayando por encargu. Esto implicó, per un sitiu que les sos obres fueren llargamente conocíes y por otru que nun fueren úniques, sinón que s'imprimíen y repitíen, dando a la obra d'arte una nueva dimensión. La obra d'arte dexa de ser única, a pesar d'ello nun crearon escuela. Ente los nabis destaquen pintores como [[Pierre Bonnard]]: ''Semeya de Nathanson y la señora Bonnard'', [[Edouard Vuillard]]: ''Autorretratu'', [[Maurice Denis]]: ''Paisaxe con árboles verdes'', [[Félix Vallotton]]: ''La llectora'', [[Ker Xavier Roussel]]: ''Montones xunto al mar'', [[Henri-Gabriel Ibels]], y [[Paul Ranson]]. Tamién pueden considerase nabís los trés grandes simbolistes, [[Gustave Moreau]], [[Odilon Redon]] y [[Pierre Puvis de Chavannes|Chavannes]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Symbolism (arts)}} * [http://pastranec.net/arte/sigloxix/simbol.htm Arte del sieglu XIX: Simbolismu] * [https://web.archive.org/web/http://www.arteseleccion.com/movimientos-ye/simbolismu-155 El Simbolismu en poques pallabres] {{Tradubot|Simbolismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Simbolismu|Simbolismu]] [[Categoría:Arte]] [[Categoría:Movimientos artísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1uoc3nofxbjnd0bkb1jv0xa93gd4phz 0 95677 4496266 3805505 2026-05-25T11:59:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496266 wikitext text/x-wiki [[Imaxe:Hydraulic Force, language neutral.png|thumb|El funcionamientu de la [[prensa hidráulica]] ilustra'l principiu de Pascal]] En [[física]], el '''principiu de Pascal''' o '''llei de Pascal''', ye una llei enunciada pol físicu-matemáticu francés [[Blaise Pascal]] (1623-1662) que se resume na frase: ''la [[presión]] exercida sobre un [[fluyíu]] incompresible y n'equilibriu dientro d'un recipiente de parés indeformables tresmitir con igual intensidá en toles direiciones y en tolos puntos del fluyíu.''<ref name="Héctor Núñez_1">{{cita llibru |nome=Héctor |apellíu=Núñez Trejo |títulu=Física II. Un enfoque constructivista |url=https://books.google.es/books?id=xwqJP_P4DoQC&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |capítulu=Hidráulica |url-capítulu=https://books.google.es/books?id=xwqJP_P4DoQC&pg=PA2#v=onepage&q&f=false |editorial=[[Pearson Educación]] |añu=2007 |páxina=28 |isbn=9789702609094}}</ref> En poques pallabres, podría resumise entá ye más, afirmando que toa presión exercida escontra un fluyíu, va espardese sobre tou la sustancia de manera uniforme.<ref name="Héctor Núñez_1"/> El principiu de Pascal puede comprobase utilizando una [[esfera]] bueca, furada en distintos llugares y provista d'un [[Pistón|émbolu]]. Al enllenar la esfera con agua y exercer presión sobre ella por aciu l'émbolu, reparar que l'agua sale por tolos furacos cola mesma velocidá y polo tanto cola mesma presión. Tamién podemos reparar aplicaciones del principiu de Pascal nes [[prensa hidráulica|prenses hidráuliques]], nos elevadores hidráulicos, nos frenos hidráulicos, nes pontes hidráuliques y nos gatos hidráulicos. ==Prensa hidráulica== [[Image:Pascal's_Barrel.png|thumb|200px|Ilustración del esperimentu de Pascal del frayatu d'un barril por aciu presión nun tubu]]{{AP|Prensa hidráulica}} La prensa hidráulica ye una [[máquina]] complexa que dexa amplificar les fuercies y constitúi el fundamentu d'[[elevador]]es, prenses hidráuliques, [[frenu|frenos]] y munchos otros dispositivos hidráulicos . La prensa hidráulica constitúi l'aplicación fundamental del principiu de Pascal y tamién un dispositivu que dexa entender meyor el so significáu. Consiste, n'esencia, en dos [[cilindru|cilindros]] de distintu [[seición (xeometría)|seición]] comunicaos ente sigo, y que'l so interior ta dafechu llenu d'un líquidu que puede ser [[agua]] o [[aceite]]. Dos [[émbolu|émbolos]] de seiciones distintes afáense, respeutivamente, en cada unu de los dos cilindros, de cuenta que tean en contautu col líquidu. Cuando sobre l'émbolu de menor seición ''A''<sub>1</sub> exerzse una fuercia ''F''<sub>1</sub> la presión ''p''<sub>1</sub> que s'anicia nel líquidu en contautu con él tresmítese íntegramente y de forma casi instantánea a tol restu del líquidu. Pol principiu de Pascal esta presión va ser igual a la presión ''p''<sub>2</sub> qu'exerz el fluyíu na seición ''A''<sub>2</sub>, esto ye: {{ecuación|<math>p_1 = p_2 \,</math>}} colo que les fuercies van ser: {{ecuación|<math>F_1 = p_1 A_1 < p_1 A_2 = p_2 A_2 = F_2\,,</math>}} con ''A''<sub>1</sub> < ''A''<sub>2</sub>. Poro, la rellación ente la fuercia resultante nel émbolu grande cuando s'aplica una fuercia menor nel émbolu pequeñu va ser tanto mayor cuanto mayor sía la rellación ente les seiciones:<br /> {{ecuación|<math>F_1 = F_2 \left( \frac{A_1}{A_2} \right) </math>}} == Discutiniu llinial == Nun fluyíu les [[tensión mecánico|tensiones]] compresivas o presiones nel mesmu pueden representase por aciu un [[tensor]] de la forma: {{ecuación| <math>\mathbf{T} = \begin{pmatrix} \sigma_{xx} & \sigma_{xy} & \sigma_{xz} \\ \sigma_{yx} & \sigma_{yy} & \sigma_{yz} \\ \sigma_{zx} & \sigma_{yz} & \sigma_{zz} \end{pmatrix}</math> |1|left}} Eso significa qu'afitáu un puntu <math>P\,</math> nel senu del fluyíu y considerando una direición paralela al vector unitariu <math>\mathbf{n}</math> la fuercia por unidá d'área exercida nesi puntos según esa direición o'l vector tensión <math>\mathbf{t}</math> vien dau por: {{ecuación|<math>\mathbf{t} = \mathbf{T}\mathbf{n}</math>|2|left}} El principiu de Pascal establez que la tensión en {{eqnref|2}} ye independiente de la direición <math>\mathbf{n}</math>, lo cual namái asocede si'l [[tensor tensión]] ye de la forma:{{Harvnp|Oliver Olivella|Agelet de Saracíbar Bosch|2002|c=Ecuaciones constitutives en fluyíos|p=273-294}} {{ecuación|<math>\mathbf{T} \approx \begin{pmatrix} -p & 0 & 0 \\ 0 & -p & 0 \\ 0 & 0 & -p \end{pmatrix}</math> |3|left}} onde ''p'' ye una constante que podemos identificar cola presión. De la mesma esa forma del tensor namái ye posible tenelo de forma averada si'l fluyíu ta sometíu a presiones enforma mayores que la diferencia d'enerxía potencial ente distintos partes del mesmu. Polo que'l principiu de Pascal puede formulase como: «Nun fluyíu en reposu y onde les diferencies d'altor son despreciables el tensor de tensiones del fluyíu toma la forma dada en». {{eqnref|3}} Sicasí, en realidá debíu al pesu del fluyíu fai que'l líquidu asitiáu na parte baxa d'un recipiente tenga una tensión llixeramente mayor que'l fluyíu asitiáu na parte cimera. De fechu si la única fuercia másica actuante ye'l pesu del fluyíu, l'estáu tensional del fluyíu a una fondura ''z'' el tensor tensión del fluyíu ye: {{ecuación| <math> \mathbf{T} = \mathbf{T}_{sup} + \mathbf{T}_{peso} = \begin{pmatrix} -p-\rho z & 0 & 0 \\ 0 & -p-\rho z & 0 \\ 0 & 0 & -p-\rho z \end{pmatrix} </math> |4|left}} En vista de lo anterior podemos afirmar que «afitáu un puntu d'un fluyíu incompresible en reposu y conteníu nun recipiente so presión y indeformable, la [[presión]] del [[fluyíu]], ye idéntica en toes direiciones, y la so tensor tensión vien dau por».{{eqnref|4}} == Ver tamién == * [[Máquina simple]] * [[Prensa hidráulica]], aplicación práutica del principiu de Pascal. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíos=Oliver Olivella |nome=Xavier |apellíos2=Agelet de Saracíbar Bosch |nome2=Carlos |títulu=Mecánica de medios continuos pa inxenieros |url=https://upcommons.upc.edu/bitstream/handle/2099.3/36197/9788498802177.pdf |editorial=[[Universitat Politècnica de Catalunya]] |añu=2002 |ubicación=Barcelona |páxines=346 |isbn=84-8301-412-2}} === Enllaces esternos === {{Commonscat|Hydraulic presses}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Esperimento sobre'l principiu de Pascal |2=http://www.experimentoscaseros.org/2010/11/principiu-de-pascal-y-arquimedes.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Principio de Pascal}} [[Categoría:Principios y lleis físiques|Pascal]] [[Categoría:Ciencia y teunoloxía de Francia]] gvsvquuz9m0xrfzg98rdm1ffw4by8ad 0 95790 4496422 4293181 2026-05-26T06:11:22Z Limotecariu 735 4496422 wikitext text/x-wiki {{estremar|[[Independencia de Panamá]]}} {{Noneutral}} {{referencies adicionales|t=20161006001343}} {{Ficha d'eventu |nome = Separación de Panamá de Colombia |imagen = |pie_de_imaxe = Acta de Separación de Panamá de Colombia |suceso = Separación de Panamá de la República de Colombia |llugar = [[Panamá]] |fecha = [[3 de payares]] de [[1903]] |participantes = Conseyu Municipal de la Ciudá de Panamá |sitio_web = }} La '''separación de Panamá de Colombia'''<ref>[https://web.archive.org/web/20121227120520/http://www.critica.com.pa/archivo/historia/1903.html La Separación de Panamá de Colombia (1903)]. Dra. Patricia Pizzurno, Dr. Celestino Andrés Araúz]</ref> foi un fechu asocedíu'l [[3 de payares]] de [[1903]], dempués de la [[Guerra de los Mil Díes]], y que desencadenó la proclamación de la ''[[República de Panamá]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XXVIII/Tomu_XXVIII_P3.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo XXVIII: La independencia del Ismu de Panamá]. [[Ramón M. Valdés]]. Páxines 246-254.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XIV/Tomu_XIV_P2.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo XIV: Compendiu d'historia de Panamá]. [[Juan B. Sosa]] y Enrique J. Arce. Páxines 297-304 y 308-309</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/I/Tomu_I_P1.pdf Coleición Biblioteca de la Nacionalidá - Tomo I: Apuntamientos históricos (1801-1840)]. [[Mariano Arosemena]]. Páxines 167-188 y 227-235</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.contraloria.gob.pa/dec/Publicaciones/17-02/datu_xeneral.pdf DATOS XENERALES Y HISTÓRICOS DE LA REPÚBLICA DE PANAMÁ]. Contraloría Xeneral de la República de Panamá. Páxina 7.</ref><ref>[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/setiembre2003/inedito.htm Separación de Panamá: la hestoria desconocida]</ref><ref name="peracabo">[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/xunu2004/panama%20peracabo.htm Panamá: l'últimu añu]</ref> L'[[Panamá|ismu de Panamá]] foi parte integral de toles formes d'organización política y territorial que tuvo la República de [[Colombia]] dende [[1831]] hasta [[1903]], con alredor de diecisiete intentos de secesión y cuatro separaciones peracabaes mientres el sieglu XIX.<ref>[http://www.alonso-roy.com/yera/yera-38.html Roy, Alonso, Los Cinco Separaciones Panameñas de Colombia], , Consultáu'l 09/11/2015</ref><ref>http://alorpe180.tripod.com/id2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605055227/http://alorpe180.tripod.com/id2.html |date=2017-06-05 }} Perea Ortega, Alfonso, Separación de Panamá,] consultáu 11/09/2015</ref> Pa la historiografía panamiega, la proclamación de la República de Panamá foi la resultancia d'un procesu nacionalista y autonomista que se vieno construyendo dende finales del sieglu XVIII, y que concluyó cola separación de Panamá de Colombia.<ref name="Galindo">[http://istmo.denison.edu/n07/articulos/separacion.html#end4 Galindo H., Mario J., La nuesa separación de Colombia: Los dos lleendes y la disyuntiva. Revista Ismu - 2003 (En Llinia)]</ref><ref name="solerliberal">{{cita llibru |apellíu=Soler |nome=Ricaurte |títulu=Formes Ideolóxiques de la Nación Panamiega|otros=Segunda Edición |añu=1962 |editor=Revista Xera |páxina=408}}</ref><ref name="solerliberal2">[http://es.slideshare.net/Brirosa/ricaurte-soler-y-la-separacin-de-panam-de-colombia Resume del Ensayu: "Realidá o Artificialidá Histórica de la Nación Panamiega" de Ricaurte Soler, Editorial EDUCA, Costa Rica, 1973.] Consultáu'l 11/10/2015</ref> Sicasí pa la historiografía colombiana, la secesión de Panamá, constitúi un atentáu contra la integridá políticu-territorial de Colombia, que foi escurríu polos [[Estaos Xuníos]] n'asociación cola oligarquía istmeña de la dómina.<ref>[http://www.banrepcultural.org/sites/default/files/85043/brblaa670718.pdf Galvis, Rafael, Los Estaos Xuníos y el so robu de Panamá : Tratáu de 1846, antecedentes y consecuentes, Editorial: Bogotá : [s. n. <nowiki>]</nowiki>, 1920. ]</ref><ref name="sefuepanama">[http://www.elespectador.com/opinion/foise-panama Kalmanovitz, Salomón, Por qué foi Panamá, L'Espectador 19 de marzu de 2012.]</ref><ref>[http://tribunaroja.moir.org.co/Pa-una hestoria-de-la-infamia-A.html Ocampo, José, Pa una hestoria de la infamia: A LOS CIEN AÑOS DEL ROBU DE PANAMÁ, Tribuna Colorada Nᵘ 94, 3 d'avientu de 2003.]</ref> == Antecedentes == Declarada la independencia d'[[España]], el 28 de payares de 1821, los gobernantes de Panamá tomaron la decisión de xunise voluntariamente a la [[Gran Colombia]], Estáu estinguíu conformáu na mayor parte del so territoriu poles actuales Colombia, Ecuador, Venezuela y Panamá. Col entendimientu que se caltendría autonomía de xestión económica y alministrativa.<ref>{{Cita web |url=http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomoIP2.pdf |títulu=Arosemena, Xusto, L'Estáu Federal de Panamá, 1855, Edición Canal de Panamá 199. Páx.279-280 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140503230939/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomoIP2.pdf |fechaarchivu=2014-05-03 }}</ref> En 1826, añu en que se celebró'l [[Congresu de Panamá|Congresu Anfictiónico]] na [[Ciudá de Panamá capital istmeña]], Panamá refugó la constitución bolivariana, pero esto nun foi torga por qu'en esi añu produxera la primer tentativa de separación de la Gran Colombia. Por causa de que el congresu colombianu faía casu omiso de les solicitúes de franquicies comerciales pal ismu, lo cual atayaba les aspiraciones panameñas, surdió un movimientu separatista pa convertir a Panamá nun país hanseáticu so la proteición de [[Gran Bretaña]] y los [[Estaos Xuníos]]. El movimientu foi, sicasí, reprimíu polos militares colombianos destacaos nel ismu.<ref>Quintero, César. Evolución Constitucional de Panamá. editorial portobelo, 1999. Panamá</ref> Separaos de la Gran Colombia, de los departamentos que conformaben les rexones del norte y sur surdieron dos nuevos [[país]]es denominaos [[Estáu de Venezuela]] y [[Estáu del Ecuador]]. Les provincies que xeográficamente ocupaben la parte central de la desintegrada Gran Colombia, que nesi entós entendía los antiguos departamentos de [[Departamentu de Boyacá (Gran Colombia)|Boyacá]], [[Departamentu del Cauca (Gran Colombia)|Cauca]], [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Cundinamarca]], [[Departamentu del Madalena (Gran Colombia)|Madalena]] y [[Departamentu del Ismu|Ismu]] (Panamá) decidieron formar un nuevu [[Estáu]]. Por aciu el [[Conveniu de Apulo]] (lleváu a cabu'l 28 d'abril de 1831), el xeneral [[Rafael Urdaneta]], postreru presidente de la [[Gran Colombia]], apurrió'l mandu a [[Domingo Caicedo]] (3 de mayu de 1831). El nome provisional adoptáu pola república granadina a partir d'esi momentu, foi proclamáu como Estáu de Nueva Granada.<ref>{{Cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12048530802316064198846/index.htm |títulu=Ley fundamental de la Nueva Granada de 1831 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/68051622439248617422202/index.htm |títulu=Constitución Política del Estáu de Nueva Granada de 1832 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> En delles ocasiones, militares nel territoriu istmeño, conocíu como [[departamentu del Ismu]] sol centralismu o [[estáu Soberanu de Panamá]] sol federalismu, intentaren dixebrase, independizase del gobiernu colombianu o autogobernarse [[de facto]], siendo les más importantes en 1830, 1831 y 1832; entrín y non darréu hubo revolver populares en Colombia (de fechu seis guerres civiles en 82 años). En 1840 y per un añu establecióse'l [[Estáu Llibre del Ismu Estáu del Ismu]],<ref>{{Cita web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache:nCcDkpU57b8J:www.usma.ac.pa/web/DI/Profesores/JorgeKam/SIEGLU%2520XIX/EL%252018%2520DE%2520PAYARES%2520DE%25201840.pdf+panama+independencia+1840&hl=es&gl=co |títulu=NOTES SOBRE EL 18 DE PAYARES DE 1840 |autor=Jorge Kam Ríos |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.laguia2000.com/panama/independencia-de-panama |títulu=Independencia de Panamá |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=laguia2000.com}}</ref> faciendo una clara constancia de que se reincorporaría a la Nueva Granada si esta adoptaba'l réxime federal;<ref>{{Cita web |url=http://www.alonsoroy.com/yera/yera38.html |títulu=LOS CINCO SEPARACIONES PANAMEÑAS DE COLOMBIA |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=alonsoroy.com}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/canal/can2.htm |títulu=NAVÍOS DE GUERRA FRENTE A CARTAXENA |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=[[Biblioteca Luis Ángel Arango]]}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/panama/cela/xeres/tar122/06beluche.pdf |títulu=La separación de Panamá de Colombia. Mitos y falsedad |autor=Beluche, Olmedo |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070710003011/http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/panama/cela/xeres/tar122/06beluche.pdf |fechaarchivu=2007-07-10 }}</ref> y mientres parte de la [[Guerra de los Mil Díes]] ([[1899]]-[[1902]]), conflictu civil qu'afaró a Colombia, nación a la qu'entós pertenecía Panamá, anque n'estáu de rebelión, pos munchos de los sos líderes lluchaben en contra del [[Partíu Conservador Colombianu|gobiernu conservador]] y a favor del [[Partíu Lliberal Colombianu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pa/secciones/patria/belisarioporras.htm |títulu=Historia Patria |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=República de Panamá|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pa/secciones/patria/belisarioporras.htm|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/herrbenj.htm |títulu=Benjamín Herrera |fechaaccesu=9 de setiembre de 2009 |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> Ente 1846 y 1848, los gobiernos de la Nueva Granada y los Estaos Xuníos roblaren el [[tratáu Mallarino-Bidlack]], col que los Estaos Xuníos garantizaben la soberanía de la Nueva Granada sobre l'ismu. Darréu en 1850 y 1868 tamién se desvenceyó l'ismu de Colombia, pero una efectiva aición colombiana con sofitu armáu d'Estaos Xuníos, restituyía'l territoriu al país, invocando'l Tratáu Mallarino-Bidlack.{{demostrar}} El 21 de payares de 1902 na badea de Panamá, lliberales y conservadores ratificaron el fin del conflictu a bordu del acorazáu Wisconsin de l'Armada d'Estaos Xuníos, onde se redactó y finalmente foi robláu'l tratáu del mesmu nome que punxo fin a la guerra. La Guerra de los Mil Díes dexó afaráu al departamentu de Panamá, onde, ente ochobre de 1899 y mayu de 1902 hubo más de sesenta combates.<ref name="peracabo"/> El xeneral [[Victoriano Lorenzo]], indíxena panamiegu y guerrilleru lliberal, negar a aceptar los sos términos, polo que foi fusiláu'l [[15 de mayu]] de [[1903]]. El [[25 de xunetu]] del mesmu añu, la imprenta que publicaba'l periódicu «''El Llapiceru»'' foi asaltada por orde del comandante militar de Panamá, el xeneral José Vásquez Cobo, hermanu del Ministru de Guerra colombianu, de resultes de la narración detallada del fusilamiento y les sos protestes. Esti sucesu contribuyó a aumentar la rocea de los lliberales panameños escontra'l réxime conservador colombianu y a que se xunieren a la causa separatista. En mayu de 1901, los Estaos Xuníos ya Inglaterra roblaron el tratáu Hai-Pauncefote col que se desconoció la soberanía colombiana nel ismu, al cual dióse-y l'estatus de “zona d'importancia internacional”. El presidente Marroquín intentó negociaciones pa salvar la soberanía colombiana sobre ismu, y unvió a Washington a Carlos Martínez Silva, quien pocu dempués arrenunció por causa de la gravedá de la situación. Marroquín punxo entós al mandu de les negociaciones a [[José Vicente Concha]], quien s'enfrentó a un contrariu congresu d'Estaos Xuníos. Nesi añu, el senáu de los Estaos Xuníos aprobó'l bill Spooner, col cual definióse que la ruta de la canal sería la de Panamá (y non la de Nicaragua o Méxicu), autorizar al presidente Roosevelt a indemnizar por 40 millones de dólares a la compañía francesa dueña de los derechos, y a llograr perpetuidad una faxa de tierra de 8 km d'anchu a cada llau de la canal. Concha refugó la propuesta dexando en claro que la soberanía de Colombia nel ismu nun taba en discutiniu, y solicitó l'aumentu de la suma ufiertada a Colombia pa vencer a Estaos Xuníos la concesión de la canal una vegada la compañía francesa vendiera de los sos derechos. Concha terminó arrenunciando por causa de la intención de Marroquín d'aceptar les condiciones de los Estaos Xuníos, polo que'l presidente reemplazar por Tomás Herrán, quien aprovechó la ratificación d'Alemaña de construyir la canal pa roblar el [[tratáu Herrán–Hay]] (22 de xineru de 1903), col qu'Estaos Xuníos concedió a Colombia lo que solicitara Concha al congresu d'Estaos Xuníos.<ref name="peracabo"/> El tratáu Herrán–Hay foi atacáu nel Senáu pol ex-presidente [[Miguel Antonio Caro]], principal opositor de Marroquín. Caro convenció al congresu de que'l Herrán-Hay yera lesivu pa los intereses y la soberanía de Colombia, que votó mayoritariamente en contra del tratáu'l 18 d'agostu, lo qu'anició un escándalu mundial. Los banqueros d'Estaos Xuníos, lideraos pol magnate J. Pierpont Morgan, decidir a sofitar la independencia de Panamá y el 27 d'ochobre produció una invasión armada por [[Penonomé]]. Los direutores de la compañía del ferrocarril de Panamá mercaron a dellos líderes panameños y al xeneral Esteban Huertas, xefe de la Guardia colombiana. En xunetu de 1903, un hermanu d'Alfredo Vásquez Cobo, Ministru de Guerra de Colombia, el xefe militar de Panamá, José Vásquez Cobo, dio un golpe nel Ismu y depunxo al gobernador, Facundo Mutis Durán. Marroquín, en cuenta de sancionar al golpista, nomó gobernador al más reconocíu de los separatistes panameños, José Domingo de Obaldía. El gobiernu de Marroquín fixo casu omiso de los rumores de separación a tal puntu que'l 3 de payares de 1903, Pablo Arosemena espachó a Marroquín una telegrama dende Ciudá de Panamá dando un parte de normalidá nel ismu. Na mañana del mesmu día, un movimientu de dirixentes panameños sofitaos per parte de la población proclamó la independencia y constituyó la República de Panamá, que foi reconocida polos Estaos Xuníos a otru día y cola qu'establecieron rellaciones el 6 de payares, día en que llegó a Bogotá la noticia de la separación.<ref name="peracabo"/> == La separación == [[José Domingo de Obaldía]] sería nomáu gobernador de Panamá, esti cargu yá lu había desempeñáu con anterioridá; pero él sentíase inclináu escontra la idea de la separación.{{demostrar}} [[José Agustín Arango]], políticu istmeño, empezó a trabayar de callao na preparación del movimientu separatista. Una xunta revolucionaria clandestina formóse en redol so pa planiar una revolución destinada a consolidar la separación del Ismu de la soberanía colombiana, p'axustar direutamente con Estaos Xuníos la construcción de la canal. La rede conspirativa taba conformada aparte del propiu Arango, por [[Manuel Amador Guerrero]], médicu; [[Nicanor de Obarrio]], militar y xeneral del exércitu colombianu y por otros como [[Ricardo Arias (revolucionariu)|Ricardo Arias]], [[Federico Boyd]], [[Carlos Constantino Arosemena]], [[Tomás Arias (Panamá)|Tomás Arias]], [[Isabelina Rojas]] y [[Manuel Espinosa Batista]]. Pero la parte operativa, la de mayor riesgu, tocólu a Amador Guerrero, quien viaxó a Estaos Xuníos en busca de sofitu pal plan, una y bones les fuercies norteamericanes ayudaren nel pasáu al exércitu colombianu.{{demostrar}} Tamién llogró en Panamá'l sofitu d'importantes xefes lliberales y el sofitu del comandante militar [[Esteban Huertas]]. Con toos estos sofitos, alcordóse la puesta en marcha del plan separatista pa un día ensin definir del mes de payares de 1903. Sicasí, un rumor xeneráu en Colombia tuvo a puntu de dar al traste col plan. Informes recibíos daben cuenta d'una supuesta invasión [[Nicaragua|nicaraguana]] al Ismu pola rexón de Calovébora, sobre la mariña norte panamiega. Esti informe, y los rumores insistentes sobre daqué que s'entamaba en Panamá, fixeron que Colombia movilizara al Batallón Tiradores dende [[Barranquilla]]. El comandante d'esi batallón traía secretamente instrucciones pa reemplazar a José Domingo De Obaldía y al xeneral Esteban Huertas, en quien yá non se confiaba en Bogotá. El Batallón Tiradores, al mandu del xeneral Juan B. Tovar y Ramón G. Amaya, llegó a la ciudá de [[Colón (ciudá)|Colón]] na mañana del 3 de payares de 1903. Nun tuvo problemes pa desembarcar, pero'l so tresporte escontra la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]] sufrió munchos contratiempos pola complicidá de les autoridaes del [[Ferrocarril Transístmico]] colos conxuraos, ente elles el superintendente norteamericanu J.R. Shaler. Dempués de munches escuses, l'Estáu Mayor pudo movese escontra la capital. En Colón quedó la tropa sol mandu del coronel Eliseo Torres. Una vegada llegaos a ciudá de Panamá, Juan B. Tovar y los sos otros oficiales fueron arrestaos por instrucciones del xeneral Esteban Huertas, quien taba al mandu del Batallón Colombia, que la so xefatura pretendía reemplazar al recién llegáu xeneral. Al enterase de la inminente aición revolucionaria, el comandante John Hubbard del buque norteamericanu «Nashville», entós nes agües del puertu y quien retrasara primeramente'l desembarcu de les tropes colombianes en Colón, dio en torgar el so tresporte y cualesquier desembarcu posterior, argumentando que tenía de respetase la "neutralidá" del ferrocarríl, un argumentu que les autoridaes norteamericanes emplegaren n'anteriores ocasiones en sentíu contrariu.{{ensin referencies}} Prindáu'l contingente militar colombianu y conxelada la movilización de les tropes en Colón, entaináronse les aiciones pa declarar la separación del Ismu. La Xunta Revolucionaria procedió entós a declarar esa mesma tarde, la separación del Ismu. Dellos panameños asaltaron les armeríes y tomaron les armes, pero nun foi necesariu usales. Por representar a l'autoridá colombiana foi puestu so custodia el gobernador José Domingo de Obaldía. Una escuadrilla naval fondiada na badea de Panamá foi obligada a rindise ensin oponer resistencia. El Conseyu Municipal axuntar so la Presidencia de [[Demetrio H. Brid]] (autoridá máxima nel territoriu panamiegu ante'l surdimientu d'un [[gobiernu de facto]]), y proclamó nuna acta de voluntá del pueblu de ser llibre y d'establecer un Gobiernu propiu, independiente, y soberanu sol nome de República de Panamá. Demetrio H. Brid convirtióse entós nel Primer Presidente ''de facto'' de l'acabante formar República de Panamá, nomando'l 4 de payares de 1903 a la Xunta de Gobiernu Provisional que s'encargaría de l'alministración del Estáu hasta que la Convención Nacional Constituyente en febreru de 1904 designara a Manuel Amador Guerrero como'l primer Presidente Constitucional de la República de Panamá. == Consecuencies == El [[13 de payares]] de [[1903]] Estaos Xuníos reconoz formalmente a la República de Panamá (dempués de reconocela extraoficialmente del 6 al 7 de payares), [[Francia]] facer a otru día y antes de rematar payares, otros quince países d'[[América]], [[Europa]] y [[Asia]] facer tamién. Pal [[18 de payares]] d'esi mesmu añu, el secretariu d'Estáu norteamericanu, [[John Milton Hai]], firma n'unión de [[Phillipe Bunau-Baniella]] un [[Tratáu Hai-Bunau Baniella|tratáu]] pa la construcción de la [[Canal de Panamá]], anque foi bien revesosu pola celeridad con que foi aprobáu y porque Bunau-Baniella propunxérase a sigo mesmu como representante del gobiernu panamiegu. El tratáu foi ratificáu dempués pola Xunta Provisional de Gobiernu de Panamá y pol Senáu d'Estaos Xuníos. En Colombia, la noticia de la separación de Panamá nun foi conocida hasta'l 6 de payares en Bogotá. La razón dada pa esplicar l'atrasu foi que'l [[cable submarín]] que faía posible les comunicaciones ente les dos rexones estropiárase nesos díes. Foi l'embaxador de Colombia n'[[Ecuador]], quien fixo llegar la noticia al gobiernu colombianu, que despintó la noticia per dellos díes, pa prevenir los posibles disturbios qu'asocederíen en Bogotá. Hubo entós dos clases de respuesta: unviar a Panamá una misión diplomática pa pescudar si los panameños taríen dispuestos a echar marcha tras. Tamién s'ufiertaba a reconsiderar el [[tratáu Herrán-Hay]], refugáu pol Senáu colombianu, y inclusive hasta se prometía convertir a la [[Panamá (ciudá)|ciudá de Panamá]] na capital de Colombia.<ref>http://www.poligran.edu.co/eContent/NewsDetail.asp?ID=11646&IDCompany=2</ref> La misión axuntóse a bordu del navío d'Estaos Xuníos USS Mayflower. La delegación panamiega que taba formada por [[Constantino Arosemena]], [[Tomás Arias (Panamá)|Tomás Arias]] y [[Eusebio A. Morales]], refugó toles propuestes. Colombia unvia entós otra delegación del más altu nivel, na cual sobresalíen el xeneral [[Rafael Reyes Prieto|Rafael Reyes]], [[Pedro Nel Ospina]], [[Jorge Holguín]] y [[Lucas Caballero]]. Panamá tuvo representáu de nuevu por Constantino Arosemena y Tomás Arias, agora acompañaos por [[Carlos A. Mendoza]], [[Nicanor de Obarrio]] y [[Antonio Zubieta]]. Les xuntes desenvolver nel barcu ''Canadá'', de [[Canadá|dichu país]]. Nun hubo alcuerdu ente los representantes y Rafael Reyes tornó a los Estaos Xuníos. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * [https://web.archive.org/web/20090303131818/http://www.pa/secciones/patria/3_nov.htm Hestoria Patria] nel sitiu oficial de la [[República de Panamá]]. * [http://www.demetriohbrid.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009043211/http://www.demetriohbrid.com/ |date=2018-10-09 }} Demetrio H. Brid] Presidente ''de facto'' de la República - [[1903]] * Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). ''Charles Edward Magoon: The Panama Years.'' Río Piedras, Puertu Ricu: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390. * Mellander, Gustavo A. (1971). ''The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.'' Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568 == Enllaces esternos == * Ver copia de la '''[https://es.wikisource.org/wiki/Acta_de_separaci%C3%B3n_de_Panam%C3%A1_de_Colombia Acta de separación de Panamá de Colombia (1903)]'''. {{Tradubot|Separación de Panamá de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Declaraciones d'independencia]] [[Categoría:Independencia de Panamá]] [[Categoría:Historia de Colombia]] [[Categoría:Movimientos secesionistes n'América del Sur]] 1jgfspvpo0qgb1r8mi792xejlgjfbji 0 95814 4496433 4481321 2026-05-26T06:35:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496433 wikitext text/x-wiki {{otros usos|República Autónoma de Crimea|pa=la división alministrativa reclamada per Ucrania}} {{otros usos}} {{rexón}} La '''República de Crimea''' (en [[idioma rusu|rusu]]: Республика Крым, ''Respublika Krym''; en [[Idioma tártaru de Crimea|tártaru de Crimea]]: Къырым Джумхуриети, ''Qırım Cumhuriyeti''; n'[[idioma ucraín|ucraín]]: Республіка Крим, ''Respublika Krym'') ye una [[Repúbliques de Rusia|república]] de la [[Federación de Rusia]],<ref name="suxetu federal">{{cita web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/03/18/53282b93268y3y122a8b4570.html|títulu=Putin sentencia que Crimea ye 'parte fundamental de Rusia'|editorial=El Mundo|fecha=18 de marzu de 2014}}</ref> qu'abarca casi tola [[Crimea|península de Crimea]], ente'l [[mar Negru]] y el [[Mar d'Azov|d'Azov]], con esceición de la ciudá de [[Sebastopol]], que constitúi una entidá estreme. La República de Crimea foi proclamada'l 11 de marzu de 2014, tomando los territorios ucraínos de la [[República Autónoma de Crimea]] y de la ciudá especial de [[Sebastopol]].<ref name="decretu"/><ref>{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/11/7018434/ |títulu=МЗС Росії визнав "незалежність" Криму|editorial=[[Pravda]] |idioma=rusu |fecha=11 de marzu de 2014|fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia|títulu=Crimea busca la independencia como pasu pa xunise a Rusia|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/03/11/actualidad/1394566985_613155.html|editorial=El País|fecha=11 de marzu de 2014|fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref> El 17 de marzu de 2014, un día dempués del [[Referendu sobre'l estatus políticu de Crimea de 2014|referendu sobre'l estatus políticu de Crimea]], la república foi establecida oficialmente como Estáu independiente, reconocíu namái pola Federación de Rusia, convirtiéndose nun país [[Estáu con reconocencia parcial|parcialmente reconocíu]], y solicitó la so adhesión a ésta a los pocos minutos d'algamar la independencia.<ref>{{cita web|url=http://www.cnn.com/2014/03/17/world/europe/ukraine-crisis/|títulu=Crimea votes to break from Ukraine, join Russia. What happens next?|editorial=CNN|fecha=17 de marzu de 2014|fechaaccesu=17 de marzu de 2014|cita=On Monday, lawmakers in Crimea approved a resolution that declared the Black Sea peninsula an independent, sovereign state. They then filed an appeal to join the Russian Federation. |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web|url=http://rt.com/news/crimea-referendu-results-official-250/|títulu=Crimea votes to join Russian Federation: 96.77% say YES|editorial=RT|cita=Crimea was declared an independent sovereign state, the Republic of Crimea, on Monday, the autonomous Ukrainian rexonal parliament's website stated. The Supreme Council of Crimea unanimously voted to integrate of the region into Russia.|fecha=17 de marzu de 2014|fechaaccesu=17 de marzu de 2014|idioma=inglés}}</ref> A otru día, [[18 de marzu]], tres la firma de los alcuerdos d'[[adhesión de Crimea y Sebastopol a la Federación de Rusia]], convirtióse oficialmente en suxetu federal, una [[Repúbliques de Rusia|república]], so soberanía rusa. La ciudá de [[Sebastopol]] xuntar a Rusia col estatus de [[Ciudaes federales de Rusia|ciudá federal]].<ref name="suxetu federal"/> La República de Crimea [[territoriu apostáu|nun ye reconocida]] por [[Ucraína]] y pola parte mayor de la [[Resolvimientu 68/262 de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes|comunidá internacional]], yá que la so secesión ya incorporación a Rusia realizar ensin respetar la llexislación ucraína y por tanto ye considerada como «illegal», polo que xurídicamente el territoriu sigue conformando la [[República Autónoma de Crimea]].<ref>{{cita web|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20140318/54403778284/ucrania-nun reconoz-la-incorporacion-de-crimea-en-rusia.html|títulu=Ucrania nun reconoz la incorporación de Crimea en Rusia|editorial=La Vanguardia|fecha=18 de marzu de 2014}}</ref> La [[Rada Suprema]] d'Ucraína aprobó'l [[15 d'abril]], con 228 votos a favor d'un total de 450, una llei que define como «territorios so ocupación temporal» a la República de Crimea y la ciudá de Sebastopol. La normativa indicó que dichos territorios son «parte inalienable» d'Ucraína y tán suxetos a les lleis ucraínes, pero señala que Rusia tien d'indemnizar el dañu económicu de l'anexón» y responder por cualesquier violación de derechos humanos que se produza na península.<ref>{{cita web |url=http://spanish.ruvr.ru/news/2014_04_15/Ucrania-Crimea-Sevastopol-territorios-ocupaos/ |títulu=Ucrania proclama Crimea y Sevastópol “territorios ocupaos” |editorial=La Voz de Rusia |fecha=15 d'abril de 2014 |fechaaccesu=22 d'abril de 2014 }}</ref> Acordies cola [[Llei sobre Nuevos Territorios Federales]] de la Federación de Rusia, la península puede considerase parte de Rusia dende'l momentu de la firma del alcuerdu interestatal del 18 de marzu.<ref name= DumaEstatal>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122905-duma-rusia-parllamentu-crimea-voto |títulu=La Duma Estatal de Rusia ratifica'l tratáu de l'adhesión de Crimea |editorial= RT n'español |fecha=19 de marzu de 2014 |fechaaccesu=19 de marzu de 2014}}</ref> == Historia == {{VT|Crimea#Hestoria|l1=Hestoria de Crimea}} === Antecedentes === [[Ficheru:Crimea_republic_map_2.png|thumb|Mapa de la división de Crimea so alministración ucraína. La mayor parte del territoriu correspuende a la [[República Autónoma de Crimea]]; al suroeste atopa'l conceyu de [[Sebastopol]].]] {{AP|Crisis de Crimea de 2014}} Nel marcu del [[Euromaidán]] ucraín y de la [[crisis de Crimea de 2014]], el [[24 de febreru]], en [[Sebastópol]], los manifestantes depunxeron al alcalde de la ciudá y designaron a un rusu étnicu como nuevu alcalde. El Parllamentu de la República Autónoma de Crimea llevó a cabu una [[moción de censura]] y escoyó a un nuevu primer ministru, [[Serguéi Aksiónov]], que tamién convocó un [[Referendu sobre'l estatus políticu de Crimea de 2014|referendu sobre'l futuru de la rexón]].<ref name=20minutos>{{cita noticia|títulu=Crimea designa un nuevu Gobiernu prorruso y aprueba celebrar un referendu|url=http://www.20minutos.es/noticia/2071414/0/ucrania/crimea-referendu/independencia-autonomia/|editorial=20minutos.es|fecha=28 de febreru de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|axencia=Axencia EFE}}</ref><ref name=crimea-referendu>{{cita noticia|títulu=El Parllamentu de Crimea anuncia un referendu rexonal sobre'l futuru de l'autonomía|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121085-parllamentu-crimea-anuncia-referendu-regional-independencia|editorial=RT|fecha=27 de febreru de 2014|fechaaccesu=27 de febreru de 2014}}</ref> El 1 de marzu, manifestantes prorrusos de la rexón industrial de la [[conca del Donets]] y del [[óblast de Donetsk]]<ref name=TerraCL>{{cita noticia|títulu=Más de 10.000 manifestantes prorrusos en Donetsk contra les nueves autoridaes ucraínes|url=http://noticias.terra.cl/mundo/europa/mas-de-10000-manifestantes-prorrusos-en-donetsk-contra-les-nueves-autoridaes-ucraínes-afp,fc15da10ff474410VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html|editorial=Terra|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|axencia=AFP}}</ref> izaron la bandera rusa,<ref name=Reuters>{{cita noticia|títulu=Protesters raise Russian flag in two east Ukrainian cities|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-kharkiv-idUSBREA200LU20140301|editorial=Reuters|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|idioma=inglés|cita=Protests against the new authorities also took place on Saturday in other cities, including Odessa, Dnipro and Donetsk, Yanukovich's home town and power base. The Russian flag was raised over the regional government building in Donetsk by several thousand pro-Russia activists waving the Russian tricolour and chanting "Russia! Russia!, witnesses said.}}</ref> y escoyeron a [[Pável Gúbarev]], líder d'una milicia popular, como nuevu gobernador de la rexón de Donetsk;<ref name=TerraPE/> produciéronse manifestaciones pro-ruses tamién en [[Kharkiv]],<ref name=LeMonde>{{cita noticia|títulu=Des manifestations prorusses massives dans l'est de l'Ukraine|url=http://www.lemonde.fr/europe/article/2014/03/01/des-manifestations-pro-russes-massives-dans-l-est-de-l-ukraine_4376119_3214.html|editorial=Monde|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|idioma=francés}}</ref><ref name=TerraPE>{{cita noticia|títulu=Varios mancaos nos choques ente prorrusos y europeístes en Kharkiv|url=http://noticias.terra.com.pe/internacional/dellos mancaos-en-los choques-ente-prorrusos-y-europeistas-en-jarkov,3cf592a5df474410VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|axencia=Axencia EFE}}</ref> [[Odesa]], [[Dnepropetrovsk]], [[Lugansk]], [[Melitopol]], [[Yevpatoria]] y [[Kerch]];<ref name=RTmarzo1>{{cita noticia|títulu=Thousands protest against new govt in eastern Ukraine, raise Russian flags (PHOTOS)|url=http://rt.com/news/donetsk-kharkov-ukraine-protest-365/|editorial=RT|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|idioma=inglés}}</ref> en toes estes ciudaes les banderes ucraínes fueron arriadas de los edificios públicos y nel so llugar ondean banderes ruses.<ref name=RTmarzo1/> El Conceyu de la ciudá de [[Sebastópol]] adoptó nuna xunta estraordinaria del [[6 de marzu]] la decisión de formar parte de Rusia como territoriu federal. Los conceyales fixeron referencia na so decisión a la Carta europea de l'autonomía local, les cláusules 38 y 69 de la Constitución d'Ucraína, l'artículu 1 de la Convención internacional de los derechos económicos, sociales y culturales y l'artículu 1 del Pactu Internacional de Derechos Civiles y Políticos.<ref name= Minutoaminuto>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121368-ucrania-crisis-protestes-rusia-crimea |títulu= Minutu a minutu: Ucrania, ante l'amenaza de la división editorial= [[RT en castellanu]] |fecha= 4 de marzu de 2014}}</ref> Díes más tarde, axentes del [[Serviciu de Seguridá d'Ucraína]] arrestaron al autoproclamado gobernador de la rexón de Donetsk, [[Pável Gúbarev]].<ref name= Minutoaminuto /> Gúbarev declaró que la rexón taba preparándose pa cuntar col so propiu gobiernu provisional, pa depués anunciar nueves eleiciones, y faló sobre la realización d'un referendu sobre'l estatus de Donetsk.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121609-ucrania-donetsk-opositores-euromaidan-protestes |títulu= La rexón de Donetsk dexa de pagar impuestos a Kiev y forma nuevu gobiernu |editorial=RT n'español|fecha=6 de marzu de 2014|fechaaccesu=9 de marzu de 2014}}</ref> Pal [[9 de marzu]]'l Gobiernu de Crimea anunció que controlaba la mayoría de les unidaes militares del Ministeriu de Defensa ucraín na península.<ref name= Minutoaminuto /> === Anunciu === {{AP|Declaración d'Independencia de Crimea}} El [[11 de marzu]] de [[2014]] el [[Parllamentu de Crimea]] y el Conceyu de Sebastopol fixeron pública una [[Declaración d'Independencia de Crimea|declaración anunciando la independencia]] de la República de Crimea, constituyida al traviés d'esa declaración como un "Estáu democráticu, secular y multiétnicu", tres el [[Referendu sobre'l estatus políticu de Crimea de 2014|referendu del 16 de marzu]]. La declaración antemanaba la constitución de la República de Crimea como "estáu independiente y soberanu con una forma republicana de gobiernu" según los resultaos del referendu. La declaración d'independencia foi aprobada pol [[Parllamentu de Crimea]] por 78 votos a favor d'un total de 81,<ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/la-crimee-declare-son-independance-11-03-2014-1799573_24.php |títulu= La Crimée déclare son indépendance de l'Ukraine |idioma=francés |editorial= Le Point |fecha= 11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2011}}</ref> siendo roblada conxuntamente pol Presidente del Parllamentu de Crimea [[Vladímir Konstantínov]] y pola Presidente del [[Conseyu de la Ciudá de Sebastopol]] [[Yury Doynikov]].<ref name=ARCDeclaration2014>{{cita web|títulu=Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|url=http://www.rada.crimea.ua/news/11_03_2014_1|editorial=Parllamentu de Crimea|idioma=Rusu|fecha=11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=13 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.rada.crimea.ua/news/11_03_2014_1|fechaarchivu=25 de payares de 2015}}</ref> El gobiernu de la [[República Autónoma de Crimea]] fixo referencia na so decisión a la opinión consultiva sobre [[Kosovu]] nel que la [[Corte Internacional de Xusticia]] declaró que'l [[derechu internacional]] nun contién nenguna prohibición pola que tales declaraciones d'independencia puedan ser declaraes inválides, un argumentu que yá fuera refutado por eruditos y políticos como discutible, debíu al ambiente político inciertu vivíu na rexón.<ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2578160/Ukraines-fugitive-president-blasts-bandit-regime-says-country-heading-civil-war.html |títulu=Crimean parliament declares independence from Ukraine ahead of region's referendu |editorial=[[Daily Mail]] |idioma= inglés |nome=Leon |apellíu=Watson |fecha= 11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE66L01720100722 |títulu=Kosovo independence declaration deemed llegal|fecha=22 de xunetu de 2010 |editorial=Reuters |idioma=inglés |fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref><ref name="ukrinform-2014-legitimacy">{{cita web |url=http://www.ukrinform.ua/ukr/news/timoshenko_referendu_pro_status_krimu_pid_dulami_avtomativ_y__nelegitimnim_1915295 |títulu= Укрінформ: Тимошенко: Референдум про статус Криму під дулами автоматів є нелегітимним |idioma=ucraín |editorial= Ukrinform.ua |fecha= 11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2011}}</ref> Un voceru del gobiernu crimeo indicó que «Crimea, como Estáu soberanu ya independiente, va dirixir tres el referendu a la Federación Rusa con una propuesta d'adhesión a Rusia como [[Suxetos federales de Rusia|suxetu de la Federación]]». Ente que el presidente del Parllamentu de Crimea, [[Vladímir Konstantínov]], declaró que «ye imposible que Crimea vuelva formar parte d'Ucraína nel futuru».<ref name= Minutoaminuto2>{{cita web |url =http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121955-minutu-ucrania-pasu-desintegracion |títulu= Minutu a minutu: Ucrania, a un pasu de la desintegración editorial= [[RT en castellanu]] |fecha=11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref> === Creación y adhesión a Rusia === {{AP|Referendu sobre'l estatus políticu de Crimea de 2014|Reconocencia internacional de la independencia de Crimea|Adhesión de Crimea y Sebastopol a la Federación de Rusia}} [[Ficheru:Outline Map of Crimea in Russia (2014–2022).svg|thumb|Mapa de la división de Crimea so alministración rusa. La mayor parte del territoriu correspuende a la '''República de Crimea'''; al suroeste atopa'l conceyu de [[Sebastopol]] y al este atopa'l [[Krai de Krasnodar]].]] [[Ficheru:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|thumb|Robla de l'adhesión de Crimea y Sebastopol a la Federación de Rusia.]] Tres el referendu, nel que s'impunxo por mayoría l'anexón de la península a Rusia, el Parllamentu de la República de Crimea votó con 85 votos a favor, l'adhesión a Rusia y declaró el «'''Estáu soberanu independiente República de Crimea'''». El gobiernu crimeo encamentó a tolos países del mundu a que reconozan l'Estáu constituyíu pol pueblu crimeo.<ref name= Minutoaminuto3>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122599-crimea-referendos-resultaos-ucrania-rusia |títulu= Minutu a minutu: Crimea dempués del referendu sobre la so adhesión a Rusia |editorial=RT n'español|fecha=17 de marzu de 2014|fechaaccesu=17 de marzu de 2014}}</ref> El Parllamentu foi renomáu como "Conseyu Estatal" y nun comunicáu afrimó que:<ref name= ParlCrimeo /> {{cita|La República de Crimea dirixir a les Naciones Xuníes, a tolos Estaos del mundu por que lu reconozan como un Estáu independiente creáu polos pueblos de Crimea.}} Tocantes a Sebastopol, los conceyales del Conceyu de dicha ciudá votaron a favor de la integración de la ciudá na Federación de Rusia como [[Ciudaes federales de Rusia|territoriu federal]], aparte del restu de Crimea y col mesmu estatus de les ciudaes de Moscú y San Petersburgu.<ref name= Minutoaminuto3 /> Tamién, una delegación del Parllamentu de Crimea viaxó a [[Moscú]] p'axuntase cola [[Duma Estatal]] y el [[Conseyu de la Federación]] p'adoptar los actos xurídicu y normativu pa la entrada de la península na Federación Rusa.<ref name= ParlCrimeo>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122598-parllamentu-crimea-rusia-sesion-conseyu |títulu=Parllamentu de Crimea vota mayoritariamente pola adhesión a Rusia |editorial=RT n'español|fecha=17 de marzu de 2014|fechaaccesu=17 de marzu de 2014}}</ref><ref name= Resultaos1>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122553-referendu-crimea-resultaos |títulu=Encuestes a cuerpu d'urna: El 93% de los crimeos vota pola adhesión a Rusia |editorial=RT n'español |fecha= 16 de marzu de 2014 |fechaaccesu=16 de marzu de 2014}}</ref> De siguío, esi mesmu día, Putin robló un decretu reconociendo a la República de Crimea como estáu independiente.<ref name="decretu">{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/03/17/actualidad/1395045299_381299.html |títulu=Putin robla un decretu que reconoz a Crimea como Estáu independiente |editorial=El País |fecha= 17 de marzu de 2014 |fechaaccesu=17 de marzu de 2014}}</ref> Amás, decidió abandonase el [[Hora d'Europa Oriental|fusu horariu de Kiev]] ([[UTC+2]]) y afaer l'[[Hora de Moscú|horariu de Moscú]] ([[UTC+4]]) a partir del 30 de marzu y declarar al [[rublu rusu]] como moneda oficial, usándose xunto cola [[grivna ucraína]] hasta [[2016]].<ref name= Minutoaminuto3 /><ref name="decretu"/> Tocantes a los bienes de la petrolera [[Chernomorneftegaz]] y de la empresa de tresporte de gas [[Ukrtransgaz]] asitiaos nel territoriu de la península pasen a ser propiedá de la República de Crimea, según un comunidado, y amás Rusia dio a la península unos 410 millones de dólares n'ayuda financiera.<ref name= Minutoaminuto3 /> Tamién se declaró qu'a partir del mesmu día de l'adhesión, nos nuevos territorios federales entra a valir la llexislación de Rusia.<ref name= FirmaAcuerdos /> El [[18 de marzu]], mientres una ceremonia nel [[Kremlin]], los líderes de la República de Crimea, Serguéi Aksiónov y Vladímir Konstantínov, el presidente de Rusia, Vladímir Putin, y l'alcalde de Sebastopol, [[Alekséi Chaly]], roblaron el tratáu d'adhesión de dos nuevos territorios federales a Rusia.<ref name= Minutoaminuto3 /> El documentu foi dirixíu al Tribunal Constitucional pa ser revisáu y depués al Parllamentu rusu y al crimeo pa la so futura ratificación.<ref name= FirmaAcuerdos>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122702-putin-crimea-sebastopol-rusia-integracion-suxetos |títulu=Putin robla'l tratáu d'adhesión de Crimea y Sebastopol a Rusia |editorial=RT n'Español |fecha=18 de marzu de 2014 |fechaaccesu=18 de marzu de 2014}}</ref> Enantes, Putin informó al Gobiernu y dambes cámares del Parllamentu de la solicitú del Conseyu Estatal de la República de Crimea d'adhesión a la Federación de Rusia y la instauración en Rusia de dos territorios federales nuevos.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122684-putin-roblar-conveniente-alcuerdu-adhesion-crimea-rusia |títulu=Putin considera fayadizu roblar un alcuerdu sobre l'adhesión de Crimea a Rusia |editorial=RT n'Español |fecha=18 de marzu de 2014 |fechaaccesu=18 de marzu de 2014}}</ref> La nueva [[Constitución de la República de Crimea]] foi aprobada'l [[11 d'abril]], cola participación de 88 de los 100 diputaos del Parllamentu de la rexón.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/11/53479cai22601db07f8b456d.html?a=21f26391c4c687669480d71c892efaa6&t=1397209836 |títulu= El Parllamentu de Crimea aprueba la nueva Constitución |editorial= El Mundo|fecha=11 d'abril de 2014|fechaaccesu=11 d'abril de 2014}}</ref> El testu diz que la República de Crimea ye un Estáu democráticu y de derechu dientro de la Federación de Rusia. Les rellaciones ente la República de Crimea y Rusia establecen sobre la base d'un alcuerdu. Amás, establez que la República de Crimea ye una parte «indixebrable» del territoriu de Rusia.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/124945-aprobar-nueva-constitucion-crimea |títulu=Crimea dotar d'una nueva Constitución |editorial=RT |fecha=11 d'abril de 2014|fechaaccesu=11 d'abril de 2014}}</ref> Entró a valir a otru día al ser publicada nel boletín oficial ''Crimskie Izvestia''.<ref>{{cita web |url=http://spanish.ruvr.ru/news/2014_04_12/Entra-en-puxanza-la-Constitucion-de-Crimea-6583/ |títulu=Entra a valir la Constitución de Crimea |editorial=La Voz de Rusia |fecha=12 d'abril de 2014|fechaaccesu=12 d'abril de 2014}}</ref> El 23 d'avientu, [[Valentina Matvienko]], presidenta del Senáu rusu declaró que xuristes rusos estudiaron les decisiones aprobaes en 1954 sobre'l trespasu de Crimea de Rusia a Ucrania, llegando a la conclusión de que se trató d'un actu illegal y voluntarista». Matvienko tamién dixo que'l parllamentu rusu dio en la preparación d'un documentu que va reconocer l'acción como «xurídicamente nula». N'otres pallabres, esto fadría que Rusia nunca reconociera a Crimea como parte d'Ucraína.<ref>{{cita web |url=http://mundo.sputniknews.com/politica/20141223/1032729760.html |títulu=Rusia podría aprobar la nulidá de la decisión soviética de la cesión de Crimea a Ucrania |editorial=[[Sputnik (axencia de noticies)]] |fecha=23 d'avientu de 2014}}</ref> === Reacciones al anunciu === L'acción foi considerada llexítima por [[Rusia]], pero non por [[Estaos Xuníos]] y el gobiernu de [[Kiev]].<ref>{{cita web |url=http://rt.com/news/crimea-parliament-independence-ukraine-086/ |títulu=Crimea parliament declares independence from Ukraine ahead of referendu |editorial=[[RT]] |fecha=11 de marzu de 2014|fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://rt.com/news/crimea-parliament-independence-ukraine-086/ |títulu=Константинов: Крым перестает быть автономией и становится республикой |editorial=[[La Voz de Rusia]] |idioma=rusu |fecha=11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}</ref> El Ministru d'Asuntos Esteriores de la [[Federación Rusa]], pela so parte, afirmó que la declaración d'independencia del parllamentu de Crimea yera totalmente llegal.<ref>{{cita web |url= http://en.itar-tass.com/world/723101|títulu= Ukrainian prosecutors demand annulment of declaration of Crimea independence |fecha= 11 de marzu de 2014 |editorial= [[ITAR-TASS]] |fechaaccesu=12 de marzu de 2014 }}</ref> El 12 de marzu, la [[Fiscalía Xeneral d'Ucraína]] esixó anular la Declaración d'Independencia de Crimea.<ref name= Minutoaminuto2 /> El gobiernu de [[Bielorrusia]] foi'l segundu país en reconocer la independencia de Crimea.<ref name=b1>{{cita web |url=http://rt.com/news/belarus-crimea-part-russia-657/ |títulu=Belarusian president: Crimea is de-facto part of Russia |editorial=RT |fechaaccesu=27 de marzu de 2014}}</ref><ref name=b2>{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/724950 |títulu=Lukashenko: Crimea is part of Russia now |editorial=[[ITAR-TASS]] |fechaaccesu=27 de marzu de 2014}}</ref> Un voceru del [[Congresu del Pueblu Tártaru de Crimea]] afirmó que los [[tártaros de Crimea]] nun reconocen la independencia de la República Autónoma d'Ucraína, nin van participar nel referendu del 16 de marzu.<ref name="Grani">{{cita web |editorial=Grani.ru. |url=http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226562.html |títulu=Лидер крымских татар призвал к бойкоту референдума |idioma=rusu |fecha=11 de marzu de 2014 |fechaaccesu=12 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303194336/http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226562.html |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> El [[Parllamentu Européu]] refugó'l referendu del día 16 y la independencia de Crimea, que vieron como remanes y contrarios a dereches internacional y ucraín.<ref>{{cita web |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/news-room/content/20140312STO38705/html/Ukraine-MEPs-call-for-firm-action-on-Russia-to-prevent-further-escalation |títulu=Ukraine: MEPs call for firm action on Russia to prevent further escalation |editorial=European Parliament / News |fecha=12 de marzu de 2014 |fechaaccesu=13 de marzu de 2014}}</ref> Ente que, el Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'[[Albania]] espresar en contra del referendu y condergó l'allegamientu de que la declaración d'independencia de Crimea tien de ser tratada de la mesma manera que la declaración de la independencia de Kosovo.<ref>{{cita web |url=http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/mfa-statement-on-the-upcoming-referendu-in-crimea |títulu=MFA statement on the upcoming referendu in Crimea |editorial=Ministeriu de Rellaciones Esteriores de la República d'Albania |fecha=15 de marzu de 2014 |fechaaccesu=16 de marzu de 2014}}</ref> El 17 de marzu, [[Vladímir Putin]] robló un decretu que dicía: «considerando la voluntá del pueblu de Crimea espresada nel referendu popular celebráu'l 16 de marzu de 2014, que sía reconocida la República de Crimea […] como Estáu independiente y soberanu».<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122645-putin-rusia-crimea-independencia-republica |títulu=Putin robla'l decretu nel que se reconoz la independencia de Crimea |editorial=RT n'español |fecha=17 de marzu de 2014 |fechaaccesu=17 de marzu de 2014}}</ref><ref name="decretu"/> Esi mesmu día, los estaos con reconocencia llindada d'[[Abkhasia]], [[República de Nagorno Karabakh]] y [[Osetia del Sur]] tamién reconocieron la independencia de la península.<ref>{{cita web |url=http://kremlin.ru/acts/20596 |títulu=Подписан Указ о признании Республики Крым |idioma=rusu |editorial=Kremlin de Moscú |fecha=17 de marzu de 2014 |fechaaccesu=19 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26621726 |títulu=Russia's Vladimir Putin recognises Crimea as nation |editorial=BBC |fecha=17 de marzu de 2014 |fechaaccesu=19 de marzu de 2014}}</ref> El canciller xaponés, [[Fumio Kishida]], espresó'l so pesar pola decisión de Moscú de reconocer la independencia de la República de Crimea y anunció la imposición de sanciones económiques contra Rusia.<ref name= Minutoaminuto3 /> == Política y gobiernu == El poder llexislativu ta formáu por un parllamentu unicameral, el [[Conseyu Estatal de la República de Crimea]].<ref>{{Cita web |url=http://www.vsarc.ru/en/news/17_03_2014_2 |títulu=Vsarc.ru |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140318144423/http://www.vsarc.ru/en/news/17_03_2014_2 |fechaarchivu=2014-03-18 }}</ref> El poder executivo ta representáu pol Conseyu de Ministros, lideráu pol [[Primer ministru de la República de Crimea]]. L'autoridá y operaciones del Conseyu Estatal de Crimea y el Conseyu de ministros de Crimea tán determinaos pola Constitución de Crimea y otres lleis de la República de Crimea, amás de les decisiones tomaes pol Conseyu.<ref name="CMU">{{cita web|url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/printable_article?art_id=301361|títulu=Autonomous Republic of Crimea – Information card|fechaaccesu=22 de febreru de 2007|obra=[[Cabinet of Ministers of Ukraine]]}}</ref> El poder xudicial ye alministráu polos tribunales de xusticia, como parte de la judicatura de Rusia. == Xeografía == [[Ficheru:Relief map of Crimea in Russia.jpg|thumb|Relieve de la República de Crimea.]] {{VT|Crimea#Xeografía|l1=Xeografía de Crimea}} Ocupa la [[península de Crimea]], una península del sureste d'[[Europa]] arrodiada pel [[mar Negru]] y xunida pol [[ismu de Perekop]] a Ucrania y al continente. La so llende oriental ta de la mesma separáu del [[Krai de Krasnodar|krai rusu de Krasnodar]] pol [[estrechu de Kerch]]. === Zona horaria === [[Ficheru:Map of Russia - Moscow time zone.svg|left|150px|border]] La República de Crimea alcontrar na [[UTC+3|Zona Horaria de Moscú]] (MSK/MSD). [[Coordinated Universal Time|UTC]] +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD). == Demografía == {{VT|Crimea#Demografía|l1=Demografía de Crimea}} Nel censu ucraín de [[2001]], la población de República Autónoma de Crimea algamó los 2&nbsp;033&nbsp;700 habitantes<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/regions/reg_crym/ Autonomous Republic of Crimea]; ''All-Ukranian population census 2001''.</ref> y [[Sebastopol]] unos 381&nbsp;977 habitantes.<ref>[http://www.sevstat.sevinfo.com.ua/press_vipysk/2012/1012/express/2269.rar Estadístiques poblacionales de Sebastopol (n'ucraín)]. Consultáu'l 17 de marzu de 2014.</ref> Los principales grupos étnicos de la península son los [[Pueblu rusu|rusos étnicos]], que representen el 60 %, los [[Pueblu ucraín|ucraínos]] que son el 24 %; ente que los [[tártaros de Crimea]] son el 12 %.<ref name=Bloomberg_March3>{{cita noticia|títulu=Putin Grab for Crimea Shows Trail of Warning Signs West Ignored|url=http://www.bloomberg.com/news/2014-03-02/putin-grab-for-crimea-shows-trail-of-warning-signs-west-ignored.html|editorial=[[Bloomberg]]|fechaaccesu=3 de marzu de 2014|autor=Brad Cook|idioma=inglés}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/xeneral/nationality Censu d'Ucraína 2001]. ''Ukrcensus''</ref> En Sebastópol, los rusos constitúin el 70% de la población. La ciudá más poblada ye [[Simferópol]]. Tocantes a los idiomes, el [[idioma rusu]] ye la llingua que predomina nun 97%.<ref name= AboutCrimeaRussian>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121076-coses-hai-saber-cobre-crimea-disturbio |títulu=Qué ye Crimea y cuál ye'l raigañu de los disturbios. |fechaaccesu=4 de marzu de 2014 |fecha=27 de febreru de 2014 |editorial= [[RT en castellanu]] }}</ref> == División alministrativa == La República de Crimea estremar en 25 rexones: 14 raiones (distritos) y 10 conceyos, conocíos oficialmente como «territorios gobernaos polos conceyos». Magar que la ciudá de [[Sebastopol]] atópase na península de Crimea, ta separada alministrativamente del restu de Crimea, siendo unu de las ciudaes federales de Rusia. Sebastopol, entá teniendo una alministración separada, ta estrechamente integráu dientro de la infraestructura de tola península. === Rexones === [[Ficheru:Crimea-regions alternative.PNG|375px|Subdivisions of Crimea|derecha]] {| |- | :1. [[Raión de Bajchisarái]] :2. [[Raión de Belogorsk|Raión de Bilohirsk]] :3. [[Raión de Dzhankoy]] :4. [[Raión de Kirovske]] :5. [[Raión de Krasnohvardiyske]] :6. [[Raión de Krasnoperekopsk]] :7. [[Raión de Lenine]] | :8. [[Raión de Nizhnyohirskyi]] :9. [[Raión de Pervomayske]] :10. [[Raión de Rozdolne]] :11. [[Raión de Saky]] :12. [[Raión de Simferopol]] :13. [[Raión de Sovetskyi]] :14. [[Raión de Chernomorskiy|Raión de Chornomorske]] |} === Conceyos === {| |- | :15. [[Conceyu de Alushta]] :16. [[Conceyu de Armyansk]] :17. [[Conceyu de Dzhankoy]] :18. [[Conceyu de Yevpatoria]] :19. [[Conceyu de Kerch]] :20. [[Conceyu de Krasnoperekopsk]] | :21. [[Conceyu de Saki]] :22. [[Conceyu de Simferópol]] :23. [[Conceyu de Sudak]] :24. [[Conceyu de Feodosia]] :25. [[Conceyu de Yalta]] |} == Ver tamién == * [[Distritu federal de Crimea]] * [[República Autónoma de Crimea]] * [[Disolución de la Xunión Soviética]] * [[Disolución de Yugoslavia]] * [[Disolución de Checoslovaquia]] * [[Reconocencia internacional de la independencia de Kosovu]] * [[Reconocencia internacional de la independencia de Abkhasia y Osetia del Sur]] * [[República Turca del Norte de Xipre]] * [[República de Nagorno Karabakh]] * [[Transnistria]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Republic of Crimea}} {{Interwiki|crh|Tártaru de Crimea}} * [http://crimea.ru/ Sitiu web oficial de Crimea] {{Tradubot|República de Crimea}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:República de Crimea| ]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] aj2d7ifsoggortfbadannoay2fncbuw 0 95852 4496435 4490798 2026-05-26T06:39:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496435 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial=''Republic of Rhodesia'' |nome_completu=República de Rodesia |nome_común=Rodesia |continente=África |forma_de_gobiernu=[[Parllamentarismu|Estáu&nbsp;parllamentariu]]<ref>Ente 1965 y 1970 una [[monarquía parllamentaria]] de la [[Mancomunidá de Naciones]], ente 1970 y 1979 una [[república parllamentaria]]</ref> baxu [[Apartheid|gobiernu segregacionista]] |añu_entamu=1965 |añu_fin=1979 |eventu_empecipio=Independencia unillateral |eventu_fin=Zimbabue Rodesia |fecha_entamu=11 de payares |status= [[Estáu non reconocíu]] |fecha_fin=1 de xunu |eventu1=Declaración de la república |fecha_eventu1= [[2 de marzu]] de 1970 |p1=Rodesia del Sur |bandera_p1=Flag of Rhodesia (1964–1968).svg |s1=Zimbabue Rodesia |bandera_s1=Flag of Zimbabwe Rhodesia.svg |imaxe_bandera=Flag of Rhodesia (1968–1979).svg |bandera=Bandera de Rodesia |imaxe_escudu=Coat_of_arms_of_Rhodesia.svg |escudo=Escudu de Rodesia |mapa=Rhodesia.png |capital=[[Salisbury (Rodesia)|Salisbury]] |lema_nacional = <br />''[[Sit Nome Digna]]'' ([[llatín]]: «Sía dignu del Nome») |himnu_nacional=[[Rise O Voices of Rhodesia]] (dende 1974) |idioma=[[idioma inglés|inglés]] |moneda= [[Llibra rodesiana]] <small>(hasta 1970)</small><br />[[Dólar rodesiano]] <small>(dende 1970)</small> |títulu_líder= [[Xefe d'Estáu]]<ref>Ente [[1965]] y [[1970]], Rodesia declaróse independiente como monarquía constitucional de la [[Mancomunidá de Naciones]], situación que nun foi reconocida por [[Sabela II del Reinu Xuníu|Sabela II]], la proclamada ''Reina de Rodesia''. Dende 1970, el xefe d'estáu foi un Presidente.</ref> |líder1= [[Clifford Dupont]] |añu_líder1=[[1965]]-[[1975]] |líder2=[[John Wrathall]] |añu_líder2=[[1976]]-[[1978]] |líder3=[[Jack William Pithey]] |añu_líder3=[[1978]]-[[1979]] |títulu_gobernante= Primer Ministru |gobernante1=Ian Smith |añu_gobernante1=[[1965]]-[[1979]] }} '''Rodesia''' (n'[[Idioma inglés|inglés]]: ''Rhodesia'') conocida oficialmente ente [[1970]] y [[1979]] como '''República de Rodesia''' foi un [[estáu non reconocíu]] qu'esistió nel sur d'[[África]] ente [[1965]] y [[1979]], na actual [[República de Zimbabue]]. Cola so capital en Salisbury (actual [[Ḥarare]]), Rodesia considerábase [[estáu socesor]] ''de facto'' de la [[Colonia Británica|ex-colonia británica]] de [[Rodesia del Sur]]. Tres la disolución de la [[Federación de Rodesia y Nyasalandia]], en [[1963]], el gobiernu de la minoría blanca (que representaba un 5% de la población de la colonia pa esi entós), lideráu por [[Ian Smith]], nun esfuerciu por retrasar una transición inmediata a un gobiernu de la mayoría negra, [[Declaración unillateral d'independencia|declaró unilateralmente la so independencia]] el [[11 de payares]] de [[1965]]. L'alministración de solicitó primeramente la reconocencia como [[Reinos de la Mancomunidá Británica de Naciones|Reinu de la Mancomunidá Británica de Naciones]] con [[Sabela II del Reinu Xuníu]] como [[xefe d'estáu]] sol títulu ''Reina de Rodesia''. Sicasí, en [[1970]], nun fallíu intentu de ganar reconocencia internacional, declaróse la ''República de Rodesia'', con un Presidente como xefe d'estáu y un Primer Ministru como xefe de gobiernu. Dempués d'una brutal [[Guerra civil de Rodesia|guerra de guerrilles]] ente'l gobiernu racista de Rodesia y les organizaciones nacionalistes africanes, como la [[ZANU]] de [[Robert Mugabe]] y [[ZAPU]] de [[Joshua Nkomo]], [[Ian Smith]] aceptó una democracia birracial en [[1978]]. Sicasí, el [[Zimbabue Rodesia|gobiernu provisional]], inda encabezáu por Smith y el so compañeru moderáu [[Abel Muzorewa]] falló n'apangar les crítiques internacionales y en detener el derramamiento de sangre. El [[12 d'avientu]] de [[1979]], el gobiernu rodesiano devolvió l'alministración al [[Reinu Xuníu]] no que se celebraben eleiciones democrátiques baxu [[sufraxu universal]]. Tres la victoria del [[ZANU]], el gobiernu británicu reconoció la independencia de la colonia sol nome de [[República de Zimbabue]]. == Nomenclatura == El nome oficial del país, acordies cola Constitución aprobada simultáneamente cola declaración unillateral d'independencia en [[1965]], yera a cencielles "Rodesia". Esti nun foi'l casu so la llei británica, que reconocía a la colonia como "Rodesia del Sur" (''Southern Rhodesia''), el nome dau a la colonia depués de la divisón de Rodesia en [[1923]].<ref name=rowland251/> Tal conflictu databa dende la independencia de [[Rodesia del Norte]] como [[República de Zambia]]. El gobiernu colonial de Rodesia del Sur consideraba que, cola desapaición d'una Rodesia "nel Norte" l'usu del términu "Sur" yera superflua. Aprobóse una llexislación pa convertise a cencielles en Rodesia, pero'l gobiernu británicu negar a aprobar el presente col argumentu de que'l nome del país foi definida pola llexislación británica y polo tanto nun podía ser alteriada pol gobiernu colonial. Salisbury siguió utilizando'l nome embrivíu de manera oficial, sicasí,<ref name="palley742743"> {{cita llibru |títulu=The Constitutional History and Law of Southern Rhodesia 1888–1965, with Special Reference to Imperial Control |last=Palley |first=Claire |añu=1966 |edition=First |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press|Clarendon Press]] |oclc=406157 |pages=742–743}}</ref> ente que'l gobiernu británicu siguió refiriéndose al país como "Rodesia del Sur" entá mientres el periodu d'independencia unillateral.<ref name=rowland251>{{cita publicación |títulu=Constitutional History of Rhodesia: An outline |last=Rowland |first=J. Reid}} in {{cita llibru |títulu=The Quiet Man: A Biography of the Hon. Ian Douglas Smith |last=Berlyn |first=Phillippa |location=Salisbury |publisher=M. O. Collins |date=April 1978 |oclc=4282978 |pages=240–256}}</ref> El gobiernu británicu caltuvo la so postura de llamar al país "Rodesia del Sur" mientres el periodu de [[Zimbabue Rodesia]] en [[1979]] y, cuando finalmente devolvióse per unos meses l'autoridá al gobiernu británicu pa disponer la independencia del territoriu como Zimbabue, el nome oficial de la colonia foi'l mesmu, antes d'adquirir reconocencia internacional como "República de Zimbabue". == Historia == === Antecedentes === Hasta dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], la posesión británica ensin mariña conocida como [[Rodesia del Sur]] nun se desenvolvió como un territoriu indíxena africanu, sinón más bien como un estáu únicu, que reflexaba'l so calter [[multirracial]].<ref name="duignan1986">{{citation | last = Duignan | first = Peter | títulu= Politics and Government in African States 1960–1985 | publisher = Croom Helm Ltd | añu= 1986 | ISBN = 0-7099-1475-X}}</ref> Esta situación ensin dulda fizo que fuera bien distinta d'otres tierres qu'esistíen sol réxime colonial, que se desenvolvíen cuando los colonos europeos llegaben a construyir viviendes permanentes y a cultivar les zones aptes pa l'agricultura.<ref name="Grolier">Volume V: Africa, Australia, and Southern Islands. ''Lands and Peoples: The World in Color''. The Grolier Society of Canada Ltd 1955. Library of Congress Catalog Card Number 54-11291. p 19-109.</ref><ref name="areahandbook">{{citation | last = Nelson | first = Harold | títulu= Zimbabwe: a country study | publisher = The American University (Washington, D.C.) | añu= 1983 | ISBN = 0160015987}}</ref> En [[1922]], ante la decisión d'integrase na [[Unión Sudafricana]] como una quinta provincia o aceptar la casi total autonomía, Rodesia del Sur votó en contra de la unión con Sudáfrica.<ref>{{cita web|url=http://www.rhodesia.nl/mztosm.html |títulu=Rhodesia – Mzilikaze to Smith |publisher=Rhodesia.nl |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/rhodesia-central-african-federation.htm |títulu=The Cabinet Papers &#124; Rhodesia and the Central African Federation |publisher=Nationalarchives.gov.uk |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=ad28 |títulu=History of Zimbabwe |publisher=Historyworld.net |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> En vista de la resultancia de la consulta, el territoriu foi formalmente anexáu como [[Colonia Británica]] el [[12 de setiembre]] de [[1923]].<ref>Stella Madzibamuto v Desmond William Larder – Burke, Fredrick Phillip George (1969) A.C 645 - Authority for date of annexation having been 12 September 1923</ref><ref name="ReferenceA">''Collective Responses to Illegal Acts in International Law: United Nations Action in the Question of Southern Rhodesia'' by Vera Gowlland-Debbas</ref><ref>Stella Madzibamuto v Desmond William Larder – Burke, Fredrick Phillip George (1969) A.C 645</ref> Poco dempués de l'anexón, el [[1 d'ochobre]], la primer constitución pa la Colonia de Rodesia del Sur entró a valir.<ref name="ReferenceA"/><ref>Southern Rhodesia Constitution Letters Patent 1923</ref> En virtú d'esta constitución, a Rodesia del Sur dióse-y el derechu d'escoyer el so propiu órganu llexislativu municipal con trenta miembros, pero la Corona del Reinu Xuníu siguía teniendo derechu a vetu nes midíes qu'afectaben a los nativos, y les sos rellaciones esteriores taben sometíes al gobiernu británicu.<ref>{{cita web|url=http://www.rhodesia.me.uk/Parliament.htm |títulu=Parliament |publisher=Rhodesia.me.uk |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=https://archive.org/stream/SouthernRhodesia1890-1950ARecordOfSixtyYearsProgress/SR9050_djvu.txt |títulu=Full text of "Southern Rhodesia 1890–1950; A Record of Sixty Years Progress" |publisher=Archive.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 |títulu=Zimbambwe |publisher=Sapst.org |date=22 d'avientu de 1987 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130510104741/http://www.sapst.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=110 |fechaarchivu=2013-05-10 }}</ref> Les autoridaes de Rodesia tuvieron d'apurrir una compensación cuando'l gobiernu nacionalizó empreses, como'l ferrocarril. Constantemente negóse a solliviar radicalmente'l desemplegu. Según los estándares d'una colonia, los servicios públicos taben bien entamaos y yeren reconocíos pola so eficiencia.<ref name="duignan1986"/> En [[1953]], Rodesia del Sur fundir con [[Rodesia del Norte]] y la colonia de [[Nyasalandia]] (actual [[Malaui]]), pa formar la [[Federación de Rodesia y Nyasalandia]] (o ''Federación d'África Central''), una asociación llibre qu'asitió la defensa y el sistema económicu suxetos al gobiernu federal, pero que dexaba munchos aspeutos internos baxu control de caúna de les unidaes alministratives.<ref name="weitzer1990">{{cita llibru|last=Weitzer|first=Ronald|títulu=Transforming Settler States: Communal Conflict and Internal Security in Northern Ireland and Zimbabwe|pages=1–206}}</ref> A midida que la [[descolonización d'África]] empezaba a trate como inevitable, les poblaciones negres ya indíxenes empezaron a primir fuertemente por que se produxera un cambéu.<ref name="duignan1986"/> La federación acabó eslleiéndose en [[1963]].<ref>{{cita web|autor=afrikantraveler |url=http://theafricanfile.com/politicshistory/rhodesia-a-failed-attempt-to-maintain-racism-into-the-21st-century/ |títulu=Rhodesia: A Failed Attempt to Maintain Racism into the 21st Century |publisher=The African File |date=16 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://biography.jrank.org/pages/2838/Banda-Hastings-Kamuzu.html |títulu=Hastings Kamuzu Banda Biography – Detoured on Road to Become a Doctor, Pursued Degrees with Diligence, Spoke Out Against Racism – JRank Articles |publisher=Biography.jrank.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|last=Novak |first=Andrew |url=http://independent.academia.edu/AndrewNovak/Papers/1265638/Sport_and_Racial_Discrimination_in_Colonial_Zimbabwe_A_Reanalysis |títulu=Academia.edu &#124; Sport and Racial Discrimination in Colonial Zimbabwe: A Reanalysis &#124; Andrew Novak |publisher=Independent.academia.edu |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> === Declaración unillateral d'independencia (1965) === ==== Causes inmediates ==== [[Ficheru:Ian_Smith_1950s.jpg|thumb|200px|[[Ian Smith]], [[Xefe de gobiernu]] mientres tol réxime rodesiano.]] Anque dispuestu a conceder la independencia formal a Rodesia del Sur (dempués de que [[Malaui]] y [[Zambia]] convertir en naciones independientes), el gobiernu británicu adoptara una política de "Nun hai independencia ensin un gobiernu de la mayoría", que dictaba que les colonies con una población sustancial de colonos europeos nun recibiríen la independencia mientres el gobiernu nun fuera democráticu.<ref>{{cita web |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |títulu=Database – Uppsala Conflict Data Program |publisher=UCDP |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa |fechaarchivu=2013-06-03 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm |títulu=On Board the Tiger |publisher=Rhodesia.nl |date=9 d'ochobre de 1968 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html |títulu=RHODESIA PSYOP 1965 |publisher=Psywarrior.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Los colonos rodesianos primeramente opunxéronse a la suxerencia, dalgunos sentíen que teníen derechu al control absolutu del gobiernu, siquier enagora, a pesar del so númberu relativamente pequeñu.<ref name="weitzer1990"/><ref>{{cita web|url=http://www.zimembassy.se/history.html |títulu=A brief history of Zimbabwe |publisher=Zimembassy.dátese=18 d'abril de 1980 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Tamién creció considerablemente la medrana al ver el colapsu políticu d'otros países tres la independencia, como la [[República Democrática d'El Congu]].<ref name="SmithGB">{{cita llibru|autor= Smith, Ian|títulu=The Great Betrayal|pages=74–256|publisher= Blake Publishing Ltd.|location=London|añu=1997|isbn= 1-85782-176-9}}</ref> Sicasí, una vegada que Rodesia fuera introducíu como una tema d'alderique nos organismos internacionales, la estensión del [[statu quo]] convertir nun motivu d'esmolición pa la comunidá mundial y una vergüenza grave pal Reinu Xuníu.<ref name="areahandbook"/> Dempués de la desintegración de la unión federal en [[1963]], l'entós [[Primer Ministru del Reinu Xuníu]] aportunó en que les condiciones previes pa la independencia total dependíen de los denominaos "cinco principiu". Que yeren: el progresu ensin torgues a un gobiernu de la mayoría, la garantía de que cesaría cualquier llexislación en contra de los intereses de los negros, "meyores na condición política" de la población negra mayoritaria, el fin de la discriminación racial, y finalmente la celebración d'un [[referendu]] d'autodeterminación pa tola población.<ref>{{cita web |url=http://www2.lse.ac.uk/IDEES/programmes/africaProgramme/pdfs/rhodesiaUDIChronology.pdf |títulu=Chronology: Rhodesia UDI: Road to Settlement |publisher=Lse.ac.uk |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://johnnyryan.wordpress.com/2004/02/20/principled-failure-british-policy-toward-rhodesia-1971-72/ |títulu=Principled failure: British policy toward Rhodesia, 1971–72 &#124; Assorted Materials: Johnny Ryan |publisher=Johnnyryan.wordpress.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |títulu=RHODESIA: DEFINITION OF THE FIVE PRINCIPLES (Hansard, 16 December 1970) |publisher=Hansard.millbanksystems.com |date=16 d'avientu de 1970 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121226115618/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1970/dec/16/rhodesia-definition-of-the-five |fechaarchivu=2012-12-26 }}</ref><ref>{{cita web|autor=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,ZWE,,469f38f8c,0.html |títulu=Refworld &#124; Chronology for Europeans in Zimbabwe |publisher=UNHCR |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Cola llegada al poder de [[Harold Wilson]] y el [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Llaborista]], el gobiernu británicu tomó una llinia entá más dura nel cumplimientu de dichos alcuerdos antes d'aldericar la independencia. En [[1964]], la creciente insatisfaición coles negociaciones en cursu espulsó Primer Ministru de Rodesia del Sur, [[Winston Field]], reemplazándolo por [[Ian Smith]], vicepresidente del partíu conservador Frente Rodesiano.<ref>{{cita web |url=http://africanhistory.about.com/od/zimbabwe/p/ZimbabweHist1.htm |títulu=A Brief History of Zimbabwe – Part 1: Early Kingdoms to UDI |publisher=Africanhistory.about.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121123074246/http://africanhistory.about.com/od/zimbabwe/p/ZimbabweHist1.htm |fechaarchivu=2012-11-23 }}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.nytimes.com/2007/11/21/world/africa/21smith.html?pagewanted=all&_r=0|títulu=Ian Smith, Defiant Symbol of White Rule in Africa, Is Dead at 88|newspaper=[[The New York Times]]|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012|first=Alan|last=Cowell|date=21 de payares de 2007}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.talktalk.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0019893.html |títulu=Zimbabwe (country) |publisher=Talktalk.co.uk |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Smith, el primer gobernante de Rodesia nacíu na colonia, personificaba la resistencia a los lliberales del gobiernu británicu y a los que ximelgaben por un cambéu na colonia.<ref name="areahandbook"/> Negóse aceptar los cinco principios,<ref>{{cita web |url=http://archive.tribunemagazine.co.uk/article/23rd-september-1966/12/policy-for-rhodesia |títulu=Policy For Rhodesia from theTribune Magacín Archive |publisher=Archive.tribunemagazine.co.uk |date=23 de setiembre de 1966 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180809121358/http://archive.tribunemagazine.co.uk/article/23rd-september-1966/12/policy-for-rhodesia |fechaarchivu=2018-08-09 }}</ref> y alegó que Rodesia yá tenía derechu llegal a la independencia, lo cual foi referendado solo pola población blanca'l [[5 de payares]] de [[1964]], llogrando'l "Sí" una apolmonante victoria.<ref>{{cita web|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/white-referendu-southern-rhodesia-overwhelmingly-support-ian-smiths-proposal-independen |títulu=White referendu in Southern Rhodesia is overwhelmingly in support of Ian Smith's proposal for independence. &#124; South African History Online |publisher=Sahistory.org.za |date=6 de payares de 1964 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |títulu=British South Rhodesia (1964–1980) |publisher=Uca.edu |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130518172058/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/sub-saharan-africa-region/british-south-rhodesia-1964-1980/ |fechaarchivu=2013-05-18 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://africanelections.tripod.com/zw.html |títulu=Elections in Zimbabwe |publisher=Africanelections.tripod.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190406030234/http://africanelections.tripod.com/zw.html |fechaarchivu=2019-04-06 }}</ref> ==== Fechos ==== Afalaos poles resultancies d'esti referendu y la eleición xeneral subsiguiente, Rodesia agora amenaciaba con asumir la so propia soberanía ensin el consentimientu británicu. Harold Wilson respondió alvirtiendo qu'un procedimientu tan irregular sería consideráu [[traición a la patria]], a pesar de que refugó específicamente l'usu de la fuercia armada contra los "familiares y amigos" ingleses n'África.<ref>{{cita web|url=http://clivebarnett.wordpress.com/2012/09/12/lunch-with-harold-wilson/ |títulu=Lunch with Harold Wilson &#124; Pop Theory |publisher=Clivebarnett.wordpress.com |date=12 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita noticia |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |títulu=Rhodesia: The Last Thread |publisher=TIME |date=30 d'avientu de 1966 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017185948/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901904,00.html |archivedate=2012-10-17 }}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cita noticia|autor=Chris McGreal |url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/13/zimbabwe |títulu=There are many villains to blame for Zimbabwe's decade of horror &#124; World news &#124; The Observer |publisher=Guardian |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |location=London |date=13 d'abril de 2008}}</ref> La negativa de Wilson a considerar una intervención militar afaló a Smith a proceder colos sos planes. Les conversaciones ente'l gobiernu colonial y el británicu atayáronse darréu, y tolos intentos de llegar a una solución fallaron. El Frente Rodesiano caltener en contra d'aceptar los términos "esaxeraos" y "drásticos" impuestos pol gobiernu británicu, y el gobiernu británicu negar a conformase con menos, una fórmula destinada al fracasu.<ref name="areahandbook"/> El [[11 de payares]] de [[1965]], dempués d'un curtiu pero solemne [[consensu]], los principales estadistes de Rodesia del Sur emitieron la [[declaración unillateral d'independencia]] (DUI).<ref name="duignan1986"/><ref name="raft">{{cita llibru|last=Raftopolous|first=Brian|títulu=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|pages=1–298}}</ref><ref name="blackfire">{{cita llibru|last=Raeburn|first=Michael|títulu= We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|pages=1–209}}</ref> Esto foi denunciáu como un "actu de traición contra la Corona" nel Reinu Xuníu, y Wilson prometió que l'acción illegal sería de curtia duración.<ref>{{cita web|url=http://www.genocidepreventionnow.org/Home/GPNISSUES/Issue6Spring2011/tabid/109/ctl/DisplayArticle/mid/696/aid/223/Default.aspx?skinsrc=G/Skins/GPN/printskin |títulu=Issue 6, Spring 2011 |publisher=Genocidepreventionnow.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |títulu=RHODESIA (Hansard, 21 January 1969) |publisher=Hansard.millbanksystems.com |date=21 de xineru de 1969 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121225135820/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jan/21/rhodesia |fechaarchivu=2012-12-25 }}</ref> Sicasí, pocos paecíen dase cuenta de que yá dende antes el gobiernu autónomu de Rodesia nun recibía órdenes del Reinu Xuníu, y el so estáu de dominiu británicu yera solo una ficción constitucional. [[Salisbury]] caltúvose práuticamente inmune a cualquier influencia metropolitana creíble.<ref name="weitzer1990"/> ==== Impautu internacional ==== [[Ficheru:RhodesiaAllies1965.png|thumb|200px|La situación internacional de Rodesia en 1965. En púrpura los aliaos del país, y en naranxa los estaos contrarios al réxime.]] N'[[ochobre]] de [[1965]], el [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] yá alvirtiera a Wilson sobre la posibilidá d'una independencia unillateral, encamentando al Primer Ministru a utilizar tolos medios necesarios pa evitalo, incluyendo la presión militar.<ref>{{cita web |autor=ODS Team |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/217/75/IMG/NR021775.pdf?OpenElement |títulu=Ods Home Page |publisher=Daccess-dds-ny.un.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 }}</ref> Dempués de la proclamación de la DUI, funcionarios de la ONX señalaron el gobiernu de Smith como un "réxime racista illegal"<ref>{{cita web|url=http://www.southerntimesafrica.com/news_article.php?id=7348&títulu=Learning%20From%20Rhodesia&type=83 |títulu=Southern Times-Learning From Rhodesia |publisher=Southerntimesafrica.com |date=12 de payares de 1965 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> y pidió a los estaos miembros romper cualquier tipu de rellación comercial con Rodesia, encamentando sanciones económiques tocantes a productos derivaos del petroleu y armamentu militar.<ref name="areahandbook"/> N'avientu de [[1966]], estes midíes yeren obligatories, y estendíense a la combra del tabacu, el cromu, el cobre, el asbesto, l'azucre, la carne, etc.<ref name="areahandbook"/> Países como [[Suiza]] o l'[[Alemaña Occidental]], que nun yeren miembros de la ONX, llevaron a cabo negocio llegales con Rodesia, siendo esti postreru'l mayor sociu comercial de Smith hasta la so adhesión a la ONX en [[1973]].<ref name="areahandbook"/> [[Xapón]] siguió aceptando esportaciones rodesianas, y [[Dinastía Pahlaví|Irán]] apurrió-yos aceite.<ref>{{cita web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB391/docs/1977.02.14%20Vance%20Avantu%20for%20Carter.pdf |títulu=The Secretary of State, Washington |publisher=Gwu.edu |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> El [[Estado Novo (Portugal)|gobiernu dictatorial portugués]], que nesi entós tenía la colonia de [[África Oriental Portuguesa|Mozambique]], que compartía fronteres con Rodesia, comercializó productos rodesianos como propios, por aciu certificaos falsos d'orixe, y canales tapaes de comerciu.<ref name="okoth2006">{{citation | last = Okoth | first = Assa | títulu= A History of Africa: Volume 2: 1915–1995 | publisher = East African Educational Publishers Ltd | añu= 2006 | ISBN = 9966-25-358-0}}</ref> El réxime racista de Sudáfrica negóse abiertamente a aceptar les sanciones de la [[ONX]].<ref>{{cita web|url=http://www.africafocus.org/editor/aa1988.php |títulu=When Sanctions Worked: The Case of Rhodesia Reexamined |publisher=Africafocus.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |títulu=Rhodesia Unillateral Declaration of Independence 1965 – Online exhibition |publisher=Commonwealth.sas.ac.uk |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20120601224039/http://commonwealth.sas.ac.uk/libraries/rhodesia/Sanctions.htm |fechaarchivu=2012-06-01 }}</ref> Una enmienda na constitución d'Estaos Xuníos en [[1971]], dexó a empreses norteamericanes siguir importando de Rodesia cromu y níquel como de costume.<ref name="meredith">{{cita llibru|last=Meredith|first=Martin|títulu=The Past is Another Country|page=218}}</ref> [[Ficheru:RhodesiaAllies1975.png|200px|thumb|left|Situación en 1975. Tres les independencies d'[[Angola]] y [[Mozambique]], los sos gobiernos comunistes declararon la so hostilidá al gobiernu rodesiano.]] A pesar de que les consecuencies de les sanciones fueron bien probes, y nun bastaron pa faer colapsar el réxime rodesiano, l'estáu ensin reconocer atopó que sería práuticamente imposible llograr reconocencia diplomática estranxeru. El gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] dexara claro que nun reconocería la independencia unillateral "so nenguna circunstancia".<ref name="a">{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|títulu=1970:Ian Smith declares Rhodesia a republic|publisher=BBC News|fechaaccesu=10 de payares de 2007|date=2 de marzu de 1970}}</ref> L'aliáu réxime sudafricano, magar yera ideolóxicamente similar, tampoco reconoció a Rodesia.<ref>{{cita web|url=http://state.chemistrydaily.com/chemistry/Ian_Smith |títulu=Chemistry – Ian Smith |publisher=State.chemistrydaily.com |date=22 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Primeramente, el gobiernu de Smith intentara caltener a Rodesia como un Reinu de la Mancomunidá de Naciones, reconociendo a [[Sabela II del Reinu Xuníu]] como ''Reina de Rodesia'', y [[Xefe d'estáu|xefa d'estáu]] del país.<ref name="areahandbook"/> Cuando Smith, y el primer ministru Clifford Dupont llamaron al gobernador colonial, Sir Humphrey Gibbs, pa notificar formalmente de la DUI, Gibbs condergó la DUI como un actu de traición. Dempués de que Smith anunció formalmente la DUI na radio, Gibbs despidió a tol gabinete por órdenes de Whitehall. Sicasí, nun foi capaz de tomar toles midíes concretes pa fomentar la torna a la llegalidá. Los ministros del gobiernu a cencielles inoraron los sos órdenes, señalando que la DUI dexara la so autoridá obsoleta. Aun así, Gibbs siguió ocupando la so residencia en Salisbury hasta 1970, cuando dexó vacante'l puestu y dexó Rodesia dempués de la declaración de la República.<ref>{{cita web|url=http://state.chemistrydaily.com/chemistry/Humphrey_Gibbs |títulu=Chemistry – Humphrey Gibbs |publisher=State.chemistrydaily.com |date=22 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Él yá fuera sustituyíu de manera efectiva antes d'esa fecha. El [[20 d'avientu]] de [[1965]], Smith nomó a Clifford Dupont como "Alministrador Oficial del Gobiernu", en fracasando los sos intentos de convencer a Sabela II de nomalo [[Gobernador Xeneral]].<ref name="areahandbook"/> En setiembre de 1968, la División d'Apelación del Tribunal Supremu dictaminó que l'alministración de Rhodesia de Ian Smith convirtiérase nel gobiernu del país ''de iure'', y non solamente ''de facto''.<ref name="Beadle">''Rhodesia Herald'', Salisbury, 13 to 20 September 1968</ref> Pa sofitar tal decisión, el xuez Sir Hugh Beadle utilizó delles declaraciones de [[Hugo Grotius]], que sostenía que nun había forma de pretender gobernar un territoriu contra'l cual teníase una guerra. Beadle argumentó que'l [[Reinu Xuníu]] taba perpetuando una "guerra económica" contra Rodesia, y poro, nun podía autoproclamarse ''rector'' del país.<ref>{{cita web |url=http://jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |títulu=Stella Madzimbamuto (Appellant) v Desmond William Lardner Burke and Frederick Phillip George (Respondents) |publisher=Jurisafrica.org |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150420060321/http://www.jurisafrica.org/docs/constitutions/Constitutional%20Legality.Southern%20Rhodesia%20UDI.pdf |fechaarchivu=2015-04-20 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://uniset.ca/microstates/james.html |títulu=In re James (an insolvent) |publisher=Uniset.ca |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> La resolución resultante del tribunal sostuvo que'l gobiernu británicu yá nun podía exercer nenguna clase de llei sobre Rodesia.<ref name="legalitylaw">{{cita llibru|last=Lauterpacht|first=Elihu|títulu=International Law Reports (Volume 39)|pages=1–78}}</ref> Una comisión en Salisbury designó al destacáu abogáu WR Waley pa estudiar les opciones constitucionales de Rodesia n'abril de [[1968]], pero la idea d'axustar colos británicos foi refugada dende un principiu.<ref name="weitzer1990"/><ref>http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol3n1/juz003001001.pdf</ref> Waley sostuvo que los europeos teníen d'escaecese de cualquier dominación británica permanente, y tamién aseguró qu'un gobiernu de la mayoría nun yera "necesariu" de forma inmediata.<ref name="areahandbook"/> === La República de Rodesia === Les conversaciones conducentes a esaniciar les diferencies ente Rodesia y el Reinu Xuníu llevar a cabu a bordu de buques de l'Armada Real, una vegada n'avientu de 1966 y de nuevu n'ochobre de 1968.<ref>{{cita web|url=http://www.barrylockyer.com/hms_tiger.htm |títulu=HMS Tiger |publisher=Barrylockyer.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|last=Smock |first=David R. |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/24074/david-r-smock/the-forgotten-rhodesians |títulu=The Forgotten Rhodesians |publisher=Foreign Affairs |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|last=Cockram |first=B. |url=http://dspace.cigilibrary.org/jspui/bitstream/123456789/30730/1/Rhodesia%20Rides%20A%20Tiger.pdf?1 |títulu=Rhodesia Rides A Tiger |publisher=South African Institute of International Affairs |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012}}</ref> Depués de que les conversaciones fracasaren, por cuenta de la insistencia de Harold Wilson de que se celebraren eleiciones democrátiques ensin discriminación racial, y a pesar de prometelu al gobiernu de Smith que tampoco concedería la independencia a la población negra si esta daba muestres de querer primir a la minoría blanca, les seiciones más radicales del Frente de Rodesia esixeron una constitución republicana.<ref name="areahandbook"/> Mientres una consulta popular ente los blancos celebrada en 1969, la propuesta de la rotura de tolos llazos restantes cola corona británica fueron aprobaes por una mayoría de 61,130 votos a 14.327.<ref name="areahandbook"/> La ''República de Rodesia'' declaróse formalmente'l [[2 de marzu]] de [[1970]]. En virtú de la nueva Constitución, un presidente desempeñábase como xefe d'estáu ceremonial, col primer ministru nominalmente reportándose ante él.<ref>{{cita web |url=http://africanhistory.about.com/b/2012/03/02/2-march-1970-rhodesia-declared-a-republic.htm |títulu=2 March 1970 – Rhodesia Declared a Republic |publisher=Africanhistory.about.com |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121118175653/http://africanhistory.about.com/b/2012/03/02/2-march-1970-rhodesia-declared-a-republic.htm |fechaarchivu=2012-11-18 }}</ref> Dellos miembros del parllamentu de Rodesia creyeron equívocamente que, cola declaración d'una República otorgaríase-y más llexitimidá al país, Rodesia sería finalmente tomada en serio y la so independencia veríase reconocida por dalgún gobiernu, lo cual nun asocedió.<ref>{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514683.stm|títulu=BBC ON THIS DAY - 2 - 1970: Ian Smith declares Rhodesia a republic|work=bbc.co.uk}}</ref> === Guerra civil === Rodesia, sofitada por [[Sudáfrica]] y [[Portugal]], que calteníen inda [[Angola]] y [[Mozambique]], sufrió poques sanciones, ya inclusive vivía una crecedera elevada. Sicasí, ente que los líderes africanos refugaron en 1971 un compromisu propuestu per Londres que prevía una repartida gradual del poder pel mediu artificiosu de la estensión progresiva del [[sufraxu]] a la mayoría [[raza negra|negra]], entamábase una guerrilla a partir de 1972 nel este del país. Estremada según les capes [[etnia|étniques]] ente [[ndebele]] (ZAPU) y [[shona]] (ZANU), sofitaos unos pola [[XRSS]] y los otros por [[China]], y disponiendo de bases en Mozambique (independiente dende 1975), les [[guerrilla|guerrilles]] xunir a partir de 1976 nun frente patrióticu (PF). Sudáfrica camudó entós d'estratexa: intentando evitar una toma del poder polos movimientos radicales, primió a lan Smith por que retomara les negociaciones. Estos conseyos» reveláronse como más desagradables que los de Londres. === Gobiernu indíxena === En 1979, cuando'l milagru económicu rodesiano» llegaba al so fin, los europeos aceptaron por [[referendu]] el principiu d'un réxime multirracial, y les eleiciones ganaes pol moderáu [[Abel Muzorewa]] reforzaron l'enfotu de los [[raza blanca|blancos]], que caltuvieron puestos clave na alministración pública. Sicasí, esti gobiernu nun foi reconocíu pola ONX, que consideraba que'l PF yera l'únicu representante del país. Abriéronse entós les negociaciones so la proteición de Gran Bretaña, llamada, en cuantes que potencia colonial, pa supervisar el procesu. Nueves eleiciones entamar en 1980, y llevaron al poder a [[Robert Mugabe]], líder del PF y de la ZANU, que condució al país a la [[independencia]] col nome de [[Zimbabue]]. == Consecuencies económiques de la guerra == Mientres los años de la guerrilla, ente 1972 y 1979, el país nun conoció'l [[éxodu]] pero sí operaciones militares d'intensidá variable que costaron 15.000 vides nuna población d'unos 6,5 millones d'habitantes (4,5% blancos) a mediaos de los años 70. Dempués de la independencia, Mugabe concentró nes sos manes toes los poderes políticos, pero dexó a los colonos lo esencial del so poder [[economía|económicu]]. La regresión qu'empezara poco primero de la independencia acentuóse gravemente dempués: la metá de los colonos emigró a partir de la llegada al poder del antiguu rebelde Mugabe, la mayoría escontra Sudáfrica mientres el réxime del Apartheid y Australia dempués del fin del réxime racista. Los que permanecieron aceptaron la nacionalidá zimbabuense y nun tener escaños reservaos nel [[Parllamentu]]. La última midida, fechada en 1992, ye la redistribución ente los aldeanos de les tierres ensin esplotar pero en poder de los colonos blancos, que nun amenó reacciones especiales. == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|República de Rodesia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estaos desapaecíos]] [[Categoría:Rodesia]] [[Categoría:Antigües colonies del Imperiu británicu]] [[Categoría:Estaos desapaecíos d'África]] [[Categoría:Historia de Zimbabue]] [[Categoría:Reinu Xuníu en 1965]] [[Categoría:Estaos y territorios fundaos en 1965]] [[Categoría:Antigües repúbliques d'África]] [[Categoría:Estaos y territorios sumíos en 1979]] [[Categoría:Reinu Xuníu en 1979]] klo42ekzvu54mrhej6atn6n5i0uluhf 0 96180 4496292 4444750 2026-05-25T17:18:57Z ~2026-31143-45 148727 /* Paramount Pictures logo */ 4496292 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20121121|empreses}} {{Organización}} '''Paramount Pictures Corporation''' ye una centenaria compañía productora y distribuidora de [[cine]], con sede en [[Hollywood]] ([[California]]). Ta controlada por [[Viacom]] antes controlada por [[Gulf+Western]] y foi fundada'l [[8 de mayu]] de [[1912]]. Nos entamos de la [[historia del cine]] nos [[Estaos Xuníos]] nos [[años 1910]] fundáronse los estudios más importantes, ente los qu'ocupa la Paramount un llugar de privilexu, xunto a la [[Universal Pictures]], la Fox Film Corporation, que depués pasaría a ser la [[20th Century-Fox]], la [[United Artists]], la [[Warner Bros]], la [[Metro-Goldwyn-Mayer]], la [[Columbia Pictures]], la [[RKO Pictures|RKO]] y [[The Walt Disney Company]]. Mientres los [[años 1930|años 30]] esta política d'estudios consolídase y eso significa la puxanza del cine d'[[Estaos Xuníos]]. La Paramount apostó nesa dómina gloriosa poles superproducciones históriques de [[Cecil B. De Mille]] como ''The Sign of the Cross'' ([[1932]]) y [[Cleopatra (película de 1934)|Cleopatra]] ([[1934]]), pola alta comedia representada por [[Ernst Lubitsch]] (''Trouble in Paradise'', [[1932]]; ''The Merry Widow'', [[1934]]) y polos ''thrillers'' y películes de terror de [[Rouben Mamoulian]] (''City Streets'', [[1931]]; ''Dr. Jekyll and Mr. Hyde'', [[1932]]). Sicasí, los musicales nun podíen comparase colos de la [[Metro-Goldwyn-Mayer|Metro]]. Nel añu 1953 adquirió tola compañía cinematográfica [[RKO Radio Pictures]] (Radio Keith Orpheum), alquiriendo tolos derechos d'autor sobre toles películes de la RKO. Esta productora cinematográfica foi la primera en contribuyir na creación del [[doblaxe]], yá que cola llegada del cine sonoru, había que traducir dichos diálogos a tolos idiomes de los países estranxeros nos que les películes esportárense. Resultado final de la versión reconstruida del logotipo de 2011 de <nowiki>[[Paramount Pictures]]</nowiki>, creado con Unreal Engine 5, Adobe Photoshop, Blender 4.1 y Adobe After Effects.<ref>Ejemplo: Se corrigió un error tipográfico y se agregó contenido.</ref> == Principales películes producíes por Paramount Pictures == === [[Años 1920]] === * ''[[The Covered Wagon]]'' ([[1923]]) * ''[[The Ten Commandments (película de 1923)|The Ten Commandments]]'' ([[1923]]) * ''[[Wings (película)|Wings]]'' ([[1927]]) * ''[[The Virginian (película de 1929)|The Virginian]]'' ([[1929]]) * ''[[Applause]]'' ([[1929]]) * ''[[The Love Parade]]'' ([[1929]]) * ''[[The Cocoanuts]]'' ([[1929]]) === Años 1930 === * ''[[Morocco]]'' ([[1930]]) * ''[[Paramount on Parade]]'' ([[1930]]) * ''[[Animal Crackers]]'' ([[1930]]) * ''[[City Streets]]'' ([[1931]]) * ''[[Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]'' ([[1931]]) * ''[[One Hour with You]]'' ([[1932]]) * ''[[The Sign of the Cross]]'' ([[1932]]) * ''[[Trouble in Paradise]]'' ([[1932]]) * ''[[Shanghai Express]]'' ([[1932]]) * ''[[Love Me Tonight]]'' ([[1932]]) * ''[[Lady Lou]]'' ([[1933]]) * ''[[Duck Soup]]'' ([[1933]]) * ''[[Cleopatra (película de 1934)|Cleopatra]]'' ([[1934]]) * ''[[The Merry Widow]]'' ([[1934]]) * ''[[The Lives of a Bengal Lancer]]'' ([[1935]]) * ''[[Buffalo Bill (película)|Buffalo Bill]]'' ([[1936]]) * ''[[The General Died at Dawn]]'' ([[1937]]) * ''[[Easy Living]]'' ([[1937]]) * ''[[Union Pacific]]'' ([[1939]]) * ''[[Beau Geste]]'' ([[1939]]) * ''[[Midnight (película)|Midnight]]'' ([[1939]]) === Años 1940 === * ''[[Hold Back the Dawn]]'' ([[1941]]) * ''[[The Lady Eve]]'' ([[1941]]) * ''[[Sullivan's Travels]]'' ([[1941]]) * ''[[Reap the Wild Wind]]'' ([[1942]]) * ''[[The Palm Beach Story]]'' ([[1942]]) * ''[[Ruta de Morocco]]'' ([[1942]]) * ''[[This Gun for Hire (película de 1942)|This Gun for Hire]]'' ([[1942]]) * ''[[Holiday Inn]]'' ([[1942]]) * ''[[So Proudly We Hail!]]'' ([[1943]]) * ''[[For Whom the Bell Tolls (película)|For Whom the Bell Tolls]]'' (1943) * ''[[The Miracle of Morgan's Creek]]'' ([[1944]]) * ''[[Double Indemnity]]'' ([[1944]]) * ''[[Going My Way]]'' ([[1944]]) * ''[[Murder, He Says]]'' ([[1945]]) * ''[[The Lost Weekend]]'' ([[1945]]) * ''[[The Blue Dahlia]]'' ([[1946]]) * ''[[To Each His Own]]'' ([[1946]]) * ''[[The Strange Love of Martha Ivers]]'' ([[1946]]) * ''[[My Favorite Brunette]]'' ([[1947]]) * ''[[Road to Rio]]'' ([[1947]]) * ''[[The Big Clock]]'' ([[1948]]) * ''[[Sorry, Wrong Number]]'' ([[1948]]) * ''[[The Paleface]]'' ([[1948]]) * ''[[The Heiress]]'' ([[1949]]) * ''[[My Friend Irma]]'' ([[1949]]) * ''[[Samson and Delilah (película de 1949)|Samson and Delilah]]'' ([[1949]]) === Años 1950 === * ''[[Sunset Boulevard (película)|Sunset Boulevard]]'' ([[1950]]) * ''[[A Place in the Sun]]'' ([[1951]]) * ''[[Detective Story]]'' ([[1951]]) * ''[[The Greatest Show on Earth]]'' ([[1952]]) * ''[[Come Back, Little Sheba]]'' ([[1952]]) * ''[[Roman Holiday]]'' ([[1953]]) * ''[[Shane]]'' ([[1953]]) * ''[[Stalag 17]]'' ([[1953]]) * ''[[The War of the Worlds (1953)|The War of the Worlds]]'' ([[1953]]) * ''[[The Country Girl]]'' ([[1954]]) * ''[[Rear Window]]'' ([[1954]]) * ''[[White Christmas]]'' ([[1954]]) * ''[[Sabrina (película de 1954)|Sabrina]]'' ([[1954]]) * ''[[The Rose Tattoo (película)|The Rose Tattoo]]'' ([[1955]]) * ''[[To Catch a Thief]]'' ([[1955]]) * ''[[The Desperate Hours]]'' ([[1955]]) * ''[[The Trouble With Harry]]'' ([[1955]]) * ''[[The Man Who Knew Too Much (película de 1956)|The Man Who Knew Too Much]]'' ([[1956]], ''remake'' de la [[The Man Who Knew Too Much (película de 1934)|película]] de [[1934]]) * ''[[The Ten Commandments (película de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], ''remake'' de la [[The Ten Commandments (película 1926)|película]] de [[1926]]) * ''[[War and Peace (película)|War and Peace]]'' ([[1956]]) * ''[[Gunfight at the O.K. Corral]]'' ([[1957]]) * ''[[Funny Face]]'' ([[1957]]) * ''[[Teacher's Pet]]'' ([[1958]]) * ''[[Vertigo (película)|Vertigo]]'' ([[1958]]) === Años 1960 === * ''[[Psycho (película)|Psycho]]'' ([[1960]], namái la so distribución) * ''[[Breakfast at Tiffany's (película)|Breakfast at Tiffany's]]'' ([[1961]]) * ''[[Blue Hawaii]]'' ([[1961]]) * ''[[One-Eyed Jacks]]'' ([[1961]]) * ''[[The Man Who Shot Liberty Valance]]'' ([[1962]]) * ''[[Hud]]'' ([[1963]]) * ''[[The Nutty Professor]]'' ([[1963]]) * ''[[Seven Days in May]]'' ([[1964]]) * ''[[The Spy Who Came in From the Cold]]'' ([[1965]]) * ''[[Alfie (película de 1966)|Alfie]]'' ([[1966]]) * ''[[Seconds]]'' ([[1966]]) * ''[[Barefoot in the Park]]'' ([[1967]]) * ''[[El Dorado (1966)|El Dorado]]'' ([[1966]]) * ''[[C'era una volta il West]]'' ([[1968]]) * ''[[Rosemary's Baby]]'' ([[1968]]) * ''[[Goodbye, Columbus]]'' ([[1969]]) === Años 1970 === * ''[[Love Story (película)|Love Story]]'' ([[1970]]) * ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]'' ([[1972]]) (amás de los sos dos remortines, [[The Godfather Part II]] en [[1974]] y [[The Godfather Part III]] en [[1990]]) * ''[[Paper Moon]]'' ([[1973]]) * ''[[Chinatown (película)|Chinatown]]'' ([[1974]]) * ''[[The Conversation]]'' ([[1974]]) * ''[[The Godfather Part II]]'' ([[1974]]) * ''[[Three Days of the Condor]]'' ([[1975]]) * ''[[King Kong (película de 1976)|King Kong]]'' ([[1976]], coproducida por [[Dino deLaurentiis]]; ''remake '' de la [[King Kong (película de 1933)|película]] de [[1933]]) * ''[[Looking for Mr. Goodbar]]'' ([[1977]]) * ''[[Saturday Night Fever]]'' ([[1977]]) * ''[[Grease (película)|Grease]]'' ([[1978]]) (amás de la so secuela [[Grease 2]], en [[1982]]) * ''[[Star Trek: The Motion Picture]]'' (1979) (amás de toles sos remortines, [[Star Trek II: The Wrath of Khan]], en [[1982]], [[Star Trek III: The Search for Spock]], en [[1984]], [[Star Trek IV: The Voyage Home]], en [[1986]], [[Star Trek V: The Final Frontier]], en [[1989]], [[Star Trek VI: The Undiscovered Country]], en [[1991]], [[Star Trek: Generations]] en [[1994]], [[Star Trek: First Contact]], en [[1996]], [[Star Trek: Insurrection]], en [[1998]], y [[Star Trek: Nemesis]], en [[2002]]) * ''[[The Warriors (película)|The Warrios ("The Warriors")]]'' ([[1979]]) === Años 1980 === * ''[[Airplane!]]'' ([[1980]]) * ''[[Friday the 13th]]'' ([[1980]]) (amás de siete de los sos diez remortines en [[1981]], [[1982]], [[1984]], [[1985]], [[1986]], [[1988]], [[1989]]. New Line Cinema llogró los derechos de la franquicia en 1991.) * ''[[Ordinary People]]'' ([[1980]]) * ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' ([[1981]]), y los sos dos remortines, ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' ([[1984]]) y ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' ([[1989]]). * ''[[An Officer and a Gentleman]]'' ([[1982]]) * ''[[48 Hrs.]]'' ([[1982]]) * ''[[Terms of Endearment]]'' ([[1983]]) * ''[[Flashdance]]'' ([[1983]]) * ''[[Trading Places]]'' ([[1983]]) * ''[[Beverly Hills Cop]]'' ([[1984]]) (amás de los sos dos remortines en [[1987]] y [[1994]]) * ''[[Footloose (película de 1984)|Footloose]]'' ([[1984]]) * ''[[Witness]]'' ([[1985]]) * ''[[Crocodile Dundee]]'' ([[1986]]) (y los sos dos remortines en [[1988]] y [[2001]] * ''[[Ferris Bueller's Day Off]]'' ([[1986]]) * ''[[Top Gun (película)|Top Gun]]'' ([[1986]]) * ''[[Fatal Attraction]]'' ([[1987]]) * ''[[The Untouchables]]'' ([[1987]]) * '' [[Planes, Trains and Automobiles]]'' ([[1987]]) * ''[[The Accused]]'' ([[1988]]) * ''[[Coming to America]]'' ([[1988]]) * ''[[Rattle and Hum]]'' ([[1988]]) * ''[[The Naked Gun: From the Files of Police Squad!]]'' ([[1988]]) * ''[[Scrooged]]'' ([[1988]]) === Años 1990 === * ''[[Ghost (película)|Ghost]]'' ([[1990]]) * ''[[The Godfather Part III]] ([[1990]]) * ''[[The Hunt for Red October]]'' ([[1990]]) * ''[[The Addams Family (película)|The Addams Family]]'' ([[1991]]) (amás, la so secuela en [[1993]]) * ''[[Patriot Games]]'' ([[1992]]) * ''[[Wayne's World]]'' ([[1992]]) * ''[[What's Eating Gilbert Grape?]]'' ([[1993]]) * ''[[The Firm (película)|The Firm]]'' ("The firm") ([[1993]]) * ''[[Forrest Gump]]'' ([[1994]]) * ''[[Braveheart]]'' ([[1995]]) (solu distribuidor n'Estaos Xuníos y Canadá,distribuyíu internacionalmente por 20th Century Fox ) * ''[[The Indian in the Cupboard]]'' ([[1995]]) (producción conxunta cola [[Columbia Pictures]]) * ''[[Clueless]]'' (1995) * ''[[Sabrina (1995)|Sabrina]]'' ([[1995]], ''repetición'' de la [[Sabrina (1954)|película]] de [[1954]]) * ''[[Escape From L.A.]]'' (1996) * ''[[Mission: Impossible]]'' ([[1996]], basada na serie de televisión de los [[años 1960|años 60]] (y los sos cuatro remortines en 2000, 2006, 2011 y 2015) * ''[[In & Out]]'' ([[1997]]) * ''[[Night Falls on Manhattan]]'' ([[1997]]) * ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]'' ([[1997]], coproducción con [[20th Century Fox]]) * ''[[Saving Private Ryan]]'' ([[1998]], coproducción con [[Dreamworks]]) * ''[[The Truman Show]]'' ([[1998]]) * ''[[The Rugrats Movie]]'' ([[1997]]; coproducción con [[Nickelodeon Movies]]) * ''[[South Park: Bigger Longer & Uncut]]'' ([[1999]]) * ''[[Sleepy Hollow]]'' ([[1999]]) * ''[[The Talented Mr. Ripley]]'' ([[1999]]) (coproducción con [[Miramax Films]]) === Años 2000 === * ''Snow day (2000; producida xunto a [[Nickelodeon Movies]]'') * ''[[Rules of Engagement]]'' (2000) * ''[[Shaft (película de 2000)|Shaft]]'' (2000) * ''[[What Women Want|What women want]]'' (2000) * ''[[Rugrats in Paris: The Movie]]'' (2000, producida xunto a Nickelodeon Movies) * '' [[Jimmy Neutron: Boy Genius (película)|Jimmy Neutron: Boy Genius]]'' (2001, producida xunto a Nickelodeon Movies, O Entertainment y [[DNA Films|DNA Productions]]) * ''[[Aguarones a la carrera]] ''(2001), [[remake]] de la película de 1963 It's a mad, mad, mad, mad world) * ''[[The Sum of All Fears (película)|The Sum of All Fears]]'' (2002) * ''[[¡Oi Arnold! La Película|¡Oi Arnold! La película]]'' (2002, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[The Hours]]'' (2002) * ''Los Thornberrys: La película'' (2002, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[How to Lose a Guy in 10 Days]]'' (2003) * ''[[The School of Rock (película)|The School of Rock]]'' (2003) * ''[[Rugrats Go Wild|Rugrats: Rugrats Go Wild]]'' (2003, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[The Italian Job (película de 2003)|The Italian Job]]'' (2003, [[remake]] de la película de 1969) * ''[[The Manchurian Candidate (película de 2004)|The Manchurian Candidate]]'' (2004, remake de la película de 1962) * ''[[The Stepford Wives]]'' (2004, [[remake]] de la película de 1975) * ''[[Team America: World Police|Team America: World police]]'' (2004) * ''[[Mean Girls|Mean girls]]'' (2004) * ''[[The SpongeBob SquarePants Movie]]'' (2004, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[Elizabethtown]]'' (2005) * ''The Honeymooners'' (2005), basada na serie de 1956) * ''[[The War of the Worlds (2005)|The War of the Worlds]]'' (2005, [[remake]] de la película de 1953; producida xunto a [[DreamWorks|DreamWorks SKG]]) * ''[[Yours, Mine and Ours|Tos, mios, nuesos]]'' (2005, [[remake]] de la película de 1968; coproducción con [[Metro-Goldwyn-Mayer]], Nickelodeon movies y [[Columbia Pictures|Columbia pictures]], solu distribuidor n'Estaos Xuníos ) * ''[[Over the Hedge]]'' (2006; distribuidora) * ''[[Barnyard]]'' (2006, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[Charlotte's Web (película de 2006)|Charlotte's Web]]'' (2006, producida xunto a Nickelodeon Movies), [[Walden Media]] & The Kerner Entertainment Company'') * ''[[Babel (película)|Babel]]'' (2006) * ''[[World Trade Center (película)|Les Torres Ximielgues]]'' (2006) * ''[[Flushed Away|Lo que l'agua llevóse]]'' (2006, distribuidora) * '' [[No Country for Old Men]]'' (2007) * ''[[Shrek the Third]]'' (2007, distribuidora) * ''[[Transformers (película)|Transformers]]'' (2007 ''coproducida con [[Hasbro]] & [[DreamWorks Pictures]],solu distribuidor internacional '') * ''[[There Will Be Blood|The will be blood]]'' (2007) * ''[[Bee Movie|Bee Movie: La historia d'una abeya]]'' (2007, distribuidora) * ''[[The Eye (película de 2008)|The Eye]]'' (2008, [[remake]] de la película [[Asia|asiática]]) * ''[[Kung Fu Panda]] (2008, distribuidora) * ''[[Talento de Barrio]]'' (2008) * ''[[Iron Man (película)|Iron man]]'' (2008), coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' (2008, coproducida con [[LucasFilm]]) * ''[[Madagascar 2: Escape d'África]]'' (2008, distribuidora) * ''[[Cloverfield|Monstruosu]]'' (2008) * ''[[Star Trek XI]]'' (2009) * ''[[Watchmen]]'' (2009, coproducida con [[Warner Bros]], solu distribuidor internacional) * ''[[Monsters vs Aliens|Bisarmes vs. Aliens]]'' (2009, distribuidora) * ''[[G.I. Joe: Rise of Cobra]]'' (2009, coproducida con [[Hasbro]] y [[Spyglass Entertainment]]) * ''[[Friday the 13th (película de 2009)|Friday the 13th]]'' (2009) * ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' (2009, coproducida con [[Hasbro]] & [[DreamWorks Pictures]], solu distribuidor internacional) === Años 2010 === * ''[[The Last Airbender]]'' (2010, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]], The Kennedy/Marshall Company y [[M. Night Shyamalan|Blinding Edge Pictures]]'') * ''[[Como entrenar al to dragón (película)|How to Train Your Dragon]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[Dreamworks Animation]]) * ''[[Iron Man 2]]'' (2010, coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Shrek Forever After|Shrek para siempres: El capítulu final]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Casu 39]]'' (2010) * ''[[Megamind|Megamente]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Footloose (película de 2011)|Footlose]]'' (2011) * ''[[Thor (película)|Thor]]'' (2011, coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Rangu (película)|Rangu]]'' (2011, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]] y [[Graham King|GK Films]]) * ''[[Capitán América: el primer vengador]]'' (2011, coproducida con Marvel Enternaiment) * ''[[Transformers: Dark of the Moon]]'' (2011, coproductora con Hasbro) * ''[[The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn]]'' (2011, coproducida con [[Nickelodeon Movies]] y [[Amblin Entertainment]]) * ''[[El gatu con botes (película de 2011)|El gatu con botes]]'' (2011, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[The Avengers (película de 2012)|The Avengers]]'' (2012, producida con [[Marvel Studios]]) (codistribuida por: [[Walt Disney Pictures]]) * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted|Madagascar 3: Los fuxitivos]]'' (2012, solo distribución; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Fun Size]]'' (2012, producida por [[Nickelodeon Movies]] * ''[[Las aventuras de Tadeo Jones]]'' (2012, distribuidora solamente; producida por [[Lightbox Entertainment]]) * ''[[Ochobre 31]]'' (2012) * ''[[L'orixe de los guardianes]]'' (2012, solo distribución; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Iron Man 3]]'' (2013) * ''[[Labor Day (película)|Labor Day]]'' (2013) * ''[[Nebraska (película)|Nebraska]]'' (2013) * ''[[Pain & Gain]]'' (2013) * ''[[Jackass Presents: Bad Grandpa]]'' (2013; producida por [[MTV Films]] y [[Dickhouse Productions]]) * ''[[Anchorman 2: The Legend Continues]]'' (2013; producida por [[Apatow Productions]]) * ''[[The Wolf of Wall Street]]'' (2013; producida por [[Red Granite Pictures]]) *[[Jack Ryan: Shadow Recruit]] (2014) * ''[[Paranormal Activity: The Marked Ones]]'' (2014; producida por [[Blumhouse Productions]]) * ''[[Transformers: Age of Extinction]]'' (2014) *"[[Noé]]"(2014, producida por [[Regency Enterprises]]) * ''[[Tortúes Ninja (película de 2014)|Tortúes Ninja]]'' (2014, producida por [[Nickelodeon Movies]] y coproducida por [[Platinium Dunes]] *[[Top Five]] (2014) * ''[[Interstellar]]'' (2014‚ producida por [[Syncopy Films]] y [[Legendary Pictures]] y codistribuida por [[Warner Bros]]) * ''[[Hercules: The Thracian Wars]]'' (2014, producida xunto a [[MGM]]) * ''[[Selma (película)]]'' (2014, producida por [[Plan B Entertainment]]) *"[[The Gambler]]" (2015) * ''[[Proyect Almanac]]'' (2015, producida por [[MTV Films]], [[Platinum Dunes]] y [[Insurge Pictures]]) * ''[[Hot Tube Time Machine 2]]'' (2015, producida por [[MGM]]) * ''[[The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water]]'' (2015, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]] y [[United Plankton Pictures]]) * ''[[Terminator Genisys]]'' (2015, producida por [[Skydance Productions]]) * ''[[Mission: Impossible - Nación Secreta]]'' (2015, producida por [[Skydance Productions]] y [[Bad Robot Productions]]) * ''[[The Big Short]]'' (2015, producida por Regency Enterprises y [[Plan B]]) * [[Scouts Guide to the Zombie Apocalypse]] (2015) * "[[Anomalisa]] (2015) * [[Paranormal Activity: The Ghost Dimension]] (2015) * ''[[Daddy's Home|Guerra de Pás]]'' (2015, producida xuntu [[Red Granite]] y [[Gary Sánchez Productions]]) * ''[[Star Trek Beyond]]'' (2016, producida xuntu [[Skydance]] y [[Bad Robot]]) * ''[[10 Cloverfield Lane]]'' (2016, producida xuntu [[Bad Robot]]) * [[Zoolander 2]] * ''[[Rings]]'' (2017) * ''[[Transformers: El postreru caballeru]]'' (2017) * ''[[Daddy's Home 2: Parental Guidance|Guerra de Pás 2: Guía Parental]]'' (2017, producida xuntu [[Red Granite]] y [[Gary Sánchez Productions]]) * ''[[ICarly: The Movie]]'' (2017, coproducida xunto con [[Nickelodeon Movies]] y [[Schneider's Bakery]]) == Películes notables producíes por RKO == * ''[[Ríu Rita]]'' (1929) * ''[[Dixiana]]'' (1930) * ''[[Cimarrón (película de 1931)|Cimarrón]]'' (1931) * ''[[Doble sacrificiu]]'' (1932) * ''[[King Kong (1933)|King Kong]]'' (1933) * ''[[Little Women (película de 1933)|Little Women]]'' (1933) * ''[[The Gay Divorcee]]'' (1934) * ''[[El delator]]'' (1935) * ''[[Sombreru de copa]]'' (1935) * ''[[Gunga Din]]'' (1939) * ''[[Tu y yo (película de 1939)|Tu y yo]]'' (1939) * ''[[El Gorrumbu de Notre Damme]]'' (1939) * ''[[Stranger on the Third Floor]]'' (1940) * ''[[La muyer pantera]]'' (1942) * ''[[Yo anduvi con un zombie]]'' (1943) * ''[[El lladrón de cadabres]]'' (1945) * ''[[The Bells of St. Mary's]]'' (1945) * ''[[Encadenaos (película)|Encadenaos]]'' (1946) * ''[[The Fugitive (1947)|The Fugitive]]'' (1947) * ''[[Xuana d'Arcu (película de 1948)|Xuana d'Arcu]]'' (1948) * ''[[Fort Apache (película)|Fort Apache]]'' (1948) * ''[[She Wore a Yellow Ribbon]]'' (1949) * ''[[Caravana de paz]]'' (1950) * ''[[The Thing from Another World]]'' (1951) == Series destacaes de la Paramount TV == === Años 1950 === * ''[[Bonanza]]'' ([[1950]]-[[1973]]) === Años 1960 === * ''[[Mission: Impossible (serie de 1966)|Misión imposible]]'' ([[1966]]-[[1973]]) * ''[[Star Trek: La Serie Orixinal|Star Trek]]'' ([[1966]]-[[1969]]) * ''[[The Brady Bunch]]'' ([[1969]]-[[1974]]) === Años 1970 === * ''[[Star Trek: The Animated Series]]'' ([[1973]]-[[1975]]) * ''[[The Love Boat]]'' ([[1977]]-[[1986]]) * ''[[Saga The Godfather|The Godfather]]'' ([[1972]]) === Años 1980 === * ''[[Family Ties]]'' ([[1982]]-[[1989]]) * ''[[Cheers]]'' ([[1982]]-[[1993]]) * ''[[MacGyver]]'' ([[1985]]-[[1992]]) * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ([[1987]]-[[1994]]) * ''[[Friday the 13th: The Series]]'' (1987-1990) * ''[[War of the Worlds (serie de televisión)|War of the Worlds]]'' (1988-90) === Años 1990 === * ''[[Wings (serie de televisión)]]'' (1990-97) * ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'' (1992-93) * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' (1993-99) * ''[[Frasier]]'' (1993-2004) * ''[[JAG (serie de televisión)|JAG]]'' (1995-2005) * ''[[Star Trek: Voyager]]'' (1995-2001) * ''[[7th Heaven (serie de televisión)|7th Heaven]]'' (1996-2006) * ''[[Moesha]]'' (1996-2001) * ''[[Sabrina, the Teenage Witch (sitcom)|Sabrina The Teenage Witch]]'' (1996-2003) * ''[[The Sentinel]]'' (1996-99) * ''[[Becker (serie de televisión)]]'' (1998-2004) * ''[[Seven Days]]'' (1998-2001) * ''[[Charmed (serie de televisión)|Charmed]]'' (1998-2006) * ''[[Sightings]]'' (1991-1997) === Años 2000 === * ''[[One on One]]'' (2001-Actualidá) * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' (2001-2005) * ''[[Jackass The Movie]]''(2002) * ''[[Dr. Phil]]'' (2002-Actualidá) * ''[[NCIS]]'' (2003-Actualidá) (Coproducida con [[CBS]]) * ''[[Unexplained Mysteries]]'' (2003-2004) * ''[[The Insider (TV newsmagazine)|The Insider]]'' (2004-Actualidá) * ''[[Sex, Love & Secrets]]'' (2005) * ''[[South Beach (serie de televisión)|South Beach]]'' (2006-Actualidá) * ''[[Mister Go]] La Película''(2006) * ''[[Jackass The Movie 2]]''(2006) * ''[[Transformers (película)|Transformers]] (2007) * ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' (2009) * ''[[Friday the 13th (Friday the 13th)]] (2010) * ''[[Big Time Rush]]'' (2009-2014) * ''[[Glee]]'' (2009- 2015) === Años 2010 === * ''[[Fun Size]]'' (2012) * ''The Firm'' (2012) (coproducida con [[Sony Pictures Television]] y Entertainment One) * ''Katy Perry: Part Of Me 3D'' (2012) * ''[[Transformers: Dark of the Moon]]'' (2011) == Ver tamién == * [[:Categoría:Películes de Paramount Pictures|Películes de Paramount Pictures]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Paramount Pictures}} * [http://www.paramountpictures.es/ Paramount Pictures España] {{Tradubot|Paramount Pictures}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Empreses de California]] [[Categoría:Estudios de cine]] [[Categoría:Empreses fundaes en 1912]] [[Categoría:Los Angeles]] efueqghl32b3v1aido9x52gw1tm6rhf 4496294 4496292 2026-05-25T17:47:54Z Limotecariu 735 Esfacer la revisión [[Special:Diff/4496292|4496292]] de [[Special:Contributions/~2026-31143-45|~2026-31143-45]] ([[User talk:~2026-31143-45|alderique]]) 4496294 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20121121|empreses}} {{Organización}} '''Paramount Pictures Corporation''' ye una centenaria compañía productora y distribuidora de [[cine]], con sede en [[Hollywood]] ([[California]]). Ta controlada por [[Viacom]] antes controlada por [[Gulf+Western]] y foi fundada'l [[8 de mayu]] de [[1912]]. Nos entamos de la [[historia del cine]] nos [[Estaos Xuníos]] nos [[años 1910]] fundáronse los estudios más importantes, ente los qu'ocupa la Paramount un llugar de privilexu, xunto a la [[Universal Pictures]], la Fox Film Corporation, que depués pasaría a ser la [[20th Century-Fox]], la [[United Artists]], la [[Warner Bros]], la [[Metro-Goldwyn-Mayer]], la [[Columbia Pictures]], la [[RKO Pictures|RKO]] y [[The Walt Disney Company]]. Mientres los [[años 1930|años 30]] esta política d'estudios consolídase y eso significa la puxanza del cine d'[[Estaos Xuníos]]. La Paramount apostó nesa dómina gloriosa poles superproducciones históriques de [[Cecil B. De Mille]] como ''The Sign of the Cross'' ([[1932]]) y [[Cleopatra (película de 1934)|Cleopatra]] ([[1934]]), pola alta comedia representada por [[Ernst Lubitsch]] (''Trouble in Paradise'', [[1932]]; ''The Merry Widow'', [[1934]]) y polos ''thrillers'' y películes de terror de [[Rouben Mamoulian]] (''City Streets'', [[1931]]; ''Dr. Jekyll and Mr. Hyde'', [[1932]]). Sicasí, los musicales nun podíen comparase colos de la [[Metro-Goldwyn-Mayer|Metro]]. Nel añu 1953 adquirió tola compañía cinematográfica [[RKO Radio Pictures]] (Radio Keith Orpheum), alquiriendo tolos derechos d'autor sobre toles películes de la RKO. Esta productora cinematográfica foi la primera en contribuyir na creación del [[doblaxe]], yá que cola llegada del cine sonoru, había que traducir dichos diálogos a tolos idiomes de los países estranxeros nos que les películes esportárense. == Principales películes producíes por Paramount Pictures == === [[Años 1920]] === * ''[[The Covered Wagon]]'' ([[1923]]) * ''[[The Ten Commandments (película de 1923)|The Ten Commandments]]'' ([[1923]]) * ''[[Wings (película)|Wings]]'' ([[1927]]) * ''[[The Virginian (película de 1929)|The Virginian]]'' ([[1929]]) * ''[[Applause]]'' ([[1929]]) * ''[[The Love Parade]]'' ([[1929]]) * ''[[The Cocoanuts]]'' ([[1929]]) === Años 1930 === * ''[[Morocco]]'' ([[1930]]) * ''[[Paramount on Parade]]'' ([[1930]]) * ''[[Animal Crackers]]'' ([[1930]]) * ''[[City Streets]]'' ([[1931]]) * ''[[Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]'' ([[1931]]) * ''[[One Hour with You]]'' ([[1932]]) * ''[[The Sign of the Cross]]'' ([[1932]]) * ''[[Trouble in Paradise]]'' ([[1932]]) * ''[[Shanghai Express]]'' ([[1932]]) * ''[[Love Me Tonight]]'' ([[1932]]) * ''[[Lady Lou]]'' ([[1933]]) * ''[[Duck Soup]]'' ([[1933]]) * ''[[Cleopatra (película de 1934)|Cleopatra]]'' ([[1934]]) * ''[[The Merry Widow]]'' ([[1934]]) * ''[[The Lives of a Bengal Lancer]]'' ([[1935]]) * ''[[Buffalo Bill (película)|Buffalo Bill]]'' ([[1936]]) * ''[[The General Died at Dawn]]'' ([[1937]]) * ''[[Easy Living]]'' ([[1937]]) * ''[[Union Pacific]]'' ([[1939]]) * ''[[Beau Geste]]'' ([[1939]]) * ''[[Midnight (película)|Midnight]]'' ([[1939]]) === Años 1940 === * ''[[Hold Back the Dawn]]'' ([[1941]]) * ''[[The Lady Eve]]'' ([[1941]]) * ''[[Sullivan's Travels]]'' ([[1941]]) * ''[[Reap the Wild Wind]]'' ([[1942]]) * ''[[The Palm Beach Story]]'' ([[1942]]) * ''[[Ruta de Morocco]]'' ([[1942]]) * ''[[This Gun for Hire (película de 1942)|This Gun for Hire]]'' ([[1942]]) * ''[[Holiday Inn]]'' ([[1942]]) * ''[[So Proudly We Hail!]]'' ([[1943]]) * ''[[For Whom the Bell Tolls (película)|For Whom the Bell Tolls]]'' (1943) * ''[[The Miracle of Morgan's Creek]]'' ([[1944]]) * ''[[Double Indemnity]]'' ([[1944]]) * ''[[Going My Way]]'' ([[1944]]) * ''[[Murder, He Says]]'' ([[1945]]) * ''[[The Lost Weekend]]'' ([[1945]]) * ''[[The Blue Dahlia]]'' ([[1946]]) * ''[[To Each His Own]]'' ([[1946]]) * ''[[The Strange Love of Martha Ivers]]'' ([[1946]]) * ''[[My Favorite Brunette]]'' ([[1947]]) * ''[[Road to Rio]]'' ([[1947]]) * ''[[The Big Clock]]'' ([[1948]]) * ''[[Sorry, Wrong Number]]'' ([[1948]]) * ''[[The Paleface]]'' ([[1948]]) * ''[[The Heiress]]'' ([[1949]]) * ''[[My Friend Irma]]'' ([[1949]]) * ''[[Samson and Delilah (película de 1949)|Samson and Delilah]]'' ([[1949]]) === Años 1950 === * ''[[Sunset Boulevard (película)|Sunset Boulevard]]'' ([[1950]]) * ''[[A Place in the Sun]]'' ([[1951]]) * ''[[Detective Story]]'' ([[1951]]) * ''[[The Greatest Show on Earth]]'' ([[1952]]) * ''[[Come Back, Little Sheba]]'' ([[1952]]) * ''[[Roman Holiday]]'' ([[1953]]) * ''[[Shane]]'' ([[1953]]) * ''[[Stalag 17]]'' ([[1953]]) * ''[[The War of the Worlds (1953)|The War of the Worlds]]'' ([[1953]]) * ''[[The Country Girl]]'' ([[1954]]) * ''[[Rear Window]]'' ([[1954]]) * ''[[White Christmas]]'' ([[1954]]) * ''[[Sabrina (película de 1954)|Sabrina]]'' ([[1954]]) * ''[[The Rose Tattoo (película)|The Rose Tattoo]]'' ([[1955]]) * ''[[To Catch a Thief]]'' ([[1955]]) * ''[[The Desperate Hours]]'' ([[1955]]) * ''[[The Trouble With Harry]]'' ([[1955]]) * ''[[The Man Who Knew Too Much (película de 1956)|The Man Who Knew Too Much]]'' ([[1956]], ''remake'' de la [[The Man Who Knew Too Much (película de 1934)|película]] de [[1934]]) * ''[[The Ten Commandments (película de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], ''remake'' de la [[The Ten Commandments (película 1926)|película]] de [[1926]]) * ''[[War and Peace (película)|War and Peace]]'' ([[1956]]) * ''[[Gunfight at the O.K. Corral]]'' ([[1957]]) * ''[[Funny Face]]'' ([[1957]]) * ''[[Teacher's Pet]]'' ([[1958]]) * ''[[Vertigo (película)|Vertigo]]'' ([[1958]]) === Años 1960 === * ''[[Psycho (película)|Psycho]]'' ([[1960]], namái la so distribución) * ''[[Breakfast at Tiffany's (película)|Breakfast at Tiffany's]]'' ([[1961]]) * ''[[Blue Hawaii]]'' ([[1961]]) * ''[[One-Eyed Jacks]]'' ([[1961]]) * ''[[The Man Who Shot Liberty Valance]]'' ([[1962]]) * ''[[Hud]]'' ([[1963]]) * ''[[The Nutty Professor]]'' ([[1963]]) * ''[[Seven Days in May]]'' ([[1964]]) * ''[[The Spy Who Came in From the Cold]]'' ([[1965]]) * ''[[Alfie (película de 1966)|Alfie]]'' ([[1966]]) * ''[[Seconds]]'' ([[1966]]) * ''[[Barefoot in the Park]]'' ([[1967]]) * ''[[El Dorado (1966)|El Dorado]]'' ([[1966]]) * ''[[C'era una volta il West]]'' ([[1968]]) * ''[[Rosemary's Baby]]'' ([[1968]]) * ''[[Goodbye, Columbus]]'' ([[1969]]) === Años 1970 === * ''[[Love Story (película)|Love Story]]'' ([[1970]]) * ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]'' ([[1972]]) (amás de los sos dos remortines, [[The Godfather Part II]] en [[1974]] y [[The Godfather Part III]] en [[1990]]) * ''[[Paper Moon]]'' ([[1973]]) * ''[[Chinatown (película)|Chinatown]]'' ([[1974]]) * ''[[The Conversation]]'' ([[1974]]) * ''[[The Godfather Part II]]'' ([[1974]]) * ''[[Three Days of the Condor]]'' ([[1975]]) * ''[[King Kong (película de 1976)|King Kong]]'' ([[1976]], coproducida por [[Dino deLaurentiis]]; ''remake '' de la [[King Kong (película de 1933)|película]] de [[1933]]) * ''[[Looking for Mr. Goodbar]]'' ([[1977]]) * ''[[Saturday Night Fever]]'' ([[1977]]) * ''[[Grease (película)|Grease]]'' ([[1978]]) (amás de la so secuela [[Grease 2]], en [[1982]]) * ''[[Star Trek: The Motion Picture]]'' (1979) (amás de toles sos remortines, [[Star Trek II: The Wrath of Khan]], en [[1982]], [[Star Trek III: The Search for Spock]], en [[1984]], [[Star Trek IV: The Voyage Home]], en [[1986]], [[Star Trek V: The Final Frontier]], en [[1989]], [[Star Trek VI: The Undiscovered Country]], en [[1991]], [[Star Trek: Generations]] en [[1994]], [[Star Trek: First Contact]], en [[1996]], [[Star Trek: Insurrection]], en [[1998]], y [[Star Trek: Nemesis]], en [[2002]]) * ''[[The Warriors (película)|The Warrios ("The Warriors")]]'' ([[1979]]) === Años 1980 === * ''[[Airplane!]]'' ([[1980]]) * ''[[Friday the 13th]]'' ([[1980]]) (amás de siete de los sos diez remortines en [[1981]], [[1982]], [[1984]], [[1985]], [[1986]], [[1988]], [[1989]]. New Line Cinema llogró los derechos de la franquicia en 1991.) * ''[[Ordinary People]]'' ([[1980]]) * ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' ([[1981]]), y los sos dos remortines, ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' ([[1984]]) y ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' ([[1989]]). * ''[[An Officer and a Gentleman]]'' ([[1982]]) * ''[[48 Hrs.]]'' ([[1982]]) * ''[[Terms of Endearment]]'' ([[1983]]) * ''[[Flashdance]]'' ([[1983]]) * ''[[Trading Places]]'' ([[1983]]) * ''[[Beverly Hills Cop]]'' ([[1984]]) (amás de los sos dos remortines en [[1987]] y [[1994]]) * ''[[Footloose (película de 1984)|Footloose]]'' ([[1984]]) * ''[[Witness]]'' ([[1985]]) * ''[[Crocodile Dundee]]'' ([[1986]]) (y los sos dos remortines en [[1988]] y [[2001]] * ''[[Ferris Bueller's Day Off]]'' ([[1986]]) * ''[[Top Gun (película)|Top Gun]]'' ([[1986]]) * ''[[Fatal Attraction]]'' ([[1987]]) * ''[[The Untouchables]]'' ([[1987]]) * '' [[Planes, Trains and Automobiles]]'' ([[1987]]) * ''[[The Accused]]'' ([[1988]]) * ''[[Coming to America]]'' ([[1988]]) * ''[[Rattle and Hum]]'' ([[1988]]) * ''[[The Naked Gun: From the Files of Police Squad!]]'' ([[1988]]) * ''[[Scrooged]]'' ([[1988]]) === Años 1990 === * ''[[Ghost (película)|Ghost]]'' ([[1990]]) * ''[[The Godfather Part III]] ([[1990]]) * ''[[The Hunt for Red October]]'' ([[1990]]) * ''[[The Addams Family (película)|The Addams Family]]'' ([[1991]]) (amás, la so secuela en [[1993]]) * ''[[Patriot Games]]'' ([[1992]]) * ''[[Wayne's World]]'' ([[1992]]) * ''[[What's Eating Gilbert Grape?]]'' ([[1993]]) * ''[[The Firm (película)|The Firm]]'' ("The firm") ([[1993]]) * ''[[Forrest Gump]]'' ([[1994]]) * ''[[Braveheart]]'' ([[1995]]) (solu distribuidor n'Estaos Xuníos y Canadá,distribuyíu internacionalmente por 20th Century Fox ) * ''[[The Indian in the Cupboard]]'' ([[1995]]) (producción conxunta cola [[Columbia Pictures]]) * ''[[Clueless]]'' (1995) * ''[[Sabrina (1995)|Sabrina]]'' ([[1995]], ''repetición'' de la [[Sabrina (1954)|película]] de [[1954]]) * ''[[Escape From L.A.]]'' (1996) * ''[[Mission: Impossible]]'' ([[1996]], basada na serie de televisión de los [[años 1960|años 60]] (y los sos cuatro remortines en 2000, 2006, 2011 y 2015) * ''[[In & Out]]'' ([[1997]]) * ''[[Night Falls on Manhattan]]'' ([[1997]]) * ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]'' ([[1997]], coproducción con [[20th Century Fox]]) * ''[[Saving Private Ryan]]'' ([[1998]], coproducción con [[Dreamworks]]) * ''[[The Truman Show]]'' ([[1998]]) * ''[[The Rugrats Movie]]'' ([[1997]]; coproducción con [[Nickelodeon Movies]]) * ''[[South Park: Bigger Longer & Uncut]]'' ([[1999]]) * ''[[Sleepy Hollow]]'' ([[1999]]) * ''[[The Talented Mr. Ripley]]'' ([[1999]]) (coproducción con [[Miramax Films]]) === Años 2000 === * ''Snow day (2000; producida xunto a [[Nickelodeon Movies]]'') * ''[[Rules of Engagement]]'' (2000) * ''[[Shaft (película de 2000)|Shaft]]'' (2000) * ''[[What Women Want|What women want]]'' (2000) * ''[[Rugrats in Paris: The Movie]]'' (2000, producida xunto a Nickelodeon Movies) * '' [[Jimmy Neutron: Boy Genius (película)|Jimmy Neutron: Boy Genius]]'' (2001, producida xunto a Nickelodeon Movies, O Entertainment y [[DNA Films|DNA Productions]]) * ''[[Aguarones a la carrera]] ''(2001), [[remake]] de la película de 1963 It's a mad, mad, mad, mad world) * ''[[The Sum of All Fears (película)|The Sum of All Fears]]'' (2002) * ''[[¡Oi Arnold! La Película|¡Oi Arnold! La película]]'' (2002, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[The Hours]]'' (2002) * ''Los Thornberrys: La película'' (2002, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[How to Lose a Guy in 10 Days]]'' (2003) * ''[[The School of Rock (película)|The School of Rock]]'' (2003) * ''[[Rugrats Go Wild|Rugrats: Rugrats Go Wild]]'' (2003, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[The Italian Job (película de 2003)|The Italian Job]]'' (2003, [[remake]] de la película de 1969) * ''[[The Manchurian Candidate (película de 2004)|The Manchurian Candidate]]'' (2004, remake de la película de 1962) * ''[[The Stepford Wives]]'' (2004, [[remake]] de la película de 1975) * ''[[Team America: World Police|Team America: World police]]'' (2004) * ''[[Mean Girls|Mean girls]]'' (2004) * ''[[The SpongeBob SquarePants Movie]]'' (2004, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[Elizabethtown]]'' (2005) * ''The Honeymooners'' (2005), basada na serie de 1956) * ''[[The War of the Worlds (2005)|The War of the Worlds]]'' (2005, [[remake]] de la película de 1953; producida xunto a [[DreamWorks|DreamWorks SKG]]) * ''[[Yours, Mine and Ours|Tos, mios, nuesos]]'' (2005, [[remake]] de la película de 1968; coproducción con [[Metro-Goldwyn-Mayer]], Nickelodeon movies y [[Columbia Pictures|Columbia pictures]], solu distribuidor n'Estaos Xuníos ) * ''[[Over the Hedge]]'' (2006; distribuidora) * ''[[Barnyard]]'' (2006, producida xunto a Nickelodeon Movies) * ''[[Charlotte's Web (película de 2006)|Charlotte's Web]]'' (2006, producida xunto a Nickelodeon Movies), [[Walden Media]] & The Kerner Entertainment Company'') * ''[[Babel (película)|Babel]]'' (2006) * ''[[World Trade Center (película)|Les Torres Ximielgues]]'' (2006) * ''[[Flushed Away|Lo que l'agua llevóse]]'' (2006, distribuidora) * '' [[No Country for Old Men]]'' (2007) * ''[[Shrek the Third]]'' (2007, distribuidora) * ''[[Transformers (película)|Transformers]]'' (2007 ''coproducida con [[Hasbro]] & [[DreamWorks Pictures]],solu distribuidor internacional '') * ''[[There Will Be Blood|The will be blood]]'' (2007) * ''[[Bee Movie|Bee Movie: La historia d'una abeya]]'' (2007, distribuidora) * ''[[The Eye (película de 2008)|The Eye]]'' (2008, [[remake]] de la película [[Asia|asiática]]) * ''[[Kung Fu Panda]] (2008, distribuidora) * ''[[Talento de Barrio]]'' (2008) * ''[[Iron Man (película)|Iron man]]'' (2008), coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' (2008, coproducida con [[LucasFilm]]) * ''[[Madagascar 2: Escape d'África]]'' (2008, distribuidora) * ''[[Cloverfield|Monstruosu]]'' (2008) * ''[[Star Trek XI]]'' (2009) * ''[[Watchmen]]'' (2009, coproducida con [[Warner Bros]], solu distribuidor internacional) * ''[[Monsters vs Aliens|Bisarmes vs. Aliens]]'' (2009, distribuidora) * ''[[G.I. Joe: Rise of Cobra]]'' (2009, coproducida con [[Hasbro]] y [[Spyglass Entertainment]]) * ''[[Friday the 13th (película de 2009)|Friday the 13th]]'' (2009) * ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' (2009, coproducida con [[Hasbro]] & [[DreamWorks Pictures]], solu distribuidor internacional) === Años 2010 === * ''[[The Last Airbender]]'' (2010, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]], The Kennedy/Marshall Company y [[M. Night Shyamalan|Blinding Edge Pictures]]'') * ''[[Como entrenar al to dragón (película)|How to Train Your Dragon]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[Dreamworks Animation]]) * ''[[Iron Man 2]]'' (2010, coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Shrek Forever After|Shrek para siempres: El capítulu final]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Casu 39]]'' (2010) * ''[[Megamind|Megamente]]'' (2010, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Footloose (película de 2011)|Footlose]]'' (2011) * ''[[Thor (película)|Thor]]'' (2011, coproducida con [[Marvel Entertainment]]) * ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Rangu (película)|Rangu]]'' (2011, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]] y [[Graham King|GK Films]]) * ''[[Capitán América: el primer vengador]]'' (2011, coproducida con Marvel Enternaiment) * ''[[Transformers: Dark of the Moon]]'' (2011, coproductora con Hasbro) * ''[[The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn]]'' (2011, coproducida con [[Nickelodeon Movies]] y [[Amblin Entertainment]]) * ''[[El gatu con botes (película de 2011)|El gatu con botes]]'' (2011, distribuidora solamente; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[The Avengers (película de 2012)|The Avengers]]'' (2012, producida con [[Marvel Studios]]) (codistribuida por: [[Walt Disney Pictures]]) * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted|Madagascar 3: Los fuxitivos]]'' (2012, solo distribución; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Fun Size]]'' (2012, producida por [[Nickelodeon Movies]] * ''[[Las aventuras de Tadeo Jones]]'' (2012, distribuidora solamente; producida por [[Lightbox Entertainment]]) * ''[[Ochobre 31]]'' (2012) * ''[[L'orixe de los guardianes]]'' (2012, solo distribución; producida por [[DreamWorks Animation]]) * ''[[Iron Man 3]]'' (2013) * ''[[Labor Day (película)|Labor Day]]'' (2013) * ''[[Nebraska (película)|Nebraska]]'' (2013) * ''[[Pain & Gain]]'' (2013) * ''[[Jackass Presents: Bad Grandpa]]'' (2013; producida por [[MTV Films]] y [[Dickhouse Productions]]) * ''[[Anchorman 2: The Legend Continues]]'' (2013; producida por [[Apatow Productions]]) * ''[[The Wolf of Wall Street]]'' (2013; producida por [[Red Granite Pictures]]) *[[Jack Ryan: Shadow Recruit]] (2014) * ''[[Paranormal Activity: The Marked Ones]]'' (2014; producida por [[Blumhouse Productions]]) * ''[[Transformers: Age of Extinction]]'' (2014) *"[[Noé]]"(2014, producida por [[Regency Enterprises]]) * ''[[Tortúes Ninja (película de 2014)|Tortúes Ninja]]'' (2014, producida por [[Nickelodeon Movies]] y coproducida por [[Platinium Dunes]] *[[Top Five]] (2014) * ''[[Interstellar]]'' (2014‚ producida por [[Syncopy Films]] y [[Legendary Pictures]] y codistribuida por [[Warner Bros]]) * ''[[Hercules: The Thracian Wars]]'' (2014, producida xunto a [[MGM]]) * ''[[Selma (película)]]'' (2014, producida por [[Plan B Entertainment]]) *"[[The Gambler]]" (2015) * ''[[Proyect Almanac]]'' (2015, producida por [[MTV Films]], [[Platinum Dunes]] y [[Insurge Pictures]]) * ''[[Hot Tube Time Machine 2]]'' (2015, producida por [[MGM]]) * ''[[The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water]]'' (2015, producida xuntu [[Nickelodeon Movies]] y [[United Plankton Pictures]]) * ''[[Terminator Genisys]]'' (2015, producida por [[Skydance Productions]]) * ''[[Mission: Impossible - Nación Secreta]]'' (2015, producida por [[Skydance Productions]] y [[Bad Robot Productions]]) * ''[[The Big Short]]'' (2015, producida por Regency Enterprises y [[Plan B]]) * [[Scouts Guide to the Zombie Apocalypse]] (2015) * "[[Anomalisa]] (2015) * [[Paranormal Activity: The Ghost Dimension]] (2015) * ''[[Daddy's Home|Guerra de Pás]]'' (2015, producida xuntu [[Red Granite]] y [[Gary Sánchez Productions]]) * ''[[Star Trek Beyond]]'' (2016, producida xuntu [[Skydance]] y [[Bad Robot]]) * ''[[10 Cloverfield Lane]]'' (2016, producida xuntu [[Bad Robot]]) * [[Zoolander 2]] * ''[[Rings]]'' (2017) * ''[[Transformers: El postreru caballeru]]'' (2017) * ''[[Daddy's Home 2: Parental Guidance|Guerra de Pás 2: Guía Parental]]'' (2017, producida xuntu [[Red Granite]] y [[Gary Sánchez Productions]]) * ''[[ICarly: The Movie]]'' (2017, coproducida xunto con [[Nickelodeon Movies]] y [[Schneider's Bakery]]) == Películes notables producíes por RKO == * ''[[Ríu Rita]]'' (1929) * ''[[Dixiana]]'' (1930) * ''[[Cimarrón (película de 1931)|Cimarrón]]'' (1931) * ''[[Doble sacrificiu]]'' (1932) * ''[[King Kong (1933)|King Kong]]'' (1933) * ''[[Little Women (película de 1933)|Little Women]]'' (1933) * ''[[The Gay Divorcee]]'' (1934) * ''[[El delator]]'' (1935) * ''[[Sombreru de copa]]'' (1935) * ''[[Gunga Din]]'' (1939) * ''[[Tu y yo (película de 1939)|Tu y yo]]'' (1939) * ''[[El Gorrumbu de Notre Damme]]'' (1939) * ''[[Stranger on the Third Floor]]'' (1940) * ''[[La muyer pantera]]'' (1942) * ''[[Yo anduvi con un zombie]]'' (1943) * ''[[El lladrón de cadabres]]'' (1945) * ''[[The Bells of St. Mary's]]'' (1945) * ''[[Encadenaos (película)|Encadenaos]]'' (1946) * ''[[The Fugitive (1947)|The Fugitive]]'' (1947) * ''[[Xuana d'Arcu (película de 1948)|Xuana d'Arcu]]'' (1948) * ''[[Fort Apache (película)|Fort Apache]]'' (1948) * ''[[She Wore a Yellow Ribbon]]'' (1949) * ''[[Caravana de paz]]'' (1950) * ''[[The Thing from Another World]]'' (1951) == Series destacaes de la Paramount TV == === Años 1950 === * ''[[Bonanza]]'' ([[1950]]-[[1973]]) === Años 1960 === * ''[[Mission: Impossible (serie de 1966)|Misión imposible]]'' ([[1966]]-[[1973]]) * ''[[Star Trek: La Serie Orixinal|Star Trek]]'' ([[1966]]-[[1969]]) * ''[[The Brady Bunch]]'' ([[1969]]-[[1974]]) === Años 1970 === * ''[[Star Trek: The Animated Series]]'' ([[1973]]-[[1975]]) * ''[[The Love Boat]]'' ([[1977]]-[[1986]]) * ''[[Saga The Godfather|The Godfather]]'' ([[1972]]) === Años 1980 === * ''[[Family Ties]]'' ([[1982]]-[[1989]]) * ''[[Cheers]]'' ([[1982]]-[[1993]]) * ''[[MacGyver]]'' ([[1985]]-[[1992]]) * ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ([[1987]]-[[1994]]) * ''[[Friday the 13th: The Series]]'' (1987-1990) * ''[[War of the Worlds (serie de televisión)|War of the Worlds]]'' (1988-90) === Años 1990 === * ''[[Wings (serie de televisión)]]'' (1990-97) * ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'' (1992-93) * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' (1993-99) * ''[[Frasier]]'' (1993-2004) * ''[[JAG (serie de televisión)|JAG]]'' (1995-2005) * ''[[Star Trek: Voyager]]'' (1995-2001) * ''[[7th Heaven (serie de televisión)|7th Heaven]]'' (1996-2006) * ''[[Moesha]]'' (1996-2001) * ''[[Sabrina, the Teenage Witch (sitcom)|Sabrina The Teenage Witch]]'' (1996-2003) * ''[[The Sentinel]]'' (1996-99) * ''[[Becker (serie de televisión)]]'' (1998-2004) * ''[[Seven Days]]'' (1998-2001) * ''[[Charmed (serie de televisión)|Charmed]]'' (1998-2006) * ''[[Sightings]]'' (1991-1997) === Años 2000 === * ''[[One on One]]'' (2001-Actualidá) * ''[[Star Trek: Enterprise]]'' (2001-2005) * ''[[Jackass The Movie]]''(2002) * ''[[Dr. Phil]]'' (2002-Actualidá) * ''[[NCIS]]'' (2003-Actualidá) (Coproducida con [[CBS]]) * ''[[Unexplained Mysteries]]'' (2003-2004) * ''[[The Insider (TV newsmagazine)|The Insider]]'' (2004-Actualidá) * ''[[Sex, Love & Secrets]]'' (2005) * ''[[South Beach (serie de televisión)|South Beach]]'' (2006-Actualidá) * ''[[Mister Go]] La Película''(2006) * ''[[Jackass The Movie 2]]''(2006) * ''[[Transformers (película)|Transformers]] (2007) * ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' (2009) * ''[[Friday the 13th (Friday the 13th)]] (2010) * ''[[Big Time Rush]]'' (2009-2014) * ''[[Glee]]'' (2009- 2015) === Años 2010 === * ''[[Fun Size]]'' (2012) * ''The Firm'' (2012) (coproducida con [[Sony Pictures Television]] y Entertainment One) * ''Katy Perry: Part Of Me 3D'' (2012) * ''[[Transformers: Dark of the Moon]]'' (2011) == Ver tamién == * [[:Categoría:Películes de Paramount Pictures|Películes de Paramount Pictures]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Paramount Pictures}} * [http://www.paramountpictures.es/ Paramount Pictures España] {{Tradubot|Paramount Pictures}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Empreses de California]] [[Categoría:Estudios de cine]] [[Categoría:Empreses fundaes en 1912]] [[Categoría:Los Angeles]] 9rfh6x9h7s6lx6nq7l1rd98nfxc8gv3 0 98652 4496285 4495297 2026-05-25T16:39:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496285 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Puebla''' ye unu de los trenta y un [[Estaos de Méxicu|estaos]] que, xunto cola [[Ciudá de Méxicu]], formen los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. La so capital y ciudá más poblada ye [[Puebla de Zaragoza]]. Ta allugáu na [[Rexones de Méxicu|rexón]] [[Este de Méxicu|este]] del país, llindando al norte con [[Tlaxcala]] y [[Estáu d'Hidalgo|Hidalgo]], al nordeste con [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], al sur con [[Oaxaca]], al suroeste con [[Estáu de Guerrero|Guerrero]] y al oeste con [[Morelos]] y l'[[estáu de Méxicu]]. Con 6 168 883 habs. en 2015 ye'l cuartu estáu más pobláu —por detrás del [[Estáu de Méxicu]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] y [[Jalisco]]— y con 168,56 hab/km² ye'l sestu más [[Densidá de población|densamente pobláu]], por detrás del [[Estáu de Méxicu]], [[Morelos]], [[Tlaxcala]], [[Aguascalientes]] y [[Guanajuato]].<ref>{{Cita web|url=http://www.puebla.gob.mx/avera-de-puebla|títulu=Alrodiu de Puebla|fechaaccesu=9 de xunetu de 2015|autor=Gobierno del estáu de Puebla|enllaceautor=|fecha=2015|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> Foi fundáu'l 21 d'avientu de 1823. L'estáu de Puebla foi de gran importancia na [[historia de Méxicu]]. Dientro d'él hanse topáu los restos más antiguos del cultivu de [[maíz]] y [[camote]]s na rexón de [[Tehuacán]]; foi l'escenariu de ciudaes prehispániques tan importantes como [[Cantona]] y [[Zona Arqueolóxica de Cholula|Cholula]]. Mientres la dómina virreinal, la ciudá de Puebla aportó a la segunda ciudá n'importancia de la [[Nueva España]], gracies al so allugamientu estratéxicu ente la [[Ciudá de Méxicu]] y el puertu de [[Veracruz]]. A finales del [[sieglu XIX]], l'estáu foi unu de los primeros n'industrializase, gracies a la introducción de telares mecánicos que favorecieron el desenvolvimientu de les actividaes testiles. Con too y con eso ello, en feches más recién, conceyos de les rexones [[Rexón Mixteca|Mixteca]], de la Sierra Norte y de la [[Sierra Negra]] convirtiéronse en expulsores netos de población, que los sos destinos principales son la Ciudá de Méxicu, y dende va dos décades a los [[Estaos Xuníos]]. == Historia == {{VT|Cronoloxía de la historia de Puebla}} === Puebla na dómina prehispánica === Puebla de Zaragoza, asitiada a la porción central y media del valle poblano sobre 2 mil 200 metros d'altitú, ye'l centru d'una de les rexones de clima templáu, templáu, con asentamientos humanos bien antiguos nos que güei ye'l territoriu mexicanu. L'área onde s'atopa la ciudá tien distintes eminencies topográfiques que la llinden en trés de cuatro estremos. Al norte alcuéntrase'l acueyametepec, güei conocíu como Loreto y Guadalupe; al este'l cuetu de amalucan conocíu como'l tepoxuchil que marca l'estremu oeste de Tepeaca, siguíu de los cuetos de la calera, les navayes y finalmente'l chiquihuite. Al oeste'l cuetu centepec güei San Juan, al estremu sur, en nidiu pendiente. Ábrese'l [[valle de Atlixco]] y Valsequillo. El valle de [[Tehuacán]], que se caracteriza por ser una rexón seca y con pocos recursos pa la sobrevivencia humana, foi nos más antiguos tiempos de la ocupación humana en Puebla unu de los sitios más importantes. Mientres la etapa lítica, qu'empieza cola llegada del home a Méxicu (alredor del añu 30000&nbsp;e.&nbsp;C.) y conclúi escontra'l 7000&nbsp;e.&nbsp;C., colos primeros nicios d'agricultura, el valle de Tehuacán foi l'escenariu del desenvolvimientu d'un grupu humanu que col tiempu habría de convertise n'unu de los primeres cultivadores del [[maíz]] en [[Mesoamérica]]. Los nicios más antiguos de la presencia humana en Puebla provienen d'El Riego, fechaos con carbonu 14 nel añu 20000&nbsp;e.&nbsp;C.<ref>''Atles'', 2000.</ref> Los ocupantes d'El Riego emplegaben una teunoloxía lítica bien simple, na que la falta de puntes de proyeutil ye carauterística. Les ferramientes taben empobinaes a l'actividá pañadora y el procesamientu de vexetales, según l'aprovechamientu de pequeñes especies animales. [[Ficheru:Las Bocas Olmec baby-face figurine (Bookgrrrl).jpg|thumb|200px|Figurilla olmeca de Les Boques]] Mientres los siguientes horizontes de la etapa lítica, nel cenolítico y el protoneolítico, tuvo llugar na rexón de Tehuacan el desenvolvimientu de l'agricultura del maíz. Recién investigaciones punxeron en dulda que la doma d'esta cebera tuviera llugar en Méxicu, y apunten a que se trata d'un cultivu de los [[Cordal de los Andes|Andes]] peruanos. Si esto ye ciertu, puede dicise que los ocupantes del [[valle de Tehuacán]] tuvieron bien tempranos contactos con Suramérica. De lo contrario, la rexón siguiría siendo'l sitiu onde s'atoparon los restos más antiguos de l'agricultura del maíz, fechaos ente l'añu 6500&nbsp;e.&nbsp;C. y 2500&nbsp;e.&nbsp;C. Les muertes topaes son pequeños [[jilote]]s (canutos de maíz) fosilizaos atopaos en delles cueves de les sierres qu'arrodien Tehuacán, según ferramientes de piedra acomuñaes al so procesamientu, como'l [[metate]]. Los sitios onde s'atoparon estes evidencies conformen lo que se denomina "Complexu Coxcatlán", que ye'l nome del so sitiu más representativu. Mientres el [[Periodu preclásicu mesoamericanu|periodu Preclásicu Tempranu]], el valle de Tehuacán tamién foi unu de los escenarios onde primero se desenvolvió la cerámica mesoamericana. La cerámica ye tomada polos arqueólogos qu'estudien Mesoamérica como una traza definitoria de la vida sedentaria. Quiciabes el más antiguu de tolos asentamientos humanos en Méxicu ye [[Ajalpan]], tamién nel valle de Tehuacán, onde s'atopó una estructura circular de piedra, fechada nel añu 3000&nbsp;e.&nbsp;C. Nesti sitiu tamién s'afayaron restos de tecomates (recipientes de folla con forma casi esférica) que fueron fechaos nel añu 2300&nbsp;e.&nbsp;C., unos cientu cincuenta años más tarde que la primer cerámica de [[Puertu Marqués]], na mariña de [[estáu de Guerrero|Guerrero]]. Escontra'l final d'esta primer parte del Preclásicu, Tehuacán pasaría a convertise nuna rexón periférica del área Centro de Méxicu. No que güei ye'l territoriu poblano, el [[valle de Puebla-Tlaxcala]] convirtióse entós nuna rexón de suma importancia, siempres amestada coles grandes ciudaes del [[valle de Méxicu]]. [[Ficheru:Mexico.Pue.Cholula.Pyramid.01.jpg|200px|thumb|[[Gran Pirámide de Cholula|Pirámide de Chiconquiáhuitl]] en Cholula.]] Escontra'l sieglu XII&nbsp;e.&nbsp;C., nel [[valle de Puebla-Tlaxcala|valle de Puebla]] surdió un complexu de poblaciones agrícoles que taben integraes nuna amplia rede d'intercambiu comercial apoderada polos [[olmeca|olmeques]]. Ente estes taben Amalucan, Totimehuacan, [[Les Boques]] y [[Zona arqueolóxica de Cholula|Cholula]]. Esta postrera haber de convertir col tiempu na protagonista de la historia precolombina de la cuenca alta del [[ríu Balsas|Ríu Atoyac]]. Mientres el [[Periodu clásicu mesoamericanu|periodu Clásicu]] foi una importante aliada de [[Teotihuacan]], y al cayente d'ésta, Cholula vivió una de les sos dómines de mayor apoxéu. Competía por aquel tiempu con [[Cantona]], una ciudá alcontrada nel valle d'Oriental. Mentanto, nel sur, [[Acatlán de Osorio|Acatlán]]<ref>Acatlán ye un topónimu náhuatl. L'Archivu Históricu de Llocalidaes del INEGI afirma que'l nome orixinariu de la población en mixteco foi ''Yavidaxiu'', que significa ''Agua turbio''.</ref> convertir n'unu de los centros más importantes de la cultura Ñuiñe, dedicáu al comerciu de la cochinilla y otros productos de la [[Mixteca (rexón)|Mixteca Baxa]]. Cerca del sieglu VII, na sierra Norte de Puebla florió [[Yohualichán]], una ciudá rellacionada cola cultura totonaca d'[[El Tajín]], a la que la so arquiteutura asonsaña. [[Ficheru:Vaisja mixteca.jpg|thumb|200px|Vasija tipo ''códiz'', procedente de la Mixteca Poblana.]] A la cayida de [[Teotihuacan]], asocedida nel sieglu VIII&nbsp;d.&nbsp;C., la rexón del valle de Puebla vio una de les dómines de mayor rellumanza de [[Cholula (arqueologia)|Cholula]], la vieya ciudá de Quetzalcóatl. Sicasí, esta ciudá, que aportó a una de les más grandes de Mesoamérica foi abandonada pola mayor parte de los sos pobladores. Sicasí, na [[Sierra Madre Oriental]], [[Cantona]] tomaba'l relevu como una de les grandes ciudaes del [[epiclásico]] mesoamericanu. Cantona competía con [[El Tajín]] y los sos estaos satélite (como la mesma Yohualichán) pol control de les rutes comerciales del golfu de Méxicu. Escontra'l sieglu X de nuesa yera, Cantona tornó como la mayor parte de los centros rexonales del epiclásico. Un sieglu más tarde, los migrantes [[chichimeca|chichimeques]] que veníen del norte poblaron nuevamente Cholula. Mientres esti nuevu periodu d'ocupación humana, Cholula convirtióse nuevamente nuna de les ciudaes más importantes de Mesoamérica. Por ello, recibió'l nome de Tollan-Chollollan, que la alzaba al mesmu rangu que tuvieron [[Tollan-Xicocotitlan|la Tula histórica]] y Teotihuacan. Según delles interpretaciones del [[códiz Nuttall]], Cholula pudo ser la gran aliada nahua del señor [[Ocho Venado]], el señor [[cultura mixteca|mixteco]] que nel sieglu XI entamó una campaña de conquistes nel [[Mixteca (rexón)|Mixtecapan]]. Anque nun foi independiente de los grandes centros de poder del [[valle de Méxicu]], Cholula ocupó un papel bien importante na política del [[Periodu posclásico mesoamericanu|periodu Posclásico]] de Mesoamérica. Foi una aliada importante de los [[mexica|mexiques]] nel valle de Puebla-Tlaxcala, lo mesmo que [[Huejotzingo]]. Por ello, cuando los españoles llegaron a Méxicu, Cholula foi l'escenariu d'una [[Matanza de Cholula|masacre]] perpetada polos recién llegaos y los sos aliaos tlaxcaltecas y zempoaltecas.<ref>León-Portilla, cap. V.</ref> === Conquista === [[Ficheru:Matanza de Cholula - Lienzo de Tlaxcala.jpg|thumb|200px|La Matanza de Cholula, acordies con el ''[[Llenzu de Tlaxcala]]''.]] Los españoles llegaron a les mariñes del Golfu de Méxicu en [[1519]]. La condición de sometimientu de dellos pueblos indíxenes de [[Mesoamérica]] al poder del Estáu mexicanu favoreció l'establecimientu de delles aliances ente los recién llegaos y los nativos. Los [[cultura totonaca|totonacas]] de [[Cempoala]] (anguaño en Veracruz) fueron unu de los primeros pueblos n'aliase a los españoles, viendo nellos una posibilidá de lliberar del dominiu de la Triple Alianza. A partir d'ende, los españoles enfusaron escontra'l [[Altiplanicie Mexicana|Altiplanu]] al traviés de la [[Sierra Norte de Puebla]], siendo los primeros europeos que la cruciaron, faciendo paraes en [[Zautla]] y [[Ixtacamaxtitlán]], pa llegar al valle de Puebla-Tlaxcala, onde los [[tlaxcalteca|tlaxcalteques]] usaron a los [[Pueblu otomí|otomíes]] de Tecóac como una primer llinia de defensa. Viendo que los otomíes fueron incapaces de detener la meyora de los españoles y los sos aliaos de la mariña norte del Golfu, los gobernantes de la ''[[República de Tlaxcala]]'' decidieron aliase a los recién llegaos, tamién como un mediu de desfacer del xugu mexica.<ref>Tlaxcala yera una confederación con independencia nominal al respective de [[Méxicu-Tenochtitlan]]. Pero'l preciu que tenía que pagar por esta autonomía yera demasiáu altu: taba obligada a participar na ''[[Guerra Florida]]'', ritual por aciu el que los tenochcas aprovir de cautivos pa los sacrificios gladiatorios.</ref> El [[18 d'ochobre]], los españoles y los sos aliaos indíxenes [[Matanza de Cholula|atacaron la ciudá de Cholula]]. Los tlaxcaltecas pretextaban qu'esta intervención foi en respuesta al asesinatu d'un unviáu so a la ciudá, pa pidi-yos que se xunieren a ellos y a los españoles. Sicasí, les versiones recoyíes por otros testos d'autoría non tlaxcalteca apunten a que fueron éstos los qu'enguizaron a los españoles contra Cholula y Huejotzinco, a los que consideraben aliaos de los tenochcas y por tanto, enemigos de los tlaxcaltecas.<ref>León-Portilla, 1986: cap. V.</ref> Los españoles avanzaron pol valle Poblano-Tlaxcalteca con aldu al poniente pola rexón d'[[Huejotzingo|Huexotzinco]], d'onde llegaron al puntu que se conoz na actualidá como [[Pasu de Cortés]], na Sierra Nevada. D'ende siguieron Méxicu-Tenochtitlan, d'onde [[Nueche Murnia|fueron espulsaos]] por [[Cuitláhuac]] el [[30 de xunu]] de [[1520]]. Ayudaos polos indíxenes, los invasores abellugar en [[Tlaxcala de Xicohténcatl|Tlaxcala]] dende onde atacaron delles poblaciones con presencia mexica o aliaes a Tenochtitlan, ente elles [[Huejotzingo|Huexotzinco]], [[Tepeaca]], [[Izúcar de Matamoros|Itzocan]] y [[Huaquechula|Cuauhquechollan]]. En [[Tepeaca]], Cortés estableció una población española, y el pobláu indíxena tomó'l nome de "Segura de la Frontera" en 1520. Darréu, los habitantes d'estos pueblos terminaríen per aliar se a los españoles na campaña final contra los mexicas y n'otres campañes de [[Conquista d'América|conquista]]. Por casu, la xente de Cuauhquechollan acompañó a [[Pedro de Alvarado]] na so [[conquista de Guatemala|travesía a Guatemala]].<ref>[http://www.lajornadadeoriente.com.mx/2007/05/07/puebla/cul115.php "«El llenzu Quauhquechollan podría tornar a Huaquechula», aseguró Cayuqui Estage"], en ''La Xornada d'Oriente'', 7 de mayu de 2007, consultada'l 22 de xunetu de 2007.</ref> === Virreinatu === {{VT|Fundación de Puebla}} [[Ficheru:Exconvento franciscano (siglo XVI).jpg|thumb|200px|Ruines del conventu franciscanu de Tecali d'Herrera, construyíu nel sieglu XVI.]] [[Ficheru:FrayToribioDeBenavente.jpg|thumb|200px|[[Motolinía]]. Ye probable que fuera'l mesmu guardián de Tlaxcala quien realizara'l trazu de la ciudá de Puebla, atribuyíu legendariamente a los ánxeles.]] De manera alterna a la conquista militar española, en Nueva España realizó una activa cristianización de los pueblos nativos. Ello ye que una de les razones que sirvieron pa xustificar la ocupación española d'[[América]] foi la espansión de la relixón cristiana ente los nativos.<ref>Villoro, 1995: primer parte.</ref> Nel territoriu de Puebla enfusaron primero los [[franciscanu|franciscanos]], qu'acompañaron a los espedicionarios españoles en Nueva España mientres los primeros años dempués de la cayida de Tenochtitlan. Los franciscanos construyeron establecimientos conventuales especialmente nel centru de la provincia de Puebla, en poblaciones como [[Conceyu de Tecamachalco (Puebla)|Tecamachalco]], [[Tepeaca]], [[Tecali d'Herrera|Tecali]], Quecholac, [[San Pedro Cholula|Cholula]], [[Huaquechula]], [[Zacatlán]] (Sierra Norte) y [[Tehuacán]]. Los [[dominicu|dominicos]] estableciéronse principalmente nel sur del estáu —[[Izúcar]], [[Tepexi de Rodríguez|Tepexi]], [[Huehuetlán el Grande|Huehuetlán]]— y los [[Orde de San Agustín|agustinos]] nel norte —[[Xicotepec de Juárez|Xicotepec]]— y suroeste de la provincia —[[Tlapa]], [[Chiautla de Tapia|Chiautla]], [[Chietla]]—.<ref>Enciclopedia, 2007.</ref> Dempués de peracabada la conquista española de [[Méxicu-Tenochtitlan]], nel territoriu de Puebla tuvo llugar el repartimientu de dominios pa los españoles y la asignación d'[[encomienda|encomiendes]] d'indios a quien participaron na Conquista. Pero daos los privilexos que se concedieron a [[Tlaxcala]], les poblaciones de la rexón del valle Poblano-Tlaxcalteca fueron protexíes por un estatutu especial d'autogobiernu indíxena, a lo menos nominal. Acordies con lo convenío, les poblaciones tlaxcaltecas quedaron llibres, y punxéronse restricciones al establecimientu d'españoles neses rexones, anque ello nun torgar que de fechu hubiera españoles qu'acosaren a los tlaxcaltecas obligándolos a trabayar pa los conquistadores. Ante la situación de les rellaciones tirantes ente españoles ya indíxenes que quitaba nel valle, la Segunda Audiencia de la Nueva España concedió'l permisu pa poblar la rexón de Tlaxcala con españoles.<ref name="ref_duplicada_2" /> La nueva población española, fundada como Puebla de los Ángeles el [[16 d'abril]] de [[1531]]<ref>Puebla ye'l nome col que se denominaben n'España les poblaciones de nueva creación. La capital poblana foi alzada al rangu de ciudá en 1532 por decretu de [[Carlos I d'España]], col nome de Ciudá de los Ánxeles, sicasí, siguió llamándose-y Puebla hasta los nuesos díes, nome que pasó tamién a los territorios so l'alministración de la ciudá.</ref> en 1531, establecer nuna rexón que, acordies cola lleenda, foi señaláu polos ánxeles a Julián Garcés, obispu de Tlaxcala. Sicasí, ye posible que fueren los franciscanos de Tlaxcala, ente ellos Toribio de Benavente —conocíu como [[Motolinía]], qu'en náhuatl quier dicir ''El que s'aflixir''— los qu'escoyeron el sitiu onde se llevantó la nueva población española. La posición estratéxica de Puebla ente'l [[valle de Méxicu]] y la mariña del [[golfu de Méxicu]] xugó un papel importante nel desenvolvimientu de la historia virreinal poblana. La ciudá de Puebla convertir en pasu obligáu del comerciu ente la capital novohispana y el [[Veracruz|puertu de Veracruz]]; esti postreru yera'l puntu pol que se realizaba'l mayor tráficu comercial ente la Nueva España y la so metrópolis. Acordies con reportar unviaos pol oidor especial, Juan Salmerón, la nueva población taba espolletando rápido, atrayendo tamién pobladores indíxenes y a una bona parte de los recién llegaos al virreinatu. L'ésitu de Puebla implicó enfrentamientos colos [[encomienda|encomenderos]], que víen amenaciaos futuros repartimientos de tierres y mano d'obra indíxena. L'ésitu de la población foi argumentu pa solicitar al rei d'España l'abolición d'[[alcabala|alcabales]], la creación d'una encomienda municipal col pueblu de [[Totimehuacan]], el treslláu del obispáu de Tlaxcala a Puebla y la creación d'una audiencia provincial. Sicasí, un hinchente acabó cola primer fundación de Puebla a veres del ríu San Francisco, polo que se fixo necesariu treslladala a otru sitiu más seguru. El treslláu de la población nun la quitó de los privilexos que llograra —como la prestación de trabayu per parte de los indíxenes del valle de Puebla-Tlaxcala—. En 1532 foi expedida la cédula qu'alzaba a Puebla a la categoría de ciudá, anque'l documentu llegó a la Angelópolis hasta 1533, quiciabes reteníu poles autoridaes virreinales na capital. Nesi añu l'Audiencia nomó un correxidor para Puebla, Tlaxcala y Cholula que sesionaría con un cabildru propiu. En xunetu de 1533, el cabildru de Méxicu presentó una quexa contra la ciudá de Puebla ante'l Conseyu d'Indies, argumentando que Puebla esplotaba a los aliaos españoles na conquista de Méxicu —los [[tlaxcalteca|tlaxcalteques]]— y quitaba a la capital de los tributos que-y debíen rindir los indíxenes de la rexón. La demanda esixía concluyir colos privilexos para Puebla, lo qu'asocedió un añu más tarde.<ref name="ref_duplicada_2" /> Los fértiles valles de la provincia de Puebla —como [[valle de Atlixco|Atlixco]], [[valle de Puebla-Tlaxcala|Puebla-Tlaxcala]] y [[valle de Matamoros (puebla)|Izúcar]]— convertir en productores de bona parte de les ceberes y otros insumos del campu que se destinaben al consumu de la Ciudá de Méxicu y la Angelópolis. La prosperidá de la ciudá de Puebla favoreció la rápida urbanización d'esa llocalidá, que foi enguapecida con grandes construcciones civiles y relixoses. Escontra'l sieglu XVIII, Puebla yera reconocida pola calidá del so trigu y farina. Cientos de molinos estableciérense nes riberes del Atoyac, y los escedentes de la producción esportar a les [[Antilles]] y [[Centroamérica]]. La cría del ganáu lanar coadyuvó al desenvolvimientu de la industria testil, que la so producción yera consumida por numberosos obrajes que se convirtieron en pilastres de la economía de [[virreinatu de Nueva España|Nueva España]]. Otres industries desenvolviéronse paralelamente, como la de les teles d'algodón, xabón, sombreros, talabartería, oxetos de cobre y fierro y sobremanera, la so famosa y reputada cerámica de talavera poblana; industries que persisten hasta la fecha.<ref>"Guia turistica - Michelin" Mexico; 1°a Edición; páx.162</ref> === La Guerra d'Independencia na intendencia de Puebla === {{VT|Independencia de Méxicu}} Al empecipiase la Guerra d'Independencia de Méxicu, la intendencia de Puebla amosóse como una de les más lleales al gobiernu español. L'intendente [[Manuel de Flon]], conde de la Cadena, foi llamáu pa reforzar al exércitu [[Exércitu Realista n'América|realista]] na [[Batalla del Monte de les Cruces]], onde los insurxentes al mandu de [[Miguel Hidalgo y Costilla]] ganaron a los españoles anque nun avanzaron finalmente sobre la capital novohispana. Les tropes de Flon, en compañía de [[Félix María Calleja|Calleja]] acosaron a les tropes insurxentes hasta [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], solmenándo-yos una serie de derrotes que depués terminaron la primer etapa de la guerra. Sicasí, na [[Batalla de la Ponte de Calderón]] l'intendente de Puebla resultó muertu en combate. L'altu cleru poblano tamién s'amosaba favorable a la causa realista, inclusive, l'obispu González del Campillo llegó a acusar a Hidalgo de formar parte d'una conspiación francesa pa poner a los reinos españoles sol dominiu de [[Napoleón]].<ref>Lomelí Vanegas, 2001: 131.</ref> [[Ficheru:Zacatlán,_Puebla.jpg|right|thumb|200px|[[Zacatlán]] Ende establecióse'l "gobiernu provisional" de Osorno.]] [[Ficheru:Mariano Matamoros.png|right|thumb|[[Mariano Matamoros]] foi unu de los insurxentes más activos nel territoriu poblano mientres la dómina d'organización de la guerra independentista mexicana.]] [[Ficheru:Manuel de Mier y Terán.jpg|right|thumb|200px|Manuel Mier y Terán defendió al [[Congresu de Chilpancingo|Congresu de Anáhuac]] en [[Tehuacán]], onde s'abellugaron dempués de la captura de Morelos en Tezmalaca.]] Tres el fusilamiento de los primeros xefes insurxentes en [[1811]], en Puebla fortaleciéronse los incipientes biltos rebalbos que surdieren na [[Sierra Norte de Puebla|Sierra Norte]]. Nesta zona, la rebelión fortalecer al mandu de [[José Francisco Osorno]]. Tamién s'amosaben allegaos a los independentistes la rexón d'[[Izúcar]] y [[Tehuacán]], y, especialmente, en [[Tlapa de Comonfort|Tlapa]], nel sur de la intendencia, onde los rebeldes poner so les órdendes de [[José María Morelos y Pavón]]. Les negociaciones entamaes pol gobiernu virreinal al traviés del obispu de Puebla en 1811 resultaron un fracasu, yá que la [[Xunta de Zitácuaro]] negar a recibir l'indultu, lo mesmo que Morelos cuando s'entrevistó con un unviáu de González de Campillo en Tlapa. Mentanto, nel norte, Osorno estableciera un gobiernu provisional en [[Zacatlán]]. Los insurxentes de la Sierra Norte apoderáronse en delantre d'una importante zona del norte de Veracruz, según del norte de la intendencia de Méxicu, incluyendo posiciones tan importantes como [[Tulancingo]], [[Real del Monte]] y [[Pachuca]]. Colos recursos tomaos de les mines de la rexón Osorno financió la creación de reximientos en [[Huamantla]] y [[Llibres (conceyu)|San Juan de los Llanos]]. Nel sur, Izúcar recibía a Morelos n'avientu de 1811, de la que la meyora de [[Valerio Trujano]] na Mixteca poblana formaba un corredor insurxente ente'l valle de Izúcar y el valle de Tehuacán. El [[23 de febreru]] de [[1812]], el realista Ciríaco del Llanu [[sitiu de Izúcar|sitió Izúcar]], anque nun pudo tomar la plaza y tuvo qu'allegar a sofitar a Calleja y les tropes que [[Sitiu de Cuautla|sitiaben en Cuautla]] a los insurxentes. Tres la so victoria en Cuautla el 2 de mayu de 1812, Morelos y les sos tropes dirixir a Izúcar. Al mandu de 2.000 soldaos quedó [[Mariano Matamoros]] nesta población, ente que Morelos y el restu del Exércitu Insurxente dirixir a Tehuacán —que fuera tomada'l [[3 de mayu]] de [[1812]] polos independentistes encabezaos pol cura de Tlacotepec, José María Sánchez—, sofitaos por Trujano que controlaba la Mixteca. Mentanto, la ciudá de Puebla yera afarada por una epidemia. Esta situación d'emerxencia obligó a la intendencia y al conceyu de la ciudá a tomar delles midíes, incluyíes la construcción d'un hospital y la del [[Fuerte de Loreto]], ante la posibilidá d'un ataque de los insurxentes, que pa esi añu atópase en places cercanes como [[Atlixco]] y [[Tepeaca]], amás de controlar el norte de la intendencia.<ref>Lomelí Vanegas, 2001: 139.</ref> Nel oriente, la victoria de [[Nicolás Bravo]] en [[Palmar de Bravo|San Agustín del Palmar]] el [[12 d'agostu]] de [[1812]] ponía nuevamente a les autoridaes de la ciudá de Puebla n'alerta, yá que esta victoria insurxente cortaba'l pasu ente la Angelópolis y el puertu de Veracruz. En payares de 1812, Morelos abandonó Tehuacán pa dirixise a la ciudá d'[[Oaxaca de Juárez|Oaxaca]], ciudá que tomó a final d'esi añu. Al empecipiar 1813, xunióse-y en Oaxaca el xeneral Matamoros procedente dende Izúcar. N'abril d'esi mesmu añu, Morelos y la so tropa travesaron el sur de les intendencies d'Oaxaca, Puebla y Méxicu pa dirixise a [[Acapulco de Juárez|Acapulco]], que foi rindida por completu del [[20 d'agostu]] de [[1813]] cola rindición del [[Fuerte de San Diego]]. Nel norte de la intendencia, Osorno ganó a los realistes en [[Zacatlán]], de cuenta que los insurxentes arrodiaron la segunda ciudá de la Nueva España pel norte, l'oriente y el sur. Tres la celebración del [[Congresu de Chilpancingo]] nel sur de la intendencia de Méxicu, los insurxentes sufrieron una serie de derrotes que los llevaron a perder delles de les sos posiciones más importantes. Nel territoriu poblano, l'enfrentamientu ente [[Juan Nepomuceno Rosáins]] (comandante de Tehuacán) y [[Ignacio López Rayón]] (aliáu de los rebeldes de Zacatlán) favoreció delles victories realistes na intendencia, ente elles, tomar de Tehuacán y de Zacatlán, anque esta última ciudá sería recuperada por Osorno pocu tiempu dempués. Les divisiones de los insurxentes poblanos y la derrota de [[Miguel Negrete]], unu de los principales xefes de la insurxencia en Puebla, fueron los fechos que marcaron l'añu de 1814 pa los independentistes poblanos. Nesi mesmu añu foi promulgada la [[Constitución de Apatzingán]], yá col [[Congresu de Chilpancingo]] en fuga ante la persecución realista. Na so fuxida, Morelos condució a los miembros del congresu a [[Uruapan]] (Michoacán) y en setiembre de [[1815]] intentó llevalo a Tehuacán (Puebla), anque foi prindáu en Tezmalaca y fusiláu el [[22 d'avientu]] de [[1815]] en [[Ecatepec de Morelos|San Cristóbal Ecatepec]] ([[Méxicu]]). Los miembros del Congresu llegaron a Tehuacán, onde fueron recibíos por [[Manuel Mier y Terán]]. Sicasí, les diferencies ente los diputaos y el xeneral Mier y Terán facilitaron la derrota de la insurxencia nesa plaza. El congresu foi eslleíu a propuesta de Mier y Terán el [[15 d'avientu]] de [[1815]].<ref>Lomelí Vanegas, 2001: 146.</ref> Dempués d'esi episodiu, Mier y Terán propunxo que s'escoyera un nuevu cuespo de gobiernu, pero salvu [[José Francisco Osorno]], nengunu de los otros xefes insurxentes sofitó la propuesta. En 1816, el norte de Puebla foi recuperáu polos [[Exércitu Realista n'América|realistes]] qu'encabezaba [[Manuel Concha]]. Zacatlán foi ocupada polos españoles el [[20 d'agostu]], con ayuda de numberosos insurxentes que pasaron al bandu contrariu. Osorno fuxó a Tehuacán, que per esos díes tamién enfrentaba l'acoso de los españoles. N'avientu, la población foi sitiada polos españoles. El [[19 de xineru]] de [[1817]], Mier y Terán entró en negociaciones col gobiernu virreinal. N'asegurando amnistía pa los participantes nel conflictu, incluyendo a los realistes que pasaron a la insurxencia mientres el sitiu, Mier y Terán rindió la plaza de Cuetu Coloriáu'l [[21 de xineru]].<ref>Lomelí Vanegas, 2001: 147.</ref> Cola rindición de los insurxentes en Tehuacán y Zacatlán, el movimientu insurxente quedó práuticamente escastáu na intendencia de Puebla, tal como escribió [[Ciriaco del Llanu]] en febreru de 1817. Sicasí, la restauración de la [[Constitución de Cádiz]] en [[1820]] xeneró un panorama d'inestabilidá política. L'obispu [[Antonio Joaquín Pérez]] —que como diputáu a les Cortes pola intendencia de Puebla sofitara la ''revolución de los perses'' en 1815— pronunciábase a favor del gobiernu lliberal, pero la Ilesia en realidá taba considerando la posibilidá de sofitar la restauración del absolutismu. La eleición de les diputaciones provinciales foi motivu de disgustu pa la intendencia de Puebla, que foi incorporada a la diputación de Méxicu. El conceyu de la Angelópolis primió por que se estableciera una diputación poblana y un consuláu comercial na ciudá, pero foi reprimíu pol intendente [[Ciriaco del Llanu|Del Llanu]]. === Creación del estáu de Puebla === La evolución territorial de Puebla ye un procesu pol que se fueron definiendo les fronteres d'esi estáu mexicanu. Los sos antecedentes remontar a la [[virreinatu de Nueva España|dómina virreinal]], cuando se fundó la [[ciudá de Puebla]] y darréu creóse la provincia del mesmu nome. Mientres la dómina de les [[reformes borbóniques]] a la organización de los dominios americanos, la provincia de Puebla convertir na [[Intendencia de Puebla|intendencia del mesmu nome]]. El reglamentu provisional del [[primer Imperiu Mexicanu]], qu'adquirió la so independencia en [[1821]], dispunxo que les antigües intendencies del virreinatu alzar en provincies col mesmu territoriu que tuvieren mientres la dómina virreinal. Mientres los meses de 1823 que trescurrieron ente la cayida del Imperiu y l'establecimientu de la República asocedió un alderique sobre la forma de gobiernu qu'adoptaría'l país. Primero que fuera aprobáu pol Congresu Constituyente, Puebla adoptó un gobiernu autónomu como estáu llibre'l [[23 d'avientu]] de [[1823]].<ref>Lomelí Vanegas, 2001: 158.</ref> === Sieglu XX === A principios del sieglu XX, en Puebla, la llucha armada foi protagonizada por una familia que simpatizaba colos ideales de [[Francisco I. Madero]], incluyíos nel Club Anti-rreeleccionista, que para aquel entós abanderaba la candidatura opositora al réxime de Porfirio Díaz, que dempués de 30 años, concretó gracies al fraude eleutoral y d'atrabancar la campaña presidencial de Madero, la so séptima reeleición. Aquella familia yera la de los hermanos Serdán, el papel que xugaron los hermanos Serdán foi determinante pal entamu de la llucha armada na rexón y el país. El réxime profirista crea un ambiente de desigualdá social, por cuenta de ello los Hermanos Aquiles, Carmen y Máximo Serdán son los primeres partes de la combalechadura en contra d'esti gobiernu. El 19 de xunetu de 1909, llevar a cabu la primer xunta del Club Anti-rreeleccista, polo que'l gobiernu estatal sigue bien de cerca los pasos de la familia, y empecipia les aiciones pa buscar armes y a los rebeldes en redolada a la casa de la familia, allugada na cai 6 oriente del centru de la ciudá de Puebla. Y foi entós cuando'l 18 de payares de 1910, atopar nun feroz enfrentamientu, el xefe de la policía [[Miguel Cabrera]] y los hermanos Serdán. El primeru cai muertu y más tarde preséntense refuerzos, el batallón 1 y 17 según el Zaragoza. L'enfrentamientu duru más de tres hores, Máximo Serdán pierde la vida'l mesmu día, el so hermanu Aquiles a otru día, en cuantes que la so hermana Carmen y la madre d'ellos doña Carmen Alatriste fueron conducíes a la cárcel. '''Movimientu Popular Poblano (1962-1981)''' * '''1962''': Movimientu pola Reforma Universitaria y el Movimientu pola Reforma Universitaria (MRU). * '''1963''': Lluches de los vendedores ambulantes y les movilizaciones en contra de l'alza a les tarifes. * '''1966''': Movilización de ciudadanos pola vivienda. * '''1968''': Movimientu estudiantil. * '''1970''': Movilizaciones en contra de la carestía na vida, llucha de los trabayadores ferrocarrileros, llucha de los trabayadores de [[Volkswagen]], llucha de trabayadores del maxisteriu , llucha de llabradores pela tierra y la llucha de los universitarios. * '''1971''': Siguen les lluches de 1970, sacante a llucha de los universitarios. * '''1972''': Movilizaciones del sindicatu de Volkswagen, movilizaciones de los vendedores ambulantes, movimientu universitariu, movimientu popular y lluches de lletricistes, lo mesmo que de ferrocarrileros, amás de la llucha del Conseyu Universitariu. * '''1973''': Llucha intensa de los vendedores, invasiones de tierra y la llucha universitaria. * '''1974''': Llucha de ciudadanos pola vivienda, llucha per parte de los lletricistes, fuelgues obreres na industria testil entamaes pola "FROC-CROC" y la fuelga entamada pola CTM. * '''1975''': Eleición del rector de la "UAP", presentación del Programa de Reforma Universitaria y Movimientu de los vendedores na "28 d'Ochobre". * '''1976''': Movimientu de los choferes d'Autobuses Xuníos, Movimientos de vendedores y ferrocarrileros, fuelga d'académicos de la Universidá de les Amériques y la derrota del enclín democráticu polos lletricistes. * '''1977''': Movimientu de los trabayadores de los Tresportes Estrella d'Oru, fuelga de trabayadores del hospital Tamariz y Haro. * '''1979''': Fuelga de los telefonistes. * '''1981''': Movimientu magisterial, Movimientu de los obreros de "Z" y la eleición del rector de la UAP, amás de la división de la esquierda universitaria.<ref>Tirado Villegas Gloria, "L'Autonomía universitaria y la Universidá pública".</ref> Mientres la segunda metá del sieglu XX, el panorama yera distintu, la ciudá de Puebla se tranformó sobremanera nel ámbitu social, estos cambeos acompañaron a Méxicu nel añu de 1968, perfilándola como una ciudá moderno y colonial. que depués nel añu de 1987 ye declarada Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola UNESCO. === Sieglu XXI === El 4 de xunetu de 2007 asocedió una traxedia na [[Sierra Negra]] de Puebla. Cerca del pueblu de San Miguel Eloxochitlán un autobús con más de 50 pasaxeros foi soterráu por un ádene causáu poles fuertes agües nel estáu de Puebla. L'Exércitu Mexicanu aplicó'l [[Plan DN-III-Y]] y los cuerpos de salvamentu rescataron cerca de 36 cuerpos y diose por terminada la maniobra de rescate unos díes dempués. El gobernador Mario Marín y el presidente Felipe Calderón espresaron el so pesar por esti acontecimientu. El branu de 2007 viose avafáu por agües fuertes y continues y descensu na temperatura. == Xeografía == {{AP|Xeografía de Puebla}} Puebla ocupa la 21ª posición ente les 32 [[organización territorial de Méxicu|entidaes federatives mexicanes]] pola so superficie de 34.251 quilómetros cuadraos.<ref name="ref_duplicada_1">INEGI, 2005.</ref> Llenda al norte col estáu d'[[Estáu d'Hidalgo|Hidalgo]]; al este, col estáu de [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]; al sur, con [[Oaxaca]] y [[Estáu de Guerrero|Guerrero]]; y al poniente colos estaos de [[Morelos]], [[Estáu de Méxicu|Méxicu]], [[Tlaxcala]] y [[Estáu d'Hidalgo|Hidalgo]]. Nun tien salida al mar, anque hasta antes de 1849, cuando foi creáu l'estáu de Guerrero, tenía una salida al [[Océanu Pacíficu]], y tamién tuvo'l control del partíu de [[Tuxpan (Veracruz)|Tuxpan]], que pasó a ser parte del estáu de Veracruz. La mayor parte del territoriu poblano atopar nel [[Exa Neovolcánico Tresversal]]. El clima ye distintu ente rexones, y va del fríu de los altos montes al templáu semidesierto de la Mixteca. === Relieve === [[Ficheru:Paisaje en el valle de Tehuacán.JPG|thumb|left|Paisaxe de maizales nel Valle de Tehuacán.]] L'estáu de Puebla alcontrar na rexón central de Méxicu, al oriente de la capital de la república. El so territoriu ta llenu de contrastes, anque les cañaes y les serranías son una constante na mayor parte d'él. El centru del estáu ta ocupáu por él [[valle de Puebla-Tlaxcala]], compartíu con [[Tlaxcala]]. Esti valle ye ampliu y de clima templáu, con una [[altitú]] permediu de 2.160 metros sobre'l nivel del mar (msnm). Forma parte de la provincia fisiográfica X del [[Exa Neovolcánico]]. {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=200px style="float:right; margin-left: 2em; margin-right: 0em; margin-bottom: 1em; padding: 0.5y text-align:left; clear:all; font-size:90%" |colspan=2 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Principales elevaciones del estáu de Puebla''' |- |colspan=2 style="background:#white; color:black;" align=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Puebla-relieve.png|200px]] |- | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''Nome''' | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''[[altitú|msnm]]''' |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Volcán [[Citlaltépetl]] | style="background:#e9e9e9;" align=right | 5 610 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Volcán [[Popocatépetl]] | style="background:#e9e9e9;" align=right | 5 500 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Volcán [[Iztaccíhuatl]] | style="background:#e9e9e9;" align=right | 5 220 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Volcán [[Sierra Negra]] | style="background:#e9e9e9;" align=right | 4 580 |- |colspan=2 style="background:#EFEFEF; color:black;" align=center bgcolor="white"|<small>Fonte: [[INEGI]]<ref>{{cita web |url = http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/pue/elecaciones.cfm?c=1208&y=21&CFID=436826&CFTOKEN=37870244 |editor = Institutu Nacional d'Estadística y Geografía |títulu = Elevaciones principales - Puebla |añu = 2005 |fechaaccesu = 17 de marzu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120310023905/http://mapserver.inegi.gob.mx/geografia/espanol/estaos/pue/elecaciones.cfm?c=1208&y=21&CFID=436826&CFTOKEN=37870244 |fechaarchivu = 10 de marzu de 2012 }}</ref></small> |} El llende poniente del valle de Puebla ye la [[Sierra Nevada (Méxicu)|Sierra Nevada]], formada esencialmente polos volcanes [[Popocatépetl]] y [[Iztaccíhuatl]]. Algama altores cimeros a 5.000 msnm. Los cumes d'estos volcanes ocupen el segundu y tercer puestos pola so elevación a nivel nacional, y de normal taben cubiertes de nieve mientres tol añu.<ref>Los glaciares de la Sierra Nevada sumieron. Vease [https://web.archive.org/web/20070928062450/http://www.unafuente.com/18-03-2007/calentamientu-global-sumen-glaciares-en-mexico/ "Calentamientu global: sumen glaciares en Méxicu]", en ''Unafuente.com'', consultada'l 20 de xunetu de 2007.</ref> El [[Popocatépetl]] ye un volcán activu al que se-y calculó una edá de 23 mil años, y convirtióse n'unu de los más vixilaos del mundu depués del aumentu na so actividá [[vulcanismu|volcánica]].<ref>Macías Medrano, 1995.</ref> La Sierra Nevada señala'l llende poniente del valle Poblano-Tlaxcalteca y la frontera ente Puebla y los estaos de [[Estáu de Méxicu|Méxicu]] y [[Morelos]]. Al sureste de la Sierra Nevada, la Exa Neovolcánico alluga numberosos pandos. La más inmediata ye'l [[malpaís de Nealtican]], un depósitu de material volcánico, arenosu y cascayosu, qu'alluga un mestu [[monte de pinu-encino (Puebla)|monte de pinu-encino]]. Darréu al sur del malpaís y al suroeste del valle poblano-tlaxcalteca estiéndese'l fértil [[valle de Atlixco]]. Al sur d'esti valle empieza la [[Mixteca Poblana]], de abrupto relieve. Ente los cuetos que conformen la [[Sierra Mixteca]] —formada en realidá por numberosos cordales— atópense dellos valles de clima templáu semiseco. Pola so importancia económica destaquen el [[Valle de Matamoros (Puebla)|Valle de Matamoros]]. Otros valles enclavaos na Mixteca son los de [[Valle de Chiautla|Chiautla]] y [[valle de Acatlán|Acatlán]], más baxos que'l de Matamoros. Los valles de la Mixteca apenes devasen los 1.000 msnm, y los montes que los arrodien difícilmente algamen los 2.000 msnm nos puntos más altos. La mayor [[altitú]] de la rexón ye'l cuetu Tecorral, nel conceyu d'[[Izúcar de Matamoros]], con 2.060 msnm. [[Ficheru:Valle de Tehuacán.jpg|left|thumb|200px|Paisaxe del valle de Tehuacán]] Al oriente de la Mixteca Poblana atópase'l [[valle de Tehuacán]], que ye una llanura allargada que s'estiende dende'l [[Valle de Tepeaca]](qu'abarca los conceyos de [[Tepeaca]] y [[Tecali d'Herrera]]) —pasu ente'l Poblano-Tlaxcalteca y el valle tehuacanero— hasta'l sureste del estáu. Na llende con Oaxaca, el Valle de Tehuacán dase llugar a la [[Cañada de Cuicatlán]], que ye un conxuntu de [[falla xeolóxica|falles]] aniciaes pol plegamientu del [[Exa Neovolcánico]], la [[Sierra Madre Oriental]] y la [[Sierra Madre del Sur]]. Tanto la cañada como'l valle formen parte de la [[Reserva de la Biosfera Tehuacán-Cuicatlán]]. El valle de Tehuacán ta dixebráu de la Mixteca pola [[Sierra de Zapotitlán]], de mayor altor que la Sierra Mixteca, con altitúes cimeres en delles ocasiones a los 2.000 msnm. [[Ficheru:Paco en el Pico de Orizaba 2.jpg|thumb|200px|Vista dende'l cume del Picu de Orizaba]] Al oriente del valle de Tehuacán atópase otru cordal que comúnmente se conoz col nome de Sierra Negra de Tehuacán,<ref>La Sierra Negra apaez na ''Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu'' mentada como ''Sierra Madre del Golfu''. Nun se debe confundir col volcán [[Sierra Negra]].</ref> parte de la Exa Neovolcánico y de abrupto relieve, con altitúes cimeres a 2.000 msnm. La Sierra Negra remaneció sobre la [[Sierra Madre Oriental]], soterrándola cola so intensa actividá volcánica, anque esta postrera remanez más al sur, nel estáu d'Oaxaca, col nome de [[Sierra Mazateca]].<ref>Llugo-Hubp ''et. al.'', 2005.</ref> Al norte de la Sierra Negra y el valle de Ciudá Serdan álzase'l [[Citlaltépetl|Picu de Orizaba]], el puntu más altu de Méxicu y llende ente Puebla y [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], cubiertu por nieves perpetues amenaciaes pol [[cambéu climáticu]].<ref>Carrillo Chávez ''et. al.'', 2007.</ref> Al poniente al Citlaltépetl atópase'l volcán [[Sierra Negra]]. El cayente poniente de la Sierra Negra y el Citlaltépetl formen los [[Llanos de San Andrés]] (2.500 msnm) que baxen progresivamente escontra'l poniente hasta'l valle de [[Tepeaca]] y los [[Llanos de San Juan]]. Estos constitúin la zona de transición ente la Exa Neovolcánico y la seición meridional de la [[Sierra Madre Oriental]], qu'en Puebla toma'l nome de [[Sierra Norte de Puebla]]. Ocupa'l norte de Puebla, nun espaciu de cien quilómetros por cincuenta. La Sierra Norte estender escontra'l territoriu d'[[Estáu d'Hidalgo|Hidalgo]] y [[Tlaxcala]]; de la que dixebra los pandos del centru de Puebla y la Llanura Costera del Golfu. A esta última rexón natural correspuende una pequeña porción del estremu norte y nordés del territoriu poblano. === Hidroloxía === {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=210px style="float:right; margin-left: 2em; margin-right: 0em; margin-bottom: 1em; padding: 0.5y text-align:left; clear:all; font-size:90%" |colspan=2 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Rexones hidrolóxiques de Puebla''' |- |colspan=2 style="background:#white; color:black;" align=center bgcolor="white"| [[Ficheru:Puebla-hidro.png|200px]] |- | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''Nome''' | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''Sup.'''<ref>Superficie como porcentaxe del territoriu poblano, que ye de 34.252 km².</ref> |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | Balses (verde) | style="background:#EFEFEF;" align=right | 59,15 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Pánuco (colloráu) | style="background:#eFEFEF;" align=right | 0,44 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Tuxpan-Nautla (moráu) | style="background:#eFEFEF;" align=right | 23,76 |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Papaloapan (mariellu) | style="background:#eFEFEF;" align=right | 16,88 |- |colspan=2 style="background:#EFEFEF; color:black;" align=center bgcolor="white"|<small>Fonte: [[INEGI]]<ref name="ref_duplicada_5">INEGI, 2006.</ref></small> |} El territoriu poblano atópase sobre cuatro rexones hidrolóxiques mexicanes. Casi dos tercios del territoriu correspuenden a la rexón del [[ríu Balsas|Balses]] que desagua nel [[Océanu Pacíficu]]. De les cuenques que constitúin esta rexón, la del [[Ríu Atoyac (Puebla)|ríu Atoyac]] drena una superficie equivalente al 49% de la superficie poblana. El Atoyac recibe les agües de numberosos afluentes, ente ellos el [[ríu Zahuapan|Zahuapan]], el [[ríu Nexapa|Nexapa]], l'[[Ríu Acatlán|Acatlán]] y el [[ríu Mixteco|Mixteco]]. Porcentaxes bastante menores correspuenden a les cuenques de los ríos [[ríu Amacuzac|Amacuzac]] y [[ríu Tlapaneco|Tlapaneco]] que se xunen al Atoyac pa dar orixe al cursu mediu del ríu Balsas. Nesta rexón atopen delles preses importantes, destacando la [[Presa de Valsequillo]]. Una de les grandes problemátiques de la rexón de la Balses ye la presencia d'una gran actividá industrial na zona.<ref>CNA, s/f.</ref> Ello implica un altu índiz de contaminación de les corrientes superficiales y los [[acuíferu|mantos freáticos]] de la cuenca que de la mesma tienen grandes repercusiones pal equilibriu de los ecosistemes y pa les poblaciones humanes.<ref>Vease'l veredictu del Tribunal Llatinoamericanu de l'Agua (s/f) pa la denuncia sobre la contaminación de los ríos Atoyac y Xochiac.</ref> El restu del territoriu poblano atópase dientro de tres rexones hidrolóxiques que desaguan nel [[Golfu de Méxicu]]. La rexón del [[Ríu Pánuco|Pánuco]] representa menos del 1% de la superficie del estáu y correspuende a una pequeña seición nel conceyu de [[Honey]]. Segunda n'importancia ye la rexón del [[ríu Tuxpan|Tuxpan]]-[[ríu Nautla|Nautla]], con 23% de la superficie estatal. Ta subdividida en cuatro cuenques que tienen les sos fontes na [[Sierra Norte de Puebla]]. La cuenca del [[ríu Tecolutla]] desagua más del 16% de la superficie de Puebla. Recibe les agües de ríos como'l Apulco, el Laxaxalpa y el [[ríu Necaxa|Necaxa]]. Sobre esti postreru atopa la [[Presa Necaxa]]. El relieve de la cuenca alta del Tecolutla anicia saltos d'agua que constitúin un curiosu turísticu. Dalgunes d'elles son Los Orales ([[Cuetzalan del Progresu]]) y San Pedro Atmatla (Zacatlán). Al norte de la cuenca del ríu Tecolutla atópase'l [[ríu San Marcos (Méxicu)|ríu San Marcos]], perteneciente a la cuenca del [[ríu Cazones]]. L'estremu norte de Puebla forma parte de la cuenca del [[ríu Tuxpan]], onde cuerre'l caudalosu [[ríu Pantepec]]. Los hinchentes del Pantepec causaron dellos desastres naturales na rexón, como en 1999, cuando más de cien families d'[[Huehuetla (Hidalgo)|Huehuetla]] (Hidalgo) perdieron les sos cases y 254 persones fueron abasnaes pola corriente del ríu na [[Sierra Norte de Puebla]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070929130142/http://terra.com.mx/noticias/articulo/019392/ "Cronoloxía: Hidalgo y Puebla]", reporte especial de ''El Norte'', en ''Terra.com'', consultada'l 18 de xunetu de 2007; Cupreder, 2006.</ref> La tercer rexón hidrolóxica n'importancia nel estáu de Puebla ye la rexón del [[ríu Papaloapan|Papaloapan]], nel sureste del estáu y drena alredor de 17% de la superficie. El caudalosu ríu Papaloapan tien les sos fontes nel grebu valle de Tehuacán, onde nacen los ríos [[ríu Tehuacán|Tehuacán]] y [[ríu Zapotitlán|Zapotitlán]]. Yá na Llanura Costera del Golfu de Méxicu, el Papaloapan recibe les agües d'otros ríos nacíos na aguada oriental de la Sierra Negra de Tehuacán, como'l Coyolapa y el Petlapa. Pertenez tamién a esta rexón una pequeña porción de la cuenca del [[ríu Jamapa]], na [[Sierra de Quimixtlán]] al norte del Citlaltépetl. === Climatoloxía === {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=210px style="float:right; margin-left: 2em; margin-right: 0em; margin-bottom: 1em; padding: 0.5y text-align:left; clear:all; font-size:90%" |colspan=2 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Climes del estáu de Puebla''' |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | Climes templaos | style="background:#EFEFEF;" align=right | 39,48% |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Climes templaos y semicálidos | style="background:#eFEFEF;" align=right | 38,96% |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Climes secos y semisecos | style="background:#EFEFEF;" align=right | 18,51% |- | style="background:#eFeFeF;" align=left | Climes fríos y semifríos | style="background:#EFEFEF;" align=right | 3,05% |- |colspan=2 style="background:#EFEFEF; color:black;" align=center bgcolor="white"|<small>Fonte: [[INEGI]]<ref>INEGI, 2006: 1.6.</ref></small> |} Los climes dominantes nel territoriu poblano son los [[clima templáu|climes templaos]], con diversos graos de mugor. La tercer parte del territoriu tien un clima templáu subhúmedo con agües pel branu. Esta porción correspuende a la rexón del centru del estáu, onde s'atopen los valles de Puebla-Tlaxcala y Atlixco, l'aguada meridional de la [[Sierra Norte de Puebla]] y l'aguada occidental de la Sierra Negra de Tehuacán. La falta d'agües nestes rexones esplicar en parte pola presencia de los altos montes nel oriente del estáu, que torguen el pasu de les nubes cargaes de mugor provenientes del [[Golfu de Méxicu]]. Nesta porción del territoriu poblano les temperatures añales son de 16º en permediu, y la [[pluviosidá]] bazcuya ente los 600 y 800 mm añales. La estación de más lluviosa ye'l branu. La estación de Echeverría (21-034) alcontrada nel Valle de Puebla, rexistró en permediu 165 mm d'agua nel mes de xunu mientres los años de 2001 a 2005.<ref>INEGI, 2006: 1.6.3.1.</ref> Igualmente con temperatures templaes, pero con mayor mugor, son delles zones de les rexones medies de les sierres de Tehuacán, Nevada, Norte y el Citlaltépetl. En xunto, los espacios con clima templáu en Puebla suman alredor de 40% de la superficie del territoriu. Otru 39% correspuende a los [[clima templáu|climes templaos]]. Estos correspuenden a les rexones de la Mixteca Poblana y l'aguada oriental de les sierres Norte y de Tehuacán, según la rexón de la Sierra de Quimixtlán, nel centru empobine del estáu. Les temperatures templaes deber a una menor altitú en comparanza con ámbitos xeográficos como'l valle de Puebla. Por poner un exemplu, na Mixteca los cumes de los cuetos escasamente degolen los 2.000 msnm, en cuantes que'l valle de Puebla tien una altitú de 2.160 msnm. Una situación distinta ye la de les aguaes orientales del estáu. Amás d'atopase a una altitú menor en comparanza colos pandos del altiplanu, tópense más próximes a la mariña del Golfu. Esto tamién establez una diferencia fundamental ente la Mixteca y les otres rexones de clima templáu en Puebla: la Mixteca ye abondo más seca que la Sierra Norte y la Sierra Negra de Tehuacán. Ente que la estación meteorolóxica de Piaxtla (Mixteca Poblana) rexistra una pluviosidá permediu de 727 mm añales, les [[isoyeta|isoyetes]] de la Sierra Negra superen los 3.000&nbsp;mm y les correspondientes a la Sierra Norte algamen los 4.000 mm. Pocu más del 18% de la superficie de Puebla tien dalgún tipu de climes secos o semisecos. Trátase principalmente de la parte sur del valle de Tehuacán y los Llanos de San Juan y de San Andrés, alcontraos tres los altos montes del oriente del estáu. Otra rexón con esti tipu de clima atopar nel sur de la Mixteca, na llende con Oaxaca y Guerrero. Les [[temperatura|temperatures]] nestes rexones bazcuyen ente los 16&nbsp;°C y 22&nbsp;°C. La pluviosidá ye relativamente más escasa que nel restu del estáu. N'[[Oriental (Puebla)|Oriental]] (Llanos de San Juan), les agües en permediu nun degolen los 500 mm añales, ente qu'en [[Ciudá Serdán]] ronden los 400&nbsp;mm.<ref>INEGI, 2006: Mapa 7.</ref> {{Clima |location= Puebla |Xin high C = 23.0 |Feb high C = 23.8 |Mar high C = 25.9 |Abr high C = 27.1 |May high C = 27.9 |Xun high C = 26.4 |Xnt high C = 25.3 |Ago high C = 25.2 |Set high C = 24.8 |Och high C = 24.6 |Pay high C = 24.4 |Avi high C = 23.5 |Xin low C = 4.6 |Feb low C = 5.9 |Mar low C = 8.1 |Abr low C = 10.2 |May low C = 11.7 |Xun low C = 12.4 |Xnt low C = 11.4 |Ago low C = 11.4 |Set low C = 11.3 |Och low C = 9.6 |Pay low C = 7.3 |Avi low C = 5.3 |Xin precipitation mm= 9.4 |Feb precipitation mm= 7.5 |Mar precipitation mm= 11.5 |Abr precipitation mm= 23.4 |May precipitation mm= 87.9 |Xun precipitation mm= 197.0 |Xnt precipitation mm= 164.7 |Ago precipitation mm= 155.7 |Set precipitation mm= 192.1 |Och precipitation mm= 73.9 |Pay precipitation mm= 12.3 |Avi precipitation mm= 4.6 |Xin precipitation days= 1.2 |Feb precipitation days= 1.7 |Mar precipitation days= 2.4 |Abr precipitation days= 5.8 |May precipitation days= 13.1 |Xun precipitation days= 17.6 |Xnt precipitation days= 16.9 |Ago precipitation days= 17.4 |Set precipitation days= 17.7 |Och precipitation days= 9.2 |Pay precipitation days= 2.4 |Avi precipitation days= 1.3 |source 1=<ref name= "World Meteorological Organization"> {{cita web |url=http://www.worldweather.org/179/c01293.htm |títulu= World Meteorological Organization |editorial=worldweather.org |fechaaccesu=24 d'abril de 2011}}</ref> }} === Flora y fauna === * '''Flora:''' maguey, árboles frutales (cirolar, chabacano, chirimoya, durazno, guayaba, figu, llima, llimón, mazana, naranxal, nozal, pera, perón tejocote), uva y xoconostle. * '''Fauna doméstica:''' Ganáu vacuno, ovín, caprino, porcín, asnal, caballar, aves de corral, perros y gatos. * '''Fauna montesa:''' esguiles, armadillos, cacomiztle, coneyu, coyote, llebre, esperteyu, toma, aguarón caseru y de campu, mure, melandru, tlacuache, tuza, foina, zorrillo, curuxa, llagartesa, víbora de cascabel, cenzontle y zopilote. <div align=center> <!-- galería de mapes --> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Flora y fauna de Puebla''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:LutraCanadensis fullres.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Crotalus vegrandis-Cascabel de Uracoan.JPG|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Canis latrans.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Coragyps-atratus-002.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Bassariscus.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Lontra|Llondra]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Crotalus|Víbora de cascabel]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Canis latrans|Coyote]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Coragyps atratus|Zopilote negru]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Bassariscus astutus|Cacomixtle]] |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Bobcat at Fort Worth Zoo.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Granger Lake 013.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Mimus polyglottos adult 02 cropped.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Young Possum.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Axolote.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Lynx rufus|Gatu montés]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Dasypodidae|Armadillu]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Mimus polyglottos|Cenzontle]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Didelphis marsupialis|Tlacuache]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Ambystoma mexicanum|Ajolote]] |- |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Nopal.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Field-pines-mountain.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Tagetes x erecta0.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:West of Vegas.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Ficheru:Agave americana R01.jpg|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Opuntia ficus indica|Nopal]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Abies relixosa|Oyamel]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Tagetes erecta|Cempasúchil]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Yucca brevifolia|Yuca]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Agave]] |- |} </div> Envalórase que l'estáu tien unes 900 [[especies reinales]]<ref name= "Busca proyeutu industrializar plantes reinales de Puebla.">{{cita web |url=http://www.buap.mx/portal_pprd/wb/comunic/busca_proyeutu_industrializar_plantes_endem_1912 |títulu=Busca proyeutu industrializar plantes reinales de Puebla. |editorial=BUAP |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2011 }}</ref> La mayor parte d'éstes puédense atópase na [[reserva de la biosfera Tehuacán-Cuicatlán]] y en Zapotitlán Salinas. ''"Cultivos como'l mezquite, garambullo, neem y la quiotilla, según dellos tipos de cactáceas y la biznaga son especies orixinaries con un gran valor, lo que significa un área d'oportunidá pa la so producción y comercialización."''<ref name= "Busca proyeutu industrializar plantes reinales de Puebla."/> De toes estes especies destaquen delles vexetales poles sos diverses propiedaes melecinales y alimenticies, ente elles tán: * '''Mezquite''' (Prosopis laevigata). Preséu p'alimentos y bébores lleldaes. Tien aición antibacteriana contra Sthaphylococcus aerus y Scherichia coli. Preséu tamién pa tratar delles enfermedaes de los güeyos. * '''Garambullo''' (Myirtillocactus geometrizans). Tien un altu conteníu de fibra, auxiliar nel tratamientu de diabetes y enfermedaes renales, amás, el so pigmentu puede utilizase como colorante. * '''Neem''' (Azadirachta indica). Preséu p'aceites y suplementos alimenticios, ricu n'hidratos de carbonu y unes 10 variedaes d'aminoácidos, calciu y otros minerales. Sirve tamién como antiséptico, antifebriles, antiinflamatorios, antivirales y fungicida. * '''Quiotilla''' (Escontria chiotilla). Ricu en vitamines A, B, Ba, minerales y proteínes. Tamién tien propiedaes antioxidantes. == Demografía == {{AP|Demografía de Puebla}} Puebla ye la quinta entidá federativa más poblada de Méxicu. Ye habitada por 5 779 829 persones y aproximao un quintu d'elles ta nel [[Puebla (conceyu)|conceyu de Puebla]], onde s'atopa la capital del estáu y aproximao un terciu de los habitantes del estáu atópase na [[Zona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala|Zona Metropolitana de Puebla]].<ref>{{Cita web|url = http://www3.inegi.org.mx/sistemes/mexicocifras/default.aspx?y=21|títulu = Méxicu en cifres. Puebla|autor = INEGI|enllaceautor = |fecha = 2010|idioma = |editorial = |fechaaccesu = 17 de xunetu de 2015|sitiuweb = |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150627150357/http://www3.inegi.org.mx/sistemes/mexicocifras/default.aspx?y=21|fechaarchivu = 27 de xunu de 2015}}</ref> En contraste, esisten rexones con una baxa densidá de población especialmente nes rexones de [[La Mixteca]] y el [[Valle de Tehuacán]]. La población urbana representa'l 71.8% y la rural un 28.2%. De primeres del sieglu XX l'estáu de Puebla allugaba'l 7% de la población de Méxicu, alredor de 1 millón 300 mil habitantes. Con esa cifra, Puebla yera la cuarta entidá más poblada del país. A pesar de que la población del estáu aumentó hasta más de 5 millones al entamu del sieglu XXI, los poblanos aniciaos nel estáu representen el 5,2% de la población nacional mexicana.<ref>INEGI: 2005b.</ref> La mayor parte de la población concentrar en [[Puebla de Zaragoza]], capital del estáu. En 1900, la capital poblana tenía una población de más de 93 mil habitantes, nos siguientes 55 años, la población de la Angelópolis llegaría a multiplicase por 10, hasta llegar a más de 1 millón 400 mil habitantes nel 2005.<ref>INEGI: ''Archivu Históricu de Llocalidaes''; INEGI, 2005b.</ref> La ciudá de [[Tehuacán]], segunda n'importancia pola so población nel estáu, empezó'l sieglu XX con una población de 7.139 habitantes, en 2005 tien una población de 260.923 habitantes. Les rexones con mayor [[densidá de población]] nel estáu son la Angelópolis, con densidaes cimeres a 2.000 hab/km²; y la Sierra Norte, con densidaes mínimes de 50 hab/km². El permediu de la entidá ye de 169 persones per km². Nel añu 2005, l'estáu ocupó la sesta posición ente les entidaes federatives de la República Mexicana no que refier a [[emigración]], con 91.897 emigrantes. La [[emigración]] transnacional representó'l 1,4% de la población orixinaria del estáu, y el principal destín ye Estaos Xuníos. Les zones expulsoras de migrantes transnacionales son la Mixteca y Tehuacán y la Sierra Negra.<ref>[http://www.jornada.unam.mx/2001/07/29/mas-tres.html "El gobiernu, tres el dineru de los migrantes"], en ''La Xornada'', 29 de xunetu de 2001, consultada'l 22 de xunetu de 2007.</ref> En contraste, la entidá recibió más de 96 mil [[inmigración|inmigrantes]] provenientes d'otres partes del país<ref name="ref_duplicada_3">INEGI, 2005b.</ref> y del estranxeru; nel estáu moren principalmente comunidaes españoles, italianes, libaneses, americanes, alemanes, franceses, guatemalianes, coreanes y salvadorianes. === Conceyos más poblaes === {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=210px style="float:right; margin-left: 2em; margin-right: 0em; margin-bottom: 1em; padding: 0.5y text-align:left; clear:all; font-size:90%" |colspan=2 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Conceyos más poblaos de Puebla''' |- |colspan=2 style="background:#white; color:black;" align=center bgcolor="white"| |- | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''Nome''' | style="background:#C9C9C9;" align=center | '''Pob. (2010)''' |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[Heroica Puebla de Zaragoza|Puebla]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 1.539.819 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[Tehuacán]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 331.167 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[San Pedro Cholula]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 193.554 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[San Martín Texmelucan]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 141.112 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[Atlixco]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 126.384 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[Teziutlán]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 92.246 |- | style="background:#EFEFEF;" align=left | [[Huejotzingo]] | style="background:#EFEFEF;" align=right | 90.846 |- |colspan=4 style="background:#C9C9C9; color:black;" align=center bgcolor="white"| <small>Fonte: INEGI<ref name="autogenerated3"/> |} Dalgunes de les sos ciudaes más importantes son [[Puebla de Zaragoza]], [[Tehuacán]], [[San Martín Texmelucan]], [[Teziutlán]], [[Conceyu de Tecamachalco (Puebla)|Tecamachalco]], [[Zacatlán]], [[Huauchinango]], [[Conceyu de Llibres|Llibres]], [[Atlixco]], [[Cholula (Méxicu)|Cholula]], [[Xicotepec de Juárez]], [[Tepeaca]] y [[Cuetzalan del Progresu|Cuetzalan]]. La so economía básase principalmente na manufactura y la industria del tresformamientu. Al norte del estáu atopa la [[presa Necaxa]], qu'alimenta d'enerxía eléctrica'l centru de la [[Ciudá de Méxicu]] dende 1903. L'antiguu nome de la capital del estáu ye la ciudá de [[Puebla de los Ángeles]], llamada asina por una lleenda que cunta qu'unos ánxeles trazaron les cais de la ciudá nun suañu, d'ende que s'atopen simétricamente bien delineadas. A partir de 1862 la Ciudá pasó a nomase Puebla de Zaragoza, n'honor del so defensor el Xeneral [[Ignacio Zaragoza]] por un decretu presidencial de [[Benito Juárez]] ===Principales Llocalidaes=== La siguiente ye una llista de les principales llocalidaes del Estáu de Puebla, como s'informa nel censu de 2010. {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=11 style="background:#f5f5f5;"|Principales llocalidaes del Estáu de Puebla |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Ficheru:Estrella de Puebla.jpeg|border|110x110px]]<br />[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]<br />[[Ficheru:Palacio Municipal Tehuacán.JPG|border|110x110px]]<br />[[Tehuacán]]<br />[[Ficheru:San Pedro Cholula, Mexico..JPG|border|110x110px]]<br />[[Cholula de Rivadavia|Cholula]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Llocalidá !align=center style="background:#f5f5f5;"|Conceyu !align=center style="background:#f5f5f5;" colspan="2"|Población | align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Llocalidá !align=center style="background:#f5f5f5;"|Conceyu !align=center style="background:#f5f5f5;"|Población ! rowspan=13|<br /> [[Ficheru:PanoramicAtlixco01.JPG|sinmarco|110x110px]]<br />[[Atlixco]]<br />[[Ficheru:Cerro del Pizarro en libramiento Amozoc - Perote - panoramio.jpg|border|110x110px]]<br />[[Amozoc]]<br />[[Ficheru:A twilight in San Martín Texmelucan, México.jpg|border|110x110px]]<br />[[San Martín Texmelucan|San Martín]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| [[Puebla de Zaragoza|Puebla]] ||align=left| [[Conceyu de Puebla|Puebla]] ||align=right| 1 434 062|| &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left| [[San Andrés Cholula]] ||align=left| [[San Andrés Cholula]] ||align=right| 39 964 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| [[Tehuacán]] ||align=left| [[Tehuacán]] ||align=right| 248 716 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left|[[Xicotepec]]||align=left|[[Xicotepec]]||align=right| 39 803 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left|[[Cholula de Rivadavia]]||align=left| [[San Pedro Cholula]] ||align=right| 87 897 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left| [[Ciudá de Zacatlán|Zacatlán]] ||align=left| [[Zacatlán]] ||align=right| 33 736 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| [[Atlixco]] ||align=left|[[Atlixco (conceyu)|Atlixco]] ||align=right| 86 690 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left| [[Conceyu de Tecamachalco (Puebla)|Tecamachalco]] ||align=left| [[Conceyu de Tecamachalco (Puebla)|Tecamachalco]] ||align=right| 28 679 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| [[Amozoc]] ||align=left| [[Amozoc (conceyu)|Amozoc]] ||align=right| 77 106 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 15 ||align=left| [[Ajalpan]] ||align=left|[[Conceyu de Ajalpan|Ajalpan]]||align=right| 28 031 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| [[San Martín Texmelucan|San Martín]] ||align=left| [[San Martín Texmelucan (conceyu)|San Martín Texmelucan]] ||align=right| 75 518 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 16 ||align=left| [[Sanctórum (Puebla)|Sanctórum]] ||align=left| [[Cuautlancingo]] ||align=right| 27 936 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| [[Teziutlán]] ||align=left| [[Teziutlán]] ||align=right| 58 699 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left| [[Tepeaca]] ||align=left| [[Tepeaca]] ||align=right| 27 449 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| [[Huauchinango]] ||align=left| [[Huauchinango (conceyu)|Huauchinango]] ||align=right| 56 206 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 18 ||align=left| [[Santa María Moyotzingo|Moyotzingo]]||align=left| [[San Martín Texmelucan (conceyu)|San Martín Texmelucan]] ||align=right| 27 137 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| [[Tlaxcalancingo]] ||align=left| [[San Andrés Cholula]]||align=right| 54 517 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 19 ||align=left| [[Acatzingo d'Hidalgo|Acatzingo]] ||align=left| [[Conceyu de Acatzingo|Acatzingo]] ||align=right| 25 817 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| [[Izúcar de Matamoros|Izúcar]] ||align=left| [[Izúcar de Matamoros|Izúcar]] ||align=right| 43 006|| &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left| [[Huejotzingo]] ||align=left| [[Conceyu de Huejotzingo|Huejotzingo]] ||align=right| 25 684 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | {{small|'''Fonte: INEGI''' .<ref>''Llocalidaes de Puebla, Censu de 2010'' [http://www.microrregiones.gob.mx/catloc/ Llocalidaes de Puebla por tamañu poblacional, 2010.] Consultáu'l 15 de xunu de 2017</ref>}} |} {{clear}} === Población urbana y población rural === Acordies con el [[II Conteo de Población]] (2005), l'estáu cunta con 6.348 llocalidaes qu'alluguen una población total de 5.779.829 persones. Del total de llocalidaes de la entidá, solo 266 tienen una población mayor a 2.500 habitantes. En Méxicu, les llocalidaes urbanes son toes aquelles poblaciones que tengan más de 2.500 habitantes, acordies cola definición adoptada pol [[INEGI]], lo qu'implica que la gran mayoría de les llocalidaes censales del estáu son rurales. En xunto, 6.082 llocalidaes rurales (incluyíes cabeceres municipales como [[La Madalena Tlatlauquitepec]], con menos de 400 habitantes) alluguen a 1 millón 582 mil 425 habitantes (29,39% de la población, mayor que'l 23,5% nacional).<ref name="ref_duplicada_3"/> La mayor parte de la población urbana de Puebla concentrar en ciudaes con más de 15 mil habitantes. Solo l'[[Puebla de Zaragoza|Angelópolis]] concentra'l 27,6% de la población. [[Tehuacán]], el segundu conceyu más pobláu de la entidá, apenes representa'l 4,84% de la población.<ref name="ref_duplicada_5"/> Los únicos conceyos con poblaciones de más de cien mil habitantes son Puebla, [[Tehuacán]], [[San Martín Texmelucan]], [[Atlixco]] y [[San Pedro Cholula]]. === Pueblos indíxenes === [[Ficheru:Mujerpopoloca.jpg|thumb|200px|Muyer popoloca]] El mayor ámbitu de población indíxena nel estáu ye'l conceyu de Puebla, qu'alluga a miembros de tolos pueblos indíxenes del estáu y d'otros de tol país. Nel añu 2002, calculábase que más de 69 mil persones (6,8% de la población del conceyu capital) yera indíxena. Otru importante nucleu de población indíxena ye Tehuacán: tamién en 2002, la [[Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes]] ([[Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes|CDI]]) calculó que 48.264 indíxenes (21% de la población) habitaben nel segundu conceyu más pobláu del estáu. Sobre la base del censu del añu 2000, la CDI calculaba que la población indíxena del estáu de Puebla yera de 957.650 persones, el 18,9% de la población del estáu.<ref>CDI-PNUD, 2002.</ref> Esti índiz ye unu de los más altos en Méxicu.<ref name="ref_duplicada_3"/> Nel estáu hai dos grandes rexones indíxenes: la [[Sierra Norte de Puebla]] y la [[Sierra Negra (Puebla)|Sierra Negra]]. Na primera conviven [[nahua|nahues]], [[totonacos]] y [[Pueblu otomí|otomíes]], que constitúin importantes poblaciones en [[Cuetzalan del Progresu]], [[Pahuatlán]], [[Huehuetla (Puebla)|Huehuetla]] y [[Teziutlán]].<ref>Serrano Carreto, 2006: 42.</ref> La Sierra Negra ye una de les principales expulsoras de población nel estáu de Puebla. En dellos conceyos de la rexón, como Eloxochitlán y San Sebastián Tlacotepec, los indíxenes [[popoloca|popoloques]], [[nahua|nahues]] y [[mazateco (etnia)|mazatecos]] constitúin la mayoría de la población. La rexón indíxena de la Sierra Negra ta fuertemente rellacionada cola ciudá de Tehuacán, onde los indíxenes son el 21% de la población.<ref>Serrano Carreto, 2006: 48.</ref> Otros conceyos indíxenes atópense aisllaos nel suroeste y el centru del estáu. Trátase de poblaciones como [[San Jerónimo Xayacatlán]] o [[Quimixtlán]], nel sur y oriente del estáu y con importantes poblaciones [[pueblu mixteco|mixteques]] y nahuas respeutivamente. Conceyos del estáu con población mayoritariamente [[mestiza]], como [[Puebla de Zaragoza]], [[Tehuacán]] y [[Atlixco]], concentren un importante númberu d'indíxenes migrantes o nativos de primer xeneración.<ref>Serrano Carreto, 2006: 185; INEGI, 2005b.</ref> Les rexones indíxenes de Puebla atopar ente les más probes del estáu y del país. Dellos conceyos de población mayoritariamente indíxena na Sierra Negra y la Sierra Norte —[[Zoquitlán]], [[Coyomeapan]], [[Huehuetla (Puebla)|Huehuetla]] y [[Camocuautla]]— atopar ente los cien con peores niveles de desenvolvimientu humanu.<ref>Secretaría de Desenvolvimientu Social (2007): [https://web.archive.org/web/20071224024955/http://cat.microrregiones.gob.mx/idh/default.aspx?ent=21 "Los cien conceyos con menor índiz de desenvolvimientu humanu]", consultáu'l 22 de xunetu de 2007.</ref> === Llingües poblanas === [[Ficheru:Puebla - Lenguas indígenas.png|thumb|200px|Mapa llingüísticu: Norte (otomí, totonaco, náhuatl), Centru (náhuatl), Sur (popoloca, mixteco, náhuatl)]] Alredor del 15% de la población mayor de cinco años del estáu fala dalguna [[llingües de Méxicu|llingua indíxena]]. En 1810 calculábase que'l 74,3% de los poblanos falaben dalguna llingua indíxena;<ref>Warman, 2000: 50.</ref> casi cien años más tarde, el censu de 1900 dio como resultáu 34%<ref>Warman, 2000: 52.</ref> Los falantes de [[náhuatl]] constitúin la mayor comunidá llingüística indíxena del estáu. Representen más de 70% de la población falante de llingües indíxenes nel estáu y concéntrense nes rexones de la Sierra Norte y la Sierra Negra. El segundu grupu llingüísticu pol númberu de falantes constituyir los usuarios del [[idioma totonaco]]. Representen alredor del 18% de los poblanos mayores de cinco años que falen una llingua indíxena. Más tras atópense los falantes de mazateco y popoloca, con más de 14 y 13 mil falantes respeutivamente. Los popolocas comparten colos falantes de mazateco l'ámbitu territorial del valle de Tehuacán, cola diferencia qu'esi ye'l territoriu históricu de la primer comunidá llingüística. Los falantes de otomí (más de 7 mil) concentrar en conceyos estremeros con [[estáu d'Hidalgo|Hidalgo]]. Los falantes de mixteco alcontrar nel centru y sur del estáu, y suman más de 6 mil (1,2%). El [[chipileño]], ye una variante de la [[llingua véneta]] (llingua del norte d'[[Italia]]) falada sobremanera na comunidá de [[Chipilo]] de Javier Mina (d'onde llogra'l nome la variante), nel estáu de Puebla. La llingua véneta de Méxicu, col intre del tiempu, foi sufriendo influencies del español mexicanu, por cuenta del so contautu con otres comunidaes cercanes al sur de la Ciudá de Puebla. Sicasí, anque'l chipileño sía bien próximu a otros dialeutos del vénetu, foi un casu únicu en Méxicu que se-y compara col [[talian]] del sur de [[Brasil]]. Nun se sabe a ciencia cierta el númberu de falantes de chipileño, hai cifres estimativas qu'asitien el númberu de vénetu-parlantes nunos 5.000 na comunidá poblana de Chipilo, la mayoría de los cualos son billingües col castellán, les cifres n'otros estaos del país son desconocíes. == Política y gobiernu == {{AP|Política y gobiernu de Puebla}} L'estáu de Puebla foi fundáu cola promulgación de la [[Constitución de 1824]] como unos de los 19 estaos de la Primer República Federal Mexicana. Ye llibre y soberanu, porque tien capacidá de formular les sos propies lleis y escoyer a los sos gobernantes. Coles mesmes, tien una representación nel [[Congresu de la Unión]]. L'exerciciu del poder políticu nel estáu ta estremáu en tres entidaes: el Poder Xudicial, el Llexislativu y l'Executivu. Cada unu d'ellos tien competencies propies y son autónomos ente sigo. === Poder Executivu === [[Ficheru:Government Building In Puebla.jpg|thumb|200px|Salón de protocolos del Gobiernu del Estáu de Puebla, na capital poblana.]] El Poder Executivo ye ocupáu pol [[Gobernantes de Puebla|Gobernador del Estáu de Puebla]]. El gobernador escoyer por mediu de [[sufraxu universal]] de tolos ciudadanos mexicanos que moren nel territoriu del estáu de Puebla y tean rexistraos nel Padrón Federal Eleutoral. Pa ocupar el cargu de gobernador, ye necesariu ser ciudadanu poblano en plenu gocie de derechos civiles y mayor de 30 años d'edá, nun ser ministru de cultos relixosos nin ocupar cargos na alministración federal, estatal o municipal, y en casu de ser funcionariu, dixebrase del so puestu con noventa díes d'anticipación al día en que se celebren les eleiciones.<ref>''Constitución'', Artículu 74.</ref> La duración del mandatu d'un gobernador del estáu ye de seis años, a partir del [[1º de febreru]] del añu siguiente a aquél en que se verifica la eleición. Un gobernador nun puede ser reelecto, acordies cola llexislación federal. El gobernador de Puebla pal periodu 2011-2017 ye [[Rafael Moreno Valle Rosas]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=Morfín|nome=Javier|títulu=Rafael Moreno Valle Rosas|url=http://www.sexenio.com.mx/articulo.php?id=1227|fecha=26 de payares de 2010|fechaaccesu=9 de xunu de 2016|periódicu=Sexeniu|páxina=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008030757/http://www.sexenio.com.mx/articulo.php?id=1227|archivedate=2017-10-08}}</ref> === Poder Llexislativu === El Poder Llexislativu ye encarnáu pol [[Congresu del Estáu de Puebla]]. Ésti tien la facultá de promulgar les lleis específiques con vixencia nel estáu de Puebla, reformar les esistentes o derogar les que se consideren obsoletas. El congresu poblano ta conformáu por 41 diputaos que s'escueyen pa exercer el cargu por trés años. D'estos diputaos, 26 son electos por votu direutu nos distritos eleutorales llocales en que s'estrema l'estáu y los restantes son nomaos por representación proporcional.<ref>''Representación proporcional'' ye un términu que designa una cuota de representantes asignada poles instituciones eleutorales en Méxicu sobre la base d'una llista de candidatos —esto ye, ''plurinominal''— rexistrada per cada partíu participante nes eleiciones y acordies con el númberu de sufraxos que llograren na votación.</ref> Acordies cola llexislación estatal, nengún partíu puede tener más de 26 diputaos.<ref>''Constitución'', Artículu 35.</ref> Solo pueden ser electos al Congresu del Estáu de Puebla los ciudadanos poblanos que sepan lleer y escribir, y que nun sían ministros de cultu relixosu nin formen parte de les [[Exércitu Mexicanu|fuercies armaes]], l'alministración pública, estatal o municipal. Nel casu de los militares y funcionarios del poder públicu (quitando al gobernador), pueden participar como candidatos siempres y cuando se dixebren definitivamente de los sos cargos.<ref>''Constitución'', Artículos 36 y 37.</ref> Les más recién [[Eleiciones estatales de Puebla (2007)|eleiciones llexislatives estatales]] nel estáu realizaron el 11 de payares de 2007, y tolos distritos fueron ganaos pol [[Partíu Revolucionariu Institucional|PRI]], sacante unu, onde'l [[Partíu Aición Nacional|PAN]] llogró la ventaya. Anguaño, el congresu poblano cuenta con [[mayoría absoluta]] del [[Partíu Revolucionariu Institucional]], con 23 diputaos, de los cualos 21 fueron electos como representantes de distritos eleutorales y 2 pol principiu de representación proporcional.<ref>[http://www.congresopuebla.gob.mx/por grupu.php?partíu=PRI "Diputaos per grupu parllamentariu: PRI]", nel sitiu n'internet del H. Congresu del Estáu de Puebla, consultáu'l 21 de xunetu de 2007.</ref>{{Actualizar}} === Poder Xudicial === [[Ficheru:Puebla building.jpg|thumb|200px|Muséu Casa de alfeñique, na ciudá de Puebla.]] L'exerciciu del Poder Xudicial ta depositáu nel Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu de Puebla ([[Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu de Puebla|TSJEP]]), La Xunta d'Alministración de Xusticia del Estáu de Puebla, los xulgaos municipales, los xulgaos civiles, los de paz, los supernumerarios y los xulgaos indíxenes.<ref>''Llei Orgánica del Poder Xudicial del Estáu de Puebla'', Artículu 1º.</ref> Ente les atribuciones d'estes entidaes encargaes de l'alministración de la xusticia nel estáu atopa la de decidir en discutinios penales, civiles y familiares dientro del ámbitu de la competencia señalaos poles lleis poblanas y federales. El TSEJP ye un órganu colexáu compuestu por maxistraos. Los maxistraos son inamovibles, y solo pueden ser removíos pol Congresu del Estáu.<ref>''Constitución'', Artículu 88.</ref> Col propósitu de descentralizar l'alministración de xusticia nel estáu, el territoriu poblano entamar en 22 distritos xudiciales. Amás, dispúnxose la creación de seis xulgaos indíxenes nes zones con mayor concentración de población indíxena nel territoriu poblano. Estos xulgaos indíxenes sirven como mediadores ente los sistemes de [[derechu consuetudinario]] indíxena y el marcu llegal positivu que rixe na entidá y na República Mexicana. L'exerciciu de los poderes públicos del estáu tien competencia namái nel territoriu poblano. Al formar parte del Pactu de la Unión, nenguna disposición de les autoridaes poblanas pue tar en discutiniu cola llexislación federal nin devasar les competencies que señala'l marcu xurídicu de les alministraciones estatales na República Mexicana. === El Códigu Civil del Estáu Llibre y Soberanu de Puebla === El Códigu Civil pal Estáu Llibre y Soberanu de Puebla foi promulgáu y publicáu nel Periódicu Oficial del Estáu de Puebla'l 30 d'abril de 1985 y entra a valir el 1 de xunu de 1985. El proyeutu del Códigu conformar polos llicenciaos: Benjamín del Callejo Bandala, León Dumit Espinal, Sergio R. Flores Olliver, Gustavo Hernandéz Sarmiento, Antonio Martínez Álvarez y Álvaro Zambrano Vázquez; y foi presidida por José M. Cajica Camacho. Na Esposición de Motivos, esplícase la necesidá de qu'esistiera un nuevu Códigu; yá que anque'l Códigu anterior de 1901 contenía preceptos que satisfaíen los requerimientos de xusticia, coles mesmes contenía disposiciones obsoletas que yeren totalmente contraries a la xusticia. Polo tanto surden dos principios na téunica llexislativa, que yeren caltener los elementos de xusticia del primer Códigu y la innovación cola creación del Nuevu Códigu. El Lic. Cajica afirmó que l'aplicación de los principios, tanto conservador como innovador, producieron un ordenamientu tradicional (principalmente'l conservador). Les fontes del Nuevu Códigu fueron: les llexislatives, yá que se realizó una consulta de los Códigos de cada entidá federativa y les fontes doctrinales, yá que se consultaron obres de derechu civil mexicanu. Tocantes a la estructura del Códigu consta d'una parte xeneral, seis libros los cualos tán estremaos en capítulos y estos de la mesma estrémense en seiciones. Artículos en total 3550. La parte xeneral del Códigu fala a la mesma llei y a la so aplicación. En rellación a los seis llibros; el Llibru Primero fala sobre les persones, el Llibru Segundu menta lo relativo a la familia, el Llibru Terceru ye en rellación a los bienes, el Llibru Cuartu trata sobre les obligaciones, el Llibru Quintu específica sobre los distintos tipos de contratos qu'esisten y el Llibru Sestu fala sobre la socesión. Una novedá sobre esti Códigu ye qu'introduz un capítulu sobre los Derechos de la Personalidá, que refiéresse a la proteición de la convivencia, el patrimoniu moral y la proteición de les rellaciones intrapersonales. El cual ta incluyíu dientro del Llibru Primeru. El Llibru terceru contién un capítulu sobre'l réxime de la propiedá y condominiu y un capítulu que fala sobre los derechos d'usu y habitación, refiriéndose al [[usufructu]].<ref>http://www.juridicas.unam.mx/publica/librev/rev/revdpriv/cont/8/leg/leg10.pdf</ref><ref>http://www.congresopuebla.gob.mx/</ref> === División territorial === {{AP|Conceyos de Puebla}} Puebla ta subdividida en 217 conceyos, los que-y asitien na segunda posición ente les entidaes federatives mexicanes según el númberu d'estes subdivisiones territoriales, namái por detrás del estáu d'[[Oaxaca]]. Cada conceyu ye gobernáu por un conceyu, conformáu pol presidente municipal y el cabildru del conceyu. Los presidentes municipales son escoyíos cada trés años polos ciudadanos residentes nel conceyu y que tean rexistraos nel Padrón Eleutoral. El cabildru de cada conceyu ye integráu por un númberu determináu de rexidores y síndicos escoyíos tamién pa un periodu de trés años d'un conxuntu de llistes de candidatos rexistraes polos partíos políticos ante l'Institutu Eleutoral del Estáu. === Ciudadanía y participación políticu-eleutoral === Acordies cola Constitución del Estáu de Puebla, son poblanas toles persones que nacieren nel territoriu de la entidá. Los fíos de madre o padre poblana de nacencia que sían orixinarios del esterior del territoriu del estáu pueden solicitar al Congresu del Estáu una aprobación pa ser reconocíos como poblanos.<ref>''Constitución'', Artículu 20.</ref> Un individuu puede considerase [[ciudadanu]] cuando cumplió los 18 años, edá que señala la [[mayoría d'edá]] nel territoriu mexicanu. Solo son ciudadanos poblanos aquellos que sían ciudadanos mexicanos y que tengan más de cinco años morando na entidá. Los derechos de los ciudadanos poblanos son los mesmos que los qu'establez la [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos]],<ref>''Constitución, Artículu 21.''</ref> ente ellos el derechu de llibre asociación dientro del marcu de la llei y el derechu a participar nel discutiniu d'asuntos d'interés públicu. Pa la realización de les eleiciones pa cargos populares, creóse l'Institutu Eleutoral del Estáu de Puebla ([[Institutu Eleutoral del Estáu (Puebla)|IEE]]), siguiendo'l modelu del [[Institutu Federal Eleutoral]]. El IEE ta conformáu por conseyeros ciudadanos ensin militancia política. Los partíos políticos que deseyen participar nes eleiciones estatales tienen de cuntar con rexistru ante'l IEE. Les eleiciones son entamaes pol IEE, cola participación de la ciudadanía poblana y so la vixilancia d'organismos independientes que dean fe de la llimpieza de los comicios. == Economía == {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="2" width="210px" style="float:right; margin-left: 2em; margin-right: 0em; margin-bottom: 1em; padding: 0.5y text-align:left; clear:all; font-size:90%" | colspan="2" style="background:#black; color:white;" align="center" bgcolor="black" |'''Composición del PIB poblano''' |- | colspan="2" style="background:#white; color:black;" align="center" bgcolor="white" | |- | style="background:#C9C9C9;" align="center" | '''Ramu''' | style="background:#C9C9C9;" align="center" | '''%'''<ref>Porcentaxe de participación nel PIB estatal nel 2004.</ref> |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Agricultura, ganadería, silvicultura y pesca | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 6.4 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Minería | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 0,4 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Industria manufacturera | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 26,0 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Construcción | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 3,6 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Lletricidá, gas y agua | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 1,6 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Comerciu, restoranes y hoteles | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 18,8 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Tresporte y comunicaciones | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 10,8 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Serv. financieros | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 17,3 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Serv. comunales, sociales y personales | style="background:#e9e9e9;" align="right" | 16,9 |- | style="background:#eFeFeF;" align="left" | Serv. bancarios imputaos | style="background:#e9e9e9;" align="right" | -1,8 |- | colspan="2" style="background:#EFEFEF; color:black;" align="center" bgcolor="white" |<small>Fonte: [[INEGI]]<ref>INEGI, 2006a.</ref></small> |} El volume de la economía del estáu representaba en 2004 el 3,4% del total de la [[economía de Méxicu]], lo que-y asitiaba nesi añu como la novena economía estatal del país, detrás del [[Distritu Federal (Méxicu)|Distritu Federal]], el [[Estáu de Méxicu]], [[Nuevo León]], [[Jalisco]], [[Baxa California]], [[Chihuahua]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Guanajuato]] y [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]].<ref>INEGI, 2006b: 10a.</ref> El mayor sector de la economía poblana ye'l de la industria manufacturera,<ref>INEGI, 2006: 9.1.</ref> que contempla la [[maquiladora|''maquila'']], especialmente de productos testiles, concentrada nes rexones del centru del estáu y el valle de Tehuacán. Sicasí, sumaos los rubros de comerciu y servicios de diverses clases, les actividaes terciaries representen alredor del 60% de la economía del estáu. Son numberoses tamién les poblaciones con una economía sofitada principalmente na [[agricultura]], pero por cuenta de les condiciones adverses qu'esti sector enfrenta en Méxicu, munches d'elles quedaron desarticulaes y convirtiéronse en fonte de [[mano d'obra]] non calificada o expulsoras de migrantes internacionales, al grau qu'anguaño dependen principalmente de les [[remesa|remeses]] de dineru de los miembros de les comunidaes transnacionales. === Sector agropecuariu, silvicultura y pesca === [[Ficheru:Puebla farmers.jpg|left|thumb|200px|Actividá agrícola nel valle de [[Tecamachalco]], Puebla]] [[Ficheru:Atlixco y Popo 100 9443.jpg|left|thumb|200px|Sembradíos nel valle d'[[Atlixco]], Puebla]] L'[[agricultura]], [[ganadería]], [[silvicultura]] y la [[Pesca comercial|pesca]] representaron en 2004 el 6.4% de la economía poblana.<ref>INEGI, 2006b: 9.1.</ref> Nesi mesmu añu, la producción d'estos sectores de la economía del estáu representaron el 3,77% de l'actividá nos mesmos ramos a nivel nacional, lo que representó un retrocesu de casi mediu puntu porcentual nun periodu de cinco años, yá qu'en 1999, Puebla apurría'l 4,12% de la producción agropecuaria, silvícola y pesquera de la República Mexicana.<ref>INEGI, 2006b: 9.3.</ref> Acordies con informes de la Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación ([[Sagarpa]]),<ref name="ref_duplicada_6">INEGI, 2006a: 10.1.</ref> mientres l'añu agropecuariu 2005, nel estáu de Puebla fueron cultivaes un total de 908.041,4 [[ha]], de les cualos collecháronse solamente 739.197,7 ha, con valor de 6 mil 416 millones 841 mil pesos mexicanos ([[MXN]]). La superficie semada representa aproximao la cuarta parte de la superficie del estáu, y entiende principalmente tierres d'envernada. Los principales cultivos fueron el [[maíz]], el [[café]] cereza, la [[caña d'azucre]], l'[[alfalfa]] y el [[Physalis ixocarpa|tomate verde]]. La mayor parte de les tierres cultivaes nel ciclu agrícola del 2005 fueron dedicaes al maíz, que representó'l 60% de les parceles poblanas nesi añu. Sicasí, la metá del valor total de la producción agrícola del estáu correspuende a cultivos varios, ente los que s'inclúin flores, frutos, y otres hortolices. Ente los cultivos más redituables a la economía llocal — comparando la magnitú de la superficie semada y el valor relativu na producción agrícola— hai que señalar a la caña d'azucre, el tomate y l'alfalfa.<ref name="ref_duplicada_6" /> No que refier a la producción ganadera, l'estáu cuntaba en 2005 con alredor de 2 millones de [[porcín]]s; más de 759 mil cabeces de ganáu [[caprino]], y más de 743 mil cabeces de ganáu bovino; había casi mediu millón d'[[ovín]]s y alredor de 315 mil [[caballu|caballos]].<ref>INEGI, 2006a: 11.1.</ref> El mayor volume de la producción de carne correspondió a la carne de puercu, con 83 mil 470 [[Tonelada métrica|Tm]],<ref>INEGI, 2006a: G11.1.</ref> anque'l mayor valor de la producción d'esti sector económicu correspondió a la comercialización de la carne d'aves.<ref>INEGI, 2006a: G11.3.</ref> Per otra parte, l'estáu tamién produció [[lleche]] de vaca por un valor de MXN 1.270.920.000, y [[Güevu (alimentu)|güevos]] de pita con valor de MXN 4.243.964.900.<ref>INEGI, 2006a: 11.8.</ref> === Industries === El sector de la industria manufacturera apurre pocu más de la cuarta parte del [[productu internu brutu]] de la entidá. Sicasí, la crecedera del sector atópase estancáu, y el so volume permaneció práuticamente ensin cambeos dende 1999, en que s'asocedieron años con crecederes negatives y positivos que terminen por neutraliarse. En 1999, el valor de la producción manufacturera poblana yera de 13.895.166.000 MXN; cinco años dempués MXN 13.919.488.000, en términos homologados col valor del pesu mexicanu en [[1993]].<ref>INEGI, 2006a: G9.4.</ref> El valor de la producción industrial del estáu concentrar nel ramu de la maquinaria, productos metálicos y equipu industrial, con más de 42% del total.<ref name="ref_duplicada_4">INEGI, 2006a: 9.3.</ref> Ente otres industries notables d'esti ramu, atópase la planta de [[Volkswagen]] en [[Puebla de Zaragoza|Puebla]]. Otres industries manufactureras importantes nel estáu son l'[[industria alimentaria|alimentaria]] y la [[industria testil|testil]], qu'apurren 24,7 y 15,4% respeutivamente del valor de la producción industrial del estáu.<ref name="ref_duplicada_4" /> Les industries poblanas concentrar nes rexones con mayor densidá de población, como la [[zona metropolitana de Puebla]] y el [[valle de Tehuacán]]. [[Ficheru:Volkswagen Bubbla sista bilen.jpg|thumb|200px|Últimu de los Volkswagen Sedán ([[vocho]]) fabricáu nel mundu, salíu de la planta de Volkswagen de Puebla.]] === Actividaes terciaries === Dientro de les actividaes terciaries inclúyense tradicionalmente aquélles que nun tienen que ver cola producción de materies primes o col tresformamientu de les mesmes. Esencialmente trátase del [[comerciu]] y los servicios de toa clase financieros, profesionales, turísticos—. Na economía poblana, la suma de toos estos ramos suma alredor de dos tercios del volume de la economía estatal, destacando especialmente'l sector comercial, al que correspuenden la mayor parte de les unidaes granibles del estáu. En 2003, esistíen nel estáu un total de 86.458 establecimientos comerciales, qu'emplegaben a 211.149 trabayadores<ref>INEGI, 2006: 18.1.</ref> L'actividá comercial concéntrase especialmente nes grandes zones urbanes del valle Poblano-Tlaxcalteca y la rexón de Tehuacán. Pal comerciu de los bienes, les ciudaes poblanas más importantes cunten con centrales de distribución; en ciudaes medianes esisten [[mercáu|mercaos]] fixos, y nes zones con menor denisdades poblacionales, l'alternativa constituyir los [[tianguis]].<ref>''Cfr.'' INEGI, 2006: 18.6.</ref> === Rexones socioeconómiques === {{Ap|Rexones de Puebla|l1 = Rexones de Puebla}} Según l'estáu de Puebla ta estremáu en [[conceyu|conceyos]], estos tán arrexuntaos en rexones socioeconómiques,<ref>{{Cita web |url=http://planeader.puebla.gob.mx/index.php/empecipio/7-región |títulu=7 Rexones |fechaaccesu=6 d'agostu de 2017 |sitiuweb=planeader.puebla.gob.mx |editorial=Gobiernu d'Estáu de Puebla |idioma=es-es}}</ref> acordies coles carauterístiques de cada unu nes sos actividaes económiques, sociales y la so situación xeográfica, lo cual dexa al gobiernu del Estáu impulsar el desenvolvimientu y la modernización de cada unu. * I. [[Sierra Norte de Puebla|Sierra Norte]] * II. Sierra Nororiental * III. [[Ciudá Serdán|Valle de Serdan]] * IV. [[Angelópolis (Puebla)|Angelópolis]] * V. [[Valle de Atlixco|Valle de Atlixco y Matamoros]] * VI. [[La Mixteca|Mixteca]] * VII. [[Tehuacán|Tehuácan y Sierra Negra]] === Tresportes y comunicaciones === [[Ficheru:Terminal AIP.JPG|250px|miniaturadeimagen|right|Apuerto a la terminal del [[Aeropuertu Internacional de Puebla]].]] Tocantes a infraestructura de tresporte, Puebla cuenta con 10,242 km de carretera pavimentada o revistida. Tien 60 terminales pa pasaxeros, en que se xenera tresporte local y foranu. Son 505 les empreses qu'apurren esti serviciu empobináu a pasaxeros, y más de 6,558 apurrir pa carga. Ente pasaxe, turismu y carga, son más de 22,039 les empreses qu'empresten el serviciu de tresporte nel Estáu. Puebla cuenta con 867.5 víes ferriales anguaño n'operación. Tocantes a tresporte aereu, tien un total de 230,000 m² de pistes, tomando en cuenta los 68,000 del [[Aeropuertu Nacional de Tehuacán]], y 162,000 del [[Aeropuertu Internacional de Puebla]]. Nel rubro de Comunicaciones, Puebla remana 15 llinies telefóniques per cada cien habitantes, lo que significa un total de 805,584. Un total de 44 estaciones de radio [[amplitú modulada|AM]] y [[frecuencia modulada|FM]] y 30 estaciones de [[televisión]], de les que la mayoría son complementaries (25), 2 permisionadas y 3 concesionadas. Coles mesmes, na entidá hai 423 oficines postales públiques y 428 axencies particulares.<ref>{{cita web|url=http://www.sct.gob.mx/uploads/media/INFRAESTRUCTURA_PUEBLA.xlsx|títulu=Infraestructura del sector nel estáu|fechaaccesu=8 d'avientu de 2012|editorial=[[Secretaría de Comunicaciones y Tresportes (Méxicu)|Secretaría de Comunicaciones y Tresportes]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110804044801/http://www.sct.gob.mx/uploads/media/INFRAESTRUCTURA_PUEBLA.xlsx|fechaarchivu=4 d'agostu de 2011}}</ref> == Cultura == [[Ficheru:Artesanía poblana..JPG|thumb|Venta d'artesanía poblana.]] [[Ficheru:Guitarras hechas en Puebla, México.JPG|thumb|250px|Guitarres de madera fechu nel estáu de Puebla, [[Méxicu]].]] {{AP|cultura de Puebla}} === Patrimoniu Cultural del Estáu de Puebla === L'estáu de Puebla cuenta con una llexislación de proteición al patrimoniu cultural de los poblanos. Acordies cola Llei de Fomentu Cultural del Estáu de Puebla, considérense [[patrimoniu cultural]] ''los testimonios históricos y oxetos de conocencia que sigan la tradición histórica, social, política, urbana, arquitectónica, teunolóxica, ideolóxica y de calter económicu de la sociedá que los produció''.<ref>''Llei de Fomentu Cultural'', artículu 14º.</ref> Esti tipu de creaciones pueden llograr la so reconocencia como ''Patrimoniu Cultural del Estáu'' por aciu declaratoria del Executivu estatal en consulta col Conseyu Poblano de Cultura. Ente les obres que fueron declaraes Patrimoniu Cultural del Estáu de Puebla atópase'l Huey Atlixcáyotl, que llogró esa reconocencia en 1996.Otres declaratorias de Patrimoniu Cultural son "La Feria del Huipil y del Café" que se realiza en Cuetzalan el 4 d'ochobre; el "Antroxu de Huejotzingo"; La Tradición de la "Matanza" de chivos en Tehuacán; El Mitotikuikacalli, en Zacapoaxtla, "Les Ufriendes Monumentales de Huaquechula"; les "Ufriendes de San Gabriel Chilac"; el Adoratorio "La Xochipila", en Xicotepec de Juárez y el "Papel Picáu de Huixcolotla". Tamién atopamos al volcán más pequeñu del mundu, el "Cuexcomate" proveninte de la pallabra náhuatl “cuexcomatl” que significa "olla de folla o llugar pa guardar”, con una elevación de 13 metros de diámetru al nivel del suelu, 8 metros de diámetru esterior y una base de 23 metros. En Teziutlán realízase la festividá a la "Virxe del Carmen" que se realiza del 7 al 16 de xunetu, tamién se lleva a cabu la "Feria n'Honor a la Virxe de l'Asunción" patrona de la diócesis; El tradicional“trueque”tamién la festividá de La nuesa Señora de los Remedios, en San Pedro Cholula (del 8 de setiembre al 15).La yá conocida “Feria del Quesu”, en Santa Maria Tonanzintla (1 d'agostu).La Feria del cacáu”, En San Francisco Coapan.“Feria del nopal”, en Tlaxcalancingo. === Gastronomía === [[Ficheru:Mole poblano, México.JPG|thumb|Venta del [[mole]] nel estáu de Puebla, [[Méxicu]].]] [[Ficheru:Mi mero Mole.jpg|thumb|200px|Mole con arroz a la mexicana]] [[Ficheru:Chile_en_nogada_—_The_Pride_of_a_Nation.jpg|thumb|200px|Chiles en nogada]] [[Ficheru:Huaxmole.JPG|thumb|200px|Huaxmole de la Mixteca]] [[Ficheru:Dulces de Puebla.jpg|thumb|200px|Duces tradicionales de Puebla]] La gastronomía poblana, productu del mestizaje qu'aportó cola [[Conquista de Méxicu]] per parte de los españoles, ye una de les más representatives de la República Mexicana. Numberosos mitos tán acomuñaos a dalgunos de los platillos más conocíos de la gastronomía rexonal del estáu, a la que se suel identificar en Méxicu en rellación con dos platillos que se consideren ''platillos nacionales'': el [[mole poblano]], los [[chiles en nogada]] y el [[mole de cadriles]]. Sobre la mole, la lleenda diz que foi creación de sor Andrea de l'Asunción, del conventu de Santa Rosa na ciudá de Puebla. Esta monxa crearía'l platillo n'ocasión de la visita del obispu a la so congregación. Na lleenda, el nome del platu acomuñóse con una espresión d'almiración d'una compañera d'Andrea de l'Asunción al ver a ésta moliendo los ingredientes afanosamente,<ref>[http://www.fondadesantaclara.com/mole+poblano-viewarticle-22.html Mole poblano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709054528/http://www.fondadesantaclara.com/mole+poblano-viewarticle-22.html |date=2008-07-09 }}, na páxina n'Internet de la ''Fonda de Santa Clara'', consultada'l 28 de payares de 2007.</ref> anque se sabe que la pallabra ''[[mole]]'' ye d'orixe [[náhuatl]]<ref>''Cfr.'' [[Academia Mexicana de la Llingua]]: [https://web.archive.org/web/20070518071659/http://www.academia.org.mx/dicmex.php ''Diccionariu de mexicanismos''], consultáu'l 28 de payares de 2007.</ref> y que l'amiestu de [[chile]]s secos o frescos na confección de mueyos yera una práutica común nes gastronomíes mesoamericanes precolombines. A esta base de chiles, unu de los ingredientes básicos de la gastronomía mesoamericana, sumáronse [[especie|especies]] y los aceites llegaos colos españoles, que dieron orixe a les moles contemporáneos, que la so preparación de nenguna manera ye esclusiva de Puebla, anque'l mole más conocíu sía precisamente'l poblano. Otru de los platillos más tradicionales y reinales del Estáu de Puebla ye, ensin dulda, el de los chiles en nogada. Los ingredientes que s'usen pa la preparación d'esti platu son variaos, amás de ser carauterísticos de la rexón: consiste en rellenar un chile poblano con carne de res o de puercu primeramente cocináu con pases, almendres, mazana y [[pera panochera]] (nome que se-y da a un tipu de pera na rexón); yá rellenu, tornar en güevu a puntu de turrón y farina blanco; bañar na nogada, que ye un mueyu fechu con lleche, nuez de Castiella, brandy y quesu de cabra, afatáu con granitos de granada y fueyes de perexil. La lleenda acomuña la creación d'esti platillo con una monxa del conventu de Santa Mónica, tamién na ciudá de Puebla. El platu sería iguáu n'honor d'[[Agustín de Iturbide]], nesi tiempu, emperador de Méxicu. Sicasí, la nogada apaez en recetarios del [[sieglu XVIII]], a lo menos un sieglu antes de la independencia de Méxicu, y el chile en nogada nun apaez nestos recetarios sinón hasta mediaos del [[sieglu XIX]], trenta años dempués de l'abolición del [[Primer Imperiu Mexicanu]].<ref>Juárez López, José Luis (2005): [https://web.archive.org/web/20071206015213/http://www.correodelmaestro.com/anteriores/2005/setiembre/1anteaula112.htm "Los chiles en nogada: ente la cocina y el mitu"], en ''Corréu del Maestru'' núm. 112, consultada'l 28 de payares de 2007.</ref> [[Ficheru:Chile en nogada preparado..JPG|thumb|Chile en nogada preparáu.]] El [[mole de cadriles]] ye un platillo tradicional de carne de chivu de la rexón de Tehuacán, Puebla, en Méxicu. Ye consideráu unu de los platillos más importantes de la rexón, por cuenta de la enllargada crianza y curiaos na preparación del animal -del cual aprovéchase la totalidá de la carne- y de la celebración del [[Festival de la Matanza]] qu'acompaña y da entamu al sacrificiu d'animales de crianza pa la preparación de los alimentos y pal posterior caltenimientu y curáu de la carne. Na preparación de la mole de cadriles emplega la carne y güesu del cadril, condimentos a base de sal y [[chile]], con un caldu de color coloráu fervíu cola carne de los cadriles y [[ejotes]] monteses. El sabor del platillo ye carauterísticu de la carne de los chivos que son llevaos mientres un trayeutu d'un añu pastiando al traviés de les rexones del sur del estáu de Puebla y del norte d'[[Oaxaca]], alimentando al ganáu solo cola yerba de la rexón y grandes cantidaes de sal evitando de toes toes que los animales beban agua y calténganse hidrataos solo por aquella que-yos apurren los vexetales consumíos. De la práutica d'esti tipu de crianza llógrase carne d'un sabor fuerte y carauterístico col cual prepárense los platillos tradicionales. Más allá d'estos dos platos llargamente conocíos en Méxicu y a nivel mundial, la cocina poblana ye bien variada y comparte con otres gastronomíes mexicanes el mestizaje d'elementos indíxenes, españoles y asiáticos, productu de la historia del país. Solo na ciudá de Puebla ye posible atopase con gran cantidá de platillos, dende [[antojitos mexicanos|antojitos]] como [[Chalupa (comida)|chalupes]], [[cemita|cemites]], tortas, [[tamal]]es de diversos estilos; hasta alta cocina internacional, duces y bebíes tan particulares como la [[pasita]] (que ye una bébora a base de Llicor d'uva pasa que s'acompaña con un cachu de quesu y una pasa enartaos nun paliyu, única de la Angelópolis). En toa Puebla, la base de la comida ye'l maíz, el frijol y el chile, y estos trés elementos combinar pa producir una gran cantidá de platillos, como les [[enfrijolada|enfrijolaes]], que se peracaben en cualquier llocalidá poblana. Amás de la capital, la cocina poblana diversificar en caúna de les sos rexones, onde incorpora carauterístiques particulares, según los recursos ya ingredientes disponibles. Por casu, el [[mole de cadriles]] de [[Tehuacán]] preparar n'honor del Festival de la Matanza, en que se sacrifiquen los [[chivu|chivos]] de los hatos familiares. Na [[La Mixteca|Mixteca]], el repertoriu gastronómicu incorpora inseutos como los [[cuetla|cuetles]] y los [[jumil]]es; cactáceas como la biznaga y la [[Stenocereus queretaroensis|pitaya]]; frutos tropicales como'l [[zapote negru]], y a base d'[[Leucaena leucocephala|huajes]] prepárase'l [[huaxmole]].<ref>Vázquez Rojas, Rodrigo (2000). ''Recetario de la Mixteca Poblana'', [[Conaculta]], Méxicu.</ref> Nel centru del estáu pueden atopase [[mixiote]]s, [[barbacoa (Méxicu)|barbacoa]] y [[pulque]], tou deldores del [[maguey]]; amás, ta la gran tradición de lácteos de [[Chipilo]], onde los descendientes de los [[vénetu|vénetos]] establecíos na rexón siguen produciendo quesos al estilu d'Italia. === Dulces === Nel estáu de Puebla, produzse un gran variedá de dulces que destaquen pol so gran coloríu y variedá de sabores, la mayoría creaos dende la [[dómina virreinal]]. Nos conventos de Santa Mónica y Santa Rosa ellaborar por primer vegada tola gama de dulces que pol so carauterísticu sabor y gran calidá volviéronse famosos en [[Méxicu]] y nel mundu como son les tortitas de Santa Clara, los camotes poblanos o [[camotes de Santa Clara]], llimones rellenos de [[cocu]], [[xamonucu]], [[cacahuates garapiñados]], [[macarrón|macarrones]], frutes cristalizaes, [[muéganos]], [[piñón]] con lleche quemada, etc. El más famosu y carauterísticu dulce ye'l [[camote poblano]] el cual, cunta la lleenda, aniciar nel conventu de Santa Rosa nel [[sieglu XVII]], una y bones les monxes recibíen grandes donaciones de [[Ipomoea batatas|camotes]]. Dizse que l'obispu [[Manuel Fernández de Santa Cruz y Sahagún]] visitaría'l conventu, foi entós cuando una moza de nombre Angelina suxirió ellaborar un nuevu platillo aprovechando los camotes. === Artes populares === [[Ficheru:TalaveraWashBasinsMAPDF.JPG|thumb|200px|Aguamaniles en talavera poblana.]] [[Ficheru:Artesana textil de Puebla.jpg|thumb|200px|Una artesana testil en Cholula de Rivadavia]] [[Ficheru:Artesanías de Puebla, México.JPG|thumb|Artesaníes de Puebla, Méxicu]] L'estáu de Puebla ye conocíu pola so amplia gama de cultura. La más emblemática ye la [[Talavera poblana]], téunica na que se realicen non solo [[tibor (recipiente)|tibores]] y cacíes, sinón azulexos y otros elementos de decoración arquitectónica. D'esti tipu de cerámica tán recubiertes delles construcciones de la capital poblana y otros pueblos (especialmente nel centru del estáu), como les cúpules de la Catedral de Puebla, el templu de Sebastián de Aparicio, la cocina del conventu de Santa Rosa o la Casa de los Moñecos. San Salvador Huixcolotla, nel valle de [[Tepeaca]], ye'l trubiecu del [[papel picáu]] que s'emplega como adornu en diverses festividaes mexicanes, como'l Día de la Independencia o'l Día de Muertos.<ref>[https://web.archive.org/web/20071224020939/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notes/3967-San-Salvador-Huixcolotla,-trubiecu-del papel picáu-(Puebla) "San Salvador Huixcolotla, trubiecu del papel picáu"], en ''Méxicu Desconocíu'', mayu de 2001, consultáu'l 11 d'avientu de 2007.</ref> La téunica tien el so orixe na dómina virreinal, anque'l costume d'emplegar el papel como elementu nos rituales tien los sos resabios prehispánicos. Na rexón de [[Pahuatlán]] se manufactura'l [[papel amate]] siguiendo una téunica precolombina que se modificó bien pocu al pasar el tiempu. Esti papel amate emplegar pa la representación de los espíritus de la mitoloxía de los nahuas y otomíes de la Sierra Norte, calando los motivos nel papel.<ref>[https://web.archive.org/web/20071215144046/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notes/6272-El papel-de-la tierra-en-el tiempu "El papel de la tierra nel tiempu"], en ''Méxicu Desconocíu'', avientu de 1996, consultáu'l 11 d'avientu de 2007.</ref> El papel amate de la Sierra Norte de Puebla emplegar na producción artesanal de Guerrero. Tamién na Sierra Norte esiste una importante producción de testiles artesanales, especialmente camises bordaes pa muyer y los famosos [[quexquémitl]] qu'empleguen les muyeres nahuas y otomíes de la rexón. Estes prendes texer en telar de cintura por aciu la téunica de [[brocado]] con filos de llana, casi siempres de color negru y colloráu. Los quexquémitl son parte central de la indumentaria de les muyeres na sierra, y en Cuetzalan tienen un festival que xira en redol a la exhibición d'estes prendes. Per otra parte, nel sur del estáu atopa la producción alfarera de la Mixteca Poblana. L'alfarería de Acatlán de Osorio y Izúcar de Matamoros carauterizar poles sos figures ellaboraes de folla casi ensin decoración, anque na primer llocalidá ye carauterísticu l'empléu de mecates de palma pa decorar olles y otros instrumentos d'usu diariu. Na rexón del centru y sureste del estáu producen figures tallaes d'[[ónix]] y [[mármol]], ente otres piedres que pueden llograse nos xacimientos de [[Tepeaca]] y [[Tecali d'Herrera]]. La [[cestería]] ye común a casi tol estáu, anque tien especial importancia na Mixteca y la rexón de [[Tehuacán]], onde la palma emplegada na so confección crez de manera montesa. Asina mesmu cabo mentar que l'arte por excelencia de los pueblos de Atlixco y Tenango de les Flores (y otros de menores dimensiones), ye'l cultivu y embellecimiento de les plantes d'ornatu, y qu'al traviés de la organización de festivales como "La Feria de les Flores" en Huachinango, llogren promover los sos productos convirtendo les cais de la so rexón n'aveníes transitaes por xente de too Méxicu. Cuando estes grandes fiestes llevar a cabu, la comunidá enllenar d'arumes y colores que faen d'un percorríu matutín, un viaxe pelos campos de llabranza . === Festividaes populares === [[Ficheru:VOLADOR.jpg|thumb|200px|Un ''volador'' de la Sierra Norte de Puebla]] [[Ficheru:Saint Prosession.jpg|thumb|200px|Procesión católica en Cholula de Rivadavia]] Esisten numberoses festividaes populares en tol territoriu del estáu. Al igual que n'otres partes de Méxicu, en Puebla celébrense delles feches cíviques y relixoses d'importancia en tol país. Formen parte del calendariu relixosu les celebraciones decembrines de les [[Posadas]] y la [[Navidá]], el festexu d'[[Añu Nuevu]]; los [[antroxu|antroxos]], la [[Cuaresma]] y la [[Selmana Santa]]; el [[Día de Muertos]] y la celebración de la [[Virxe de Guadalupe (Méxicu)|Virxe de Guadalupe]]. En Puebla realícense dellos antroxos, como los d'[[antroxu de Huejotzingo|Huejotzingo]],<ref>[http://www.oem.com.mx/elsoldepuebla/notes/n128761.htm "Apunten antroxu en Huejotzingo"] en ''El Sol de Puebla'', 10 de xineru de 2007, consultada'l 10 d'avientu de 2007.</ref> [[antroxu d'El Altu|L'Altu]] (rellacionáu col [[Antroxu de Tlaxcala]])<ref>[http://www.oem.com.mx/elsoldepuebla/notes/n168320.htm "La fiesta d'antroxu en Puebla"], en ''El Sol de Puebla'', 12 de febreru de 2007, consultáu'l 10 d'avientu de 2007.</ref> y [[Antroxu de San Jerónimo Xayacatlán|San Jerónimo Xayacatlán]];<ref>[http://www.mexicodesconocido.com.mx/notes/6058-Joc-lo-en-la-Mixteca-Baxa.-L'antroxu-de-San-Jer%F3nimo-Xayacatl%Y1n-(Puebla) "Joc-lo" na Mixteca Baxa. L'antroxu de San Jerónimo Xayacatlán (Puebla)], en ''Méxicu Desconocíu'', febreru de 1999, consultáu'l 10 d'avientu de 2007. Hai que señalar que ''joc-lo'' ye una forma incorreuta d'escribir el términu que describe al antroxu na Mixteca, que ye ''johlo'' ([[Mixteco de la forntera Puebla-Oaxaca|mixteco]], ''mázcara'').</ref> cada unu con carauterístiques bien particulares. Amás d'estes festividaes, cada pueblu tien les sos propies fiestes dedicaes a los patronos. Solo nel casu de la ciudá de Puebla rexístrense 83 festividaes relixoses en distintos barrios del centru históricu, mesmes qu'a dicir d'Ernesto Licona, ''son vivíes intensamente'' poles persones que participen d'elles.<ref>Licona, 2003:86</ref> Otres festividaes patronales importantes nel estáu son les que se realicen en redol a la festividá de [[San Franciscu d'Asís]] en [[Ciudá de Cuetzalan]], onde se realiza la [[Feria Nacional del Café y el Huipil]] y preséntense les dances de [[Danza de Quetzales|Quetzales]], [[Danza de Santiagos|Santiagos]] y el [[Xuegu del Volador]]; o les rellacionaes con [[San Miguel Arcánxel]], fiestes populares: l'últimu domingu del mes de setiembre llevar a cabu la fiesta de [[San Miguel Arcánxel]], patronu del llugar. “El [[Huey Atlixcáyotl]]”, qu'en [[náhuatl]] significa “gran tradición atlixquense”, ye una fiesta que se fai, según la tradición prehispánica, n'honor a [[Quetzalcóatl]], pa estimar los dones recibíos na collecha. Ye una xunta de pueblos que celebren la so permanencia y recreen les sos tradiciones al traviés de la danza. Amás, con una selmana d'anticipación hai diversos eventos. Llevar a cabu nel auditoriu al campu [[Netotiloaya]] ([[Plazuela de la Danza]]). En [[1996]] nomar al “[[Atlixcáyotl]]” [[Patrimoniu Cultural del Estáu de Puebla]], qu'en [[Atlixco]] engalanar cola realización del [[Huey Atlixcáyotl]], un festival onde les once rexones culturales del estáu presenten cuadros de danza tradicional. Ente les festividaes cíviques que tienen llugar nel estáu atópase en concencia la fiesta nacional de Méxicu: el [[Independencia de Méxicu|Día de la Independencia]] (15-16 de setiembre), en que se conmemora l'aniversariu del entamu de la guerra que punxo fin a la dominación española del país. El 5 de mayu ye otra festividá cívica importante, yá que la identidá poblana ta articulada en redol a la [[Batalla de Puebla]], sucesu históricu de principal relevancia na historia oficial de Méxicu por ser el momentu en que l'Exércitu d'Oriente y los milicianos mexicanos ganaron a los invasores franceses en 1862.<ref>[http://www.lajornadadeoriente.com.mx/2007/04/30/puebla/cul114.php "La batalla del 5 de Mayu contribuyó a la defensa de la federación d'EU: Palou"], en ''La Xornada d'Oriente'', 30 d'abril de 2007, consultada'l 10 d'avientu de 2007.</ref> === Patrimoniu arqueolóxicu === Nel territoriu qu'anguaño ocupa'l territoriu del estáu habitaron diversos pueblos dende la dómina precolombina. Los testimonios de la so presencia formen parte del patrimoniu cultural de los poblanos, y son protexíos tantu por autoridaes llocales como pol Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia ([[INAH]]). En Puebla esisten dellos sitios arqueolóxicos anque solo dalgunos atópense abiertos a la visita del públicu. Ente estos sitios atópense [[Yohualichán]], sitiu del periodu clásicu tardíu de la cultura totonaca alcontráu na Sierra Norte, próximu a Cuetzalan; cerca d'[[Oriental (Puebla)|Oriental]] atópase [[Cantona]], sitiu del Epiclásico mesoamericanu; nel centru del estáu ta la [[Zona Arqueolóxica de Cholula]], una de les más antigües ciudaes de Méxicu; nel sur atópense [[Tepexi el Viejo]] y [[Cuthá]], dambes rellacionaes cola cultura mixteca-popoloca. Esisten dellos museos qu'abelluguen mancomunes de pieces arqueolóxiques, ente ellos el [[Muséu Amparo]] y el Muséu Rexonal de Puebla del INAH, na ciudá de Puebla, y dellos museos comuñales como'l de Acatlán de Osorio, dedicáu a la cultura mixteca, y el de Xiutetelco, qu'abelluga pieces totonacas. === Arquiteutura === [[Ficheru:Templo de San Francisco de Asís Acatepec 2.jpg|left|thumb|200px|Templu de San Francisco Acatepec]] [[Ficheru:La Virgen de la Concepción en Chignahuapan.jpg|thumb|200px|[[Inmaculada Concepción|Nuesa Señora de la Inmaculada Concepción]] de [[Chignahuapan]]. La pieza, de catorce metros d'altor, ye obra de José Luis Silva, lo mesmo que'l Cristu de tamañu natural que se repara en primer planu.]] L'estáu de Puebla tien un ricu patrimoniu arquiteutónicu, que va dende la [[Gran Pirámide de Cholula]] hasta los modernos [[Rascacielos en Puebla|rascacielos]] que se constrúin na actualidá na capital del estáu. Precisamente ye Puebla de Zaragoza onde s'atopa una de les mayores concentraciones d'edificaciones virreinales del estáu, que-y valieron ser llamada ''Relicariu d'América'' y la declaratoria de [[Patrimoniu de la Humanidá]] pal so centru históricu en 1987. Nesti conxuntu de monumentos atópense numberoses construcciones relixoses y civiles d'estilu barrocu y neoclásicu. Ente les más notables atópase la [[Catedral de Puebla|Catedral]], la [[Capiya del Rosario (Puebla)|Capiya del Rosario]] que s'atopa nel Templu de Santu Domingu; l'antiguu Palaciu del Conceyu, la Casa de los Moñecos, el Templu de la Compañía, l'Edificiu Carolín, la Casa del Alfeñique y numberosos templos católicos. La dómina de la cristianización de los indíxenes produció numberoses construcciones relixoses nes llocalidaes de la provincia poblana. Ente estes hai que señalar los conventos de [[Conventu de Tecali|Tecali]], [[Conventu de Tecamachalco|Tecamachalco]], [[Conventu de Tepeaca|Tepeaca]], el [[Conventu de San Martín Texmelucan|Texmelucan]] y el [[Conventu de San Grabriel de Cholula|Cholula]]. Dalgunos de los conventos poblanos formen parte del conxuntu de monesterios franciscanos de les faldes del [[Popocatépetl]] que fueron declaraos tamién Patrimoniu de la Humanidá nel añu de 1994. Trátase de los conventos de [[Conventu de San Franciscu d'Asís de Calpan|Calpan]], [[Conventu de San Miguel Arcánxel de Huejotzingo|Huejotzingo]] y [[Conventu de l'Asunción de La nuesa Señora en Tochimilco|Tochimilco]]. Otra construcción relixosa de relevancia ye la [[Tonantzintla|Ilesia de Santa María Tonantzintla]], onde l'estilu barrocu reflexa fuertes influencies estilístiques de la iconografía indíxena, dando llugar a una construcción mestiza de gran coloríu y mapa decorativu.{{ensin referencies}} === Artes === Puebla tien una rica actividá artística. El patrimoniu artísticu de los poblanos entiende un legáu con milenios d'historia, productu de los diversos pueblos qu'habitaron el territoriu del estáu dende la dómina precolombina. L'estáu ye conocíu pola gran calidá del so arte virreinal, que cunta con un muséu especialmente concebíu pa la exhibición de les pieces artístiques virreinales. El [[Muséu Poblano d'Arte Virreinal]], establecíu na capital poblana, cuenta con una coleición de pieces artístiques que formaben parte de distintes coleiciones públiques y privaes. Nes construcciones virreinales poblanas esisten obres de gran calidá que s'integren a l'arquiteutura del llugar, como testifiquen les numberoses edificaciones relixoses en tol estáu. Desafortunadamente, l'[[arte sacro]] nel estáu de Puebla ye oxetu de saquéu, al grau que ye unu de los estaos con mayores perdes artístiques por conceutu de robos d'esti tipu de pieces artístiques.<ref>[http://www.criterios.com/modules.php?name=Noticies&file=article&sid=12595 "Robu d'arte sacro y pieces prehispániques por falta d'un catálogu nacional"], en ''Criterios'', 18 d'agostu de 2008, consultada'l 15 d'avientu de 2007.</ref> L'arte poblano contemporaneu cuenta con muncho menor espardimientu que les artes de tiempos pasaos. Los centros educativos xueguen un papel importante na formación de nuevos creadores. Esisten instancies que promueven la creación artística, como'l Programa d'Estímulu a la Creación y al Desenvolvimientu Artísticu de Puebla, financiáu pol [[Conseyu Nacional pa la Cultura y les Artes]] y la Secretaría de Cultura del gobiernu del estáu. La principal problemática ye que les obres de creadores poblanos nun cunten con gran espardimientu fora del territoriu del estáu, arriendes de que la producción concentrar na capital.<ref>Almela, Ramón (s/f): [http://www.criticarte.com/Page/file/art2003/EticaCritica.html "Ética y crítica d'arte en Puebla"], en ''Criticate'', consultáu'l 15 d'avientu de 2007.</ref> === Mitos y lleendes === {{referencies|t=20171210}} ==== Popocatépetl y Iztaccíhuatl ==== Va tiempu, cuando los azteques apoderaben el Valle de Méxicu, los otros pueblos teníen d'obedecelos y rindi-yos tributu, magar el so descontentu. Un día, cansáu de la opresión, el cacique de Tlaxcala decidió engarrar pola llibertá del so pueblu y empezó una tarrecible guerra ente azteques y tlaxcaltecas. La bella princesa Iztaccíhuatl, fía del cacique de Tlaxcala, namorárase del mozu Popocatépetl, unu de los principales guerreros d'esti pueblu. Dambos profesábense un amor inmenso, polo qu'antes de dir a la guerra, el mozu pidió al padre de la princesa la mano d'ella si tornaba victoriosu. El cacique de Tlaxcala aceptó'l tratu, prometiendo recibilo cola llacuada del trunfu y el llechu del so amor. El valiente guerreru preparar con homes y armes, partiendo a la guerra dempués d'escuchar la promesa de que la princesa esperar pa casase con él al so regresu. Al poco tiempu, un rival de Popocatépetl inventó qu'ésti morriera en combate. Al enterase, la princesa Iztaccíhuatl lloró amargamente la muerte del so amáu y depués morrió de murnia. Popocatépetl venció en tolos combates y tornó trunfante al so pueblu, pero al llegar, recibió la tarrecible noticia de que la fía del cacique morriera. De nada sirvíen-y la riqueza y poderíu ganaos si nun tenía'l so amor. Entós, pa honrala y con cuenta de que permaneciera na memoria de los pueblos, Popocatépetl mandó que 20,000 esclavos construyeren una gran balta ante'l Sol, atropando diez cerros pa formar un xigantescu monte. Desconsoláu, tomó'l cadabre de la so princesa y cargar hasta depositalo recostado nel so visu, que tomó la forma d'una muyer dormida. El mozu dio-y un besu póstumu, tomó una antorcha fumienta y se arrodilló n'otru monte frente a la so amada, velando'l so suañu eternu. La nieve cubrió los sos cuerpos y los dos convirtiéronse, lenta y irremediablemente, en volcanes. Dende entós permanecen xuntos y silenciosos Iztaccíhuatl y Popocatépetl, quien dacuando s'alcuerda del amor y de la so amada; entós el so corazón, que guarda'l fueu de la pasión eterna, tremez y la so antorcha echa un fumu tristísimo. Mientres munchos años y hasta poco primero de la Conquista, les doncelles muertes por amores desdichaos yeren soterraes nes faldes del Iztaccíhuatl. En cuanto al cobarde tlaxcalteca que por celu mintió a Iztaccíhuatl sobre la muerte de Popocatépetl, desencadenando esta traxedia, foi morrer desnortiáu mui cerca de la so tierra, tamién se convirtió nun monte, el Picu de Orizaba y cubrióse de nieve. Punxéron-y por nome Citlaltépetl, o “Cuetu de la estrella” y dende allá lloñe vixila'l suañu eternu de los dos amigos a quien nunca, enxamás va poder dixebrar. ==== La china poblana ==== Na Ilesia de la Compañía, en Puebla, cerca de la puerta que comunica'l presbiteriu cola sacristía, hai empotrada na paré una llábana que señala'l llugar onde fueron soterraos los restos mortales de Catarina de San Juan. En 1907, esistía una cai llamada De les Chinitas, onde Mirnha vivió. Cunten vieyos cronistes que nel añu 1609, nació na ciudá d'Indra Prastha una princesa llamada Mirnha, del fonduxe de los mongoles de la India Oriental. Al fuxir de los turcos, la familia llegó a la mariña, onde aportaron los portugueses dedicaos al tráficu d'esclavos. Mirnha yera de color casi blancu, pelos claros, frente espaciosa, güeyos vivos, ñariz bien delineada y garbosu andar. Un día, la princesa pasiaba pola sablera, en compañía d'un hermanu menor, foi fecha prisionera y llevada a Kochi, pa dempués ser unviada a Manila, nes Islles Filipines. El marqués de Gálvez, entós virréi de Méxicu, encargó al gobernador de Manila la compra "d'esclaves de bon paecer y gracia pal ministeriu del so palaciu". Tratu d'adquirir a Mirnha; pero'l mercader tenía l'encargu anterior del capitán Miguel de Sosa y de la so esposa, doña Margarita de Chávez. "La chinita", foi sigilosamente embarcada pa la Nueva España en 1620. Pa ser apurrida al matrimoniu que lu recibió en Méxicu. Nel primer terciu del sieglu XVII llegó al puertu d'Acapulco, na Nao de China. La esclava oriental portaba una rara indumentaria, compuesta per una camisa con ricos bordaos, un [[zagalejo]] de brillosos colores, con lentejuelas, unes chancles de seda y llargues trences. Yera la primer vegada qu'una muyer de traces orientales llegaba a Acapulco y la so vistimienta espertó l'interés de los concurrentes a la feria que se celebraba a la llegada de la Nao. La xente preguntábase cómo llegara a Méxicu aquella "China", como la llamaron de momentu; ensin tomar en cuenta'l so orixe hindú. Los sos dueños en Puebla bautizaron a l'acabante llegar na ilesia del Santu Ángel de Analco col nome de Catarina de San Juan. Educóse cristianamente y más que sirvienta, ver perdayuri como miembru de la familia Sosa. Casó con un esclavu d'orixe chinu, Domingo Suárez, col cual refugóse a faer vida marital. Colos sos padres adoptivos siguía lluciendo los sos raros ropajes, qu'entemeció colos indíxenes, dando nacencia al traxe típicu de la China Poblana, como dio en llama-y la xente, hasta que por fin ingresó al conventu de Santa Catalina onde llogró fama de Santa. En redol al vistíu de la china poblana conócense llexendaries hestories. Catarina de San Juan vistió siempres traxes paecíos a los de l'actual “China Poblana”, polo que s'identificaba coles indies de la rexón y al empar recordaba los sos traxes orientales. Remembrando los sos paxellos cortesanos, la princesa copia l'enriedu iguáu con dos pieces de tela d'oldeaos tonos, pa convertilo na falda europea, amplia y colos baxos en picos, bordada de lentejuelas y chaquira. El huipil, na camisa española tamién bordada. La faxa o chincuete nel rebozo sueltu, sobre los costazos y los brazos. Los colores verde, blancu y colloráu fueron adoptaos más tarde, de la Bandera Nacional, una vegada que Méxicu algamó la so independencia nel sieglu XIX. Más qu'oriental el traxe de China Poblana ye mestizu mexicanu y fala claro de la fusión de les cultures indíxena y español, que cuayó n'ensame d'obres de gran guapura El paxellu tradicional de la “China Poblana” compónse esencialmente de rebozo, blusa zagalejo y zapatielles. El rebozo más apropiáu ye'l llamáu de bolina en color palomo y coyote. La blusa lleva bordaos de chaquira en vivos colores y ye de manga curtia. El castor esto ye la falda, consta de dos seiciones: la cimera, d'unos 25 cm. aproximao, de percal o de seda verde, d'igual matiz que la pretina. La inferior recamada de bordaos realizaos en lentejuela y chaquira en forma de flores, aves y caparines multicolores. El peñáu de dos trences, con raya en mediu, rematar moños de llistón de los mesmos colores del ceñidor. Lleva arracaes o bilortos; nel pescuezu, gargantiya de corales. En dellos casos usar con sombreru jarano, discretamente afatáu con [[Barbiquejo (prinda)|barbiquejo]] de gamuza o de cinta de popotillo. Les zapatielles son forraes en seda verde o colorada. Munchos consideren que la lleenda de la “China Poblana” nun pasa de ser eso; lleenda. Pero la tradición dexó'l traxe, que sigue siendo usáu al traviés de los sieglos poles muyeres mexicanes. ==== La Casa de Alfeñique ==== Cunta una lleenda que nel añu de 1790 María Ignacia Villegas y Guadiana punxera de condición al so noviu Juan Ignacio Morales pa casase con él, tenía esti que regala-y una casa de dulce. L'amor qu'él sentía por ella llevar a mandar construyir una bella casa con ricos trabayos barrocos d'argamasa blanco que decoraben la so fachada, faciendo alusión a unos dulces llamaos alfeñiques (de pasta d'azucre y almendres). L'edificiu consta de dos fachaes perfectamente anguladas na so distribución de puertes y balcones. Nel so interior ta compuesta de tres pisos qu'estremen los cuerpos arquiteutónicos del edificiu, en que la balconada de fierro forxáu resalta con el color blancu de los puntales y les marquesines entemecer col balcón. Güei día esta formosa pieza arquitectónica ye El Muséu Rexonal Casa de Alfeñique el cual abelluga pieces de gran relevancia contribuyendo asina a la conocencia del desenvolvimientu artístico y cultural de la ciudá de Puebla, preséntense pieces que denotan la importancia de la ciudá dende la so fundación, el periodu virreinal y el Méxicu Independiente. Nel tercer nivel caltiénse la redolada orixinal de delles habitaciones típiques d'una casa virreinal como'l comedor, la cocina, el salón principal y una ricamente decorada capiya familiar, que falen de los usos y costumes de los poblanos hai más de 200 años. ==== Muséu Universitariu Casa de los Moñecos ==== La Casa de los Moñecos foi mandada a construyir pol Rexidor Don Agustín Ovando Cáceres Ledezma y Villavicencio nel Sieglu XVIII, na cai primera de los mercaderes, como yera denomada nesa dómina. Cuenta con trés niveles, la planta baxa ye afatada con un balcón corríu distribuyíu a lo llargo de tola fachada, ventanes con marcu de cantera y rexa de fierro; el segundu nivel o entrepiso ye d'un altor menor a la de los otros dos pisos, por qu'asina normaba l'estilu barrocu y porque taba diseñáu p'agospiar a la servidume de la familia, tamién lo percuerren balcones senciellos; el tercer pisu gocia de les mesmes carauterístiques. La casa ye un maxestosu exemplu del barrocu poblano, asina la so fachada ellaborada con lladriyu, ta decorada con azulexos de talavera de distintos colores que representen figures humanes, una de les teoríes de la construcción asegura que los azulexos fueron importaos de la India, tamién diz que cada figura humana contién na so iconografía símbolos y significaos distintos. A güeyu deduzse'l sincretismu de la cultura prehispánica oriental y la cultura española occidental. La casa foi construyida orixinalmente como casa habitación, sicasí, al nun ser habitada tuvo múltiples usos, según: Almacén de filaos, comerciu “El famosu 33”, almacenes “la Ciudá de Méxicu”, tamién foi'l primer cine de la ciudá, “El Lux”, en dos causes foi hotel, “Hotel Francia” y “Hotel Monterrey”, boliche, peluquería “La imperial”, dulcería “Salambo”, “Semeya Puebla”, dos veces casa de güéspedes, óptica “Turati” y el periódicu” La Opinión”. Anguaño l'inmueble pertenez a la Benemérita Universidá Autónoma de Puebla. La BUAP adquirió la casa'l 11 d'avientu de 1983 pa más tarde inaugurala como'l Muséu Universitariu, el 10 d'avientu de 1987. El muséu anguaño alluga obra gráfica que define la historia mesma de la institución, dende la fundación del Colexu del Espíritu Santu polos Xesuites, hasta l'actualidá. El muséu buscó al traviés de les sos coleiciones de: Aparatos científicos, arte virreinal, bioloxía, medicina, fotografíes, arte contemporáneo, amosar les distintes etapes poles que pasó la máxima casa d'estudios poblana. == Turismu == [[Ficheru:Planetario y centro expositor de Puebla.JPG|thumb|left|Planetariu (azul) y centru espositor (blancu) de Puebla.]] [[Ficheru:Letras "Puebla".jpg|thumb|250px]] [[Ficheru:Artesanía de las calles de Puebla..JPG|thumb|Artesanía de les cais de Puebla.]] [[Ficheru:Vista de Puebla desde Loreto.jpg|thumb|Vista de la ciudá de Puebla dende'l Fuerte de Loreto.]] L'estáu de Puebla ye unu de los principales destinos turísticos en Méxicu. La ciudá de Puebla atópase na séptima posición nacional preferíes como destín turísticu; sicasí'l periodu d'estancia ye d'apenes 1.6 díes. [[Ficheru:Catedral de Puebla..JPG|thumb|right|Catedral de Puebla.]] Nel 2005, l'estáu recibió 1.596.445 visitantes, de los cualos, más de 935 mil agospiar en Puebla de Zaragoza, que ye'l principal destín turísticu nel territoriu poblano. Otres ciudaes del centru del estáu como [[Cholula de Rivadavia]] y [[Atlixco]], según [[Tehuacán]], ocupen llugares secundarios como receptores de visitantes. Llama l'atención el casu de [[Cuetzalan del Progresu]], que foi visitada en 2005 por un númberu de turistes que devasa'l númberu de los sos habitantes.<ref>INEGI, 2006: 19.4.</ref> Del total de turistes que s'agospiaron n'establecimientos hoteleros del estáu en 2005, más de 1 millón 400 mil fueron mexicanos, y menos de 180 mil fueron estranxeros; la mayoría de los turistes foranos agospiar n'establecimientos alcontraos na capital poblana.<ref>INEGI, 2006: 19.5.</ref> Nel añu 2006, inaugurar por primer vegada unu de los elementos turísticos más sobresalientes de la ciudá. Trata d'un eventu que se realiza cada 5 años. Angelis Custodiant ye'l so nome, un magno conciertu qu'axunta 125 campanes distribuyíes en 32 campanarios del centru históricu de la ciudá de Puebla, incluyida la campana del palaciu municipal. Foi concebíu pa celebrar los 475 años de la fundación de la ciudá. Esti conciertu foi compuestu pol músicu y direutor poblano Bely David Rocha. ''Angelis suis Deus mandant de ut custodiant te in omnibus vi is tuis Dios mandó a los sos ánxeles que te guardaren en tolos tos caminos.'' Les campanes fueron preseos de comunicación, non tan solo p'actos espirituales, sinón tamién solemnes y funcionaron pa convocar l'alcuentru de pobladores. La meyor manera d'escuchar la execución del Angelis Custodiant, ye nes azotees del centru, pero non tan cercanes a un campanariu. Nel so defectu, encamentar a les persones caminar ente les cais de la ciudá pa poder escuchar a los distintos campanarios participantes. Tamién esiste un zoolóxicu llamáu africam onde puede apreciase la vida de diverses especies selvaxes nun hábitat al campu. === Pueblos Máxicos === {{AP|Pueblos máxicos|l1 = Pueblos máxicos}} En 2002 Cuetzalan foi nomáu Pueblu máxicu, 9 años dempués en 2011, [[Zacatlán|Zacatlán de les Mazanes]] y [[Pahuatlán]] llogró la mesma reconocencia, promoviendo asina esti tipu de turismu nel estáu, Zacatlán y Pahuatlán son el Segundu y tercer conceyu nel Estáu en formar parte del programa [[Pueblos máxicos]] de la [[Secretaria de Turismu|SECTUR]]. El so patrimoniu y la so gastronomía faen de Zacatlan un Patrimoniu y Pueblu Máxicu de Méxicu y del Estáu De Puebla. En 2012 incluyir na llista de Pueblos Máxicos los conceyos de Chignahuapan, San Andrés Cholula y Tlatlauquitepec. En total l'estáu de Puebla cuenta con 7 Pueblos Máxicos, qu'ayudaron a impulsar el turismu. <center><gallery> Cuetzalan ig.jpg|[[Cuetzalan del Progresu]] Reloj.jpg|[[Zacatlán|Zacatlán de les mazanes]] PanoramicPahuatlan03.JPG|[[Pahuatlán]] 01 Parroquia de Santiago Apóstol, Chignahuapan, Puebla, México.jpg|[[Chignahuapan]] Iglesia de los remedios 1.jpg|[[Cholula]] Tlatlauqui5.JPG|[[Tlatlauquitepec]] Palacio Municipal Xicotepec.JPG|[[Xicotepec de Juárez]] </gallery> </center> === Otros sitios d'interés === [[Ficheru:Teatro Principal, Puebla, México, 2013-10-11, DD 05.JPG|miniaturadeimagen|Vista nocherniega de la fachada del Teatru Principal.]] [[Ficheru:Oficina del servicio postal, Puebla, México, 2013-10-11, DD 01.JPG|miniaturadeimagen|Oficina postal]] Otros curiosos turísticos importantes del estáu son: * [[Muséu Amparo]], [[Muséu Bello y González]], [[antiguu conventu de Santa Rosa]], [[Muséu de la Revolución]], [[Muséu Nacional de los Ferrocarriles Mexicanos]], [[Templu de La nuesa Señora de la Concordia (Puebla)|La Concordia]] y el [[Patiu d'Azulexos]], [[Fuertes de Loreto y Guadalupe]], Catedral, [[Biblioteca Palafoxiana]], [[Teatru Principal (Puebla)|Teatru Principal]], [[Mercáu d'Artesaníes "El Parián"|Mercáu d'Artesaníes El Parián]], [[Mercáu de Sabores]], [[Casa de Alfeñique]], [[Muséu y Pinacoteca José Luis Bello y Zetina]], [[Planetariu de Puebla]] y el [[Africam Safari|Zoolóxicu y Parque Africam Safari]], [[Muséu Universitariu Casa de los Moñecos]], na capital del estáu. * [[Valle de Piedres Encimadas]], en [[Zacatlán]]. * [[Piniellu]], en [[Zacapoaxtla]]. * [[Conventu Franciscanu]], en [[Conceyu de Tecamachalco (Puebla)|Tecamachalco]]. * [[Covarones Karmidas]], en [[Zapotitlán de Méndez]]. * [[Ilesia de San Francisco (Cuetzalan)|Ilesia de San Francisco]] y [[Muséu Rexonal de Cuetzalan]], en [[Cuetzalan]]. * Ilesia de San Francisco y Muséu Colonial en [[Huejotzingo]]. * [[Conventu de San Francisco (Cholula)|Conventu de San Francisco]], Plaza Principal, Muséu de Casa de Cultura y zona arqueolóxica de Cholula, en [[San Pedro Cholula]]. * [[Ilesia de la Purísima Concepción (Chignahuapan)|Ilesia de la Purísima Concepción]], ellaboración y venta d'esferes, en [[Chignahuapan]]. * [[Ilesia de Santa María Tonantzintla]] y la [[Ilesia de San Francisco Acatepec]], nel conceyu de San Andrés Cholula. * [[Conventu Franciscanu de Calpan]] * [[Los Reyes Metzontla]], comunidá [[popoloca]] [[alfarería|alfarero]], nel conceyu de [[Zapotitlán]]. * [[Pahutlán]], conceyu de la [[Sierra Norte de Puebla]], qu'en [[2012]] foi declaráu'l tercer [[Pueblos Máxicos|Pueblu Máxicu]] del Estáu. * [[Santiago Xalitzintla]], la comunidá más cercana al [[volcán Popocatépetl]], al cual venérase y llámase-y, popularmente, ''[[volcán Popocatépetl|Don Gregorio]]'' o ''[[volcán Popocatépetl|Don Goyo]]''. Mientres el mes de marzu lleven una ufrienda hasta les sos faldes cola cuenta de solicita-y agua. == Ver tamién == * [[Organización territorial de Méxicu]] * [[Fundación de Puebla]] * [[Cronoloxía de la historia de Puebla]] * [[Xeografía de Puebla]] * [[Rexones de Puebla]] * [[Demografía de Puebla]] * [[Zona metropolitana de Puebla]] * [[Conceyos de Puebla]] * [[Política y gobiernu de Puebla]] * [[Cultura de Puebla]] * [[China poblana]] * [[Talavera poblana]] * [[Benemérita Universidá Autónoma de Puebla]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === <div class="references-small"> * [https://web.archive.org/web/20070809012932/http://www.cddhcu.gob.mx/bibliot/infolegi/consedos/constitu/puebla.htm ''Constitución Política del Estáu Llibre y Soberanu de Puebla''], nel sitiu n'internet de la Cámara de Diputaos del H. Congresu de la Unión, consultada'l 20 de xunetu de 2007. * [http://www.congresopuebla.gob.mx/prensa/tmp/lepojud.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025032647/http://www.congresopuebla.gob.mx/prensa/tmp/lepojud.pdf |date=2016-10-25 }} ''Llei Orgánica del Poder Xudicial del Estáu de Puebla]]'', nel sitiu n'internet del Congresu del Estáu de Puebla, consultáu'l 21 de xunetu de 2007. * Carrillo-Chávez, A.; Levresse, G.; Ponce, G.; Corrión F., D.; y De la Rosal, A. (2007): {{Enllaz rotu|1=Xeoquímica y Isotopía del Xelu Glacial de los Montes Iztaccíhuatl y picu de Orizaba: Rexistru Climáticu-Atmosféricu-Ambiental" |2=http://www.geociencias.unam.mx/~roman/bol-y/CarrilloHielo07.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, nel sitiu n'internet del Centru de Geociencias de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]], consultáu'l 20 de xunetu de 2007. * Comisión Nacional de l'Agua (CNA, s/f): {{Enllaz rotu|1="Lineamientos Estratéxicos pal Desenvolvimientu Hidráulicu de les Rexones Hidrolóxiques Pertenecientes a la Rexón Alministrativa IV Balses" |2=http://siga.cna.gob.mx/siga/regionales/balses/doctu/lineam~1.doc |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu'l 10 de xunetu de 2007. * Centru Universitariu pa la Prevención de Desastres Rexonales (Cupreder, 2006): [https://web.archive.org/web/20070928122121/http://www.pistzaya.buap.mx/reportes/plan.doc "Observaciones al Plan de Contingencia ante emerxencies meteorolóxiques. Puebla 2006]", Benemérita Universidá Autónoma de Puebla, consultáu'l 18 de xunetu de 2007. * Hirschberg, Julia (2000): "La fundación de Puebla de los Ángeles. Mitu y realidá", en Contreras Cruz, Carlos y Cuenya Miguel Ángel (eds.), ''Ánxeles y constructores. Mitos y realidaes na historia colonial de Puebla (Sieglos XVI-XVII)'', [[Benemérita Universidá Autónoma de Puebla]], H. Puebla de Zaragoza. * [[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]] (INEGI, 2004): ''La población falante de llingua indíxena de Puebla,'' Aguascalientes. * ---- (2005a): ''Puebla, Anuariu estadísticu'', Aguascalientes. * ---- (2005b): ''II Conteo de Población y Vivienda. Resultaos Definitives''. * ---- (2006a): ''Puebla. Anuariu estadísticu'', Aguascalientes. * ---- (2006b): ''Axenda estadística de los Estaos Xuníos Mexicanos'', Aguascalientes. * ---- (2007): {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Puebla. Información estadística'' |2=http://www.inegi.gob.mx/est/default.aspx?y=21 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, nel sitiu n'internet del INEGI, consultáu'l 20 de xunetu de 2007. * ----: [https://web.archive.org/web/20071012123026/http://mapserver.inegi.gob.mx/dsist/ahl2003/index.html?c=424&y=21 ''Archivu Históricu de Llocalidaes]'', nel sitiu n'internet del INEGI. * Licona Valencia, Ernesto (2003): [http://www.filosofia.buap.mx/Graffylia/1/41.pdf "Evocaciones sobre la ciudá de Puebla"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105081142/http://www.filosofia.buap.mx/Graffylia/1/41.pdf |date=2012-01-05 }}, en ''Graffylia'', Facultá de Filosofía y Lletres de la BUAP, páxs. 41-47. * Lomelí Vanegas, Leonardo (2001): ''Curtia historia de Puebla'', Fondu de Cultura Económica, Méxicu. * ---- (2005) [https://web.archive.org/web/20070929190134/http://www.cmq.edu.mx/documentos/Revista/dosier/estdossier_1.pdf "La recuperación económica y el so impautu nel centru de Méxicu mientres el gobiernu d'Álvaro Obregón (1920-1924)"], en ''Economía, Sociedá y Territoriu'', [[El Colexu Mexiquense]], Toluca de Lerdo. * Llugo-Hubp, José; Zamorano Orozco, José Juan; Capral, Lucía; Inbar, Moshe y Alcántara Ayala, Irasema (2005): {{Enllaz rotu|1="Los procesos de remoción en masa na Sierra Norte de Puebla, ochobre de 1999: Causa y efeutos" |2=http://satori.geociencias.unam.mx/22-2/(6)Llugo.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, en ''Revista Mexicana de Ciencies Xeolóxiques'', v. 22, núm. 2, páxs. 212-228, consultáu'l 13 de xunetu de 2007. * Macías Medrano, Jesús Manuel (coord., 1995): ''La disputa pol riesgu nel Volcán Popocatépetl'', Publicaciones de la Casa Chata del Centru d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social, Tlalpan. * Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu (PNUD, 2004): [http://saul.nueve.com.mx/informes/images/11%20-%20Apendice%20Estadistico.pdf ''Informe sobre'l desenvolvimientu humanu en Méxicu''], consultáu'l 21 de xunetu de 2007. * Serrano Carreto, Enrique (coord., 2006): ''Rexones Indíxenes de Méxicu'', Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes-Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu, Méxicu. * Tribunal Llatinoamericanu de l'Agua (s/f): [https://web.archive.org/web/20071009045912/http://boell-latinoamerica.org/download_yes/Veredictu_Rio_Atoyac.pdf "Casu: Contaminación industrial nos ríos Atoyac y Xochiac. Estaos de Tlaxcala y Puebla, República Mexicana"], nel espaciu n'internet de la Fundación Heinrich Böll, consultada'l 12 de xunetu de 2007. * [[Arturo Warman|Warman, Arturo]] (2003): ''Los indios mexicanos nel estragal del tercer mileniu'', Fondu de Cultura Económica, Méxicu. * Espresu Journal; "Lo que non te puedes perder de Puebla", páx. 10-13, Añu. 1, Non. 1 de Mayu de 2009. Beatriz López. * BUAP (2010). {{Enllaz rotu|1="Busca proyeutu industrializar plantes reinales de Puebla." |2=http://www.buap.mx/portal_pprd/wb/comunic/busca_proyeutu_industrializar_plantes_endem_1912 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu'l 6 d'ochobre de 2010. * Leicht, Hugo, (1967) "Les cais de Puebla, Puebla, Gobiernu del Estáu de Puebla" p. 239. * Solís Hernández, Margarito (2009) "La Lleenda del Home que mató al animal". </div> == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial}} {{Tradubot|Puebla}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puebla|*]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] izkp5py9rphbkpeqf9xnj7nsccdqjef 0 99622 4496459 4431693 2026-05-26T07:03:41Z Limotecariu 735 4496459 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Padre de la Patria}} '''Padre de la patria''' o '''padre de la nación''' son términos usaos pa rindir el mayor [[homenaxe]] posible a una [[figura histórica]], considerándo-y como "[[padre]]", nel sentíu de [[fundador]]. Suel ser un [[lideralgu|líder]] consideráu clave, que la so [[haxografía|biografía se mitifica]] pa convertila en fonte d'inspiración [[patriotismu|patriótica]], intensificando les sos traces [[simbólicu|simbólicos]], [[heroicu|heroicos]] y d'[[autoridá]], tanto política como moral. La so imaxe ye utilizada como [[símbolu nacional]], amosándose en [[monumentos]], [[monedes]], [[billete]]s, [[sellos]], [[cartelismo políticu|cartelos]], etc. El respetu y veneración qu'adquier tal figura, especialmente cuando esa considerancia algamar en vida y mientres el so mandatu, puede terminar convirtiéndose nel denomináu [[cultu a la personalidá]], una especie de [[relixón]] llaica. Nun son munchos los países que dieren el títulu de "padres fundadores de la nación" oficialmente; ente que l'usu informal, o na bibliografía, depende de cada casu, según les distintes etapes históriques impulsen el desenvolvimientu de la [[conciencia nacional]] na construcción de la so xustificación histórica (la construcción de la [[historia nacional]]).<ref>[[Benedict Anderson]] ''[[Comunidaes imaxinaes]]''.</ref> == ''Pater Patriae'' == {{AP|Pater Patriae}} L'antiguu [[Senáu Romanu]] confería los títulos oficiales de l'antigua [[República de Roma]], ente ellos el títulu honoríficu de ''Pater Patriae'' ("Padre de la Patria" en [[llatín]]), que podía apurrir a los sos ciudadanos más pernomaos. El primeru en ser estremáu con él foi [[Marcu Furio Camilo]] ([[386 e.C.|386&nbsp;e.&nbsp;C.]]), el xeneral que venciera a los galos que asediaban Roma; y oldeóse-y a [[Rómulo]] (el míticu fundador de la ciudá). Darréu, volvió concedese'l títulu a [[Marco Tuliu Cicerón]] por evitar la [[combalechadura de Catilina]] mientres el so consuláu nel [[63 e.C.|63&nbsp;e.&nbsp;C.]] Tamién-y foi dau a [[Xuliu César]]. A partir d'[[Augustu]] (a quien se-y confirió esi honor nel añu [[2 e.C.|2&nbsp;e.&nbsp;C.]]) munchos [[emperadores romanos]] ostentaron esa denominación, pero ensin llegar a considerase como unu más ente los títulos implícitos al cargu (como ''Imperator'', ''Caesar'', ''Augustus'', ''Princeps senatus'', ''Pontifex maximus'', etc.), sinón que se concedía pol Senáu, de normal, tres dellos años de mandatu, colo que los emperadores de menor duración nun llegaron a llogralo. Con [[Nerva]], el títulu confirióse-y darréu, como prueba d'especial estima. Nel casu de [[Tiberio]], el títulu foi-y ufiertáu pol Senáu, pero ésti refugó aceptalo. [[Nerón]] tamién lo tornó en primer instancia, pero aceptó al ufiertá-ylo el Senáu nuna segunda ocasión. [[Adriano]] namái lo aceptó dempués de dos años.<ref>[[Suetonio]], ''Vida de Tiberio''. Anthony Birley, ''Marcus Aurelius: A Biography'', [[Yale University Press]]: New Haven, CT, 1987.</ref> El títulu figuraba nes [[moneda romana|monedes imperiales]] y les [[epigrafía|inscripciones monumentales]] cola abreviatura ''P P''. <center><gallery> File:M-T-Cicero.jpg|Cicerón. File:Caesar.jpg|César. File:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|Augustu. </gallery></center> == "Padres de la patria" como parllamentarios == Na [[Edá Contemporánea]], la espresión "padres de la patria" identificar cola condición de los [[parllamentariu|parllamentarios]], non como títulu oficial, sinón a efeutos retóricos. N'[[España]] fíxose asina dende les [[Cortes de Cádiz]] (1810-1814) y continua faciéndose na actualidá.<ref>Exemplos d'usu en dambos contestos históricos: [[Juan Rico y Amat]], [https://books.google.es/books?id=vrVCAAAAYAAJ&pg=PA40&dq=%22padres+de+la patria%22+parllamentarios&hl=es&sa=X&ei=o79mUYavKoah0QWdpoHAAw&ved=0CEkQ6AEwBA#v=onepage&q=%22padres%20de%20la%20patria%22%20parllamentarios&f=false ''Historia política y parllamentaria d'España''], 1861, pg. 40. y [[Manuel Jiménez de Parga]], [https://books.google.es/books?id=yKzRbO1GgcIC&pg=PA18&dq=%22padres+de+la patria%22+parllamentarios&hl=es&sa=X&ei=o79mUYavKoah0QWdpoHAAw&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q=%22padres%20de%20la%20patria%22%20parllamentarios&f=false ''Democracia y Sociedá: Víes de Renovación Del Sistema Democráticu''], 1996, p. 18.</ref> == Padres Fundadores n'Estaos Xuníos == {{AP|Padres fundadores de los Estaos Xuníos}} <center><gallery> File:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|[[George Washington]]. File:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|[[Thomas Jefferson]]. File:BenFranklinDuplessis.jpg|[[Benjamin Franklin]]. </gallery></center> ==Llibertadores n'Hispanoamérica == {{AP|Llibertadores}} <center><gallery> Ficheru:Francisco_de_Miranda_by_Tovar_y_Tovar.jpg|[[Francisco de Miranda]], Primer Xeneral de Venezuela, participó na Independencia de los [[Estaos Xuníos]] y na [[Revolución Francesa]], emancipador de la independencia de les colonies españoles n'América, consideráu'l "venezolanu más universal". |[[Simón Bolívar]], llibertador de [[Venezuela]], [[Colombia]], [[Panamá]], [[Ecuador]] y [[Bolivia]]. Consolidó la independencia de [[Perú]]. Ficheru:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|[[José de San Martín]], denomináu Padre de la patria n'[[Arxentina]]; llibertador d'[[Arxentina]], [[Chile]] y [[Perú]]. Ficheru:Ohiggins.jpg|[[Bernardo O'Higgins]], denomináu Padre de la Patria en Chile, llibertador de [[Chile]], el so gobiernu foi'l que financió la [[Espedición Llibertadora de Perú]]. Ficheru:Carlos Manuel de Cespedes.jpg|[[Carlos Manuel de Céspedes]], Padre de la Patria de [[Cuba]]. Iniciador de les lluches independentistes na islla en 1868. Ficheru:Miguel Hidalgo y Costilla.jpg|[[Miguel Hidalgo y Costilla]], nacíu en 1753. Consideráu Padre de la Independencia Mexicana. Ficheru:Juan_pablo_duarte_diez.jpg|[[Juan Pablo Duarte]], Consideráu Padre de la patria y fundador de la [[República Dominicana]]. Escurrió y presidió la organización políticu-militar clandestina [[La Trinitaria]]. Ficheru:Juan Rafael Mora Porras.JPG|[[Juan Rafael Mora Porras]] (1814-1860). Héroe nacional y llibertador de [[Costa Rica]] pol so lideralgu na [[Campaña Nacional de 1856-1857]]. </gallery></center> ==Padres Fundadores na Unión Europea== {{AP|Padres fundadores de la Unión Europea}} <center><gallery> File:Bundesarchiv_Bild_183-19000-2453,_Robert_Schuman.jpg|[[Robert Schuman]]. |[[Jean Monnet]]. File:Bundesarchiv Bild 183-39998-0427, Paul-Henri Spaak.jpg|[[Paul-Henri Spaak]]. File:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|[[Konrad Adenauer]]. File:Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 555.jpg|[[Alcide de Gasperi]]. File:Winston_Churchill_cph.3b13157.jpg|[[Winston Churchill]]. File:Spinelli_Ventotene.JPG|[[Altiero Spinelli]] </gallery></center> ==Otros casos== Mientres el so periodu de mandu na [[Xunión Soviética]], [[Josif Stalin]] presentar a si mesmu como una figura paternal y fundamental nel desenvolvimientu del país al par de [[Vladímir Lenin]]. La estima qu'espertó na mayor parte de la población yera tal que'l so fallecimientu produció ábanos humanos con numberoses víctimes pa guardar la so féretro espuestu na Sala de les Columnes de [[Moscú]]. Pasaos solamente dellos años, sicasí, en conociéndose la escala de la so [[Represión política na Xunión Soviética|represión política]] y gracies a les midíes pa la lliberación de los presos políticos conducida pol so socesor [[Nikita Khrushchov]], el so cuerpu foi retiráu del [[Mausoléu de Lenin|mausoléu]] onde fuera asitiáu xunto a [[Vladímir Lenin|Lenin]], principal fundador de la Xunión Soviética. [[Éamon de Valera]], tres veces xefe de gobiernu na [[República d'Irlanda]] foi consideráu por munchos irlandeses como «Padre de la Nación», pero una revaluación de la so reputación dende los [[años 1980]] punxo'l focu d'atención n'otros líderes, como [[Michael Collins (líder irlandés)|Michael Collins]]. Padre de la Nación (بابائے قوم) ye'l títulu oficial dau a [[Muhammad Ali Jinnah]] en [[Paquistán]] tres la independencia de la patria dende [[Reinu Xuníu]] en 1947. [[Nelson Mandela]], en combatiendo al [[apartheid]] racial que sufría [[Sudáfrica]] y recuperar a esta nación africana de la crisis étnica, ye consideráu Padre de la Patria. [[Mustafa Kemal Atatürk]], Atatürk signfica «Padre de los Turcos» ye consideráu padre de la [[Turquía|República de Turquía]], dempués de modernizar al país mientres los años [[1920]] y [[1930]]. Padre de la Nación ye'l títulu oficial dau a [[Mahatma Gandhi]] na [[India]] (राष्ट्रपिता) y a [[Sun Yat-sen]] na [[República de China|China]] (國父). El borrador de la [[constitución d'Afganistán]] en 2003, ellaboráu so la presidencia de [[Hamid Karzai]], concedió explícitamente el títulu de «padre de la nación» a [[Mohammed Zahir Shah]], el rei depuestu d'Afganistán. L'[[Emperador Meiji]] gobernó [[Xapón]] mientres casi 40 años ([[Restauración Meiji]]), y modernizó al país convirtiéndolo nuna potencia mundial, dexando de ser una nación rural, ensin industria y atrasada. L'[[Estatutu d'Autonomía|Estatuto d'Autonomía d'Andalucía de 2007]] reconoció nel so Preámbulu a [[Blas Infante]] como "Padre de la Patria Andaluza", una nominación que yá se -y dio n'abril de 1983 por aciu la Proposición de llei 6/1983 col sofitu unánime de tolos partíos políticos con representación nel [[Parllamentu Andaluz]]. <center><gallery> Ficheru:Jose bonifacio de andrada e silva.jpg|[[José Bonifácio]], Padre de la [[Independencia de Brasil]]. File:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|[[Lenin]]. File:Atatürk Kemal.jpg|Atatürk. File:Jinnah1945a.jpg|Jinnah. File:Mandela burn pass 1960.jpg|Nelson Mandela. File:Sun Yat Sen portrait 2.jpg|Sun Yat Sen. File:Éamon de Valera.jpg|De Valera. File:MKGandhi.jpg|Gandhi. File:Black and white portrait of emperor Meiji of Japan.jpg|Emperador Meiji </gallery></center> == Llistáu de padres de la patria == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" ! País !! Persona / s !Títulu (idioma natal) !Títulu (castellán) |- | [[Afganistán]] || [[Mohammed Zahir Shah]]<ref>[https://www.elpais.com/articulo/agenda/Zahir/Shah/ex/rei/Afganistan/elpepigen/20070724elpepiage_1/Tes Obituario de Zahir Shah]</ref> | | |- | [[Albania]] || [[Skanderbeg]], [[Ismail Qemali]] | | |- | [[Alemaña]] || [[Federico I Barbarroja|Federico de Hohenstaufen]] |''Rotbart'' |Barbarroja |- | [[Imperiu alemán]] || [[Guillermu I d'Alemaña]] y [[Otto von Bismarck]] | | |- | [[Alemaña nazi]] || [[Adolf Hitler]] |''Herr Führer'' |El Líder |- |[[Angola]] |[[António Agostinho Neto]] | | |- | [[Arabia Saudita]] || [[Abdelaziz bin Saud]] |والد الأمة (walid a el'umm)/المؤسس (Al-Moa'sis) |Padre de la Nación/El Fundador |- |[[Asturies]] |[[Don Pelayo]] | | |- |[[Arxelia]] |[[Ferhat Abbas]] | | |- | [[Arxentina]] || [[José de San Martín]]<ref>[http://www.ejercito.mil.ar/07/17deagosto/index.asp Páxina oficial del Exércitu Arxentín]</ref> | | |- | [[Les Bahames]] || [[Lynden Pindling]] | | |- | [[Belize]] || [[George Cadle Price]] | | |- | [[Bangladex]] || [[Sheikh Mujibur Rahman]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080124055430/http://www.joybangla.net/sh/pp.html Rahman]</ref> |বঙ্গবন্ধু (Bangabandhu) |Amigu de Bengala |- | [[Birmania]] || [[Aung San]] |ဗိုလ်ချုပ်စျေး (Bogyoke) |Xeneralísimu |- |[[Birmania]] |[[Aung San Suu Kyi]] |ဒေါ် (Daw)/ဒေါ်စု (Daw Suu)/မိခင်ဒေါ်အောင် (Amay Suu) |La Dama/La Dama Suu/Madre Suu |- | [[Bolivia]] || [[Simón Bolívar]] |El Llibertador |El Llibertador |- |[[Bolivia]] |[[Antonio José de Sucre]] |Gran Mariscal d'Ayacucho |Gran Mariscal d'Ayacucho |- |[[Botsuana]] |[[Seretse Khama]] | | |- | [[Brasil]] || [[Pedru I de Brasil]], [[José Bonifácio|José Bonifácio de Andrada e Silva]] |Pai da Nação y Patriarca da Independência |Padre de la Nación y Patriarca de la Independencia |- |[[Brunéi]] |[[Omar Ali Saifuddien III]] |Arkitek Brunei Moden |Arquiteutu del Brunéi Modernu |- |[[Bután]] |[[Shabdrung Ngawang Namgyal]] |Shabdrung [[Rinpoche]] |El Preciosu ante Quien que postramos<ref>{{cita llibru|apellíos1=Dorji|nome1=Sangay|títulu=The Biography of ''Shabdrung'' Ngawang Namgyal: Pal Drukpa Rinpoche.|fecha=2008|editorial=KMT Publicaions.|allugamientu=Thimphu, Bhutan:|isbn=9993622400.}}</ref><ref>[https://books.google.es/books?id=YIWBAWOm5S0C&pg=PA39&lpg=PA39&dq=Shabdrung+meaning&source=bl&ots=oKaBkdB5Fc&sig=zVfaCpG3Og2aJwgbIGPolqXMmdo&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiZ0LCzoPvPAhXDVRQKHa26C7c4ChDoAQgiMAA#v=onepage&q=Shabdrung%20meaning&f=false "A Shangri-la Economy: Exploring Buddhist Bhutan". Escritu por Mahmood Ansari]</ref> |- | [[Camboya]] || [[Norodom Sihanouk]] | | |- |[[Camerún]] |[[Ahmadou Ahidjo]] | | |- | [[Canadá]] || [[John Alexander Macdonald]] | | |- | [[República de China]] || [[Sun Yat Sen]] |國父 (Guófù) |Padre de la nación |- | [[República Popular China]] || [[Mao Tse-Tung]] |伟大的舵手 (Wěidà de duòshǒo) |El Gran Timonel |- | [[Imperiu chinu]] || [[Qin Shi Huang]] |始皇帝 (Shi Huangdi) |El Primer Emperador |- | [[Chile]] || [[Bernardo O'Higgins Riquelme]]<ref>{{cita LeyChile |norma=222905 |versión=1975-09-02 |denom=Decreto llei 1146 |títulu=Reconoz al Padre de la Patria y prócer de la independencia de Chile, don Bernardo O'Higgins Riquelme, la calidá de Llibertador |autor=[[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministeriu de Defensa Nacional]] |fechaaccesu=25 de xineru de 2016}}</ref> |Llibertador |Llibertador |- |[[Xipre]] |[[Makarios III]] | | |- | [[Colombia]] || [[Simón Bolívar]] |El Llibertador |El Llibertador |- |[[Colombia]] |[[Francisco de Paula Santander]] |L'Home de les Lleis Organizador de la Victoria |L'Home de les Lleis Organizador de la Victoria |- | [[Corea del Norte]] || [[Kim Il-sung]]<ref>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/dprk/2007/dprk-070426-kcna01.htm Global Security]</ref> |위대한 수령 (widaehan sulyeong)/공화국의 영원한 주석 (gonghwagug-ui yeong-wonhan juseog) |El Gran Líder/El Presidente Eternu de la República |- | [[Corea del Sur]] || [[Kim Koo]] |민족의 스승 (minjog-ui seuseung) |El Gran Maestru de la nación |- |[[Corea del Sur]] |[[Syngman Rhee]] y [[Park Chung-hee]] | | |- |[[Costa Rica]] |[[José María Castro Madriz]]<ref>[http://www.guiascostarica.com/presi/presi08.htm]</ref> |Fundador de la República Fundador de la República |- | [[Costa Rica]] || [[Juan Mora Fernández]],<ref>[http://www.guiascostarica.com/presi/presi01.htm]</ref> [[Juan Rafael Mora Porras]] | | |- | [[Croacia]] || [[Franjo La tođman]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/294990.stm Franjo Tudjman: Father of Croatia]</ref> | | |- | [[Cuba]] || [[Carlos Manuel de Céspedes]]<ref>[http://www.nacion.cult.cu/sp/cmc.htm Símbolos de la Nación Cubana-Carlos Manuel de Céspedes]</ref> y [[José Martí]] | | |- | [[Ecuador]]|| [[Simón Bolívar]] |El Llibertador |El Llibertador |- | [[Exiptu]] || [[Gamal Abdel Nasser]] | | |- | [[El Salvador]] || [[José Matías Delgado]] | | |- | [[Emiratos Árabes Xuníos]] || [[Zayed bin Sultán Al Nahayan]] | | |- | [[Escocia]] || [[Donald Dewar]] | | |- | [[Eslovenia]] || [[Primuž Trubar]] | | |- | [[España]] || [[Reis Católicos|Los Reis Católicos]] [[Fernando II d'Aragón|Fernando d'Aragón]] y [[Sabela I de Castiella|Isabel de Castiella]] |Reis Católicos de los reinos de Castiella y Aragón |Don Pelayo, Reis Católicos de los reinos de Castiella y Aragón |- |[[Estaos Xuníos]] |[[George Washington]] |Father of his country |Padre del so país |- | [[Estaos Xuníos]] ||[[Alexander Hamilton]], [[John Adams]], [[Thomas Jefferson]], [[Benjamin Franklin]], [[James Madison]] y los demás firmantes del [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos|Acta d'Independencia]] y de la [[Constitución de los Estaos Xuníos]] |The Founding Fathers |Los Padres Fundadores |- | [[Filipines]] || [[Emilio Aguinaldo]], [[Andrés Bonifacio]], [[José Rizal]] | | |- |[[Filipines]] |[[Corazón Aquino]] |Ina ng demokrasya |Madre de la Democracia |- | [[Finlandia]] || [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] | | |- | [[Francia]] || [[Carlomagno]] | | |- | [[Ghana]] || [[Kwame Nkrumah]] | | |- | [[Guatemala]] || La denominación "Padres de la Patria" fai referencia a los Congresistes de la República, pero considerar a [[Rafael Carrera]], [[Juan José Arévalo]] y [[Jacobo Árbenz]] | | |- | [[Guyana]] || [[Cheddi Jagan]] | | |- | [[Haití]] || [[Toussaint Louverture]], [[Jean-Jacques Dessalines]] | | |- | [[Hondures]] || [[Dionisio Herrera]] | | |- | [[Hungría]] || [[Árpad]], [[Esteban I d'Hungría]]<ref>[http://www.kislexikon.hu/arpad.html Árpád and Stephen the fathers of the nation]</ref> |Nemzetalapító |Fundador de la Nación |- | [[India]] || [[Mahatma Gandhi]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071005180249/http://jmi.nic.in/MahatmaGandhi.htm Mahatma Gandhi. The Father of Nation]</ref> |महान आत्मा (mahaan aatma) |Alma Grande |- | [[Indonesia]] || [[Achmed Sukarno]]<ref>[https://www.abc.net.au/correspondents/s310601.htm ABC]</ref> |Pemimpin Besar Revolusi Indonesia/Proklamator |Gran Líder de la Revolución Indonesia/El Proclamador |- | [[Inglaterra]] || [[Eduardu III d'Inglaterra|Eduardu III]] |Father of the English nation |Padre de la nación inglesa |- |[[Iraq]] |[[Faysal I d'Iraq|Faysal I]] |ملك المملكة العربية المتحدة (malik almamlakat alearabiat almuttahida) |Rei de la Arabia Xunida |- | [[Irán]] || [[Ciro II el Grande]] | | |- | [[Irlanda]] || [[Éamon de Valera]] |Athair na hÉireann/Athair an Nua hÉireann |Padre d'Irlanda/Padre de la Nueva Irlanda |- | [[Israel]] || [[Theodor Herzl]] |חוזה המדינה |Visionariu del Estáu |- |[[Israel]] |[[Jaim Weizmann]], [[David Ben-Gurión]] | | |- | [[Italia]] || [[Camillo Benso, conde de Cavour|Camillo Benso di Cavour]], [[Giuseppe Garibaldi]], [[Giuseppe Mazzini]] y [[Víctor Manuel II d'Italia|Vittorio Emanuele II]] |Padri della Patria |Padres de la Patria |- | [[Xapón]] || [[Emperador Meiji|Mutsuhito]] |明治天皇 (Meijiten'nō) |Emperador Meiji |- |[[Xordania]] |[[Abd Allah ibn Husayn|Abdullah I]] | | |- | [[Kazakstán]] || [[Nursultán Nazarbáyev]] | | |- | [[Kenia]] || [[Jomo Kenyatta]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080124024150/http://www.kbc.co.ke/story.asp?ID=31792 BBC]</ref> |Baba wa Taifa |Lluchador de la Llibertá |- |[[Kosovu]] |[[Ibrahim Rugova]] | | |- |[[El Líbanu]] |[[Said Akl]] |الشاعر الفينيقية(alshshaeir alfayniqia)/بطريرك لبنان خطابات(bitririk lubnan khitabat) |El Poeta Feniciu/Patriarca de les Lletres d'El Líbanu |- |[[Liberia]] |[[Joseph Jenkins Roberts]] | | |- | [[Lituania]] || [[Jonas Basanavičius]] |Tautos patriarchas |Patriarca de la nación |- | [[República de Macedonia|Macedonia]] || Krste Misirkov | | |- | [[Malasia]] || [[Tunku Abdul Rahman]] |Bapa Kemerdekaan |Padre de la independencia |- | [[Malaui]] || [[Hastings Kamuzu Banda]]<ref>[http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL12259165 Reuters]</ref> | | |- |[[Malta]] |[[Giorgio Borg Olivier]] |Missier Malta Indipendenti |Padre de la independencia de Malta |- |[[Marruecos]] |[[Mohámed V de Marruecos|Mohammed V]] | | |- | [[Mauriciu]] || Seewoosagur Ramgoolam | | |- |[[Mónacu]] |[[Francisco Grimaldi]] | | |- | [[Méxicu]] || [[Miguel Hidalgo y Costilla]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090602081359/http://www.fortunecity.es/sopa/gallinasygallos/850/fidalgu.html Miguel Hidalgo y Costilla]</ref> |Padre de la patria mexicana |Padre de la patria mexicana |- | [[Mongolia]] || [[Gengis Kan]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141215051945/http://ringmar.net/irhistory/index.php/genghis]</ref> |Чингис Хаан (Chingis Khaan) |El Gran Kan |- | [[Namibia]] || [[Sam Nujoma]] |Founding Father of the Namibian Nation |Padre Fundador de la Nación Namibia |- | [[Nicaragua]] || [[Diriangén]],<ref>Ortiz Nuñez, Ramiro. Dirianghen: padre de la patria nicaragüense. Tipografía Brenes, Managua, 1953.</ref> [[Augustu César Sandino|Augustu C. Sandino]] | | |- |[[Nixeria]] |[[Nnamdi Azikiwe]] | | |- | [[Noruega]] || [[Einar Gerhardsen]] | | |- | [[Países Baxos]] || [[Guillermo d'Orange]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120120193909/http://www.warandgamemsw.com/blog/467016-william-of-orange-15331584/ William of Orange, padre de la patria Holandesa]</ref> |''de Zwijger''/Vader des Vaderlands |El Taciturno/Padre de la Patria |- | [[Países Checos]] || [[Carlos IV de Luxemburgu]], [[Frantisek Palacký]], [[Tomáš Masaryk]] | | |- | [[Paquistán]] || [[Muhammad Ali Jinnah]]<ref>[http://www.cybercity-online.net/quaid.htm Quaid-i-Azam Mohammad Ali Jinnah. FATHER OF THE NATION]</ref> |عظیم رہنما |El Gran Líder |- | [[Estáu de Palestina|Palestina]] || [[Yasir Arafat]] |الزعيم الفلسطيني (alzzaeim alfilastini) |Líder de los Palestinos |- | [[Panamá]] || [[Simón Bolívar]] |El Llibertador |El Llibertador |- | [[Papúa Nueva Guinea]] || [[Michael Somare]] | | |- |[[Paraguái]] |[[Fulgencio Yegros]] | | |- | [[Paraguái]] || [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] | Dictador Perpetuu |Dictador Perpetuu |- | [[Perú]] || La denominación "Padres de la Patria" fai referencia a los Congresistes de la República,<ref>http://www.congreso.gob.pe/muséu/congresu/Padres.pdf</ref> pero de normal reconozse a [[José de San Martín]] |Fundador de la República y Proteutor de Perú |Fundador de la República y Proteutor de Perú |- | [[Portugal]] || [[Alfonsu I de Portugal|Rey Alfonso Enríquez]], [[António de Oliveira Salazar|Antonio de Oliveira Salazar]] |O Conquistador |El Conquistador |- | [[Puertu Rico]] || [[Ramón Emeterio Betances]]<ref>https://web.archive.org/web/20131015115259/http://ateneopr.org/home/2012/06/17/don-ramon-emeterio-betances-padre-de-la patria-puertorriquena/</ref> | | |- | [[Reinu Xuníu]] || [[Xacobu I d'Inglaterra y VI d'Escocia|Jacobo Estuardo]] | | |- |[[República Centroafricana]] |[[David Dacko]] | | |- | [[República Dominicana]] || [[Juan Pablo Duarte]], [[Francisco del Rosario Sánchez]], [[Matías Ramón Mella]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080331212758/http://www.fortunecity.es/felices/margarita/3/historia/padres.html Los Tres Padres de la República Dominicana]</ref> | | |- | [[Rusia]] || [[Pedru I de Rusia|Zar Pedro'l Grande]] |Отец Отечества (Otéc Otéčestva) |Padre de la Madre Patria |- | [[República Árabe Saḥariana Democrática|Sáḥara Occidental]] || [[Mohamed Sidi Brahim Basir]], [[El-Uali Mustafa Sayyid]] | | |- | [[San Marín]] || [[Marín diáconu]] | | |- | [[Santa Llucía]] || [[John Compton]] | | |- | [[Serbia]] || [[Dobrica Ćosić]], [[Karađorđy Petrović]], [[Stefan Nemanja]]<ref>Embaxada de Serbia na República de Corea «[https://web.archive.org/web/20101208235305/http://www.embserb.or.kr/about_us.html Historical background]» Consultáu'l 23 de payares de 2010</ref><ref>Project Rastko «[http://www.rastko.rs/isk/rmarinkovic-medieval_literature.html "The history of Serbian Culture"]» Consultáu'l 23 de payares de 2010</ref> | | |- | [[Singapur]] || [[Thomas Stamford Raffles]] | | |- |[[Singapur]] |[[Llei Kuan Yew]] | | |- | [[Somalia]] || [[Mohammed Abdullah Hassan]] | | |- | [[Sri Lanka]] || Don Stephen Senanayake | | |- | [[Suecia]] || [[Gustavo I de Suecia]] |Nationalhjälte |Héroe de la Nación |- | [[Sudáfrica]] || [[Nelson Mandela]] |Madiba/Tata wethu |El Padre/Padre de la Democracia |- | [[Surinam]] || [[Johan Ferrier]] | | |- |[[Tailandia]] |[[Bhumibol Adulyadej]] |พระบาทสมเด็จมหาราช (Phrabāth s̄mdĕc mh̄ārāch) |La so Maxestá'l Grandiosu. |- | [[Tanzania]] || [[Julius Nyerere]] | | |- | [[Turquía]] || [[Mustafa Kemal Atatürk]]<ref>{{cite book|last=Parla|first=Taha |author2=Andrew Davison|title=Corporatist Ideology in Kemalist Turkey: Progress Or Order?|publisher= Syracuse University Press |year=2004|pages=37–8|isbn=0-8156-3054-9}}</ref> |Atatürk |Padre de tolos turcos |- | [[Xunión Soviética]] || [[Lenin|Vladímir Lenin]] | | |- |[[Xunión Soviética]] |[[Josif Stalin]] |Человек из стали (Chelovek iz stali) |Home d'Aceru |- | [[Uruguái]] || [[José Gervasio Artigas]]<ref>{{cita web | url = http://www.caminandosinrumbo.com/uruguay/monte/monumen1.htm | títulu = Monumentu de José Gervasio Artigas en Montevideo }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> |Padre de la independencia uruguaya |Padre de la independencia uruguaya |- |[[Venezuela]] |[[Francisco de Miranda]] |El Precursor |El Precursor |- | [[Venezuela]] || [[Simón Bolívar]] |El Llibertador |El Llibertador |- | [[Vietnam]] || [[Ho Chi Minh]]<ref>[http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=439,1090502&_dad=portal&_schema=PORTAL Portal del gobiernu de la República Socialista de Viet Nam]</ref> |Nguyễn Ai Quốc |El Patriota |} == Referencies == {{llistaref|2}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Atributos nacionales]] [[Categoría:Tratamientos]] [[Categoría:Terminoloxía política]] by09y7qau9qwg7p2ec6not629xaape6 0 101082 4496368 4446067 2026-05-26T05:29:07Z Limotecariu 735 4496368 wikitext text/x-wiki Una '''llingua criolla''', llamada tamién criollu o ''creole'', ye una [[llingua materna|llingua]] que naz davezu nuna comunidá compuesta de persones d'oríxenes diversos que nun comparten primeramente una llingua, que tienen necesidá de comunicase, y por ello vense forzaos a crear una nueva llingua con elementos de les suyes mesmes pa podese comunicar. Un exemplu típicu ye'l de los [[esclavu|esclavos]] africanos llevaos dempués de la conquista d'América a los plantíos del [[Caribe (zona)|Caribe]] o de les poblaciones autóctones de rexones de Suramérica, Oceanía y África que se vieron obligaes a utilizar la llingua de la potencia colonial (l'inglés, l'español, el francés, el portugués y el neerlandés) pa comunicase. Tradicionalmente el términu «llingua criolla» referir a cualquier llingua mista, productu de la convivencia enllargada ente falantes de dellos idiomes nativos. == Formación de les llingües criollas == Esisten discrepancies ente los llingüistes sobre la formación de les llingües criollas. Pa los llingüistes Ronald Wardhaugh y [[:en:Robert A. Hall, Jr.|Robert A. Hall, Jr.]], primeramente la comunicación toma la forma d'un [[pidgin]], una [[segunda llingua]] que toma'l [[léxicu]], bien deformado y simplificáu, de la llingua impuesta y que, sicasí, caltién una [[sintaxis]] mesma de les llingües indíxenes. Los fíos y los descendientes de los falantes van perfeccionar esti llinguaxe amenorgáu pa tresformalo nuna llingua más eficiente, nun procesu llamáu nativización.<ref>Ronald Wardhaugh, ''Pidgins and Creoles, An Introduction to Sociolinguistics'' Blackwell Publishing, 2002, 4ª ed., páxs. 57–86</ref> Cuando'l pidgin nativizado convertir nel so idioma maternu, una llingua con una sintaxis más estructurada y un léxicu estable y más ampliu, fálase entós de llingua criolla.<ref>Robert A. Hall, ''Pidgin and creole languages'', Ithaca: Cornell University, 1966.</ref> Pa otros llingüistes, les llingües criollas seríen la resultancia de la evolución progresiva d'un idioma en contautu con otres llingües, ensin la necesidá de pasar pola etapa de transición del pidgin. == Exemplos de llingües criollas == Delles llingües criollas clasificaes (non pola so gramática) sinón pola llingua de la que procede. ; De base inglesa: {{llista de columnes|2| * [[Criollu belizianu]] * [[Criollu sanandresano]] * [[Criollu de Panamá|Criollu panamiegu]] * [[Inglés criollu nicaraguanu]] * [[mekatelyu]] [[Costa Rica|costarricense]] * Patois o [[xamaicanu|criollu xamaicanu]] * [[Afro-semínola]] * [[Tok Pisin]] * [[Ndyuka]] * [[Pitcairnés-norfolkense]] * [[Bislama]] * [[Criollu de les Islles Caimán]] (dacuando consideráu como un dialeutu) * [[Criollu de les Islles de la Badea]] (dacuando consideráu como un dialeutu) }} ; De base francesa: {{llista de columnes|2| * [[Criollu haitianu]] * [[Criollu de Guadalupe]] * [[Criollu de Dominica]] * [[Criollu francés de Grenada]] * [[Criollu de les Islles de los Santos]] * [[Criollu de Martinica]] * [[Idioma kweyol|criollu francés de Santa Lucía]] * [[Criollu francés de Trinidá y Tobagu]] * [[Criollu francés de Venezuela]] * [[Criollu de Guayana Francesa]] * [[Francés cajún (idioma)|criollu francés de Luisiana]] * [[Criollu d'Agalega]] * [[Criollu chagosiano]] * [[Criollu de Rodrigues]] * [[Criollu de Reunión|Criollo reunionés]] * [[Criollu mauriciano]] * [[Criollu seixelés]] }} ; De base portuguesa: {{llista de columnes|2| * [[Criollu forro]] * [[Criollu angolar]] * [[Criollu annobonense]] * [[Criollu bissauguineano]] * [[Criollu cabuverdianu]] }} ; [[Llingües criollas de base española|De base española:]] {{llista de columnes|2| * [[Papiamentu|Criollu de les Antilles Neerlandeses (Papiamentu)]] * [[Criollu chabacano]] * [[Criollu palenquero]] }} == Notes y referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Les llingües criollas (afro)ibériques: estáu de la cuestión |2=http://www.csub.edu/~tfernandez_ulloa/HLE/LIPSKI-LLING%C3%9CES%20CRIOLLAS%20AFROIBERICAS.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Lengua criolla}} [[Categoría:Llingües criollas| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] m7tz4xkhjp7i5x1esjyfj7aofxezzbq 0 101192 4496497 4486134 2026-05-26T07:31:36Z Limotecariu 735 4496497 wikitext text/x-wiki {{Ficha de xeografía |Image = Hondures Topography.png |continente = [[América]] |rexón = [[América Central]] |territoriu = 112,492 |tierra = 111.890 |agua = 200 |fronteres_territoriales = 1,520 [[km]] |llinia_de_costa = 820 [[km]] |Reivindicaciones = si |zona_allegante = 24 [[milla náutica|mn]] |plataforma_continental = 200 [[milla náutica|mn]] |zona_económica = 200 [[milla náutica|mn]] |mar_territorial = 12 [[milla náutica|mn]] |puntu_más_baxu = [[Mar Caribe]] a 0 m |puntu_más_altu = Cuetu Les Mines a 2870 m <ref>{{Cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ho.html |títulu=The World Factbook ISSN 1553-8133 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200515044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ho.html |fechaarchivu=2020-05-15 }}</ref> }} '''Hondures''' ye un país montascosu, entá ye más que los otros estaos de Centro-América, con un permediu de 1000 [[msnm]]. El Cordal Centroamericanu estrema al territoriu en tres rexones: La Oriental, Central y Occidental. Geomórficamente, el territoriu hondureñu ta estremáu en tres zones: Llanura Costera del Norte, Llanura Costera del Sur, y Rexón Montascosa (compuesta polos cordales del norte, centru y sur). La República d'[[Hondures]], ta llindada al Norte pol Atlánticu, al Este pol mesmu océanu y la República de [[Nicaragua]], al Sur por Nicaragua, el [[Golfu de Fonseca]] y la República d'[[El Salvador]], y al Oeste la República de [[Guatemala]]. La estensión territorial d'Hondures, entendiendo toles sos islles,<ref name="Nueva xeografía universal">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=se5NAAAAYAAJ&pg=PA745&dq=geografia+de+fondures&hl=en&ei=plJbTa6XO4uosAP_g6CsCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CGEQ6AEwCTgU#v=onepage&q&f=false|títulu=Nueva xeografía universal|fechaaccesu=19 de febreru de 2011|autor= Malte-Brun, Conrad |fecha=1881 |editorial=Montaner y Simon editor|idioma=castellanu|ISBN= |cita=}}</ref> ye d'aproximao 112.492 km².<ref>{{cita web |url=http://www.latribuna.hn/2011/02/19/fondures-3/|títulu=Hondures|editor=Ricardo Romero González|fechaaccesu=19 de febreru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110717091507/http://www.latribuna.hn/2011/02/19/fondures-3/|fechaarchivu=17 de xunetu de 2011}}</ref> Los [[ríos d'Hondures]] arrexuntar en dos [[aguada|aguades]] costeres y la subvertiente interior del [[ríu Lempa]]. L'[[aguada]] del [[Mar Caribe|Caribe]] y la del [[Golfu de Fonseca]]. Los ríos d'Hondures que desagüen nel [[mar Caribe]] son: [[ríu Chamelecón|Chamelecón]], [[ríu Ulúa|Ulúa]], [[ríu Aguán|Aguán]], [[ríu Lean|Lean]], [[ríu Tinto|Tinto]] o Negru, [[ríu Patuca|Patuca]], [[ríu Cocu|Segovia]] ente otros. Nel [[océanu Pacíficu]] terminen per desaguar los ríos [[Ríu Choluteca|Choluteca]], [[ríu Negru (Hondures)|Negru]], Lempa, [[ríu Goascorán|Goascorán]], y el [[ríu Nacaome|Nacaome]]. Los ríos que desagüen nel [[Mar Caribe|Caribe]] son los más estensos y caudalosos del país. "El Clima d'Hondures ye tan variáu como la configuración del so suelu. La temperatura ye por demás templada na mariña del Atlánticu y un pocu menos nel Pacíficu; pero nel interior, nos sos valles y pandos, hai climes deliciosos y de temperatura frío. Les mariñes N. y Y. d'Hondures...una temperatura más alto que cualesquier otra parte...Sicasí, esta mengua rápido al al enfusar al interior."<ref name="Nueva xeografía universal"/> == Situación == [[Archivu:Un-honduras.png|200px|left|thumb|Mapa del allugamientu d'Hondures n'América Central]] La República d'Hondures atópase allugada na parte más ancha del ismu centroamericanu. Ocupa'l segundu llugar n'estensión territorial en Centroamérica con un perímetru de 2401 km y una estensión de 112.492 km². Esti país ye'l más céntricu de los países centroamericanos, estender ente les repúbliques de Guatemala, El Salvador y Nicaragua. Hondures alcuéntrase xeográficamente ente los 15° 00´ de latitud norte, 13° 33´latitud sur, 83° 9´ llargor esti y 86° 30´ de longitud oeste.<ref name="Perfil xeneral d'Hondures">{{cita web |url=http://www.fao.org/docrep/007/ac768s/ac768s02.htm |títulu=Perfil xeneral d'Hondures|autor=Ifao.org|fecha= 1997|editorial=FAO|allugamientu=|fechaaccesu=28 de xunetu de 2013}}</ref>El mayor llargor d'Hondures ye de 676 km dende'l cuetu de Montecristo nel departamentu de Ocotepeque hasta'l cabu de Gracias a Dios; mientres l'anchor máximo ye de 369 km dende Punta Caxinas, nel departamentu de Colón, hasta l'antigua desaguada del ríu Negru, nel golfu de Fonseca.<ref name="Allugamientu Xeográficu"/> La demarcación fronteriza con El Salvador, quedó establecida depués de los alcuerdu de paz roblaos en Lima, Perú en 1980 per dambos países. Definíos les llendes tres los alcuerdos establecíos por aciu el fallu de la Corte Internacional de Xusticia n'Holanda'l 11 de setiembre de 1992. Asina mesmu, esta mesma corte ratificó en 1960, la demarcación fronteriza con Nicaragua, que fuera establecida en 1906 nel laude d'[[Alfonsu XIII]], rei d'España. El 8 d'ochobre de 2007 el Tribunal Internacional de Xusticia afitó la frontera marítima ente dambos países a 15 graos de latitud norte y 83 graos de latitud oeste, axudicando a Hondures la soberanía de les islles Cayo Bobel, Cayo Port Royal, Cayo Savanna y Cayo del Sur y quedando Cayo Edimburgu nel llau nicaraguanu. Ente que les llendes con Guatemala fueron definíos pol laude del tribunal Hughes emitíu en Washington en 1933. == Llendes== {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=0 width=20% style="float:right; text-align:left;clear:all; margin-left:20px; font-size:90%;" !bgcolor=black colspan=8 style="color:white;"|Llendes d'Hondures |-bgcolor=#efefef !Non. !País/mariniegu !km. |- |1||{{bandera2|Guatemala}}||align=right|256 |- |2||{{bandera2|El Salvador}}||align=right|375 |- |3||{{bandera2|Nicaragua}}||align=right|966 |- |4||[[Golfu de Fonseca|Mariniegu del golfu de Fonseca]]||align=right|133 |- |5||[[Mar Caribe|Mariniegu de la mariña norte]]||align=right|671 |} [[Archivu:Honduras rel 1985.jpg|left|thumb|200px|Mapa del allugamientu y llendes d'Hondures]] Hondures tien llendes con otros trés países centroamericanos y dos llinies de mariñes bañaes per mares distintos. Al norte, el territoriu hondureñu llenda col [[mar Caribe]], nel [[Océanu Atlánticu]], hasta'l [[cabu Gracias a Dios]], nuna estensión de mariña de 671 km aproximao. Nel Atlánticu, Hondures comparte llendes marítimes con Belice, Cuba, Xamaica, Gran Caimán, Méxicu y Colombia. Al Oeste y Noroeste ta llindada por Guatemala dende la desaguada del [[ríu Motagua]] hasta'l vértiz del ángulu formáu per esta llinia y la que correspuende a les llendes d'Hondures con El Salvador, cerca del llugar denomináu como Cuetu de Montecristo, nuna estensión de frontera de 256 km.<ref name="Allugamientu Xeográficu"/><ref name="Mediation of the Honduran-Guatemalan Boundary Question">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=Z6pnAAAAMAAJ&pg=PA223&lpg=PA223&dq=Cuetu+del Bruxu+fondures+el+salvador&source=bl&ots=kdXYcm7uMU&sig=-sQ3RoITF2XdX83gXYGH-hmLnhY&hl=en&sa=X&ei=f_X1UY3cace-igLMoYCwAg&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=Cuetu%20d'el%20Bruxu%20fondures%20el%20salvador&f=false|títulu=Mediation of the Honduran-Guatemalan Boundary Question|autor=Lili Esperanza Pineda |fecha=1919|editorial=Departament of State|ubicación=Washington|fechaaccesu=27 de xunetu de 2013}}</ref> Al suroeste, Hondures llenda cola república d'El Salvador. Con esta república, tien una frontera terrestre de 375 km de llargu,<ref name="Allugamientu Xeográficu"/> cerca del cuetu de Montecristo nel departamentu d'[[Ocotepeque]], hasta la desaguada del [[ríu Goascorán]].<ref name="Allugamientu Xeográficu">{{cita web |url=http://www.ine.gob.hn/drupal/node/62|títulu=Ubicación Xeográfica|autor=I.N.E.|fecha=2001|editorial=INE|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=28 de xunetu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130723013520/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/62|fechaarchivu=23 de xunetu de 2013}}</ref> Del llau Sur, Hondures llenda col [[Golfu de Fonseca]], nel [[Océanu Pacíficu]], onde tien una estensión de 133 km de mariña, hasta la parte inferior de la desaguada del ríu Negru. Dende esti puntu hasta la confluencia del ríu Guasaule col Negru sigue la llinia de llendes nuna estensión de frontera con Nicaragua de 37 km. A partir del puntu de confluencia citáu, el territoriu hondureñu ta llindáu, al Este y Sureste, por Nicaragua, hasta la desaguada del [[ríu Cocu]] o Segovia, nel Océanu Atlánticu, nuna estensión de frontera d'aproximao 829 km. A última hora, el perímetru del territoriu hondureñu calculóse en 2401 km, asina: mariniegu norte, 671 km; mariña del Golfu de Fonseca, 133 km; frontera con Guatemala, 256 km; frontera con El Salvador, 375 km; y frontera con Nicaragua, 966 km.<ref name="Allugamientu Xeográficu"/> == Aspeutu y superficie == [[Archivu:EGeoSquier.png|200px|left|thumb|[[Y. G. Squier]], esploró y escribió estensamente alrodiu de la xeografía d'Hondures y Centroamérica]] [[Archivu:Honduras Regions map-es.svg|miniaturadeimagen|upright=2|Geomórficamente, el territoriu hondureñu ta estremáu en tres zones]] "El territoriu d'Hondures ye bien accidentáu, formar altes files de montes, elevaes llanures, valles fondos nos que s'atopen llanos estensos y fértiles cruciaos per ríos más o menos caudalosos y dalgunos navegables, tou lo cual contribúi a qu'Hondures, nel so suelu y nel so clima, sía como un resume de tola vida vexetal y animal de tolos países del globu, de tolos climes, y por consecuencia de toles producciones, dende aquelles de la zona chorniza a les de les zones templaes."<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures">{{cita web|url=https://books.google.com/booksid=45kyAQAAMAAJ&pg=PA557&lpg=PA557&dq=El territoriu+de+Hondures+ye+bien+accidentáu,+formar+altes+files+de+monta%C3%B1as,+elevaes+llanures,+valles+fondos+en+los+que s'atopen+llanos+estensos+y+f%C3%A9rtiles+cruciaos+por+r%C3%ADos+m%C3%|títulu=Noticia xeográfica y estadistica de la Republica d'Hondures|autor=Y. G. Squier, Antonio Ramirez Fontecha,|fecha=1917|editorial=Proceedings of the Second Pan American Scientific Congress|ubicación=Washington|fechaaccesu=29 de xunetu de 2013}}</ref> Superficie: Geomórficamente, el territoriu hondureñu ta estremáu en tres zones: Llanura Costera del Norte, Llanura Costera del Sur, y Rexón Montascosa. La Llanura Costera del Norte constitúi aproximao 670 km de llargu y estiéndese dende la frontera con Guatemala hasta llegar a [[Mosquitia|La Mosquitia]], llende con Nicaragua. Esta franxa de terrén suma'l 16% del territoriu hondureñu y ye la zona agrícola más granible del país. Per otru llau, les Llanures del Pacíficu ocupen solamente un 2% del territoriu hondureñu. "Como queda indicáu, el suelu de la [[Hondures]] presenta na so superficie grandes accidentes. De la base común del cordal...que del Sur estender al Norte, pasando pel Centru, parten en delles direiciones llinies de montes que traviesen en direiciones distintes tol territoriu." "La gran cadena d'estos montes, vista dende'l Pacíficu, del que nun falta más de 90 o 100 km, tien l'apariencia d'una muralla natural, con una llinia más baxa de montes, alternada con picos de volcanes d'estraordinaria regularidá. Nel estremu Sur éstos sumen pa manifestase na badea de Fonseca so la forma d'islles d'orixe volcánicu con picos altos y montes." "Pel Norte atópense dellos grupos de montes que corten la mariña longitudinalmente, nun dexando percibir dende'l mar interrupción dalguna qu'indique'l cursu de los ríos por ente siguir cadena de montes que bordia la mariña, y que desagua nésta." == Orografía == La rexón montascosa del territoriu hondureñu que "entiende les tierres altes del interior, cubre una superficie" d'aproximao'l 82%. Esta rexón montascosa, forma parte de la gran [[Sierra Madre de Chiapas|Cordal Centroamericanu]], que traviesa'l territoriu hondureñu nuna direición xeneral de Noroeste a Sureste. El so percorríu ye bien irregular, atayáu por un anchu valle.<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> La llinia del Cordal Centroamericanu, al entrar n'Hondures pela frontera de Guatemala, sigue al sureste en cuantes que un espolón d'ella toma la direición nordés hasta la badea d'Hondures. Nel puntu de separación (escontra'l sureste) recibe'l nome d'El Gallineru, Monte del Merendón y Glayar.<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> "Pola so orografía",<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> la rexón hondureña del cordal Centroamericanu ta formada por trés cordales: La del Norte, la Central y la del Sur." === Sierra del Norte === [[File:Playas de el porvenir.JPG|200px|right|thumb|Sableres d'El Porvenir, al fondu puede reparase, Picu Guapu]] La sierra del Norte inclúi les sierres del Espíritu Santu, Omoa y Nombre de Dios. Esti cordal ta atayada pol gran Valle de Sula, que dixebra a la Sierra de Omoa de la Sierra Nombre de Dios. La sierra del Norte en direición escontra'l [[golfu d'Hondures]], ente los departamentos de Copán y Santa Bárbara na frontera con [[Guatemala]], denominar sierra del Espíritu Santu. Los sos principales montes son Glayar, Elencia, Las Dantas, La Casimira y Los Monos.<ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> El so puntu más altu ye Cuetu Azul n'Acopen, a unos 2285 metros sobre'l nivel del mar. Yá na mariña norte d'Hondures ente los departamentos de Santa Bárbara y Cortés, esta sierra recibe'l nome de Sierra de Omoa con un altor de 2000 a 2400 metros (cerca de 8000 pies). Al pie d'esti monte, pel llau Norte, cuerre'l ríu Motagua, y al Sur el Chamalecón que cuerre separáu del Santiago, paralelu a él, per una llinia de collaes que termina nel gran valle de Sula, cerca de la boca del ríu Ulúa. Les principales montanas d'esta sierra son, San Ildefonso y Omoa. La Sierra Nombre de Dios, asítiase "ente los Departamentos de Yoro y Atlántida siguiendo los sos estribaciones montascoses hasta'l Departamentu de Colón onde s'atopen mui cerca de la mariña y frente a la ciudá de Trujillo los montes o picos de Calentura (1235 [[msnm]]) y Capiro con una altitú de 667 msnm." "A la Sierra Nombre de Dios pertenecen los montes de Nombre de Dios, La Masica, Micu Blanco, El Tiburón y Cangrejal col picu más eleváu de la sierra: Picu Guapu con 2435 msnm. Al sur de la ciudá de la Ceiba,<ref name="Central America: A Natural and Cultural History">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=jG_TV-akte8C&pg=PA78&lpg=PA78&dq=cordal+central+de+fondures&source=bl&ots=edQ0RqTjn_&sig=mSGP6lafomRbPYarf_BBStnquGc&hl=en&sa=X&ei=eXf4UffpIqfriQL-m4GgAw&ved=0CFEQ6AEwBw#v=onepage&q=cordal%20central%20de%20fondures&f=false|títulu=Central America: A Natural and Cultural History|autor=Anthony G. Coates|fecha= 1997|editorial=A Publication of Paseo Pantera|allugamientu=|fechaaccesu=30 de xunetu de 2013}}</ref> atópase'l Monte de Salitrán que s'interna hasta la mariña Atlánticu. === Cordal Central === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="green"|'''Cordal Central''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Sierra del Merendon en Honduras 2.jpg|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Sierra''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Altitú máxima (montes)''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''msnm''' |- background:#efefef |Montecillos|| align=right|Pico Maroncho||align=right|2744 |- background:#e9e9e9; | Sulaco|| align=right|Pijol||align=right|2282 |- background:#efefef |La Esperanza|| align=right|Sangrelaya||align=right|1800 |- background:#efefef |Agalta|| align=right|-||align=right|2590 |- background:#efefef |Piteru|| align=right|Chimizales||align=right| 1586 |- background:#e9e9e9 |Atima|| align=right|Cuchiella Grande||align=right|1677 |- background:#efefef |Micu Quemáu|| align=right|Monte Mulía||align=right|1403 |- background:#e9e9e9; |Misoco y Almendarez|| align=right|Guaymaca||align=right|1000 |- background:#e9e9e9 |Comayagua|| align=right|-||align=right|- |- background:#e9e9e9 |Punta Piedra||align=right|-||align=right|- |- |} </div> [[Archivu:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|200px|left|thumb|Topografía d'Hondures]] La rexón central d'Hondures ye una zona predominantemente montascosa. "La so topografía ye apoderada per montes de medianu tamañu, en permediu de 1400 m. sobre'l nivel del mar lo que crea un clima prestosu la mayor parte del añu."<ref name="Rexón Central">{{cita web |url=Rexón Central|títulu=Región Central|autor=Mesoamérica Travel|fecha=2012|editorial=Mesoamérica Travel|ubicación=San Pedro Sula|fechaaccesu=30 de xunetu de 2013}}</ref>Nesta zona atopa la Cordal Central na cual atópense les siguientes sierres: El Gallineru, Atima, Montecillos, Comayagua, Micu Quemáu, Sulaco, Misoco, Agalta, Punta Piedra y La Esperanza. "La Sierra del Gallineru estender dende'l Departamentu de Copán, dende les cabeceres del Río Gila, ente los conceyos de la Unión y Cabanes, crucia'l Departamentu de Copán y Santa Bárbara hasta'l conceyu de Concepción del Norte. Equí asítiase'l pandu de Santa Rosa onde s'alluga la ciudá de Santa Rosa de Copán." "La Sierra de Atima allugar con una orientación SO-NE empezando nel Monte Joconal al norte del Conceyu de Lepaera, Lempira, crucia tol Departamentu de Santa Bárbara hasta terminar cerca de Villanueva, Cortés."<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> La Sierra de Montecillos, estender dende'l departamentu de Cortés, pasa por Comayagua" hasta llegar al departamentu de la Paz. "Na sierra Montecillos atópense los montes de Meámbar, Maroncho, y la Nieve. Nestes sierres, l'altitú máxima algama 2,744 msnm precisamente nel Picu Maroncho."<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/>«Na base oriental de la llinia de la Sierra de Montecillos, onde la interrupción de los cordales ye completa, ta'l llanu de Comayagua.» Sierra de Comayagua: Atópase en Comayagua y ye dixebrada al norte pol valle de Sulaco y al sur por Amarateca que dixebra del monte de Hierbabuena en Francisco Morazán al sur del pueblu de Talanga. Nel so allongamientu pel llau norte atópense allugaos los pueblos de Mines d'Oru, Esquías y San Luis (Comayagua).<ref>LES CIENCIES SOCIALES Y EL SO HORIZONTE EDUCATIVU. Por: Lili Esperanza Pineda. Tegucigalpa, Hondures, Payares del 2004</ref> «Sierra de Micu Quemáu alcontrar al occidente del Departamentu de Yoro, son los montes allugaos al frente oriental de la ciudá d'El Progresu. Ta delimitada pel Valle del Río Ulúa o de Sula al occidente, pel Ríu Humuya escontra'l sur, pel Valle de Olomán drenado pel Ríu Cuyamapa al oriente y pel Ríu Guaymas afluente de la Llaguna de Toloa, al norte.»<ref name="Recursos Hidrícos nel Cordal de Micu Quemáu">{{cita web|url=http://www.xeologosdelmundu.org/files/Proxecto%20investigaci%C3%B3n%20Micu%20Quemáu06.pdf|títulu=Recurso Hidrícos nel Cordal de Micu Quemáu|autor=Ana Isabel Lopez Barrera|fecha=xunu de 2006|editorial=Departamentu de Xeoloxía de la Universidá d'Uviéu|allugamientu=El Progresu|fechaaccesu=19 d'agostu de 2013}}</ref> La Sierra de Sulaco atopar escontra "l'este de los altos montes de Comayagua, pasaos el ríu y valle de Sulaco, llegar hasta esti grupu d'altos montes, asitiaes casi nel centru d'Hondures y nes cualos tienen orixe ríos bien importantes, que cuerren escontra l'Atlánticu, como'l Aguán o Romano; y otros de menor importancia que van escontra'l sur. Ye una sierra de curtia estensión d'unos 60 km d'este a oeste."<ref>HONDURES Descripción Histórica, Xeográfica y Estadística d'esta República de l'América Central. Y. G. Squier. 1908. Traducción por José María Cuellar, fecha d'accesu 19 d'agostu de 2013</ref>"Ente los sos montes principales ta Picu Píjol que'l so picu ta a 2282 msnm, formando parte de los picos más elevaos del país." [[Archivu:MontanasdelaSierradeAgalta Honduras.jpg|200px|left|thumb|Agalta]] "Sierra de Misoco y Almendarez sirve en parte de llinia fronteriza ente los Departamentu de Francisco Morazán y Olancho, estendiéndose de NO a SE, un ramal de la sierra allugar na parte norte del Departamentu de Francisco Morazán, formando'l grupu de los Montes de La Flor, llinda al norte pol Valle del Río Guayape y al Sur pol Valle del Río Jalán. Pertenecen a esta Sierra los montes d'El Chile, al Sur del Río Jalán, comunicándose al Oriente colos montes de Villa Santa y Azacualpa. Ente los montes principales que conformen esta sierra tán Monte La Flor, Misoco, Almendáres, Neblinas, La Lona, Jaboncillal, Maracunda, Carrizu, El Derrumbe y Conventos."<ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> La "Sierra de Agalta estender de soroeste a nordés ente los departamentos de Olancho y Colón. Nesta sierra atopen los montes del Boquerón, dixebraes pol Valle del Río Telica y los montes de San Pablo, ente los Ríos Sico y Paulaya tamién llamáu Ríu Tinto. Na so parte suroeste reparen dos estribaciones una proveniente del Monte de Macupina ente los conceyos de La Unión y Esquipulas del Norte y la otra de los Montes del Boquerón y La Cecilia pel llau de los conceyos de Guayape y Salamá. Nos Monte Los Blancos atopa'l Parque Nacional La Muralla. Formando'l tueru de la Sierra de Agalta atópense los montes de Fray Pedro, Aguacate, Zapotillo." <ref name="Xeografía d'Hondures">{{cita web |url=http://www.minasdeoro.info/educacion.php?id=1093|títulu=Geografía d'Hondures|autor=MinasdeOro.com|fecha=2013|editorial=|allugamientu=|fechaaccesu=20 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111106193428/http://minasdeoro.info/educacion.php?id=1093|fechaarchivu=6 de payares de 2011}}</ref> Sierra Punta Piedra: Allugar ente los Departamentos de Gracias a Dios y Colón, empobinándose d'este a oeste. El monte principal de Punta Piedra foi arquiada por un batolito intrusivo qu'apruz nun empináu gargüelu del ríu Wampú. Formen parte d'esta sierra los montes del Río Plátanu. <ref name="Xeografía d'Hondures"/> Sierra de La Esperanza: Empobinar de SO a NE y sirve en parte de llinia divisoria ente los Departamentos de Olancho-Yoro y ente Olancho-Colón. Los sos estribaciones escontra'l NE empobinar escontra'l [[cabu Camarón]], na costa Norte. Pertenecen a esta sierra Los montes de Cuetu Azul de Botaderos con 1433 msnm y de La Esperanza con 1075 msnm. Otros montes son Aguacatal, Jaguaca al sur de Sabá y Piedra Blanca y Paya al sur de Limón en Colón. La Sierra de la Esperanza sigue paralela a les cuenques hidrográfiques de los Ríos Sico y Aguán, sirviendo d'orixe pa dambes cuenques. Termina cerca de la mariña nel Cuetu Sangrelaya con 1800 msnm al sur de Iriona.<ref name="Xeografía d'Hondures"/><ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> === Cordal del Sur === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:left; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="green"|'''Cordal del Sur''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Premontane rainforest around La Liberación - ZooKeys-298-077-g004C.jpg|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Sierra''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Altitú máxima (montes)''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''msnm''' |- background:#efefef |Celaque|| align=right|Pico Celaque||align=right|2849 |- background:#e9e9e9; | Merendon|| align=right|Cuetu El Pital||align=right|2730 |- background:#efefef |Puca o Opalaca|| align=right|Monte de Ojuera||align=right|2347 |- background:#efefef |Lepaterique|| align=right|Yerbabuena||align=right|2243 |- background:#efefef |Dipilto|| align=right|Cuetu Mogotón||align=right| 2107 |- |} </div> [[Archivu:Vista de Celaque desde Talgua (Noroeste).JPG|200px|miniaturadeimagen|Celaque]] El Cordal del Sur traviesa Hondures dende los departamentos de Ocotepeque hasta'l de Gracias a Dios. Estes cadenes de montes empobinar del nordeste al suroeste, ente que na parte occidental los montes tienen una direición nornoroeste-sursudeste. Nesta rexón atopen les cumes más altos del país. Formen parte del Cordal del Sur les sierres de Celaque, Dipilto, Lepaterique, Puca o Opalaca, el Merendón y los montes de la Sierra. La sierra de Celaque ta allugada ente los departamentos de Ocotepeque, Copán y Lempira. Empieza nos visos de Belén Gualcho (Ocotepeque), y sigue una orientación norte hasta San Pedro de Copán, onde tuerci al sureste, siguiendo pol departamentu de Lempira. Frente a la ciudá de Gracies atópase, el Picu Celaque nel monte homónimu, consideráu «el techu d'Hondures», por cuenta de los sos 2849 m.<ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> Ye parte d'esta sierra'l monte de Azacualpa, asitiada al occidente de Erandique; al sur d'esta monte atopa'l Picu Congolón, con 2134 msnm; na parte suroriental atópase'l monte Coyocutena. Coles mesmes, son parte d'esta sierra los montes de la sierra son monte Engarro y monte Lempira, al norte de Santa Cruz, en Lempira. La sierra de Dipilto ye una de la más llargues d'Hondures (400 km). Estender dende l'oeste del departamentu de Choluteca y crucia el d'El Paraísu, onde marca la frontera con Nicaragua. Depués sigue'l so cursu polos departamentos de Olancho y Gracias a Dios. La sierra de Lepaterique llevantar al sur del valle de Comayagua col nome de Yerba Bona, sirviendo de divisoria d'agües en tola so trayeutoria de los ríos Humuya, Nacaome, Goascorán y Choluteca. Estremar en tres ramales: unu dirixir escontra'l Sur, otru toma direición suroriental y el terceru toma aldu norte, hasta quedar llindáu pol valle de Choluteca nel conceyu de San Juan de Flores.<ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> Son parte de la sierra de Lepaterique los montes de Pocoterique, Canta Gallu, Cebollal, Lepaterique, Upare y La Tigra, ente otres. [[Archivu:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|200px|miniaturadeimagen|Cordal del sur]] Al oriente de Celaque empecipia'l so desenvolvimientu'l cordal de Puca o Opalaca, con crestes que s'alcen percima de los 1600 metros d'altor. A esta sierra pertenecen los montes de Portillo, Jacán, Joconal San Rafael, El Sirín, Aguailaca, Ojuera, Monte Verde, Chupuca y Pacaya, ente otres. La sierra de Puca sirve de llinia fronteriza ente los departamentos de Lempira y Santa Bárbara. Na parte sureste, esta sierra recibe'l nome de sierra de Opalaca. Nel so puntu más altu (el monte Ojuera) esta sierra algama los 2347 msnm.<ref name="Noticies d'Hondures">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=MWdXAAAAMAAJ&q=puca+o+opalaca&dq=puca+o+opalaca&hl=en&sa=X&ei=Xn4VUuDsAaL7iwK3rICICA&ved=0CE0Q6AEwBQ|títulu=Noticies d'Hondures|autor=Boletín selmanal Issues 250-343|fecha=|editorial=.Hondures. Oficina de Cooperación Intelectual |allugamientu=|fechaaccesu=19 d'agostu de 2013}}</ref> Del noroeste al sureste y ente los departamentos de Copán, Ocotepeque y Lempira, estiéndese la sierra del Merendón. A ella pertenecen los montes d'El Portillo y [[Peñón de Cayaguanca|Cayaguanca]], al sureste de la ciudá d'[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]], con una elevación de 2305 msnm. Tamién el montes de Santa Bárbara y La Canguacota, con 2409 msnm. El cumal d'esta sierra ye'l Cuetu'l Pital, colos 2730 metros qu'algama sobre'l nivel del mar. Los montes de la Sierra tán allugaes nel departamentu de La Paz y nel estremu sur del de Intibucá. Formen parte de la sierra'l monte de Naguaterique, con 2225 msnm, allugada al sur de Santa Elena, y estiéndese hasta'l conceyu de Colomoncagua, en Intibucá. Escontra'l centru del departamentu de La Paz, atópense los montes de Sabanetas, de la Sierra, Pacayal y d'Upa.<ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures"/> <center> <gallery> Ficheru:Rural Choluteca.jpg| Ficheru:Duyurearriba.jpg| Ficheru:SanJuancito2010.jpg| Ficheru:SanIsidroView.jpg| Ficheru:Celaque.JPG| Ficheru:Pedernales La Paz Hondures.jpg| </gallery> </center> == Hidrografía == [[Archivu:HondurasHidrografía2.svg|Principales ríos, llagos y llagunes d'Hondures|miniatura|upright=2]] {{AP|Hidrografía d'Hondures}} El sistema hidrográficu d'Hondures ta formáu por diecinueve sistemes fluviales que nacen nel territoriu nacional y desagüen en dambos océanos, el [[océanu Pacíficu|Pacíficu]] y l'[[océanu Atlánticu|Atlánticu]]. Na aguada del mar Caribe desagüen trelce d'ellos, con llargores ente 550 y 25 km que les sos cuenques ocupen el 82,72 % del territoriu nacional; na aguada del Pacíficu, al traviés del [[golfu de Fonseca]], desagüen seis sistemes, que cubren el 17,28 % del país.<ref name="Hidrografía d'Hondures">{{cita web|url=https://redhonduras.hn/geografia/|títulu=Hidrografía d'Hondures|autor=redhonduras.hn|fecha=17 de xineru de 2013|editorial=redhonduras.hn|allugamientu=|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130124043452/http://redhonduras.hn/geografia/|fechaarchivu=2013-01-24}}</ref> La llinia divisoria d'agües ente dambes aguaes fluviales ta formada pol cordal del Sur, integrada poles sierres del Merendón, Celaque, Puca o Opalaca, el monte de Yerbabuena y el monte de La Sierra, ente otres.<ref name="Enciclopedia de_1">Enciclopedia d'Hondures. Grupu Océanu, Daniel Torras, 2001. Barcelona, España. ISBN 84-494-1943-3</ref> El territoriu hondureñu cuenta na so mariña septentrional con llagunes de cierta considerancia, que más bien son [[albufera|albuferes]]; nel centru y sur del país esisten llagunes bien pequeñes, la mayoría de les cualos ensúguense na estación [[braniza]].<ref name="Enciclopedia de_1">Enciclopedia d'Hondures. Grupu Océanu, Daniel Torras, 2001. Barcelona, España. ISBN 84-494-1943-3</ref> === Llagos === [[Archivu:Yojoa Lake.jpg|miniaturadeimagen|El [[llagu de Yojoa]], l'únicu del país.]] El territoriu hondureñu solamente cunta con un llagu natural, sicasí, esisten na mariña norte del país llagunes de considerable tamañu. Nel centru y sur del territoriu esisten llaguna pequeñes estacionales, ye dicir na so mayoría ensúguense pel branu. El [[llagu de Yojoa]] ye l'únicu llagu natural que tien Hondures y ta allugáu ente los departamentos de Cortés, Comayagua y Santa Bárbara, a una altitú de 650 msnm. Tien un perímetru de 50 km, una superficie d'aproximao 90 km² y ta allugáu nuna zona d'alta precipitación pluvial, con un permediu añal de 3000 mm. El nome del llagu aniciar de les voces maya “Yoco-Hai”, que significa «agua acumulao sobre la tierra». Alimentar de les corrientes soterrañes que vienen de el monte de Santa Bárbara y Azul Meambar; tien tres desagües, unu visible al sur río Jaitique y dos soterraños, el ríu Zacapa y el ríu Llindu al norte, qu'apaecen pel monte de Peña Blanca. Tolos sos desaguadorios desagüen nel ríu Ulúa. Nel país esisten dellos llagos artificiales como productu de la construcción de represas hidroeléctriques, ente los que destaca'l banzáu del ríu Humuya creáu depués de la terminación de la represa hidroeléctrica Francisco Morazán nel sitiu conocíu como El Caxón, nome pol que tamién se -y llama popularmente. A una distancia de 17 km, atópense los tabayones de Pulhapanzak, una cayida d'agua de 43 metros d'altor, nel ríu Llindu.<ref>Primer Informe Nacional sobre la Implementación de la Convención. Ellaboráu por: Direición Xeneral de Biodiversidá. Secretaria de Recursos Naturales y Ambiente SERNA. Tegucigalpa. Mayu de 2000.</ref> === Llagunes === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Delles llagunes del territoriu hondureñu''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nome''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Allugamientu departamental''' |- background:#efefef |Caratasca|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9; | Llaguna de Brus|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9 |Ébanu y Peñerada || align=right| Gracias a Dios |- background:#efefef |Guaymoreto|| align=right|Colón |- background:#efefef |Los Micos|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Alvarado|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Tinta|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Ticamaya || align=right|Cortés |- background:#e9e9e9; |Jucutuma|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Toloa || align=right|Atlántida |- </small> |- |} </div> La llaguna de Caratasca ye de considerable estensión, variando n'anchu. Ta formada por un sistema de llagunes estremaes por canales naturales.<ref name="Caratasca Lagoon">{{cita web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/94575/Caratasca-Lagoon |títulu=Caratasca Lagoon|autor=Encyclopædia Britannica, Inc.|fecha=2013|editorial=Encyclopædia Britannica|allugamientu=|fechaaccesu=8 d'agostu de 2013}}</ref> Al sur y al este de la llaguna atopen les llagunes de Warunta, Tansin y Tilbalaca, toes d'agua duce por cuenta de que son alimentaes pelos ríos Warunta, Mocorón o Ibantara, y les llagunes de Cauquira y Cohunta. Escontra l'oeste ta la llaguna de Tara, que desagua al mar por Tabacunta. La gran llaguna de Caratasca ta allugada al centru del complexu de llagunes, ye d'agües salobres y ta dixebrada del mar por una faxa angosta. Mide seseta y seis quilómetros de llongura per catorce d'anchu. El complexu de llagunes de Caratasca tien dos entraes al mar: una al oeste por Tabacunta y la otra pola barra de Caratasca, d'un quilómetru d'anchu y de cuatro metros de fondura. <ref name="Árees Protexíes d'Hondures">{{cita web|url=http://www.youblisher.com/p/662031-Areas-Protexíes-de-Hondures/|títulu=Árees Protexíes d'Hondures|autor=Victor Rodriguez Castillo|fecha=3 de xunetu de 2013|editorial=|allugamientu=|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> La llaguna de Brus atopar al oeste de la de Caratasca, de la que la dixebra'l [[ríu Patuca]]. Tien ventiocho quilómetros de llargu y siete d'anchu y dixebrar del mar la barra del mesmu nome. Al sur de la barra, atópense dos pequeñes islles. Na llaguna desagüen los ríos Sigre y, al oriente, un brazu del ríu Patuca conocíu como Tum Tum Crick. <ref name="Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures">{{cita web |url=https://www.scribd.com/doc/75745641/Manual-Mapa-Ecosistemes|títulu=Mapa D'Ecosistemes Vexetales D'Hondures|autor=Thelma María Mejía Ordóñez, Paul House|fecha=Abril del 2002|editorial=|allugamientu=Tegucigalpa, M. D. C.|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> La llaguna d'Ébanu comunicar cola pequeña llaguna de Peñerada al oeste. Estes llagunes comunicar al mar por una canal d'entrada que mide quinientos metros y tien una fondura d'un metro y cuarenta centímetros en dómina seca. Al mandu de la barra de la Llaguna atopa'l cayo o islote Macedonia. El llargor de la llaguna d'Ébanu ye de doce quilómetros. Les agües del ríu Tinto lleguen a la llaguna de Peñerada y tamién son alimentaes por corrientes que baxen del monte de Baltimore. Na llaguna d'Ébanu atopen seis pequeñes islles.<ref name="Hidrografía d'Hondures"/> === Llagunes de menor estensión === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|miniaturadeimagen|Llaguna de Alvarado en Puerto Cortés]] Llaguna de Guaymoreto ta allugada al nordeste de la ciudá de Trujillo y comunícase cola badea per mediu d'una canal natural por onde pueden entrar pequeñes embarcaciones. El so mayor llargor ye de 9 km.<ref name="Van Promover curiosos de la llaguna de Guaymoreto">{{cita web|url=http://www.laprensa.hn/Seiciones-Principales/Hondures/Rexonales/Promoveran-curiosos-de-la llaguna-de-Guaymoreto#.UgRo69LFXTo|títulu=Van Promover curiosos de la llaguna de Guaymoreto|autor=La Prensa.hn|fecha=18 de setiembre de 2011|editorial=Redaccion|ubicación=San Pedro Sula|fechaaccesu=8 d'agostu de 2013}}</ref> El so nome derivar de la pallabra Guaymuras, nome col cual los indíxenes conocíen a Hondures mientres los tiempos precolombinos; foi declaráu Abellugu Nacional de Vida Montesa según Alcuerdu Executivu Non. 1118-92 yá que algamó'l puestu númberu 30 de la llista de les maravíes d'Hondures.<ref name="Llaguna de Guaymoreto tien gran potencial turísticu">{{cita web |url=http://www.radiohrn.hn/l/content/llaguna-de-guaymoreto-tien-gran-potencial-tur%C3%ADstico|títulu=Laguna de Guaymoreto tien gran potencial turísticu|autor=Lilian Bonilla|fecha=19 de setiembre de 2011|editorial=HRN|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=9 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111116092307/http://radiohrn.hn/l/content/llaguna-de-guaymoreto-tien-gran-potencial-tur%C3%ADstico|fechaarchivu=16 de payares de 2011}}</ref> La Llaguna de Alvarado "atopar al noroeste d'Hondures nel departamentu de Cortés, perteneciente al conceyu de Puerto Cortés. Ta allugada nes coordenaes 15°50'35'' latitud norte; y 87°54'48'' longitud oeste. Cuenta con una canal d'accesu permanente col mar Caribe, que tien un llargor de 894 metros." "La Llaguna de Alvarado cunta con un espeyu d'agua de 8,4 km²; y con una fondura permediu de 4,5 metros y una máxima de 6 metros."<ref>Descripción de les Llagunes Costeres d'Hondures. oirsa.org, Secretaria de Recursos Naturales. 2013. Tegucigalpa, Hondures. Fecha d'accesu 10 d'agostu de 2013</ref> Llaguna Quemada o Llaguna de Los Micos tien un espeyu d'agua de 41,71 km² con un área de cuenca de 389,37 km² y 45,54 km² de tierres fluctuantes. La fondura permediu ye de 3,8 m y cuenta con una fondura máxima de 16 m, la temperatura permediu ye de 28[[℃]]. Ta allugada al oeste de la ciudá de Tela nel departamentu de Atlántida na desaguada del Río San Alejo. El so nome autóctonu ye Lagunu babunu qu'en llingua garífuna significa llaguna de los monos. Otres llagunes menores son: Llaguna Tinta asitiada ente Punta Sal y el Ríu Tinto, la Llaguna de Ticamaya asitiada al nordeste de la ciudá de San Pedro Sula, Llaguna de Jucutuma, que s'atopa cerca de la ciudá de La Lima, Cortés y la Llaguna de Toloa asitiada nel estremu occidental del Departamentu de Atlántida ente la Llaguna de Los Micos y el Ríu Ulúa. Tien 5 km de llongura por 3 km d'anchu y comunícase per mediu d'una canal col Ríu Ulúa. === Ríos de l'aguada del Caribe === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Principales ríos d'Hondures''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nome''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Llargor ([[km]])''' |- background:#efefef |[[Ríu Cocu|Cocu]] o Segovia || align=right| 550 |- background:#e9e9e9; | [[Ríu Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- background:#e9e9e9 | [[Ríu Ulúa|Ulúa]] || align=right| 300 |- background:#efefef |[[Ríu Choluteca|Choluteca]]|| align=right| 250 |- background:#efefef |[[Ríu Aguán|Aguán]]|| align=right| 225 |- background:#efefef |[[Ríu Tinto|Tinto]] o Negru || align=right| 215 |- background:#e9e9e9 | [[Ríu Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Ríu Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; |[[Ríu Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Río Plátanu|Plátanu]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: toles distancies puramente per territoriu hondureñu.</small> |- |} </div> La mayoría de los ríos hondureños desagüen nel mar Caribe, son los más estensos y caudalosos del país. Estos ríos, "presenten tramos de mocedá, maduror y vieyera nel so ciclu d'erosión."<ref name="Enciclopedia de_1">Enciclopedia d'Hondures. Grupu Océanu, Daniel Torras, 2001. Barcelona, España. ISBN 84-494-1943-3</ref>Los ríos más importantes de l'aguada del Caribe son: El [[Ríu Chamelecón|Chamelecón]], [[Ríu Ulúa|Ulúa]], [[Ríu Aguán|Aguán]], Lean, Tintu o Negru, Patuca, y [[Ríu Cocu|Segovia]]. El Cocu, Wanks o Segovia ye'l postreru de los ríos de la mariña norte d'Hondures y el segundu ríu más llargu de [[Centroamérica]] (550 km) por detrás del [[Usumacinta]] de Guatemala y Méxicu. Esti ríu forma parte de la llinia divisoria ente Hondures y Nicaragua; naz nel monte de La Botía en [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]]; ente los sos afluentes tán; el Poteca el Rus Rus y el Bocay. Al desaguar el Segovia nel Océanu facer por dos brazos principales: el mayor va al propiu [[cabu Gracias a Dios]], onde termina'l territoriu hondureñu.<ref name="Noticia xeográfica y estadística de la República d'Hondures"/> "El Chamalecón ye un ríu de bastante llargu (200 km); pero percuerre comparativamente una seición estrecha del país y debe a esto'l nun ser caudalosu. La so corriente ye rápida y ta llena de baxos.' Naz na falda oriental del monte del Gallineru, na [[Sierra del Merendón|cordal del Merendón]], a poques llegües al Noroeste de [[Santa Rosa de Copán]]; riega los departamentos de Copán, Santa Bárbara y Cortés y cuerre al pie del monte de Omoa, al Sur, dixebráu per una llinia de llombes del ríu Santiago, que sigue paralelu a él, terminando aquélles nel valle de Sula y desaguando el Chamalecón al Oriente de la llaguna de Alvarado."<ref name="Noticia xeográfica y estadística de la República d'Hondures"/> [[Archivu:Barra-de-rio-ulua.jpg|200px|left|thumb|Barra de los ríos [[ríu Ulúa|Ulúa]] y [[ríu Chamelecón|Chamelecón]].]] "El Ulúa, ye'l ríu más anchu d'Hondures y por consiguiente'l que mayor caudal d'agües arrama nel Océanu, al oriente del Chamalecón, sacante seique'l Segovia, dempués de percorrer una gran estensión de territoriu, qu'entiende casi la tercer parte d'él. Formar la xunta de los ríos Blanco, Humuya,"<ref name="Noticia xeográfica y estadística de la República d'Hondures"/>Otoro, Sulaco. [[Archivu:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Desaguada del [[ríu Cocu]]]] "El Tintu o Negru, naz nel monte de Fray Pedro na [[sierra de Agalta]] nel so cursu ye conocíu como Sico. Cerca yá de la mariña, estremar en tres brazos: Unu desagua na llaguna de Peñerada...y los otros dos brazos van direutamente al mar. La so estensión total ye como de 215 km. La barra d'esti ríu ye mala y variable, y el so caláu varia, según les estaciones."<ref name="Noticia xeográfica y estadística de la República d'Hondures"/> El ríu Lean naz al Noroeste de la ciudá de [[Yoro (Yoro)|Yoro]], nos montes de Nombre de Dios; tien un llargor de 60 km. Cubre una superficie agrícola de 883 km², y cubre una cuenca de 1885 km². Na so desaguada forma la barra Coloriáu nel departamentu de Atlántida. L'[[Ríu Aguán|Aguán]] o Romano, ríu caudalosu y bien estendíu que naz nos montes de Sulaco, cerca de [[Yorito]], nel departamentu de Yoro, y dempués de percorrer una estensión total como de 222 km, desagua nel mar al Este de Trujillo y de Punta Castiella. "Na so desaguada estremar nun ensame de brazos, formando un ampliu delta; el so valle ye unu de los más estensos y fértiles del país."<ref>Enciclopedia d'Hondures. Grupu Oceano, Daniel Torras, 2001. Barcelona, España. ISBN 84-494-1943-3</ref> [[Archivu:Guayape Boqueron.JPG|200px|left|thumb|[[Ríu Guayape]] afluente del Patuca.]] El [[Ríu Motagua|Motagua]] naz en territoriu de [[Guatemala]]; tien un llargor de 486 km.<ref name="Principales ríos de Guatemala">{{cita web |url=http://www.insivumeh.gob.gt/hidrologia/rios%20de%20guate.htm|títulu=Principales ríos de Guatemala|autor=insivumeh.gob|fecha=2013|editorial=insivumeh|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> Polo que ye consideráu'l ríu más llargu de Guatemala. Cubre una cuenca de 2539 km². A la fin del so trayeutu sirve de llende ente les repúbliques de Guatemala y Hondures. Dempués de correr por basar norte del monte de Omoa desagua nel golfu d'Hondures.<ref name="Noticia xeográfica y estadística de la República d'Hondures"/> El [[Ríu Patuca|Patuca]], que flúi nel estremu nor-oriente d'Hondures, tien el so orixe na unión de los ríos Guayambre, Jalán, Guayape y Telica, engrosándolo otros munchos afluentes, dalgunos d'importancia. Dempués de percorrer los departamentos d'[[Olancho]] y Gracias a Dios desagua en por dos brazos unu va dar a la llaguna de Brus y l'otru al mar Caribe. Esti ríu tien un llargor máximu de 500 km y cubre una cuenca de 24.695 km². === Aguada del Pacíficu === [[Archivu:Salvadorborder009.JPG|right|thumb|200px|Ríu Goascorán]] El [[ríu Goascorán]] naz nel valle de Comayagua y puede dicise que tien el so orixe nos mesmos llugares que'l Humuya. Mientres el Humuya cuerre escontra'l norte, el Goascorán empónse direutamente al Sur. "Polo cual estos dos ríos que caminen en direición contraria, corten dafechu, el cordal de mar a mar, abriendo un valle tresversal." El Goascorán termina nel golfu de Fonseca, percorriendo un valle que la so parte baxa y cercana a la mariña ye por demás fértil. Les poblaciones de San Antonio del Norte, Caridá, Sacu. Aramecina y Goascorán queden sobre les sos riberes, nun ye navegable, tien de llargu 115 km.<ref name="Nueva xeografía universal"/> El ríu Choluteca o Grande naz nos montes de Lepaterique y sigue en direición este y Nordeste hasta pasar por [[Tegucigalpa]] onde se-y axunten el Guacerique y el Chimbo o Chiquito; dende equí sigue aldu al Norte, describiendo un semicírculu a este y sur, percuerre los departamentos del Paraísu y Choluteca y desagua nel golfu de Fonseca, pasando antes pola cabecera del postreru de los departamentos nomaos y pol pueblu de Marcovia. Tien un llargor de 250 km y cubre una cuenca de 7570 km².<ref name="Data for the Choluteca Watershed">{{cita web|url=http://pr.water.usgs.gov/public/rt/hn/choluteca.html|títulu=Data for the Choluteca Watershed|autor=usgs.gov|fecha=2013|editorial=Real-Time Streamflow and Rainfall|allugamientu=|fechaaccesu=8 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305034332/http://pr.water.usgs.gov/public/rt/hn/choluteca.html|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref> El ríu Negru, que naz nel cuetu de Caguasca, na frontera de Nicaragua. Forma la llinia de llendes ente esta República y la d'Hondures, dende la so unión col ríu Guasaule hasta la so desaguada nel golfu de Fonseca. Tien un llargor de 85 km, cubre una cuenca de 1690 km² y una superficie agrícola de 231 km². [[Archivu:Lempa River.jpg|left|thumb|200px|Ríu Lempa]] El Nacaome; naz tamién nel monte de Lepaterique, desagua na badea de Chismuyo nel golfu de Fonseca. Los sos principales afluentes son: Llomba, Moramulca y Guacirope. Tien un llargor de 90 km y la so cuenca tien 2642 km² de superficie. Tamién son parte de l'aguada del Pacíficu hondureno otros ríos de menor importancia como: El Sumpul, Torola, Guarajambala y l'Agua Caliente.<ref name="Real-Time Streamflow and Rainfall Data for the Nacaome Watershed">{{cita web|url=http://pr.water.usgs.gov/public/rt/hn/nacaome.html|títulu=Real-Time Streamflow and Rainfall Data for the Nacaome Watershed|autor=usgs.gov|fecha=2013|editorial=Water Resources of the Caribbean|allugamientu=|fechaaccesu=8 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305000402/http://pr.water.usgs.gov/public/rt/hn/nacaome.html|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref> El [[ríu Lempa]] tien les sos fontes en territoriu hondureñu. Ente los sos principales afluentes atópense'l Torola, Guarajambala, Mocal y Sumpul. "La cuenca trinacional del Río Lempa tien un área total de 17.790 km² de los cualos, 10.082 km² correspuenden a El Salvador, 5251 km² a Hondures y 2457 km² a Guatemala. El llargor del calce principal ye de 422 km de los cualos 360,2 km cuerren dientro de territoriu salvadoreñu."<ref name="Nacencia y Desenvolvimientu del Rio Lempa">{{cita web |url=http://www.snet.gob.sv/Geologia/NacimientoEvolucionRLempa.pdf|títulu=Nacencia y Desenvolvimientu del Rio Lempa|autor=Walter Hernandez|fecha=Mayu de 2005|editorial=Serviciu Nacional d'Estudios Territoriales|ubicación=San Salvador|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> == Islles == === Islles del Atlánticu === [[Image:Mapa de Islas de la Bahia.JPG|left|thumb|200px|Mapa de les Islles de la Badea]] [[Image:Guanaja.jpg|right|thumb|200px|Islla de Guanaja]] Hondures tien islles importantes nos océanos que bañen les sos mariñes. Nel Atlánticu tópase, ente los 85° 48' y los 87° 3' de longitud oeste y los 16° 7' y los 16° 34' de latitud norte, el grupu d'islles que constitúin el departamentu hondureñu d'[[Islles de la Badea]]. Esti departamentu ta formáu poles islla de Roatán, Guanaja, Utila, Barbereta, Elena, Morat y numberosos castros y cayos dependientes d'elles. Nel pasáu, estes islles, entá cuando xeográficamente siempres formaron parte del territoriu hondureñu, dependíen del Gobiernu británicu. El 11 de xunetu de 1852 el superintendente de [[Belize]] declaró estes islles colonia británica, en nome del Reinu Xuníu, col nome de Colonia de les Islles de la Badea. Sicasí, les islles fueron devueltes a Hondures el 21 d'abril de 1861, entós que [[Gran Bretaña]] y Hondures roblaron el Tratáu Lennox Wike-Cruz. Nesti documentu axustóse que la soberana británica convenía en reconocer les islles de la Badea, Roatán, Guanaja, Helena, Utila, Barbereta y Morat, conocíes poles islla de la Badea, y asitiaes na badea d'Hondures, como parte de la [[República d'Hondures]]. Estes islles formen parte fundamental del turismu hondureñu. Reciben cerca d'un terciu de los turistes que visiten Hondures. Amás de los más de cincuenta mil visitantes añales atraíos pol bucéu y la pesca deportiva, los cruceros contribúin güei con unos sesenta mil escursionistes que desembarquen nes islles.<ref name="Lleis y naturaleza ">{{cita llibru |autor=Roger Hamilton|títulu=Ley y naturaleza |añu=2003|editorial=BIDAmerica|url=http://www.iadb.org/idbamerica/index.cfm?thisid=2318 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2013 }}</ref> [[Roatán]], ye la islla más grande del archipiélagu de les islles de la Badea; ye la más visitada y desenvuelta del archipiélagu.<ref name="Introduction to Roatan">{{cita llibru |autor=frommers|títulu=Introduction to Roatan|añu=2013|editorial=frommers|url=http://www.frommers.com/destinations/roatan/4192010001.html |fechaaccesu=15 d'agostu de 2013}}</ref> Esta islla atópase aproximao a cuarenta milles de la mariña hondureña, con una estensión territorial de 155,9 km² y una población calculada en más de venti mil habitantes, asitiaos sobre una impresionante barrera coralina que ye considerada como la segunda mayor del mundu, polo cual ufierta escelentes condiciones pal bucéu y pa la pesca. La islla tien un cordal que percuerre a lo llargo tola so estensión.<ref name="Hestoria de Roatán">{{cita llibru |autor=jctourshonduras.com|títulu=Historia de Roatán|añu=2003|editorial=Redaccion|url=http://www.jctourshonduras.com/jctours/hn/destinos/tours_fondures_12.php|fechaaccesu=15 d'agostu de 2013}}</ref> La islla de [[Guanaja]] ye la primer tierra centroamericana alcanzada por Cristóbal Colón nel so cuartu y últimu viaxe. Tomó posesión d'ella en nome de la Corona d'España, dándo-y el nome d'islla de Pinos, por tar cubierta d'estos árboles, y nel intre afayó les otres islles. Guanaja ye la islla más oriental de grupu insular y tien cerca de nueve milles de llongura per cinco d'anchu. Ye bastante elevada y tan fértil y de bones condiciones como la de Roatán, de la cual falta unes de quince milles.<ref name="Nueva xeografía universal"/> [[Image:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|right|thumb|200px|Cayos Cochinos]] La islla d'[[Utila]], ye la más occidental del grupu. Ta alcontrada a solu trenta quilómetros de la mariña norte d'Hondures. Tien 49,3 km² de superficie, 11 km de llargu y 4 km nel so puntu más anchu. L'estremu oriental de la islla ta cubierta por una fina capa de roques volcániques basáltiques; surdió de dellos conos piroclásticos, ente ellos Pumpkin Hill a 74 m (243 pies), que constitúi'l puntu más altu de la islla. Na actualidá esta islla gocia d'un creciente turismu debíu fundamentalmente al bucéu recreativu. Les islles Elena, Morat y Barbareta, de les cualos esta ye la mayor y Elena la menor, son bien pequeñes; islines al sur y al este de la de Roatán, de la que les dixebren angostos y fondes canales, siendo tamién el so orixe madrepóricu. En realidá, tán xuníes a la islla de Roatán por petones de coral. Nel Atlánticu, tamién pertenecen a Hondures les [[islles del Cisne]] y los cayos Cochinos. Les primeres son dos islles pequeñes, polo xeneral conocíes col nome inglés de Swan Islands. Atópense alcontraes na parte noroeste del mar Caribe, a unos 250 km de tierra firme d'Hondures, a 17º4´de latitud norte y 83º93´ de longitud oeste, a una altitú de tres metros sobre'l nivel del mar. L'archipiélagu ta formáu por trés islles: Cisne Grande con 5.5 km²; Cisne Pequeñu, con 2.5 km²; y El Cayo Páxaru Bobu (Booby Cay), con menos de 0,01 km². Per otru llau, los Cayos Cochinos son un grupu d'islles que ta formáu por dos pequeñes islles (15°58′18.99″N 86°28′31.34″O), Cayo Menor y Cayo Grande, y trelce cayos más pequeños d'orixe coralín asitiaos trenta quilómetros al nordeste de [[La Ceiba (Atlántida)|La Ceiba]], na mariña norte d'Hondures. === Islles del Pacíficu === [[Archivu:GOF Photo.jpg|left|thumb|200px||Les islles d'Hondures nel Pacíficu, atopar nel golfu de Fonseca]] [[Archivu:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|right|thumb|200px|Islla del Tigre]] "Les islles del Pacíficu tán asitiaes nel archipiélagu del [[golfu de Fonseca]], la mayoría d'estes islles son d'orixe volcánicu y la so formación data del terciariu, esto ye desque producióse la depresión del citáu golfu."<ref name="Enciclopedia d'Hondures">{{cita web |url=|títulu=Enciclopedia d'Hondures|autor=Daniel Torras|fecha=2001|editorial=Grupu Océanu|ubicación=Barcelona, España|fechaaccesu=18 d'agostu de 2013|isbn=84-494-1943-3|cita="Les islles del Pacíficu tán asitiaes nel archipiélagu del golfu de Fonseca, la mayoría d'estes islles son d'orixe volcánicu y la so formación data del terciariu, esto ye desque producióse la depresión del citáu golfu"}}</ref> La islla del Tigre cunta con una superficie de 23.7 km². Ta allugada nel meru centru del golfu de Fonseca y al sur de la islla de Zacate Grande. Esta islla forma un conu perfectu, qu'acusa'l so orixe volcánicu, siendo, anque apagáu, unu de tantos de la serie d'ellos qu'esisten na badea de Fonseca; alzar a 783 metros sobre'l nivel del mar,<ref name="Welcome to Amapala ">{{cita web|url=http://amapala.honduras.com/títulu=Welcome to Amapala|autor=amapala.fondures.com|fecha=2012|editorial=amapala.fondures.com|ubicación=Washington|fechaaccesu=15 d'agostu de 2013}}</ref> y tien a unu y otru llau, pela so parte Norte, dos montículos que-y dan a la islla un aspeutu de simetría verdaderamente notable. Sicasí l'altor indicáu, el cayente del cuetu ye en dellos puntos nidiu y dexa que se faigan nél cultivos. Nesta islla atópase "el sele pueblu pesqueru de Amapala",<ref name="Welcome to Amapala "/>al sur y al oeste la llava forma barreres de roques a les foles, hasta de más de 5 metros d'altor. Al Norte y al Este hai sableres planes anque de non bien considerable estensión. La islla de Zacate Grande, ta asitiada al nordeste de la del Tigre y tan cerca d'ésta pola so estremidá Sur que namái la dixebra d'ella una angosta canal, ye la mayor de les islles (54.3 km²). Tien 9.5 km d'anchu por 8 y mediu d'anchu. Cuerre por toa'l so llargor una serie de picos que lleguen pel sur hasta 656 metros d'altor aproximao. Pel Norte estes elevaciones baxen hasta ponese al nivel de les tierres baxes que son n'estremu fértiles.<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> [[Archivu:Isla Zacate Grande.jpg|right|thumb|200px|Islla de Zacate Grande]] La islla recibe'l so nome d'una yerba que cubre los sos montes y a la que los [[honduranu|honduranos]] llamen [[zacate]] y que ye escelente campera pal ganáu. Na estación lluviosa esisten y entá dempués dellos regueros na parte norte de la islla. Mientres la estación seca l'agua corriente arralez; pero puede llograse con facilidá y de bona calidá, escargatando nes capes de llava, so les cualos cuerren abondosos caudales. Zacate Grande esta xunida a tierra firme per una carretera.<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/> Güegüensi con unos 7,5 km² topar al Oriente de la islla de Zacate Grande de la que tamién ta dixebrada namái por una canal angostu. Tien una sola eminencia de perfecta regularidá y lo demás de la so superficie ye planu, fértil y propiu pa ser cultiváu con poco esfuerciu. Esta cubierta na so mayoría por una vexetación de tipu manglar. De noroeste a sureste mide 6 km, y de norte a sur 2,5 km. La islla Esposición ta frente a la población d'[[Amapala]] y nel centru de la so badea. Tien una ancha sablera escontra'l Norte y lo demás de la l constituyir un altu cuetu que vien casi a morrer nel mar. La falta d'agua nella ye casi completa, fora de la estación lluviosa y entá nésta ye pocu abondosu.<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/>Esta islla tien 3 km de llargor y 1,5 d'anchu, en total cuenta con 2,5 km² d'estensión y una elevación qu'algama 170 metros sobre'l nivel del mar. Per otru llau, la islla de Garrobo atopar al noroeste de la islla d'Esposición. Cuenta con un área de 0,8 km²; mide 1 km de norte a sur y 1.8 d'este a oeste. La so mayor elevación ye de 173 metros sobre'l nivel del mar. "Les demás islles hondureñes del golfu de Fonseca son más bien castros pequeños, dellos bellísimos, como la islla de los Páxaru llamada asina pol gran númberu d'ellos qu'ellí añeren y esisten de continuu; pero nun tienen importancia so aspeutu dalgunu que se-yos considere, siendo nelles la falta d'agua, polo xeneral, lo que más s'opón a la so población." .<ref name="Noticia geografica y estadistica de la Republica d'Hondures"/>Otros castros inclúin: Alamejas, Vaca, Tigritos, Caracolitos, Santa Elena, [[Islla del Coneyu Coneyu]], Coyote, Violín, Ingleserra, Serena, Garrobitos ente otres. "<ref name="Nueva xeografía universal"/> == Clima == [[Archivu:Mitchafter.jpg|thumb|175px]] Hondures allúgase nuna posición tropical de 15 a 16 [[Grau Celsius|graos]] al norte del ecuador, namái cunta con dos estaciones, que tán bien definíes: La [[estación seca]] y la [[estación lluviosa]]. La [[estación lluviosa]] empieza en [[mayu]] estendiéndose hasta'l mes de [[xunetu]] con una posa mientres el mes d'[[agostu]], ésta xeneralmente volver# a entamar en [[setiembre]] hasta'l mes de [[payares]] cuando empieza la estación seca. Esta estación, estender hasta'l mes d'[[abril]] o [[mayu]]. * El [[permediu]] de les [[temperatura|temperatures]] altes al traviés de tol país ye de 32&nbsp;°C (90&nbsp;°F), y el de les [[temperatura|temperatures]] baxes ye de 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F). * El [[permediu]] añal de les temperatures nel interior d'Hondures ye de 21&nbsp;°C (70&nbsp;°F). * El [[permediu]] de la [[precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] añal ye de 1000&nbsp;mm (40&nbsp;pulgaes) nos [[monte|montes]], y nos [[valle]]s de la mariña norte ye de 2500&nbsp;mm (100 pulgaes) * Les zones más baxes de la [[rexón]] costera tienen una media añal de 27&nbsp;°C (80&nbsp;°F) con altos graos de [[mugor]]. Na zona costera del [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] presentar polo xeneral un [[clima tropical]] lluviosu, con una temperatura medio de 27&nbsp;°C, máxima media de 30&nbsp;°C Y una mínima media de 20,7&nbsp;°C. La temporada d'[[agua|agües]] empieza nel mes de [[xunu]] y polo xeneral dura hasta'l mes d'[[avientu]]. El permediu añal d'agües ye de 2643&nbsp;mm. La zona norte que toma los departamentos de [[Cortés (Hondures)|Cortés]], y [[Yoro]] recibe un permediu añal d'agua de 1200 mm mientres en casi 5 meses del añu. El permediu de [[mugor]] ye del 75%. El permediu mediu de [[temperatura]] añal d'esta zona ye de 26&nbsp;°C con una máxima de 30&nbsp;°C y una mínima de 21&nbsp;°C. La zona sur d'Hondures cunta con un clima de [[sabana]] [[clima tropical|tropical]]. Nesta zona, preséntase xeneralmente un clima secu por seis meses o más. Mientres la [[estación lluviosa]], la zona sur atropa un permediu de 1680&nbsp;mm. La [[temperatura]] media ye de 29,1&nbsp;°C máxima de 35&nbsp;°C mínima de 23,4&nbsp;°C. La zona central que correspuende a los departamentos de [[Francisco Morazán]], [[Departamentu de Comayagua|Comayagua]] y [[La Paz]], tien un permediu de temperatura Medio de 22,4&nbsp;°C, máxima de 27,2&nbsp;°C y mínima de 17,4&nbsp;°C. El permediu d'[[agua]] ye d'aproximao 1000&nbsp;mm mientres más de tres meses del añu.<ref>[http://www.worldweather.org/133/c00283.htm WorldWeather.org].</ref> {|{{tablaguapa}} style="font-size:85%;" ! colspan="14" style="text-align:center;"|[[Tegucigalpa|Clima de Tegucigalpa]] |- ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17"|Mes ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Xineru|Xin]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Febreru|Feb]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Marzu|Mar]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Abril|Abr]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Mayu|May]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Xunu|Xun]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Xunetu|Xnt]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Agostu|Ago]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Setiembre|Set]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Ochobre|Och]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Payares|Pay]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|[[Avientu|Avi]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|Añu |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;"|Temperatura máximo media ([[grau Celsius|°C]]) |style="background: #FFFF99; color:#000080;"|23.8 |style="background: #FFCC66; color:#000080;"|25.2 |style="background: #FF9900; color:#000080;"|26.6 |style="background: #FF9900; color:#000080;"|27.5 |style="background: #FF9900; color:#000080;"|27.1 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|25.3 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|24.5 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|25.0 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|24.4 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|24.1 |style="background: #FFFF99; color:#000080;"|23.4 |style="background: #FFFF99; color:#000080;"|23.4 |style="background: #FFCC00; color:#000080;"|25.0 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;"|Temperatura mínimo media ([[grau Celsius|°C]]) |style="background: #FFFFCC; color: black;"|11.5 |style="background: #FFFFCC; color: black;"|12.9 |style="background: #FFFFCC; color: black;"|14.0 |style="background: #FFFF99; color: black;"|15.4 |style="background: #FFCC66; color: black;"|16.2 |style="background: #FFCC66; color: black;"|16.2 |style="background: #FFCC66; color: black;"|15.8 |style="background: #FFCC66; color: black;"|15.8 |style="background: #FFCC66; color: black;"|15.8 |style="background: #FFFF99; color: black;"|15.4 |style="background: #FFFFCC; color: black;"|14.0 |style="background: #FFFFCC; color: black;"|13.1 |style="background: #FFCC66; color: black;"|14.6 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;"|Precipitación ([[milímetru|mm]]) |style="background: #66CCFF;"|3.2 |style="background: #66CCFF;"|4.9 |style="background: #66CCFF;"|6.9 |style="background: #44AADD;"|25.9 |style="background: #44AADD;"|117.2 |style="background: #2288BB;"|249.5 |style="background: #2288BB;"|180.6 |style="background: #2288BB;"|181.6 |style="background: #2288BB;"|235.2 |style="background: #44AADD;"|131.0 |style="background: #44AADD;"|42.6 |style="background: #66CCFF;"|7.6 |style="background: #44AADD;"|98.8 |} == Ver tamién == * [[Parques nacionales d'Hondures]] * [[El Arboretum de Zamorano]] * [[Xardín Botánicu Lancetilla]] * [[Reserva de la Biosfera de Ríu Plátanu]] * [[Secretaría de Recursos Naturales y Ambiente d'Hondures]] * [[Ecoloxía d'Hondures]] * [[Parque nacional La Tigra]] * [[Hondures]] * [[Clima d'Hondures]] == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía d'Hondures]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] i59q5rg2247nxaa58dcs93ig0rnqo0o 0 101571 4496362 4486593 2026-05-26T05:25:12Z Limotecariu 735 4496362 wikitext text/x-wiki {{otros usos|seleición masculina de fútbol de Nicaragua|la seleición masculina}} {{Ficha de seleición de fútbol 2 | fem = sí | especial = | país = Nicaragua | cod = NCA | asociación = [[Federación Nicaraguana de Fútbol]] | confederación = [[Concacaf]] | seudónimu = L'Azul y Blanco<br />Los Pinoleros<br />Albiazules | país-dt = ESP | direutor técnicu = [[Antonio Macias]] | añu-dt = | mayor goliador = | mayor goliador goles = | más participaciones = | mayor partíos = | estadiu = [[To be announced|TBA]] | PPI país1 = Guatemala | PPI bandera1 = | PPI marcador = 5:0 | PPI llugar = [[Ciudá de Guatemala]], [[Guatemala]] | PPI fecha = {{fecha|22|5|2000}} | MRI país2 = El Salvador | MRI marcador = 3:0 | MRI llugar = [[Ciudá de Guatemala]], [[Guatemala]] | MRI fecha = {{fecha|28|7|2000}} | PRI país1 = El Salvador | PRI marcador = 12:1 | PRI llugar = [[Ciudá de Guatemala]], [[Guatemala]] | PRI fecha = {{fecha|28|5|2000}} | PRI2 país1 = Costa Rica | PRI2 marcador = 6:0 | PRI2 llugar = [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], [[Costa Rica]] | PRI2 fecha = {{fecha|27|10|2007}} | participación mundial = | primer mundial = | meyor mundial = | copa rexonal = [[Premundial Femenín Concacaf]] | participación rexonal = 2 (''per primer vegada en [[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2006|2006]]'') | primera rexonal = | meyor rexonal = | participación olímpicu = | primer olímpicu = | meyor olímpicu = | color_izq1 = 0000FF | color_cuerpu1 = 0000FF | color_der1 = 0000FF | color_pantalón1 = 0033CC | color_medies1 = 0000CC | trama_izq1 = _blackline | entama_cuerpu1 = | trama_der1 = _blackline | entama_pantalón1 = | trama_medies1 = | color_izq2 = FFFFFF | color_cuerpu2 = FFFFFF | color_der2 = FFFFFF | color_pantalón2 = FFFFFF | color_medies2 = FFFFFF | trama_izq2 = | entama_cuerpu2 = | trama_der2 = | entama_pantalón2 = | trama_medies2 = }} La '''Seleición femenina de fútbol de Nicaragua''' ye l'equipu representativu del [[Nicaragua|país]] nes competiciones oficiales de [[fútbol femenín]]. La so organización ta al cargu de la [[Federación Nicaraguana de Fútbol]], que ye miembru de la [[Concacaf]]. == Estadístiques == {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=40% |- !bgcolor=#006699 width=50% colspan=4|'''[[Copa Mundial Femenina de Fútbol|<span style="color:white;">Copa Mundial Femenina de Fútbol</span>]]''' |- !{{bandera|CHN}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1991|1991]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|SWE}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1995|1995]] | ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|USA}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1999|1999]] | ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|USA}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003|2003]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|CHN}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007|2007]] | ''Nun se clasificó'' |- !{{bandera|Alemaña}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2011|2011]] | ''Nun se clasificó'' |- !{{bandera|Canadá}}[[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2015|2015]] | ''Por determinar'' |} {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=40% |- !bgcolor=#006699 width=50% colspan=4|'''[[Premundial Femenín Concacaf|<span style="color:white;">Premundial Femenín Concacaf</span>]]''' |- !{{bandera|HAI}}[[Campeonatu Femenín de la Concacaf de 1991|1991]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|USA}}[[Campeonatu Femenín de la Concacaf de 1993|1993]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|CAN}}[[Campeonatu Femenín de la Concacaf de 1994|1994]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|CAN}}[[Campeonatu Femenín de la Concacaf de 1998|1998]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|USA}}[[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2000|2000]] |width=50%| ''Nun se clasificó'' |- !{{bandera|USA}}{{bandera|CAN}}[[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2002|2002]] |width=50%| ''Nun llogró entrar'' |- !{{bandera|USA}}[[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2006|2006]] |width=50%| ''Fase de Grupos'' |- !{{bandera|MEX}}[[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2010|2010]] |width=50%| ''Fase de Grupos'' |- |} == Futbolistes Notables == * Betania Aburto * Julissa Acevedo * [[Ana Cate]] * Dalila López * Arlen Medrano * Claudia Mojica * Carolina Solís * Marta Zapata * Sheyla Flores * Xaviera Morales * Rosa Jiménez == Entrenador == *{{bandera|Nicaragua}} [[Elna Dixon Rocha]] (2006-2007) *{{bandera|Nicaragua}} [[Alexis Zepeda]] (2013-2014) Medaya de plata Xuegos Centroamericanos San José 2013 *{{bandera|Nicaragua}} [[Henry Alvarado]] (2007-febreru 2011) *{{bandera|Nicaragua}} [[Oscar Blanco]] (marzu 2011-xunu 2011) *{{bandera|Brasil}} [[Ederlei Pereira Pedroso]] (xunu 2011-xunu 2013) *{{bandera|Nicaragua}} [[Jeniffer Fernandez]] (xunu 2013=ochobre 2014) *{{bandera|ESP}} [[Antonio Macias]] (ochobre 2014-actualidá) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120214190114/http://www.fenifut.org/campeonatos/seleccion-femenina.aspx FeniFut Nicaragua] {{Tradubot|Seleición femenina de fútbol de Nicaragua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleiciones de fútbol de Nicaragua]] [[Categoría:Seleiciones femenines de fútbol de la Concacaf|Nicaragua, Selección femenina de fútbol]] ju9wor1qo8wz5xgt03lqzxell35lzb6 0 102537 4496549 4408245 2026-05-26T10:59:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496549 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20170523090648}} El '''riesgu llaboral''' ye la posibilidá de qu'un trabayador sufra una [[enfermedá llaboral]] o un [[Accidente de trabayu|accidente llaboral]]. == Factores de riesgu llaboral== Los factores de riesgos llaborales son aquellos que se rellacionen direutamente cola actividá exercida nel llugar de trabayu. ===Clasificación=== Dependiendo'l llugar de trabayu y del tipu d'actividá exercida nestos, clasificar en: * '''Seguridá:''' estúdiense ya intenten amenorgar los riesgos d'accidente. *'''Factor d'orixe:''' determinar por mediu [[Axente (medicina)|axentes]] atopaos nel ambiente de trabayu (axentes físicos, axentes químicos y axentes biolóxicos). *'''Carauterístiques del trabayu:''' factores de tipu [[ergonomía|ergonómicu.]] *'''Organización del trabayu:''' estúdiense los riesgos de tipu [[Psicosociología|psicosociológicos]]. == Normativa == === España === La Llei 31/1995 de 8 de payares, de Prevención de Riesgos Llaborales, ye'l tueru principal de la normativa preventiva española. Aplicar a toes aquelles empreses que dispongan de trabayadores per cuenta ayena, y regula les principales obligaciones d'empreses y trabayadores. == Ver tamién == * [[Espaciu confináu]] * [[Salú llaboral]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikisource|Llei 31/1995, de 8 de payares de Prevención de Riesgos Llaborales}} * [http://www.safetyforlife.cl Safety for Life: Innovación en seguridá llaboral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611150725/http://safetyforlife.cl/ |date=2017-06-11 }} * [https://web.archive.org/web/20110714162252/http://www.losrecursoshumanos.com/contenidos/908-conceptos-basicos-sobre-riesgos-llaborales.html Conceutos básicos sobre riesgos llaborales] * [http://previpedia.es/P%C3%A1gina_principal Previpedia, enciclopedia collaborativa de prevención de riesgos llaborales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730070909/http://previpedia.es/P%C3%A1gina_principal |date=2017-07-30 }} {{Tradubot|Riesgo laboral}} [[Categoría:Prevención de riesgos llaborales]] 7ceuym56ukyozz1cw45bunvi4r495rs 0 103038 4496360 4464770 2026-05-26T05:24:35Z Limotecariu 735 4496360 wikitext text/x-wiki {{Ficha de congresu |nome = Asamblea Nacional de la República de Nicaragua |país = Nicaragua |llexislatura = |imaxe = Coat of arms of Nicaragua.svg |tamañu_imaxe = 150px |pie_imaxe = |creación = |término = |tipu_cámara = [[Unicameralidad|Unicameral]] |cámara_alta = |llende_alta = |cámara_baxa = |llende_baxa = |empecipio_sesiones = |empecipio_sesiones_alta = |empecipio_sesiones_baxa = |sesiones = |lider1 = [[Gustavo Porras Cortés]] |tipu_lider1 = [[Presidente de l'Asamblea Nacional de Nicaragua|Presidente de l'Asamblea Nacional]] |partíu1 = [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|FSLN]] |eleccion1 = |lider2 = |tipu_lider2 = [[Secretariu de l'Asamblea Nacional de Nicaragua|Secretariu de l'Asamblea Nacional]] |partíu2 = ([[Partíu Lliberal Constitucionalista|PLC]]) |eleccion2 = |mayoría1 = |mayoría2 = |miembros = 92 diputaos |camara1 = |camara2 = |estructura1 = Asamblea_Nacional_de_la_Republica_de_Nicaragua_2017_-_2021.svg |estructura1_res = 250px |grupos_politicos1 = {{colorbox|#8B0000}} [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|FSLN]] (71)<br /> {{colorbox|#FF0000}} [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|PLC]] (14)<br /> {{colorbox|#DC143C}} [[Partíu Lliberal Independiente (Nicaragua)|PLI]] (2)<br /> {{colorbox|#FFC0CB}} [[Alianza Lliberal Nicaraguana|ALN]] (2)<br /> {{colorbox|#1BB315}} [[Partíu Conservador (Nicaragua)|PC]] (1)<br /> {{colorbox|#3e5DF9}} [[Alianza pola República (Nicaragua)|APRE]] (1)<br /> {{colorbox|#654D1D}} [[YATAMA]] (1) |salariu1 = |estructura2 = |estructura2_res = |grupos_politicos2 = |salariu2 = |autoridá = |peracaba_eleccion1 = |proxima_eleccion1 = |peracaba_eleccion2 = [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 2016|6 de payares de 2016]] |proxima_eleccion2 = |lema = | salon_sesiones_baxa = AsambleaNacionalManagua.JPG |sitiu_web = [http://www.asamblea.gob.ni/ Asamblea Nacional de Nicaragua] |anterior = |siguiente = |predecesor1=}} L''''Asamblea Nacional de Nicaragua''' ye l'órganu de tipu unicameral qu'exerz el [[poder llexislativu]] de la [[República de Nicaragua]]. Naz dempués de l'aprobación de la constitución de 1986 reemplazando al anterior [[Congresu de la República]]. L'Asamblea Nacional ta integrada por 90 diputaos colos sos respeutivos suplentes, escoyíos por votu universal, igual, direutu, llibre y secretu, por aciu el sistema de representación proporcional. En calter nacional acordies con lo que s'estableza na llei eleutoral van escoyese 20 Diputaos y nes [[Departamentos de Nicaragua|circunscripciones departamentales y Rexones Autónomes]] 60 Diputaos.<ref name=":0">{{cita web|url=http://www.asamblea.gob.ni/constitucion/Llibru_Constitucion.pdf|títulu=Constitución política de la República de Nicaragua. Testu íntegru con reformes de 2014 incorporaes|fechaaccesu=10 de xineru de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> Tamién formen parte de l'Asamblea Nacional como Diputaos, propietariu y suplente respeutivamente, el ex-presidente de la República y l'ex-vicepresidente electos pol votu popular direutu nel periodu inmediatu anterior; y, como Diputaos, propietariu y suplente los candidatos a Presidente y Vicepresidente de la República que participaron na eleición correspondiente, y llograren el segundu llugar.<ref name=":0" /> Los Diputaos ante l'Asamblea Nacional van ser escoyíos pa un periodu de cinco años, que se va cuntar a partir de la so instalación, el nueve de xineru del añu siguiente al de la eleición.<ref name=":0" /> Tolos diputaos gocien de la inmunidá parllamentaria nel exerciciu de les sos funciones como diputáu.<ref name=":0" /> Enantes a la [[Revolución Sandinista]], el poder llexislativu yera llamáu [[congresu]] y la so sede atopar nel Palaciu Nacional de Nicaragua, actual [[Palaciu de la Cultura (Managua)|Palaciu de la Cultura]], na capital [[Managua]]. == Xunta direutiva de l'Asamblea Nacional == El 9 de xineru de 2017 escoyéronse los siguientes cargos pa constituyir la Xunta Direutiva pal periodu 2017-2018:<ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|títulu=Gustavo Porras, nuevu presidente de l'Asamblea Nacional|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/415145-gustavo-porras-nuevo-presidente-asamblea-nacional/|fecha=|fechaaccesu=10 de xineru de 2017|periódicu=El Nuevo Diario|páxina=|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110005001/http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/415145-gustavo-porras-nuevo-presidente-asamblea-nacional/|archivedate=2017-01-10}}</ref> '''Presidencia de l'Asamblea Nacional''': [[Gustavo Eduardo Porras Cortés]] (FSLN) '''Vicepresidencia primer:''' [[ Maritza del Socorru Espinales]] (FSLN) Vicepresidencia segunda: [[Gladis de los Angeles Báez]] (FSLN) Vicepresidencia tercer: [[María Haydée Osuna]] (PLC) Primer Secretaria Xeneral: Loria Raquel Dixon Brautigan Segundu Secretariu: Carlos Wilfredo Navarro Moreira Tercer Secretariu: Alejandro Mejía Ferreti == Repartu actual d'escaños 2017-2021 == Repartu d'escaños tres el resultáu eleutoral del 6 de payares de 2016<ref>{{cita publicación|apellíu=Ramírez|nome=Pedro Ortega|títulu=FSLN va tener 71 diputaos ante l'Asamblea Nacional y 15 ante'l PARLACEN|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:48926-fsln-tendra-71-diputaos-ante-l'asamblea nacional-y-15-ante-el-parlacen|fechaaccesu=10 de xineru de 2017|periódicu=El 19 Digital}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|títulu=Asamblea Nacional escueye a Gustavo Porras como presidente|url=http://www.stereo-romance.com/sociedad/3770-asamblea-nacional-escueye-a-gustavo-porras-como-presidente.html|fecha=|fechaaccesu=10 de xineru de 2017|periódicu=Stereo Romance|páxina=}}</ref> * [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN): 71 * [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC): 14 * [[Partíu Lliberal Independiente (Nicaragua)|Partíu Lliberal Independiente]] (PLI): 2 * [[Alianza Lliberal Nicaraguana]] (ALN): 2 * [[Partíu Conservador (Nicaragua)|Partíu Conservador]] (PC): 1 * [[Alianza pola República (Nicaragua)|Alianza pola República]] (APRE): 1 * [[YATAMA]]: 1 == Representación na Asamblea Nacional de Nicaragua == {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:90%" cellpadding="1" width="70%" |- bgcolor="#f2f2f4" | width="50%" align=center | '''Bandera''' || width="50%" align=center |'''Nacional o Departamental''' || width="50%" align=center |'''Númberu de diputaos''' |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Nicaragua.svg|50px]] | align=center | [[Nicaragua|Nacional]] | align=center | 20 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Nueva Segovia.svg|border|50px]] | align=center | [[Departamentu de Nueva Segovia|Nueva Segovia]] | align=center | 2 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Somoto.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Madriz|Madriz]] | align=center | 2 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Esteli.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Estelí|Estelí]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Leon, Nicaragua.svg|border|50px]] | align=center | [[Departamentu de León|León]] | align=center | 6 |- | align=center | [[Ficheru:Bandera de Chinandega.png|50px]] | align=center | [[Departamentu de Chinandega|Chinandega]] | align=center | 6 |- | align=center | [[Ficheru:Bandera de Managua.svg|border|50px]] | align=center | [[Departamentu de Managua|Managua]] | align=center | 19 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Masaya.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Masaya|Masaya]] | align=center | 4 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Granada, Nicaragua.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Granada Granada]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Jinotepe.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Carazo|Carazo]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Rivas.svg|border|50px]] | align=center | [[Departamentu de Rivas|Rivas]] | align=center | 2 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Juigalpa.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Chontales|Chontales]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Boaco.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Boaco|Boaco]] | align=center | 2 |- | align=center | | align=center | [[Departamentu de Matagalpa|Matagalpa]] | align=center | 6 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Jinotega.svg|50px]] | align=center | [[Departamentu de Jinotega|Jinotega]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Region Autonoma Atlantico Norte.gif|50px]] | align=center | [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|RACCN]] | align=center | 3 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of Region Autonoma Atlantico Sur.svg|50px]] | align=center | [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Sur|RACCS]] | align=center | 2 |- | align=center | [[Ficheru:Flag of San Carlos, Nicaragua.svg|border|50px]] | align=center | [[Departamentu de Río San Juan|Río San Juan]] | align=center | 1 |- |} == Composición Histórica == === Periodu [[1985]]-[[1990]] === * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 61 * Partíu Conservador Demócrata de Nicaragua (PCD): 14 * Partíu Lliberal Independiente(PLI): 9 * Partíu Popular Social Cristianu (PPSC): 6 * Movimientu d'Aición Popular, Marxista Leninista (MAP-ML): 2 * Partíu Comunista de Nicaragua (PC de N): 2 * Partíu Socialista de Nicaragua (PSN): 2 === Periodu [[1990]]-[[1997]] === * Unión Nacional Opositora (UNU): 51 * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 39 * Partíu Social Cristianu: 1 * Movimientu d'Unidá Revolucionaria (MUR): 1 === Periodu [[1997]]-[[2002]] === * Alianza Lliberal Nicaraguana: 42 * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 36 * Caminos Cristianos Nicaraguanos (CCN):4 * Partíu Conservador de Nicaragua: 3 * Proyeutu Nacional (PRONAL): 2 * Partíu Resistencia Nicaraguana (PRN): 1 * Movimientu Renovador Sandinista (MRS): 1 * Alianza Unidá: 1 * Partíu Lliberal Independiente (PLI): 1 * Aición Nacional Conservadora (ACN): 1 * Alianza UNU 96: 1 === Periodu [[2002]]-[[2007]] === * Partíu Lliberal Constitucionalista (PLC): 53 * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 38 * Partíu Conservador de Nicaragua (PC): 1 === Periodu [[2007]]-[[2012]] === * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 38 * Partíu Lliberal Constitucionalista (PLC): 25 * Alianza Lliberal Nicaraguana (ALN): 23 * Movimientu Renovador Sandinista (MRS): 5 * Independiente (Ex Presidente Ing. Enrique Bolaños Geyer): 1 === Periodu [[2012]]-[[2017]] === * Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN): 62 * Alianza Partíu Lliberal Independiente- Movimientu Renovador Sandinista (PLI-MRS): 26 * Partíu Lliberal Constitucionalista (PLC): 2 == Presidentes de l'Asamblea Nacional de Nicaragua == '''De 1985 - 1990''': [[Carlos Nuñez Téllez|Cmdte. Carlos Nuñez Téllez]] [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) '''De 1991 - 1991''': [[Miriam Arguello Morales]] [[Unión Nacional Opositora]] (UNU) '''De 1992 - 1992''': [[Alfredo César Aguirre]] [[Unión Nacional Opositora]] (UNU) '''De 1993 - 1993''': [[Gustavo Tablada Zelaya]] [[Partíu Socialista Nicaraguanu]] (PSN) '''De 1994 - 1995''': [[Luis Alberto Guzmán]] [[Partíu Popular Social Cristianu (Nicaragua)|Partíu Popular Social Cristianu]] (PPSC) '''De 1996 - 1996''': [[Cairo Manuel López]] [[Unión Demócrata Cristiana (Nicaragua)|Unión Demócrata Cristiana]] (UDC) '''De 1997 - 1998''': [[Iván Escobar Fornos]] [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 1999 - 2001''': [[Oscar Moncada Reyes]] (QEPD) [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 2002 - 2002''': [[Arnoldo Alemán Llacayu]] [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 2003 - 2003''': [[Jaime Cuadra Somarriba]] (QEPD) [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 2004 - 2004''': [[Carlos Noguera Pastora]] [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 2005 - 2005''': [[Santos René Núñez Telléz]] [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) '''De 2006 - 2006''': [[Eduardo Goméz López]] (QEPD) [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] (PLC) '''De 2007 - 2011''': [[Santos René Núñez Téllez]] (QEPD) [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) '''De 2012 - Setiembre 2016''': [[Santos René Núñez Téllez]] (QEPD) [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) '''De Setiembre 2016 - 8 Xineru 2017''': [[Iris Marina Montenegro Blandón]] (Presidenta Per Llei tres el decesu del Ing. Santos René Núñez Téllez) [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) '''De 9 de Xineru 2017- (?)''': [[Gustavo Porras Cortés|Gustavo Eduardo Porras Cortés]] [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN) == Ver tamién == * [[Presidente de Nicaragua]] * [[Congresos y Parllamentos d'América]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.asamblea.gob.ni/ Asamblea Nacional de Nicaragua] * {{Enllaz rotu|1=nacional-hackeado / Sitiu web de l'Asamblea Nacional hackeado |2=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/328506-sitio-web-d%27asamblea |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Asamblea Nacional de Nicaragua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gobiernu de Nicaragua]] [[Categoría:República de Nicaragua]] [[Categoría:Política de Nicaragua]] [[Categoría:Congresos y parllamentos por estáu|Nicaragua]] [[Categoría:Congresos y parllamentos unicamerales]] [[Categoría:Wikipedia:Tradubot]] pyiljt1zqo2g7xck1w42msn7ps5zq08 0 103904 4496335 4444818 2026-05-26T01:51:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496335 wikitext text/x-wiki {{otrosusos}} {{llocalidá}} '''Reading''' ye un pueblu y [[autoridá unitaria]] nel condáu de [[Berkshire (Inglaterra)|Berkshire]], n'[[Inglaterra]], [[Reinu Xuníu]].<ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> Asitiada na confluencia de los ríos [[Támesis]] y Kennet, la ciudá ta a mediu camín ente [[Londres]] y [[Oxford]], en cantu de l'autopista M4. La pronunciación [[idioma inglés|inglesa]] d'esti nome ye {{IPA|/ˈrɛdɪŋ/}} (na notación del [[Alfabetu Fonéticu Internacional]]). Reparar la diferencia cola forma verbal homógrafa ''reading'' ("lleendo"), que la so pronunciación ye {{IPA|/ˈri:dɪŋ/}}. Reading ye probablemente'l centru de negocios más importante del sureste d'Inglaterra, aparte del [[Gran Londres]]. La mayoría de les compañíes importantes de Gran Bretaña tienen la so sede na ciudá, que tamién alluga numberoses multinacionales. El [[ECMWF]] (Centru Européu de Predicción Meteorolóxica a Plazu Mediu) tien la so sede equí. Ye amás una ciudá universitaria con una importante comunidá estudiantil. El centru de la ciudá ta asitiáu cerca de les confluencias del Támesis y el ríu Kennet, lo que reflexa la historia de la ciudá como puertu fluvial. Antes de la confluencia, el Kennet estender por una estrecha abertura pa formar la llanura fluvial del Támesis. Reading ta a 64 quilómetros al oeste del centru de Londres y a 40 quilómetros al sureste d'Oxford. == Historia == [[Ficheru:Uk-reading-st-marys.jpg|thumbnail|left|Vista de la ilesia de Santa María de Reading.]] L'asentamientu orixinal foi fundáu nel [[sieglu VIII]] y recibió el nome de ''Readingum''. El nome provién probablemte del términu [[anglosaxón]] pa "llugar de la xente de Readda". Tuvo ocupada polos [[viquingos]] nel añu [[871]]. Nel añu [[1086]] la ciudá tenía unos 600 habitantes. L'[[abadía de Reading]] foi un centru de pelegrinaxe mientres la dómina [[edá media|medieval]]. A finales del [[sieglu XVI]], Reading yera la mayor ciudá nel condáu de Berkshire, con una población de 3.000 habitantes. La ciudá desempeñó un importante papel mientres la guerra civil; camudó de manes numberoses vegaes. Foi tamién el llugar nel que se llibraron diverses batalles mientres la revolución gloriosa de [[1688]]. En [[1801]], la población yera de 9.400 persones. Mientres el [[sieglu XIX]] Reading desenvolvióse como un importante centru manufacturero. Dende [[1832]] la ciudá tien dos miembros que lu representen nel [[parllamentu]]. El [[conceyu municipal]] introducir nel añu [[1839]]. El ferrocarril llegó a Reading en [[1841]]. En [[1851]] la población yera yá de 21.500 persones. El rangu de distritu del condáu foi-y concedíu en [[1887]]. A principios del [[sieglu XX]], Reading cuntaba con 59.000 habitantes. La ciudá fíxose famosa pola so [[cerveza]] y poles sos [[galleta|galletes]]. A pesar de ser la mayor ciudá de Berkshire mientres sieglos, Reading tuvo qu'esperar hasta [[1974]] pa ser declarada oficialmente la capital de Berkshire. == Reading na actualidá == [[Ficheru:Reading ayuntamiento.JPG|thumb|left|Conceyu de Reading.]] La [[Universidá de Reading]] fundar en 1892 como un [[College]] acomuñáu a la [[Universidá d'Oxford]], alquiriendo la so independencia en 1926. Ente los sos [[facultá universitaria|facultaes]] destaca internacionalmente el departamentu de [[meteoroloxía]]. La universidá tien un presupuestu averáu de 25 millones de [[llibra esterlina|llibres]], de los cualos alredor del 10% provienen de financiamientu industrial y comercial. Con trés [[campus]] partíos pela zona y alredor de 15.000 estudiantes (3.000 estranxeros), la universidá suma'l so dinamismu a la ciudá. La Universidá de Reading mientres tol branu ufierta al campus principal como campamentu d'idioma inglés, pa mozos estranxeros, cientos d'adolescentes de más de 10 distintes nacionalidaes participen nestos cursos.Lo que vuelve a Reading mientres tol branu nun llugar llenu d'enerxía y compres. La segunda universidá de Reading ye la ''Thames Valley University'' (TVU), que llegó a la ciudá en [[2004]], al fundise la TVU (d'[[Ealing]] y [[Slough]]) col ''Reading College and School of Arts & Design''. Con campus nestos trés ciudaes, la universidá atrai a estudiantes de too l'oeste de Londres y del valle del Támesis. La TVU ye una universidá fora de lo común pos, de los sos 53.000 estudiantes, namái'l 40% lo son a tiempu completu y ufierta múltiples estudios téunicos que nun s'atopen en nenguna otra institución. L'equipu de fútbol llocal, el ''Reading Football Club'', fundar en [[1871]]. Xugó per primer vegada na so historia na ''[[Premier League]]'' na temporada 2006-07, acabando en 8ª posición na clasificación. Xuega nel estadiu ''Madejski'' que, con capacidá pa 24.500 espectadores, comparte col equipu de rugby ''[[London Irish]]''. Ye'l llugar de nacencia de [[Catalina de Cambridge]], duquesa de Cambridge y esposa del príncipe [[Guillermo de Cambridge]], fíu del príncipe [[Carlos de Gales]] y, por tanto, segundu na llinia socesoria al tronu del [[Reinu Xuníu]]. == Nativos de Reading == * [[Chris Cunningham]] (1970-) video-artista. * [[Natalie Dormer]] (1982-) actriz. * [[Ricky Gervais]] (1961-) músicu, escritor, guionista, humorista y actor. * [[Neil Halstead]] (1970-) guitarrista y cantante. * [[Kate Middleton]] (1982-) Catalina de Cambridge, esposa del príncipe [[Guillermo, duque de Cambridge]]. * [[Sam Mendes]] (1965-) direutor de cine y teatru. * [[Mike Oldfield]] (1953-) músicu, compositor, multiinstrumentista y productor. * [[John Sykes]] (1959-) guitarrista. * [[Kate Winslet]] (1975-) actriz de cine. * [[Dean Carl Evans]] (1996-2016) mártir en Siria na llucha contra'l daesh. == Ver tamién == * [[Berkshire]] * [[Reading Festival]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Reading, Berkshire}} {{Tradubot|Reading}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Autoridaes xunitaries d'Inglaterra]] [[Categoría:Llocalidaes de Berkshire]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] 56ab5wfxhixqjbplvtcoaj7f7ijtq22 0 104036 4496508 4276241 2026-05-26T08:25:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496508 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Regiones de Inglaterra}} {{Xeografía}} Les '''rexones d'[[Inglaterra]]''' son el más altu nivel de les [[Subdivisiones d'Inglaterra]]. Les rexones son nueve: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! scope = "row" style="text-align:center;" | Nome<ref name=Regions>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/government-office-regions/index.html |títulu=Regions (Former GORs) |publisher=ONS |date= |fechaaccesu=25 d'agostu de 2015 |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/government-office-regions/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> ! Nome orixinal ! Población (2011) ! Área (km²) ! [[Densidá de población|Dens.Pob.]] (hab/km²) !Capital |- |[[Sureste d'Inglaterra]] |South East England | 8 634 750 | 19 095 | 452,2 |[[Guilford]] |- |[[Gran Londres]] |Greater London | 8 173 941 | 1572 | 5199,7 |[[Londres]] |- |[[Noroeste d'Inglaterra]] |North West England | 7 052 177 | 14 165 | 497,9 |[[Manchester]] |- |[[Este d'Inglaterra]] |East of England | 5 846 965 | 19 120 | 305,8 |[[Cambridge]] |- |[[West Midlands]] |West Midlands | 5 601 847 | 13 000 | 430,0 |[[Birmingham]] |- |[[Suroeste d'Inglaterra]] |South West England | 5 288 935 | 23 829 | 222,0 |[[Bristol]] |- |[[Yorkshire y Humber]] |Yorkshire and the Humber | 5 283 733 | 15 420 | 342,7 |[[Leeds]] |- |[[East Midlands]] |East Midlands | 4 533 222 | 15 627 | 290,1 |[[Melton]] |- |[[Nordeste d'Inglaterra]] |North East England |2 596 886 |8592 |302,2 |[[Newcastle upon Tyne|Newcastle]] |- | '''Inglaterra''' |'''England''' | '''53 012 456''' | '''130 395''' | '''406,6''' |'''[[Londres]]''' |} == Historia == La creación de dalguna forma de provincies o rexones n'Inglaterra foi una tema intermitente de los gobiernos británicos posteriores a la [[Segunda Guerra Mundial]]. La ''[[Redcliffe-Maud Report]]'' propunxo la creación d'ocho provincies que podríen tar descentralizaes de l'alministración central. L'alministración d'[[Edward Heath]] nos [[años 1970]] nun creó una estructura rexonal na Llei d'alministración llocal de [[1972]] (''[[Local Government Act 1972]]''), a la espera de la [[Comisión Real sobre La Constitución]] (''Royal Commission on the Constitution''), dempués de que los esfuercios del gobiernu concentrar nun alcuerdu constitucional n'[[Escocia]] y [[Gales]] mientres el restu del deceniu. N'Inglaterra, la mayoría de la Comisión suxirió "coordinación rexonal y conseyos consultivos pa Inglaterra, que consiste en gran parte de manera indireuta de los representantes escoyíos y les autoridaes llocales qu'operen a lo llargo de les llinies de los conseyos asesores galeses". Un quintu de los conseyeros consultivos seríen nomaos dende'l gobiernu central. Les llendes suxeríes fueron los "ocho actuales (en 1973) de los efeutos de la planificación económica, modificáu pa faer les fronteres de conformidá cola nueva estructura comarcal".<ref>Whitehall poderes diría a Escocia, Gales y les rexones, pero non la plenitú del gobiernu propiu. "The Times". 1 de payares de 1973.</ref><ref>Más llibertá pa escoceses, galeses, nes propuestes de les rexones rexón. "The Times". 1 de payares de 1973.</ref> Un informe menos de [[Lord Crowther-Hunt]] y [[Alan Peacock]] propunxeron nel so llugar siete asamblees rexonales gobernaes con Gran Bretaña (cinco dientros d'Inglaterra), que se fadría cargu d'una cantidá sustancial de l'alministración central<ref>Encamentamos a los disidentes plan de siete asamblees. "The Times". 1 de payares de 1973.</ref> N'abril de [[1994]] el gobiernu de [[John Major]] creó un conxuntu de diez oficines gubernamentales rexonales (''Government Office Regions'') pa Inglaterra. Antes de 1994, anque otros gobiernos centrales tuvieron departamentos pa les distintes oficines rexonales, les rexones solíen tar dixebraes. La propuesta del estáu foi una manera de coordinar les distintes oficines rexonales d'una manera más eficiente: esto arreyó primeramente al [[Departamentu de Comerciu ya Industria]] (''Department of Trade and Industry''), [[Departamentu d'Empléu]] (''Department of Employment''), [[Departamentu de Tresportes]] (''Department of Transport'') y al [[Departamentu pa la Redolada]] (''Department for the Environment'').<ref>''Devolution and British Politics. Chapter 10. English rexonal government'' : Christopher Stevens</ref> El [[Tratáu de Maastricht]] fomenta la creación de llendes rexonales pa la seición de vos mientres del [[Comité de les Rexones]] de la [[Xunión Europea]]: [[Gales]], [[Escocia]] y [[Irlanda del Norte]] constitúin caúna rexón, pero Inglaterra representa una proporción tan grande de la población del Reinu Xuníu qu'una división adicional faíase necesaria == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Rexones d'Inglaterra|*]] lporgi1ei4lfn9f6ggv115wfugw1w6i 0 104492 4496275 4474090 2026-05-25T13:16:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496275 wikitext text/x-wiki {{ficha d'estáu desapaecíu}} El '''Protectoráu francés de Camboya''' ({{lang-km|ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង}}; {{lang-fr|Protectorat français du Cambodge}}), referir al Reinu de [[Camboya]] cuando yera un [[protectoráu]] francés dientro de la [[Indochina francesa]] - una coleición de protectoraos del sureste asiáticu dientro del [[Imperiu colonial francés]]. El protectoráu foi establecíu en 1867 cuando'l rei camboyanu Leggio [[Norodom de Camboya|Norodom]] solicitó l'establecimientu d'un protectoráu francés sobre'l so país, mentanto, [[Reinu de Rattanakosin|Siam]] (güei [[Tailandia]]) arrenunció a la [[soberanía]] sobre Camboya y reconoció oficialmente'l protectoráu francés nella. Camboya integrar na unión d'[[Indochina francesa]] en 1887 xunto coles colonies y protectoraos franceses en [[Vietnam]] ([[Cochinchina]], [[Annam]] y [[Tonkín]]). En 1946, a Camboya concedióse-y l'autogobiernu dientro de la [[Xunión Francesa]] y abolióse la so estatus de protectoráu en 1949. Camboya ganó darréu la so independencia y el día independiente celebróse'l 9 de payares de 1953. == Entamu de la ocupación francesa == [[Ficheru:King Norodom.jpg|miniaturadeimagen|left|200px|[[Norodom of Cambodia|King Norodom]], el monarca qu'empecipió obertures a Francia pa faer de Camboya el so protectoráu en 1863 pa escapar de la presión siamesa]] Mientres el sieglu XIX, el reinu de Camboya amenorgar a un estáu vasallu del reinu de Siam que s'había anexonáu les sos provincies occidentales, incluyíu Angkor, mientres la creciente influencia de la dinastía vietnamita Nguyen amenaciaba a la parte oriental. del país. Dempués del establecimientu francés d'una colonia en Cochinchina (actual sur de Vietnam) en 1867, el rei Norodom de Camboya solicitó un protectoráu francés sobre'l so reinu. Nesi momentu, Pierre-Paul de La Grandière, gobernador colonial de Cochinchina, taba llevando a cabo planes pa espandir el dominiu francés sobremanera Vietnam y consideraba a Camboya como un amortiguador ente les posesiones franceses en Vietnam y Siam. El 11 d'agostu de 1863, Norodom robló un tratáu reconociendo a un protectoráu francés sobre'l so reinu. Sol tratáu, la [[Rei de Camboya|monarquía camboyana]] dexóse-y permanecer, pero'l poder recayó principalmente nun xeneral residente que se va agospiar en [[Phnom Penh]]. Francia tamién s'encargaría de les rellaciones comerciales y esteriores de Camboya y tamién apurriría proteición militar. Siam más tarde reconoció'l protectoráu dempués de que Francia dexó la provincia camboyana de [[Battambang Province|Battambang]] y reconoció el control tailandés d'[[Angkor]].<ref>Philippe Franchini, ''-yos Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 92</ref><ref>[[Pierre Montagnon]], ''La France coloniale'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, pages 146–147</ref> == Gobiernu colonial francés == La sede del Gobernador Xeneral pa la totalidá de la Indochina francesa basar en [[Saigón]] hasta que la capital treslladar a [[Ḥanói]] en 1902. Camboya, al ser un protectoráu constituyente de la Indochina francesa, rexir pol ''Résident Supérieur'' (Resident-Xeneral) para Camboya, que foi nomáu direutamente pol Ministeriu de Marina y Colonies en París. El Residente Xeneral foi asistíu de la mesma por Residentes o gobernadores locales, que se publicar en tolos centros provinciales, tales como [[Battambang]], Pursat, Odong y [[Siem Reap]]. [[Phnom Penh]], la capital, taba so l'alministración direuta del Resident-Xeneral. === Revuelta de 1885–1886 === Les primeres décades del gobiernu francés en Camboya incluyeron numberoses reformes na política camboyana, como l'amenorgamientu del poder del monarca y l'abolición de la esclavitú. En 1884, el gobernador de Cochinchina, Charles Anthoine François Thomson, intentó derrocar al monarca y establecer el control francés total sobre Camboya unviando una pequeña fuercia al palaciu real en Phnom Penh. El movimientu foi solo un pocu esitosu una y bones el gobernador xeneral de la Indochina francesa torgó la colonización total por cuenta de posibles conflictos colos camboyanos y el poder del monarca amenorgar al d'un [[testaferru]]. En 1885, [[Si Votha]], mediohermanu de Norodom y contendente pol tronu, lideró una rebelión pa desfacer de Norodom sofitáu per Francia dempués de tornar del exiliu en Siam. Axuntando'l sofitu de los opositores de Norodom y los franceses, Si Votha encabezó una rebelión que se concentró principalmente nes selves de Camboya y la ciudá de [[Kampot (city)|Kampot]]. Les fuercies franceses más tarde ayudaron a Norodom a ganar a Si Votha baxu alcuerdos de desarme de la población camboyana y reconocieron al residente xeneral como'l poder más altu nel protectoráu..<ref name="Gilles97-98">Claude Gilles, ''-y Cambodge: Témoignages d'hier à aujourd'hui'', L'Harmattan, 2006, pages 97–98</ref> === Reorganización alministrativa === [[Ficheru:Thais return Battambang to King Sisowath.jpg|miniaturadeimagen|290px|left|Monumentu que conmemora la restauración de les trés provincies de Sisophon, Battambang y Siem Reap en 1907. Estos trés territorios fueron formalmente alministraos por Siam a fines del sieglu XVIII, pero tornaron so un tratáu francés]] En 1896, Francia y l'[[Imperiu británicu]] roblaron un alcuerdu reconociendo la esfera d'influencia de caúnu sobre [[Indochina]], especialmente sobre Siam. So esti alcuerdu, Siam tuvo que dexar la provincia de Battambang a la Camboya agora controlada per Francia. L'alcuerdu reconoció'l control francés sobre Vietnam (incluyida la colonia de Cochinchina y los protectoraos de Annam y Tonkin), Camboya y Laos, que s'amestó en 1893 tres la victoria francesa na [[guerra francu-siamesa]] y la influyencia francesa. sobre l'este de Siam. Darréu, el gobiernu francés asitió nuevos puestos alministrativos na colonia y empezó a desenvolvelo de manera económica, coles mesmes qu'introdució la cultura y l'idioma francés a los habitantes de la zona como parte d'un programa d'asimilación.<ref>Philippe Franchini, ''-yos Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 114</ref> En 1897, el gobernante residente xeneral quexar a París de que l'actual rei de Camboya, [[Norodom de Camboya|Norodom]] yá nun yera aptu pa gobernar y pidió permisu p'asumir los poderes del rei pa recaldar impuestos, emitir decretos, ya inclusive designar funcionarios reales y escoyer príncipes de la corona. A partir d'esi momentu, Norodom y los futuros reis de Camboya fueron mazcarones de proa y puramente patrocinadores de la relixón budista en Camboya, anque la población llabradora inda los consideraba como reis-dioses. Tou los otros poderes taben en manes del Residente Xeneral y la burocracia colonial. Sicasí, esta burocracia formóse principalmente de funcionarios franceses, y los únicos asiáticos llibremente dexaos pa participar nel gobiernu yeren d'etnia [[vietnamita]],{{ensin referencies|date=May 2014}} que fueron vistos como los asiáticos dominantes na Unión Indochina. En 1904, El rei Norodom morrió y en llugar de pasar el tronu a los fíos de Norodom, los franceses pasaron la socesión al hermanu de Norodom [[Sisowath of Cambodia|Sisowath]], que la so caña de la familia real yera más sumisa y menos nacionalista al dominiu francés que la de Norodom. De la mesma, Norodom foi vistu como responsable de les constantes revueltes de Camboya contra'l dominiu francés. Otra razón foi que'l fíu favoritu de Norodom, a quien quería asoceder como rei, tenía, n'unu de los sos viaxes a Europa, espertó la opinión pública sobre les brutalidaes coloniales franceses na Camboya ocupada. Más tarde, Francia amplió'l so control sobre Camboya mientres espandía'l territoriu del protectoráu en 1902 y 1904 al traviés de trataos con Siam, qu'añadía la provincia de [[Preah Vihear]] y la provincia de [[Champasak]]) a Camboya y dába-y a Francia'l control total del ríu [[Bassac]] respeutivamente. Antes del reclamu históricu de Camboya sobre la provincia de [[Stung Treng]], en 1904 producióse un intercambiu que Camboya venció [[Champasak (ciudá)|Champasak]] mientres llograba [[Stung Treng]] del Laos francés. Les disputes territoriales posteriores ente Francia y Siam sobre [[Provincia de Battambang|Battambang]] y la provincia de [[Siem Reap]] llevaron a los franceses a l'anexón accidental de [[Provincia de Trat]] en 1904, tanto Francia como Siam alcordaron faer una base d'intercambiu territorial nel tratáu francu-siamés de 1907. A partir d'esto, los franceses ganaron les provincies de [[Battambang]] y [[Siem Reap]], orixinalmente territoriu camboyanu hasta la última parte del sieglu XVIII. L'alquisición d'estes provincies sería la última fase de la espansión territorial francesa n'Indochina yá que Siam cooperaría más tarde colos británicos na rexón, quien tarrecíen que la espansión francesa incontrolada y el control de Siam trastornaran l'equilibriu de poderes n'Indochina.<ref>Maurice Zimmerman, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geo_0003-4010_1907_num_16_87_6973 Traité du 23 mars 1907 avec le Siam], [[Annales de géographie]], Année 1907, Volume 16, n°87, páxs. 277–278, sur ''Persée.fr''</ref> == Economía mientres el colonialismu francés == Orixinalmente sirviendo como un territoriu d'amortiguación pa Francia ente les sos colonies vietnamites más importantes y Siam, Camboya nun se consideró primeramente como un área d'importancia económica. El presupuestu del gobiernu colonial orixinalmente basábase principalmente na recaldación d'impuestos en Camboya como la so principal fonte d'ingresos, y los camboyanos pagaben los impuestos más altos per cápita ente les colonies franceses n'Indochina. L'alministración deficiente y, dacuando, inestable nos primeros años del gobiernu francés en Camboya significó que la infraestructura y la urbanización crecieron a un ritmu enforma menor qu'en Vietnam y les estructures sociales tradicionales nes aldegues entá permanecíen. Sicasí, cuando'l gobiernu francés endrechóse dempués de la Guerra Franco-Siamesa, el desenvolvimientu empezó amodo en Camboya, onde los cultivos d'arroz y pimientu dexaron que la economía creciera. A midida que la industria automovilística francesa creció, los plantíos de cauchu como les que yá tán en Cochinchina y Annam fueron construyíes y alministraes por inversores franceses. La diversificación económica siguió a lo llargo de la década de 1920, cuando tamién se cultivaben cultivos de maíz y algodón. A pesar de la espansión económica y la inversión, los camboyanos siguíen pagando altos impuestos y en 1916 españaron protestes qu'esixíen retayos d'impuestos.<ref>Claude Gilles, ''-y Cambodge: Témoignages d'hier à aujourd'hui'', L'Harmattan, 2006, page 98</ref> La infraestructura y les obres públiques tamién se desenvolvieron sol dominiu francés, y les carreteres y los ferrocarriles construyir nel territoriu de Camboya. Lo más notable, un ferrocarril conectáu Phnom Penh con Battambang na frontera tailandesa. La industria foi desenvuelta más tarde, pero foi diseñada principalmente pa procesar materies primes pa usu local o pa la esportación. Al igual que na redoma [[British Birmania]] y [[British Malaya]], los estranxeros apoderaron la fuercia de trabayu de la economía por cuenta de la discriminación francesa contra los camboyanos de la celebración d'importantes posiciones económiques. Munchos vietnamites fueron reclutados pa trabayar en plantíos de cauchu y más tarde los inmigrantes desempeñaron papeles clave na economía colonial como pescadores y homes de negocios. Camboyanos chinos siguieron participando en gran midida nel comerciu, pero otorgar posiciones más altes a los franceses. == Surdimientu del nacionalismu Khmer == A diferencia de Vietnam, el nacionalismu camboyano permaneció relativamente sele mientres gran parte del gobiernu francés debíu principalmente a una influencia educativa menor, lo qu'ayudó a que les tases d'alfabetización permanecieren baxes y torgaren los movimientos nacionalistes como los que tienen llugar en Vietnam. Sicasí, ente la élite camboyana educada en Francia, les idees occidentales de democracia y autogobiernu, según la restauración francesa de monumentos como [[Angkor Wat]], crearon una sensación d'arguyu y conciencia del otrora poderosu estáu de Camboya nel pasáu. N'educación, tamién hubo una creciente rensía ente los estudiantes camboyanos de la minoría vietnamita que tien un estatus más favorecíu. In 1936, [[Son Ngoc Than]] and [[Pach Choeun]] empezaron a publicar [[Nagaravatta]] (''Notre cité'') como un periódicu anticolonial francés y, dacuando, anti vietnamita. Los movimientos d'independencia menores, especialmente'l [[Khmer Issarak]], empezaron a desenvolvese en 1940 ente los camboyanos en Tailandia, que tarrecíen que les sos aiciones llevaren al castigo si operaren na so tierra natal.<ref>[[Philip Short]], ''Pol Pot anatomie d'un cauchemar'', Denoël, 2007, page 47</ref> == Segunda Guerra Mundial en Camboya == Dempués de la [[Batalla de Francia|cayida de Francia]] en 1940, Camboya y el restu de la Indochina francesa fueron gobernaos pol gobiernu títere pro-Exa de la [[Francia de Vichy]] y a pesar de la [[invasión d'Indochina francesa]], [[Imperiu de Xapón|Xapón]] dexó a los funcionarios coloniales franceses permanecer nes sos colonies so la supervisión xaponesa. N'avientu de 1940, la [[guerra francu-tailandesa]] españó y, a pesar de la resistencia francesa contra les fuercies tailandeses sofitaes per Xapón, ésti obligó a les autoridaes franceses a dexar les provincies de [[Battambang]], [[Banteay Meanchey Province|Sisophon]], Siem Reap (escluyendo [[Siem Reap]]) y [[Preah Vihear]] a Tailandia.<ref>Philippe Franchini, ''-yos Guerres d'Indochine'', tome 1, Pygmalion-Gérard Watelet, 1988, page 164</ref> Les llamaes xaponeses de "Asia pa los asiáticos" atoparon una audiencia receptiva ente los nacionalistes camboyanos, anque la política de Tokiu n'Indochina yera dexar al gobiernu colonial nominalmente a cargu. Cuando un monxu budista prominente y políticamente activu, [[Hem Chieu]], foi arrestáu y destituyíu ensin ceremonies poles autoridaes franceses en xunetu de 1942, los editores de ''Nagaravatta'' dirixó una manifestación esixendo la so lliberación. Ellos, al igual qu'otros nacionalistes, aparentemente sobreestimaron la voluntá xaponesa de sofitalos, una y bones les autoridaes de Vichy arrestaron rápido a los manifestantes y diéron-y a Pach Choeun, unu de los editores de ''Nagaravatta'', pena de cadena perpetua <!--(see Japanese Occupation, 1941-45, ch. 5)-->. L'otru editor, Son Ngoc Thanh, escapó de Phnom Penh escontra Tokiu. La tema de les colonies europees n'Asia foi unu de los aldericaos mientres la guerra polos trés grandes líderes aliaos, Roosevelt, Stalin y Churchill nos trés cumes celebraos n'El Cairo, Teḥrán y Yalta. Con al respective de la colonia más grande de la India, Roosevelt primió fuertemente por una declaración de concesión d'independencia pal final de la guerra, una presión aprofiantemente aguantada por Churchill. Con al respective de les colonies non britániques n'Asia, Roosevelt y Stalin decidieren en Teḥrán que los franceses y los holandeses nun tornaríen a Asia dempués de la guerra. La prematura muerte de Roosevelt inclusive antes del fin de la guerra foi siguida por desarrollos bien distintes de los que Roosevelt había previstu. Los británicos sofitaron la torna del dominiu francés y holandés n'Asia ya inclusive entamaron unviaes de soldaos indios sol mandu británicu pa esti fin.<ref>"Roosevelt and Stalin, The Failed Courtship" by Robert Nisbet, pub: Regnery Gateway, 1988</ref><ref>"Churchill's Secret war", by Madhushree Mukherjee, Pub: Basic Books, 2010></ref> Nun esfuerciu por consiguir sofitu local nos últimos meses de la guerra, los xaponeses eslleieron l'alministración colonial francesa'l 9 de marzu de 1945 y encamentaron a Camboya a declarar la so independencia dientro de la [[Gran Esfera de Prosperidá d'Asia Oriental]]. Cuatro díes más tarde, el rei Sihanouk decretó una Kampuchea independiente (la pronunciación Khmer orixinal de Camboya). Son Ngoc Thanh tornó de Tokiu en mayu y foi nomáu ministru d'Asuntos Esteriores. El 15 d'agostu de 1945, el día en que Xapón se rindió, establecióse un nuevu gobiernu con Son Ngoc Thanh como primer ministru. Cuando una fuercia [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliada]] ocupó Phnom Penh n'ochobre, Thanh foi deteníu por [[Colaboracionismo|collaboración]] colos xaponeses y foi unviáu al exiliu en Francia a permanecer so arrestu domiciliariu. Dalgunos de los sos partidarios fueron al noroeste de Camboya, entós inda so control tailandés, onde se xunieron como una faición nel movimientu [[Khmer Issarak]]. == Llucha pola unidá Khmer == La situación de Camboya a la fin de la guerra foi caótica. Los [[Francia Llibre|franceses llibres]], sol xeneral [[Charles de Gaulle]], taben decidíos a recuperar Indochina, anque ufiertaron a Camboya y a los demás protectoraos incochinos una midida curioso circunscrita d'autogobiernu. Convencíos de que teníen una "misión civilizadora," imaxinaron la participación d'Indochina nuna Xunión Francesa d'antigües colonies que compartíen la esperiencia común de la cultura francesa. Nin les élites profesionales urbanes nin la xente común, sicasí, sintiéronse atraíos por esti arreglu. Pa los camboyanos de práuticamente tolos ámbitos de la vida, el curtiu periodu d'independencia, de marzu a ochobre de 1945, fuera prestosu. La lasitud del Khmer yera cosa del pasáu. En Phnom Penh, Sihanouk, en calidá de xefe d'Estáu, asitiar nuna posición delicada p'axustar colos franceses la independencia total al tratar de neutralizar a los políticos y partidarios de los khmer Issarak y Viet Minh que lo consideraben un collaborador francés. Mientres el periodu tumultuoso ente 1946 y 1953, Sihanouk demostró la notable aptitú pa la sobrevivencia política que la sostuvo antes y dempués de la so cayida del poder en marzu de 1970. El Khmer Issarak yera desaxeradamente heteroxéneu. El movimientu de guerrilles, operando nes árees fronterices. Estos grupos incluyíen indíxenes d'esquierda, vietnamites d'esquierda, nacionalistes antimonárquicos ([[Khmer Serei]]) lleales a Son Ngoc Thanh, y simples bandíos qu'aprovechen el caos p'apavorar a los aldeanos. Anque les sos fortunes aumentaron y menguaron mientres el periodu inmediatu de la posguerra (un golpe importante foi'l derrocamientu d'un gobiernu amigu d'esquierda en Bangkok en 1947), en 1954 el Khmer Issarak operaba col Viet Minh según delles estimaciones controlaes hasta nun 50 per cientu del territoriu de Camboya. En 1946, Francia dexó a los camboyanos formar partíos políticos y celebrar eleiciones pa una Asamblea Consultiva qu'asesoraría al monarca na redaición de la constitución del país. Los dos principales partíos fueron encabezaos por príncipes reales. El Partíu Democráticu empobináu pol Príncipe [[Sisowath Yuthevong]], defendía la independencia inmediata, les reformes democrátiques y el gobiernu parllamentariu. Los sos partidarios yeren maestros, funcionarios, miembros políticamente activos del sacerdociu budista y otros que les sos opiniones fueren bien influyíes polos llamamientos nacionalistes de ''Nagaravatta'' primero que fuera cerrada polos franceses en 1942. Munchos demócrates simpatizaban colos métodos violentos del Khmer Issarak. El Partíu Lliberal, dirixíu pol Príncipe [[Norodom Norindeth]], representaba los intereses de les vieyes elites rurales, incluyíos los grandes terratenientes. Preferíen siguir con dalguna forma de la rellación colonial con Francia y abogaben por una reforma democrática gradual. Na eleición de l'Asamblea Consultiva celebrada en setiembre de 1946, los demócrates ganaron 50 de los 67 escaños. Con una sólida mayoría na asamblea, los demócrates redactaron una constitución inspirada na de la [[Cuarta República francesa]]. El poder concentrar nes manes d'una Asamblea Nacional escoyida pol pueblu. El 6 de mayu de 1947, el rei proclamó a remolera la nueva constitución. Magar lo reconoció como'l "xefe espiritual del estáu", amenorgar a la categoría de monarca constitucional y nun dexó claro hasta qué puntu podía desempeñar un papel activu na política de la nación. Sihanouk convertiría esta ambigüedá en ventaya n'años posteriores, sicasí. Nes eleiciones d'avientu de 1947 pa l'Asamblea Nacional, los demócrates nuevamente llograron una gran mayoría. A pesar d'esto, la disensión dientro del partíu foi desafranada. El so fundador, Sisowath Yuthevong, morriera y nun surdiera un líder claru p'asocedelo. Mientres el periodu de 1948 a 1949, los demócrates paecíen xuníos solo na so oposición a la llexislación patrocinada pol rei o los sos designaos. Una tema importante foi la receptividá del rei a la independencia dientro de la Xunión Francesa, propuesta nun proyeutu de tratáu ufiertáu polos franceses a fines de 1948. Tres la disolución de l'Asamblea Nacional en setiembre de 1949, llegar a un alcuerdu por aciu un intercambiu de cartes ente King Sihanouk y el gobiernu francés. Entró a valir dos meses dempués, anque la ratificación del tratáu pola Asamblea Nacional nunca foi asegurada. El tratáu dio a Camboya lo que Sihanouk llamó "el cincuenta per cientu d'independencia": por él, la rellación colonial terminóse formalmente, y los camboyanos tuvieron el control de la mayoría de les funciones alministratives. A les fuercies armaes de Camboya dióse-yos llibertá d'aición dientro d'una zona autónoma autónoma qu'inclúi les provincies de Battambang y Siemreab, que fueren recuperaes de Tailandia dempués de la Segunda Guerra Mundial, pero que los franceses, prindaos ​​n'otros llugares, nun teníen los recursos pa controlar. Sicasí, Camboya inda tenía que coordinar asuntos de política esterior col Conseyu Cimeru de la Xunión Francesa, y Francia caltenía una midida significativa de control sobre'l sistema xudicial, les finances y les aduanes. El control de les operaciones militares en tiempu de guerra fora de la zona autónoma permaneció en manes franceses. Francia tamién se-y dexó caltener bases militares nel territoriu de Camboya. En 1950, Camboya recibió la reconocencia diplomática de los Estaos Xuníos y de la mayoría de les potencies non comunistes, pero n'Asia solo Tailandia y Corea del Sur estendieron la reconocencia.. Los demócrates llograron la mayoría na segunda eleición de l'Asamblea Nacional en setiembre de 1951, y siguieron la so política d'oponese al rei en práuticamente tolos frentes. Nun esfuerciu por llograr una mayor aprobación popular, Sihanouk pidió a los franceses que lliberen al nacionalista Son Ngoc Thanh del exiliu y que-y dexen tornar al so país. Fixo una entrada trunfal en Phnom Penh el 29 d'ochobre de 1951. Nun pasó enforma tiempu, sicasí, primero qu'empezara a esixir la retirada de les tropes franceses de Camboya. Repitió esta demanda a principios de 1952 en ''Khmer Krok'' (¡Khmer Awake!), Un periódicu selmanal que fundara. El periódicu viose obligáu a dexar de publicar en marzu, y Son Ngoc Thanh fuxó de la capital con unos pocos siguidores armaos pa xunise al Khmer Issarak. Calificáu alternativamente como comunista y axente de l'[[CIA|Axencia Central d'Intelixencia d'Estaos Xuníos]] (CIA) por Sihanouk, permaneció nel exiliu hasta que [[Lon Nol]] estableció la [[República Jemer]] en 1970. == Campaña pola independencia == En xunu de 1952, Sihanouk anunció'l despidu del so gabinete, suspendió la constitución y asumió'l control del gobiernu como primer ministru. Depués, ensin una clara sanción constitucional, eslleió l'Asamblea Nacional y proclamó la llei marcial en xineru de 1953. Sihanouk exerció'l gobiernu direutu mientres casi trés años, dende xunu de 1952 hasta febreru de 1955. Depués de la disolución de l'asamblea, creó un Conseyu Asesor pa suplantar a la llexislatura y nomó al so padre, [[Norodom Suramarit]], como rexente. En marzu de 1953, Sihanouk foi a Francia. Ostensiblemente, él viaxaba pola so salú; ello ye qu'él taba montando una campaña intensiva pa persuadir al gobiernu francés de que diera completa independencia. El clima d'opinión en Camboya nesi momentu yera tal que si nun llograba la independencia completa rápido, yera probable que la xente recurriera a Son Ngoc Thanh y al Khmer Issarak, quien taben totalmente comprometíos col llogru d'esi oxetivu. Nes xuntes col presidente francés y con otros altos funcionarios, suxirióse que Sihanouk yera descomanadamente "alarmista" con al respective de les condiciones polítiques internes. Los franceses tamién fixeron l'amenaza apenes velada de que, si siguía siendo pocu cooperativu, podríen reemplazalo. El viaxe paecía ser un fracasu, pero nel so camín a casa polos Estaos Xuníos, Canadá y Xapón, Sihanouk espublizó la difícil situación de Camboya nos medios de comunicación. Pa dramatizar entá más el so "cruzada real pola independencia", Sihanouk, declarando que nun volvería hasta que los franceses garantizaren que s'otorgaría la plena independencia. Depués foise de Phnom Penh en xunu pa exiliase a sigo mesmu en Tailandia. Non bienveníu en Bangkok, camudar a la so villa real cerca de les ruines d'Angkor en [[Siem Reap|Siemreab]] Province. Siemreab, parte de la zona militar autónoma establecida en 1949, taba comandada pol Teniente Coronel [[Lon Nol]], enantes un políticu de derecha que se taba convirtiendo nun prominente, y col tiempu sería un aliáu indispensable de Sihanouk dientro del exércitu. Dende la so base en Siemreab, el rei y Lon Nol contemplaron planes de resistencia si los franceses nun cumplíen colos sos términos. Sihanouk taba faciendo un apueste ventureru, porque los franceses podríen reemplazalo fácilmente por un monarca más dondu; sicasí, la situación militar taba deteriorándose en toa Indochina, y el gobiernu francés, el 3 de xunetu de 1953, declaróse dispuestu a otorgar plena independencia a los trés estaos de Camboya, Vietnam y [[Reinu de Laos|Laos]]. Sihanouk aportunó nos sos propios términos, qu'incluyíen el control total de la defensa nacional, la policía, los tribunales y asuntos financieros. Los franceses vencieron: la policía y el poder xudicial fueron tresferíos al control de Camboya a fines d'agostu, y n'ochobre el país asumió'l mandu completu de les sos fuercies militares. El rei Sihanouk, agora un héroe a los güeyos del so pueblu, tornó a Phnom Penh en trunfu y el día de la independencia celebró'l 9 de payares de 1953. El control d'asuntos residuales qu'afecten la soberanía, como los asuntos financieru y presupuestariu, pasó al nuevu estáu camboyanu en 1954. == Referencies == {{llistaref}} == Referencies == * {{loc}} – [http://countrystudies.us/cambodia/ Cambodia] == Enllaces esternos == {{Commons category|French protectorate of Cambodia}} * [http://angkor1431.tripod.com/index/id21.html Son Ngoc Thanh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515092807/http://angkor1431.tripod.com/index/id21.html |date=2011-05-15 }} * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/cambodia/persons.html Cambodian Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425132057/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/cambodia/persons.html |date=2018-04-25 }} {{DEFAULTSORT:French protectorate of Cambodia}} {{Tradubot|Protectorado francés de Camboya}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Antigües colonies n'Asia]] [[Categoría:Colonies franceses antigües|Camboya]] [[Categoría:Historia de Camboya]] [[Categoría:Indochina francesa]] jj7e9regttj5wz0l9i81thj3pcgt0r6 0 104874 4496289 4493738 2026-05-25T17:09:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496289 wikitext text/x-wiki {{Ficha de grupu étnicu |grupu = Ingleses <br />(''The English'') |imaxe = English mosaic.jpg |descripción = <small> '''1ª fila''': [[Adriano IV]] • [[Geoffrey Chaucer]] • [[Henry VIII]] • [[Sabela I d'Inglaterra|Elizabeth I]] • [[William Shakespeare]] • [[Oliver Cromwell]] '''2ª fila''': [[John Locke]] • [[Isaac Newton]] • [[Daniel Defoe]] • [[Edward Jenner]] • [[Jane Austen]] • [[Charles Darwin]] '''3ª fila''': [[Charles Dickens]] • [[Edward Elgar]] • [[Robert Falcon Scott]] • [[Virginia Woolf]] • [[Margaret Thatcher]] • [[Jane Goodall]] '''4ª fila''': [[Bobby Charlton]] • [[John Lennon]] • [[Andrew Lloyd Webber]] • [[Kate Winslet]] • [[David Beckham]] • [[Adele]] | allugamientu = {{GBR}} | idioma = [[Idioma inglés|Inglés]], [[Idioma galés|Galés]] (en zones fronterices con [[Gales]]), [[Anglorromaní]], [[Idioma córnicu|Córnicu]], [[Idioma anglonormando|Anglonormando]] †, idiomes inmigrantes. | relixón = [[Cristianismu]] ([[anglicanismu]], [[catolicismu]] y delles [[Ilesia ortodoxa]]s), [[xudaísmu]]. Los ingleses d'orixe asiáticu practiquen l'[[islam]], [[hinduismu]], el restu son [[sikhismu|sijes]]. | asentamientu1 = {{USA}} | asentamientu2 = {{CAN}} | asentamientu3 = {{AUS}} | asentamientu4 = {{NZL}} | rellacionaos = }} Los '''ingleses''' son los naturales d'[[Inglaterra]], unu de los cuatro países que formen parte del [[Reinu Xuníu]], que tienen de mancomún, ente otres carauterístiques, el [[idioma inglés]]. En parte por esti motivu, la [[cultura inglesa]] ta integrada en, y confundir davezu con, la [[cultura británica]] polo xeneral.<ref name=canales/> Esiste ciertu enclín d'intercambiar los términos inglés» y [[Británicos|«británicu]]». Acordies con un estudiu sobre la identidá inglesa lleváu a cabu pol catedráticu [[Krishan Kumar]], ye frecuente'l [[lapsus línguae]] de dicir «inglés, quiero dicir, británicu» cometíu de normal polos mesmos ingleses como «reflexu de la dificultá que tienen a la d'estremase de los demás habitantes de les [[islles britániques]]» y débese probablemente a la posición dominante que'l país exerció nel Reinu Xuníu.<ref>Kumar, Krishan (2003). ''The Making of English National Identity''. [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-77736-4.</ref> L'historiador [[A. J. P. Taylor]] escribió en 1965: {{cita|Cuando se publicar el ''[[Oxford History of England]]'' fai una xeneración, Inglaterra yera entá un términu que tomaba tou. Referíase, de forma indiscriminada, a Inglaterra y Gales, a la Gran Bretaña, al Reinu Xuníu, ya inclusive al Imperiu británicu. Los estranxeros usar pa referise a una [[potencia mundial]] y, ello ye que siguen faciéndolo. [[Andrew Bonar Law|Bonar Law]], d'orixe canadiense-escocés, nun sentía nenguna vergüenza a la de llamase «Primer Ministru d'Inglaterra» [...] Agora, sicasí, utilícense los términos con más rigor. L'usu de «Inglaterra», salvu pa un área xeográfica en concretu, produz berros de protesta, sobremanera de los escoceses.<ref>[[Taylor, A. J. P.]], ''English History, 1914–1945'' (Oxford: Clarendon Press, 1965), p. v: "When the ''Oxford History of England'' was launched a generation ago, "England" was still an all-embracing word. It meant indiscriminately England and Wales; Great Britain; the United Kingdom; and even the British Empire. Foreigners used it as the name of a Great Power and indeed continue to do so. Bonar Law, by origin a Scotch Canadian, was not ashamed to describe himself as "Prime Minister of England" [...] Now terms have become more rigorous. The use of "England" except for a geographic area brings protests, especially from the Scotch."</ref>}} == Orixe == Los ingleses teníen los sos oríxenes nos [[pueblos xermánicos]] qu'invadieron y ocuparon gran parte de la islla de [[Gran Bretaña]] a partir del [[sieglu V]] de la nuesa era. Darréu, estos pueblos, ente los que destaquen principalmente los [[saxones]], [[anglos]] (d'onde deriva'l nome d'Inglaterra (''Englaland'', ''England'') y [[xutos]], los trés pueblos que más tarde se conocen como [[anglosaxones]],<ref>Ruiz Vieytez, Eduardo Javier. [https://books.google.es/books?id=n4Bnp_Aff6sC&pg=PA34&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CDUQ6AEwBA#v=onepage&q=inmigraci%C3%B3n%20en%20inglaterra&f=false ''Minoríes, inmigración y democracia n'Europa: una llectura multicultural de los derechos humanos'', páx. 34. Universitat de València, 2006.] En Google Books. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> fuéronse entemeciendo con dalgunos de los habitantes [[celtes]] de la isla, con daneses y noruegos, y colos [[normandos]], pa formar el pueblu inglés tal como yera hacia l'añu 1100. == Etnicidad == {{AP|Etnicidad}} Por cuenta de un aumentu nel interés popular por manifestar el so [[identidá nacional]], el Censu de 2011 foi'l primeru en preguntar alrodiu de ella.<ref name=natident>(n'inglés) [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales «Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011: National identity in England and Wales.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales |date=2016-01-24 }} [[Office for National Statistics]]. Consultáu'l 13 d'ochobre de 2014.</ref> Dada la faceta multidimensional de les identidaes nacionales, dexáronse delles opciones y combinaciones. Asina, mientres 37,6 millones de persones (67,1&nbsp;%) afirmaben ser ingleses combinaos con dalguna otra nacionalidá británica (galés, escocés, norirlandés o británicu), 32,4 millones de británicos residentes n'Inglaterra y Gales (57,7&nbsp;%) afirmaben ser ingleses ensin nenguna otra combinación de nacionalidá.<ref name=natident/> Acordies col Censu de 2011, fueron 45,1 millones d'habitantes (80,5&nbsp;%) d'Inglaterra y Gales los que se declaren ser británicos blancos. Los que declaren ser británicos asiáticos correspuenden al 7,5&nbsp;% y los británicos negros al 3,3&nbsp;%.<ref name=ons>(n'inglés) [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-Ethnicity-in-England-and-Wales «Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-Ethnicity-in-England-and-Wales |date=2016-01-24 }} [[Office for National Statistics]]. Consultáu'l 13 d'ochobre de 2014.</ref> === Minoríes étniques === De les minoríes étniques, el grupu de población más numberosa foi'l de los ingleses qu'afirmen ser orixinarios de la India, 1,4 millones de persones (2,5&nbsp;%), siguíu poles persones d'orixe paquistanín (2,0&nbsp;%).<ref name=ons/> Per otra parte, a finales de 2013 el desemplegu ente la población de mozos británicos negros y asiáticos atópase en 44&nbsp;% y nel 34&nbsp;%, respeutivamente.<ref>Abbey, Nels. (n'inglés) [http://www.standard.co.uk/comment/comment/nels-abbey-tories-can-woo-the-ethnic-vote-by-ditching-crazies-9762184.html?origin=internalSearch «Tories can woo the ethnic vote by ditching crazies.»] ''[[Evening Standard]]''. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Ciudadanos ingleses d'orixe árabe correspuenden a 240&nbsp;000 (0,4&nbsp;%) de la población.<ref name=ons/> == Inmigración == Una carauterística significativa del pueblu inglés ye la gran influencia d'inmigraciones, non solo nos sos oríxenes, cola invasiones de los pueblos xermánicos, sinón a lo llargo de los sieglos, dando asina una mayor diversidá étnica y cultural al pueblu inglés. Dende la Edá Media, hubo pequeñes foles d'inmigración d'otros países europeos como Holanda, Francia, Italia, y Portugal. L'aristocracia inglesa baxa de los militares que llegaron colos [[normandos]] y los reis francófonos d'Inglaterra. Ente los motivos pa estes inmigraciones inclúyense la persecución relixosa o política, y abellugaos de les zones en guerra, amás de persones en busca d'empléu. Dempués de la [[Reforma protestante]], los inmigrantes yeren protestantes provenientes de países católicos que fuxíen de la persecución. Cuntaben italianos, españoles, etc., pero los más renomaos yeren los [[hugonotes]] franceses. La presencia, dende'l sieglu XVI, de la población [[Negru (persona)|negra]] n'Inglaterra débese, nun primer momentu, al [[Hestoria de la esclavitú|comerciu d'esclavos]].<ref name=blackhistory> (n'inglés) [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/blackhistory/ Asian and Black History in Britain, 1500–1850: «Black Presence.»] [[The National Archives]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Y dende el sieglu XVII, la presencia británica nel [[subcontinente indiu]], dende les rellaciones comerciales de la [[East India Company]]<ref>{{citation |títulu=Counterflows to Colonialism: Indian Traveller and Settler in Britain 1600–1857 |nome=Michael Herbert |apellíu=Fisher|añu=2006 |publicación=Orient Blackswan|isbn=81-7824-154-4 |páxines=111–9, 129–30, 140, 154–6, 160–8, 172, 181}}</ref> y, más tarde, de la [[Raj británicu]], trai la llegada a Inglaterra de persones procedentes de dichu continente.<ref name="blackhistory"/> A mediaos del sieglu XIX vieno una gran inmigración irlandesa, que los sos descendientes componen el 25&nbsp;% de la población inglesa.{{ensin referencies}} A finales del sieglu&nbsp;XIX vinieron munchos xudíos<ref name=canales>Canales, Esteban. [https://books.google.es/books?id=RhDCoXgniBIC&pg=PA65&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CEoQ6AEwCA#v=onepage&q=inglaterra&f=false ''La Inglaterra victoriana'', páxs. 5-6. Ediciones AKAL.] En Google Books. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> rusos y polacos que fuxíen del réxime zarista de Rusia.{{ensin referencies}} === Sieglu XX === Cola [[Segunda Guerra Mundial]], llegaron a Inglaterra munchos xudíos alemanes, amás de los ucraínos, rusos y bielorrusos que s'instalaben en Lancashire y Manchester, onde los vieyos practiquen inda la relixón ortodoxa de delles ilesies nacionales. Dempués de la guerra, vinieron munchos otros refuxaos de los países del este d'Europa, sobremanera, incluyendo 130&nbsp;000 polacos<ref name=postwar/> y dellos rusos y lituanos. De magar, y hasta 2013, la población estranxera del Reinu Xuníu cuadruplicó, y el censu de 2011 indica que 7,5 millones de residentes nacieron fora de les islles britániques.<ref name=maza/> Poco primero de la entrada del empiezu de la década de 1950, y en gran parte influyíos pola entrada a valir de la British Nationality Act of 1948 que daba entrada llibre al Reinu Xuníu a tolos ciudadanos de los países del [[Commonwealth]], llegaron numerososos inmigrantes dende la India, Paquistán, África anglófona y el Caribe anglófono, toos antigües [[Colonies britániques|colonies]] del Reinu Xuníu, en respuesta a la gran escasez de mano d'obra tres la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref name=postwar> (n'inglés) [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/brave_new_world/immigration.htm «Postwar immigration.»] [[The National Archives]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Tres la [[revolución húngara de 1956]], llegaron 14&nbsp;000 refuxaos húngaros a Inglaterra.<ref name=postwar/> De los 126&nbsp;000 rumanos y búlgaros que vivíen n'Inglaterra y Gales en 2013, casi 90&nbsp;000 llegaron dempués de l'adhesión de los sos países a la [[Xunión Europea]] en 2007.<ref name=maza>{{cita web |autor=Maza, Celia |url=http://www.elconfidencial.com/mundo/2013-12-19/reino-unido-cierra-definitivamente-el/grifo-a-los-inmigrantes-europeos_68093/ |títulu=Reino Unido cierra definitivamente el grifo a los inmigrantes europeos. |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014 }}</ref> Dende 2008, raigañu de la [[Crisis económica española de 2008-2014|crisis económica n'España]], emigren unos 30&nbsp;000 españoles al añu a Inglaterra o'l Reinu Xuníu.<ref name=maza/> == Emigración == === A Canadá=== Según el [[Censu de Canadá de 2006]], 6&nbsp;570&nbsp;015 persones afirmaben ser ingleses o tener ancestros ingleses.<ref>(n'inglés) [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=Y&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=7&Display=All «Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data.»] [[Statistics Canada]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> === A Estaos Xuníos === Acordies col [[censu de los Estaos Xuníos de 1980]], 49&nbsp;598&nbsp;035 americanos, alredor del 26,34&nbsp;% de la población total, afirmaben tener ascendencia inglesa, constituyendo asina'l grupu étnicu mayoritariu.<ref>[https://www.census.gov/population/censusdata/pc80-s1-10/tab02.pdf 1980 United States Census.] Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Nel [[Censu de los Estaos Xuníos de 2000]], 24&nbsp;509&nbsp;692 ciudadanos d'Estaos Xuníos afirmaben tener ascendencia entera o parcialmente inglesa.<ref>[https://www.census.gov/population/www/cen2000/tablist.html US Census 2000 data], table PHC-T-43.</ref> Nel [[American Community Survey]] de 2009,<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:WJGw9z2RkkYJ:www.uen.org/Lessonplan/downloadFile.cgi%3Ffile%3D1041-6-15955-AF_Census_Data.pdf%26filename%3DAF_Census_Data.pdf+49,598,035&hl=en&gl=uk&pid=bl&srcid=ADGEESgyigzsjZP7yBWdThzodFWP_t7GiFtOGi5W12qTf5nLj_yFzQ0YIKJn2pSyS1TIT-ZjvBx0s057h5mpwrf39HOZmlg3VzoOdaoPrNTdS6x-0SbHnwGXfzVLkDYTyIg7k4Y_Zsn8&sig=AHIEtbTzro9GQY6LB1-9ZG9n2r46Epyyaw Data on selected ancestry groups.] Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> solo'l 9&nbsp;% de la población total afirmaben ser d'ascendencia inglesa, por detrás de los habitantes d'ascendencia alemana o irlandesa, reflexando asina la procedencia de la población inmigrante en 1900: 25,8 % d'Alemaña, 15,6&nbsp;% d'Irlanda y 8,1&nbsp;% d'Inglaterra.<ref>[https://books.google.es/books?id=YMblrG29-PQC&pg=PA298&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=inmigraci%C3%B3n%20en%20inglaterra&f=false ''REIS'', Xunetu/Avientu 1985, páx. 298.] [[Centru d'Investigaciones Sociolóxiques]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Sicasí, [[demografía|demógrafos]] consideren qu'esti amenorgamientu deber a qu'un gran númberu de descendientes d'ingleses a cencielles identifíquense como americanos frente a los ciudadanos pertenecientes a les etnies minoritaries que tienden a ser más específicos.<ref>[https://books.googleco.uk/books?id=SVoAXh-dNuYC&pg=PA57&dq=Sharing+the+dream:+white+males+in+multicultural+America++english+ancestry&cd=1#v=onepage&q=&f=false Sharing the Dream: White Males in a Multicultural America] By Dominic J. Pulera.</ref><ref>Reynolds Farley, 'The New Census Question about Ancestry: What Did It Tell Us?', ''Demography'', Vol. 28, Non. 3 (August 1991), páxs. 414, 421.</ref><ref>Stanley Lieberson and Lawrence Santi, 'The Use of Nativity Data to Estimate Ethnic Characteristics and Patterns', ''Social Science Research'', Vol. 14, Non. 1 (1985), páxs. 44–6.</ref><ref>Stanley Lieberson and Mary C. Waters, 'Ethnic Groups in Flux: The Changing Ethnic Responses of American Whites', ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 487, Non. 79 (September 1986), páxs. 82–86.</ref><ref>Mary C. Waters, ''Ethnic Options: Choosing Identities in America'' (Berkeley: [[University of California Press]], 1990), p. 36.</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *[http://sociology.virginia.edu/sites/sociology.virginia.edu/files/Kumar-EnglishandFrenchNationalIdentity.pdf Kumar, Krishan. «English and French national identity: comparisons and contrasts» en ''Nations and Nationalism'' 12(3), 2006, 413–432.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017103821/http://sociology.virginia.edu/sites/sociology.virginia.edu/files/Kumar-EnglishandFrenchNationalIdentity.pdf |date=2014-10-17 }} {{Tradubot|Pueblo inglés}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Demografía del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Etnies d'Europa]] 95wsxq9vp7zrui3eslxyaben8mvqaf5 0 110922 4496282 4429983 2026-05-25T15:50:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496282 wikitext text/x-wiki {{fundir en|Feng shui}} [[Ficheru:Fēngshuǐ.svg|miniaturadeimagen|200x200px|''Fēngshuǐ'' escritu en caráuteres chinos simplificaos.]] El '''''feng shui''''' ({{zh|t=風水|s=风水|p=fēng shuǐ}}, <small>pronunciación mandarín:</small> {{AFI|[fə́ŋʂwèi]}}, (lliteralmente '''vientu y agua''') ye un antiguu sistema filosóficu chinu d'orixe [[taoísta]] basáu na ocupación consciente y harmónico del espaciu, col fin de llograr d'ésti una influencia positiva sobre les persones que la ocupen. Ye parte del llamáu ''shenmiwenhua'' (神秘文化 - conocencia misteriosa) de la cultura [[China (rexón)|china]], que trata sobre cuesas misterioses, secretes ya imposibles de ver. El so territoriu d'aición asitiar na frontera de dos mundos: el de la tierra denomináu ''ken kai''–, visible y físicu, y el del cielu denomináu ''yu kai''–, desconocíu, invisible y vibrátil. Ta considerada dende una [[pseudociencia]]<ref name="randi" /><ref name="ropp" /> hasta «un compendiu d'antigües [[Superstición|supersticiones]] chines».<ref name="sa" /> == Historia == El ''feng shui'' ye un símbolu [[geomancia]] desenvueltu en [[República Popular China|China]]. Orixinalmente yera una forma de conocencia qu'estudiaba los cambeos qu'asoceden na [[naturaleza]], el [[clima]] y los [[Astro|astro]]. Los oríxenes del ''feng shui'' varien según les fontes. Per un sitiu, toma la simboloxía del ''[[I ching]]'' (o '''llibru de los cambeos'''). Por otru, incorpora los cinco elementos ''([[wu xing]])''. Nel [[imperiu chinu]], esta estética yera un asuntu d'[[estáu]] y solo les construcciones imperiales y de dalgunos [[Nobleza|nobles]] teníen accesu a esta aplicación. Por esa razón, llamar «aplicaciones d'emperadores y reis». Inclusive s'aplicaba al allugamientu y orientación de les tumbes (''yin zhai'', o vivienda de los muertos). A partir de la instauración de la [[República Popular China|república]], el ''feng shui'' (xunto con otres práutiques tradicionales de la cultura china); foi práuticamente prohibíu. Los centros actuales d'espardimientu del ''feng shui'' nun s'atopen en [[China]], sinón en [[Ḥong Kong]], [[República de China|Taiwán]] y [[Malasia]]. Na última década del [[sieglu XX]] ―cola puxanza de la [[Nueva era]]― el ''feng shui'' popularizóse descomanadamente y la so práutica y enseñanza estendióse por casi tol mundu de la mano d'autores como Lilian Too, William Spear, Roger Green. == Doctrina == El ''feng shui'' basar na esistencia d'un aliendu vital o [[Qì|chi]], que'l so fluxu ver modificáu pola forma y disposición del espaciu, les orientaciones ([[puntos cardinales]]) y los cambeos temporales. Delles escueles de ''feng shui'' ponen l'énfasis nel estudiu de les formes: los montes, los ríos, la estructura de la vivienda o llugar de trabayu, l'allugamientu del bañu, cocina, habitación y el restu de los espacios de la casa, etc. Tamién s'utiliza un sistema deriváu del Cuadráu Máxicu del I-Ching pa calcular les "Estrelles Voladores", representaes pol movimientu cíclicu del tiempu en rellación a los allugamientos. Na actualidá, l'enclín ye considerar conxuntamente la forma, la orientación y el cálculu de les Estrelles Voladores, como se faía na antigüedá. La forma de los montes o'l paisaxe polo xeneral descríbese sobre la base de los llamaos «guardianes celestiales»: el Dragón, el Tigre, la Tortúa, el Fénix y la Culiebra. Estos nomes deriven d'antigües constelaciones qu'estremaben el cielu en cinco sectores, como se representa nel Lö Hsu o Mapa del Ríu Lo (qu'apaeció nel llombu d'un Caballu mitolóxicu con cabeza de Dragón) d'ende l'axetivu de «[[Celestial|celestiales]]». Los cinco guardianes disponer en forma de cruz; la Tortúa tras, el Fénix delantre, el Dragón a la izquierda, el Tigre a la derecha y la Culiebra nel Centru, que ye'l más importante porque representa a quien se dirixe tol estudiu. La llocalización ideal ye aquella que tenga una Tortúa allugada escontra'l llau del que provienen los vientos más intensos y l'agua nel llau opuestu (Fénix); una y bones el vientu (feng) esvalixa'l ''chi'' ente que l'agua (shui) atropar. Amás, el geomante tien d'atopar al Dragón, una figura mítica rellacionada col movimientu de l'agua y del vientu (l'Espíritu del allugamientu). La borrina mañanero, por casu, representa l'aliendu del Dragón: Ellí onde tarda más n'esvalixase ye onde se dan les condiciones pa l'acumuladura del ''chi''. L'estudiu complétase topando les llinies llamaes «venes del Dragón» y ciertos puntos especiales sobre estes venes llamaos «el nial del Dragón». Según el ''[[Zang shu]]'' (‘llibru de les sepultures'), escritu por [[Guo Pu]] (276-324) mientres la Dinastía Jin, la enerxía ''[[Qì|chi]]'' esvalíxase cuando viaxa al traviés del vientu y termina al alcuentru de l'agua. Si esti fluxu de la enerxía termina na agua que contién el cuerpu sería perfectu, porque toa esa enerxía quedar nel nuesu ser y trai meyor salú y felicidá. Per otru llau, el ''feng shui'' considera curioso les orientaciones, yá que de cada puntu cardinal emana una enerxía determinada. La interpretación d'estes enerxíes básase primariamente nel símbolu llamáu ''[[Pa Kua|ba-gua]]'' (ocho trigramas). Dellos edificios famosos creaos conforme a los principios del ''feng shui'' son, ente otros: * el [[Zhong Hedian]] dientro de la [[Gugong]] (o ‘ciudá prohibida') en Beixín * el Bancu de Hong Kong y * el Bancu de Shanghai.{{ensin referencies}} <!-- * el Bancu d'Inglaterra * la empresa British Telecom * la empresa Virgin n'Inglaterra * l'edificiu World Trade Center (de Nueva York) * el [[Solomon R. Guggenheim Museum|Muséu Guggenheim]] (de Nueva York) --> === Yin y yang === La idea del [[yin yang]] ye fundamental pal ''feng shui'', que ye la idea d'opuestos ensin oposición. Son complementarios y precísense mutuamente para [[Esistencia|esistir]]. Los cambeos constantes d'interaición de yin y yang da llugar a la infinita variedá de patrones de la [[vida]]. La siguiente tabla sorraya la necesidá básica de cada principiu. {| {{tablaguapa}} !Yin !Yang ! !Yin !Yang |- |norte |sur | |iviernu |branu |- |tierra |cielo | |materia |espíritu |- |femenín |masculín | |negativu |positivu |- |escuridá |lluz | |noche |día |- |fríu |calor | |húmedo |secu |- |embaxo |enriba | |so |altu |- |pasivu |activu | |luna |sol |- |nidiu |aspru | |débil |poderosu |- |} [[Ficheru:Pa_Kua_diagrama.png|marco|El ''pa kua'' o ''bagua''.]] El ''feng shui'', como otres artes chines, tien el so fundamentu nel testu ''[[I ching]]'', o ‘llibru de les mutaciones'. Basar na interpretación de los trigramas o ''kuas''. L'arreglu llamáu ''[[Pa kua|ba gua]]'' o ''pakua'' (qu'en chinu significa lliteralmente ‘ocho trigramas') ye'l fundamentu de toes eses escueles chines. Cada trigrama representa una serie de correspondencies: ente elles, una orientación, una parte de la naturaleza, una parte del nuesu [[Cuerpu humanu|cuerpu]], un miembru de la familia, etc. Les direiciones del compás acomuñar a los cinco elementos míticos (agua, fueu, madera, metal y tierra): {| {{tablaguapa}} ! Elementu !Metal ! Metal ! Fueu !Madera !Madera !Agua !Tierra !Tierra |- ! I Ching | Cielu | Llagu | Fueu | Vientu | Truenu | Agua | Montaña | Tierra |- ! Direición | Noroeste | Oeste | Sur | Sureste | Esti Norte | Nordeste | Suroeste |- ! Triagramas |{{unicode|☰}} |{{unicode|☱}} |{{unicode|☲}} |{{unicode|☴}} |{{unicode|☳}} |{{unicode|☵}} |{{unicode|☶}} |{{unicode|☷}} |- !Trigrama [[hanzi]] | 乾 | 兌 | 離 | 巽 | 震 | 坎 | 艮 | 坤 |- !Triagrama [[pinyin]] |qián |duì |lí |xùn |zhèn |kǎn |gèn |kūn |} Cada qi proveniente de distintu puntu cardinal busca'l so opuestu p'atopar harmonía: el qi del sur busca'l qi del norte pa permediase; de la mesma manera que'l qi oriental busca'l qi occidental, y asina socesivamente. Dellos autores sostienen que pa prauticar el ''feng shui'' afechiscamente nel hemisferiu sur, el pakua tien d'invertise sobre la so exa horizontal; esto ye, que'l noroeste, norte y nordés pasen a ser respeutivamente suroeste, sur y sureste. los maestros más importantes del ''feng shui'' nun comparten esta visión, que s'anicia nel desconocimientu fondu de los fundamentos del "I-Ching", una y bones el pakua que vemos na figura ye solu unu de los órdenes posibles, llamáu del [[Cielu]] Posterior. Esiste tamién un orde del Cielu Anterior y toa una serie de correspondencies y rellaciones ente los trigramas; y nun ye posible modificar un orde ensin tener en cuenta toes los demás. El secretu ta n'entender l'estudiu de les enerxíes, que flúin en direición este-oeste y non sur-norte, yá que nun se refier namái a fuercies magnétiques. Polo tanto la postura mayoritariamente aceptada ye que'l pakua tien validez universal, independientemente de los hemisferios. == La Psicoloxía del color nel Feng Shui == Les diverses enerxíes del universu manifestar nos colores. Por tanto, el so usu na decoración de les nueses cases enría diversos tipos d'influencia escontra los sos habitantes. Remanar los colores ye remanar los contrastes ente la lluz y escuridá. Contrastes que nun son necesarios, pos los nuesos organismos afacer a les sos constantes fluctuaciones. Cada color inflúi o acondiciona una habitación a un determináu estáu d'ánimu. Un color puede tornar un ambiente en relaxáu y tranquilizador o puede convertir otru n'allegre y viviegu. [[Ficheru:Psicologia del color.jpg|alt=La psicoloxía del color nos cuatro elementos|miniaturadeimagen]] Namái si conocemos a xeitu la influencia de los colores nos nuesos estaos d'ánimu, vamos poder remanalos al nuesu antoxu y p'el nuesu mayor beneficiu. === Mariellu === El color mariellu ye'l color de l'allegría y de la vivacidad. Representa les fuercies creatives humanes, coles mesmes que la intelixencia. Puede ser ideal pa un estudiu nel que tenga que trabayar de manera creativa col so intelectu, pos esti color tien la capacidá d'aguiyar y centrar la mente. El mariellu ye'l símbolu del sol, fonte y xenerador de toles formes de vida. Tamién ye'l color de la enerxía terrestre, que'l so poder unificador convertir n'ideal pa estancies de xunta familiar. El mariellu tien d'utilizase con cuidu n'habitaciones pequeñes y nun ye recomendable pa los cuartos. === Colloráu === Esti color tien una incidencia fonda nos ambientes nos que s'utiliza. Induz a los actos apasionaos ya intensifica les emociones. Usáu de manera escesiva puede llevar hasta la violencia. Encamienta usáselo de manera moderada nes diverses habitaciones de la so casa, amestando un pequeñu toque con dalgún elementu d'esti color que dea vivacidad a la estancia y animar de dalguna manera. Pa una cena romántica son ideales unes veles coloraes. Nuna cena familiar en que sía indispensable alicar la conversación, un ramu de flores coloraes ye escelente. Encamiéntase'l so usu moderáu nos cuartos. El colloráu aumenta'l ritmu cardiacu, de manera que nun ye bonu pa les estancies nes que queremos relaxanos y cavilgar. Sicasí, ye ideal pa sales de xuegu o pa la decoración de les fiestes que deseyemos entamar. El colloráu llama l'atención y aguiya el fluxu del Chi. === Verde === El color verde ye un color que convida a la tranquilidá y la reflexón. Tien efeutos relaxantes. Tamién atrai la bona fortuna. Por tanto, aconséyase'l so usu en casi toles estancies de la casa. Namái ye inconveniente l'usu del verde nes habitaciones nes que queremos convidar a l'aición, como por casu nos sitios nos que se trabaya en casa. Al verde identificar cola naturaleza y col procesu de crecedera de toles formes de vida del universu. Si deseyamos traer paz y harmonía a un ambiente, el verde ye ideal. Los sos efeutos relaxantes facer fayadizu pa los cuartos.El verde tamién atrai la bona fortuna , y tou lo rellacionao coles meyores económiques del so llar. Si desea atraer la suerte a cualquier estancia de la so casa añada toques de verde con plantes o oxetos d'esti color. === Violeta === El color violeta ye'l color del autu-conocencia, de los caminos que nos lleven a la introspeición. Ye'l color de la meditación. Dende tiempos inmemoriales utilizar nos rituales tanto relixosos como de invistidures del poder. Ye tamién el color de l'autoridá y la dignidá. Puede utilizar el color violeta nos sos cuartos pa traer la claridá a les sos cavilgadures personales. Induz a centrar la mente en resolver lo esencial y dixebralo de lo circunstancial o secundariu. Tamién ye bonu pa decorar espacios nos que deseyemos tresmitir la idea de majestuosidad. El color violeta con un tonu más acoloratáu atrai la enerxía del fueu y ayuda a ameyorar la so reputación. Violeta ye'l color de la espiritualidá por excelencia. N'ocasiones puede ayudar a controlar conductes antisociales. === Naranxa === El color naranxa ye un color vivo y entusiasta. Alica les nueses enerxíes y potencia el nuesu magnetismu. Contribúi amás a la nuesa claridá y lucidez mental. Rellacionar tamién cola salú y la vitalidá. Puede traer a les nueses vides n'entusiasmu y l'optimismu. Ayuda a traer la bona suerte nos nuesos proyeutos de trabayu, pos nos impulsa a llegar a pasos más altos nel nuesu procesu de realización. L'usu del color naranxa puede ayudar a convertir n'atopadiza la entrada d'una casa. Sicasí, ye importante aseguranos de que reflexa los nuesos propios gustos, pos puede resultar agobiante pa una persona que nun s'identifique con él. Tamién ye bonu l'usu del naranxa nes estancies nes que pretendamos fomentar la conversación y l'intercambiu d'idees. El color naranxa favorez los nuesos negocios y puede ayudar a ameyorar los nuesos trabayos o a esguilar nes xerarquíes. === Marrón === El color marrón contribúi a desenvolver cualidaes como la concentración, disciplina y rigor intelectual. La so conexón col elementu tierra confier-y un efeutu estabilizador. El so usu ayúdanos a concentranos nos nuesos oxetivos, controla los nuesos escesos y afai los nuesos razonamientos. Amás refuerza la nuesa conexón cola naturaleza. A esti color acomuñar cola seronda. Por tanto, nun-y lo encamienta n'habitaciones nes que vivan persones mayores. Tien l'efeutu de <<avieyar>> los oxetos d'una redolada, polo que ye conveniente siempres combinalo con tonos más vivos como'l naranxa y el colloráu. === Gris === El color gris ye'l color del maduror y la sabiduría. Utilizar pa neutralizar enerxíes negatives. Ye un color neutru que puede ser utilizáu pa realzar otros. Esti color puede contribuyir a cultivar la nuesa capacidá d'estudiu ya investigación, por tantu pue ser el xerme de coses nueves y orixinales. Esti color contribúi a la nuesa felicidá por aciu la conocencia y los descubrimientos, y fortalez los nuesos amores col entendimientu y la comprensión. El gris ye un color de compromisu y d'harmonía. Tien tamién cualidaes murnies que tienen de ser controlaes cola so combinación con colores más vivos. Encamiéntase que si se decide utilizar el color gris na decoración d'una estancia, caltener siempres en bon estáu. === Negru === El negru ye'l color que contién tolos colores, por tantu pue ser utilizáu pa compensar toles enerxíes negatives que puedan llegar a una estancia. Como efeutu decorativu, pue ser el telón de fondu ideal pa realzar dellos elementos decorativos y dar una sensación d'impautu total. El so usu crea un efeutu de fondura. Si usar de manera intelixente puede ambientar un espaciu severu ya impresionante. Sicasí, si nun lo usa con atueldu, puede tener efeutos depresivos y afogadizos. El negru ye un color que nos fala del misteriu, puede llegar a estelar y resulta bien independiente. En delles cultures ye un color curioso y máxico, n'otres, sicasí, ye un color de llutu y dolor. Na so casa puede emplegar el negru pa crear un fondu llamativu, sicasí desaconséyase esti color nos cuartos infantiles o los comedores. == Crítiques == El ''feng shui'' ye llargamente consideráu una [[pseudociencia]],<ref name="randi" /> y foi criticáu por munches organizaciones dedicaes a investigar fenómenos paranormales. Por casu, [[James Randi]] describe'l ''feng shui'' como «una antigua forma d'engañu», Ente que Skeptics señala que ye «una completa xirigonza, namás que antigües supersticiones chines», que la evidencia de la so efeutividá basar n'anécdotes, y qu'escarez d'un métodu creíble d'aición. Esto lleva a postures engarraes ente distintos prauticantes del ''feng shui'', qu'afirmen que se debe a variaciones ente distintes escueles; ente qu'analistes críticos consideren que se debe a que "el ''feng shui'' siempres se basó en meres conxetures. Otros como'l Committee for Skeptical Inquiry de la revista ''Skeptical Inquiry'' definen al ''feng shui'' como «una creencia mística d'una harmonía cósmica». == Feng shui clásicu (feng shui tradicional) == El '''feng shui clásicu''' o '''feng shui tradicional''' ta acomuñáu coles siguientes téuniques. Esto nun ye una llista completa, sinón que ye a cencielles una llista de les más comunes téuniques de la [[escuela de la forma]] y la [[escuela de la brúxula]]. * [[pakua]] (ocho estados de cambéu). * [[cinco elementos]] o wu xing (rellación ente les cinco fases). * [[xuan kong]] (métodu del tiempu y del espaciu). * [[xuan kong fei xing]] (métodu de les estrelles voladores - tiempu y direiciones). * [[xuan kong da gua]] (rellaciones de los 64 gua). * [[xuan kong shui fa]] (métodu d'agua del tiempu y del espaciu). * [[bai zi]] (métodu de les estrelles voladores púrpura-blanca). * [[ba zhai]] (ocho mansión). * [[san yuan]], puerta del Dragón (ocho formaciones). * [[estrelles mayores y menores]] * [[san he luan dou]] (24 montes, rellación monte-agua). * [[san he shui fa]] (métodos d'agua). * [[qimen dunjia]] (métodu de les ocho puertes y nueve estrelles). * [[zi wei dou shu]] (24 estrelles, astroloxía). == Ver tamién == * [[China]] * [[Mitoloxía china]] * [[Cultura de China]] * [[Geomancia]] * [[Pseudociencia]] * [[New age (relixón)|New age]] * [[Tau]] * [[Arquiteutura vastu]] == Referencies == {{llistaref|}} Lee Tuan La enerxía del Feng shui == Enllaces esternos == {{commonscat|Feng Shui}} * [http://www.lillian-too.com/ Páxina oficial de Lilian Too] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918222834/http://www.lillian-too.com/ |date=2020-09-18 }} * [http://williamspear.com/ Páxina oficial de William Spear] * [http://www.fengshuiseminars.com/ Feng Shui Seminars - Páxina oficial de Roger Green] * [http://www.fengshui.cl/ Escuela Chilena de Feng Shui] * [http://arquitectodesueños.net/feng-shui-2015/ Feng shui Arquiteutu de Suaños] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110183744/http://xn--arquitectodesueos-txb.net/feng-shui-2015/ |date=2018-01-10 }} {{Tradubot|Psicología del color en el feng shui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura de China]] [[Categoría:Filosofía china]] [[Categoría:Inventos de China]] [[Categoría:Cosmoloxía taoísta]] [[Categoría:Supersticiones]] pytxpycj08fqn3kicq2540ao05kgixs 0 112280 4496348 4477809 2026-05-26T04:45:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496348 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1 = _espanyol2021h|pattern_b1 = _espanyol2021h|pattern_ra1 = _espanyol2021h|pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = FFFFFF|body1 = ffffff|rightarm1 = FFFFFF|shorts1 = FFFFFF|socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _espanyol2021a |pattern_b2 = _espanyol2021a |pattern_ra2 = _espanyol2021a |pattern_sh2 = _espanyol2021a|pattern_so2 = _espanyol2021a|leftarm2 = 111111|body2 = ffcccc|rightarm2 = 111111|shorts2 = 0B2555|socks2 = 0B2555 |pattern_la3 = _espanyol1718t|pattern_b3 = _espanyol1718t|pattern_ra3 = _espanyol1718t|pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = 445544|body3 = 445544|rightarm3 = 445544|shorts3 = 445544|socks3 = 445544 }} El '''Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona'''<ref>[https://www.csd.gob.es/es/federaciones-y-asociaciones/sociedades-anonimas-deportivas/relacion-de-sad Gobierno d'España, Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte, Conseyu Cimeru de Deportes], ''Rellación de S. A. D. de fútbol'', nº de rexistru 10.</ref> ye un club de fútbol y sociedá anónima deportiva con sede en [[Cornellà de Llobregat]]<ref>{{cita web|url=https://www.rcdespanyol.com/es/dato/|títulu=Datos del RCD Espanyol|fechaaccesu=26 de xineru de 2018|autor=RCD ESPANYOL DE BARCELONA SAD|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.rcdespanyol.com/es/legal/|títulu=Aviso Llegal de la páxina web oficial del RCD Espanyol onde consta la casa social del club.|fechaaccesu=26 de xineru de 2018|autor=RCD ESPANYOL DE BARCELONA SAD|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> ([[Provincia de Barcelona|Barcelona]], [[Cataluña]], [[España]]), que'l so primer equipu xuega nel [[RCDE Stadium]] —asitiáu ente la citada llocalidá y [[El Prat de Llobregat]]— y propiedá en más d'un 90% de la empresa china [[Rastar Group]]. Foi fundáu oficialmente na [[Barcelona|capital barcelonesa]] el [[28 d'ochobre]] de [[1900]] por un grupu d'estudiantes locales de la [[Universidá de Barcelona]] sol nome de ''Sociedá Española de Foot-ball''.<ref group="n">Esto foi por cuenta de que tolos sos componentes yeren catalanes o d'otros llugares d'[[España]], en contraposición con dellos equipos que se componíen de dellos xugadores estranxeros, como yera'l casu del [[Futbol Club Barcelona]].</ref><ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20|títulu=Páxina oficial del R. C. D. Español|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150607142547/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20|fechaarchivu=2015-06-07}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1900/11/26/pagina-4/33399357/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref> Anguaño participa na {{división}}. Ye un de los equipos que más temporaes xugó na máxima categoría del fútbol español, [[Clasificación histórica de la Primer División d'España|apostándola un total de 81 ediciones]] y llogrando como meyor resultáu rematar nel tercer puestu en cuatro temporaes. Na [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]], el club foi campeón en cuatro ocasiones y foi subcampeón n'otros cinco. A nivel rexonal, ganó la [[Copa Macaya]] una vegada, el [[Campeonatu de Cataluña de fútbol|Campeonatu de Cataluña]] n'ocho causes, y la [[Copa Cataluña]] en seis. A nivel internacional, los sos rexistros en competición europea reflexen dos subcampeonatos de la [[Lliga Europa de la UEFA]] —otrora Copa de la UEFA— como meyor resultancia. Ye por fundación el [[Clubes de fútbol d'España por fundación#Clubes activos|quintu club activu más llonxevu del país]].<ref group="n">Sestu si considérase como fecha de fundación del [[Sevilla Fútbol Club]] l'añu 1900, en cuenta de 1905.</ref> Rexíu pola [[Real Federación Española de Fútbol|Real Federación Española de Fútbol (RFEF)]] a nivel nacional, y pola [[UEFA|Unión Europea d'Asociaciones de Fútbol (UEFA)]] y la [[FIFA|Federación Internacional de Fútbol Asociación (FIFA)]] —máximu organismu futbolísticu— a escala internacional, foi unu de los participantes de la [[Primer División d'España 1928/29|primer edición]] de la mayor competición española na actualidá,<ref>{{cita llibru |títulu= Anuariu 1927-28|autor=Real Federación Española de Fútbol}}</ref> el citáu campeonatu de Lliga.<ref group="n">Debíu al subcampeonatu de Copa llográu en 1914-15.</ref> Dos de les sos xugadores históricos tuvieron l'honor de ser los primeros goliadores tantu en Lliga como nel [[Copa del Rei de fútbol|Campeonatu d'España]] de Copa.<ref group="n">Asina consideráu Ponz na historia de la Copa, magar que'l gol fora na predecesora competición de la Copa de la Coronación o Concurso Madrid de Foot-ball.</ref><ref>{{cita web|url=http://www.manquepierda.com/blog/43916-angel-ponz-y-pitus-prat-dos-goliadores-pa-la historia-por-j-m-navarru/|editor=Portal dixital Manquepierda - Real Betis Balompié|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Ángel Ponz y Pitus Prat: dos goliadores pa la Historia}}</ref> Empecipiáu como un club de fútbol, llueu adquirió un calter multideportivu que lu llevó a desenvolver delles disciplines dientro del senu de la entidá, perdurando munches d'elles entá na actualidá, reconocida como una de les entidaes deportives con más socios d'España superando na temporada 2009-10 la cifra de los 35&nbsp;500 abonaos, unu de los más siguíos.<ref>{{cita web |url=http://elespanyol.lavanguardia.es/actualidad/35865-espanyol-sestu-club-con-mas-socio|editor=Diariu La Vanguardia|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2015|títulu=Abonaos del Español 2009-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203012720/http://elespanyol.lavanguardia.es/actualidad/35865-espanyol-sestu-club-con-mas-socios|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref> Identificáu polos colores azul y el blancu del so uniforme, ésti nun foi sicasí'l primeru que portó. Les primeres camisolas o camises fueron marielles, yá que unu de los sos direutivos vencer al sobra-y tela nel so negociu particular de dichu tonu. Nun foi hasta 1909 cuando adoptó les carauterístiques rayes verticales blanquiazules, como representación de los que llucía nel so blasón l'almirante [[Roger de Lauria]]. Tien dende 1992, fecha de la reforma de la Llei del Deporte, la forma xurídica de [[sociedá anónima deportiva]] (S. A. D.), con un capital social de la sociedá xube na actualidá a 24&nbsp;439&nbsp;616,20 euros estremáu en 406&nbsp;641 aiciones que'l so valor nominal ye de 60,10121 euros, tando suscritu y desembolsado na so totalidá. El númberu total d'accionistes ye de 13&nbsp;431, siendo los responsables xurídicos del club.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=2&idmenu=1&idsubmenu=14&nombremodulo=accionariat&idlinkchk=14|editor=Páxina oficial del R. C. D. Español|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Accionariado del RCD Español|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150421102851/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=2&idmenu=1&idsubmenu=14&nombremodulo=accionariat&idlinkchk=14|fechaarchivu=2015-04-21}}</ref> Dende [[1991]] cuenta con un equipu filial propiu, el [[Real Club Deportivo Español "B"]], función que dende 1930 realizáben-y otres sociedaes ayenes a él por aciu alcuerdos colaborativos. Magar la tardía fundación del segundu equipu, cuntaba dende décades antes con unes categoríes inferiores o de formación, reflexaes na actualidá cola área deportiva del RCD Español y considerada como una de les meyores y más prolífiques canteres del territoriu nacional.<ref>{{cita web|url=http://www.futurespanyol.com/es/el proyeutu-de-futur-espanyol/comissio-esportiva/la-cantera-nuesa-fuercia/|editor=Futur Espanyol|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Futur Espanyol. Cantera del RCD Español}}</ref> == Historia == {{VT|Trayeutoria del Real Club Deportivo Español|l1=Trayeutoria del Real Club Deportivo Español}} === Antecedentes === === Fundación y primeros años (1900-06) === [[Ficheru:Àngel Rodríguez Ruiz.jpg|thumb|220px|''[[Ángel Rodríguez Ruiz|Ángel Rodríguez]], fundador y primer presidente del club.'']] A finales del sieglu <small>XIX</small> fúndanse dellos clubes pa la práutica del ''football'', deporte llegao d'[[Inglaterra]] y que s'empezaba a prauticar n'[[España]]. En setiembre de 1900 los clubes de fútbol barcelonés —como sería acastellanáu'l términu años dempués— taben formaos esencialmente por xugadores estranxeros, amás de nun almitir nuevos xugadores nel senu de les sos entidaes, motivu pol que l'inxenieru industrial del Estáu'l señor don [[Ángel Rodríguez Ruiz]],<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1959/05/24/pagina-11/32738160/pdf.html |títulu=Necrolóxica en La Vanguardia|editor=Diariu La Vanguardia|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2015}}</ref> [[Octavi Aballí|Octavio Aballí]] y [[Lluís Roca|Luis Roca]] deciden formar un nuevu club dedicáu a tal práutica. Asina s'afiliaron a la [[Real Sociedad Gimnástica Española|Sociedad Gimnástica Española]] y que'l so presidente yera'l catedráticu de la [[Universidá de Barcelona]] y padre d'Ángel Rodríguez, [[Rafael Rodríguez Méndez]]. A esti grupu de trés amigos conocióse-yos como «los trés mosqueteros»,{{ensin referencies}} a los que se-yos xunió un cuartu miembru, [[Joaquim Carril de Monasterio|Joaquín Carril]], qu'amás tuvo l'honor de ser el primer capitán del nuevu equipu. El 28 d'ochobre de 1900 quedó establecíu como la fecha de fundación oficial de la '''Sociedá Española de Foot-ball''', como asina indicó'l selmanariu de la dómina Los Deportes, magar ye ciertu que según el testimoniu direutu de Carolina Rodríguez, fía del fundador, el club estableció'l día 13 d'esi mesmu mes.<ref>{{cita web |url=http://webs.demasiado.com/espanyol/historia.htm|títulu=La fundación del club (enllaz recuperáu)|editor=Portal dixital Demasiáu - Historia del RCD Español|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201224542/http://webs.demasiado.com/espanyol/historia.htm|fechaarchivu=1 de febreru de 2014}}</ref> Escoyóse'l citáu nome yá que los otres entidaes yá esistentes de la ciudá, el [[Catalá Futbol Club|Catalá Foot-ball Club]], el [[Futbol Club Barcelona|Foot-ball Club Barcelona]] y el [[Hispania Athletic Club]] yá usaren alusiones xeográfiques o representatives del allugamientu y orixe de los mesmos. Con éses optóse por ésti por cuenta de la particular circunstancia de qu'ellos s'alzaron principalmente pa dar cabida a xugadores nacionales que quixeren prauticar el nuevu deporte y que los otros clubes quitáben-yos de faelo por non ser catalanes o estranxeros.<ref>{{cita publicación |apellíos=Relaño|nome=Alfredo|títulu=Opinión {{!}} Por qué l'Espanyol llamóse Español|url=https://elpais.com/deportes/2018/02/04/actualidad/1517764346_597507.html|fecha=2018-02-05|fechaaccesu=2018-02-06|periódicu=El País|issn=1134-6582|idioma=es}}</ref> A una notable mayoría de catalanes, xuniéronse pos un par de vascos y un andaluz, confiriéndo-y al equipu los tintes españolistes, y empezó a apostar ensin apenes preparación los sos primeros partíos. La vistimienta yera de camisa mariella y calzón y medies negres. De les guerres tiénense constancia les producíes los díes 11 y 18 de payares contra'l [[Catalá Futbol Club|Foot-ball Club Catalá]], el día 25 ante'l [[Hispania Athletic Club]],<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1900/11/26/pagina-4/33399357/pdf.html |títulu=Crónica del partíu frente al Hispania|editor=Diariu La Vanguardia|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015}}</ref> el 8 del mes siguiente nuevamente contra la mesma escuadra y el día 9 contra la [[Sociedad Deportiva Santanach]]. Los xugadores que figuraron como primeros integrantes fueron: [[Rafael Balmes]], Carril, [[Telesforo Álvarez]], Aballí, [[Luciano Lizarraga]], [[Enric Montells Gatell|Enrique Montells]], [[Joaquim Sánchez|Joaquín Sánchez]], [[Ángel Ruiz]], Ángel Rodríguez, [[Gaspar Munner]] y [[Ángel Ponz]], amás d'otros como [[Joan Alcalá del Olmo Puig|Juan Alcalá]], [[Joaquim Escardó Salazar|Joaquín Escardó]], [[Marià Galobardes]] o [[Miquel Bernat|Miguel Bernat]]. Llegóse asina al [[23 d'avientu]], día nel que se produció'l primer enfrentamientu col qu'años dempués sería'l so acérrimo rival, el Foot-ball Club Barcelona. Apostáu nel campu blaugrana de Casanovas, l'alcuentru remató con un empate a cero goles. Dichos alcuentros sirvieron pa foguearse antes de comparecer na que foi la primer competición de fútbol oficial esistente n'España, la [[Copa Macaya]]. ==== Primeres guerres oficiales ==== Según narren les escases fontes recoyíes del campeonatu, l'equipu retirar a mediaos de marzu por supuestos favores al equipu organizador, cuando yera'l tercer clasificáu.{{ensin referencies}} Antes, produciéronse dos fechos resaltables na curtia historia de la entidá, cuando'l 13 de xineru varióse la denominación del club y cuando'l 27 producióse'l primera [[derbi barcelonés]] oficial —como seríen denominaos los alcuentros frente al F. C. Barcelona décades dempués—. El primeru d'ellos foi por cuenta de la absorción de la seición futbolística de la S. D. Santanach, y a que l'[[Español Football Club]] y el [[Cataluña Football Club]] fundir ente ellos p'aniciar al [[Irish Football Club|Irish Foot-ball Club]], dexando asina llibre la denominación pola que sería conocíu d'equí p'arriba la sociedá: la de {{nowrap|'''Club Español de Foot-ball'''}}.<ref>{{cita web|url=http://mdc2.cbuc.cat/cdm/ref/collection/deportes/id/71|fecha=20 de xineru de 1901|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|editor=Diariu Los Deportes de Barcelona (Añu V n.3 - páxs.40-41|títulu=Denominación de Club Español|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171113003259/http://mdc2.cbuc.cat/cdm/ref/collection/deportes/id/71|fechaarchivu=2017-11-13}}</ref> El segundu, correspondiente a la primer edición de la citada Copa Macaya rexistró una derrota por 4-1 de los españolistes, frente a un plantel exageradamente internacionalizado. Munner foi l'autor del que foi'l primeru de los españolistes en competición oficial.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1901/01/28/pagina-4/33385718/pdf.html |fecha=28 de xineru de 1901|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|editor=Diariu La Vanguardia (Añu XXI n.6402)|títulu=Primer derbi barcelonés oficial}}</ref> [[Ficheru:ConcursoMadrid1902.jpg|300px|thumb|Final de consolación de la «[[Copa de la Coronación]]» frente al [[Real Madrid Club de Fútbol|Madrid Football Club]].]] El cambéu de denominación traxo consigo tamién el cambéu de indumentaria, que pasó a ser de camisa blanca, calzón azul, y medies del mesmu color con vuelta de la bandera nacional. Ye so esta nueva identidá como se da a conocer al restu del territoriu nacional cuando en 1902 apostárase'l primer campeonatu inter-rexonal de clubes: el [[Copa de la Coronación|Concurso Madrid de Foot-ball]]. Recibida la invitación per parte de la [[Real Madrid Club de Fútbol|''(Sociedá)'' Madrid Foot-Ball Club]], organizador del eventu, participó xunto al F. C. Barcelona, el {{nowrap|[[Bizcaya|Club Bizcaya]]}} y el [[New Football Club|New Foot-ball Club]].<br />Al ser nones, un sortéu determinó que-yos tocara xugar una eliminatoria previa frente al conxuntu vascu, vencedor final del partíu por un resultáu de 5-1 nel [[Hipódromu de la Castellana]] y a lo postrero vencedor del eventu.<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2009/11/la copa-de-1902/|editor=CIHEFE - Cuadiernos de Fútbol|títulu=Copa de la Coronación de 1902|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015}}</ref> Ángel Ponz foi l'autor del primer gol de la historia de la que fora l'embrión del futuru Campeonatu d'España de Copa.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/es/feches/|títulu=Primer gol en Copa de la historia|editor=Páxina oficial del Español|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015}}</ref>En siendo esaniciáu nel so primer alcuentru, a la finalización del tornéu apostó l'un troféu de consolación pa dictaminar el segundu puestu final frente al Madrid F. C., en refugando participar el restu d'equipos perdedores. Una resultancia de 3-2 favorable a los locales torgó-yos ganar el so primer gallardón, el de la Copa de la Gran Peña. Un tercer y un cuartu puestu son les sos otres clasificaciones na Copa Macaya y na Medaya Federación Ximnástica Española del mesmu añu. El fútbol empezaba pos a dar síntomes d'organización y seriedá, y tres l'ésitu collecháu pola competición producióse'l mayu siguiente la [[Copa del Rei de Fútbol 1903|inauguración del primer certame nacional de clubes n'España]]: el [[Copa del Rei de fútbol|Campeonatu d'España-Copa del Rei]]. De nuevu entamada pol Madrid F. C., los catalanes aceptaron la invitación siendo reforzaos por dellos integrantes del [[Iberia Football Club de Barcelona|Ibèria Foot-ball Club]]. Nella, xugada en formatu triangular, perdieron los sos dos alcuentros por goliada frente a los promotores y los vascos del [[Athletic Club]], vencedor final. [[Joaquín Cenarro]] foi l'autor del únicu gol anotáu pol equipu. Otru fechu destacable producióse'l 23 de febreru de 1903, cuando l'equipu madridista devolvió la visita pa enfrentase a los españolistes y que remató con un empate a cero.<br />Tocantes a les competiciones rexonales, esi mesmu añu'l club ganó la Copa Macaya, al salir vencedor de la que foi la so [[Copa Macaya|última edición]] y quedóse con ella en propiedá. Paralelamente, apostóse tamién la primer edición de la [[Copa Barcelona]] na que resultó subcampeón. Dambes competiciones escastar pa dar pasu al [[Campeonatu de Cataluña de fútbol|Campeonatu de Cataluña]]. Unos años antes constituyérase l'[[Federación Catalana de Fútbol|Asociación de Clubes de Football]] de Barcelona (ACF) quien dende 1904 entamó dicha competición. L'equipu dio muestres d'atopase nel meyor momentu de la so curtia historia, y proclamáronse vencedores n'apostando 16 partíos, saldándose 15 d'ellos con victoria, y empatar el restante. Invictos y con 83 goles a favor asitiáronse como'l meyor conxuntu de Cataluña,<ref>{{cita llibru |títulu=Història del futbol català |autor=Garcia Castell, Joan (Barcelona) | editorial= Ayma (1968)}}</ref> fechu lo que nun faía abarruntar los acontecimientos que taben por llegar. === Suspensión de les actividaes y refundación (1906-20) === [[Ficheru:RCD Espanyol campions 1904.jpg|thumb|300px|''Equipu campeón del [[Campeonatu de Cataluña de fútbol|Campeonatu de Cataluña]] de 1904.'']] El 31 d'avientu de 1904 xugaron el so primer partíu contra un club internacional: el [[Stade Toulousain#Antecedentes|Stade Olympien des Étudiants de Toulouse]] francés rematando con un marcador de 7-2 pa los locales. El fechu foi unu de los postreros qu'abarruntaben un gran futuru a la entidá antes de trate avocados a un repentín cese d'actividaes. El fechu, producíu'l 7 de xineru de 1906 foi por cuenta de la marcha de munchos de los sos integrantes al estranxeru pa siguir colos sos estudios, faciendo precisu recordar l'orixe del club a mano d'unos universitarios. Asina pos y con efeutivos insuficientes pa encarar nengún partíu hubieron de tomar tan drástica decisión cuando s'atopaben nel so meyor momentu social y deportivu. Los pocos xugadores restantes ingresaron nes files del [[X Sporting Club|Football Club X]], col que caltenía bien bones rellaciones.<ref>{{cita llibru |autor=Segura Palombares, Joan.|páxines=. 39-40|url=http://usuarios.iponet.es/jmblanco/historia/resultat.htm|títulu=X Sporting Club y Real Club Deportivo Español|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071025105536/http://usuarios.iponet.es/jmblanco/historia/resultat.htm#nota|fechaarchivu=25 d'ochobre de 2007}}</ref> Asina se caltuvo hasta l'añu 1909, fecha na que dalgunos de los xugadores emigraos volvieron a Barcelona p'atopase con un panorama desolador. Ye entós cuando los que colaron al Football Club X —renomáu como X Sporting Club— y dalgunos integrantes del [[Club Español de Ju-Jutsu]] (''[[Jiu-jitsu]]'') xunir a los estudiantes pa retomar les práutica futbolística.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1908/12/31/pagina-4/605381/pdf.html |editor=El Mundo Deportivo|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Atletismu - Fiesta del club "Español" - Entamu de la continuación de la práutica futbolística del club españolista}}</ref> Consiguióse amás la incorporación de les seiciones d'[[esgrima]], [[boxéu]], [[jiu-jitsu]] y una seición recreativa dedicada al arte de báltalo, toes provenientes del españolista club de llucha. Foi según la entidá pasó a ser polideportiva y acoyó nueves cañes deportives ente'l yá reconocíu ''football'', mercé sobremanera al llabor d'[[Emili Sampere|Emilio Sampere]] —unu de los que colaron y volvieron del X Sporting Club— y [[Julià Clapera]] —fundador del club de jiu-jitsu—.<ref>{{cita web|url=http://pericosonline.com/noticias/detall/6773|editor=Portal dixital Pericos Online|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|idioma=catalán|títulu=Club Español de Jiu-Jitsu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117024749/http://pericosonline.com/noticias/detall/6773|fechaarchivu=2015-11-17}}</ref> Col nuevu calter y los nuevos integrantes de la renacida entidá, decidir na asamblea de socios camuda-y la denominación pola de ''Club Deportivo Español'', arriendes de variar el color blancu del antiguu uniforme por unu a rayes blanquiazules, completáu con un calzón y medies negres.{{ensin referencies}} Nun se sabía entós, pero dicha camisa quedó dende entós pa la historia como los colores representativos del club. La referencia tomada foi la del escudu d'armes del almirante [[Roger de Lauria]], héroe militar de la [[Corona d'Aragón]] que frenó la [[Batalla de Formigues|conquista de los franceses de Cataluña]]. En mayu de 1911, prauticar por primer vegada nel club el deporte del [[rugbi]],<ref group="n">Magar la so seición nun vio la lluz oficialmente hasta 1923.</ref> siendo tamién una novedá na ciudá y el país.<ref>{{cita web|url=http://pericosonline.com/reportages/detall/593/el-rcd-espanyol-pioneru-en-el mundu-del rugby|editor=Portal dixital Pericos Online|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=El RCD Español, pioneru nel rugby}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20110602/rugby/cien-anos-de-autenticidá_54164514441.html|editor=Diariu Mundo Deportivo|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Cien años d'autenticidá Primer partíu de rugby n'España}}</ref> Formáu pola mayoría d'integrantes de la escuadra futbolística, enfrentar al Patrie francés, demostrando que la entidá catalana volvía gociar de bona salú. Díes dempués incorporó a trés futbolistes estranxeros —siendo los pioneros en recalar na so disciplina—, procedentes del [[Plumstead Football Club]] de [[Londres]],<ref group="n">Quien pudiera ser o non un equipu embrión o'l mesmu [[Arsenal Football Club]].</ref> convidáu pa delidiar nunos festexos con delles demostraciones d'alcuentros de dambes modalidaes.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1911/06/01/pagina-4/615617/pdf.html|editor=Diariu Mundo Deportivo|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=}}</ref> [[Frank Allack]], [[William Hodge]] y [[Raine Gibson]] fueron los que marcaron l'aldu escontra'l profesionalismo del club, hasta entós rexíu por condición de ''amateur'', y al que se xuniríen dempués los hermanos [[Charles Wallace|Charles]] y [[Percival Wallace]]. ==== Un club Real ==== Un añu dempués el club vivió dos señalaos acontecimientos. El primeru, como foi'l de consagrase campeón d'un tornéu ocho años dempués del postreru al vencer el so segundu Campeonatu de Cataluña gracies a l'aportación de los ingleses; según la concesión el [[25 d'abril]] de 1912 del títulu de «Real» per parte del monarca [[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] y pol que dende entós el club sería nomáu como '''Real Club Deportivo Español'''. [[Ficheru:RCD Espanyol 1912.jpg|thumb|300px|Equipu campeón de 1912 colos primeros xugadores foranos del club.]] Dos direutivos dieron un impulsu importante al R. C. D. Español d'aquella dómina y principalmente nel aspeutu económicu, los señores [[Evelio Doncos]] y [[Genaro de La Riva]]. De nuevu instauráu como una de les referencies futbolístiques en Cataluña, caltuvo grandes disputes col F. C. Barcelona y un nuevu club surdíu, el [[Fútbol Club España de Barcelona|Football Club España]], y ente los trés partieron los ésitos de les socesives ediciones del [[Campeonatu de Cataluña de fútbol|Campeonatu Rexonal]]. En xunu de 1915 el club embarcar por primer vegada nuna xira. El destín escoyíu ye'l vecín [[Portugal]], onde xugó un total de trés partíos, dos frente al [[Sport Lisboa e Benfica]] y unu contra un [[Seleición de fútbol de Lisboa|escoyíu lisboeta]], saldaos con resultancies ambes de 1-2 frente a los benfiquistas y por 1-4 frente al combináu. El motivu foi'l de promocionase nel estranxeru dempués de los sos recién ésitos, a los que sumó un nuevu campeonatu rexonal, una [[Copa Barcelona]] y un subcampeonatu de [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]], [[Copa del Rei de Fútbol 1915|segundu de la so historia]]. Cola retirada de los grandes nomes, que sicasí nun amenorgaron la capacidá del equipu, figuraben nel plantel el capitán [[Pere Gibert]] o Emilio Sampere namái como grandes referencies. Caltúvose asina, hasta qu'apaeciera nel club un mozu [[Ricardo Zamora]] procedente del [[Universitary Sport Club]], resultante d'una fusión de dos clubes d'estudiantes de Medicina y Ciencies. El xugador de dieciséis años qu'abandonó a los diecinueve'l club pa rematar los sos estudios, foi convencíu pa retomar la práutica deportiva polos rivales del F. C. Barcelona, que sicasí nun pudieron retene-y y el xugador retornó nuevamente pa convertise nun reconocidísimo porteru, y antes de recalar nel Madrid F. C., siendo estos dos clubes los que-y empericotiaron como una de les figures históriques del fútbol español ya internacional.<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=44774/profile.html|editor=Páxina oficial de la FIFA|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|títulu=Zamora, un mitu divín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117031221/http://es.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=44774/profile.html|fechaarchivu=2015-11-17}}</ref> El xugador debutó precisamente nun partíu Español-Madrid el 23 d'abril de 1916.<br />El xugador conquistó col club el Campeonatu de Cataluña de 1918, y que sería'l postreru del club antes d'una llarga seca favorecida pola marcha de cuatro de los sos meyores futbolistes, ente los que s'atopaba'l porteru. === La compra de Sarriá y l'afitamientu del club nos años 20 === Al llegar los [[Años 1920|años 20]], el R. C. D. Español yá yera por derechu propiu'l segundu club de fútbol más reconocíu de Cataluña, col llogru de los [[Campeonatos de Cataluña de fútbol|campeonato rexonales]] de 1904, 1912, 1915 y 1918. Naquel momentu yera namái superáu pol F. C. Barcelona. Dempués de la baltadera del campu de la cai Muntaner, la familia De La Riva compra por 170&nbsp;000 pesetes de la dómina la finca Can Rabia, onde'l 18 de febreru de 1923 inaugúrase'l [[Estadiu de Sarriá]], forníu namái coles instalaciones imprescindibles, pagaes pola direutivu, pos la empresa constructora a la que se-y avanzara una parte importante del dineru, quebró. Col tiempu, esti estadiu convertir nun espaciu míticu pa club y aficionaos. La década tuvo llena d'ésitos pal club, que apostó diversos alcuentros contra equipos internacionales, ente los que destacaron los xugaos frente al [[VfR Neumünster]], [[Imperial de Lisboa]], [[SK Čechie Karlín|Sportovní klub Čechie Karlín]], l'[[Athletic Club Sparta Praga|Athletic Club Sparta Praha]], el [[Fotbalový Klub Viktoria Žižkov]] y el [[Nuselský SK|Nuselský Sportovní klub]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1962/11/14/pagina-10/33276511/pdf.html?search=contra |títulu=Anuncio del partíu |editor=Diariu La Vanguardia|fechaaccesu=12 de febreru de 2016}}</ref> El club fixo en 1925 un viaxe por [[Portugal]] y les [[Canaries]] onde fichó al xugador [[José Padrón]], y al rematar la temporada embarcar nuna xira por [[América]] y [[Europa Central]] que sirvieron pa financiar la tribuna del estadiu. Mientres el viaxe apostó alcuentros contra la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina]] y la [[Seleición de fútbol d'Uruguái|seleición uruguaya]],<ref>[http://www.rsssf.com/tablese/espanyol-satrip26.html South American Trip of RCD Español 1926]- RSSSF.</ref> nos qu'hubo una enorme espectación, aprovechando la fama consiguida por [[Ricardo Zamora]]. ==== Les primeres lligues ==== [[Ficheru:Pitus Prat.jpg|thumb|200px|''[[Pitus Prat]], primer goliador del [[Primer División d'España|campeonatu de Lliga]].'']] [[Ficheru:Ricardo Zamora Espanyol.jpg|200px|thumb|upright|''[[Ricardo Zamora]], unu de los meyores porteros de la historia.'']] Xestándose la creación d'un campeonatu nacional de lliga nel país, los españolistes consiguieron vencer [[Copa del Rei de Fútbol 1928-29|el so primer Campeonatu d'España de Copa]], que-yos dio'l derechu a ser unu de los participantes na primer edición de la lliga que tuvo entamu esa mesma temporada; siendo asina unu de los 10 equipos col privilexu de participar n'histórica edición. Amás d'esta efeméride, el club entró na historia del fútbol español en marcando [[Pitus Prat]] el primer gol oficial d'esta competición nel partíu contra la [[Real Unión de Irún]] que terminó con dos a goles a unu a favor de los catalanes.<ref>{{cita web |url=http://hallofameperico.wordpress.com/2009/04/20/josep-pitus-prat/ |títulu=Primer gol na historia de Amestar|editor=Portal dogotal Hall of Fame Pericu|fechaaccesu=12 de febreru de 2016}}</ref> A la fin de la temporada 1928-29, homenaxar a [[Patricio Caicedo]], quien se convirtió mientres munchos años nel entrenador del equipu, ente qu'en contraposición de les allegríes, hubo que llamentar el trespasu de Zamora al [[Real Madrid Club de Fútbol]] nel añu 1930 por cifrar récor de 100&nbsp;000 [[pesetes]] de la dómina, en siendo la más destacada figura del plantel mientres la década. Ensin dala dulda, foi'l R. C. D. Español l'equipu que sufrió más baxes ente los clubes de la ciudá nos sos socios y deportistes mientres la [[Guerra Civil Española]] quedando bien amenorgaes les estructures del Club. Mientres el conflictu bélicu, el club participó en dos campeonatos amistosos. Nel [[Copa de la España Llibre]] de 1937, el conxuntu blanquiazul quedó en tercer llugar d'una lliga de cuatro equipos, per delantre del [[Girona Futbol Club|Girona Football Club]] y por detrás del [[Valencia Club de Fútbol|Valencia Football Club]] y del [[Levante Unión Deportiva|Levante Football Club]], esti postreru ganador del tornéu. Na [[Lliga Mediterránea de fútbol]], tamién apostada en 1937, el R. C. D. Español acabó en segundu llugar nuna lliga d'ocho equipos a tan solo un puntu del campeón, el [[Futbol Club Barcelona|Football Club Barcelona]]. Completaron el tornéu los siguientes equipos: Girona F. C., Valencia F. C., Levante F. C., [[Gimnástico Fútbol Club|Gimnástico Football Club]], [[Esport Club Granollers|Granollers Sport Club]] y [[Athletic Club de Castellón]]. ==== El R. C. D. Español mientres la posguerra ==== La posguerra empieza con un gran ésitu pal club, alzándose cola so segunda [[Copa d'España]] en 1940, denomada entós daquella [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Xeneralísimu]] al imponese na final al [[Real Madrid]] por dos goles a unu. Tamién se xugó en 1940 la que ye'l precedente de la [[Supercopa d'España de Fútbol]], denomada [[Copa de Campeones d'España]] que se perdió ante'l [[Atlético Aviación]] por un global de 10 goles a 4 favorable a los madrilanos. Nes temporaes 1943-44, 1944-45 y 1946-47 retiráronse trés grandes xugadores del club: Pere Solé, Crisanto Bosch y [[Alberto Martorell]], y por esti fechu'l club fíxo-yos homenaxe. N'avientu de 1949 el R. C. D. Español mover a [[Filipines]] onde xuega una serie d'alcuentros amistosos. El sociu númberu 1 de la entidá d'aquella dómina, Julià Clapera, dase cuenta de que n'ochobre de 1950 cumplíense los 50 años de la fundación del club, pero tratar de celebraciones antemanaes, yá que por cuenta de la suspensión que sufrió'l club nun se debíen celebrar hasta ochobre de 1953. El primer actu de dicha efeméride foi un partíu de béisbol qu'enfrentó al R. C. D. Español contra l'equipu norteamericanu del [[Wiesvaden Flyers]] y que terminó con victoria visitante por 19 carreres a 5. El partíu de fútbol de conmemoración xuega'l 29 de marzu contra'l [[Malmö FF]] suecu, nel que'l conxuntu blanquiazul imponer por 3 goles a 2 con una alliniación que caltenía la filosofía inicial de nun incorporar xugadores estranxeros.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1953/03/29/pagina-4/636347/pdf.html|títulu=Noticia n'El Mundo Deportivo}}</ref> En xunetu de 1951 empecipiáronse les obres d'ampliación de Sarriá, y l'estadiu, que pertenecía a la familia de La Riva, pasó a ser propiedá del R. C. D. Español que presidía Francisco Javier Sáenz. Mientres los años cincuenta xuega otru de los grandes mitos del club, l'andaluz Julián Arques y tamién se ficha al entrenador arxentín [[Alejandro Scopelli]], que dirá grandes temporaes nel club y que se fixo famosu por faer alendar osíxenu a los sos xugadores mientres los descansos de los partíos.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1984/10/27/pagina-22/415481/pdf.html?search=osíxenu|títulu=Scopelli Osíxenu y Scopelli n'El Mundo Deportivo}}</ref> Otru fechu interesáu d'esta dómina produció'l 14 d'avientu de 1952 nun [[derbi barcelonés]] apostáu en terrén barcelonista. El R. C. D. Español, llegaba líder invictu y con una ventaya de seis puntos sobre'l FC Barcelona. A la so llegada al vestuariu, los xugadores blanquiazules, atopar con daqué insólitu, pos dientro d'ésti había una gran fumareda producida pol quemáu d'unes toallas amás de nun haber agua caliente. Mientres el partíu y en adelantrándose los "pericos", dellos siguidores azulgranas saltaron al campu. El Governador Civil de la dómina obligó a los xugadores del R. C. D. Español a acabar el partíu anque estos negábense. Finalmente, el partíu acabó cola victoria azulgrana por 2 goles a 1.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1952/12/15/pagina-1/1351313/pdf.html|títulu=Crónica del partíu n'El Mundo Deportivo}}</ref> Los futbolistes "pericos" salieron indignaos poles 'males artes' utilizaes pol so eternu rival. ==== Los años 60 ==== La década de los 60 empieza con un viaxe a los [[Estaos Xuníos d'América]] y [[Canadá]] pa tomar parte na segunda lliga americana de [[Nueva York]] en xunetu de 1961.<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2011/04/equipos-espanoles-en-la-international-soccer-league/|títulu=Crónica nos Cuadiernos de Fútbol de la CIHEFE|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160322025002/http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2011/04/equipos-espanoles-en-la-international-soccer-league/|fechaarchivu=2016-03-22}}</ref> El primer partíu apostóse'l 4 de xunetu en [[Montreal]] ante la Concordia canadiense nel [[Molson Stadium]] con resultancia final d'empate a un gol. El segundu partíu foi ante'l [[AS Monaco]] con victoria españolista por trés goles a unu tamién en [[Montreal]]. Pal tercer partíu y yá en [[Nueva York]], el R. C. D. Español enfrentar al [[Shamrock Rovers Football Club]] d'[[Irlanda]] al que venció por 4-1 nel estadiu de [[béisbol]] [[Polo Grounds]]. El cuartu alcuentru llegaría'l 12 de xunetu nel mesmu escenariu neoyorquín, contra'l [[Estrella Colorada de Belgráu]], quien cortó de raigañu la bona marcha de los entós discípulos de [[Ricardo Zamora]] al ganalos por un contundente 7-2. El 16 de xunetu, de nuevu nel [[Polo Grounds]], la derrota por 5-1 frente al [[Dukla Praga]] alloñó al conxuntu españolista de toa opción de clasificación pa la final. Yá ensin posibilidaes llegaría la derrota por 3-0 frente al [[SK Rapid Viena]] antes de poner fin a la participación col séptimu y postreru partíu frente a los israelites del Petah Tikvah el 27 de xunetu, con trunfu españolista por 4-1, dambos apostaos de nuevu nel [[Polo Grounds]] de [[Nueva York]]. Tres los siete partíos, el R. C. D. Español concluyó la so participación clasificándose en quintu llugar del so grupu, empatáu a 7 puntos col [[Estrella Colorada de Belgráu]] n'atropando tres victories, trés ganes y un empate. Antes de cruciar el charcu de vuelta a casa, l'equipu viaxaría hasta [[Chicago]] p'apostar un partíu amistosu nel estadiu [[Soldier Field]], con derrota por 5-4 ante'l [[SK Rapid Viena]]. La temporada 1961-62 l'equipu participa per primer vegada na [[Copa de Feries]], na cual ye esaniciáu en cuartos de final. Na lliga regular, l'equipu lleva una mala trayeutoria y fáense cargu del equipu [[Ricardo Zamora]] y Julián Arques, pero nun llogren evitar el primer descensu del club a Segunda División. La temporada siguiente, sentar nel banquín l'home qu'entrenando al [[Real Valladolid Club de Fútbol]] unviara al R. C. D. Español a Segunda, [[Heriberto Herrera]], y recuperóse la división perdida la temporada anterior. Un fechu destacable pa la entidá produció la temporada 1964-65 na que se fichó al arxentín [[Alfredo di Stéfano]]. L'anterior temporada tamién se fichara a [[Ladislao Kubala]]. Mientres el cursu siguiente l'equipu participó de nuevu na [[Copa de Feries]] siendo esaniciáu otra vegada en cuartos de final. Pel branu de 1966 convertir en presidente Joan Vilà Reyes. Mientres esta dómina créase la famosa delantrera españolista que pasaría a la historia del club sol nome de "los 5 delfines", qu'en realidá yeren seis; Ames, Marcial, Cayetano Re, Rodía, José María y Miralles. ==== Los años 70 ==== En xunu de 1971, y con [[José Emilio Santamaría]] como entrenador, el R. C. D. Español vuelve ser pioneru realizando una xira pola [[Xunión Soviética]]. Empezó xugándose en [[Kiev]] contra'l [[FC Dinamo de Kiev]], siendo derrotaos polos ucraínos por 3 goles a 0. Siguió la xira por [[Leningráu]], pa enfrentase al [[Zenit de San Petersburgu]], acabando'l partíu con empate a cero. P'apostar el postreru partíu de la xira, l'equipu mover a [[Moscú]], pa xugar contra'l [[Torpedu de Moscú]], siendo tamién la resultancia final d'empate a cero. A pesar de nun ganar nengún partíu nin consiguir nengún gol, la esperiencia consideróse positiva y ye que con esti viaxe a la [[XRSS]] el club empezaba a abrir puertes pol restu del mundu. Con Santamaría nel banquín realícense grandes campañes na lliga española. Nesta década, dempués del cambéu de formatu de la Copa de Feries, que pasa a ser la [[Copa de la UEFA]], participa les temporaes 1973-1974 y 1976-1977, siendo esaniciáu n'octavos de final. A finales de la temporada 1979-80, el club realizó una esitosa xira pol [[Estremu Oriente]], onde xugó nes ciudaes de [[Tokiu]] y [[Manila]]. Na capital nipona, el club participó y proclamóse campeón del Tornéu Internacional de Tokiu; en primer llugar enfrentar al Fujita Tokiu, venciéndo-y por 2 goles a 0. De siguío y pol mesmu resultáu desfacer de la [[Seleición de fútbol de China]] y d'últimes enfrentóse al conxuntu inglés del [[Middlesbrough Football Club]] al cual ganó na tanda de penaltis dempués d'acabar el partíu reglamentariu con empate a unu. De Tokiu l'equipu mover a Manila, onde s'enfrentó en dos partíos amistosos al Lioaning, al cual ganó por 3 a 1 y 4 a 1. El 8 de setiembre de 1978 muerre en Barcelona [[Ricardo Zamora]], posiblemente una de les figures más grandes de la historia del club.<ref>{{cita web |url=http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/zamora-0limp0-blanquiazul/|títulu=Biografía de Ricardo Zamora}}</ref> Mientres la década de los 70 y principiu de los 80 destaca nel R. C. D. Español la figura del futbolista navarru [[Rafael Marañón]], que con 111 goles aportó a el xugador que más goles marcara na historia del club mientres munchos años, hasta que foi superáu por otru iconu de la entidá, [[Raúl Tamudo]].<ref>{{cita web |url=http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/maranon-0limp0-blanquiazul/|títulu=Biografía de Rafael Marañón}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/tamudo-0limp0-blanquiazul/|títulu=Biografía de Raúl Tamudo}}</ref> ==== Los años 80 y 90 ==== [[Ficheru:Espanyol 80.jpg|thumb|225px|Una de les semeyes oficiales del equipu na década de los 80.]] Les últimes décades de la historia del club caracterizáronse pola irregularidá na clasificación final de cada lliga, con grandes campañes con entrenadores como [[Javier Clemente]], (con quien se llega a la final de la [[Copa de la UEFA]] en 1988), y dos descensos a Segunda División na década de los 90 nun contestu de grave crisis económica, especialmente mientres los mandatos de [[Julio Pardo Padrós]] y [[Francisco Perelló]], siendo grandes xugadores de la dómina [[Tintín Márquez]], [[Ernesto Valverde]], [[Pichi Alonso]], [[John Lauridsen]] y [[Thomas N'Kono]] ente otros. Bien recordada ente tolos siguidores "pericos" foi la participación na [[Copa de la UEFA]] de la temporada 1987-88. Nesta edición esaniciar a los siguientes equipos: [[Borussia Mönchengladbach]], [[AC Milan]], [[Inter de Milán]], [[TJ Vítkovice]] y [[Club Brujo]] antes de nun poder superar na final y, nos penaltis, al [[Bayer 04 Leverkusen]]. El 4 d'avientu de 1992, el R. C. D. Español inscribir nel [[Rexistru Mercantil]] como [[Sociedá Anónima Deportiva]], y pocu dempués, nel 1994 créase'l [[Real Club Deportivo Español "B"|R. C. D. Español "B"]] al absorber los derechos federativos del FC Cristinenc, de [[Santa Cristina d'Aro]]. Con dichu equipu caltuvo una collaboración mientres trés años antes.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es/EMD01/HEM/1990/08/07/MD19900807-021.pdf|títulu=Noticia n'El Mundo Deportivo}}</ref> En 1995, p'afaese a la nueva llexislación deportiva española, el club modifica llixeramente'l so nome añadiendo "de Barcelona" a la fin y pasa a llamase ''Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona, S.A.D.'', un cambéu que nun tuvo exentu de crítiques. Por cuenta de la mala xestión económica y deportiva de los direutivos, el club vese obligáu a vender l'estadiu de Sarriá y asina desaniciar la delda qu'abasna'l club. El 21 de xunu de 1997 xuégase'l postreru partíu nel estadiu de Sarriá, que ganó'l conxuntu llocal por 3 goles a 2 frente al [[Valencia Club de Fútbol]]. Unos díes dempués de la venta de Sarriá, [[Daniel Sánchez Llibre]] ye escoyíu presidente de la entidá. El club pasa a xugar los sos partíos nel [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]]. ==== Un club centenariu ==== [[Ficheru:Espanyol.jpg|thumb|Plantía 2007-2008|300px]] N'honor al centenariu de la entidá, el club recibe de la [[Xeneralidá de Cataluña]] el [[Premiu Cruz de Sant Jordi]], y el 14 de payares de 1999, xuégase'l partíu qu'inauguraba los actos del centenariu nel [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]], nel que'l R. C. D. Español ganó a la [[Seleición Arxentina de Fútbol]] por 2 goles a 0. La remontada patrimonial de la entidá empecipiar cola construcción d'una Ciudá Deportiva propia en [[Sant Adrià de Besòs]], inaugurada en 2001, y l'allugamientu de la primer piedra del [[Estadiu Cornellà-El Prat|nuevu estadiu]] del club en 2003, asitiáu ente los conceyos de [[Cornellà de Llobregat]] y [[El Prat de Llobregat]], y financiáu por un creitu concedíu por cinco entidaes financieres por un total de 55 millones d'euros. Deportivamente, mientres esta etapa, l'equipu instalar na zona media de la clasificación cola esceición de les temporaes 2002/03 y 2005/06 nes que se raspia'l descensu y la 2004/05, na que s'acaba a un puntu d'aportar a la [[Lliga de Campeones de la UEFA]], con [[Miguel Ángel Lotina]] nel banquín. Con [[Paco Flores]] como entrenador, el club consigue la so tercer [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] na temporada 1999/00, el mesmu añu del so centenariu, nuna final apostada contra'l [[Atlético de Madrid]] (2-1) nel [[Estadiu de Mestalla]]. Seis años dempués y con Miguel Ángel Lotina d'entrenador, llógrase la cuarta [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] nel [[Estadiu Santiago Bernabéu]] de [[Madrid]] nuna final apostada contra'l [[Real Zaragoza]] (4-1). A nivel européu, el club participa tres veces, dos d'elles consecutives, na [[Copa de la UEFA]], les temporaes 2000/01, 2005/06 y 2006/07. Nesta postrera llegar a la final, que s'apuesta ante'l [[Sevilla FC]], y que finalmente se pierde na tanda de penaltis. Esta década ye, ensin dulda, la dómina con más títulos oficiales de la historia del R. C. D. Español na qu'amás se cuntó con xugadores del nivel de [[Raúl Tamudo]], [[Iván de la Peña]], [[Luis García Fernández|Luis García]], (estos trés formaron el tríu conocíu como "los 3 tiburones") y tamién [[Albert Riera]], [[Mauricio Pochettino]], [[Walter Pandiani]] y [[Carlos Kameni]] ente otros. Nesi momentu'l club foi reconocíu como'l 10ᵘ meyor equipu del mundu según la IFFHS.<ref>{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?6edbca388d85691a55685fdcdc3bfcdc0aec28d009|títulu=Páxina oficial de la IFFHS, ''10ᵘ meyor club del 2007''}}</ref> El 9 de xunu de 2007, [[Raúl Tamudo]] convertir nel máximu goliador de la historia superando asina los 111 goles de [[Rafael Marañón]], y consiguiendo el total de 113, el gol más recordáu de Raúl Tamudo ye ensin dulda el gol marcáu na temporada 2006/07 al [[F.C. Barcelona]] nel últimu minutu de partíu nel Nou Camp que-y costó'l títulu de la Lliga al F.C. Barcelona en favor del [[Real Madrid]]. El 31 de mayu de 2009 poníase fin a 12 temporaes nel [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]], tres la marcha del [[Estadiu de Sarriá]], col partíu que ganó'l R. C. D. Español por 3 goles a 0 ante'l [[Málaga C.F.]] N'este mesmu alcuentru [[Raúl Tamudo]] llogró un ''hat-trick'' y algamó la cifra de 129 goles col conxuntu españolista. ==== La vuelta a casa ==== [[Ficheru:DaniJarque.JPG|thumb|150px|[[Dani Jarque]], capitán del primer equipu la temporada 2009/10 hasta'l so fallecimientu n'agostu de 2009.]] Tres doce temporaes nel [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]], el club treslladar al [[RCDE Stadium|Estadiu de Cornellà-El Prat]]. El 2 d'agostu de 2009 estrenóse'l nuevu estadiu con un partíu contra'l [[Liverpool FC]] con resultancia de 3-0 favorable a los periquitos. [[Luis García Fernández]] foi l'autor del primer gol nesti campu siguío más tarde por dos goles de [[Ben Sahar]]. Tamién anotó un tanto [[Raúl Tamudo]] que foi mal anuláu tres un fora de xuegu inesistente.<ref name="hemeroteca.lavanguardia_1">{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-3/78722398/pdf.html?search=inauguración|títulu=Noticia de la inauguración del estadiu en La Vanguardia}}</ref><ref name="hemeroteca.lavanguardia_2">{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-37/78719529/pdf.html?search=inauguración|títulu=Noticia de la inauguración del estadiu en La Vanguardia}}</ref><ref name="hemeroteca.lavanguardia_3">{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-38/78674173/pdf.html?search=inauguración|títulu=Noticia de la inauguración del estadiu en La Vanguardia}}</ref> Con esta inauguración, el club volvía tener casa propia tres la baltadera del míticu [[Estadiu de Sarriá]]. El nuevu estadiu tien que ser un puntu d'inflexón pa la entidá tantu no deportivo como no económico. Sicasí, l'allegría duró bien pocu a los aficionaos españolistes una y bones el 8 d'agostu d'esi mesmu añu tuvo llugar unu de los sucesos más murnios na historia del R. C. D. Español. El capitán [[Dani Jarque]] finó a la edá de 26 años en [[Coverciano]], onde'l club daba una xira per Italia, d'un paru cardiaco.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/08/09/pagina-1/4968653/pdf.html|títulu=Portada d'El Mundo Deportivo}}</ref> El club perdía al so capitán y a unu de los sos símbolos. Anguaño cada minutu 21 (dorsal que llevaba) de cada partíu l'afición perica rínde-y un homenaxe aplaudiendo y cantando el so nome. El 10 de setiembre de 2009, la [[IFFHS]] publicó la clasificación de los meyores clubes europeos del sieglu XX, ocupando'l R. C. D. Español la posición númberu 98 por cuenta de les sos participaciones en competiciones europees.<ref>{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?a413f0y03790c443y0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec28d6edb8dbccb05ff0a|títulu=Páxina oficial de la IFFHS, ''98ᵘ meyor club del sieglu XX''}}</ref> Cola llegada de [[Mauricio Pochettino]] al banquín mientres la [[Primer División d'España 2008/09|temporada 2008-09]] pa salvar al equipu del descensu a Segunda División, oxetivu que cumplió,<ref>{{cita web | url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com./EMD03/PUB/2009/05/24/EMD20090524020MDG.pdf | títulu=L'Espanyol llogra salvase n'Almería a lo grande | autor=Mª Carmen Juárez | editorial=[[Mundo Deportivo]] | fecha=24 de mayu de 2009 }}</ref> la entidá lleva a cabu un proyeutu deportivu basáu na promoción de futbolistes criaos na cantera del club y na austeridá económica. En temporaes socesives, el conxuntu blanquiazul algama la salvación con comodidá, lluchando inclusive en dellos momentos por entrar na [[Lliga Europa de la UEFA]]. Sicasí, en apostándose 14 xornaes de la [[Primer División d'España 2012/13|temporada 2012-13]], la direutiva del club decidió cesar a [[Mauricio Pochettino|Pochettino]] por tener al equipu blanquiazul colista de la categoría. Díes dempués anunciábase al nuevu téunicu periquitu, el mexicanu [[Javier Aguirre]], que llogró revertir la situación y collechar resultancies positives. Javier Aguirre siguió una temporada más nel club volviendo consiguir la permanencia nuna temporada de transición. Pel branu, tomó les riendes [[Sergio González Soriano|Sergio González]] que na so primer campaña na máxima categoría llogró clasificar al equipu pa les semifinales de Copa del Rei y asitiar al equipu nuna cómoda posición na tabla. Sicasí, n'avientu de 2015 el Conseyu d'Alministración decidió prescindir de los sos servicios pola irregularidá del equipu. [[Constantin Gâlcă]], ex-xugador del RCD Español, foi escoyíu como nuevu téunicu. Paralelamente, nel apartáu institucional tamién se producieron cambeos relevantes. El presidente [[Joan Collet]] y el so Conseyu d'Alministración decidieron presentar la so dimisión el 20 de xineru por que [[Chen Yansheng|Chen Yanseng]] fixérase cargu del club. El propietariu del grupu empresarial rastru completó en payares de 2015 la compra a los principales accionistes d'un paquete accionarial superior al 50% que-y dexó faer se col control del club anque nun foi hasta'l 19 de xineru cuando se confirmó la compra. La so entrada al RCD Español foi determinante pa cubrir distintos pagos con Facienda y provisores. == Símbolos == === Historia y evolución del escudu === [[Ficheru:Societat Gimnàstica Espanyola 1897.png|thumb|225px|Escudu de la [[Real Sociedad Gimnástica Española|Sociedad Gimnástica Española]] en 1897, embrión del club y entidá del que se tomó'l primer emblema.]] A lo llargo de la so historia, el R. C. D. Español tuvo un total de siete escudos distintos. El primeru d'ellos, coles iniciales de la so denominación de Club Español de Fútbol, correspuende a los años que van del 1901 al 1906 y lleva los colores rojigualdos a semeyanza del emblema de la [[Real Sociedad Gimnástica Española]], club embrión del españolista. El segundu foi diseñáu por Eduard Corrons al adoptase los colores blancu y azul en referencia a los colores del blasón de [[Roger de Lauria]] y utilizóse de 1909 a 1912, con variaciones nes iniciales tres una modernización y estilización. A partir d'entós tres la concesión del títulu de real per parte del monarca [[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]], el mesmu diseñador modificar añadiendo la corona real y ampliando el cantu de la circunferencia pa introducir la lleenda Real Club Deportivo Español» de la que les rayes verticales colos colores institucionales pasaron a ser oblicues. Mientres la [[Segunda República Española]] suprimióse la corona y la pallabra real» por alusión a símbolu monárquicu, y restauráronse tres la [[Guerra Civil Española]], concretamente en 1940. Asina perduró hasta'l siguiente cambéu, datáu en 1995, cuando Pere Durán retocó l'escudu esquematizando la corona y modificóse la lleenda poniendo'l nome de la entidá en catalán, amás d'añader el nome de la ciudá: «RCD Espanyol de Barcelona». L'actual escudu tien vixencia dende avientu de 2005 y presenta una única evolución na corona, con respectu al últimu diseñu de Pere Durán, consistente en que l'interior carmesí de la corona aumentó llixeramente hasta completar l'espaciu interior amás de pasar los tonos mariellos a unu más doráu.<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=5&nombremodulo=escut&idlinkchk=16 |editor=Páxina oficial del R. C. D. Español |títulu=Escudo y evolución cronolóxica (enllaz recuperáu) |fechaaccesu=4 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120209201128/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=5&nombremodulo=escut&idlinkchk=16 |fechaarchivu=9 de febreru de 2012 }}</ref> {{Galería d'imáxenes|anchu = 180 | alto = 180 | posición = center | Club Espanyol de Foot-ball 1901.png | <small>''Símil tomáu de la Sociedad Gimnástica Española (1901-06).''</small> | Club Deportiu Espanyol 1909.png | <small>''Cambéu de nome colos colores nacionales y del club (1909-10).''</small> | Club Deportiu Espanyol 1910.png | <small>''Modernización y estilización del anterior escudu. (1910-12).''</small> | Club Deportiu Espanyol 1912.png | <small>''Escudu cola corona real dada por [[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] (1912-31).''</small> | RCD Espanyol 1931.PNG | <small>''Desapaición de les alusiones monárquiques (1931-40).''</small> }} === Himnu === El R. C. D. Español tuvo tres himnos popularmente reconocíos a lo llargo de la so historia. El primeru data de 1975, foi obra de Ricardo Pastor (lletra) y José Guardiola (música) y tuvo por nome "Somos españolistes". Trátase d'una poesía escrita en castellán y catalán dedicada a los colores blanquiazules, al [[Estadiu de Sarriá]] y a [[Roger de Lauria]]. El segundu himnu ye ensin dulda el más conocíu, queríu y entonáu nel estadiu polos siguidores periquitos. Data de 1983 y foi obra de Carlos Laporta y d'Isidro Sola, siendo tamién billingüe. En 1997 fíxose una versión totalmente en catalán. L'himnu actual del club foi grabáu pol [[Orfeón Catalán]] y la [[Orquesta Sinfónica del Vallés]]. La música foi compuesta pol ex-direutor de la orquesta 'La Selvatana', Antoni Mas. La lletra ye obra del historiador españolista Juan Segura Palombares. L'himnu presentóse'l 14 de payares de 1999 nel [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]] mientres l'actu inaugural del Centenariu. Nel 2005 el grupu ibicenco de rock 'Statuas d Sal' realizó una versión con más ritmu del himnu y que foi interpretada nel descansu d'unu de los partíos apostaos en Montjuïc. === Mascota === Mientres los años venti, publicábense chistes nel selmanariu futbolísticu ''El Xut'' (el chute). Daquella, l'humorista catalán Valentí Castanys satirizaba a los siguidores del R. C. D. Español como los ''cuatro gatos negros'', pol escasu númberu de socios de la entidá. En 1929 estrenar n'[[España]] la famosa creación de [[Pat Sullivan]] de nome ''[[Felix el gatu|Félix el Gatu]]'' en castellán y ''gat pericu'' o ''gat periquitu'' en catalán. Entós empezóse a conocer a los siguidores del R. C. D. Español como ''els quatre gats pericos'' o ''los cuatro gatos periquitos''. Foi mientres la celebración del 75ᵘ aniversariu del Club cuando se realizó de manera oficial un logotipu nel que yá apaecía un periquitu. Col pasu de los años fueron surdiendo nuevos modelos del pericu, y nel [[Estadiu de Sarriá]] yá s'enllantó la figura de la mascota/disfraz. Na actualidá desenvolvióse un logotipu más modernu y que figura nes equipaciones del equipu. Pa la captación de nuevos socios, llevar a cabu una novedosa y esitosa campaña publicitaria en televisión a mediaos de los años noventa na que periquitos reales realizaben diverses aiciones futbolístiques como remates de cabeza o ''chilenes''. Otra versión ye qu'alredor del antiguu [[Estadiu de Sarriá]] había munches palmeres, col so correspondiente guarda de periquitos, y qu'inclusive se vendía alpiste alredor del estadiu pa da-yos de comer. Pa conmemorar el centenariu de la entidá diseñó una nueva mascota que namái s'utilizó en dicha celebración. El so nome foi ''Som-hi'', ''Vamos'' en castellán y representaba una camiseta blanquiazul. == Uniforme == {{AP|Historia del uniforme del Real Club Deportivo Español}} * '''Uniforme titular:''' Camiseta blanca con raya ancha azul nel centru, pantalón tamién azul y medies blanques. La parte trasera ye blanca col dosal y nome del futbolista en color negru. La novedá mora na inclusión de la bandera blanquiazul nes mangues.<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/es/actualidad/visti-como-la-minoria/_n:817/|títulu=Notícia na web del club}}</ref> * '''Uniforme alternativu:''' Camiseta colorada con detalles blanquiazules, pantalón coloráu y medies coloraes. * '''Uniforme de porteru:''' Camiseta, pantalón y medies de color negru con detalles rosados. El primer uniforme de la historia del club foi mariellu n'apurriendo unu de los primeros direutivos tela d'esti color proveniente del so negociu testil, con faxa y pantalón llargu (variando'l color según el xugador). Cuando esti direutivu dexó de participar nes actividaes de la entidá, cada xugador pasó a apurrir el so vestuariu na so totalidá, pero a les traces utilizábase camiseta blanca con faxa azul y pantalón negru o azul en [[1901]]. Tres la refundación de la entidá mientres la suspensión d'actividaes de la entidá ente [[1906]] y [[1909]], el [[20 de febreru]] de [[1910]] l'asamblea de socios decide camudar los colores y l'escudu. Adoptáronse los colores blancu y azul que representaben los colores que se creía que llucía nel so blasón l'almirante [[Roger de Lauria]]. <center> {| | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old| pattern_ra = | pattern_so = _2_stripes_white | leftarm = ffea00 | body = ffea00 | rightarm = ffea00 | shorts = 0000BB | socks = 000000 | títulu = Primer }} | {{Camisetes | | pattern_la= |pattern_b=_unknown |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= | leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títulu={{nowrap|[[Historia del uniforme del Real Club Deportivo Español|(Ver evolución)]]}} }} | {{Football kit | pattern_la=_espanyol1718h|pattern_b=_espanyol1718h|pattern_ra=_espanyol1718h|pattern_sh=_espanyol1718h|pattern_so=_espanyol1617h| leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=1951FF|socks=FFFFFF| títulu = Actual }} |} </center> == Instalaciones == === Estadiu === {{AP|RCDE Stadium|l1=R. C. D. E. Stadium}} El club utilizó un total de seis terrenales de fútbol distintu p'apostar los sos partíos como llocal antes d'adquirir los terrenes nos que s'allugaba l'históricu [[Estadiu de Sarriá]], primero en propiedá del R. C. D. Español. Analayando per dellos terrenes nos sos entamos, el primeru d'ellos data de la temporada 1900-01, la de la so fundación, onde xuega los primeros amistosos en Can Grassot, allugáu na redoma del templu recién empezáu a construyise de la [[Templu Espiatoriu de la Sagrada Familia|Sagrada Familia]]. Esa mesma temporada, tamién s'utilizó a partir del 10 de marzu'l campu Frare Blanch del [[Hispania Athletic Club]], asitiáu cerca del Tibidabo. Sicasí, esti campu apenes foi bien riquíu y los posteriores entrenamientos realizar nun escampleru del [[Hospital Clínicu y Provincial de Barcelona|Hospital Clínic]]. Pal siguiente cursu futbolísticu, añu de la inauguración de la [[Copa Macaya]], treslladar al campu colindante a la [[Plaza de toros de Les Arenas]],<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/01/05/pagina-2/33392487/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/12/07/pagina-2/33387357/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref> volviendo meses dempués al asitiáu nel Hospital Clínic Sur. Ellí apostó'l primera partíu'l 30 de payares de 1902 ante'l [[Football Club Internacional]] y que se saldó con victoria llocal por 6–0.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/11/30/pagina-2/33387281/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/12/03/pagina-3/33387318/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref> Fueron unos terrenales colindantes al Clínic Norte cuando s'establecieron ellí dende'l 6 d'avientu de 1903, permaneciendo ellí trés años hasta que se paralizaron les actividaes. Nel debú de la fecha ganaron por 2–0 al [[Football Club Catalá]] y dos díes depués vencieron por 3-1 al [[Futbol Club Barcelona|Football Club Barcelona]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1903/12/11/pagina-3/33393057/pdf.html|títulu=Noticia en La Vanguardia}}</ref><!--L'únicu campu so la denominación de "[[X Sporting Club]]" foi'l de la Cai Marina, cerca de la [[Plaza de toros Monumental]]. El 2 de febreru de 1908 xugóse'l primer partíu oficial ganando al [[Fútbol Club España de Barcelona|FC España]] por 1-0.--> Una vegada renacíu'l club inauguróse oficialmente'l 1 de marzu de 1911 un nuevu campu col alcuentru ante'l [[Club Español de Madrid]], y qu'acabó con 2–0 pa los locales. Esti estadiu denomináu [[Velódromu Parque de Deportes]] de callar Industria yera conocíu popularmente como'l Campu de les Fabones» y permaneció nél hasta que se llegó a una de les feches más señalaes de la historia blanquiazul. El 18 de febreru de 1923 inauguróse'l [[Estadiu de Sarriá]] con un alcuentru ante la [[Unió Esportiva de Sants]] qu'acabó con un 4-1 favorable a los españolistes. El primer gol nesti estadiu foi obra de Vicenç Tonijuan.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1983/02/17/pagina-42/32961666/pdf.html?search=Español|títulu=Sants Noticia en La Vanguardia}}</ref> Col pasu del tiempu, l'estadiu convertir n'unu de los históricos non solo de la ciudá sinón del país, y pasó a ser propiedá del club nos años cincuenta. Conocíu tamién como Can Ràbia foi sede mundialista nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial d'España 1982]].<br />Finalmente'l 21 de xunu de 1997 apostóse'l postreru partíu en Sarriá nel que'l R. C. D. Español imponer por 3 a 2 al [[Valencia Club de Fútbol]], siendo [[José Cobos Castillo]] l'últimu futbolista cola camiseta blanquiazul n'anotar un gol nel estadiu, ente que [[Iván Campo]] foi'l postreru xugador n'anotar un gol nel emblemáticu estadiu.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1997/06/22/pagina-22/378413/pdf.html|títulu=Crónica del partíu n'El Mundo Deportivo}}</ref> En habiéndose construyíu pa los [[Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992]], l'[[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]] pasó a ser la sede llocal del club. Estrenáu pol equipu'l 7 de setiembre de 1997 con un partíu correspondiente a la xornada 2 del [[Primer División d'España|campeonatu de Lliga]] y que concluyó con empate a unu frente al [[Real Club Celta de Vigo]],<ref>{{cita web |url=https://www.bdfutbol.com/es/p/p.php?id=20813|títulu=Jornada 2 - 07/09/1997}}</ref> foi sede hasta'l 31 de mayu de 2009. Tal día tuvo llugar l'últimu alcuentru nesti estadiu —de titularidá municipal— ganando por 3-0 al [[Málaga Club de Fútbol]] por cuenta de un ''hat-trick'' de [[Raúl Tamudo]] como colofón final antes de pasar a un recintu nuevamente en propiedá del club, el conocíu como [[RCDE Stadium|Estadiu Cornellà-El Prat]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/06/01/pagina-24/4540264/pdf.html|títulu=Noticia n'El Mundo Deportivo}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/06/01/pagina-25/4540268/pdf.html|títulu=Noticia n'El Mundo Deportivo}}</ref> [[Ficheru:EstadioRCDE Pano.jpg|thumb|250px|''Vista del interior del [[RCDE Stadium|R. C. D. E. Stadium]].'']] Conocíu como dende l'añu 2016 como '''[[RCDE Stadium|R. C. D. E. Stadium]]''', poles sigles del club, y popularmente como Cornellà-El Prat,<ref>{{cita publicación |url=http://www.sport.es/es/noticias/espanyol/dan-por-resueltu-contrato-patrociniu-con-power8-4783398|títulu=Dan por resueltu'l contratu de patrociniu con Power8 |periódicu=[[Sport (periódicu)|Sport]] |fecha=29/12/201}}</ref> tien un aforu de 40&nbsp;500 espectadores, pa ser unu de los estadios más modernos d'Europa; cubiertu práuticamente na so totalidá, salvo la parte cimera de les cuatro esquines, y tar catalogáu pola [[UEFA]] cola [[Regulación d'infraestructures de los estadios de la UEFA máxima categoría]] (4). El [[9 de mayu]] de [[2003]], asitióse la primer piedra del recintu en presencia ente otres autoridaes, del Presidente de la Generalitat naquel momentu, [[Jordi Pujol]]. L'entamu de les obres, producióse'l [[30 de payares]] de [[2005]] y el dos d'agostu de 2009 estrenóse'l nuevu estadiu con un partíu contra'l [[Liverpool FC]] con resultancia 3-0 favorable a los periquitos. [[Luis García Fernández|Luis García]] foi l'autor del primer gol nesti campu siguío más tarde con dos goles de [[Ben Sahar]]. Tamién anotó un tanto [[Raúl Tamudo]] que foi mal anuláu tres un fora de xuegu inesistente.<ref name="hemeroteca.lavanguardia_1"/><ref name="hemeroteca.lavanguardia_2"/><ref name="hemeroteca.lavanguardia_3"/> L'estadiu RCDE llevar nel so primer añu'l premiu Stadium Business Award 2010, como meyor instalación deportiva mundial del añu, premiu entamáu por [[Guiness]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-38/78674173/pdf.html?search=inauguración|títulu=Noticia nel diariu AS}}</ref> Amás, cuenta con una tienda oficial del club. Ente xunu de [[2014]] y avientu de [[2015]] l'estadiu llevó'l nome de Power8 Stadium, por un alcuerdu de patrociniu ente esta marca y el club.<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=17964&idseccion=34&idlinkchk=0&idmenu=9&idsubmenu=107|títulu=Noticia na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130619121430/http://rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia|fechaarchivu=19 de xunu de 2013}}</ref> === Ciudá Deportiva Dani Jarque ''Sadrià'' === {{AP|Ciutat Esportiva Dani Jarque|l1=Ciudá Deportiva Dani Jarque}} Amás, el club tien una ciudá deportiva na llocalidá de [[Sant Adrià de Besòs]], llamada por tolos aficionaos n'honor al primer estadiu del club y, al empar col nome de la ciudá enantes mentada, '''''Sadrià'''''. Oficialmente denominar [[Ciutat Esportiva Dani Jarque|Ciudá Deportiva Dani Jarque]], n'alcordanza del difuntu capitán del equipu. Nella entrénase tanto'l primer equipu como tolos filiales. Tolos partíos de la cantera apostar nestes instalaciones que tamién cunta con una tienda oficial del club. == Datos del club == :''Pa los detalles estadísticos del club vease [[Estadístiques del Real Club Deportivo Español]]'' === Denominaciones === A lo llargo de la so historia, la entidá vio como la so denominación variaba por diverses circunstancies hasta l'actual de Real Club Deportivo Español S. A. D., vixente dende 1992. El club fundar sol nome oficial de Sociedá Española de Foot-ball, siendo oficializáu formalmente n'ochobre de 1900. De siguío se listan les distintes denominaciones de les que dispunxo'l club a lo llargo de la so historia: * '''Sociedá Española de Foot-Ball''': (1900-01) <small>''Nome oficial na so fundación.''</small> * '''Club Español de Foot-ball''': (1901-06) <small>''Adquier la denominación del anterior club asina denomináu en camudando esti de nome.''</small> * ''Inactivu/Desapaecíu'': (1906-09) <small>''Suspensión de les actividaes del club.''</small> <!--* '''X Foot-ball Club''': (1906-07) <small>''Club "hermaniáu" col Club Español de Foot-ball que recueye'l testigu españolista.''</small> * '''X Sporting Club''': (1907-09) <small>''Camuda la so denominación al adoptar nueves disciplines deportives na entidá.''</small>--> * '''Club Deportivo Español''': (1909-12) <small>''Fusión col [[Club Español de Ju-Jutsu]].''</small> * '''Real Club Deportivo Español''': (1912-31) <small>''Añadir el títulu de "Real" dau pol monarca [[Alfonsu XIII d'España]].''</small> * '''Club Deportivo Español''': (1931-40) <small>''Proclámase la [[Segunda República Española]] polo que tou símbolu o alusión monárquica ye esaniciada''.</small> * '''Real Club Deportivo Español''': (1940-92) <small>''Tres la instauración de la [[Dictadura de Francisco Franco|Dictadura de Franco]] son restauraes les alusiones monárquiques.''</small> * '''Real Club Deportivo Español S. A. D.''': (1992-Act.) <small>''Conversión de la entidá nuna [[Sociedá anónima deportiva]] (S. A. D.).''</small> === Trayeutoria y palmarés resumíu === ==== Distinciones ==== {{AP|Palmarés del Real Club Deportivo Español|l1=Palmarés del Real Club Deportivo Español}} <small>''Nota: en '''negrina''' competiciones vixentes na actualidá.''</small> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=20%|{{bandera|tamañu=15px|España}} Competición nacional ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Segunda División d'España]] (1)''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[Segunda División d'España 1993/94|1993-94]]. |bgcolor="#F3F5F7"|[[Segunda División d'España 1962/63|1962-63]] (1)<ref group="n">Lliga estremada en dos grupos. Sucampeonato de grupu.</ref> |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Copa del Rei de Fútbol|Copa d'España]] (4)''' |bgcolor="#ECF1F7"|[[Copa del Rei de Fútbol 1928-29|1928-29]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1940|1939-40]], [[Copa del Rei de fútbol 1999-2000|1999-00]], [[Copa del Rei de fútbol 2005-06|2005-06]]. |bgcolor="#F3F5F7"|[[Copa del Rei de Fútbol 1915|1914-15]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1941|1940-41]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1947|1946-47]], [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1957|1956-57]]. (5) |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|'''[[Supercopa d'España]]''' |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|[[Supercopa d'España de Fútbol 2000|2000]], [[Supercopa d'España de Fútbol 2006|2006]]. (2) |} <br /> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=20%|{{bandera|tamañu=15px|Mundu}} Competición Internacional ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Lliga Europa de la UEFA|Lliga Europa]]''' |bgcolor="#ECF1F7"| |bgcolor="#F3F5F7"|[[Copa de la UEFA 1987-88|1987-88]], [[Copa de la UEFA 2006-07|2006-07]]. (2) |} <br /> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" |- bgcolor=C2D2Y5 ! width=20%|{{bandera|tamañu=15px|Cataluña}} Competición Rexonal ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|[[Copa Macaya]] / [[Copa Football Club Barcelona|Copa F. C. Barcelona]] '''(1) |bgcolor="#ECF1F7"|1902-1903. |bgcolor="#F3F5F7"|[[Copa Barcelona|1902-03]]. (1) |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|[[Campeonatu de Cataluña de fútbol|Campeonatu de Cataluña]] '''(8) |bgcolor="#ECF1F7"|1903-04, 1911-12, 1914-15, 1917-18, 1928-29, 1932-33, 1936-37, 1939-40. |bgcolor="#F3F5F7"|1904-05, 1909-10, 1912-13, 1916-17, 1918-19, 1924-25, 1929-30, 1931-32, 1933-34. (9) |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|[[Copa Cataluña]] '''(6) |bgcolor="#ECF1F7"|1995, 1996, 1999, 2006, 2010, 2011. |bgcolor="#F3F5F7"|1993, 1994, 2004, 2005, 2007, 2009, [[Copa Cataluña de fútbol 2012-13|2013]], [[Copa Cataluña de fútbol 2013-14|2014]]. (8) |- style="font-size: 90%;" |bgcolor=D8E2EE|'''[[Supercopa de Cataluña]] '''(1) |bgcolor="#ECF1F7"|[[Supercopa de Cataluña de fútbol 2016|2016]]. '''<small>(Récor compartíu)</small>''' |bgcolor="#F3F5F7"|[[Supercopa de Cataluña de fútbol 2014|2014]]. (1) |} ==== Evolución ==== {{AP|Temporaes del Real Club Deportivo Español|l1=Trayeutoria del Real Club Deportivo Español}} === Convenios con otros clubes === El R. C. D. Español robló convenios con distintos clubes europeos pa vencer a los sos xugadores: * {{bandera|ENG}} [[Manchester City Football Club|Manchester City]] de la [[Premier League]] d'[[Inglaterra]]. * {{bandera|BRA}} [[Fluminense Football Club|Fluminense]] de la [[Campeonatu Brasilanu de Serie A|Serie A]] de [[Brasil]]. * {{bandera|SWE}} [[Halmstads BK]] de l'[[Allsvenskan]] de [[Suecia]]. * {{bandera|GRE}} [[Panionios NFC|Panionios]] de la [[Super Lliga de Grecia]]. * {{bandera|Libia}} [[Al Ittihad (Trípoli)|Al Ittihad]] de la [[Lliga Premier de Libia]]. == Organigrama deportivu == === Xugadores === ==== Xugadores internacionales ==== Namái se tienen en cuenta les participaciones mientres yeren futbolistes del R. C. D. Español. Hasta la fecha, un total de 42 futbolistes vistieron la camiseta de la {{sel|España|Seleición Española}} cuando de la mesma, yeren xugadores blanquiazules, siendo los primeres el míticu porteru [[Ricardo Zamora]] y [[Eugenio Montesinos]] el 17 d'avientu de 1922, y el postreru [[Marco Asensio]] el 29 de mayu de 2016. {| width ="100%" |valign="top" width="33%"| * {{Bandera|España}} [[Josep Artigas Morraja|Josep Artigas]] 1. * {{Bandera|España}} [[Marco Asensio]] 1. * {{Bandera|España}} [[Crisanto Bosch]] 8 (1 gol). * {{Bandera|España}} [[José Cano López|Canito]] 1. * {{Bandera|España}} [[Kiko Casilla|Francisco "Kiko" Casilla]] 1 (-1 gol). * {{Bandera|España}} [[Pedro de Felipe]] 1. * {{Bandera|España}} [[Iván de la Peña]] 5. * {{Bandera|España}} [[Goyo Fonseca]] 2, (1 gol). * {{Bandera|España}} [[Jesús Glaría]] 4. * {{Bandera|España}} [[Iván Helguera]] 3. * {{Bandera|España}} [[Rosendo Hernández]] 4. * {{Bandera|España}} [[Gabriel Jorge]] 1. * {{Bandera|España}} [[José María García Lavilla|José María]] 6 (1 gol). * {{Bandera|España}} [[Ángel Lanchas]] 1. * {{Bandera|España}} [[Luis García Fernández|Luis García]] 7. |valign="top" width="33%"| * {{Bandera|España}} [[Rafa Marañón]] 4. * {{Bandera|España}} [[Javier Marcet]] 3 (2 goles). * {{Bandera|España}} [[Marcial Pina]] 5. * {{Bandera|España}} [[Alberto Martorell]] 4 (-6 goles). * {{Bandera|España}} [[Eugenio Montesinos]] 1. * {{Bandera|España}} [[Miguel Ángel Ochoa]] 1. * {{Bandera|España}} [[Manuel Osorio]] 2. * {{Bandera|España}} [[José Padrón]] 5 (2 goles). * {{Bandera|España}} [[José Parra]] 7. * {{Bandera|España}} [[Conrado Portes]] 2. * {{Bandera|España}} [[Pitus Prat]] 4. * {{bandera|Marruecos}}{{Bandera|España}} [[José Antonio Ramos (futbolista)|Pepito Ramos]] 2. * {{Bandera|España}} [[Albert Riera]] 5 (1 gol). * {{bandera|Arxentina}}{{Bandera|España}} [[Roberto Martínez Martínez]] 3 (1 gol). |valign="top" width="33%"| * {{Bandera|España}} [[Isidro Rovira]] 2. * {{Bandera|España}} [[Sergio González Soriano|Sergio González]] 2. * {{Bandera|España}} [[Pere Solé]] 4. * {{Bandera|España}} [[Miquel Soler]] 6. * {{Bandera|España}} [[Daniel Solsona]] 3. * {{Bandera|España}} [[Raúl Tamudo]] 13 (5 goles). * {{Bandera|España}} [[Ricardo Teruel]] 4. * {{Bandera|España}} [[Toni Jiménez]] 1 (-0 goles). * {{Bandera|España}} [[José Trías Solé|José Trías]] 1 (-1 gol). * {{Bandera|España}} [[Javier Urruticoechea]] 5 (-6 goles). * {{Bandera|España}} [[Martí Ventolrà]] 1 (-1 gol). * {{Bandera|España}} [[Juan Verdugo]] 1. * {{Bandera|España}} [[José Luis Zabala]] 3 (3 goles). * {{Bandera|España}} [[Ricardo Zamora]] 24 (-20 goles). |} === Parcela téunica === {{AP|Entrenadores del Real Club Deportivo Español}} {{CP|Entrenadores del Real Club Deportivo Español de Barcelona|l1=Real Club Deportivo Español}} Antes de 1922 la figura del entrenador nun taba tan considerada como dende la fecha citada. Ye por esti motivu que, dende la fundación del club en 1900 hasta 1922, fora'l presidente o bien el xugador con más años nel equipu los que realizaben les xeres del entrenador y, arriendes d'ello, quien ellaboraren les alliniaciones. Por esti motivu los datos d'entrenadores del R. C. D. Español empiecen en 1922 yá que ye dende esta fecha na qu'oficialmente se creó la so figura siendo'l primeru Mr. Edward Garry. L'actual entrenador ye [[Quique Sánchez Flores]] dempués de substituir al ex xugador del club [[Constantin Gâlcă]]. === Presidencia y xunta direutiva === {{AP|Presidentes del Real Club Deportivo Español de Barcelona|l1=Presidentes del Real Club Deportivo Español}} Anguaño y dende xineru del 2016 el presidente del club ye [[Chen Yansheng]]. == Categoríes inferiores == === R. C. D. Español "B" === {{AP|Real Club Deportivo Español "B"}} El Real Club Deportivo Español "B" ye'l primer filial del club. Foi fundáu en 1994 y anguaño xuega nel Grupu V de la [[Tercer División d'España]]. Como equipu filial, la so principal función ye la de sirvir de cantera del primer equipu promocionando y forxando nuevos xugadores que nutran la primer plantía. Amás d'esti fechu, la cantera del club ta considerada como una de les meyores d'España yá que temporada a temporada collechen ésitos y promocionen nueves perlles y talentos al primer equipu de la entidá. A diferencia d'otres lligues europees de fútbol, n'[[España]], los equipos filiales xueguen nel mesmu sistema de lliga que'l so equipu matriz en llugar de xugar una competición esclusiva pa equipos filiales. Sicasí, nun pueden xugar na mesma categoría que'l so equipu mayor y ye por esti motivu que'l R.C.D. Español "B" nun puede xubir a Primer División nin apostar la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]]. == Otres seiciones deportives == {| style="margin-bottom:.5em; border:1px solid #CCC; text-align:left; font-size:95%; background:#ffffff" |style="padding:0 .5em"| [[Ficheru:Exquisite-kfind.png|20px]] |style="width:100%"| ''Pa más detalles, consultar [[Seiciones deportives del Real Club Deportivo Español]] |} === Fútbol femenín === {{AP|Real Club Deportivo Español (femenín)}} L'equipu femenín del Club nació en [[1970]], entós llamáu ''Club Deportivo Español Femenín'', sol impulsu de [[Lluis Oliva Berney]] y con Julián Arques como primer entrenador. Dende la creación de la [[Superliga Española (fútbol femenín)|Lliga femenina]] en [[1988]] y nos sos diversos formatos, l'equipu tuvo na máxima categoría del [[fútbol femenín]] (sacante ente les temporaes 1990-91 y 1992-93), calteniéndose ente los meyores o, nel peor de los casos, na zona media de la clasificación. En [[1996]] consigue'l so primer títulu nacional, la [[Copa de la Reina de Fútbol|Copa de la Reina]], que revalidó en [[1997]]. Sicasí n'años posteriores l'equipu nun llogró acabar con títulos les sos bones temporaes realizaes y nun foi hasta [[2005]] cuando l'equipu femenín vivió la so dómina más granible. Especialmente recordada foi la temporada 2005-06, na que les blanquiazules vivieron el meyor añu de la so historia al llograr el doblete, la [[Superliga de fútbol femenín 2005/06|Lliga]]<ref>3cat24.cat, [http://www.3cat24.cat/noticia/116697/altres/LEspanyol-campio-de-la-Superlliga-femenina 13 d'avientu de 2006] {{ca}}</ref> y la so tercer [[Copa de la Reina de Fútbol 2005-06|Copa]]. Nos años siguientes la seición llogró la so [[Copa de la Reina de Fútbol 2009|cuarta]]<ref>Marca, [https://www.marca.com/2009/06/21/futbol/mas_futbol/1245586289.html 21 de xunu de 2009]</ref> y el so [[Copa de la Reina de Fútbol 2010|quinta]]<ref>Real Federación Española de Fútbol, [https://web.archive.org/web/20120718213521/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=119&ANYO=2010&CATEGORIA=3&ID=864 5 de xunu de 2010]</ref> copa (2009 y 2010), dos subcampeonatos de Copa (2007 y 2011) y trés subcampeonatos de Lliga (2006-07, 2009-10 y 2010-11), muestra de la gran regularidá de les xugadores periquitas. Amás de imponese nos cuatro primeres ediciones de la [[Copa Cataluña femenina|Copa Cataluña]] (2005, 2006, 2007 y 2008). Na temporada 2011-12, l'equipu femenín convertir nel conxuntu más gallardoniáu de la [[Copa de la Reina de Fútbol|Copa de la Reina]] en consiguiendo la so sesta Copa y empatar asina a títulos col [[Levante Unión Deportiva (femenín)|Levante UD]] a lo más equipu coperu, anque les periquitas cunten con diez finales por siete de les granotas.<ref>Real Federación Española de Fútbol, [https://web.archive.org/web/20120718195752/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=119&ID=2081 10 de xunu de 2012]</ref><ref>Sport, [http://www.sport.es/es/noticias/espanyol/espanyol-gana-copa-reina-1902741 10 de xunu de 2012]</ref><ref>Marca, [https://www.marca.com/2012/06/10/futbol/mas_futbol/1339328620.html 10 de xunu de 2012]</ref> === Otres seiciones === [[Ficheru:Berrendero Carrera 03.JPG|thumb|200px|Julián Berrendero en carrera.]] El R. C. D. Español cuntó amás con otres seiciones deportives a lo llargo de la so historia. En 1912 fundóse la seición de [[ḥoquei yerba]], en 1954 la de [[bolos]], cola que se ganó la II Copa Presidente y en 1964 la de [[petanca]], ganando en 1970 el Campeonatu d'España masculín y en 1980 el femenín. Mención destacada merez el deporte d'iviernu [[skeleton]] y el primer deportista español d'esta disciplina, qu'amás participó en dos [[Xuegos Olímpicos d'Iviernu]], [[Ander Mirambell Viñes|Ander Mirambell]], pericu reconocíu, qu'en delles competiciones participó col escudu del club nel cascu. Nun puede considerase una seición puramente dicha del club anque sí esiste una collaboración ente dambes partes.<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=14735&idseccion=34&idsite=1&idmenu=7&idsubmenu=77|títulu=Noticia na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140806223745/http://rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=14735&idseccion=34&idsite=1&idmenu=7&idsubmenu=77|fechaarchivu=6 d'agostu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=17378&idseccion=34&idsite=1&idmenu=7&idsubmenu=77|títulu=Noticia na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130619121430/http://rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia|fechaarchivu=19 de xunu de 2013}}</ref> Amás d'elles esistieron una seición de voleibol femenín, una de ḥoquei patinos,<ref>{{cita web|url=https://www.abc.es/20100421/deportes-mas-deportes-olimpiaes/samaranch-201004201848.html|títulu=Samaranch y el ḥoquei nel diariu ABC}}</ref><ref>{{cita web |url=http://articulos-apunts.edittec.com/23/es/023_077-084_ye.pdf|títulu=Historia del ḥoquei patinos}}</ref> y hocky yerba, siendo pioneru español d'esta modalidá,<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=13673&idseccion=34&idlinkchk=3&idmenu=9&idsubmenu=107|títulu=Noticia na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140428122018/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=13673&idseccion=34&idlinkchk=3&idmenu=9&idsubmenu=107|fechaarchivu=28 d'abril de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1180152|títulu=Noticia nel ABC}}</ref> una de [[Real Club Deportivo Español (baloncestu)|baloncestu]], que cuntó con notable trayeutoria y méritos deprtivos, espandida a modalidá femenina tamién, una d'[[Real Club Deportivo Español de Barcelona (seición d'atletismu)|atletismu]] y que foi tamién una de les sos más representatives,<ref>{{cita web|url=http://pericosonline.com/reportages/detall/524/alberto-charlot-pioneru-del atletismu-del-rcd-espanyol|títulu=Biografía d'Alberto Charlot en POL}}</ref> una de rugby,<ref>{{cita web |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=10533&idseccion=34&idlinkchk=2&idmenu=9&idsubmenu=107&idioma=1|títulu=Noticia na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111222060838/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=10533&idseccion=34&idlinkchk=2&idmenu=9&idsubmenu=107&idioma=1|fechaarchivu=22 d'avientu de 2011}}</ref> que tuvo visos de recuperase na década de los años 2010,<ref>{{cita web|url=http://www.zonarugby.com/2011/06/06/el|títulu=Crónica del partíu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190921052855/http://www.zonarugby.com/2011/06/06/el|fechaarchivu=2019-09-21}}</ref> una de béisbol,<ref>[[Lliga espa%C3%B1fola de b%C3%A9isbol|Lliga española de béisbol]]</ref> una de ciclismu,<ref>{{cita web |url=http://opinion.as.com/opinion/2013/09/06/portada/1378420200_204342.html|títulu=Noticia nel diariu AS}}</ref> lo mesmo que de fútbol indoor y sala,<ref>{{cita web |url=http://www.ligafutbolindoor.com/index.php?p=clasificacion&o=5|títulu=Web de la Lliga Fertiberia}}</ref> tando sicasí estinguíes na so mayoría. == Área social y dimensión sociocultural == === Fundación Privada === El 23 d'avientu de 1997 creóse la Fundació Privada del R. C. D. Español coles mires d'espublizar y promover el sentimientu y valores de la entidá según la historia del club.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=17&idsubmenu=81&idmenu=8&nombremodulo=fundaci%C3%B3n&idlinkchk=47|títulu=Información na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150406232026/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=17&idsubmenu=81&idmenu=8&nombremodulo=fundaci%C3%B3n&idlinkchk=47|fechaarchivu=2015-04-06}}</ref> Dende la so creación, la entidá ye autónoma y, poro, el criteriu económicu que lu rixe ye'l de la autofinanciación. Pa llograr dichu oxetivu, la Fundació llogra los sos ingresos al traviés de les aportaciones y donaciones de persones físiques y xurídiques lo mesmo que de les cuotes que satisfaen los sos distintos tipos de socios y collaboradores. L'actual presidente de la Fundación ye l'ex-presidente del club Daniel Sánchez Llibre y la patrona ye la gallardoniada ex-nadadora de sincronizada [[Gemma Mengual]]. La Fundación lleva a cabu'l Proyeutu África, col enfotu de cooperar a nivel educativu, social y deportivu con países como [[Nixeria]], [[Senegal]], [[Costa de Marfil]], [[Chad]], [[Marruecos]] y [[Camerún]]. === Agrupación de veteranos === N'abril de 1977 Francisco Murio (primer presidente de l'agrupación), Javier Marcet, José Mª Sánchez Rodía y Vicente Balaguer “Catá”, en representación d'una serie de ex-xugadores llexendarios del R. C. D. Español, contituyeron l'Agrupación de Veteranos.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estaticopestanyas&idcontenido=43-44-45&idsubmenu=103&idmenu=10&nombremodulo=veteranos&idlinkchk=114|títulu=Información na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141028163538/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estaticopestanyas&idcontenido=43-44-45&idsubmenu=103&idmenu=10&nombremodulo=veteranos&idlinkchk=114|fechaarchivu=2014-10-28}}</ref> [[Manuel Meler]], naquel tiempu Presidente del R. C. D. Español, reconoció oficialmente a l'agrupación como una seición del club. Anguaño, y dende xunu del 1996, el presidente ye Rafa Marañón. Cada añu, l'equipu de veteranos del club, apuesta una serie de partíos amistosos. === Peñes === El R. C. D. Español cunta con unes 200 peñes reconocíes pola entidá que s'arrexunten na Federación Catalana de Peñes.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=penyas&idmenu=7&idsubmenu=73&nombremodulo=peñes&idlinkchk=42|títulu=Llistáu de peñes na web del club}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fcpe.cat/|títulu=Llistáu de peñes na web de la FCPE}}</ref> La so principal función ye espublizar el sentimientu españolista y faer crecer la masa social del club. La entidá cunta na so mayoría con peñes allugaes en Cataluña anque tamién les hai nel restu d'España. Muestra de la crecedera social del club ye la creación de peñes fora d'España, en llugares como Andorra, Uruguái, Xapón, Francia, Brasil, Suecia o Australia. Cada añu realiza un alcuentru de peñes nuna llocalidá catalana na que se traten temes d'actualidá ''perica'' mientres se celebren actos y una comida. A nivel d'animación, una de les peñes pioneres foi la Penya Espanyolista Manigua,<ref>{{cita web |url=http://www.gpemanigua.com/|títulu=Páxina de la GPEM}}</ref> anque dende 1985 foi [[Brigaes Blanquiazules]] el focu d'animación de Sarriá acompañaos de la Peña Xuvenil Españolista. Naquella dómina realizaron dellos [[tifo]] y utilizáronse de forma habitual bengalas y botes de fumu, amás de realizar numberosos desplazamientos a otres ciudaes d'España y Europa p'acompañar al equipu. Nos últimos años d'esistencia del míticu [[Estadiu de Sarriá]], estos grupos de mozos xuntar sol nome de Irreductibles. Col pasu al [[Estadiu Olímpicu de Montjuïc]] y mientres los últimos cinco años en dichu estadiu, creóse un nuevu grupu d'animación, La Curva RCDE,<ref>{{cita web|url=http://www.lacurvarcde.com/web/|títulu=Páxina de La Curva RCDE|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181001104330/http://www.lacurvarcde.com/web/|fechaarchivu=2018-10-01}}</ref> que son, xunto a la peña ''Xuvenil 1991'', la voz de l'afición nel [[Estadiu Cornellà-El Prat]]. === Escuela de fútbol === Dende l'añu 2002, el R. C. D. Español cunta con una escuela de fútbol pa neños y neñes menores de 14 años.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=46&idsubmenu=106&idmenu=11&nombremodulo=escuela&idlinkchk=118|títulu=Información na web del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141028151849/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=46&idsubmenu=106&idmenu=11&nombremodulo=escuela&idlinkchk=118|fechaarchivu=2014-10-28}}</ref> Nos sos entamos, cuntó con un númberu averáu de 200 alumnos que la so principal función yera la de dar la posibilidá d'empecipiase na práutica d'esti deporte y tamién d'ameyorar les sos capacidaes educando a los chavales so les premises del respetu y la deportividá. Na actualidá, y dadu al ésitu inicial, la escuela tien apuntaos unos 750 alumnos. Los neños y neñes de la escuela entrenen dos hores a la selmana y xueguen un partíu los sábados pela mañana. Participen nuna competición que consta con casi 70 equipos dependiendo del nivel de cada neñu. Estes actividaes llevar a cabu na Ciudá Deportiva de San Adrián. Cuando l'actividá de la escuela parar poles vacaciones de branu, el club da pasu a un campus de fútbol nel que s'axunten alredor de 800 neños y neñes. == Rivalidaes == {{AP|Derbi barcelonés}} El principal rival históricu del R. C. D. Español ye'l [[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]], col que se vieno apostando dende 1900 la supremacía deportiva na ciudá de [[Barcelona]], siendo los dos equipos más representativos de dicha ciudá y de [[Cataluña]]. Dambos equipos enfrentáronse a lo llargo de la so historia principalmente na [[Primer División d'España]], anque tamién se vieron les cares na [[Copa del Rei de Fútbol]], la [[Supercopa d'España]] ya inclusive na [[Copa de Feries]]. Los oríxenes d'esta rivalidá remontar a principios del sieglu XX, cuando'l conxuntu azulgrana nun dexaba xugar a futbolistes españoles nel equipu, cosa que sí fixo dende la so fundación, en 1900, el R. C. D. Español.<ref>{{cita web|url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20|títulu=Páxina oficial del club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150607142547/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20|fechaarchivu=2015-06-07}}</ref> Foi precisamente'l 23 d'avientu de 1900 cuando s'apostó'l primer alcuentru ente dambos clubes, un partíu qu'acabó n'empate a cero. Tres esti partíu asocediéronse munchos más y con ellos foi aumentando la rivalidá ente clubes y aficionaos. Desque na temporada 1928-29 creóse la [[Primer División d'España]], de la que dambos clubes fueron miembros fundadores, enfrentáronse en toles ocasiones, salvu nes cuatro temporaes nes que'l conxuntu blanquiazul militó na [[Segunda División d'España]]. Sicasí, ye'l conxuntu 'pericu' el que tien la máxima goliada llograda nun derbi al imponese al eternu rival por 6-0 na temporada 1950-51.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1951/04/16/pagina-3/627283/pdf.html|títulu=Crónica del partíu n'El Mundo Deportivo}}</ref> == Filmografía == * Documental TVE (5-1-1970), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/historicos-del-balompie/historicos-del-balompie-rcd-espanyol/4247768/ «Históricos del balompié - Real Club Deportivo Español»] en [[rtve.es]] * Documental TVE (12-11-2013), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-113-anos-fundacion-del-rcd-espanyol-barcelona/2138627/ «Conexón Vintage - 113 años de la fundación del R.C.D. Español de Barcelona»] en [[rtve.es]] * Documental Canal+ (9-12-2011), [https://www.youtube.com/watch?v=kZxmVYNvLWM «Club de Fútbol - RCD Espanyol»] en [[YouTube]] * Documental RCDE (15-12-2011), [https://www.youtube.com/watch?v=j2iG3o8mzxY «La força d'un sentiment, de Sarrià a Cornellà»] en [[YouTube]]<ref>[https://www.imdb.com/title/tt2130084/ La força d'un sentiment, de Sarrià a Cornellà] imbd.com</ref><ref>[http://www.sport.es/es/noticias/espanyol/documental-del sentimientu-1270969 El documental del sentimientu] sport.es</ref> == Bibliografía == * ''Afició del Miracle 08/09, L'''. Mira, Carlos; Via, Francesc. Barcelona: POL Produccions S.L. (2009). * ''Ànima de carrer, Retrat de Raúl Tamudo''. Guasch, Tomás. Barcelona: Edicions Dau (2007). ISBN 9788493522865 * ''Camín de salvación''. Sabater Palmés, Jaume. Barcelona: (2011). * ''100 motius per ser pericu''. Veloy, Marià. Valls: Cossetània Edicions (2012). * ''Cien años de història del RCD Espanyol de Barcelona''. Segura Palombares, Juan. Barcelona: Fundació Privada del RCD Espanyol (2001). * ''Cielu ye blanquiazul, El''. Alemany, Bruno; Llorens Moisés. Barcelona: Ara Llibres (2010). * ''Con Dani y contra Dani''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2009). * ''Conversaciones con Julio Pardo, sesenta años de pasión blanquiazul''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2011). * ''Coru és la vida, història d'un heroi de l'Espanyol''. Raymundo, Marc. Barcelona: 23 pericu (2012). * ''De l'encís de Sarrià al somni de Cornellà-El Prat''. Fanlo Malagarriga, Manolo; Cabezón Cánovas, Manolo. Barcelona: Fundació Privada R. C. D. Espanyol (2009). * ''Del 'Sorpasso' a les telarañes, 60 años al serviciu del Espanyol pa poder crecer. No surrender''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2014). * ''Economía del Espanyol pa non Economistes, Informe APMAE Temporada 2010-2011, La''. Ferran Marín. Barcelona: APMAE (2011). * ''En Nicolau blanc-i-blau i el seu amic Quitu'', Esteva, Georgina. Barcelona: Gregal (2016). * ''Equipos con Historia, R.C.D. Español''. Conde Esteve, Xusto. Madrid: Universu Editorial, S.A. (1990). * ''Europa a los sos pies''. VV.AA. Barcelona: Ediciones La Grada (2013). * ''Fem Pinya''. Boletín informativu de la Federació Catalana de Penyes del RCD Espanyol. * ''Glasgow, el suañu sigue''. Sabater Palmés, Jaume. Barcelona: Blanc i Blau Edicions (2008). * ''Glòria als Herois''. Iglesias, Quique; Molero, Iván. Barcelona: Ara Llibres (2015). * ''GPE Manigua, el reforç d'un Sentiment''. Llopis, Jordi. Barcelona: 23 pericu (2010). * ''Guasch, Piera & Juliá, el tridente blanquiazul''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2016). * ''Head up, historia de periquitos''. Beltrán, Jesús. Barcelona: Carena (2015). * ''Hem fet els 100''. Fanlo, Manel. Barcelona: Mundo Deportivo (2000). * ''Historia del R.C.D. Español''. Segura Palombares, Juan. Barcelona: La Gran Enciclopedia Vasca (1974). * ''Històries més insòlites, les''. Cabezón Cánovas, Manolo; Fanlo Malagarriga, Manolo. Barcelona: Fundació Privada R. C. D. Espanyol (2006). * ''Històries més insòlites II, les''. Fanlo Malagarriga, Manolo; Cabezón Cánovas, Manolo. Barcelona: Fundació Privada R. C. D. Espanyol (2007). * ''Historial Deportivu del Real Club Deportivo Español''. Les Places, José Luis y Pardo, Carlos. Madrid - Burgos: Edición Alonso (1941). * ''Historial Deportivu del R.C.D. Español 1900 a 1953''. Bravo Escarza, José. Barcelona: (1953). * ''Infoacció''. RCD Espanyol. * ''Joan Collet, mig segle de passió''. Rodríguez, Manel. Barcelona: Ediciones La Grada (2013). * ''L'Èric, la Lídia i la força d'un sentiment''. Díaz, Noelia; Fuentes, Olga. Barcelona: Ediciones La Grada (2014). * ''Llibre del Centenari del RCD Espanyol de Barcelona''. RCD Espanyol. Barcelona: Editorial Planeta-DeAgostini, S.A. (2000). * ''Lluchadores pola llibertá''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2013). * ''Quinta de la Intertoto, el suañu que se fixo realidá, La''. Luengo, Jordi. Barcelona: Ediciones La Grada (2014). * ''RCD Espanyol la història en còmic''. Fidalgo, Sergio; Julià, Nacho; Recassens, Lluís. Barcelona: 23 pericu (2010). * ''RCDE 80's. Estampes d'una década inolvidable''. Via, Francesc. Barcelona: La Grada (2015). * ''Repensar el fútbol''. Marcet, Javier. Barcelona: La Grada (2014). * ''Revista 23 pericu''. Editorial 23 pericu (2007-). * ''Revista RCDE''. RCD Espanyol. * ''Ricardo Saprissa una vida de lleenda''. Puyaltó, Jordi; Pastor, José Antonio. Barcelona: 23 pericu (2011). * ''Acabóse un ciclu, 10 años de Tiempu d'Espanyol''. De Haro, Javier. Barcelona: (2010). * ''Seixanta anys en Blanc-i-Blau''. Verdet, Enric. Barcelona: Blanc i Blau Edicions (2010). * ''Sentimientu blanquiazul''. Iglesias, Quique; Mira, Carlos. Barcelona: Ara Llibres (2011). * ''7000 metres quadrats de gespa''. Panicello, Víctor. Barcelona: Estrella Polar (2015). * ''Sinfonía inacabada. Historia del RCD Espanyol n'Europa''. Izquierdo, Rubén. Barcelona: 23 Pericu (2011). * ''Sóc pericu, i què!''. Lucas, Manel. Badalona: Ara llibres S.L. (2007). * ''Solombra de Leverkusen, La'' Sabater Palmés, Jaume. Barcelona: Blanc i Blau Edicions (2007). * ''Sorpasso pericu, El''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: Paralelu Sur Ediciones (2008). * ''Tira de coses, La''. Belmar, Carlos. Barcelona: (2013). * ''Tot Espanyol''. Agrupación de Veteranos del RCD Espanyol. * ''Tríu Maravíes, El''. Fidalgo, Sergio. Barcelona: 23 pericu (2008). * ''El to rellatu en blanquiazul''. Barcelona: FCPE. (2014). * ''Una cuestión de fe''. González, Enric. Barcelona: K.O. (2012). * ''Una maraviyosa minoría''. Mira, Carlos. Barcelona: Ediciones La Grada (2015). * ''Una vida de espanyolismo en Montmeló''. Pérez, Daniel. Barcelona: 23 pericu (2013). * ''Y diéronnos por muertos''. Larena, Jorge. Barcelona: Ediciones La Grada (2013). * ''Yo, Minoría Absoluta''. Julià, Nacho. Barcelona: Ediciones Periques (2009). == Referencies == {{llistaref|3}} === Notes === {{llistaref|group="n"}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|RCD Espanyol}} * [http://www.rcdespanyol.com Sitiu web oficial] * [http://www.laliga.es/laliga-santander/espanyol Real Club Deportivo Español] en [[LFP|LFP.es]] * [http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=54189/profile/index.html Real Club Deportivo Español] en [[UEFA.com]] * {{Enllaz rotu|1=Real Club Deportivo Español |2=http://es.fifa.com/world-match-centre/clubes/club=spain-rcd-espanyol-44229/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en [[FIFA.com]] * {{facebook|RCDEspanyol}} * {{twitter|RCDEspanyol}} * {{YouTube|channel=espanyoltv}} {{ORDENAR:Espanzzol}} {{Tradubot|Real Club Deportivo Español}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de Cataluña]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Barcelona]] e5x8f0qcjc8yjai65p4x9mrsbcr4gpe 0 112283 4496338 4422566 2026-05-26T02:38:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496338 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1=_alianza14t|pattern_b1=_alianza14t|pattern_ra1=_alianza14t|pattern_sh1=|leftarm1=6600BB|body1=FFFFFF|rightarm1=6600BB|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF |pattern_la2=|pattern_b2=_nike_white|pattern_ra2=|pattern_sh2=|leftarm2=D00000|body2=D00000|rightarm2=D00000|shorts2=D00000|socks2=D00000 |pattern_la3=|pattern_b3=_aue1617a|pattern_ra3=|pattern_sh3=|leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=400080|socks3=400080 }} El '''Real Valladolid Club de Fútbol''' ye un [[club de fútbol|club]] de [[fútbol]] [[España|español]] entamáu como [[sociedá anónima deportiva]] de la ciudá de [[Valladolid]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Llión]], y que na [[Segunda División d'España 2016/17|temporada 2016/17]] milita en [[Segunda División d'España|Segunda División]].<ref name="Institución" /><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2014/05/18/futbol/1adivision/1400437439.html?a=c258b6455001d249bfd9315b756993y5&t=1400438663|títulu=Baxen Osasuna y Valladolid|editorial=Marca|fecha=18 de mayu de 2014}}</ref> Foi fundáu'l [[20 de xunu]] de [[1928]], frutu de la fusión de los dos clubes más importantes de la ciudá, el [[Club Deportivo Español (España)|Club Deportivo Español]] y la [[Real Unión Deportiva]].<ref name="Historia" /> Los [[color]]es qu'identifiquen al club son el [[Violeta (color)|violeta]] y el [[blancu (color)|blancu]], utilizaos en forma de rayes verticales nel so uniforme titular dende la so fundación.<ref>{{cita web|títulu=El club|url=http://www.canalpucela.es/elclub/|autor=www.canalpucela.es|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218031518/http://www.canalpucela.es/elclub/|fechaarchivu=2008-12-18}}</ref> Dende [[1982]] xuega como llocal nel [[Estadiu José Zorrilla]], de propiedá [[Conceyu de Valladolid|municipal]], y con capacidá pa 26&nbsp;512 espectadores.<ref name="Estadiu" /> Cuenta na so palmarés con un únicu troféu de gran relevancia, la sumida [[Copa de la Lliga de primer División 1984|Copa de la Lliga de 1983/84]].<ref name="Historia" /> Foi subcampeón de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] en dos causes ([[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1949-50|1949/50]] y [[Copa del Rei de fútbol 1988/89|1988/89]]), y participó en dos ediciones de la [[Copa de la UEFA]] ([[Copa de la UEFA 1984-85|1984/85]] y [[Copa de la UEFA 1997-98|1997/98]]) y una de la tamién sumida [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa de la UEFA]] ([[Recopa d'Europa 1989-90|1989/90]]). Amás tamién ganó la [[Copa Real Federación Española de Fútbol|Copa Federación]] 52/53 y foi subcampeón na 44/45.<ref name="Historia" /> El so equipu filial, el [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"]], milita anguaño en [[Segunda División B d'España|Segunda División B]].<ref>{{cita web |títulu=Real Valladolid B|url=http://www.realvalladolid.es/equipos/valladolid-B/plantillaValladolid-B/|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008}}</ref> Ye'l club de fútbol más importante de [[Castiella y Llión]] por palmarés y historia, con un total de 42 temporaes en Primer División, 34 en [[Segunda División d'España|Segunda]] y 9 en [[Tercer División d'España|Tercer]].<ref name="Guía Marca">''Guía Marca de la Lliga 09'' Datos del Real Valladolid C. F., Páx. 205. Diariu Marca.</ref> Históricamente, ye'l [[Clasificación histórica de la primer división española de fútbol|decimotercer meyor equipu d'España]].<ref name="Guía Marca" /><ref>{{cita web |títulu=Spanish Premier Division All-Time Table 1928-2008 (77 Leagues)|idioma=inglés|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanalltime.html|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|fechaaccesu=25 de xunetu de 2008}}</ref> Dos de los sos xugadores alzáronse col [[Troféu Pichichi]], [[Manuel Badenes]] y [[Jorge da Silva]], y diez fueron internacionales cola {{sel|España|seleición española}}.<ref name="Guía Marca" /> == Historia == {{AP|Historia del Real Valladolid Club de Fútbol}} {{VT|Trayeutoria del Real Valladolid Club de Fútbol}} [[Ficheru:Real Unión Deportiva, Los Sports, 1927-06-10 (222).jpg|thumb|250px|Plantía del [[Real Unión Deportiva]] antes del partíu contra'l [[Colo-Colo]] de [[Chile]] apostáu'l [[2 de mayu]] de [[1927]]. En dichu partíu, [[David Arellano]], [[capitán (fútbol)|capitán]] del conxuntu chilenu, recibió un fuerte golpe nel estómagu qu'a otru día-y produció la muerte. Esti sucesu conozse como la traxedia de Valladolid.<ref>{{cita web |títulu=El Colo-Colo en Europa. Los Sports (1925-1927). Zig-Zag: Los domingos footballísticos|url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0006536.pdf|autor=www.memoriachilena.cl|fechaaccesu=26 d'avientu de 2008}}</ref>]] === Nacencia y primeres temporaes (1924-1947) === En [[1924]] fundar en Valladolid dos clubes que anduvieron a la tema pola supremacía na ciudá: el [[Real Unión Deportiva]], venceyáu a la Congregación de Lluises y Kotskas, y por tanto d'enclín [[Conservadorismu|conservadora]], y el [[Club Deportivo Español (España)|Club Deportivo Español]], d'enclín [[Progresismu|progresista]]. Dambos ganaron dos tales [[Copa de Castiella y Lleón de fútbol|Copes de Castiella y Llión]]<ref name="Copa de Castilla y León">{{cita web |títulu=List of Champions of Castilla and León|llingua=inglés|url=http://www.rsssf.com/tabless/span-castillaleonchamp.html |autor=www.rsssf.com|fechaaccesu=26 d'avientu de 2008}}</ref> y tuvieron destacaes participaciones na [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]].<ref>{{cita web |títulu=Spanish Cup of 1927 |llingua=inglés |url=http://www.rsssf.com/tabless/spancup1927.html|autor=www.rsssf.com|fechaaccesu=26 d'avientu de 2008}}</ref> El Real Valladolid Deportivo nació'l [[20 de xunu]] de [[1928]] como resultáu de la fusión d'esos dos clubes, con [[Pedro Zuloaga Mañueco]] como primer presidente. Nel partíu de presentación, apostáu'l [[22 de setiembre]] d'esi añu nel estadiu de la Sociedad Taurina, xunto a la [[Plaza de Toros de Valladolid|Plaza de Toros]], el primer once del Real Valladolid, formáu por Arana, Pombo, Martín, Orúe, Serralde, Echevarría, Montalbán, Perico San Miguel, Sainz, Sierra y Pablo López, venció por 2-1 al [[Deportivo Alavés]] de [[Vitoria]].<ref name="Historia" /><ref>{{cita web |títulu=Pucelamanía - Historia |url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=32#|autor=www.blanquivioletas.com|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071110104617/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=32 |fechaarchivu=10 de payares de 2007}}</ref> L'equipu debutó nel Grupu B de la Segunda División –equivalente a una [[Tercer División d'España|Tercer División]]– del Campeonatu de Lliga que se punxo en marcha aquella mesma temporada. Na temporada 1933/1934, el Real Valladolid consiguió l'ascensu a [[Segunda División d'España|Segunda División]]. Nel so debú nella [[Segunda División d'España 1934/35|la siguiente temporada]], el conxuntu vallisoletano realizó una gran campaña, terminando segundu dientro del so grupu y postreru na fase final pol ascensu.<ref>''Guía Marca de la Liga 09'' Historia de la Segunda División, Páx. 320. Diario Marca. Ascendieron finalmente [[Hércules C.F.]] y [[Osasuna]].</ref> El [[3 de payares]] de [[1940]], en plena [[Dictadura de Francisco Franco#Etapes|posguerra]], inauguróse'l nuevu [[Antiguu Estadiu José Zorrilla|Estadiu Municipal]] en partíu de Lliga contra'l [[Arenas Club de Getxo|Arenas de Guecho]], con victoria llocal por 4-1.<ref name=ref_duplicada_2>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 49</ref> L'equipu siguió en trayeutoria ascendente, llogrando apostar la promoción d'ascensu a Primer na [[Segunda División d'España 1942/43|campaña 1942/43]], pero na [[Segunda División d'España 1943/44|temporada siguiente]] baxó a [[Tercer División d'España|Tercer División]].<ref>''Guía Marca de la Liga 09'' Historia de la Segunda División, Páx. 320. Diario Marca. Descendió como colista con 18 puntos, junto a [[Club Atlético Osasuna|Osasuna]] y [[Arenas de Guecho]], este último tras haber perdido la Promoción.</ref> L'equipu pasó trés años en Tercer antes de retornar a Segunda en [[Segunda División d'España 1946/47|1947]]. === Ascensu a Primer, final de Copa y dómina dorada (1947-1958) === Y al añu siguiente, la [[Segunda División d'España 1947-48|temporada 1947/1948]], dirixíu por [[Antonio Barrios]], proclamóse campeón de la categoría y consiguió el so primer ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]], la máxima categoría del fútbol español.<ref>''Guía Marca de la Liga 09'' Historia de la Segunda División, Páx. 320. Diario Marca. El Real Valladolid se alzó como campeón de la Segunda con 36 puntos. Ascendió también el [[Deportivo de la Coruña]], con 33.</ref> Pal debú en Primer contratar a [[Helenio Herrera]], concluyendo la [[Primer División d'España 1948/49|campaña]] en 12º llugar. Herrera robló pol [[Atlético de Madrid]], lo que llevó a la torna d'Antonio Barrios como entrenador, y el club reforzar con xugadores como [[Emilio Aldecoa]], [[Lesmes I]] y [[Lesmes II]], que se xuníen a los yá conocíos [[José Luis Saso|Saso]], [[Julián Vaquero|Vaquero]] y [[Gerardo Coque|Coque]], ente otros. <table style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|José Luis Saso|Saso|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.07|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Francisco Lesmes|Lesmes I|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Juan Babot|Babot|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.41|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Rafael Lesmes|Lesmes II|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.12|y=0.39|escala=350|testu='''{{tc|Juan Antonio Ortega|Ortega|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.40|y=0.39|escala=350|testu='''{{tc|Isidoro Lasala|Lasala|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.07|y=0.56|escala=350|testu='''{{tc|Francisco Juanco|Juanco|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.56|escala=350|testu='''{{tc|Gerardo Coque|Coque|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.41|y=0.56|escala=350|testu='''{{tc|Julián Vaquero|Vaquero|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Emilio Aldecoa|Aldecoa|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.34|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Apolinar Revuelta|Revuelta|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación de la [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1949-50|final de Copa en 1950]] contra'l [[Athletic Club|Atlético de Bilbao]], quedando subcampeón.</small></td></tr> </table> Tres un partíu amistosu de pretemporada contra [[Osasuna]] en [[Pamplona]], la nueche del 29 al [[30 d'agostu]] de [[1949]], el [[autocar]] que llevaba al equipu de regresu a Valladolid foi arolláu nun pasu a nivel de la llocalidá [[provincia de Burgos|burgalesa]] de [[Villafría de Burgos|Villafría]]. L'accidente saldar con numberosos xugadores mancaos, pero afortunadamente ensin finaos.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 75</ref> L'equipu remató na 9ª posición de la [[Primer División d'España 1949/50|Lliga]], en realizando una notable primer vuelta, y na [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Xeneralísimu]] d'[[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1949-50|esa mesma temporada]], amosóse como un bloque sólidu y foi la revelación del tornéu, llantándose na final n'esaniciando a la [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]], al [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]] y al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]].<ref>{{cita web |títulu=Spain - Cup 1950|llingua=inglés|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancup1950.html|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|fechaaccesu=8 de xunetu de 2009}}</ref> El partíu decisivu apostóse'l [[28 de mayu]] de [[1950]] nel [[Estadiu Santiago Bernabéu|Estadiu de Chamartín]] de [[Madrid]] contra'l [[Athletic Club]]. Al términu del tiempu reglamentariu llegar con empate a unu, con goles de [[Telmo Zarra|Zarra]] pa los [[Bilbao|bilbainos]] y Coque pa los pucelanos, pero na prórroga Zarra anotó un [[tripleta|triplete]] que fundió al Valladolid, concluyendo'l partíu con 4-1.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 82</ref> Al entamu de la [[Primer División d'España 1950/51|temporada siguiente]], con [[Juan Antonio Ipiña|Ipiña]] nel banquín, el Valladolid convertir na revelación del campeonatu, xaciándose colos grandes y ocupando el tercer llugar al términu de la primer vuelta.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 87</ref> Pero na segunda, l'equipu desenchióse y nun pudo caltener el ritmu d'[[Atlético de Madrid]] y del [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]], que llucharon hasta'l final pol títulu, llográu polos roxiblancos. El Real Valladolid concluyó la campaña en sesta posición, y los apiertos económicos obligar a vender a la mayor parte de les sos estrelles. Nos siguientes años el potencial del equipu foi menguando progresivamente, permaneciendo nél namái [[Gerardo Coque|Coque]], que se convirtió nel so primer {{sel|España|xugador internacional}}, y los hermanos Lesmes.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 96</ref> Sicasí, apaecieron nueves figures como [[Román Matito|Matito]], [[Juan Antonio Ortega|Ortega]] y [[Isidoro Lasala|Lasala]], y el Real Valladolid caltener na parte media de la tabla, raspiando dacuando los puestos de [[promoción d'ascensu y descenso|promoción]]. Finalmente, y magar que la [[Primer División d'España 1956/57|campaña 1956/57]] concluyera con un modestu octavu puestu, la direutiva viose obligada de nuevu a vender a la mayor parte de la plantía, que quedó práuticamente desarbolada. Ello condució al descensu na [[Primer División d'España 1957/58|temporada siguiente]], magar que [[Manuel Badenes]] foi'l [[Troféu Pichichi|máximu goliador]] de la categoría xunto a [[Ricardo Alós]] y [[Alfredo Di Stéfano]];<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 118</ref> asina concluyía una década fabulosa amenorgada polos problemes económicos. === L'equipu ascensor (1958-1964) === La direutiva presidida por Carlos del Río Herrero confió en [[José Luis Saso]] como entrenador y nun amiestu de nuevos talentos, ente los que destacó [[Emilio Morollón]], y de xugadores esperimentaos, como Coque, que tornaba a casa tres el so atayáu pasu pol Atlético de Madrid.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 122</ref> El Real Valladolid amosóse como un conxuntu sólidu que se proclamó [[Segunda División d'España 1958/59|campeón del so grupu]] y certificó la so vuelta a la máxima categoría del fútbol español. Pa reforzase de cara a la temporada siguiente, l'entrenador, Saso, viaxó a [[Uruguái]] y [[Arxentina]] en busca de nuevos talentos accesibles pa la maltrecha economía del club, y tornó con dos uruguayos, [[Julio César Benítez|Benítez]] y [[Eduardo Endériz|Endériz]], y trés arxentinos, [[Juan Miguel Solé|Solé]], [[Héctor Ricardo Aramendi|Aramendi]] y [[Juan José Bagneras|Bagneras]], anque esti postreru foi cedíu y solamente produció beneficiu económicu.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 128</ref> El Valladolid d'[[Primer División d'España 1959/60|aquella campaña]] amosóse como un equipu ensin papes na boca, que desenvolvía un fútbol espectacular pero con problemes de marcaje y portería, y consiguióse caltener la categoría. Nun foi asina'l [[Primer División d'España 1960/61|añu siguiente]], magar que tres una gran actuación na [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1960-61|Copa]] llegar a semifinales.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 130</ref> Retornó a Primera [[Segunda División d'España 1961/62|nun solu añu]], de la mano del paraguayu [[Heriberto Herrera]], quien coló pa entrenar al [[Real Club Deportivo Español|R. C. D. Español]]. La direutiva contrató entós a [[Antonio Ramallets]], qu'acababa de retirase y aceptó debutar como entrenador dirixendo al conxuntu blanquivioleta, que tenía como oxetivu caltener la categoría.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 145</ref> La escuadra, práuticamente idéntica a la que llogró l'ascensu, convirtióse xunto al [[Real Uviéu]] na revelación de la [[Primer División d'España 1962/63|Lliga]], rematando nel cuartu puestu, la meyor clasificación llograda hasta l'actualidá.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/spanhist5969.html#6263|títulu=Spain 1962/63-Thirty-Second League Championship of Spain|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|llingua=inglés|fechaaccesu=15 de xunetu de 2009}}</ref> === El periplu por Segunda (1964-1980) === Aquel Valladolid revelación atraxo les miraes d'otros clubes, polo que pa la [[Primer División d'España 1963/64|temporada 1963/64]] hubo numberoses baxes. Siguió sicasí la pareya estrella, formada por [[Emilio Morollón Estébanez|Morollón]] y [[José María Sánchez Rodía|Rodía]], dambos ente los máximos goliadores de la campaña anterior. Pero nun pudo caltenese la categoría y empezó una sangría de ventes de los xugadores más importantes del club: Rodía, [[Carlos Ramírez (futbolista)|Ramírez]], [[Manuel Sanchís Martínez|Sanchís]] y [[Emilio Morollón Estébanez|Morollón]], esti postreru trespasáu al [[Real Madrid]] casi a preciu de saldu. La delda histórica convertir nun auténticu [[talón d'Aquiles]] pa la institución, provocando la dimisión del presidente José Miguel Arrarte.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 153</ref> Pa salvar la situación, José Luis Saso convertir nel nuevu presidente del club, y tres el fugaz pasu d'Antonio Barrios pol banquín, sustituyóse-y por Antonio Ramallets. [[Segunda División d'España 1964/65|Aquel añu]], el Real Valladolid quedar a les puertes del ascensu, y pa la [[Segunda División d'España 1965/66|siguiente temporada]] contratar a [[Perico Torres]], que finó de manera repentina y provocó una fuerte inestabilidá nel banquín pucelanu qu'acentuó la crisis de la institución.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 160</ref> Saso arrenunció al cargu, y de la mano d'Antonio Alfonso reforzóse l'equipu a golpe de talonariu y contratóse a [[Enrique Orizaola]] pa dirixilo, tres la destitución de [[José Luis Molinuevo]]. Los blanquivioletas clasificar en segundu puestu, lo que-yos dexó apostar la promoción d'ascensu de la temporada [[Segunda División d'España 1967/68|1967/68]] contra la [[Real Sociedad]]. Los donostiarras consiguieron la victoria en Zorrilla por 0-1, y tres el 0-0 rexistráu n'[[Estadiu de Atocha|Atocha]] los albivioletas quedáronse a puntu de tornar a Primer.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 166</ref> Tres el fracasu, diose salida a dellos xugadores y empecipióse una nueva etapa d'altibaxos, concluyéndose la [[Segunda División d'España 1968/69|temporada 1968/69]] en décima posición. La [[Segunda División d'España 1969/70|temporada siguiente]] foi desastrosa; Antonio Alfonso arrenunció a invertir más dineru y la apatía xeneral llevó a una cayida llibre qu'acabó col equipu en [[Tercer División d'España|Tercer División]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 174</ref> El cayente peracabárase, y tres la celebración de les eleiciones, Santiago Gallego asumió la presidencia y el difícil retu de reformar un club veníu a menos y con problemes acuciosos. Nun hubo más remediu que tirar de la cantera y reconvertir el [[Europa Delicies]] nel [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"|Real Valladolid Promeses]], del qu'espuntaben talentos como [[Julio Cardeñosa]], que llueu pasó al primer equipu.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 177</ref> La situación económica yera angustiosa, y el presidente convenció a [[Concha Velasco]], natural de la ciudá, por qu'aceptara ser madrina de los albivioletas y desaniciara la fuga de socios. A pesar de que'l Real Valladolid caltuvo una trayeutoria bien irregular mientres aquella campaña, consiguió l'ascensu nun emocionante sprint final que lu llevó a la segunda posición de la tabla en desterciu de Osasuna.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 180</ref> L'equipu consolidar en [[Segunda División d'España 1972/73|Segunda]] y empezó a pensase en volver a Primer. N'agostu de 1972 creóse'l [[Troféu Ciudad de Valladolid]] ya instalóse el llume artificial nel Viejo Zorrilla.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 184</ref> Les temporaes fuéronse asocediendo ensin pena nin gloria, y en 1974 Santiago Gallego convertir nel primer presidente qu'abandonaba'l cargu ensin deldes, gracies al trespasu de [[Julio Cardeñosa|Cardeñosa]] al [[Real Betis Balompié|Real Betis]] por 15 millones de [[peseta|pesetes]], la cantidá más alta percibida pol club hasta entós.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 191</ref> Fernando Alonso asumió la presidencia y realizó fondes reformes na plantía, que'l so potencial viose amenorgáu y tuvo a puntu de baxar. Pa encarar la [[Segunda División d'España 1975/76|temporada 1975/76]] incorporáronse munchos xugadores nuevos, y l'escuadra blanquivioleta empobinada por [[Héctor Núñez]] quedar a les puertes del ascensu y na [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1975-76|Copa]] llegó a cuarta ronda.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 197</ref> Tres la venta d'[[Alfredo Mariellu]] al [[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]], llegaron a Valladolid trés nuevos talentos procedentes del [[Futbol Club Barcelona Atlètic|filial azulgrana]], de los cualos dos, [[José Moré Bonet|Moré]] y [[Antonio García Ramos|''Rusky'']], consolidar nel club. Siguieron dos temporaes nes que lo deportivo pasó a un segundu planu ante asunto más triviales, como'l trespasu de [[Jesús Landáburu|Landáburu]] al [[Rayo Vallecano]] o'l debú de [[Luis Miguel Gaíl|Gaíl]] con apenes 16 años. Na [[Segunda División d'España 1978/79|temporada de les bodes d'oru]], Gonzalo Alonso asumió la presidencia y anovó la plantía con nuevos talentos de les canteres [[Futbol Club Barcelona|azulgrana]] y [[Real Madrid Club de Fútbol|merengue]], siendo la incorporación más sonada la de [[Poli Rincón]]. L'equipu quedar a un solu gol de xubir, y tamién a un solu gol d'apostar la final de [[Copa del Rei de fútbol 1978-79|Copa]], cayendo en semifinales contra'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia C. F.]], qu'a lo postrero se proclamó campeón del tornéu.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 214</ref> Na campaña [[Segunda División d'España 1979/80|1979/80]], una plantía blanquivioleta teóricamente inferior llogró unes resultancies escelentes y amosóse arrolladora na segunda vuelta del campeonatu, consiguiendo l'allampáu ascensu a falta de dos xornaes.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 218</ref> Llegábase asina a la fin del túnel dempués de dieciséis años. === Nuevu estadiu y Copa de la Lliga (1980-1986) === <table style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|Carlos Fenoy|Fenoy|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.04|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Miguel Aracil Arnau|Aracil|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.14|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Antonio García Navaja|García Navaja|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.37|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Luis Miguel Gail|Gail|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Ricardo Moar Ríos|Richard|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.05|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|Jorge Enrique Alonso|Jorge Alonso|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|Eusebio Sacristán|Eusebio|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.48|escala=350|testu='''{{tc|Francisco Fortes Calvo|(Fortes 82')|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|José Moré Bonet|Moré|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.10|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Patricio Yáñez|Yáñez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Jorge da Silva|Da Silva|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Jesús Ángel López|López|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.38|y=0.70|escala=350|testu='''{{tc|Luis Mariano Minguela|(Minguela 51')|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación del equipu que ganó la [[Copa de la Lliga de primer División 1984|Copa de la Lliga de 1983/84]], con [[Fernando Redondo Barcenilla|Fernando Redondo]] d'entrenador.</small></td></tr> </table> Pa cuntar con garantíes nel regresu a [[Primer División d'España 1980/81|Primer]], realizáronse dos grandes fichaxes: [[Carlos Alberto Fenoy|Fenoy]] pa la portería y [[Gilberto Yearwood|Gilberto]] pa encontiar la defensa. El Real Valladolid consiguió l'oxetivu de la permanencia con mayor tranquilidá de la esperada, y realizó una xira por [[América Central]] gracies al gran siguimientu mediáticu sobre Gilberto dende [[Hondures]], el so país natal.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 224</ref> La masa social del club creció hasta superar los 14.000 socios, tou un récor que dexaba pequeñu'l [[Antiguu Estadiu José Zorrilla|Vieyu Estadiu José Zorrilla]]; por ello empecipió la construcción d'otru, que sería l'únicu de nueva planta n'allugar alcuentros del [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial d'España de 1982]].<ref name=ref_duplicada_1>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 229</ref> De propiedá municipal, el [[Estadiu José Zorrilla|Nuevu Zorrilla]] asitiar nuna zona conocida como "La Barquilla", entós daquella pela rodiada de la ciudá, siendo inauguráu'l [[20 de febreru]] de [[1982]] nun alcuentru [[Primer División d'España 1981/82|lligueru]] contra'l [[Athletic Club]] con victoria blanquivioleta. Manuel Esteban tomó'l testigu de Gonzalo Alonso na presidencia, y sol so mandu concretáronse grandes contrataciones como la del [[Patricio Yáñez|''Coríu'' Yáñez]] y el [[Jorge da Silva|''Polilla'' da Silva]], esti postreru en calidá de cedíu.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 232</ref> La inestabilidá na presidencia favoreció la torna de Gonzalo Alonso a la mesma y les males resultancies llevaron a [[Fernando Redondo Barcenilla|Fernando Redondo]] al banquín. Debutaron unos mozos [[Eusebio Sacristán|Eusebio]] y [[Gregorio Fonseca|Fonseca]]. Na [[Copa de la Lliga (España)|Copa de la Lliga]] de la [[Primer División d'España 1983-84|temporada 1983/84]], el Real Valladolid esanició a equipos teóricamente cimeros: al [[Real Zaragoza|Zaragoza]] en primer ronda, al [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]] en cuartos y al [[Real Betis Balompié|Real Betis]] en semifinales, llegando a la final contra'l [[Atlético de Madrid]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/spancup1984.html|títulu=Spain - Cups 1984|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|llingua=inglés}}</ref> Tres l'empate a cero de la ida nel [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], el [[30 de xunu]] de [[1984]] los pucelanos ganaron nel Nuevu Zorrilla a los roxiblancos na prórroga por 3-0, con goles de [[Miroslav Votava|Votava]] en mesma puerta, [[Francisco Fortes Calvo|Fortes]] y [[Luis Mariano Minguela|Minguela]]. D'esta forma un tanto inesperada y sorprendente, l'equipu formáu por Fenoy, Aracil, Gaíl, García Navajas, Richard, Jorge, Moré, Eusebio (Fortes), Yáñez, Da Silva y López (Minguela) consiguió l'únicu títulu nacional na historia del club, y [[Pepe Moré]] llevantó'l troféu ante'l deliriu de los aficionaos.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 240</ref><ref>{{cita web |títulu=Historia del Club|url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=322|autor=www.blanquivioletas.com|fechaaccesu=17 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100209161901/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=322|fechaarchivu=9 de febreru de 2010}}</ref> Esti llogru dexó al club xugar una competición europea per primer vegada na so historia, cayendo esaniciaos na primer ronda de la [[Copa de la UEFA 1984-85]] ante'l [[HNK Rijeka]] [[Croacia|croata]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 242</ref> Los acuciosos problemes económicos provocaron que Da Silva abandonara'l club, salida compensada por Gonzalo Alonso col fichaxe de [[Máxicu González]], la estrella [[El Salvador|salvadoriana]] del [[Cádiz Club de Fútbol|Cádiz C. F.]] === Primer yera Cantatore, segunda final de Copa y peligru de desapaición (1986-1992) === <table style="float: left; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|Mauro Ravnić|Ravnić|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.04|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Branko Miljuš|Miljius|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.18|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Albert Albesa Gasulla|Albesa|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.33|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Gonzalo Arguiñano Elezkano|Gonzalo|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|José Lemos Rodríguez|Lemos|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.21|y=0.52|escala=350|testu='''{{tc|Luis Miguel Martínez Damián|Damian|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.18|y=0.35|escala=350|testu='''{{tc|Fernando Ruiz Hierro|Fernando Hierro|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|Luis Mariano Minguela Muñoz|Minguela|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.07|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|Raúl Albisbeascoechea Pertica|Albis|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.02|y=0.63|escala=350|testu='''{{tc|Gregorio Fonseca Recio|(Goyo Fonseca 77')|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.70|escala=350|testu='''{{tc|Manuel Peña Escontrela|Peña|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.42|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|Janko Janković|Jankovic|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación de la [[Copa del Rei de fútbol 1988-89|final de Copa en 1989]] contra'l [[Real Madrid]], quedando subcampeón. Amás l'equipu entrenáu por [[Vicente Cantatore]] acabó la lliga en 6º llugar, clasificándose pa competición internacional.</small></td></tr> </table> La direutiva decidió dar un golpe de timón pa reorientar la nave blanquivioleta y contrató los servicios de [[Vicente Cantatore]], téunicu qu'imprimió una ferrial disciplina na plantía y optó pol contraataque nos sos planteamientos de xuegu. Él y [[Manuel Ruiz Hierro|Manolo Hierro]] afayaron el talentu del hermanu del segundu, [[Fernando Hierro]], que militaba nel [[Vélez Club de Fútbol|Vélez C. F.]] Gracies a los bonos frutos que salíen de la cantera, el Valladolid empecipió una etapa de trespasos millonarios, como los d'[[Eusebio Sacristán|Eusebio]] y [[Juan Carlos Rodríguez Moreno|Juan Carlos]], mientres s'asitiaben xugadores como Manolo Hierro y [[Mauro Ravnić|Ravnić]]. El papel del club na temporada 1988/89 foi sobresaliente, terminando la [[Primer División d'España 1988/89|Lliga]] en sestu llugar y algamando la final de [[Copa del Rei de fútbol 1988-1989|Copa]], que s'apostó'l [[30 de xunu]] de [[1989]] ante'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] nel [[Estadiu Vicente Calderón]]. L'equipu blanquivioleta formáu por Ravnić, Miljius, Albesa, Gonzalo, Fernando Hierro, Lemos, Damián, Minguela, Albis (Fonseca), Jankovic y Peña encaxó un únicu gol de [[Rafael Gordillo|Gordillo]] a los 5' que yá nun pudo remontar magar la so superioridá nel xuegu.<ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/1989/07/01/deportes/615247201_850215.html|títulu=El Madrid logra la triple corona española|autor=[[El País]]|fecha=1 de xunetu de 1989|fechaaccesu=5 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/spancup1989.html|títulu=Spain - Cups 1989|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009|llingua=inglés}}</ref> Tres la final de Copa, Fernando Hierro fichó pol Real Madrid y Vicente Cantatore pasó a entrenar al [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]], llegando de la mesma xugadores como [[José Luis Pérez Caminero|Caminero]] y [[José Emilio Amavisca|Amavisca]]. La [[Primer División d'España 1989/90|siguiente Lliga]] cerrar con un 16ᵘ puestu, y la segunda participación europea, llograda gracies al subcampeonatu coperu anterior, foi notable, cayendo por penaltis en cuartos de final de la [[Recopa d'Europa 1989-90|Recopa]] ante'l [[Association Sportive de Monaco Football Club|AS Monaco]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 270</ref> El fichaxe del entrenador colombianu [[Francisco Maturana|''Pacho'' Maturana]] pa la [[Primer División d'España 1990/91|temporada 1990/91]] dio pasu a una llegada masiva de [[colombia]]nos al [[Primer División d'España 1991/92|añu siguiente]]: [[Carlos Valderrama|Valderrama]] y [[René Higuita|Higuita]] xunir a [[Leonel Álvarez|Álvarez]], yá presente nel club. L'arranque d'aquella campaña foi pésimu, el númberu de socios amenorgóse y los ingresos del club yeren escasos, polo que'l presidente, Gonzalo Gonzalo, realizó un llamamientu a los socios y simpatizantes del club pa buscar una solución urxente a la delda de 1.000 millones de pesetes y el fuerte déficit qu'afogaben a la institución.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 280</ref> Ante esta situación, l'alcalde [[Tomás Rodríguez Bolaños]] y un nutríu grupu d'empresarios empecipiaron el saneamientu del club. El proyeutu del "Valladolid de los colombianos" terminó fracasando y el fornió baxó. Poco dempués, el [[26 de xunu]] de [[1992]], el club Real Valladolid Deportivo convertir na [[sociedá anónima deportiva]] Real Valladolid S. A. D., cumpliendo cola llei, y [[Marcos Fernández Fernández|Marcos Fernández]] nel so presidente.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 284</ref> === Ascensu, segunda yera Cantatore y ''EuroPucela'' (1992-2000) === <table style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|César Sánchez Domínguez|César|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.02|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Javier Torres Gómez|Torres Gómez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.14|y=0.17|escala=350|testu='''{{tc|José Luis Santamaría Buitrago|Santamaría|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.34|y=0.17|escala=350|testu='''{{tc|Juan Manuel Peña Montano|Peña|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.23|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Júlio César Santos Correa|(Júlio César)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.41|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Juan Carlos Rodríguez Moreno|Juan Carlos|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.23|escala=350|testu='''{{tc|Alberto Marcos Rei|(Marcos)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.05|y=0.55|escala=350|testu='''{{tc|Benjamín Zarandona Esono|Benjamín|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.41|escala=350|testu='''{{tc|Eduardo Antonio do Santos|Edu Manga|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.10|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|John Harold Llozanu Prau|(Harold Lozano)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.41|escala=350|testu='''{{tc|Álvaro Gutiérrez Felscher|Gutiérrez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|José María Quevedo García|(Quevedo)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.55|escala=350|testu='''{{tc|Víctor Manuel Fernández Gutiérrez|Víctor|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.43|y=0.55|escala=350|testu='''{{tc|Fernando Sánchez Cipitria|Fernando|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.66|escala=350|testu='''{{tc|Alen Peternac|Peternac|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.70|escala=350|testu='''{{tc|José Luis Soto María|(Soto)|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación típica del equipu na [[Primer División d'España 1996-97|temporada 1996/97]] con [[Vicente Cantatore|Cantatore]] d'entrenador (ente paréntesis los suplentes), que consiguió acabar 7º y clasificase pa la [[UEFA]], polo que foi conocíu como "europucela".<ref>[http://www.bdfutbol.com/es/t/t1996-9737.html Plantilla Real Valladolid 1996-97]</ref></small></td></tr> </table> El descensu traxo la retirada de [[Luis Mariano Minguela|Minguela]] tres quince años defendiendo coloriar pucelanos, y la venta de [[Gregorio Fonseca|Fonseca]], principalmente. El nuevu pasu por [[Segunda División d'España 1992/93|Segunda]] foi fugaz, consiguiéndose l'ascensu nel postreru partíu frente al [[Palamós Club de Fútbol|Palamós C. F.]]<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 288</ref> Namás retornar a Primer, [[José Luis Pérez Caminero|Caminero]] fichó pol [[Atlético de Madrid]] y l'equipu consiguió salvar la [[Primer División d'España 1993/94|categoría]] en venciendo na promoción al [[Club Deportivo Toledo|C. D. Toledo]]. La [[Primer División d'España 1994/95|temporada 1994/95]] concluyó col equipu en plaza de descensu, pero convidóse-y xunto al [[Albacete Balompié|Albacete]] a ocupar les places del [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]] y el [[Real Club Celta de Vigo|Celta]], baxaos por defectos burocráticos, aniciándose una fuerte polémica tanto a nivel alministrativu como popular que se resolvió cola creación de la [[Primer División d'España 1995/96#La Lliga de 22|Lliga de los 22]], apostada por tolos implicaos.<ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/1995/08/19/deportes/808783202_850215.html|títulu=La Federación ataca a los clubes, pero admite la Liga de 22 equipos esta temporada|autor=[[El País]]|fecha=19 d'agostu de 1995|fechaaccesu=5 d'agostu de 2009}}</ref> La [[Primer División d'España 1995/96|campaña 1995/96]] empecipiar con munches cares nueves nel equipu y con [[Rafael Benítez]] nel banquín, pero les males resultancies provocaron la so destitución y que [[Marcos Fernández Fernández|Marcos Fernández]] contratara de nuevu a Vicente Cantatore, empecipiándose la so segunda etapa nel club. Con él, aquel mozu Valladolid empezó a ganar seguridá, y cola promesa de [[Marcos Fernández Fernández|Marcos Fernández]] de nun vender y reforzar la plantía creóse una gran espectación na ciudá qu'atraxo más de 18.000 abonaos pa la [[Primer División d'España 1996/97|Lliga que se disponía a empezar]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 304</ref> Naquel Valladolid destacaben [[Alen Peternac|Peternac]], [[César Sánchez Domínguez|César]], [[Víctor Manuel Fernández|Víctor]] y [[Benjamín Zarandona|Benjamín]], principales artífices del séptimu puestu lligueru col que'l yá ''EuroPucela'' llogró plaza pa la [[Copa de la UEFA]].<ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/1997/06/16/deportes/866412023_850215.html|títulu=El Valladolid confirma su plaza europea|autor=[[El País]]|fecha=16 de xunu de 1997|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> La segunda etapa del chilenu terminó de manera convulsa, yá que al poco d'empezar la [[Primer División d'España 1997/98|Lliga]] foi destituyíu en direutu nun programa de radio por Marcos Fernández Fermoselle,<ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/1997/09/17/deportes/874447215_850215.html|títulu="Estás destituido"|autor=[[El País]]|fecha=17 de setiembre de 1997|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/1997/09/16/deportes/874360825_850215.html|títulu=El Valladolid se desprende de Cantatore "por radio"|autor=[[El País]]|fecha=16 de setiembre de 1997|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> vicepresidente y fíu del presidente, quien daquella yá taba estremáu de la direición del club pola [[leucemia]] que finalmente causó la so muerte.<ref>{{cita web |url=http://www.elmundo.es/1998/01/10/opinion/10N0016.html|títulu=Un empresario abonado al éxito|autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=10 de xineru de 1998|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> La temporada siguió con [[Sergije Krešić]] nel banquín, cerrándose la Lliga col oncenu puestu y cayendo en segunda ronda de la [[Copa de la UEFA 1997-98|Copa de la UEFA]] frente al [[FC Spartak de Moscú|Spartak de Moscú]]. Na temporada [[Primer División d'España 1998/99|1998/99]] el club pasó a denominase Real Valladolid Club de Fútbol, S. A. D., el so nome actual. Coles mesmes, creáronse la Fundación Real Valladolid,<ref>{{cita web|url=http://www.fundacionrealvalladolid.es/presentacion.php|títulu=Fundación Real Valladolid|autor=Fundación Real Valladolid|fechaaccesu=19 de payares de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213183132/http://www.fundacionrealvalladolid.es/presentacion.php|fechaarchivu=2009-12-13}}</ref> la páxina web oficial y una mascota, Pucelo.<ref name=ref_duplicada_2 /> Pa la [[Primer División d'España 1999/00|campaña siguiente]] contratar a [[Gregorio Pumar]], que dexó al equipu a les puertes de la competición europea. En xineru de 2000, el club facer cola cesión del xugador xaponés [[Shoji Jo]], convirtiéndose nel primer club de la historia de la Lliga en cuntar con un xugador nipón nes sos files. Los fíos del difuntu presidente, en vista del descontentu de los aficionaos dende la destitución de Cantatore, anunciaron la venta del 70% de les aiciones a dos grupos madrilanos, quien nomaron presidente a [[Ignacio Lewin]] el [[28 d'abril]] de [[2000]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 345</ref> === Historia 2000-2010 === <table style="float: left; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|Alberto López Fernández|Alberto |color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.08|escala=350|testu='''{{tc|Jacobo Sanz Ovejero|(Jacobo)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.01|y=0.18|escala=350|testu='''{{tc|Pedro López Muñoz|Pedro López|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.18|escala=350|testu='''{{tc|Javier Baraja Vegas|Baraja|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.12|y=0.21|escala=350|testu='''{{tc|José Antonio García Calvo|(García Calvo)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.12|y=0.24|escala=350|testu='''{{tc|Iván Hernández Soto|(Iván Hernández)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.20|y=0.18|escala=350|testu='''{{tc|Iñaki Bea Jauregi|Iñaki Bea|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.47|y=0.18|escala=350|testu='''{{tc|Alberto Marcos Rey|Marcos|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.33|y=0.21|escala=350|testu='''{{tc|Gonzalo Miguel Vicente Maillot|(Gonzalo Vicente)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.05|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|Sisinio González Martínez|Sisi|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.03|y=0.63|escala=350|testu='''{{tc|Álvaro Antón Camarero|(Álvaro Antón)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.35|escala=350|testu='''{{tc|Álvaro Rubio Robres|Álvaro Rubio|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.42|escala=350|testu='''{{tc|Borja Fernández Fernández|Borja|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.30|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|Mario Suárez Mata|(Mario Suárez)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.20|y=0.50|escala=350|testu='''{{tc|Víctor Manuel Fernández Gutiérrez|Víctor|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.43|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|José Luis Sánchez Capdevila|Capdevila|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.36|y=0.63|escala=350|testu='''{{tc|Óscar Sánchez Fuentes|(Óscar Sánchez)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.68|escala=350|testu='''{{tc|Joseba Llorente Etxarri|Llorente|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.24|y=0.71|escala=350|testu='''{{tc|Vladimir Manchev|(Manchev)|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación típica del equipu na [[Segunda División d'España 2006-07|temporada 2006/2007 de 2ª división]], con [[José Luis Mendilibar|Mendilibar]] d'entrenador (ente paréntesis los suplentes), na que se batieron tolos records de puntos y partíos siguíos ensin perder qu'entá sigue ensin ser superada.</small></td></tr> </table> La etapa de Lewin como presidente foi curtia: apostó pol arxentín [[Francisco Ferraro]] como entrenador, pero les males resultancies fixeron que [[José Moré Bonet|Pepe Moré]] tomara les riendes del equipu [[Primer División d'España 2000/01|pa salvalo del descensu]]. Lewin y los sos vicepresidentes dimitieron el [[20 d'abril]] de [[2001]], dempués de que [[Caja España]] negara un creitu a la entidá pa saniala,<ref>{{cita web |url=http://elpais.com/diario/2001/04/21/deportes/987804011_850215.html|títulu=Lewin dimite como presidente del Valladolid|autor=[[El País]]|fecha=21 d'abril de 2001|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> llegando al cargu l'actual presidente, [[Carlos Suárez Sureda]]. {{Imaxe múltiple | posición_tabla = right | títulu = Celebraciones del ascensu a Primera | posición_títulu = center | semeya1 = Celebración del ascenso de 2007 del Real Valladolid en la Leyenda del Pisuerga.jpg | anchu1 = 200 | testu1 = A bordu de la [[Lleenda del Pisuerga (barcu)|Lleenda del Pisuerga]], percorriendo'l [[ríu Pisuerga]]. | semeya2 = Celebraciones por el ascenso de 2007 del Real Valladolid en la Plaza Mayor.jpg | anchu2 = 200 | testu2 = Plantía y cuerpu téunicu dende'l balcón de la [[Casa Consistorial de Valladolid|Casa Consistorial]]. }} Moré siguió nel banquín hasta la conclusión de la [[Primer División d'España 2002/03|temporada 2002/03]], y p'encarar la [[Primer División d'España 2003/04|siguiente campaña]] contratar a [[Fernando Vázquez]]. L'equipu realizó una bona primer vuelta pa terminar perdiendo fuelle na segunda, y nin siquier el nomamientu d'un entrenador de la casa, [[Antonio Sánchez Santos|Antonio Santos]], pudo evitar el descensu.<ref>{{cita web |url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/liquida/plantilla/elpepidep/20040525elpepidep_6/Tes|títulu=Se liquida plantilla|autor=[[El País]]|fecha=25 de mayu de 2004|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> Na [[Segunda División d'España 2006/07|temporada 2006/07]], los blanquivioletas, dirixíos por [[José Luis Mendilibar]], xubieron con brillantez, siendo campeones de Segunda y batiendo los récores d'imbatibilidá y de puntos.<ref>{{cita web |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/2a_division/cronica/es/desarrollo/1004238.html |títulu=El Valladolid celebra el título de campeón batiendo el récord de puntos|autor=[[Marca (periódicu)|Marca]]|fecha=10 de xunu de 2007|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> Na [[Primer División d'España 2007/08|siguiente temporada]] llogróse la permanencia, y quedó pa la historia'l gol de [[Joseba Llorente]] contra'l [[Real Club Deportivo Español|Español]] a los 7,82 segundos del empiezu, el más rápidu de la Lliga española hasta agora.<ref>{{cita web |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/valladolid/es/desarrollo/1080190.html |títulu=Llorente marca el gol más rápido de la historia de la Liga|autor=[[Marca (periódicu)|Marca]]|fecha=20 de xineru de 2008|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> Na [[Primer División d'España 2008/09|temporada 2008/09]], l'equipu llegó a raspiar los puestos europeos, pero una nefasta racha final fizo que tuviera que xugase la permanencia nel postreru partíu de Lliga nel [[Estadiu Manuel Ruiz de Lopera]] ante'l [[Real Betis Balompié|Betis]], llogrando un empate salvador que condergaba a los verdiblancos.<ref>{{cita web |url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/31/futbol/1243788618.html|títulu=El Betis desciende a Segunda|autor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=1 de xunu de 2009|fechaaccesu=11 d'agostu de 2009}}</ref> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = right | títulu = Los trés entrenadores del descensu de la temporada 2009/10 | posición_título = center | semeya1 = Mendilibar 2.JPG | anchu1 = 180 | testu1 = [[José Luis Mendilibar]] | semeya2 = Onésimo Sánchez (2010).jpg | anchu2 = 180 | testu2 = [[Onésimo Sánchez]] | semeya3 = JaviClemente.jpg | anchu3 = 95 | testu3 = [[Javier Clemente]] }} Sicasí, la [[Primer División d'España 2009/10|temporada 2009/10]] foi nefasta. L'equipu caltener mientres tola primer vuelta del campeonatu na parte baxa de la clasificación, hasta que nel primer partíu de la segunda vuelta, frente a la [[Unión Deportiva Almería|U. D. Almería]], l'entrenador [[José Luis Mendilibar]] foi destituyíu. [[Onésimo Sánchez]], un entrenador de la casa, tomó les riendes de la plantía,<ref>{{cita web |url=http://www.publico.es/deportes/290801/onesimo-sustituye-a-mendilibar-en-el-valladolid|títulu=Onésimo sustituye a Mendilibar en el Valladolid|autor=[[Público (periódicu)|Público]]|fecha=1 de febreru de 2009}}</ref> pero nun pudo endrechar la marcha de la entidá. Tres diez xornaes, foi cesáu<ref>{{cita web|url=http://www.lavanguardia.es/deportes/noticias/20100405/53901297688/onesimo-destituido-como-tecnico-del-real-valladolid-jose-luis-mendilibar-ernesto-valverde-villarreal.html|títulu=Onésimo, destituido como técnico del Real Valladolid|autor=[[La Vanguardia]]|fecha=5 d'abril de 2010|fechaaccesu=16 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100505013409/http://www.lavanguardia.es/deportes/noticias/20100405/53901297688/onesimo-destituido-como-tecnico-del-real-valladolid-jose-luis-mendilibar-ernesto-valverde-villarreal.html|fechaarchivu=2010-05-05}}</ref> y el so puestu ocupar [[Javier Clemente]],<ref name="Clemente">{{cita web |títulu=Javier Clemente, nuevu entrenador del Real Valladolid|url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/06042010/Javier-Clemente-nuevo-entrenador-del Real-Valladolid/|autor=www.realvalladolid.es|fecha=6 d'abril de 2010|fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> quien, a pesar d'una importante remontada nos ocho partíos que l'equipu apuesto a los sos órdenes, nun pudo llograr la permanencia en Primer División, concluyendo la lliga n'antepenúltima posición. === Historia recién (2010-presente) === Na [[Segunda División d'España 2010/11|temporada 2010/11]], [[Antonio Gómez Pérez]] foi l'escoyíu pa entrenar al club pero'l mal xuegu fizo que n'avientu fuera destituyíu. [[Javier Torres Gómez]] fíxose cargu de forma interina del equipu mientres una selmana y dempués llegó [[Abel Resino]]. L'equipu llegó a apostar los play-offs d'ascensu pero en perdiendo por trés goles a unu'l partíu de vuelta ante'l [[Elche C. F.]], el Real Valladolid quedó esaniciáu.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/12062011/3-1-arbitro-desafloja-Pucela-Elx/|títulu=3-1: L'árbitru desafloja al Pucela n'Elx|autor=Real Valladolid|fecha=12 de xunu de 2011|fechaaccesu=13 de xunu de 2011}}</ref> <table style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.26|y=0.04|escala=350|testu='''{{tc|Daniel Hernández Santos|Dani|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.08|escala=350|testu='''{{tc|Jaime Jiménez Merlo|(Jaime)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.04|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Antonio Rukavina|Rukavina|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.04|y=0.23|escala=350|testu='''{{tc|Javier Baraja Vegas|(Baraja)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.19|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc| Marc Valiente Hernández|Valiente|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.32|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Jesús Rueda Ambrosio|Rueda|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.31|y=0.23|escala=350|testu='''{{tc|Henrique Sele Fonseca|(Serenu)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.43|y=0.20|escala=350|testu='''{{tc|Mikel Balenziaga Oruesagasti|Balenziaga|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.23|escala=350|testu='''{{tc|Carlos González Peña|(Peña)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.05|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|Patrick Ebert|Ebert|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.05|y=0.63|escala=350|testu='''{{tc|Alberto Bueno Calvo|(Bueno)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.35|escala=350|testu='''{{tc|Álvaro Rubio Robres|Álvaro Rubio|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.42|escala=350|testu='''{{tc|Víctor Pérez Alonso|Víctor Pérez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.35|y=0.45|escala=350|testu='''{{tc|Lluís Sastre Reus|(Sastre)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.20|y=0.50|escala=350|testu='''{{tc|Óscar Javier González Marcos|Óscar|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.60|escala=350|testu='''{{tc|Julián Omar Ramos Suárez|Omar|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.44|y=0.63|escala=350|testu='''{{tc|Daniel Alexander Larsson|(Larsson)|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.67|escala=350|testu='''{{tc|Javier Guerra Rodríguez|Guerra|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.24|y=0.70|escala=350|testu='''{{tc|Mateus Alberto Contreiras Gonçalves|(Manucho)|color=Navy}}''' }} </div></td></tr> <tr><td><small>Alliniación típica del equipu na [[Primer División d'España 2012-13|temporada 2012/2013]] con [[Miroslav Djukic|Djukic]] d'entrenador (ente paréntesis los suplentes), la meyor campaña del equipu en primer división dende principios de sieglu.</small></td></tr> </table> El 4 de xunetu de 2011, [[Carlos Suárez Sureda]] anunciaba la compra de daqué más del 58% de les aiciones del club, convirtiéndose nel nuevu máximu accionista de la entidá<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/04072011/Camudo-aldu/|títulu=Camudo d'aldu|autor=www.realvalladolid.es|fecha=4 de xunetu de 2011}}</ref> y dos díes depués, [[Miroslav Đukić]] foi nomáu entrenador del primer equipu en roblando un contratu de 3 años de duración.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/06072011/Encántame-proxecto/|títulu=Encántame'l proyeutu|autor=www.realvalladolid.es|fecha=6 de xunetu de 2011}}</ref> El día 29 d'avientu de 2011 el presidente y máximu accionista del club [[Carlos Suárez Sureda]] informó que'l club solicitara entrar en [[concursu d'acreedores]] siendo esta una realidá tres l'aceptación del xuez el día 30 d'avientu.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/paginador/1390/30122011/El Real-Valladolid-CF-SAD-en-concursu-de-acreedor/|títulu=El Real Valladolid C.F., S.A.D., en concursu d'acreedor|autor=www.realvalladolid.es|fecha=30 d'avientu de 2011}}</ref> Na [[Segunda División d'España 2011/12|temporada 2011/12]] l'equipu terminó en tercer posición de la lliga regular con 82 puntos y consiguió l'ascensu a Primer División de la mano de [[Miroslav Đukić]] en superando nos ''[[play-off]]s'' al [[Córdoba Club de Fútbol|Córdoba C.F.]] y a l'[[Agrupación Deportiva Alcorcón|A.D. Alcorcón]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/06/17/mas_futbol/1339914425_850215.html|títulu=Pucela ya es de Primera|autor=Bailador, Ignacio|obra=[[As (periódicu)|as.com]]|fecha=17 de xunu de 2012}}</ref> La [[Primer División d'España 2012-13|temporada 2012/2013]] l'equipu consiguió salvase a falta de 4 xornaes pal final y caltúvose na [[Lliga BBVA|Primer División]], anque virtualmente salvóse dellos meses antes d'acabar la lliga. Finalmente acabó la temporada en decimocuarta posición, siendo unu de los equipos revelación de la temporada, pos en nengún momentu de la temporada trió puestos de descensu, tuvo cerca de metese na llucha per Europa.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/05/13/primera/1368442044_920048.html|títulu=El equipo de Djukic salvado con antelación una década después|autor=Rojí, José Luis|obra=[[As (periódicu)|as.com]]|fecha=13 de mayu de 2013}}</ref> Unu de los héroes foi [[Miroslav Djukic|Djukic]], l'entrenador qu'amás traxo a costu cero a dos revelaciones de la temporada: el llateral derechu, internacional serbiu [[Antonio Rukavina|Rukavina]] y l'estremu derechu alemán [[Patrick Ebert]], el xugador con más calidá, anque se mancó delles vegaes. Otres revelaciones de la temporada fueron los dos porteros: [[Jaime Jiménez Merlo|Jaime]] y [[Daniel Hernández Santos|Dani Hernández]]. L'equipu caltuvo mientres tola temporada un bon centru del campu, gracies al media punta [[Óscar Javier González Marcos|Óscar]] (máximu goliador del Valladolid mientres la temporada, con 12 goles en lliga), al alemán [[Patrick Ebert]], a [[Lluís Sastre]], a [[Álvaro Rubio]] y a [[Víctor Pérez Alonso|Víctor Pérez]]; xugó casi tolos partíos con un solu delanteru centru, [[Javier Guerra|Javi Guerra]] (que tuvo una seca goliadora, solo anotó un tanto na primer metá anque na segunda anotó 6) o'l capitán de la seleición angoleña [[Manucho]] (anotó 9 goles, de los que cabo destacar los dos que lu marcó al Real Madrid nel [[Estadiu José Zorrilla]]); l'equipu llantó cara a equipos grandes como al Real Madrid al que marcó 3 goles nun partíu nel Bernabéu, el terceru anotar Lluis Sastre de volea dende fora del área y los otros dos Javi Guerra (qu'amás marcó al Barcelona nel Zorrilla) y Óscar. Un partíu polémicu foi'l Valencia-Real Valladolid que nel minutu 92 el Valencia marcó'l gol de la victoria (el partíu diba 1-1) tres un saque de banda que sacó'l Valencia que-y correspondía al Real Valladolid (amás el saque señalar l'árbitru pal equipu pucelanu); la mayor goliada que recibió'l Real Valladolid foi nel Mallorca - Valladolid (4-2), anque esti partíu, la FIFA dióse-y per perdíu meses dempués al Mallorca por non vencer a Giovanni Do Santos a la seleición de Méxicu. El partíu onde más goles marcó foi'l Real Valladolid - [[Rayo Vallecano]] (6-1). Los capitanes del equipu mientres esta temporada fueron: [[Javier Baraja|Javi Baraja]], [[Álvaro Rubio]], [[Jesús Rueda Ambrosio|Jesús Rueda]] y [[Óscar Javier González Marcos|Óscar]]. Pero la [[Primer División d'España 2013/14|temporada 2013/14]], so la direición de [[Juan Ignacio Martínez]], foi desastrosa<ref>[http://deportes.elpais.com/deportes/2014/05/18/actualidad/1400438696_273101.html Un Valladolid desastroso se va a Segunda, El País (18/5/2014)]</ref> y eso que caltuvo la práutica totalidá de la plantía salvu Balenziaga que volvió de la so cesión al [[Athletic Club]]. Namái se ganaron 7 partíos en tola temporada, con dos ganes nes dos últimes xornaes, colo que foi decisivu por que se acabara peracabando'l descensu a la Segunda División del fútbol español.<ref>{{cita web |url=http://www.elmundo.es/deportes/2014/05/18/537902e0e2704eb47a8b457e.html|títulu=Osasuna y Valladolid acompañan al Betis a Segunda|autor=Borrero, Fernando|obra=[[El Mundo (periódicu)|El Mundo]]|fecha=18 de mayu de 2014}}</ref> Lo más destacable de la temporada foi la victoria por 1-0 frente al [[Futbol Club Barcelona|F.C. Barcelona]] con gol de [[Fausto Rossi]] y l'empate ante'l [[Real Madrid]] 1-1 con goles d'[[Humberto Osorio|Osorio]] y [[Sergio Ramos]]. En 8 de los 19 partíos como visitante mientres esta temporada l'equipu recibió la friolera de 4 goles. Pa la nueva etapa na categoría de plata, el Real Valladolid anunció la llegada de Braulio Vázquez como nuevu direutor deportivu y Rubi como nuevu entrenador, mientres la temporada [[Segunda División d'España 2014/15|2014/2015]] l'equipu foi de más a menos, ensin tener una idea clara de xuegu y rematando la temporada en quinta posición pa darréu quedar esaniciáu nel Play Off d'ascensu pola [[UD Las Palmas]] n'empatando a 1 nel [[Estadiu José Zorrilla]] y a 0 nel [[Estadiu de Gran Canaria]]. El 23 de xunetu de 2014 el Real Valladolid salió finalmente del Concursu d'Acreedores tres la decisión del xuez de tornar la demanda d'unu de los acreedores ([[Turu Flores]]). La temporada [[Segunda División d'España 2015/16|2015/2016]] nun empezó con bon pie y el 21 d'ochobre foi destituyíu l'entrenador, [[Gaizka Garitano]] y foi sustituyíu por [[Miguel Ángel Portugal]] hasta'l 24 d'abril de 2016 nel qu'en sumando unu de los postreros 15 puntos posibles foi destituyíu<ref>{{cita publicación |títulu=El Real Valladolid destituye a Portugal|url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/24042016/Portugal-destituido/|fechaaccesu=24 d'abril de 2016|fecha=24 d'abril de 2016}}</ref> siendo reemplazáu por [[Alberto López Fernández]] quien nun llogró ameyorar al equipu pero a falta de 1 xornada consiguió la salvación matemática en segunda división. La temporada [[Segunda División d'España 2016-17|16/17]] empieza con [[Paco Herrera]] como nuevu entrenador y con una plantía llargamente remocicada de la cual namái siguen 3 xugadores de l'anterior temporada. La temporada, bien irregular, acabó ensin que l'equipu consiguiera clasificase pal playoff d'ascensu. Na copa del rei foi esaniciáu pola [[Real Sociedad]]. La temporada [[Segunda División d'España 2017-18|17/18]] empieza con [[Luis César Sampedro]] como entrenador. == Denominaciones == [[Ficheru:Banderín del Real Valladolid al Real Madrid.jpg|thumb|150px|Banderín de 1956 col escudu y la denominación d'aquel entós. Bordáu, apaez: "El Real Valladolid Deportivo al Real Madrid.".]] La denominación más duradera del equipu foi la de ''Real Valladolid Deportivo'', caltenida dende la so creación en [[1928]] hasta la so conversión en [[sociedá anónima deportiva]] en [[1992]], sacante nel periodu [[1931]]-[[1939]] ([[Segunda República Española|Segunda República]] y [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]]) nel que s'esanició la pallabra "Real" y el so nome foi ''Club Valladolid Deportivo''.<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 35</ref><ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 50</ref> La denominación de la S. A. D., primeramente ''Real Valladolid S. A. D.'', foi camudada'l [[29 de xunu]] de [[1998]] pola xunta d'accionistes a l'actual, ''Real Valladolid Club de Fútbol, S.&nbsp;A.&nbsp;D.''<ref name=ref_duplicada_2 /> <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal ImageSize = width:1100 height:170 PlotArea = width:800 height:52 bottom:68 left:140 DateFormat = yyyy Period = from:1925 till:2025 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1925 AlignBars = justify Colors = id:nivel1 value:green id:nivel2 value:blue id:nivel3 value:orange id:nivel4 value:red id:nivel5 value:purple BarData = bar:primer text:"Primer División" bar:segunda text:"Segunda División" bar:segundab text:"Segunda División B" bar:tercer text:"Tercer División" bar:regional text:"Divisiones rexonales" PlotData = # set defaults width:10 fontsize:s textcolor:white align:left anchor:from shift:(5,-5) bar:primer color:nivel1 from:1948 till:1958 from:1959 till:1961 from:1962 till:1964 from:1980 till:1992 from:1993 till:2004 from:2007 till:2010 from:2012 till:2014 from:2018 till:2020 bar:segunda color:nivel2 from:1934 till:1936 from:1939 till:1944 from:1947 till:1948 from:1958 till:1959 from:1961 till:1962 from:1964 till:1970 from:1971 till:1980 from:1992 till:1993 from:2004 till:2007 from:2010 till:2012 from:2014 till:2018 bar:tercer color:nivel3 from:1928 till:1934 from:1944 till:1947 from:1970 till:1971 </timeline> == Escudu == [[Ficheru:Valladolid-COA.svg|thumb|200px|[[Escudu de Valladolid]]. L'escudu del club y el de la ciudá guarden numberoses semeyances.]] L'escudu del club tien una gran semeyanza col de la so ciudá, Valladolid. Dichu emblema nació en 1928, xunto con el mesmu club, y consta d'una [[corona real|corona real zarrada]], distintivu del "Real" del club y heredáu de la [[Real Unión Deportiva]]; de cinco llames, presentes nel [[escudu de Valladolid]]; cinco [[castiellu (heráldica)|castiellos]], distintivu de [[Castiella]]; y seis franxes blanquivioletas, colores del club. Esti emblema orixinal sufrió pequeños retoques a lo llargo de la historia del club: en [[1962]], el [[conceyu de Valladolid]] dexó la incorporación de la [[Cruz Gallardoniada de San Fernando]] y amás añadióse una franxa colorada con cinco castillos al escudu. Darréu, camudáronse les iniciales VD (Real '''V'''alladolid '''D'''eportivo o Club '''V'''alladolid '''D'''eportivo) a RV ('''R'''eal '''V'''alladolid), que figuren nun redondel nel centru del escudu.<ref>{{cita web |títulu=Escudo del Club|url=http://www.realvalladolid.es/elclub/escudo/|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref> == Himnu == A lo llargo de la so historia, el club tuvo dos himnos que conviven na actualidá: ''Banderes blanques y violetes'', creáu en [[1982]] por Manuel Trujillo González y Antonio Gómez Aranega y conocíu como l'Himnu Antiguu; y el más nuevu que se compunxo en [[1995]], pol grupu ''Masera'' (Miguel Ángel Rivera y José Luis Gómez).<ref>{{cita web |títulu=Himnu del Club|url=http://www.realvalladolid.es/elclub/himnu/|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref> [[Ficheru:Pancarta Grada Norte.jpg|thumb|200px|Pancarta col escudu y les iniciales del club no fondero Norte del Estadiu José Zorrilla nos intres previos a la disputa d'un partíu.]] == Afición == El Real Valladolid cunta con aproximao 11.500 abonaos na temporada 2017/18.<ref name="Institución" /> Los aficionaos del equipu suelen ser conocíos como ''pucelanos'', anque esa denominación ye estensible a [[Valladolid#Pucela|tolos habitantes de la ciudá]]. Na Federación de Peñes del Real Valladolid hai inscrites un total de 43 peñes, toes con sede na [[Valladolid|ciudá]] o la [[provincia de Valladolid]], sacante les peñes de [[Barcelona]], [[Madrid]] y [[Fresneda de Cuéllar]] ([[provincia de Segovia|Segovia]]).<ref>{{cita web |url=http://www.blanquivioletas.com/federacion/penyas.php|títulu=Listado de Peñas de la Federación|autor=Federación de Peñas del Real Valladolid|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016091013/http://www.blanquivioletas.com/federacion/penyas.php |fechaarchivu=16 d'ochobre de 2009}}</ref> Hai de solliñar que'l club batió na temporada 2009/10 el so récor d'abonaos, llegando a más de 18 600. La masa social real que siempres acompaña al equipu en cualquier categoría ronda los 10.000 fieles. El Real Valladolid, anguaño dispón d'una zona d'animación impulsada pola Federación de peñes, denomada Fondu Norte 1928, y que cunta coles peñes Komando Violeta, Dando Guerra, Infiernu de Zorrilla, Peña Mendilibar, Pirates de Pucela, Tiburones del Pisuerga y Peña Marcos Fernández. == Uniforme == === Uniforme titular === [[Ficheru:Camiseta del Real Valladolid en la temporada 1983-84.jpg|thumb|right|200px|Camiseta del Real Valladolid na temporada 1983/84.]] Dende la so fundación, el Real Valladolid caltuvo siempres l'uniforme titular definíu'l [[22 d'abril]] de [[1928]], día nel que tamién s'alcordaron l'escudu y l'estadiu del club. L'uniforme titular blanquivioleta caltúvose con mínimos cambeos nel so diseñu hasta güei.<ref name=ref_duplicada_3>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 24</ref> Esi día, decidió refugase los colores de los clubes constituyentes, azul del Club Deportivo Español y colloráu del Real Unión Deportiva, pa evitar discutinios, alcordándose'l siguiente uniforme: ''camisa o xerséi con llistes verticales [[Violeta (color)|violetes]] y [[Blancu (color)|blanques]] y pantalón [[Blancu (color)|blancu]]''.<ref name=ref_duplicada_3 /> <center> {{Camiseta |patrón_izq = _white stripes |patrón_cuerpu = _whitestripes |patrón_der = _white stripes |esquierdu = 9765c1 |cuerpu = 9765c1 |derechu = 9765c1 |shorts = FFFFFF |medies = FFFFFF |títulu = 1928 - actualidá }} </center> === Uniforme visitante === El Real Valladolid utilizó preferentemente el [[Violeta (color)|violeta]] pal so uniforme alternativu, xunto col [[colloráu]], que tamién ye unu de los colores históricos de la segunda equipación del club. Tamién s'utilizaron dellos diseños ensin tradición histórica, como'l realizáu por [[Kelme]] pa la temporada 1997/98, que cuntaba con rayes negres y moraes,<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 305</ref> y que foi recuperáu como segunda equipación pa la temporada 2009/10, camudando'l color de los pantalones y les medies de moráu a negru. <center> {| | {{Camiseta |patrón_izq = |patrón_cuerpu = |patrón_der = |esquierdu = CE2029 |cuerpo = CE2029 |derechu = CE2029 |shorts = CE2029 |medies = CE2029 |títulu = }} | {{Camiseta |patrón_izq = |patrón_cuerpu = |patrón_der = |esquierdu = 9765c1 |cuerpu = 9765c1 |derechu = 9765c1 |shorts = 9765c1 |medies = 9765c1 |títulu = }} | {{Camiseta |patrón_izq = _black stripes |patrón_cuerpu = _blackstripes |patrón_der = _black stripes |esquierdu = 9765c1 |cuerpu = 9765c1 |derechu = 9765c1 |shorts = 000000 |medies = 000000 |títulu = }} |} </center> === Tercer uniforme === L'usu del tercer uniforme pol conxuntu pucelanu foi una novedá de les últimes temporaes. Dalgunos de los colores utilizaos fueron el mariellu, el gris o'l negru. En dalguna ocasión, el moráu de la segunda equipación foi treslladáu a la tercera, como na [[Primer División d'España 2009/10|campaña 2009/10]]. <center> {| {{Camiseta |patrón_izq = |patrón_cuerpu = |patrón_der = |esquierdu = 000000 |cuerpu = 000000 |derechu = 000000 |shorts = 000000 |medies = 000000 |títulu = }} | {{Camiseta |patrón_izq = |patrón_cuerpu = |patrón_der = |esquierdu = 9765c1 |cuerpu = 9765c1 |derechu = 9765c1 |shorts = 9765c1 |medies = 9765c1 |títulu = }} |} </center> === Camisetes conmemorativas === En dellos momentos de la so historia, el club llanzó delles camisetes conmemorativas que, magar nun llegaron a utilizase mientres nengún partíu oficial, sí fueron llevaes por dellos xugadores y aficionaos, como la que celebraba'l 75º aniversariu del club, de color blancu y colos nomes en violeta de tolos sos abonaos; o la del ascensu na temporada 2006/07, de color moráu y na que taben escritos con lletres blanques y formando les lletres "1ª" los nomes de los xugadores de la plantía d'aquel añu. Amás mientres el play-off d'ascensu a Primer División na temporada 2010/2011 ufiertar a los abonaos y públicu polo xeneral una camiseta de sofitu col lema #yonoaflojo. Na temporada 2011/2012 y ante la imposibilidá de xugar colos sos dos equipaciones esistentes ante'l [[Fútbol Club Cartagena|F. C. Cartagena]] el día 26 de payares de 2011, el club dio la posibilidá a los sos aficionaos al traviés de la so páxina de [[Facebook]] oficial d'escoyer el color de la camiseta que se lluciría en [[Cartaxena (España)|Cartaxena]]. Tres una votación con una gran participación cercana a los 3000 votos en menos d'una selmana, los aficionaos escoyeron por mayoría absoluta'l color rosa, los otros colores a escoyer yeren el verde y l'azul tanto claro como escuru. Esta camiseta llucir en Cartaxena y tuvo el lema ''Enforma x vivir'' pa la llucha contra'l [[cáncer de mama]].<ref>{{Cita web |url=http://realvalladolid.elnortedecastilla.es/noticias/2011-11-28/batalla-rosa-20111128.html |títulu=El lema del rosa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150201041441/http://realvalladolid.elnortedecastilla.es/noticias/2011-11-28/batalla-rosa-20111128.html |fechaarchivu=2015-02-01 }}</ref> El 22 d'avientu de 2013, nel partíu apostáu frente al [[RCD Español]], el Real Valladolid volvió xugar con camiseta de color rosa, nesta ocasión de marca [[Hummel (marca)|Hummel]] en llugar de [[Kappa (marca)|Kappa]], en sofitu de nuevu a la llucha contra'l [[cáncer de mama]].<ref>http://realvalladolid.elnortedecastilla.es/noticias/2013-12-20/real-valladolid-presenta-unas-201312201454.html</ref> Mientres la temporada 2012/2013 nel partíu apostáu'l [[Estadiu Santiago Bernabéu]] contra'l [[Real Madrid]] llució una camiseta especial en sofitu a la [[Candidatura de Madrid a los Xuegos Olímpicos de 2020]]. === Indumentaria y patrocinador === Les siguientes tables detallen cronológicamente les empreses provisores de indumentaria y los patrocinadores que tuvo'l Real Valladolid dende los [[años 1980]]:{{clear}} {|width=50% align="left" |+'''Indumentaria'''<ref name="Uniforme y patrocinador">{{cita web |url=http://www.blanquivioletas.com/foro/viewtopic.php?f=29&t=23544|títulu=Imagen Forno de toles temporaes|autor=Blanquivioletas.com|fecha=11 de payares de 2006|fechaaccesu=13 d'agostu de 2009}}</ref> |valign=top width=60%| {| align=center border=1 width=80% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" style="“color:black;&quot;" bgcolor="#9765c1" !width=50%|<span style="color:white;">Periodu</span> !width=50%|<span style="color:white;">Provisor</span> |- |align=center|[[1981]]-[[1985]]||{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |- |align=center|[[1985]]-[[1987]]||{{bandera|España}} [[Meyba]] |- |align=center|[[1987]]-[[1990]]||{{bandera|España}} [[Rasán]] |- |align=center|[[1990]]-[[1993]]||{{bandera|España}} [[Front Runner]] |- |align=center|[[1993]]-[[2001]]||{{bandera|España}} [[Kelme]] |- |align=center|[[2001]]-[[2006]]||{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Umbro (marca)|Umbro]] |- |align=center|[[2006]]-[[2010]]||{{bandera|Alemaña}} [[Puma (marca)|Puma]] |- |align=center|[[2010]]-[[2013]]||{{bandera|Italia}} [[Kappa (marca)|Kappa]] |- |align=center|[[2013]]-Presente||{{bandera|Dinamarca}} [[Hummel (marca)|Hummel]] |} |} {|width=50% align="center" |+'''Patrocinador'''<ref name="Uniforme y patrocinador" /> |valign=top width=60%| {| align=center border=1 width=80% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" style="“color:black;&quot;" bgcolor="#9765c1" !width=40%|<span style="color:white;">Periodu</span> !width=60%|<span style="color:white;">Patrocinador</span> |- |align=center|[[1983]]-[[1994]]||{{bandera|España}} [[Helios S. A.|Helios]] |- |align=center|[[1994]]-[[1995]]||{{bandera|España}} [[Ferre Viaxes]] |- |align=center|[[1995]]-[[1996]]||{{bandera|España}} [[Parquesol Inmobiliaria]] y [[Marbella]] |- |align=center|[[1996]]-[[2002]]||{{bandera|España}} [[Caja España]] |- |align=center|[[2002]]-[[2005]]||''Distintu cada partíu'' |- |align=center|[[2005]]-[[2006]]||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Stevenson Electrodomésticos]] |- |align=center|[[2006]]-[[2007]]||''Distintu cada partíu'' |- |align=center|[[2007]]-[[2010]]||{{bandera|España}} [[Caja Duero]] |- |align=center|[[2010]]-[[2011]]||Nengunu |- |align=center|[[2012]]||(Namái mientres la promoción d'ascensu) [[Tuenti]] |- |align=center|[[2012]]-[[2014]]||Nengunu |- |align=center|[[2014]]-Actualidá||{{bandera|España}} [[Vino Cuatro Rayes]] |} |} == Estadiu == {{AP|Estadiu José Zorrilla}} [[Ficheru:Estadio José Zorrilla desde Preferencia A.jpg|thumb|250px|Vista interior del [[Estadiu José Zorrilla]], estadiu del Real Valladolid dende [[1982]].]] El Real Valladolid xuega como llocal nel [[Estadiu José Zorrilla]], propiedá del [[Conceyu de Valladolid]]. L'estadiu foi inauguráu'l [[20 de febreru]] de [[1982]] con un partíu ente'l Real Valladolid y el [[Athletic Club]], con victoria llocal por 1-0.<ref name="Estadiu" /> El [[13 d'abril]] de [[1982]], el nuevu estadiu acoyó la final de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] de la [[Copa del Rei de fútbol 1981-82|temporada 1981/82]] ente'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] y el [[Real Sporting de Xixón]], con victoria pa los merengues por 2-1. L'estadiu taba atarraquitao, coles 33.000 llocalidaes completes, y el gran fríu d'aquella nueche favoreció que l'estadiu recibiera'l calificativu de «''Estadiu de la [[pulmonía]]''».<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 227</ref> Dos meses dempués llegaría la [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]], la cita pa la cual foi construyíu l'estadiu, siendo la única cortil d'España espresamente construyíu p'allugar partíos d'esa competición. El Nuevu Zorrilla, xunto al [[Estadiu de San Mamés (1913)|estadiu de San Mamés]] de [[Bilbao]], foi la sede del [[Copa Mundial de Fútbol de 1982#Grupu D|Grupu D]] (encabezáu pola seleición d'{{sel|Inglaterra}}), xugando les seleiciones de {{sel|Francia}}, {{sel|Checoslovaquia}} y {{sel|Kuwait}} un total de trés partíos en Valladolid. Ente que los ingleses apostaben los sos trés partíos en Bilbao.<ref name=ref_duplicada_1 /> Coles mesmes, el Nuevu Zorrilla foi escenariu de dellos alcuentros de la {{sel|España|seleición española}}. Foi tamién el primer estadiu español que s'afixo a la normativa [[FIFA]] sobre estadios y el primeru n'incorporar sistemes de calefaición nes graes.<ref>{{cita web |títulu=Un histórico camino hacia Primera|url=http://www.marca.com/reportajes/07/02/26/valladolid/zorrilla.html|autor=www.marca.com|fechaaccesu=30 d'avientu de 2008}}</ref> Anguaño tien capacidá p'allugar a 26 512 espectadores, cifra establecida tres la reforma del fondu norte del estadiu en 1985 y l'allugamientu de butaques en tou la so cortil en 1995, pa cumplir asina coles normes de la FIFA.<ref>{{cita web |títulu=Nuevo Estadio José Zorrilla|url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=140|autor=www.blanquivioletas.com|fechaaccesu=30 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016094904/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=140|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2009}}</ref> === Estadios históricos === Amás del actual José Zorrilla, otros dos estadios allugaron los partíos del club blanquivioleta a lo llargo de la so historia: ==== Estadiu de la Sociedad Taurina ==== Dende la so fundación en 1928 hasta 1940, el club apostó los sos partíos como llocal nel Estadiu de la Sociedad Taurina, xunto a la [[Plaza de Toros de Valladolid|Plaza de Toros]], qu'acoyera hasta entós los alcuentros del Real Unión Deportiva. Trátase d'un estadiu d'amenorgaes dimensiones, con capacidá pa 4.000 espectadores.<ref>{{cita web |títulu=Estadio de la Sociedad Taurina|url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=89 |autor=www.blanquivioletas.com |fechaaccesu=29 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016104313/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=89 |fechaarchivu=16 d'ochobre de 2009}}</ref> ==== El Viejo Zorrilla ==== {{AP|Antiguu Estadiu José Zorrilla}} El [[3 de payares]] de [[1940]] inauguróse'l nuevu [[Antiguu Estadiu José Zorrilla|Estadiu Municipal]], que cuntaba con capacidá pa 10.000 espectadores. Foi construyíu n'apenes nueve meses nunos terrenes asitiaos tamién cerca de la Plaza de Toros, na marxe esquierda del [[Pisuerga]], en plenu [[Paséu de Zorrilla]] vallisoletano, lo qu'a lo postrero fixo qu'en [[1951]] la cortil fuera denomináu Estadiu Municipal José Zorrilla.<ref name="Viejo Zorrilla">{{cita web |títulu=Viejo Estadio José Zorrilla|url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=90|autor=www.blanquivioletas.com|fechaaccesu=29 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016094145/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=90|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2009}}</ref> [[Ficheru:Ciudad deportiva Real Valladolid.JPG|thumb|250px|Vista de los Campos Anexos del Real Valladolid.]] Col pasu de los años, la masa social d'abonaos y aficionaos del club creció, colo que les instalaciones disponibles resultaben cada vez más insuficientes, magar que el aforu inicial doblárase y llegó a algamar la cifra de 22.000 persones.<ref name="Viejo Zorrilla" /> El postreru partíu del Real Valladolid nel Viejo Zorrilla apostóse'l [[7 de febreru]] de [[1982]], imponiéndose'l cuadru local al [[Club Atlético Osasuna]] por 2-0 en partíu de [[Primer División d'España 1981/82|Lliga]].<ref name="Viejo Zorrilla" /> L'estadiu siguió siendo usáu pa partíos de les categoríes inferiores del Real Valladolid, especialmente'l [[Real Valladolid Promeses]], hasta la so baltadera en [[1984]]. Los sos terrenes fueron ocupaos pol Parque Xuan d'Austria y el Centru Comercial d'[[El Corte Inglés]]. === Campos Anexos === {{AP|Anexos al Estadiu José Zorrilla}} Xunto al Estadiu José Zorrilla, asítiense los trés Campos Anexos, que sirven de llugar d'entrenamientu y disputa de los choques pa les categoríes inferiores del club pucelanu.<ref>{{cita web |títulu=Campos Anexos|url=http://www.realvalladolid.es/elclub/estadio/campo-anexo/|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=29 d'avientu de 2008}}</ref> == Mascota == La primera [[Mascota (símbolu)|mascota]] del club vallisoletano, nacida'l [[29 de payares]] de [[1998]], foi llamada ''Pucelo'', en clara alusión a unu de los nomes de la ciudá de [[Valladolid]]. Pucelo yera una almena d'un [[castiellu]], símbolu de [[Castiella]], que vistía los colores del club (blancu y violeta). Participaba na animación nel estadiu y apaeció en numberosos oxetos comerciales del club blanquivioleta.<ref>{{cita web |títulu=Mascota del Club|url=http://www.realvalladolid.es/elclub/mascota/|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=3 de xineru de 2009}}</ref> El [[3 de xunetu]] de [[2009]] el club vallisoletano anunció la so nueva mascota, llamada ''Pepe Zorrillo'', que foi presentada nel mesmu partíu nel que Pucelo retiróse: nel XXXVII [[Troféu Ciudad de Valladolid]] frente al [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal C. F.]] Trátase d'un [[Vulpini|foín]] vistíu de caballeru colos colores del club na so capa y la so [[escudu]]. El so nome fai clara alusión al escritor vallisoletano [[José Zorrilla]], que da'l so nome al Estadiu.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/03072009/Pepe-Zorrillo-sera-nueva-mascota-del-Pucela/|títulu=Pepe Zorrillo será la nueva mascota del Pucela|autor=www.realvalladolid.es|fecha=3 de xunetu de 2009|fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}</ref> == Datos del club == * '''Direición oficines''': Avda. del Mundial 82, e/n ([[Estadiu José Zorrilla]]) * '''Direición tienda oficial''': C/ Héroes de Alcántara, 6, y puestos oficiales habilitaos nel Estadiu José Zorrilla * '''Abonaos''' (temporada 17/18): 11.480<ref name="Institución" /> * '''Presupuestu''' (temporada 17/18): 10'4 millones d'euros<ref name="Institución" /> * '''Temporaes en [[Primer División d'España|1ª]]''': 42 * '''Temporaes en [[Segunda División d'España|2ª]]''': 35 (incluyendo la 17/18) * '''Temporaes en [[Segunda División B d'España|2ªB]]''': 0 * '''Temporaes en [[Tercer División d'España|3ª]]''': 9 * '''Puestu históricu:''' 13º * '''Meyor puestu na Lliga''': 4º (temporada 62-63) * '''Peor puestu na Lliga''': 19º (temporaes 91-92, 94-95 y 13-14) * '''Mayor victoria en Lliga''': [[Real Uviéu]] 3-8 Real Valladolid (1996) * '''Mayores victories en Lliga como Llocal''': Real Valladolid 6-0 [[Córdoba Club de Fútbol|Córdoba C .F.]] (1963) Real Valladolid 6-1 [[Rayo Vallecano]] (30-9-2012) Real Valladolid 7-0 [[Futbol Club Barcelona "B"]] (21-12-2014) * '''Mayor derrota en Lliga''': [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] 7-0 Real Valladolid (Esta resultancia tamién se dio 2 vegaes más contra'l [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]) * '''Mayor victoria en competición Europea''': Real Valladolid 5-0 [[Ħamrun Spartans F.C.|Ħamrun Spartans]] ([[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]], [[Recopa d'Europa 1989-90|89/90]]) * '''Mayor derrota en competición Europea''': [[HNK Rijeka]] 4-1 Real Valladolid ([[Copa de la UEFA]], [[Copa de la UEFA 1984-85|84/85]]) * '''Mayor victoria na Copa''': Real Valladolid 8-0 [[Club Deportivo Constancia|C. D. Constancia]] ([[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1967-68|1967/68]]) * '''Mayor derrota na Copa''': [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]] 8-0 Real Valladolid ([[Copa del Rei de Fútbol 1928-29|1928-29]])<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/elclub/historia/records/|títulu=Records|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}</ref> == Alministración == {{CP|Presidentes del Real Valladolid Club de Fútbol}} El Real Valladolid tuvo 25 presidentes a lo llargo de la so historia, toos ellos españoles.<ref name="presidentes">{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/elclub/historia/presidentesyentrenadores/|títulu=Presidentes y Entrenador|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009}}</ref> José Cantalapiedra foi'l que más tiempu tuvo nel so puestu, dende 1930 hasta la so muerte en 1943.<ref name="presidentes" /> Gonzalo Alonso foi l'únicu qu'exerció en dos periodos distintos (78/79-81/82 y mediaos de la 83/84-empiezos de la 86/87).<ref name="presidentes" /> Otru de los presidentes de mayor sonadía foi [[Marcos Fernández Fernández|Marcos Fernández]], quien asumió les riendes del club tres la so conversión en [[sociedá anónima deportiva]] y sentó les bases del posterior ''EuroPucela''. Primeramente a dicha reconversión en S. A. D. de 1992, el presidente yera designáu al traviés d'eleiciones, y con posterioridá, el so nomamientu ye decisión mayoritaria de los accionistes. === Direutiva actual === [[Ficheru:Carlos Suárez Sureda.jpg|thumb|150px|[[Carlos Suárez Sureda]], presidente del club dende mayu de 2001 y máximu accionista dende 2011.]] La direutiva actual ta integrada por un Conseyu d'Alministración, una secretaría téunica y una Direición alministrativa:<ref name="direutivos">{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/elclub/institucion/organosdirectivos/|títulu=Órgano Direutivos|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009|editor=www.realvalladolid.es}}</ref> ==== Conseyu d'alministración ==== {| | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Presidente''''': ** [[Carlos Suárez Sureda]] * '''''Vicepresidente''''': ** Álvaro Ruiz de Alda Moreno | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Conseyeros''''': ** Jacobo de Salas Claver ** Ramón Maroto Cotoner ** Eduardo Suárez Sureda |} ==== Direición deportiva ==== La direición deportiva del club dende la temporada 2014/2015 ta compuesta de la siguiente manera: {| | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Direutor Deportivo''''': ** Miguel Ángel Gómez Benitez * '''''Secretariu Téunicu''''': ** | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Coordinador Categoríes inferiores''''': ** |} ==== Direición alministrativa ==== La direición alministrativa ta compuesta por: {| | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Direutor Xeneral''''': ** Jorge Santiago Villafañe * '''''Direutor Financieru''''': ** Javier Díez Villafáfila | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Comunicación y rellaciones esternes''''': ** Mariano Mancebo Rojo * '''''Xefe de Prensa''''': ** Mario Miguel Nieto |} === Accionistes actuales === [[Ficheru:ACCIONARIADOREALVALLADOLID.JPG|thumb|300px|Distribución del accionariado del Real Valladolid.]] El Real Valladolid tien un accionista mayoritariu que ye Carlos Suárez Sureda con aproximao'l 60% de les aiciones. La distribución exacta ye la siguiente:<ref name="direutivos" /> * Carlos Suárez Sureda: 58,09% * Inmobiliaria Altai, S. A.: 10,66% * Inmobiliaria Agora, S. A.: 9,11% * Continental Network Services, S. L.: 5,12% * Utopía del Sur, S. L.: 4,98% * Inter Olimpic, BV: 4,98% * Pequeños accionistas: 3,91% * Larmac Inversiones 87, S. A.: 3,15% {{clear}} === Llistáu de tolos presidentes === {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="references-small" style="background:transparent; width:100%;" | width="25%" align="left" valign="top" | * 1. [[Pedro Zuloaga Mañueco]], 1928-29 * 2. [[Santos Rodríguez Pardo]], 1929-30 * 3. [[José Cantalapiedra de Castro]], 1930-44 * 4. [[Germán Adanez Horcajuelo]], 1944-45 * 5. [[Ángel Soria Celayeta]], 1945-46 * 6. [[Juan Represa de León]], 1946-50 * 7. [[Manuel González Aquiso]], 1950-51 * 8. [[Ramón Pradera Orihuela]], 1951-58 * 9. [[Carlos del Río Hortega]], 1958-61 | width="25%" align="left" valign="top" | * 10. [[José Miguel Arrate Ayestarán|José Miguel Arrate]], 1961-65 * 11. [[José Luis Saso Vega]], 1965-67 * 12. [[Antonio Alfonso Gómez]], 1967-70 * 13. [[Santiago Gallego Garrido]], 1970-74 * 14. [[Fernando Alonso López]], 1974-78 * 15. [[Gonzalo Alonso de Paz]], 1978-82 * 16. [[Manuel Esteban Casado]], 1982-83 * 17. [[Pedro San Martín López]], 1983 * 18. [[Gonzalo Alonso de Paz]], 1983-86 | width="25%" align="left" valign="top" | * 19. [[Miguel Ángel Pérez Herrán]], 1986-90 * 20. [[Gonzalo Gonzalo Rodríguez]], 1990-92 * 21. [[Andrés Martín de Paz]], 1992 * 22. [[Marcos Fernández Fernández|Marcos Fernández]], 1992-98 * 23. [[Marcos A. Fernández Fermoselle|Marcos A. Fernández]], 1998-00 * 24. [[Ángel Fernández Fermoselle]], 2000 * 25. [[Ignacio Lewin Fernández]], 2000-01 * 26. [[Carlos Suárez Sureda]], 2001- |} == Xugadores y entrenadores == === Plantía y cuerpu téunicu === {{Equipu de fútbol empecipio |equipu=Real Valladolid Club de Fútbol |temporada=2017/2018 |contratu=sí |procedencia=sí |edá=sí |testu=#FFFFFF |fondu=purple}} | colspan=8 bgcolor=purple style="color:white;" align=center| '''Porteros''' {{Xugador de fútbol|num=1|nac=España|nome=[[Jordi Masip|Jordi '''Masip''']]|pos=POR|edá={{edá|3|1|1989}}|procedencia={{bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona]]|contratu=2020}} {{Xugador de fútbol|num=13|nac=España|nome=[[Isaac Becerra|Isaac '''Becerra''']]|pos=POR|edá={{edá|18|6|1988}}|procedencia={{bandera|España}} [[Girona Club de Fútbol]]|contratu=2019}} |- | colspan=8 bgcolor=purple style="color:white;" align=center| '''Defenses''' {{Xugador de fútbol|num=3|nac=España|nome=[[Borja Herrera|'''Borja Herrera''']]|pos=DEF|edá={{edá|8|1|1993}}|procedencia={{bandera|España}} [[Unión Deportiva Las Palmas]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=4|nac=España|nome=[[Francisco José Oliva Alba|'''Kiko Olives''']]|pos=DEF|edá={{edá|21|8|1988}}|procedencia={{bandera|España}} [[Girona FC]]|contratu=2020}} {{Xugador de fútbol|num=5|nac=España|nome=[[Fernando Calero Villa|Fernando '''Calero''']]|pos=DEF|edá={{edá|14|9|1995}}|procedencia={{bandera|España}} [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"]]|contratu=2021}} {{Xugador de fútbol|num=15|nac=España|nome=[[Deivid Rodríguez Barrera|'''Deivid''']]|pos=DEF|edá={{edá|27|1|1989}}|procedencia={{bandera|España}} [[Córdoba C.F.]]|contratu=2019}} {{Xugador de fútbol|num=17|nac=España|nome=[[Javier Moyano Lujano|'''Javi Moyano''']] |pos=DEF|edá={{edá|23|2|1986}}|procedencia={{bandera|España}} [[Club Deportivo Tenerife]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=18|nac=España|nome=[[Antonio Jesús Regal Angulo|'''Antoñito''']]|pos=DEF|edá={{edá|24|12|1987}}|procedencia={{bandera|España}} [[Córdoba C.F.]]|contratu=2019}} {{Xugador de fútbol|num=22|nac=España|nome=[[José Ignacio Martínez García|'''Nacho''']]|pos=DEF|edá={{edá|7|3|1989}}|procedencia={{bandera|España}} [[Rayo Vallecano]]|contratu=2019}} |- | colspan=8 bgcolor=purple style="color:white;" align=center| '''Mediocampistes''' {{Xugador de fútbol|num=6|nat=España|name=[[Luismi (1992)|'''Luismi''' Sánchez]]|pos=MED|edá={{edá|5|5|1992}}|procedencia={{bandera|España}} [[Sevilla F.C.]]|contratu=2021}} {{Xugador de fútbol|num=7|nac=Grecia|nome='''[[Giannis Gianniotas]]'''|pos=MED|edá={{edá|29|4|1993}}|procedencia={{bandera|Grecia}} [[Olympiacos FC]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=8|nat=España|name=[[Francisco de Borja Fernández Fernández|'''Borja''' Fernández]]|pos=MED|edá={{edá|14|01|1981}}|procedencia={{bandera|España}} [[U.D. Almería]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=10|nome=[[Javier Ontiveros Parra|Javier '''Ontiveros''']]|pos=MED||edá={{edá|09|09|1997}}|nac=España|procedencia={{bandera|tamañu=15px|España}} [[Atlético Malagueñu|At. Malagueñu]] |nota=|internacional= [[Seleición de fútbol sub-19 d'España|Sub-19]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=11|nat=España|name='''[[Pablo Hervías]]'''|pos=MED|edá={{edá|8|03|1993}}|procedencia={{bandera|España}} [[SD Eibar]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=16|nat=España|name=[[Antonio Cotán|Antonio '''Cotán''']]|pos=MED|edá={{edá|19|9|1995}}|procedencia={{bandera|España}} [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F.C.]]|contratu=2019}} {{Xugador de fútbol|num=19|nac=España|nome=[[Laureano Antonio Villa Suárez|'''Toni''' Villa]] |pos=MED|edá={{edá|7|1|1995}}|procedencia={{bandera|España}} [[Cultural y Deportiva Leonesa]]|contratu=2021}} {{Xugador de fútbol|num=21|nat=España|name='''[[Míchel Herrero]]'''|pos=MED|edá={{edá|29|07|1988}}|procedencia={{bandera|China}} [[Guangzhou R&F]]|contratu=2019}} {{Xugador de fútbol|num=23|nac=España|nome='''[[Óscar Planu]]'''|pos=MED|edá={{edá|2|11|1991}}|procedencia={{bandera|España}} [[A.D. Alcorcón]]|contratu=2019}} {{Xugador de fútbol|num=24|nat=Arabia Saudita|name=[[Nouh Al-Mousa|'''Al-Mousa''']]|pos=MED|edá={{edá|23|2|1991}}|procedencia={{bandera|Arabia Saudita}} [[Al-Fateh Sports Club]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=35|nac=España|nome=[[Anuar Mohamed Tuhami|'''Anuar''']]|pos=MED|edá={{edá|15|01|1995}}|procedencia={{bandera|España}} [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"]]|contratu=[[2020]]}} {{Xugador de fútbol|num=42|nac=España|nome=[[David Mayoral Lastras|David '''Mayoral''']]|pos=MED|edá={{edá|5|4|1997}}|procedencia={{bandera|España}} [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"]]|contratu=[[2020]]}} |- | colspan=8 bgcolor=purple style="color:white;" align=center| '''Delanteros''' {{Xugador de fútbol|num=9|nac=España|nome=[[Jaime Mata Arnaiz|Jaime '''Mata''']]|pos=DEL|edá={{edá|24|10|1988}}|procedencia={{bandera|España}} [[Girona Futbol Club]]|contratu=2018}} {{Xugador de fútbol|num=12|nac=España|nome=[[Christopher Ramos de la Flor|'''Chris Ramos''']]|pos=DEL|edá={{edá|18|1|1997}}|procedencia={{bandera|España}} [[San Fernando Club Deportivo]]|contratu=2021}} {{Xugador de fútbol|num=14|nac=España|nome=[[Antonio Martínez López|'''Toni Martínez''']]|pos=DEL|edá={{edá|30|6|1997}}|procedencia={{bandera|Inglaterra}} [[West Ham]]|contratu=2018}} {{Equipu de fútbol fin |entrenador={{Bandera|España}} [[Luis César Sampedro]] |axuntu={{Bandera|España}} [[Juan Iglesias]]<br /> {{Bandera|España}} [[Álvaro Rubio]] |preparador={{bandera|España}} Francisco José Albert<br />{{bandera|España}} David Remexu |porteros={{Bandera|España}} José Manuel Santisteban |médicu={{Bandera|España}} [[Alberto López Moreno|Alberto López]] |fisio={{Bandera|Colombia}} Juan Valderrama<br />{{Bandera|España}} Gonzalo Quixarru<br /> {{Bandera|España}} Borja García-Abril |delegáu={{Bandera|España}} "Paco" Santamaría |otros='''Utillero'''<br />{{Bandera|Cuba}} Xusto Camacho |url plantilla=http://www.realvalladolid.es/primer-equipo/plantía/ |actualización=1 de febreru de 2018 }} * <small>Los xugadores con dosales cimeros al 25 son, a tolos efeutos, xugadores del [[Real Valladolid Club de Fútbol "B"]] y como tales, van poder compaxinar partíos col primer y segundu equipu. Como esixen les normes de la [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional|LFP]], los xugadores de la primer plantía tendrán de llevar los dosales del 1 al 25. Del 26 d'equí p'arriba van ser xugadores del equipu filial.</small> * <small>Los equipos españoles tán llindaos a tener na plantía un máximu de trés xugadores ensin pasaporte de la [[Xunión Europea]]. La llista inclúi namái la principal nacionalidá de cada xugador, dalgunos de los xugadores non europeos tienen doble nacionalidá de dalgún país de la XE: ** [[Iván Salvador|Ibán Salvador]] tien la doble nacionalidá [[Guinea Ecuatorial|guineana]] y [[España|española]] (cedíu na [[Cultural Leonesa]]) </small> === Altes y baxes 2017/18 === {| width="760" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellspacing="0" |- bgcolor=black style="color:white;" |align=center colspan=5|'''Altes''' |- bgcolor=purple style="color:white;" !'''Xugador''' !'''Posición''' !'''Procedencia''' !'''Tipu''' !'''Costu''' | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Jordi Masip|Jordi '''Masip''']] |[[Porteru (fútbol)|Porteru]] |{{bandera|España}} [[F.C. Barcelona]] |Llibre | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Deivid Rodríguez Barrera|'''Deivid''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Córdoba C.F.]] |Llibre | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Antonio Jesús Regal Angulo|'''Antoñito''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Córdoba C.F.]] |Llibre | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[José Ignacio Martínez García|'''Nacho''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Rayo Vallecano]] |Llibre | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Fernando Calero Villa|Fernando '''Calero''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Real Valladolid B]] |Xube del filial | |-align=left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Samuel Llorca|'''Samuel''' Llorca]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Racing de Santander]] |Torna tres cesión | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Luismi (1992)|'''Luismi''' Sánchez]] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Gimnastic de Tarragona]] |Torna tres cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Francisco de Borja Fernández Fernández|'''Borja''' Fernández]] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[U.D. Almería]] |Llibre | |- align="left" |{{bandera|Gambia}} '''[[Sulayman Marreh]]''' |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|Inglaterra}} [[Watford Football Club]] |Cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Pablo Hervías|Pablo '''Hervías''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[S.D. Eibar]] |Cesión | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Antonio Cotán|Antonio '''Cotán''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Sevilla F.C.]] |Llibre | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Laureano Antonio Villa Suárez|'''Toni''' Villa]] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Cultural y Deportiva Leonesa]] |Torna tres cesión |45.000€ |- align="left" |{{bandera|Guinea Ecuatorial}} [[Iván Salvador|'''Ibán Salvador''']] |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[UCAM Murcia Club de Fútbol]] |Torna tres cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} '''[[Óscar Planu]]''' |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Agrupación Deportiva Alcorcón]] |Llibre | |- align="left" |{{bandera|España}} '''[[Asier Villalibre]]''' |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Athletic Club]] |Cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} '''[[Luis César Sampedro]]''' |[[Entrenador (fútbol)|Entrenador]] |{{bandera|España}} [[Club Deportivo Lugo]] |Llibre | |} {| width="760" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellspacing="0" |- bgcolor=black style="color:white;" |align=center colspan=5|'''Baxes''' |- bgcolor=purple style="color:white;" ! | '''Xugador''' ! | '''Posición''' ! | '''Destín''' ! | '''Tipu''' ! | '''Cobru''' |- align="left" |{{bandera|España}} [[Álex Pérez Navarro|'''Alex Pérez''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Real Sporting de Xixón]] |Trespasu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Samuel Llorca|'''Samuel''' Llorca]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Hércules C.F.]] |Rescisión de Contratu | |-align=left |{{bandera|Chile}} [[Igor Lichnovsky]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|Portugal}} [[Fútbol Club Porto]] |Fin de cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Rafael López Gómez|'''Rafa''' López]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|India}} [[FC Pune City]] |Rescisión de Contratu | |-align=left |{{bandera|Arxentina}} [[Luciano Balbi]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|Arxentina}} [[Unión de Santa Fe]] |Fin de contratu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Markel Etxebarria]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Bilbao Athletic]] |Fin de cesión | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Joan Xordán|Joan '''Xordán''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[R.C.D. Español]] |Fin de cesión | |-align=left bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Álex López Sánchez|'''Álex López''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Celta de Vigo]] |Fin de cesión | |-align=left |{{bandera|España}} '''[[Guzmán Casaseca]]''' |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Club Deportivo Badajoz]] |Rescisión de Contratu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|Arxentina}} '''[[Cristian Espinoza]]''' |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Villarreal Club de Fútbol]] |Fin de cesión | |-align=left |{{bandera|España}} '''[[Paco Herrera]]''' |[[Entrenador (fútbol)|Entrenador]] |{{bandera|España}} [[Real Sporting de Xixón]] |Fin de contratu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} '''[[Raúl de Tomás]]''' |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol]] |Fin de cesión | |} === Altes y baxes mercáu d'iviernu === {| width="760" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellspacing="0" |- bgcolor=black style="color:white;" |align=center colspan=5|'''Altes''' |- bgcolor=purple style="color:white;" !'''Xugador''' !'''Posición''' !'''Procedencia''' !'''Tipu''' !'''Costu''' | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Borja Herrera|'''Borja Herrera''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Unión Deportiva Las Palmas]] |Cesión | |- align="left" |{{bandera|Arabia Saudita}} [[Nouh Al-Mousa|'''Al-Mousa''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|Arabia Saudita}} [[Al-Fateh Sports Club]] |Cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Javier Ontiveros Parra|Javi '''Ontiveros''']] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Málaga CF]] |Cesión | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Christopher Ramos de la Flor|'''Chris Ramos''']] |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[San Fernando Club Deportivo]] |Trespasu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Antonio Martínez López|'''Toni Martínez''']] |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|Inglaterra}} [[West Ham]] |Cesión | |} {| width="760" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellspacing="0" |- bgcolor=black style="color:white;" |align=center colspan=5|'''Baxes''' |- bgcolor=purple style="color:white;" ! | '''Xugador''' ! | '''Posición''' ! | '''Destín''' ! | '''Tipu''' ! | '''Cobru''' | |- align="left" |{{bandera|España}} [[Alberto Guitián|Alberto '''Guitián''']] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Real Sporting de Xixón]] |Cesión | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} [[Ángel García Cabezali|'''Ángel''' García]] |[[Defensa (fútbol)|Defensa]] |{{bandera|España}} [[Cultural y Deportiva Leonesa]] |Trespasu | |-align=left |{{bandera|España}} [[Sergio Marcos]] |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Cultural y Deportiva Leonesa]] |Trespasu | |- align="left" bgcolor="#efefef" |{{bandera|Gambia}} '''[[Sulayman Marreh]]''' |[[Centrocampista (fútbol)|Mediocampista]] |{{bandera|España}} [[Unión Deportiva Almería]] |Fin de cesión | |- align="left" |{{bandera|Guinea Ecuatorial}} [[Iván Salvador|'''Ibán Salvador''']] |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Cultural y Deportiva Leonesa]] |Cesión | |-align=left bgcolor="#efefef" |{{bandera|España}} '''[[Asier Villalibre]]''' |[[Delanteru (fútbol)|Delanteru]] |{{bandera|España}} [[Lorca FC]] |Fin de Cesión | |} === Xugadores === {{CP|Futbolistes del Real Valladolid Club de Fútbol}} D'ente los numberosos xugadores del Real Valladolid mientres la so historia, diez fueron escoyíos pa xugar cola {{{{sel|España|seleición española}} mientres s'atopaben nel club blanquivioleta: {|width=90% align="center" |+'''Xugadores españoles internacionales del Real Valladolid'''<ref>{{cita web |títulu=Historia del Club|url=http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=322|autor=www.blanquivioletas.com|fechaaccesu=17 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100209161901/http://www.blanquivioletas.com/seccion.php?id_seccion=322|fechaarchivu=9 de febreru de 2010}}</ref> |valign=top width=60%| {| align=center border=1 width=100% cellpadding="4" cellspacing="5" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" style="“color:black;&quot;" bgcolor="#9765c1" !width=30%|<span style="color:white;">Xugador</span> !width=30%|<span style="color:white;">Fecha del debú</span> !width=40%|<span style="color:white;">Partíu</span> |- |align=center|[[Gerardo Coque]]||[[1 de xunu]] de [[1952]]||{{sel|España}} 6-0 {{sel|Irlanda}} |- |align=center|[[Francisco Lesmes]]||[[6 de xineru]] de [[1954]]|| España 5-1 {{sel|Turquía}} |- |align=center|[[Román Matito]]||[[18 de mayu]] de [[1955]]|| España 1-1 {{sel|Inglaterra}} |- |align=center|[[Emilio Morollón]]||[[9 de xineru]] de [[1963]]|| España 0-0 {{sel|Francia}} |- |align=center|[[Eusebio Sacristán]]||[[24 de setiembre]] de [[1986]]|| España 3-1 {{sel|Grecia}} |- |align=center|[[Luis Mariano Minguela|Luis M. Minguela]]||[[20 de setiembre]] de [[1989]]|| España 1-0 {{sel|Polonia}} |- |align=center|[[Gabriel Moya]]||[[13 d'avientu]] de [[1989]]|| España 2-1 {{sel|Suiza}} |- |align=center|[[Gregorio Fonseca]]||[[19 de febreru]] de [[1992]]|| España 1-1 [[Seleición de fútbol de la Comunidá d'Estaos Independientes|CEI]] |- |align=center|[[Víctor Manuel Fernández|Víctor M. Fernández]]||[[23 de febreru]] de [[2000]]|| {{sel|Croacia}} 0-0 España |- |align=center|[[Ricardo López Felipe]]||[[14 de payares]] de [[2001]]|| España 1-0 {{sel|Méxicu}} |- |} |} [[Ficheru:Eusebio Sacristán - 001.jpg|thumb|150px|[[Eusebio Sacristán]], xugador formáu nel club vallisoletano y posterior integrante del ''[[Historia del Futbol Club Barcelona#A.C3.B1vos 1990: del .22Dream Team.22 al adi.C3.B3s de N.C3.BA.C3.B1ez|Dream Team]]'' del [[Futbol Club Barcelona]]. Terminó tornando al Real Valladolid, onde se retiró en 2002.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2002/05/13/deportes/1021240813_850215.html|títulu=Adiós al héroe prudente|fecha=13 de mayu de 2002|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009}}</ref>]] Pola so condición de club modestu, otros xugadores nacionales surdíos de la cantera blanquivioleta o "descubiertos" futbolísticamente pol equipu terminaron trunfando n'equipos de mayor entidá y llogrando con ellos la internacionalidad, destacando [[Julio Cardeñosa|Cardeñosa]], [[José Luis Pérez Caminero|Caminero]], [[Jesús Landáburu|Chus Landáburu]], [[Fernando Hierro|Hierro]], [[Juan Carlos Rodríguez Moreno|Juan Carlos]], [[José Emilio Amavisca|Amavisca]], [[César Sánchez Domínguez|César]], [[Diego Costa]] o [[Aritz Aduriz]].<ref name="internacionales" /> Tocantes a estranxeros de sonadía, militaron nel club albivioleta xugadores como l'hondureñu [[Gilberto Yearwood|Gilberto]], los colombianos [[René Higuita|Higuita]], [[Leonel Álvarez]], [[John Harold Lozano|Harold Lozano]] y [[Carlos Valderrama|Valderrama]], el xaponés [[Shoji Jo]], el mexicanu [[Cuauhtémoc Blanco]], el salvadoreñu [[Máxicu González]], el chilenu [[Patricio Yáñez|"Patu" Yáñez]], l'uruguayu [[Jorge Da Silva|"Polilla" Da Silva]], el paraguayu [[Justo Villar]], el venezolanu [[Dani Hernández]] o l'angoleñu [[Manucho]], anque con rendimientos desemeyaos. ==== Trofeos individuales ==== ===== [[Troféu Pichichi]] ===== * [[Manuel Badenes|Badenes]] ([[Primer División d'España 1957/58|1957/58]]) 19 goles en 29 partíos * [[Jorge Da Silva|Da Silva]] ([[Primer División d'España 1983/84|1983/84]]) 17 goles en 30 partíos ===== [[Troféu Zamora]] ===== * [[Alberto López Fernández|Alberto]] ([[Segunda División d'España 2006/07|2006/07]]) 28 goles en 35 partíos: 0,80 g/p (Segunda División) * [[Jaime Jiménez Merlo|Jaime]] ([[Segunda División d'España 2011/12|2011/12]]) 36 goles en 40 partíos: 0,90 g/p (Segunda División) ===== [[Troféu Patricio Arabolaza]] ===== * [[Manuel Badenes|Badenes]] ([[Primer División d'España 1956/57|1956/57]]) === Entrenadores === {{CP|Entrenadores del Real Valladolid Club de Fútbol}} La mayoría d'entrenadores del club vallisoletano a lo llargo de la so historia fueron españoles, y dalgunos fueron ex xugadores del equipu, como [[José Luis Saso]], que lo dirixó hasta en seis temporaes distintes. Amás d'españoles, pasaron pol banquín pucelanu trés [[Hungría|húngaros]], trés [[Arxentina|arxentinos]], dos [[Uruguái|uruguayos]], dos [[Croacia|croates]], un [[paraguái|paraguayu]], un [[chile|chilenu]], un [[colombia]]nu, un [[Alemaña|alemán]] y un [[serbia|serbiu]]. L'únicu títulu consiguíu pol club conquistóse siendo entrenador [[Fernando Redondo Barnecilla|Fernando Redondo]], un home de la casa. Polos sos ésitos tamién destacaron [[Antonio Barrios]], [[Vicente Cantatore]], [[Antonio Ramallets]] y [[José Luis Mendilibar]]. Los téunicos que más años consecutivos dirixeron al equipu fueron: [[Esteban Platko]], [[Antonio Barrios]] y [[José Luis Mendilibar]]. Toos ellos caltuviéronse mientres tres temporaes nel banquín, sacante Mendilibar, que lo fixo mientres tres temporaes y media (dende l'entamu de la temporada 06/07 hasta febreru de 2010).<ref name="presidentes" /> === Llistáu de tolos entrenadores === {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="references-small" style="background:transparent; width:100%;" | width="25%" align="left" valign="top" | * 1. {{bandera|Hungría}} [[Esteban Platko]], 1928-31 * 2. {{bandera|España}} [[Antón Achalandabaso]], 1931-34 * 3. {{bandera|Hungría}} [[Esteban Platko]], 1934-40* * 4. {{bandera|España}} [[Juan Bilbao]], 1940-41 * 5. {{bandera|Hungría}} [[Carlos Platko]], 1941-43 * 6. {{bandera|España}} [[Alfonso Martínez (deportista)|Alfonso Martínez]], 1943 * 7. {{bandera|España}} [[José Planes]], 1943-44 * 8. {{bandera|España}} [[Arcadio Arteaga|Quirico Arteaga]], 1944-45 * 9. {{bandera|España}} [[Antonio Barrios]], 1945-48 * 10. {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Francia}} [[Helenio Herrera]], 1948-49 * 11. {{bandera|España}} [[Antonio Barrios]], 1949-50 * 12. {{bandera|España}} [[Juan Antonio Ipiña]], 1951-52 * 13. {{bandera|España}} [[José Iraragorri]], 1952-53 * 14. {{bandera|España}} [[Luis Miró]], 1953-56 * 15. {{bandera|España}} [[Rafael Yunta]], 1956-58 * 16. {{bandera|España}} [[José Luis Saso Vega]], 1958-60 * 17. {{bandera|España}} [[Pedro Eguiluz]], 1960-61 * 18. {{bandera|España}} [[Francisco Lesmes]], 1961-62 * 19. {{bandera|España}} [[Manuel Soler (entrenador de fútbol)|Manuel Soler]], 1961-62 * 20. {{bandera|Paraguái}} [[Heriberto Herrera]], 1962 * 21. {{bandera|España}} [[Antonio Ramallets]], 1962-63 * 22. {{bandera|España}} [[Ángel Zubieta]], 1963 * 23. {{bandera|España}} [[Francisco Lesmes]], 1963-64 * 24. {{bandera|España}} [[Julián Vaquero]], 1964 * 25. {{bandera|Hungría}} [[Janos Kalmar]], 1964-65 * 26. {{bandera|España}} [[Antonio Ramallets]], 1965-66 * 27. {{bandera|España}} [[Pedro Torres (entrenador)|Pedro Torres]], 1966 * 28. {{bandera|España}} [[Héctor Martín]], 1966 * 29. {{bandera|España}} [[Emilio Aldecoa]], 1966-67 * 30. {{bandera|España}} [[José Luis Molinuevo]], 1967 * 31. {{bandera|España}} [[Enrique Orizaola]], 1967-68 | width="25%" align="left" valign="top" | * 32. {{bandera|España}} [[José Antonio Olmedo]], 1969 * 33. {{bandera|España}} [[José Luis Saso Vega]], 1969-70 * 34. {{bandera|España}} [[Gerardo Coque]], 1970 * 35. {{bandera|España}} [[Héctor Martín]], 1970-72 * 36. {{bandera|España}} [[Cheché Martín]] 1972-73 * 37. {{bandera|España}} [[Gustavo Biosca]], 1973 * 38. {{bandera|España}} [[Fernando Redondo Barnecilla|Fernando Redondo]], 1973-74 * 39. {{bandera|Alemaña}} [[Rudi Gutendorf]], 1974-75 * 40. {{bandera|Uruguái}} [[Héctor Núñez]], 1975-76 * 41. {{bandera|España}} [[Luis Aloy]], 1976 * 42. {{bandera|España}} [[José Luis Saso Vega]], 1976-77 * 43. {{bandera|España}} [[Paquito García Gómez|Francisco García Gómez]], ''Paquito'', 1977-78 * 44. {{bandera|España}} [[Enrique Pérez Díaz]], ''Pachín'', 1978-79 * 45. {{bandera|España}} [[Eusebio Ríos]], 1979-80 * 46. {{bandera|España}} [[Paquito García Gómez|Francisco García Gómez]], ''Paquito'', 1980-82 * 47. {{bandera|Arxentina}} [[Felipe Mesones]], 1980-82 * 48. {{bandera|España}} [[José Luis García Traid]], 1982-84 * 49. {{bandera|España}} [[Fernando Redondo Barnecilla|Fernando Redondo]], 1984-85 * 50. {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Chile}} [[Vicente Cantatore]], 1985-86 * 51. {{bandera|España}} [[Javier Azcargorta]], 1986-87 * 52. {{bandera|España}} [[Antonio Sánchez Santos]], 1987 * 53. {{bandera|España}} [[José Pérez García]], 1987 * 54. {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Chile}} [[Vicente Cantatore]], 1987-89 * 55. {{bandera|Croacia}} [[Josip Skoblar]], 1989 * 56. {{bandera|España}} [[José Moré Bonet]], 1989 * 57. {{bandera|España}} [[Fernando Redondo Barnecilla]], 1990 * 58. {{bandera|Colombia}} [[Francisco Maturana]], 1990-92 * 59. {{bandera|España}} [[Javier Yepes Peñes]], 1992 * 60. {{bandera|España}} [[Marco Antonio Boronat]], 1992 * 61. {{bandera|España}} [[José Luis Saso Vega]], 1992-93 * 62. {{bandera|Arxentina}} [[Felipe Mesones]], 1993-94 * 63. {{bandera|España}} [[José Moré Bonet]], 1994 | width="25%" align="left" valign="top" | * 64. {{bandera|Uruguái}} [[Víctor Espárrago]], 1994-95 * 65. {{bandera|España}} [[José Moré Bonet]], 1995 * 66. {{bandera|España}} [[Fernando Redondo Barnecilla|Fernando Redondo]], 1995 * 67. {{bandera|España}} [[Antonio Sánchez Santos]], 1995 * 68. {{bandera|España}} [[Rafael Benítez Maudes]], 1995-96 * 69. {{bandera|España}} [[Antonio Sánchez Santos]], 1996 * 70. {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Chile}} [[Vicente Cantatore]], 1995-97 * 71. {{bandera|España}} [[Antonio Sánchez Santos]], 1997 * 72. {{bandera|Croacia}} [[Sergije Krešić]], 1997-99 * 73. {{bandera|España}} [[Gregorio Pumar]], 1999-00 * 74. {{bandera|Arxentina}} [[Francisco Ferraro]], 2000-01 * 75. {{bandera|España}} [[José Moré Bonet]], 2001-03 * 76. {{bandera|España}} [[Fernando Vázquez Pena|Fernando Vázquez]], 2003-04 * 77. {{bandera|España}} [[Antonio Sánchez Santos]], 2004 * 78. {{bandera|Croacia}} [[Sergije Krešić]], 2004-05 * 79. {{bandera|España}} [[Marcos Alonso Peña|Marcos Alonso]], 2005-06 * 80. {{bandera|España}} [[Alfredo Merín Tamayo]], 2006 * 81. {{bandera|España}} [[José Luis Mendilibar Etxebarria|José Luis Mendilibar]], 2006-2010 * 82. {{bandera|España}} [[Onésimo Sánchez]], 2010 * 83. {{bandera|España}} [[Javier Clemente]], 2010 * 84. {{bandera|España}} [[Antonio Gómez Pérez]], 2010 * 85. {{bandera|España}} [[Abel Resino]], 2010-2011 * 86. {{bandera|Serbia}} [[Miroslav Đukić]], 2011-2013 * 87. {{bandera|España}} [[Juan Ignacio Martínez]], 2013-2014 * 88. {{bandera|España}} [[Rubi (entrenador)|Rubi]], 2014-2015 * 89. {{bandera|España}} [[Gaizka Garitano]], 2015 * 90. {{bandera|España}} [[Miguel Ángel Portugal]], 2015-2016 * 91. {{bandera|España}} [[Alberto López Fernández]], 2016 * 92. {{bandera|España}} [[Paco Herrera]], 2016-2017 * 93. {{bandera|España}} [[Luis César Sampedro]] 2017- |} (*) Nun hubo competiciones ente 1936 y 1939 por causa de la [[Guerra Civil Española]].<ref name="presidentes" /> == Palmarés == === Torneos nacionales === {{VT|Clubes españoles de fútbol ganador de competiciones nacionales y competiciones UEFA}} * '''[[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]] (1):''' [[Copa de la Lliga de primer División 1984|1984]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html|títulu=Spain - List of League Cup Finals|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|llingua=inglés|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009}}</ref> * '''[[Copa Real Federación Española de Fútbol]] (1):''' [[1953]].<ref>José Miguel Ortega, ''Historia del Real Valladolid'', páx. 100</ref> [[Ficheru:Troféu2008.jpg|thumb|200px|XXXVI Troféu Ciudad de Valladolid qu'enfrentó al [[Real Valladolid]] y al [[Athletic Club]] y terminó con victoria llocal por cinco goles a dos.]] * '''[[Segunda División d'España]] (3):''' [[Segunda División d'España 1947/48|1947/48]], [[Segunda División d'España 1958/59|1958/59]] y [[Segunda División d'España 2006/07|2006/07]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/span2champ.html|títulu=Spain - List of Second Division Champions|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|llingua=inglés|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009}}</ref> ** Ganador Playoff: [[Segunda División d'España 2011/12#Playoff d'ascensu a Primer División|2011-12]] * '''[[Tercer División d'España]] (4):''' [[1932]]/[[1933|33]], [[1933]]/[[1934|34]], [[1945]]/[[1946|46]] y [[1946]]/[[1947|47]] * Subcampeón de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] en [[Copa del Xeneralísimu de fútbol 1949-50|1949/50]] y [[Copa del Rei de fútbol 1988/89|1988/89]].<ref>{{cita web |url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html|títulu=Palmarés de la Copa del Rey|autor=[[Diario Marca]]|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009}}</ref> * Subcampeón de la [[Copa Real Federación Española de Fútbol]] en [[1945]]. === Torneos rexonales === * '''[[Copa de Castiella y Lleón de fútbol|Copa de Castiella y Llión]] (2):''' [[1931]]<ref name="Copa de Castiella y Llión" /> y [[1985]]. === Trofeos === * '''[[Copa Duward]] (1):''' [[1951]]/[[1952|52]].<ref>{{cita web |url=http://www.duward.com/publicidad/copa/historia/copahistoria.htm|títulu=Historial de la Copa Duward|autor=Duward|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091224104345/http://www.duward.com/publicidad/copa/historia/copahistoria.htm|fechaarchivu=24 d'avientu de 2009}}</ref> == Troféu Ciudad de Valladolid == {{AP|Troféu Ciudad de Valladolid}} El Troféu Ciudá de Valladolid ye un tornéu veraniegu de fútbol entamáu pol Real Valladolid, de calter internacional y que s'apuesta añalmente dende 1972, sumando 37 ediciones. Na primera, el conxuntu llocal venció al [[Vasas Sport Club|Vasas Budapest]], y na postrera, de 2016, el troféu quedóse en casa n'empatando a 1 nel tiempu reglamentariu y vencer nos penaltis por trés tantos a dos al [[Deportivo Alavés]]. Apostóse so distintos formatos (partíu únicu, triangulares, etc.).<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/spancup1989.html|títulu=Spain - Cups 1989|autor=[[The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|fechaaccesu=16 d'agostu de 2009|llingua=inglés}}</ref> == Otros equipos == [[Ficheru:Laura María Fernández Borge.jpg|thumb|125px|Laura María Fernández Borge, mediocampista del Real Valladolid Femenín.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/equipos/rvf/plantillarvf/Laura/|títulu=Laura|autor=www.realvalladolid.es|fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}</ref>]] === Real Valladolid B === {{AP|Real Valladolid Club de Fútbol "B" }} El Real Valladolid tien equipu filial dende [[1944]], cuando asumió esa condición el ''Recreativu Europa Delicies'', un equipu yá esistente fundáu en [[1942]]. En [[1973]] camudó'l so nome a ''Real Valladolid Promeses'' y en [[1990]] a ''Real Valladolid B''. Anguaño milita en [[Segunda División B d'España|Segunda División B]]. El Real Valladolid B xuega los sos partíos nos Campos Anexos al [[Nuevu José Zorrilla|José Zorrilla]]. Ganó dellos [[Troféu Diputación de Valladolid]]. === Real Valladolid Femenín === {{AP|Real Valladolid Femenín}} Foi creáu en [[2009]] tres la invitación de la [[Real Federación Española de Fútbol]] a diversos clubes de primera a crear un equipu femenín y participar na [[Superliga Española (fútbol femenín)|Superliga]]. Na so primer y segunda temporada foi dirixíu por Paco de la Fuente y xugó na [[Superliga Española (fútbol femenín)|Superliga]] mientres dos años, baxando'l segundu a la Lliga Nacional Femenina y sumiendo.<ref>{{cita web |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/hemeroteca/21072009/RVF-debutara-Superliga-Femenina-Eibar-setiembre/|títulu=El RVF va debutar na Superliga Femenina en Eibar el 6 de setiembre|autor=www.realvalladolid.es|fecha=21 de xunetu de 2009|fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}</ref> == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Ortega|nome=José Miguel|títulu=Historia del Real Valladolid|añu=1999|editorial=Editora de Medios de Castiella y Llión S. A. (El Mundo - Valladolid y Caja España)|isbn=ISBN 84-87142-32-X}} * {{cita llibru |apellíu=Ortega|nome=José Miguel|títulu=1928-1978: Cincuenta años del Real Valladolid Deportivo|añu=1978|editorial=Valladolid: Palenque}} * {{cita llibru |apellíu=Ortega|nome=José Miguel|coautor=Luis Laforga|títulu=50 campeones vallisoletanos|añu=1998|editorial=Valladolid: Conceyu de Valladolid}} * {{cita llibru |apellíu=Real Valladolid Club de Fútbol|nome=S. A. D.|títulu=Una historia en blancu y violeta|añu=2005|editorial=Valladolid: Xunta de Castiella y Lleón}} == Filmografía == * Documental TVE (12-3-2015), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-futbol-real-valladolid/3040725/ «Conexón Vintage - 'Histories blanquivioletas'»] en [[RTVE.es]]<ref>[http://blog.rtve.es/somosdocumentales/2015/03/historias-blanquivioletas-conexión-vintage-repasa-la-historia-del-real-valladolid.html 'Historias blanquivioletas'] rtve.es</ref> * Documental Canal+ (4-11-2011), [http://www.canalplus.es/play/video.html?xref=20111104plucanftb_1.Ves «Club de Fútbol: 'Real Valladolid'»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518100424/http://www.canalplus.es/play/video.html?xref=20111104plucanftb_1.Ves |date=2015-05-18 }} en [[Canal+ (plataforma satélite)|Canalplus.es]]<ref>[http://www.plus.es/ficha/Y/1005526/club-de-futbol-real-valladolid-cf-t11-12 "Los clubes dende dientro"] canalplus.es</ref> == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Real Valladolid|Real Valladolid Club de Fútbol}} * [http://www.realvalladolid.es/ Sitiu web oficial] * {{Twitter|RealValladolid}} * {{Facebook|RealValladolid}} * [http://www.lfp.es/liga-bbva/valladolid Real Valladolid Club de Fútbol] en [[LFP|LFP.es]] * [http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52801/domestic/index.html Real Valladolid Club de Fútbol] en [[UEFA.com]] * {{YouTube|channel=RealValladolidSAD}} {{Tradubot|Real Valladolid Club de Fútbol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Real Valladolid Club de Fútbol|Real Valladolid Club de Fútbol]] {{referencies correxíes|percent=75}} tmfpmrpvutggdm9fkh28v82fuzrrq5v 0 112302 4496337 4480088 2026-05-26T02:07:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 17 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496337 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1 = |pattern_b1 = _betis2324h |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = _betis2324h |pattern_so1 = _betis2324h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _betis2324a |pattern_b2 = _betis2324a |pattern_ra2 = _betis2324a |pattern_sh2 = _betis2324a |pattern_so2 = _betis2324a |leftarm2 = 009B00 |body2 = 009B00 |rightarm2 = 009B00 |shorts2 = 009B00 |socks2 = 009B00 |pattern_la3 = _betis2324t |pattern_b3 = _betis2324t |pattern_ra3 = _betis2324t |pattern_sh3 = _betis2324t |pattern_so3 = _betis2324t |leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 }} El '''Real Betis Balompié''', tamién conocíu como '''Real Betis''' o a cencielles '''Betis''', ye una entidá polideportiva con sede en [[Sevilla]], [[España]]. Foi establecida en setiembre de [[1908]] pa la práutica del fútbol —anque los sos oríxenes daten de [[1907]] y asina consta como fecha fundacional pol mesmu club—, y oficialmente rexistrada'l [[1 de febreru]] de [[1909]].<ref name="100REALBETIS">{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2015/01/100-anos-del real-betis-balompie/|editor=CIHEFE - Cuadernos de Fútbol|fechaaccesu=4 de xunu de 2016|títulu=100 años del Real Betis Balompié}}</ref> La so forma xurídica ye la de [[sociedá anónima deportiva]], y anguaño xuega la [[Primer División d'España]], máxima competición a nivel de clubes n'España. Nella, el so meyor rexistru ye'l de proclamase vencedor nuna ocasión, que se suma a los dos títulos de [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] siendo unu de los únicos nueve equipos del país que consiguieron proclamase vencedores de dambos torneos. Amás destaquen ente les sos actuaciones nel campeonatu de lliga les producíes nes temporaes 1996-97 y 1934-35 onde consiguió realizar les meyores temporaes d'un equipu andaluz tocantes a rexistros estadísticos.<ref group="n">En númberu de puntos, goles a favor y porcentaxe de puntos llograos del total posible (77 puntos y 81 goles, temporada 96/97. 79% del total de los puntos llograos, temporada 34/35).</ref> Dichos cómputos lleváron-y a xugar competiciones internacionales en diez causes. Una de la [[Lliga de Campeones de la UEFA|UEFA Champions League]] —máximu tornéu a nivel de clubes n'[[Europa|el vieyu continente]]—, siete de la [[Lliga Europa de la UEFA|Copa de la UEFA/Lliga Europa]], y dos de la estinguida [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]]. A elles suman otres nes tamién estinguíes [[Copa de Feries|Copa de Ciudaes en Feries]] y la [[Copa Ibérica de fútbol|Copa Ibérica]], siendo unu de los clubes españoles que más vegaes compitió n'[[Europa]]. Llogró asitiase nel ventenu puestu nel top-25 de la clasificación de clubes del mundu ellaborada pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]] (IFFHS) nel añu 1995,<ref>{{cita web|títulu=Top 25 de clubes del mundu según la IFFHS de 1995|URL=http://es.classora.com/reports/m45382/general/clasificacion-mundial-de-clubes-de-futbol-segun-la-iffhs?edition=1995|editorial=Classora|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}</ref> 1997,<ref>{{cita web|títulu=Top 25 de clubes del mundu según la IFFHS de 1997|URL=http://es.classora.com/reports/m45382/general/clasificacion-mundial-de-clubes-de-futbol-segun-la-iffhs?edition=1997|editorial=Classora|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}</ref> y 2005, como'l so ranking más altu na so historia.<ref>{{cita web|títulu=Top 25 de clubes del mundu según la IFFHS de 2005|URL=http://es.classora.com/reports/m45382/general/clasificacion-mundial-de-clubes-de-futbol-segun-la-iffhs?edition=2005|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}</ref> Tien una de les aficiones más reconocíes d'España según resultancies del estudiu de mayu de 2017 pola Asociación pa la Investigación de Medios de Comunicación (AIMC),<ref name="BAROC2017BETIS">{{cita web|url=http://www.aimc.es/El Real-Madrid-líder-en-aficion-y.html|editor=Asociación pa la Investigación de Medios de Comunicación|fechaaccesu=20 de mayu de 2017|títulu=El Real Madrid: líder n'afición y venta de productos}}</ref><ref group="n">Tien la sesta mayor cantidá de siguidores: [http://www.aimc.es/El&nbsp;Real-Madrid-líder-en-aficion-y.html] el 32,4% del total d'aficionaos al fútbol n'España, siguíu del F. C. Barcelona, con 24,7%, del Atlético de Madrid con 7,6%, del Valencia C. F. con 4,1% y del Athletic Club con 3,9%].</ref> nel qu'un 3,4% de los entrevistaos en 2014 pal CIS reconoz ser siguidor del club de Heliópolis, asitiándolo d'esta miente ente los seis equipos que más siguimientu atropen en territoriu nacional, con bien escasa diferencia con respectu al [[Valencia Club de Fútbol]] (3,5%) y el [[Athletic Club]] (3,6%), y triplicando el númberu de simpatizantes del otru equipu de la capital hispalense (1,1%). Igualmente, según el barómetru del CIS, el Real Betis Balompié ye'l segundu equipu de munchos españoles, ocupando la quinta posición al respeutive de la simpatía sentida escontra dalgún otru equipu amás del principal.<ref name="BAROC2017BETIS"/><ref>{{cita web|títulu=El Real Betis Balompié, sestu equipu preferíu de los españoles|URL=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/2759/el real-betis-el-sestu-equipu-preferíu-de-los-esp|editorial=Web del Real Betis|fecha=7 de xunetu de 2014}}</ref><ref name="cis">{{cita web|url=http://datos.cis.es/pdf/Es3029mar_A.pdf |tipu=PDF|títulu=Barómetru del CIS|fecha=xunu de 2014|páxines=18 y 19|editor=CIS}}</ref> Tien 513 peñes partíes per tol mundu —el cuartu club español que más tien, siendo namái 60 les pertenecientes a Sevilla—,<ref name="penes">{{cita web|url=http://www.fprealbetisbalompie.es/ |títulu=Peñes del Real Betis|editor=Páxina oficial de les peñes Real Betis|fechaaccesu=5 de xunu de 2016}}</ref> y cuenta con aproximao 52&nbsp;000 socios.<ref name="socios">{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/club/el club/el-betis/|títulu=Socio del Real Betis|editor=Páxina oficial del Real Betis|fechaaccesu=5 de xunu de 2016}}</ref> Xuega'l [[derbi sevillanu]] contra'l [[Sevilla Fútbol Club]], col cual caltién una enorme rivalidá histórica dende los sos entamos nos años 1910, por ser dos equipos de la mesma ciudá. Anque ye más conocíu polos sos equipos de [[fútbol]] masculín, cuenta con [[Real Betis Balompié (femenín)|categoríes femenines]] y con seiciones deportives en [[Real Betis Balompié FSN|fútbol sala]] y [[Club Baloncesto Sevilla|baloncestu]]. El Real Betis ye unu de los únicos 9 clubes [[España|españoles]] que conquistaron [[Primer División d'España|Lliga]] y [[Copa del Rei de fútbol|Copa Nacional]]. En 1935 convertir nel cuartu club de la historia en conquistar la [[Primer División d'España|LFP]]. Ye amás el primer club que llevantó la [[Copa del Rei de fútbol|Copa de S. M. el Rei]], anque atropó una etapa ensin reconquistar esti títulu dende 1977 hasta que volviera faelo en 2005. == Historia == <!--http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1958/06/01/017.html--> :''Esta seición trata sobre la historia xeneral de la entidá. Pa un detalle cronolóxicu ver [[Historia del Real Betis Balompié]] {{VT|Trayeutoria del Real Betis Balompié|l1=Resume históricu del Real Betis Balompié}} === Antecedentes y fundación === [[Ficheru:Betis 1906.jpg|thumb|270px|Primer instantánea previa a la formación del club (1906).]] Andalucía foi una de les rexones d'España onde nació'l ''foot-ball''. Foi concretamente en 1884 cuando se cree naz la primer sociedá con una seición dedicada n'esclusiva al fútbol nel país, cuando la [[Real Club Recreativo de Huelva|Sociedá de Xuegu de Pelota]] —dempués Club de Recréu o ''Recreation Club''—, forxóse.<ref>{{cita llibru|url= https://books.google.es/books?id=a0wvGERxjfQC&pg=PA55&dq=Charles+Adams+Huelva+recreation&ei=ikR1SNWJM7a2iQGUurD_DQ&client=firefox-a&sig=ACfU3O2lDSgY3pOqUlF1ka3NYQbg8SavEg#PPA55,M1|títulu= Morbo: The Story of Spanish Football|fechaaccesu= 10 de xunetu de 2008|autor= [[Phil Ball]]|editorial= WSC Books Limited |isbn= 0-9540134-6-8|páxina= |idioma= inglés}}</ref><ref>{{cita web|editor =CIHEFE - Cuadiernos de Fútbol|títulu =¿Cuándo se creó'l Sevilla F.C.?|url =http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2013/03/%C2%BFcuando-créose-el-sevilla-fc/|fechaaccesu =consultáu'l 19 de marzu de 2016}}</ref> Ente esi periodu y 1905 el fútbol en Sevilla tuvo casi una nula repercusión hasta la nacencia del [[Sevilla Fútbol Club|Sevill Foot-Ball Club]], que n'ausencia de rivales tuvo una lenta crecedera hasta l'añu 1908, fecha na que se constituyó una nueva sociedá dedicada al ''foot-ball'', un deporte denomináu asina na dómina al ser un deporte llegao dende [[Inglaterra]]. Un par d'años antes empezaron a axuntase de manera pocu entamada y prauticar esti deporte un entusiasta grupu d'estudiantes de l'Academia Politéunica de Sevilla. Tres esos empiezos de 1906, paez que decidieron dar unos primeros pasos pa la conformanza del equipu en 1907 —tomada como fecha fundacional pol club dende entós— anque nun foi hasta dempués de la primavera de 1908 cuando promovíos poles celebraciones na ciudá d'una fiesta de índole patriótica denomada «España en Sevilla» —na que se conmemora'l [[Guerra de la Independencia Española|Centenariu de la Independencia]] española de [[Francia]]— nació la so intención de formalizar llegalmente la so situación.<ref name="FUTBOLTECABETIS">{{cita web|url=http://lafutbolteca.com/real-betis-balompie-s-a-d/|editor=Portal dixital LaFutbolteca|fechaaccesu=3 de xunu de 2016|títulu=Historia del Real Betis}}</ref> Asina contauten col periodista y académicu de la Llingua Española, [[Mariano de Cavia]], por que los aconseye en qué términos pueden espresar la denominación inglesa del ''foot-ball'' emplegando sustantivos castellanos, respondiéndo-yos ésti'l 1 d'agostu y al traviés del diariu [[El Lliberal (Madrid)|El Lliberal]], que lo más apropiao ye balompié:<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2009/09/la pallabra-%E2%80%9Cbalompie%E2%80%9D-cumplió--101-ano/|editor=CIHEFE - Cuadiernos de fútbol|títulu=La pallabra balompié cumplió 101 años|fechaaccesu=15 de xunu de 2016}}</ref> {{cita|''“Dellos mozos atentos propónense entamar una nueva sociedá de "foot-ball"; deseyen da-y un nome español, y nun atinando con él, fáenme la mercé d'apelar a les mios curties lluces, porque ellos tienen por intraducible el vocablu inglés con que se denomina esti deporte. ''¡Intraducible! Según Napoleón, o quien fora, dixo que la pallabra imposible” nun yera francesa, yo dexo creer que la pallabra “intraducible” ye una de les más inútiles del nuesu vocabulariu. Pa un idioma tan bayurosu, variáu, espresivu y flexible como l'español, bien a dures penes tópase una voz o términu estranxeru que nun tenga equivalencia exacta, o que n'último casu, y ensin cayer nel viciu del barbarismu, nun sía asimilable o adaptable cola debida floxura.<br />El términu "foot-ball" non solamente nun ye intraducible, sinón que al traducilo ce por be —yá que el pie toma tanta parte nesi xuegu— atopamos con un vocablu español de la más clara significación y de la más castiza estructura. ''El vocablu inglés ye doble: ta compuestu de "foot" (pie) y "ball" (balón). Pelota bien grande de vientu llama al balón el Diccionariu de l'Academia na segunda acepción de la pallabra.<br />Disponiendo pos, nel nuesu idioma de les mesmes dos voces que n'inglés, ya igualmente precises y curties, namás lóxicu y hacedero que componer la pallabra «balompié», camudando en m la n del balón pola mesma regla ortográfica que se sigue en ciempiés, sambenitu, l'apellíu Sampedro, etc., etc.<br />El "piebalón" sería una traducción fartu servil de la pallabra inglesa, abondo fea amás, y arriendes d'ello, opuesta a la índole del nuesu idioma, que con toa xentileza manifiéstasenos n'otres pallabres casticísimas, hermanes mayores del neoloxismu que m'atrevo a proponer, na esperanza de que dexe de selo bien llueu, pa convertise nuna voz tan corriente como estes de ranciu y puru llinaxe: buscapié, fincapié, rodapié, tirapié, trespié, volapié. ''Nun sé si dexo nel tinteru delles otres pol estilu. Coles precitadas podría hombrearse bien dignamente el «balompié», gracies a l'aceptación y estensión que n'España llogró esti deporte británico, si la mio proposición mereciera igual favor per parte de los mozos deportistes y de los cronistes deportivos.<br />A los primeres polo xeneral, y más especialmente a los segundos, brindo esta modesta "ideica" en bien de la pureza y riqueza d'esta fala española, por que la so caltenimientu y acrecimiento toos tenemos d'interesanos de continuu, ensin dexanos vencer pola rutina y el cultu inconsciente que se rinde al exotismo, cultu asaz bajuno y descomanadamente cursi en munches ocasiones. ''Ciertu que de primeres va paecer rara y chocante la pallabra «balompié», como socede con toa novedá léxica; pero repitir delles vegaes el vocablu —balompié, balompié, balompié, balompié— y empresto va acostumase l'oyíu, mercede a la significativa y castiza estructura d'esos trés sílabes. ¿Nun ye esto meyor que dicir "fútbol", como dicen los más, diciéndolo torpemente y ensin saber lo que se dicen?<br />Y pa nun cansar más equí pongo términu a esta folgazana y quiciabes baldida leccioncilla de castellán vistu catar, saludando afectuosamente a los briosos xugadores de balompié, y despidiéndonos del vocablu nuevu coles pallabres d'un padre que nun se fía enforma de la fuercia de la razón.”''.|Mariano de Cavia. 1 d'agostu de 1908. Madrid.}} [[Ficheru:España en Sevilla 1908.jpg|thumb|270px|Feria España en Sevilla onde s'empecipió la formalización del club (1908).]] Pocu tiempu dempués, desconociéndose la fecha exacta, constituyóse'l '''España Balompié''',<ref>{{cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/issue.vm?id=0000240768&page=3&search=espa%C3%B1a+balompi%C3%A9&lang=es|editor=Diario El Imparcial|títulu=Fundación España Balompié (Seición de Noticies)|fechaaccesu=5 de xunu de 2016|páxina=3}}</ref> tomando la so denominación del citáu eventu que diera orixe al club y del encamientu del periodista.<ref name="FUTBOLTECABETIS"/> Nacía asina a efeutos llegales una de les denominaciones más históriques y carauterístiques del fútbol español, magar paez que yá veníen practicando esti deporte dende tiempu tras.<ref name="1906BETIS">{{cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/issue.vm?id=0000540699&search=&lang=es|editor=Diario El Siglo Futuro|páxina=25|fechaaccesu=23 de xunu de 2016|títulu=Breve historial del Betis}}</ref> Ente los integrantes había munchos grupos d'hermanos: los Formosa, Wesolowski, Castillo, Cásca-yos y Gutiérrez, ente que foi [[Alfonso del Castillo Ochoa]], el que quedó constituyíu como'l primer presidente de la nueva entidá.<ref name="Salas">{{cita llibru|apellíu=Braojos|nome=Alfonso|coautores=Paries, María; Álvarez, Leandro|títulu=Sevilla nel sieglu XX|fechaaccesu=16 de mayu de 2010}}</ref> El restu de la primer direutiva del club quedó establecida de la siguiente manera: [[Roberto Vicente]], vicepresidente; [[Juan del Castillo Ochoa]], tesoreru; [[Vicente Peris Mencheta|Vicente Peris]], secretariu; [[Salvador Morales]], vicesecretariu; y [[José Sequeiro]], [[Jacinto Wesolowski]], [[Gabriel Vadillo]], [[Edmundo Wesolowski]] y [[Antonio Gutiérrez Fernández|Antonio Gutiérrez]], vocales.<ref>{{cita web|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1958/06/01/015.html|títulu=El Real Betis Balompié de vuelta en primer división|fechaaccesu=24 d'avientu de 2010|fecha=1 de xunu de 1958|editor=Diariu ABC}}</ref> La sede social allugar na cai Alfonsu XII primeru<ref group="n"> y dempués pasó a la cai Federico de Castru ente 1910 a 1911 y a la cai Jerónimo Hernández de 1912 a 1914.</ref> ente que'l nome escoyíu pol grupu de mozos n'honor a les yá citaes celebraciones del centenariu de la independencia, y col que pretendieron evitar la espresión inglesa ''foot-ball'', qu'acabó per convertir se na so seña d'identidá.<ref name="rexistru">{{cita web|url=http://www.tuyossiempre.com/Historia/imagenesBD/img1163738966774.jpg|títulu=Páxina nᵘ 36 del Llibru de Rexistru del Gobiernu Civil que se caltién na Delegación del Gobiernu de Sevilla|editor=Portal dixital TuyosSiempre|fechaaccesu=2 de xunu de 2016}}</ref> Quedó coles mesmes reflexáu l'uniforme a emplegar pa los sos alcuentros, tando compuestu d'una camisa celeste con pantalón blancu como uniforme —representativos de la infantería—, amás de tar ésti representáu con un escudu circular colos colores de la bandera nacional. En dalguna ocasión aprecióse-yos tamién invirtiendo estos colores como un uniforme alternativu.<ref name="FUTBOLTECABETIS"/> Asina se caltuvo mientres los sos primeros meses hasta que regularizó la so situación que traxo'l primer cambéu na so denominación. === Oficialidá y primeros años === [[Ficheru:PAGINACOMPLETA.JPG|thumb|270px|Llibru de Rexistru del Gobiernu Civil de Sevilla cola inscripción del club (1909).]] Foi'l 1 de febreru de 1909 cuando'l reglamentu de la '''''(Sociedad)'' Sevilla Balompié''' quedó establecíu a instancies de la gobernancia civil, requisitu indispensable nel país pa formalizar un club deportivu,<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2015/11/origenes-nacimiento-y-consolidacion-del-fc-barcelona-1875-1903/|editor=CIHEFE - Cuadernos de Fútbol|títulu=Esplicación del procesu de llegalización d'un club de fútbol n'España al traviés del exemplu del F. C. Barcelona|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}</ref> debiendo'l correspondiente [[gobernador civil]] da-y validez alministrativa según la vixente Llei d'Asociaciones de 1887.<ref>{{cita web|url=http://www.historiaconstitucional.com/index.php/historiaconstitucional/article/viewFile/33/24|autor=José Daniel Pelayo Olmedo|editor=Revista Historia Constitucional|títulu=El Derechu d'Asociación na historia constitucional española, con particular referencia a les lleis de 1887 y 1964|fechaaccesu=3 d'abril de 2016}}</ref> Dichu procesu solía retrasase, polo que nun yera hasta la confirmación posterior cuando un club quedaba oficialmente reflexáu ya inscritu nel Rexistru d'Asociaciones. Ente otres formalidaes, dicha Llei recoyía: {{cita|''«La constitución d'una Sociedá rique de la presentación al Gobernador Civil de los estatutos y l'Acta Constitutiva de la mesma ocho díes a lo menos antes de constituyila y namái tres la so aprobación va ser constituyida pasando a ser inscrita nel Rexistru.»''|Llei d'Asociaciones de 1887}} Sicasí, cabe destacar que dicha formalidá tenía un valor declarativu, que non constitutivu nun principiu. Ye por ello que magar la tardía llegalización d'estos primeros clubes, munchos recueyan como anterior la so fecha fundacional, casu del Sevilla Balompié, datándolo'l mesmu club en 1907 siendo inclusive posible que se remonte a 1906,<ref name="1906BETIS"/> fecha na qu'empezaron la práutica'l grupu d'estudiantes y quedando establecíu en 1908. Los sos estatutos constaben de quince artículos, destacando l'artículu octavu qu'establecía:<ref>{{cita web|url=http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1958/06/01/015.html|editor=Diariu ABC|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|títulu=Vieyos alcordances del Betis}}</ref> {{cita|''«Van Poder xugar nesta sociedá toes los estranxeros que lu deseyen en calidá de transeúntes.»''|Estatutos del club de 1909. Sevilla.}} [[Ficheru:Betis fc 1909.jpg|thumb|270px|Betis Foot-Ball Club en 1909.]] Mientres el club xugaba los sos primeros partíos como sociedá oficial, oficializar en xineru de 1910 el [[Betis Football Club|Betis Foot-ball Club]] de resultes d'una dixebra nel [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla Foot-Ball Club]], llevada a cabu por un grupu de dirixentes. El motivu yera la discrepancia ente quien teníen d'integrar la sociedá atendiendo a la so clase social o orixe, cerrando l'accesu a quien axustaren oportunu, a lo que s'oponíen los nuevos béticos. Ente'l so promotores atopaben García de la Borbolla, Diego Otero, Alberto Henke, Comesaña, Lissen Diego Otero.<ref>{{cita web|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1958/12/20/087.html|títulu=Bodes d'oru del Real Betis Balompié|fechaaccesu=24 d'avientu de 2010|apellíu=Menéndez Chacón|nome=Manuel|editor=ABC de Sevilla}}</ref> El club años dempués convirtióse en pieza principal de la historia del club magar el so orixe sevillista. «El Balompié», como foi conocíu l'equipu hasta finales de los años venti, convertir nel añu 1910 nel primer vencedor de la [[Copa de Sevilla]], condición que revalidó y ostentó hasta 1913, siendo unu de los equipos que más impulsó'l fútbol na rexón yá cola so identitario uniforme verdiblancu establecíu en 1911 a semeyanza de los colores de la que dempués sería la bandera andaluza con unos [[Bandera d'Andalucía#Venceyos históricos|colores que definieron históricamente a la rexón]]. Por cuenta de esi primer ésitu foi convidáu a participar na [[Copa del Rei de Fútbol 1910#Tornéu de la Unión Española de Clubes de Football|Campeonatu d'España]] polos clubes conformantes de la [[Real Federación Española de Fútbol#Inicio|Unión Española de Clubes de Football]] nun añu nel que'l campeonatu tuvo dos torneos, siendo l'otru entamáu pola [[Real Federación Española de Fútbol|Federación Española de Clubes de Football]] integrada polos clubes adscritos a les distintes federaciones rexonales, y que nun tener nel sur. Finalmente'l club refugó participar por motivos económicos na que fuera la primer participación d'un club sevillanu na máxima competición a nivel de clubes n'España. Asina pos yeren ellos mesmos los encargaos d'entamar les competiciones, y n'especial el [[Real Club Recreativo de Huelva]], decanu español y unu de los más reconocíos na dómina. Llueu estos primeros alcuentros de calter interlocal na rexón empezaron a rexistrar la que darréu sería una de les rivalidaes más encarnizadas del fútbol español col so vecín el [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla Foot-Ball Club]] nel [[derbi sevillanu]]. Ésti tuvo'l so primer partíu, consideráu oficiosu, el 28 de payares nuna serie d'alcuentros pa resolver l'equipu que competiría na [[Campeonatu Rexonal Sur de 1910|primer edición]] del [[Campeonatu Rexonal Sur|Campeonatu d'Andalucía]], con victoria pa los balompédicos,<ref name="PRIMERPARTIDOAM">{{cita web|url=http://www.sevillacf.com/primerospartidos/SevillaBalompie.htm|editor=Portal dixital SevillaCF|fechaaccesu=12 de setiembre de 2013|títulu=Primer enfrentamientu del Sevilla contra'l Betis}}</ref> ente que'l primer alcuentru en competición oficiosa ente dambes sociedaes produció'l 5 de xineru de 1910 nel citáu campeonatu rexonal Campeonatu d'Andalucía-Estremadura, rematando con un empate a cero goles.<ref>{{cita web|url=http://www.sevillacf.com/primerospartidosxfecha.htm |editor=Portal dixital SevillaCF|fechaaccesu=12 de setiembre de 2013|títulu=Primeros enfrentamientos del Sevilla contra otres sociedaes}}</ref> Los balompédicos caltener hasta metá de la década como'l meyor equipu de Sevilla consiguiendo dellos trunfos na Copa de Sevilla, reforzándose con unu de los fechos más destacaos na so historia, producíu en 1914, al producise la fusión col Betis Foot-Ball Club. === La fusión previa a la crisis económica === [[Ficheru:Alineación del Real Betis Balompie, 1913. (cropped).jpg|thumb|270px|El Sevilla Balompié antes de la fusión (1913).]] Foi nel mes d'avientu cuando'l Betis F. C. —que recibiera n'agostu de manes del rei [[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] el títulu de ''Real'' tres un resurdimientu de la entidá—, por xestión de la so entós presidente, [[Pedro Rodríguez de la Borbolla]], fixo posible la unión de dambos clubes y herederos históricos a tolos efeutos de los rexistros de los balompédicos dende'l so instauración en [[1908]]. Magar que los béticos nun primer momentu empecipiaron movimientos pa integrase nuevamente nel senu sevillista, un cambéu nos acontecimientos llevólos a recalar nel club balompédico, apocayá proclamáu nuevamente como campeón de Sevilla. El fechu llevó a un cambéu na so denominación pola de '''Real Betis Balompié''', adoptando asina partes del nome de los dos clubes orixinarios,<ref name="autogenerated2">{{cita web|títulu=Detalle del apunte nᵘ 283 del Llibru de Rexistru del Gobiernu Civil de Sevilla|URL=http://www.tuyossiempre.com/Historia/imagenesBD/img1163738950287.jpg}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cita web|títulu=Nota al marxe del apunte nᵘ 283 del Llibru de Rexistru del Gobiernu Civil de Sevilla|URL=http://www.tuyossiempre.com/Historia/imagenesBD/img1163738973854.jpg}}</ref> y de la que yá non se dixebró a lo llargo de la so historia siendo una de les denominaciones vixentes más antigües del fútbol español. El fechu significó amás que la rivalidá ente balompédicos y sevillistes llegara entós al so puntu más altu al considerar la fusión los nervionenses como un actu de "declaración de guerra".<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2009/11/los-primeros-anos-de-rivalidá-hispalense/|editor=CIHEFE - Cuadiernos de fútbol|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|títulu=Los primeros años de la rivalidá hispalense}}</ref> Cola fecha concreta del día 6, la Xunta Direutiva del Sevilla Balompié y dos díes más tarde la del Betis Foot-ball Club, aprobaron y rexistraron l'acontecimientu. N'agostu de 1915, cola habitual demoranza nes llegalizaciones de sociedaes de la dómina, el Gobernador Civil de Sevilla Severo Núñez aprobó los estatutos y el cambéu de denominación del club absorbente, disponiendo que se modificar la denominación del rexistru de "Sevilla" pola de "Real Betis" (apunte nᵘ 283 páxina 36 del Llibru de Gobiernu del Rexistru Civil: enmienda y nota al marxe).<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated3" /> D'esta forma, l'autoridá llegal confirió a esta fusión el tratamientu d'una fusión por absorción, calteniendo a tolos efeutos la continuidá xurídica de la primer sociedá, que caltuvo la so inscripción nel apunte nᵘ 283 ensin disolución.<ref name="rexistru"/> Más allá del planu llegal, nel puramente práuticu, el Balompié apurrió los xugadores, el palmarés, l'afición y el terrén de xuegu, que dende 1913 yera El Campu de les Tables Verdes, nel Prau de San Sebastián, mientres el Betis F. C. fundamentalmente añadió'l títulu de Real. Yeren marcaos momentos pal club que vía non yá un importante y reconocíu crecedera como sociedá, sinón que vía como se sofitaba nel planu deportivu, onde amás de los ésitos sevillanos lleváronlu a participar tamién nel apocayá inauguráu tornéu oficial del [[Campeonatu Rexonal Sur]] —popularmente como Copa d'Andalucía—<ref group="n">Xuégase dende 1910 anque de calter oficiosu al nun tar entamáu pola federación rexonal correspondiente.</ref> a finales de 1915 xunto a otros nueve equipos andaluces,<ref group="n">[http://footballpresscuttings.blogspot.com.es/2015/03/campeonatu-de-andalucia-1915-16.html A saber: ][[Club Deportivo Gaditano]]<span>, </span>[[Español de Cádiz|Español Foot-Ball Club]]<span>, </span>[[Real Club Recreativo de Huelva]]<span>, </span>[[Malagueñu Football Club|Malagueñu Foot-Ball Club]]<span>, </span>[[Athletic Football Club Sevilla|Athletic Foot-Ball Club Sevilla]]<span>, </span>[[Español de Sevilla|Foot-Ball Club Español]]<span>, </span>[[Hispalis Football Club|Hispalis Foot-Ball Club]]<span>, </span>[[Sevilla Fútbol Club|Sevilla Foot-Ball Club]]<span> y </span>[[Unión Andalucía Recreativu]]<span>.</span></ref> quedando como segundu meyor equipu de Sevilla ensin poder aportar a una fase final vencida pol [[Español de Cádiz|Español Foot-Ball Club]] gaditano.<br />El club, que siguió siendo conocíu popularmente como "el Balompié" y los sos aficionaos como "los balompedistas", volvió proclamase campeón de Sevilla en 1915, momentu nel qu'empezó un lentu cayente que tuvo'l so momentu más álgido en 1920, fecha na que'l club tuvo en cantu de la desapaición por cuenta de una acusada crisis económica y que repercutió en que al nun disponer de medios económicos nin derechu de retención de xugadores na dómina del «[[amateurismu marrón]]», o profesionalismo tapáu. Más d'una decena de los sos meyores xugadores fueron captaos por otros equipos en poco tiempu, y que magar lo cual nun torgar que de manera aisllada a los acontecimientos tuviera a puntu en delles ocasiones de ganar el Campeonatu d'Andalucía como única alternativa a un Sevilla F. C. nutríu de xugadores balompédicos. Foi a partir de 1924, cuando'l Balompié, gracies a la vuelta a la direutiva del club de dellos de los sos primeros fundadores, ameyoró nes sos resultancies y, tres múltiples subcampeonatos, venció per primer vegada la [[Campeonatu Rexonal Sur|Copa d'Andalucía]] na [[Campeonatu Rexonal Sur 1927-28|edición de 1928]]. La recuperación social yera un fechu no que fueron los preludios a la constitución n'España d'una primer competición profesional, la [[Lliga Española de Foot-ball|Lliga Española de Foot-Ball]]. Sicasí, les discrepancies ente los clubes tocantes a formatu y participantes nun se resolvió hasta un añu dempués cuando nació'l [[Lligues de fútbol d'España|Campeonatu Nacional de Lliga]] cola [[Primer División d'España|Primer]] y la [[Segunda División d'España|Segunda División]], categoría ésta na que tomó parte'l Real Betis Balompié, unu de los clubes consolidaos deportiva, social y institucionalmente en -y país. El debú de los balompédicos, que dende entós empezaron a ser conocíos como béticos na terminoloxía popular, producióse'l 10 de febreru al enfrentase nel grupu "A" al [[Real Club Celta de Vigo]] que se saldó con victoria bética por 3-1.<ref>{{cita web|url=http://www.resultados-futbol.com/segunda1929/grupu1/xornada1|editor=Portal dixital ResultadosFutbol|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|títulu=Debú Real Betis Segunda División 1929}}</ref> Desconozse l'autor del primer tantu del club na competición, ente que tuvo unes irregulares actuaciones que lo caltuvieron alloñáu de los puestos d'ascensu. Llegóse asina al 7 d'abril, fecha na que s'enfrentó al Sevilla F. C. nel que foi'l primer derbi sevillanu a nivel profesional.<ref>{{cita web|url=http://www.resultados-futbol.com/segunda1929/grupu1/xornada8|editor=Portal dixital ResultadosFutbol|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|títulu=Sevilla-Real Betis 1929}}</ref> La victoria sevillista por 3-0 dexó a los rivales béticos asitiase como líderes d'una lliga primero que los béticos devolvieren la derrota a los sos rivales con un 2-1 na penúltima xornada y que fizo que casi perdieren el campeonatu que terminaron venciendo los sevillistes pero que sicasí non -yos valió p'aportar a la máxima categoría.<ref>{{cita web|url=http://www.resultados-futbol.com/segunda1929/grupu1/xornada17|editor=Portal dixital ResultadosFutbol|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|títulu=Real Betis-Sevilla 1929}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ceroacero.es/edition.php?xornada_in=18&id_edicao=25785&fase=41982|editor=Portal dixital CeroACero|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|títulu=Segunda División 1929}}</ref> Dichos alcuentros acrementaron la rivalidá ente dambos clubes que repercutía yá a nivel nacional. === La edá d'oru previa al fundimientu === El club escribió nel socesivu llustru dalgunos de los episodios más brillantes de la so historia. En menos de diez meses el conxuntu béticu convertir nel primeru del sur que llegó a la final de la [[Copa del Rei de fútbol|Copa d'España]] na [[Copa del Presidente de la República de Fútbol 1931|edición de 1931]]. Después d'eliminar al [[Real Sociedad de Fútbol|Donostia Foot-Ball Club]] en primer instancia y al [[Club de Fútbol Badalona|Foot-Ball Club Badalona]] n'octavos de final enfrentar al [[Real Madrid Club de Fútbol|Madrid Foot-Ball Club]]. Una clara victoria por 3-0 na ida fixo insuficiente la victoria madrilana por 1-0 nel partíu de vuelta, viendo como los béticos algamaben les semifinales per primer vegada. Tres una dura eliminatoria frente al [[Arenas Club|Arenas Club de Guecho]] na que foi necesariu xugar un partíu de desempate, llegaron a la final. Ésta xugóse'n Madrid el 21 de xunu, y vio como'l [[Athletic Club]] venció por 3-1 torgando a los béticos llograr el so primer títulu nacional oficial.<br />Magar ello, el club postulóse como unu de los grandes equipos a tener en cuenta d'equí p'arriba yá que bastante ye qu'esanició a trés de los siete campeones qu'hasta entós tenía la competición y tuvo cerca de convertise nel primer club non perteneciente a les federaciones centro, norte o catalana en vencer y asitiase como meyor equipu andaluz na dómina, superando a la fin a los sevillistes. El fechu foi'l preludiu de la brillante conmemoración de la so 25ᵘ aniversariu cuando'l 3 d'abril de 1932 proclamóse campeón de la Segunda División. El Betis Balompié —que perdió'l so apellativu "Real" demientres la [[Segunda República Española|Segunda República]]— foi por esti motivu'l primer club andaluz en xubir a la [[Primer División d'España|Primer División]]. El club tomó como fecha pa la celebración la data fundacional de 1907, al ser cuando la direutiva asitió los sos oríxenes, acompañando dende entós esa fecha a tou actu oficial. La nueva década dinamizó al club, formando un plantel destacáu. Empecipió en 1932 una política de fichaxes de xugadores esperimentaos. Contrató a [[Simón Lecue]] en 1932 procedente del [[Deportivo Alavés|Club Deportivo Alavés]] y en 1933 a [[Victorio Unamuno]] y a [[Ángel Martín Rodríguez|Ángel Martín ''Saro'']], procedentes del [[Athletic Club]] y del Arenas Club de Guecho respeutivamente. Tamién supo captar a nueves promeses del fútbol vasco, como al porteru [[Joaquín Urquiaga]] y al defensa [[Serafín Aedo]] dambos procedentes del [[Barakaldo Club de Fútbol|Barakaldo Foot-Ball Club]]. Coles mesmes, l'equipu filial ganó'l [[Campeonatu Rexonal Sur#Tornéu xuvenil|Campeonatu d'Andalucía]] en 1934, incorporando a dos de los futbolistes que seríen campeones de lliga, [[José González Caballero|José Caballero]] y [[José Valera Nocera|José Valera]]. [[Ficheru:Monumento betis 002.jpg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Monumentu a los campeones de lliga de primer División la temporada 1934-35.]] Na temporada 1934-35, y so la direición de [[Patrick O'Connell]] el club consiguió'l que ye hasta la fecha'l mayor llogru de la so historia al proclamase campeón de la Primer División. La so plantía formábenla Urquiaga, [[Pedro Areso|Areso]], Aedo, [[José Suárez González|José Suárez ''Peral'']], [[Francisco Gómez Vicente|Francisco Gómez]], [[Rufino Fernández de Larrinoa Magunaurrecoechea|Rufino Larrinoa]], [[Adolfo Martín González|Adolfo Martín]], Lecue, Unamuno, [[Pedro González Sánchez|Pedro González ''Timimi'']], Saro, Caballero, [[José Rancel Toledo|José Rancel]], Valera y [[José Luis Espinosa Pachón|José Luis Espinosa]]; seis vascos, trés canarios, trés sevillanos y un almeriense. El títulu consiguióse'l 28 d'abril al ganar en [[Cantabria]] por 0-5 al [[Real Racing Club de Santander|Racing Club de Santander]]. Al ser un domingu de [[Feria d'Abril|Feria]] la fiesta treslladóse al recintu ferial, onde la noticia dar a conocer nes cayueles de les casetes. Un añu más tarde, el Betis pasó por delles dificultaes. En primer términu, por una mala situación económica que-y obligó a vender a trés de los sos xugadores, en parte tamién por un relevu natural pol que se dio la carta de llibertá a cuatro d'ellos pero, sobremanera, pola llegada de la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]], que dexó al club ensin efeutivos, por quedar bloquiaos nel norte o ser movilizaos al frente. Namái Peral y Saro quedaron nesos años como esponentes de quien quince meses antes llevantaren la copa del campeonatu lligueru. El club sevillanu sufrió como munchos otros y por circunstancies extradeportivas vio como s'atayaba la so crecedera, aportando a ser unu de los más afeutaos. Les consecuencies del conflictu fueron demoledores pal club, qu'amás cometió l'error de volver a la competición n'activu na temporada 1939-40, cuando podría solicitar una moratoria que s'aplicó a otros clubes que los sos estadios usáronse pa "necesidaes de la guerra". De resultes, el 28 d'abril de 1940, el día en que cumplía cinco años del so títulu de lliga, l'equipu verdiblancu baxó a Segunda División atayando tráxicamente la so gran etapa. Tres gran trabayu tornó apenes dos años más tarde a la máxima categoría, anque'l periplu foi curtiu, yá que baxó nuevamente en 1943 nun pudiendo retornar a la élite española hasta quince años dempués. Rematando la cuesta abaxo que sufría la entidá, llegó lo más tarrecío y que poco s'agorar al ser unu de los clubes históricos: precisamente nel escenariu que viera al Real Betis coronase como campeón absolutu español, Santander, vio como'l 13 d'abril de 1947 los verdiblancos perdíen por 4-1 ante'l conxuntu santanderín y baxó a la [[Tercer División d'España|Tercer División]], entós la tercer categoría nel sistema de lligues del país. Púnxose fin asina a dieciséis años ininterrumpíos nel fútbol profesional,<ref group="n">N'España, el fútbol profesional ta conformáu pola Primera y la Segunda División.</ref> nel que se llograron un campeonatu de lliga de primer División, dos de Segunda División, y un subcampeonatu del Campeonatu d'España de Copa. === Los años del ''«manquepierda»'' === [[Ficheru:Manquepierda.jpg|270px|thumb|Instantánea del equipu en 1953, con una pancarta que fai referencia al lema del ''«manquepierda»''.]] Difícilmente puede entendese lo que ye'l club ensin mentar los siete llargos años que xugó na tercer categoría, porque entós tantu la entidá como la so afición atoparon una seña d'identidá que lu acompaña entá na actualidá. Según munchos autores, el so "alma" topar nuna espresión que nos años 1950 espertó la simpatía de toa España: “¡Viva [[Artículu determináu|er]] Beti ''«[[manque]] pierda»!»'',<ref group="n">[[Dialectu andaluz#El «mal falar» de los andaluces y la diglosia|El determinante "er" (mal escritu) correspuende a una voz fonética estendida pero incorreuta en zones d'Andalucía]]. D'igual manera "Beti" ensin la "s" final forma parte del mesmu fonetismo carauterísticu del sur y otres zones d'España onde se suprime o s'aspira la "s" final de pallabra por cuenta de un fuerte y carauterísticu acentu.</ref> y que se debe al periodista y dibujante Martínez de León, que la punxo en boca del so personaxe Oselito.<ref>{{cita web|títulu=La nacencia del Betis|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1969/02/02/150.html|fechaaccesu=24 d'avientu de 2010|fecha=2 de febreru de 1969|editor=ABC de Madrid}}</ref> El poeta [[Joaquín Romero Murube]] describió aquellos tiempos y aquella espresión coles siguientes pallabres:<ref>{{cita web|autor=Romero Murube, Joaquín|títulu=Porqué soi béticu|editor=Diariu ABC|fecha=Avientu de 1958}}</ref> {{cita|''“El Betis llegó a formar una inderrocable moral a prueba de derrotes... pero en cuenta de adoptar esa inesplicable renunciación qu'apliquemos, pa la nuesa desgracia, a tantes adversidaes —la de xubinos los costazos en cuenta de xubinos de corazón—, el Betis, tres la hecatombe, acometía toles tardes con más entusiasmu escontra la conquista de la so gloria”''.|Joaquín Romero. 1958. Sevilla.}} El Betis foi capaz de superar esos años cola ayuda d'una afición que consiguió llevar moralmente al club de regresu a Segunda División en 1954, conquistando'l so tercer títulu lligueru español y ser el primer y únicu club en llogralo nes trés categoríes, amás de ganar fama por enllenar el so estadiu y poles «marches verdes» de simpatizantes nos desplazamientos aportando a tar catalogáu como «l'equipu del pueblu» por cuenta de la cercana empatía que llevantaba nel restu de rivales. Tras quedaron años de terribles dificultaes económiques nos qu'unos pocos caltuvieron vivu a un club, según los sos dirixentes, y onde se vio ignoráu poles instituciones.{{ensin referencies}} La esperiencia en [[Tercer División d'España|Tercer División]] fortaleció al club que vio como s'abrió de nuevu una esperanzadora etapa con un sentimientu que lu acompañó yá mientres décades. Tres la celebrada vuelta a la segunda categoría en 1954, acolumbrábase que podía tar cercanu la buscada torna a Primer División. Sicasí, hubo qu'esperar cuatro años hasta que'l 1 de xunu de 1958 llogróse finalmente'l fechu al vencer un nuevu títulu lligueru, el quintu de la so historia sumando les tres categoríes esistentes. ==== El «Eurobetis» y el «Currobetis» ==== Tres quince años l'equipu estrenó de nuevu la máxima categoría venciendo al so rival, el Sevilla F. C. por 2 a 4 nel [[Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán]], apocayá inauguráu, siendo na fecha la mayor victoria de los verdiblancos en terrén sevillista.<ref>{{cita web|url=http://videosdelbetis.com/videos/sevilla-2-betis-4-5859-el-primer-derbi-en-el-sanchez-pizjuan/|títulu=Primer derbi nel Sánchez Pizjuán|fechaaccesu=19 de xunu de 2016|editor=Portal dixital VideosDelBetis|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180523095329/http://videosdelbetis.com/videos/sevilla-2-betis-4-5859-el-primer-derbi-en-el-sanchez-pizjuan/|fechaarchivu=2018-05-23}}</ref> La victoria tuvo un gran significáu pa l'afición dempués de los llargos años de solombra vivíos. Dende entós vivióse una dómina de bonanza, na que s'acometieron les obres pa remocicar l'estadiu, que pasó a ser propiedá del club, ente que se consiguió no deportivo una tercer plaza en Lliga y la so primer participación en competición europea al participar na [[Copa de Feries 1960-61|edición de 1960-61]] de la [[Copa de Feries|Copa de Ciudaes en Feries]]. Pela contra, el club vio como unu de les mayores figures de la so historia, [[Luis del Sol]], punxo camín de Madrid antes de faer carrera n'Italia. Sicasí retornó al primer equipu un xugador xuvenil que tamién marcó historia nel club, [[Rogelio Sosa Ramírez|Rogelio Sosa]]. Magar ye ciertu que'l lema del ''«manquepierda»'' cai en desusu pelos bonos años, quedó enraigonáu na vida social de la entidá y entá se faía escuchar. Al ser Sevilla una de les ciudaes españoles más apasionaes tocantes a rivalidá de dos clubes, el términu foi de la mano colos designios d'unu y otru. De nuevu a la solombra de los sevillistes, los béticos enferronar a la so idiosincrasia y honor histórico con un inusitado sofitu al so equipu magar los grandes altibaxos que marcaben el so aportar. [[Ficheru:Manolo Diaz en el Betis 1 (cropped).jpg|thumb|270px|Plantía de la temporada 1974-75]] Xusto al añu siguiente, siendo fiel una vegada más al so particular sinón, el club sufrió la marcha de [[Benito Villamarín]] tres 10 años, la muerte d'[[Andrés Aranda]] y el descensu a Segunda División. Al primer «Eurobetis» asocéde-y entós el «Currobetis», esi equipu que al igual que [[Curro Romero]] ye capaz de la xera más llexendaria y el fracasu más inesperáu: ascensos y descensos casi consecutivos convirtieron al Betis nel clásicu «equipu ascensor», hasta que se consolidó en Primera en 1974. === 1977-1992: La Copa del Rei y los años 1980 === {{ap|Final de la Copa del Rei de fútbol 1976-1977}} El 25 de xunu de [[1977]] el Betis conquistó la Copa del Rei nel [[Estadiu Vicente Calderón]]. Empobinaos por Rafael Iriondo, [[José Ramón Esnaola|Esnaola]], [[Francisco Bizcocho|Bizcocho]], [[Antonio Biosca|Biosca]], Sabaté, Cobo, [[Francisco Javier López García|López]], [[Sebastián Alabanda|Alabanda]], [[Julio Cardeñosa|Cardeñosa]], García Soriano, [[Alfredo Megido|Megido]], [[Antonio Benítez Fernández|Benítez]], Eulate y Del Pozo, escribieron otru capítulu bien recordáu de la historia bética, tres una tanda de 21 penaltis. El Betis, que fuera'l penúltimu campeón de Liga antes de la Guerra Civil ([[1935]]), convertir nel primer campeón d'España tres la dictadura de Franco y so la denominación de Copa del Rei anque ente los años 1903 y 1932 yá tenía esta denominación ([[1977]]), cerrando en ciertu mou un paréntesis sobre los años del réxime que coincidieron colos sos peores años. Esi mesmu añu, el Betis llegó a cuartos de final de la [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]] en dexando nel camín al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]]. Nesa mesma temporada baxa inesperadamente a [[Segunda División d'España|Segunda División]]. De vuelta a Primer en [[1979]], retornaron los bonos tiempos deportivos y el “Eurobetis”: la clasificación pa la [[Lliga Europea de la UEFA|Copa UEFA]] en [[1982]] y [[1984]], la conmemoración de les Bodes de Platino en [[1982]] y el subcampeonatu de la [[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]] en [[1986]] marcaron una dómina feliz pa los aficionaos béticos, a la que se sumaron otros fechos vivíos nel so estadiu como sede del [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial]] y, sobremanera, como escenariu del famosu [[Partíu de clasificación pa la Eurocopa ente España y Malta (1983)|España - Malta]]. Dende entós y hasta [[1992]], el Betis travesó un periodu de crisis económica y deportiva, nel que vivió nuevamente como “equipu ascensor” hasta'l descensu de 1991, ensin dulda n'unu de los peores momentos pa encarar la preceptiva conversión en Sociedá Anónima Deportiva. El Plan de Saneamientu obligó al Real Betis Balompié –nesos momentos club de Segunda División, categoría na que permaneció al perder la eliminatoria de promoción ante'l Deportivo– a cubrir un capital social de casi 1200 millones de pesetes, el doble del importe esixíu a casi tolos clubes de primera y Segunda. En pocu más de 3 meses, los aficionaos béticos apurrieron en pequeñes cantidaes un total de 400 millones de pesetes: un importe qu'anque cubriría ente'l 60 % y el 100 % de capital de cualesquier otru club de 1ª o 2ª, nesti casu resultó insuficiente. A esos 400 millones sumáronse otros 100 apurríos en paquetes cimeros al 1 % del capital social esixíu, pero siguíen ensin cubrir 680 millones y ensin concretase'l sofitu d'empreses o instituciones. El 30 de xunu, el vicepresidente económicu [[Manuel Ruiz de Lopera]] presentó avales por esa cuantía, y fíxose col control mayoritariu de la S.&nbsp;A.&nbsp;D., refugando'l descensu a Segunda B y entrando nel Plan de Saneamientu. === 1992: Conversión en Sociedá Anónima Deportiva. Dómina de Manuel Ruiz de Lopera === [[Ficheru:Estadio Manuel Ruiz de Lopera.JPG|miniaturadeimagen|left|200px|Estadiu Manuel Ruiz de Lopera.]] En 1992, l'añu de la [[Esposición Universal de Sevilla (1992)|Esposición Universal de Sevilla]], y tres la conversión en S.&nbsp;A.&nbsp;D, entra como accionista mayoritariu Manuel Ruiz de Lopera y Ávalos. La so entrada nel club como Conseyeru vinu de la mano del so posterior y más acérrimu rival, [[Hugo Galera Davidson]], na dómina en qu'ésti yera Presidente. L'ascensu en Burgos de [[1994]], tres 3 años en Segunda, foi bien festexáu pol beticismo y asocedió-y una carrera ascendente: na primer temporada tres l'ascensu, el Betis foi l'equipu revelación y remató en tercer posición de la tabla; na temporada [[1996]]-[[1997|97]] repite ente los cuatro primeros y llega a la final de la Copa del Rei, cayendo ante'l [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] nun partíu resueltu na prórroga. En 1997 l'equipu trespasó a [[Roberto Ríos]] al [[Athletic Club]] por 2000 millones de pesetes (12 millones de €), una cifra récor pa la dómina.<ref>{{cita noticia|títulu=Río y el Athletic pasan a la historia|URL=https://www.elmundo.es/1997/07/20/deportes/20N0074.html|editorial=El Mundo|fecha=20 de xunetu de 1997}}</ref> === Ésitos deportivos: la Copa del Rei 2004-05 y clasificación a copes europees === El Betis tuvo una digna participación na [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]], pero pasó por un periodu d'inestabilidá que lu llevó a baxar a segunda división nel [[2000]]; una vegada de regresu na siguiente temporada, apruz con fuercia na División d'Oru, clasificándose para la Copa de la UEFA y raspiando el 4ᵘ puestu. Pero, ensin dulda, [[2005]] foi unu de los años más brillosos del Betis, el club remató nuna bien notable cuarta posición, clasificándose pa xugar la previa de Lliga de Campeones, y ganó la [[Copa del Rei de fútbol 2004-05]] nel [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]]. N'agostu d'esi mesmu añu, convertir nel primer equipu andaluz que se clasificó pa xugar la Copa d'Europa sol formatu de [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] al superar na eliminatoria previa al [[Association Sportive de Monaco Football Club|AS Monaco]] –subcampeón de la edición de [[Lliga de Campeones de la UEFA 2003-04|2003-04]]–, que cuntaba con xugadores de la talla de [[Flavio Roma|Roma]], [[Maicon Douglas Sisenando|Maicon]], [[Patrice Evra|Evra]], [[Emmanuel Adebayor|Adebayor]] y [[Ernesto Chevantón|Chevantón]]. Xugó la fase de grupos d'esta competición, encuadráu nel grupu del entós campeón, el [[Liverpool Football Club|Liverpool FC]], y el campeón de la Lliga Inglesa, el [[Chelsea Football Club|Chelsea FC]]. Una vegada más, tónica constante de la esistencia verdiblanca, a un añu d'euforia asocéde-y otru de desasosiegu, na temporada 2005/06, l'equipu raspió'l descensu y vivióse una división absoluta ente presidente y entrenador y una crisis institucional desconocida dende finales de los 80. Na campaña 2006-07 el Real Betis fixo una probe temporada, salvándose del descensu na última xornada en ganando por 0-2 al Racing de Santander n'El Sardineru, con dos goles de Edu. L'entrenador nesta temporada empezó siendo [[Javier Irureta]], pero tres munches males resultancies, foi cesáu y asumió'l cargu [[Luis Fernández (entrenador)|Luis Fernández]], que tamién foi cesáu na última xornada de lliga, sustituyéndolo [[Paco Chaparro]], entós entrenador del [[Real Betis Balompié "B"]]. === 2009: Descensu a Segunda División === Tres l'empate en casa 1-1 contra'l [[Real Valladolid Club de Fútbol|Real Valladolid]], el 31 de mayu de 2009, na última xornada de la [[Primer División d'España 2008/09|temporada 2008-2009]], l'equipu, tres ochos años siguíos en Primer División, baxó, ante'l so públicu, per oncena vegada a Segunda División.<ref>{{cita noticia|títulu=El Betis baxa al infiernu|URL=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com./EMD03/PUB/2009/06/01/EMD20090601019MDP.pdf|editorial=Mundo Deportivo|fecha=1 de xunu de 2009}}</ref> Al rematar esti partíu producióse una sentada de l'afición frente a la puerta de cristales. Dellos representantes de l'afición bética presentáronse na redolada de la casa del máximu aicionista verdiblancu [[Manuel Ruiz de Lopera]] pa espresar el so refugu.<ref>{{cita noticia|títulu=El Betis ye de Segunda|URL=http://www.as.com/futbol/articulo/futbol-betis-segunda/dasftb/20090601dasdaiftb_12/Tes|editorial=As|fecha=1 de xunu de 2009|fechaaccesu=6 de xunu de 2009}}</ref><ref>{{cita web|títulu=El Betis cai al "infiernu"|URL=http://www.telecinco.es/informativos/deportes/noticia/100004362/El+Betis+nuevu+equipu+de+Segunda+|editorial=[[Telecinco]]|fecha=31 de mayu de 2009}}</ref><ref>{{cita web|títulu=El Betis, a Segunda tres cuatros temporaes coqueteando col descensu|URL=http://www.antena3noticias.com/PortalA3N/promocion/Betis-Segunda-tres-cuatro-temporadas-coqueteando-con-descenso/6478614_21|editorial=[[Antena 3]] Noticies|fecha=31 de mayu de 2009|fechaaccesu=6 de xunu de 2009}}</ref> El día 15 de xunu celebró una manifestación multitudinaria peles cais de Sevilla, Madrid,<ref>{{cita noticia|autor=Ramón Román|títulu=El Beticismo non yá salió a la cai en Sevilla|URL=http://www.alfinaldelapalmera.com/index.php?option=com_content&task=view&id=5960&Itemid=38|editorial=Al final de la Palmera. ABC de Sevilla|fecha=15 de xunu de 2009}}</ref> Barcelona, Benidorm, Lepe, Montilla, Valdepeñas ya inclusive en Marbella ante les puertes de la segunda residencia de Lopera,<ref>{{cita web|títulu=Yo fui:15J Marbella|URL=http://jlmartinezhens.blogspot.com/2009/06/yo-fui-15-j-marbella.html|editorial=Con la Venia de Mi Ego|fecha=17 de xunu de 2009}}</ref> contra la situación actual del equipu y pidiendo la marcha del máximu accionista. Más de 60 000 béticos en Sevilla,<ref>{{cita web|títulu=Más de 60.000 béticos piden a Lopera que cole|URL=https://www.marca.com/2009/06/15/futbol/equipos/betis/1245095697.html|editorial=Marca|fecha=15 de xunu de 2009}}</ref> y decenes n'otros puntos d'España, axuntáronse sol lema "Pola to dignidá y el to futuru, Yo voi Betis".<ref>{{cita web|url=http://www.yovoybetis.com|títulu=Yovoybetis.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170917132501/http://yovoybetis.com/|fechaarchivu=17 de setiembre de 2017}}</ref> No que se convirtió na segunda mayor manifestación de la historia del club en 102 años, tres el recibimientu de los campeones de 1935. Tres l'ésitu de la manifestación, créase la Fundación Heliópolis,<ref>{{cita noticia|títulu=Los 32 primeros homes de Heliópolis|URL=http://sevilla.abc.es/deportes/alfinaldelapalmera/noticias/real-betis/betis-32-primeros-nomes-de-heliis.html|editorial=Al final de la Palmera. ABC de Sevilla|fecha=18 de xunu de 2009}}</ref> que la so principal meta ye apigurar a tolos béticos que deseyen el cambéu institucional nel club. === Lliga Adelante === Pa la nueva etapa en Segunda División, Lopera ficha como téunicu a [[Antonio Tapia]], qu'entrenara al [[Málaga Club de Fútbol|Málaga CF]]. Tapia empieza la so travesía bien yá que na primer xornada golia en casa 3-0 al [[Córdoba Club de Fútbol|Córdoba CF]], y llogra 12 de los primeres 15 puntos posibles, pero una racha de 4 partíos consecutivos ensin ganar (3 empates y una derrota) fai que'l club sala de los puestos d'ascensu. Darréu, una serie de resultancies adverses (sobremanera d'empates y derrotes) provoquen que'l Betis solo llogre 30 puntos na primer vuelta. Ante esta situación, Lopera destitúi a Tapia. Pa reemplazalu, contrató a un conocíu de l'afición, [[Víctor Fernández]], qu'empieza encadenando una serie de 8 partíos. Sicasí, nun se llogra l'ascensu. === Salida de Lopera ya intervención xudicial === En 2010, Manuel Ruiz de Lopera abandonó la direición del Real Betis, dempués de que s'empecipiara un procesu xudicial por delitu societario contra él na so xestión al frente del Betis. El 7 de xunetu de 2010, vendió les aiciones que tenía del Real Betis, al traviés de la sociedá Farusa, a la entidá Bitton Sport, representada por [[Luis Oliver Albesa|Luis Oliver]] por un importe de 16 millones d'euros. El Conseyu Cimeru de Deportes darréu nun emitió una resolución que suspendió cautelarmente el procedimientu alministrativu d'autorización previa pa l'alquisición de les aiciones de Farusa. La Xuez Alaya suspendió cautelarmemte l'alquisición y l'Audiencia llevantó esa prohibición el 10 de xunetu de 2.015<ref>{{cita noticia|títulu=La oposición de Lopera celebra la paralización del CSD a la venta del Betis a Bitton Sport|URL=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/07/20/andalucia_sevilla/1279626802.html|editorial=El Mundo|fecha=20 de xunetu de 2010}}</ref> Pocos díes dempués, el 16 de xunetu de 2010, nel cursu d'esti procesu xudicial, el xulgáu númberu 6 de Sevilla decretó la suspensión de la venta del paquete d'aiciones a Bitton Sport, suspendió l'exerciciu de los derechos políticos del 51% de les aiciones que tenía Farusa y impúnxose-y una fianza a Lopera de 25 millones d'euros.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/2010/07/17/078.html|títulu=Diariu ABC Sevilla 17 de xunetu de 2010.}}</ref> Igualmente, n'agostu d'esi mesmu añu, el mesmu xulgáu designó a Rafael Gordillo como alministrador de les aiciones que tenía Farusa del Real Betis<ref>{{cita noticia|títulu=Gordillo, alministrador de les aiciones de Lopera nel Betis|URL=https://elpais.com/diario/2010/08/04/deportes/1280872803_850215.html|editorial=El País|fecha=4 d'agostu de 2010}}</ref> y el 13 d'avientu de 2010, tamién ye escoyíu pol alministrador xudicial, utilizando les aiciones embargaes cautelarmente y en contra de la voluntá de los propietarios de les aiciones, presidente del club. Dende'l día 14 d'avientu de 2010, el Real Betis foi gobernáu en gran midida polos alministradores nomaos xudicialmente y poles persones por ellos designaes. En (xineru de 2011), ochobre de 2010, el club entró en [[Concursu d'acreedores (España)|concursu d'acreedores]] por cuenta de la delda qu'atropaba la entidá, que bazcuyaba ente los sesenta y ochenta millones d'euros.<ref>{{cita noticia |name= |apellíu= |títulu=El Betis entra en concursu d'acreedores |url= http://www.larazon.es/historico/8339-el-betis-entra-en-concurso-de-acreedor-OLLA_RAZON_353553#.Ttt1x4UOFrOgE8p |periódicu=La Razón |editorial= |fecha= 19 de xineru de 2011|fechaaccesu=22 de mayu de 2016 }}</ref> Nesa mesma temporada en Segunda, el Real Betis encabezáu polos profesionales de Bitton Sport contrata como entrenador a [[Pepe Mel]], a Rubén Castro, Jorge Molina, Dorado, Miguel Lopes... xube al primer equipu a Beñat Echevarria, con Jesús Paredes de segundu entrenador y Patricia Ramírez de coaching. Llógrase que xuba l'equipu de nuevu a primer división con record de puntos y goles. En 2011, col equipu construyío y consolidao por Bitton entra nel Club nomáu pol alministrador xudicial Jose Antonio Bosch Valero, qu'exercía de Presidente executivu del Club dende'l 14 d'avientu de 2010, con Gordillo como figura decorativa. Noma pa la secretaría téunica a un nuevu miembru, ex-xugador del Betis, [[Vlada Stošić]]. El Real Betis fixo de la mano de Luis Oliver y Bitton Sport un equipu consistente pa xubir a la Primer División del fútbol español, col tridente [[Achille Emana]], [[Jorge Molina Vidal|Jorge Molina]] y [[Rubén Castro]], y consiguieron pal Betis ente los trés 98 goles esa temporada. L'equipu llogró l'ascensu matemáticu'l 15 de mayu de 2011. === Regresu a Primer División (2011-2014) === Tres l'ascensu a Primera, el Betis empezó ganando ante'l [[Granada Club de Fútbol|Granada CF]], nel [[Estadiu Nuevo Los Cármenes]]. Tres esta victoria, recoyó, darréu, una racha de victories, que dio al Betis el lideralgu virtual, anque depués sufrió una nueva crisis deportiva, na qu'encadenó hasta 9 derrotes consecutives, pasando de tar a 7 puntos del descensu a tar a 4. Esta racha cortar nel partíu Betis – Málaga CF (0-0), anque darréu siguió con esta mala racha, hasta'l partíu contra'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]] de [[Roberto Soldado]], nel qu'apoderó y consiguió sacar la victoria por 2-1<ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/deportes/20111210/betis-2-1-valencia/481139.shtml|títulu=Betis-Valencia 2-1 (11/12)}}</ref> nos postreros 4 minutos del partíu remontó con goles del gran goliador d'esi momentu, [[Rubén Castro]]. En perdiendo contra'l Futbol Club Barcelona por 4-2, siendo'l primer equipu que dende'l branu, marcaba un gol al Barça, empata ante'l Sevilla FC, nel [[derbi sevillanu]] por 1-1 nel [[Benito Villamarín]]. Tres una 2ª vuelta bien irregular, el día 2 de mayu, el conxuntu verdiblancu, consigue faese col derbi sevillanu por 1-2 nel [[Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán]], con dos goles de falta de [[Beñat Etxebarria]].<ref>{{cita noticia|títulu=Equí manda'l Betis|URL=https://www.marca.com/marcador/futbol/2011_12/primera/jornada_20/sev_bet/|editorial=Marca|fecha=5 de mayu de 2012}}</ref> Dempués, empata a 2-2 frente al FC Barcelona. Empieza la [[Primer División d'España 2012/13|temporada 2012/13]] con bon ritmu, goliando nel [[Estadiu de San Mamés]] al [[Athletic Club]] por 3-5.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/08/19/mas_futbol/1345327241_850215.html|títulu=Athletic-Betis 3-5 (12/13)}}</ref> Más tarde y en asitiándose en media tabla, recibe un duru golpe en saliendo goliáu de [[Estadiu Ramón Sánchez Pizjuán|Nervión]] por 5-1, frente al eternu rival.<ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20130411/futbol/la liga-bbva/derbi-sevilla-precedentes_54372237342.html|títulu=Sevilla-Betis 5-1 (12/13)}}</ref> Pero, a la xornada siguiente, consigue una victoria en casa frente al [[Real Madrid]] por 1-0, con gol de [[Beñat Etxebarria|Beñat]].<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/deportes/betis-gana-madrid-solmena-lliga-1-0-2258163|títulu=Betis-Madrid 1-0 (12/13)}}</ref> En desfaciéndose de [[Real Valladolid]] y [[UD Las Palmas]] en [[Copa del Rei de Fútbol|Copa]], cai elimináu pol [[Atlético de Madrid]] en cuartos de final, el qu'a lo postrero sería campeón de la competición.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/1711258/0/betis/atletico/copa-rey/ Betis-Atleti Copa (12/13)]</ref> Nuna segunda vuelta d'altibaxos, golia al [[Málaga CF]] (3-0), pero pierde ante'l [[Rayo Vallecano]] (3-0), llega l'allampáu derbi, que se salda con un empate a trés (3-3), en diendo perdiendo 0-3 y con gol nel últimu minutu de [[Nosa Igiebor]].<ref>{{cita web|url=http://deportes.terra.es/real-betis/el-betis-se-proclama-vencedor-moral-ante-el-sevilla-3-3,697d02b9b9ffd310VgnVCM5000009ccceb0aRCRD.html|títulu=Betis-Sevilla 3-3 (12/13)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304095310/http://deportes.terra.es/real-betis/el-betis-se-proclama-vencedor-moral-ante-el-sevilla-3-3,697d02b9b9ffd310VgnVCM5000009ccceb0aRCRD.html|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> El Betis que sale reforzáu del derbi, consigue 7 de los postreros 12 puntos en xuegu y clasifícase, nel postreru partíu frente al [[Levante UD]], pa la [[Europa League]] tres siete años ensin xugar competición europea.<ref>{{cita web|url=http://deportes.terra.es/llevante/el-betis-dexa-al llevante-ensin-opciones-y-xugara-en-europa-1-1,83d4y5195500f310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html|títulu=Levante-Betis 1-1 (12/13)}}</ref> Acabando, per primer vegada n'ocho años, per delantre del eternu rival.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2013/05/27/futbol/equipos/betis/1369609030.html|títulu=El Betis acaba la 2012/13 per delantre del Sevilla}}</ref> === Tercer descensu en catorce años === Tres una bona pretemporada, nel sortéu del [[9 d'agostu]] de la lliga europea, el Real Betis ye empareyáu col [[Fotbalový klub Baumit Jablonec]], de la [[Gambrinus Lliga|lliga checa]].<ref>{{cita noticia|títulu=Jablonec de la República Checa, rival del Betis na lliga Europa|URL=http://sevilla.abc.es/deportes/alfinaldelapalmera/noticias/real-betis/jablonec-chequia-rival-lliga-europa.html|editorial=A la fin de la Palmera. ABC de Sevilla|fecha=9 d'agostu de 2013}}</ref> [[Ficheru:Lega1-0Betis.jpg|thumb|right|320px|Partíu ante'l [[Club Deportivo Leganés|C.D. Leganés]] nel [[Estadiu Municipal de Butarque]] (1:0).]] [[Ficheru:Deportivobetis2.JPG|thumb|300px|Alcuentru xugáu ente'l [[Deportivo de La Coruña]] y el Real Betis Balompié mientres la [[Primer División d'España 2015-16|Primer División 2015-16]].]] En superando cómodamente la fase previa, el Real Betis foi encuadráu nel grupu I de la [[Europa League]], xunto a [[Olympique Lyonnais]], [[Vitoria de Guimaraes]] y [[HNK Rijeka|Rijeka]].<ref>{{cita web|url=http://nuestrobetis.com/opinion/rivales-del-betis-en-europa-league-7940/|títulu=http://nuestrobetis.com/opinion/rivales-del-betis-en-europa-league-7940/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131213130318/http://nuestrobetis.com/opinion/rivales-del-betis-en-europa-league-7940/|fechaarchivu=13 d'avientu de 2013}}</ref> Anque l'equipu consiguió superar la fase de grupos con una xornada d'antelación, la mala marcha en Lliga, onde s'atopaba postreru con namái 10 puntos na xornada 15, favoreció'l 2 d'avientu del 2013 la destitución de [[Pepe Mel]],<ref>{{cita web|url=http://nuestrobetis.com/actualidad/el-betis-destituye-a-pepe-mel-10093/|títulu=http://nuestrobetis.com/actualidad/el-betis-destituye-a-pepe-mel-10093/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131213130321/http://nuestrobetis.com/actualidad/el-betis-destituye-a-pepe-mel-10093/|fechaarchivu=13 d'avientu de 2013}}</ref> entrenador que lu xubió a la lliga BBVA y que lo llevó a Europa. El nuevu entrenador, designáu esi mesmu día, foi [[Juan Carlos Garrido Fernández|Juan Carlos Garrido]].<ref>{{cita web|url=http://nuestrobetis.com/actualidad/oficial-garrido-nuevo-entrenador-del-betis-10096/|títulu=http://nuestrobetis.com/actualidad/oficial-garrido-nuevo-entrenador-del-betis-10096/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131213130124/http://nuestrobetis.com/actualidad/oficial-garrido-nuevo-entrenador-del-betis-10096/|fechaarchivu=13 d'avientu de 2013}}</ref> El [[19 de xineru]], en sumando 1 puntu de 15 xugaos en lliga y siendo elimináu de la copa pol [[Athletic Club]], Juan Carlos Garrido foi destituyíu, el so relevu foi [[Gabriel Calderón]]. Con Calderón ameyora un pocu la mala racha, ganando dos partíos tres cincos meses ensin faelo, anque inda lloñe de la salvación. Magar les males resultancies, n'Europa'l Betis elimina al [[Rubin Kazan]] en dieciseisavos. N'octavos gana'l primer derbi sevillanu en competición europea al [[Sevilla FC]] nel [[Ramón Sánchez Pizjuán]] por un contundente 0-2 nel partíu d'ida. Sicasí, nel partíu de vuelta, el [[Sevilla FC]] iguala la resultancia y vence finalmente nos penalties, llevando fora de la competición al conxuntu verdiblancu. === Periplu na Segunda División y torna a La Lliga (2014-16) === Tres contratar al téunicu [[Julio Velázquez]], procedente del Murcia, l'empiezu lligueru foi irregular. Sicasí, col tiempu les coses empezaron a torcese cada vez más, siendo ganar frente al Alavés, el 23 de payares, un momentu que marcaría un antes y un dempués nel aportar de la temporada. Un par de díes dempués, Julio Velázquez yera destituyíu y dimitía'l cuerpu direutivu, dexando al equipu en sesta posición a 8 puntos del ascensu direutu. Foi nomáu presidente del club Juan Carlos Ollero y escuéyese como entrenador de forma transitoria a [[Juan Merín]]. Solo ocupó este cargo cuatro partíos nos que l'equipu algamó la 3ᵉʳ posición. Darréu Pepe Mel, foi nomáu entrenador. L'equipu siguió la so racha positiva y consigue asitiase nes posiciones d'ascensu direutu. Na xornada 35, a falta de 7 xornaes pa la finalización del campeonatu, l'equipu alcuéntrase líder de la categoría. El 24 de mayu de 2015, consíguese l'ascensu a Primer División en imponiéndose 3-0 a l'[[Agrupación Deportiva Alcorcón]] y proclamándose campeón de Segunda División, con 84 puntos, de vuelta darréu a la Primer División d'España como campeones con dos partíos por xugar. == Símbolos del club == === Escudu === ==== Escudu actual ==== [[Ficheru:Camiseta aniversario betis 001.jpg|220px|miniaturadeimagen|derecha|Detalle d'una de les camisetes creaes pal centenariu del Real Betis, onde puede vese'l logotipu del centenariu y l'escudu del club.]] L'escudu actual ta formáu en primer términu per un círculu con dos bes enxareyaes y coronáu, el círculu atópase inscritu nun triángulu con trece barres de color verde y blancu, diseñáu en [[1932]], que s'asitia al fondu. Col tiempu, foi evolucionando dende la so versión inicial, y anguaño ye habitual ver el círculu más pequeñu y una corona más grande que les que presentaba orixinalmente'l diseñu de De La Concha. La Corona Real del escudu ye básicamente la descrita nel artículu 1ᵘ de la Llei 33/81 de 5 d'ochobre, que describe la mesma como una "Corona Real zarrada, que ye un círculu d'oru, engastáu de piedres precioses, compuesta d'ocho florones de fueyes de acanto, visible cinco, interpolaes de perlles y de que les sos fueyes salen dos tales diademes sumaes de perlles, que converxen nel mundu d'azur o azul, col semimeridiano y l'ecuador n'oru, sumáu de cruz d'oru. La corona forrada de gules o colloráu." ==== Evolución del escudu ==== El primitivu escudu del Sevilla Balompié —tomáu como tal n'apaeciendo como un grabáu en representación del club nes disputes de la Copa de Sevilla— taba formáu per un círculu coles lletres "S" y "B" enxareyaes en calteres clásicos ya inscrites nun círculu. Dicha tipografía puede atopase nel diseñu actual. En 1915, y en fundiéndose l'añu anterior col Real Betis F. C., realizóse un cambéu a dichu emblema y ye'l que puede considerase como primer escudu oficial propiu de la entidá. Ésti constaba de la lleenda cola denominación del club inscritu nun círculu, ente que l'acepción de "Real" quedó reflexada al añader una corona superpuesta. Poco tiempu dempués, como puede apreciase en delles fotografíes de la dómina, vuelve camudase l'escudu en 1922 por un rombu cuadráu coronáu, con dos lletres "B" en referencia a les iniciales enxareyaes nel so interior y de mesma tipografía usada en 1909. Pocos años dempués volvióse a representar con un círculu en desterciu del rombu cuadráu. En 1931, y por cuenta de la instauración n'[[España]] de la [[Segunda República Española|Segunda República]], l'escudu tuvo'l so primer cambéu significativu. Por cuenta de los motivos políticos l'escudu que s'usaba naquellos díes quedaba fuera de sitiu, al prohibise toa mención o alusión monárquica, polo que perdió la so corona. Sicasí, decidir por aciu una asamblea'l cambéu total del mesmu por unu más acorde a les nueves circunstancies. Esti nuevu escudu esaniciaba la corona, convertía'l círculu que contenía la tipografía nun triángulu estilizado cuartelado onde se representaben les iniciales "C" y "B" en referencia a "Betis Club" y apaecíen per primer vegada les rayes verde y blancu identitarias del club. Foi en 1932 cuando se rediseña esti nuevu escudu, siendo escoyíu ente otros munchos el realizáu por [[Enrique Añino]], miembru fundador de la direutiva del Sevilla Balompié. Ésti pasó a ser nuevamente un rombu cuadráu pa inscribir les iniciales y coronar l'escudu ente que'l triángulu esnachar na so verticalidá, y pasando a ser el númberu de rayes a trelce. Esti númberu, rellacionáu cola [[Francmasonería|masonería]] escoyer por ser un signu de transmutación y cambéu, de muerte y nacencia, de final y nueva continuación, ideal pa representar la so fusión y historia. Los ésitos con esti nuevu diseñu terminaron per afitalu como imaxe principal del club, eso sí, evolucionando col tiempu en pequeños detalles pero ensin perder la so esencia. En [[1940]] tres la [[Guerra Civil Española|guerra civil]], el nuevu réxime instauráu nel país nun punxo nengún problema por que'l club incorporara nuevamente la corona al so escudu, colo que s'añadió nuevamente la corona al últimu diseñu. Esti fechu provocó división d'opiniones: unos utilizaben esi diseñu (l'escudu Añino coronáu) ente qu'otros preferíen volver al utilizáu antes de 1931 (l'escudu redondu colos dos B enxareyaes y coronáu). Esa diversidá d'opiniones producida pol nuevu diseñu terminó al empecipiase l'añu del cincuentenariu, cuando'l 8 de xineru de [[1957]] la Xunta Direutiva de Villamarín aprobó'l diseñu presentáu por [[José María Rodríguez Rodríguez]], secretariu téunicu de la entidá, que se convertiría nel escudu oficial d'anguaño. {{Galería d'imáxenes | ancho = 180 | alto = 180 | posición = center | Balompie crest 1.png | <small>''Primer escudu propiu coles dos iniciales enxareyaes (1909-15).''</small> | Escudo real betis 1915.png | <small>''Primer escudu cola corona real dada pol Rei (1915-22).''</small> | Balompie crest 3.png | <small>''Escudu en rombu con iniciales y corona actuales (1922-25).''</small> | Balompie crest 4.png | <small>''Escudu en círculu con iniciales y corona actuales (1925-31).''</small> | Balompie crest 5.png | <small>''Sume la corona al ser una alusión monárquica (1931).''</small> |Escudo del Betis Balompié entre 1931-1932.svg| <small>''Cambéu a barres más acordie col contestu históricu (1931-32).''</small> }} === Himnos === {{AP|Himnos del Real Betis Balompié}} El Real Betis Balompié tien dos himnos oficiales: * '''Himnu Oficial''': Esti himnu data del añu [[1982]]. La lletra y la música foi escrita y compuesta por [[José Alonso Fernández]] por cuenta de les ''Bodes de Platino'' del club.<ref>{{cita web|títulu=Entevista a José Alonso Fernández|URL=http://www.betisweb.com/real-betis-balompie/107720-pepe-alonso-autor-del himno-del real-betis-entrevistado-en-betisweb.html|editorial=Betis Web|fecha=Xubida a la web en marzu de 2012}}</ref> * '''Himnu del Centenariu''': Tituláu ''"Al final de la Palmera"'', foi compuestu a finales de [[2006]], pol cantante sevillanu [[Rafael González Serna|Rafael Serna]], por cuenta de la celebración de los [[Real Betis Balompié#Centenariu|100 años]] de la entidá, que diba tener llugar en 2007.<ref>{{cita noticia|títulu=L'himnu del centenariu del Betis, númberu unu na llista de ventes|URL=http://www.20minutos.es/noticia/182263/0/Himno/Betis/ventas/|editorial=20 Minutos|fecha=14 d'avientu de 2006}}</ref> === Identidá corporativa === Los colores corporativos usaos pol Real Betis Balompié son: {{lleenda|#00913d|[[Verde]]: [[Pantone|Pantone 355C]] o 100-0-100-0 en [[Modelu de color CMYK|CMYK]]|cantu=#000000}} {{lleenda|#ffffff|[[Blancu]]|cantu=#000000}} {{lleenda|#eab600|[[Oru (color)|Oru]]: [[Pantone|Pantone 131C]] o 0-28-100-9 en [[Modelu de color CMYK|CMYK]]|cantu=#000000}} {{lleenda|#ab0936|[[Colloráu]]: [[Pantone|Pantone 201C]] o 0-100-63-29 en [[Modelu de color CMYK|CMYK]]|cantu=#000000}} La familia tipográfica corporativa escoyida pol club ye la [[Helvética Neue]] nos sos siguientes estilos:<ref>{{cita web|títulu=Presentación de la nueva imaxe corporativa del Real Betis Balompié|URL=http://betisweb.com/Documentos/PresentacionRealBetisBalompie.pdf|editorial=Real Betis Balompié|formatu=PDF|fechaaccesu=22 de xunetu de 2015}}</ref> [[Ficheru:Tipografia del Real Betis2.png|thumb|350px]] # Helvética Neue 57 Condensed # Helvética Neue 87 Heavy Condensed # Helvética Neue 57 Condensed # Helvética Neue 47 Condensed Con esti usu, pretende dase una mayor visualización a la pallabra "Betis" (pola que comúnmente se conoz al club) y resta-y valor al tipu d'identidá xurídica que forma. == Celebraciones == === Bodes de Plata (1932) === Se conmemararon les Bodes de Plata'l 6 de xineru, cola xugada d'un partíu amistosu contra'l Athletic Club de Bilbao, vixente Campeón de Lliga y Copa, al que venció por 2-1. La prensa<ref>(ABC, 1 de xineru de 1932; La Unión, 4 d'abril de 1932, ente otros)</ref> fíxose ecu de la conmemoración y de los actos d'agasayadura al Athletic, que de la mesma agasayó al club verdiblancu con una placa de plata cola inscripción: "Al Betis Balompié, nes sos Bodes de Plata, 6 de xineru de 1932". === Bodes d'Oru (1957) === El carné de la temporada 1956-57 mentaba delles efemérides del club na so contraportada,<ref>{{cita web|títulu=Contraportada de un carné del Betis de la temporada 1956/57|URL=http://i2.wp.com/www.manquepierda.com/historiarealbetis/files/2011/03/1956-1957-A.jpg|editorial=Manquepierda.com}}</ref> y nos primeros meses de 1957 la Xunta Direutiva tomó alcuerdos venceyaos col aniversariu (aprobación del nuevu escudu, cartes a miembros de direutives pasaes, etc.). Los actos de celebración de les Bodes d'Oru retardáronse hasta'l final del añu, probablemente al nun algamar l'ascensu na temporada precedente. Les conmemoraciones concentráronse n'avientu ya incluyeron una cena conmemorativa, misa ante la [[Virxe de los Reis (Sevilla)|Virxe de los Reis]], concursu de prensa y radio, llibru oficial de les Bodes d'Oru al cargu de [[Martínez de León]], partíos de balommano, regates nel Guadalquivir y un triangular contra [[Malmö FF]] y [[Borussia Dortmund]] del que solo se celebraría un partíu, suspendiéndose pol temporal de final d'añu. === Bodes de Platino (1982) === Los actos conmemorativos empecipiáronse'l 2 de setiembre de 1982, cola badayada de les Campanes de la Catedral y una misa d'aición de gracies oficiada pol acabante nomar obispu de Sevilla, [[Carlos Amigo Vallejo]]. Afayar nel Estadiu una placa dedicada a l'afición, celebráronse conferencies y un alcuentru ente'l Real Betis y el [[Club Universidad Nacional]] de [[Méxicu]], con homenaxe a les vieyes glories del equipu nel descansu. Tamién s'editó'l llibru oficial de les bodes de platino, ellaboráronse diversos productos cola so imaxe y dedicóse el sortéu de la [[Llotería Nacional d'España|Llotería Nacional]] a la efeméride bética. === Centenariu (2007) === Pa la celebración del centenariu del club nel añu 2007, formóse una Comisión responsable de la ellaboración y puesta en marcha de los actos qu'escoyó "A la fin de la Palmera" como himnu del Centenariu,<ref>{{cita web|títulu=Presentación del Himnu del Centenariu nel Estadiu. Videu de La Sexta xubíu a YouTube|URL=http://www.youtube.com/watch?v=xswHwn_VTcg|fecha=6 d'avientu de 2006}}</ref> interpretáu por Rafael González Serna. La tema supunxo un ésitu na llista de ventes de discos n'España y pol que'l so autor recibió un discu d'Oru.<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicados.html?id=3394|títulu=Comunicaos Oficiales - Real Betis Balompié<!-- Títulu xeneráu por un bot -->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927234850/http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicados.html?id=3394|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> Tamién s'escoyó como mascota a ''Palmerín'', en referencia a l'avenida onde s'alluga l'estadiu. El centenariu del club arrincó'l 1 de xineru de 2007, cola izada de la bandera del centenariu nel mástil d'esquina de Preferencia del estadiu, actu nel que Rafael Serna interpretó l'Himnu y el presidente José León pronunció un discursu d'apertura col títulu "Cumplimos 100 años". Ente les actividaes realizaes mientres esi añu cabo destacar que, en cada partíu xugáu como llocal, realizábase un protocolu colos clubes visitantes, homenaxe a los 100 primeros socios; tamién el 28 d'abril presentóse un monumentu a los Campeones de Lliga de 1935 y el 12 de setiembre llevantó un [[Monumentu a l'afición del Betis|Monumentu a l'afición]]. El [[9 d'agostu]] de [[2007]] celebróse'l [[Troféu Centenariu del Real Betis Balompié|partíu del centenariu]] convidando pa la ocasión al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], campeón vixente de la [[Lliga de Campeones de la UEFA]]. L'equipu llocal llevóse la victoria por 1-0, gol de [[Mark González]] de penalti, cobráu sobre [[Rafael Sobis]] al entamu de la segunda parte, llevándose asina'l troféu del centenariu'l Real Betis Balompié. ==== Logotipu ==== El logotipu foi escoyíu pola afición bética por aciu votación ente los trés modelos que fueren primeramente escoyíos. El so diseñu caltién tien un triple significáu, representa media corona de la que preside l'escudu, remite a los dos "B" de "Betis Balompié" y representa el númberu 100, colos dos 0 en cayida, n'alusión a los años trescurríos dende la fundación del club, como inspiración utilizó la Corona Real que remata l'escudu, más concretamente'l so ecuador sumáu de cruz d'oru y los dos florones visibles a la so derecha. == Uniforme == {{AP|Historia del uniforme del Real Betis Balompié}} Anguaño, el Real Betis Balompié usa un uniforme compuestu per una camisa con rayes verticales de colores verde y blancu, con pantalones curtios blancos y medies verdes. El segundu uniforme de la temporada 2006/07 emplegó una camiseta azul con distintos tonos d'esti color en memoria de la indumentaria usada per Sevilla Balompié incluyendo'l logotipu del centenariu nel llau esquierdu, la tercer camiseta foi de rayes horizontales en 2 tonos de color verde en conmemoración al Celtic de Glasgow, equipu al que se deben los colores de la entidá. Nos sos oríxenes el Sevilla Balompié vistía con camisa azul y pantalón blancu, equipación cola que se proclama Campeón de Sevilla en [[1910]] y [[1911]]. A finales de [[1911]], empieza a utilizar una camiseta con rayes verticales de colores verde y blancu, trayida dende [[Glasgow]] a pidimientu de Manuel Ramos Asensio. Ramos estudiara siendo bien neñu nos Maristes de Dumfries, cerca de [[Glasgow]], onde tuvo los sos oríxenes el [[Celtic de Glasgow|Celtic]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1958/12/20/086.html|títulu=ABC 20/12/1958}}</ref> Tres la fusión del añu 1914 ente'l Sevilla Balompié y el Betis Football Club, utilícense diverses equipaciones: una a rayes marielles y negres que venía utilizando'l Betis Foot-ball Club y otra con camiseta verde. Sicasí, la equipación que s'impon ye nuevamente la de camiseta azul y pantalón blancu. Delles cróniques de la dómina describen la equipación y denominen al Balompié como "los azules". Escontra [[1919]] o [[1920]] vuelve utilizase la equipación verdiblanca qu'en 1911 había propuestu Manuel Ramos; coincide la vuelta a estos colores cola adopción formal de los mesmos per parte de la rexón andaluza na [[Asamblea de Ronda]] de [[1918]], magar se desconoz si hai o non vinculación ente dambos fechos. Dende entós la primera equipación del equipu foi la camiseta verdiblanca y el calzón blancu. Les camisetes sufrieron diversos cambios a lo llargo de la historia, en concretu nos últimos años empleguen rayes cada vez más anches, anque na temporada 2006/07 emplegóse un pocu más clásiques. Pa la conmemoración del centenariu creáronse delles camisetes, ente elles l'azul de los primeros años y otra con 13 barres verdiblanques onde por detrás tán los nomes de les peñes del Real Betis Balompié. <center> {| | {{Camiseta | color_izq = FFFFFF | color_cuerpo = FFFFFF | color_der = FFFFFF | color_pantalón = FFFFFF | color_medias = 000000 | trama_izq = | trama_cuerpo =_Betis1906 | trama_der = | trama_pantalón = | trama_medias =_BetisHistorico | títulu = 1906 }} | {{Camiseta | color_izq = 0036FF | color_cuerpo = 0036FF | color_der = 0036FF | color_pantalón = FFFFFF | color_medias = 000000 | trama_izq =_Betis1907 | trama_cuerpo =_Betis1907 | trama_der =_Betis1907 | trama_pantalón = | trama_medias =_BetisHistorico | títulu = 1907 }} | {{Camiseta | color_izq = FF0000 | color_cuerpo = FF0000 | color_der = FF0000 | color_pantalón = FFFFFF | color_medias = 000000 | trama_izq =_Betis1909 | trama_cuerpo =_Betis1909 | trama_der =_Betis1909 | trama_pantalón = | trama_medias =_BetisHistorico | títulu = 1909 }} | {{Camiseta | color_izq = 037a16 | color_cuerpo = 037a16 | color_der = 037a16 | color_pantalón = FFFFFF | color_medias = 000000 | trama_izq =_Betis2013right1 | trama_cuerpo =_Betis1931 | trama_der =_Betis20131 | trama_pantalón = | trama_medias =_BetisHistorico | títulu = 1913-1960 }} | {{Camiseta | color_izq = 037a16 | color_cuerpo = 037a16 | color_der = 037a16 | color_pantalón = FFFFFF | color_medias = 037a16 | trama_izq =_Betis2013right1 | trama_cuerpo =_Betis20131 | trama_der =_Betis20131 | trama_pantalón =_Betis20131 | trama_medias =_Betis20131 | títulu = 1960-2016 }} |}</center> === Camisetes conmemoratives === En dellos momentos de la so historia, el club llanzó delles camisetes conmemoratives que s'utilizaron nos partíos oficiales pa les que fueron creaes. El [[6 de marzu]] de [[2016]], nel partíu xugáu frente al [[Granada Club de Fútbol]], el club verdiblancu pasó a ser ''verdirrosa'' gracies a un modelu creáu pola marca [[Adidas]], en celebración del [[Día Internacional de la Muyer]].<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/6511/el real-betis-xugara-con-una camiseta especial-en-|títulu=Dia de la Muyer 2016}}</ref> == Infraestructura == === Estadiu === {{AP|Estadiu Benito Villamarín}} ==== Cronoloxía ==== * '''Campu del Papalardo''' (ente [[1906]] y [[1907]] aproximao) * '''Güertu de la Mariana''' (ente [[1907]] y [[1909]] aproximao) * '''Prau de Santa Xusta''' (ente [[1907]] y [[1909]] aproximao) * '''Prau de San Sebastián''' (dende [[1910]] hasta [[1918]]). Escontra [[1910]] el Sevilla Balompié empieza a xugar nel Prau de San Sebastián, onde va variando'l so allugamientu. Alredor de [[1913]] instálase frente a la Casa de Luca de Tena (aproximao frente a lo que güei ye l'edificiu de Sevillana) y cerca el campu con tables verdes, polo que va ser conocíu como ''“Campu de les Tables Verdes”''. Tamién ye conocíu como “Campu de la Enramadilla”. En camudando la so denominación pola de Real Betis Balompié, sigue instaláu nel Campu de les Tables Verdes hasta [[1918]]. Tando nel Prau, el Balompié proclámase cuatro veces Campeón de Sevilla. * '''[[Campu del Patronatu]] (1918-1936)'''. Asitiáu nel barriu d'[[El Porvenir (Sevilla)|El Porvenir]], pasó por delles fases: dende [[1918]] hasta [[1924]] yera un meru campu abarganáu, aprovechando les antigües tables verdes del Campu del Prau, polo que siguió siendo conocíu como ''Campu de les Tables Verdes''. En [[1928]] realizáronse importante reformes del campu, que dende entós puede considerase como estadiu; dende [[1924]] conozse como “el Campu del Patronatu” o “el campu del Patronatu Obreru” (taba arrodiáu de les llamaes “cases barates” edificaes gracies al Real Patronatu de Cases Barates). Ellí'l Real Betis Balompié proclamóse campeón d'Andalucía en [[1928]], empezando la so andadura na Lliga de 2ª división en [[1928]]-[[1929]], convertir nel primer equipu andaluz en xugar una final de Copa d'España en [[1931]], celebró les sos Bodes de Plata'l 6 de xineru de [[1932]], proclamóse Campeón de 2ª división llogró l'ascensu a 1ᵉʳ división na temporada [[1931]]-[[1932]] y, finalmente, proclamóse Campeón de Lliga na temporada [[1934]]-[[1935]]. * '''Heliópolis, con diverses denominaciones''': 1936 hasta l'actualidá: ** '''Estadiu de la Esposición:''' En [[1936]] esti estadiu construyíu pa la Esposición Iberoamericana de [[1929]] foi arrendáu al club pol Conceyu dos díes antes del entamu de la guerra civil. L'equipu nun pudo usar el so nuevu campu mientres tol periodu de la guerra yá que s'utilizó como sede de los tanques y vehículos del [[Corpo Truppe Volontarie]], conocíu como CTV (fuercia militar italianes unviaos pola Italia de Benito Mussolini). Hubo qu'esperar a [[1939]] pa poder ver al Betis xugando nel estadiu. ** '''Estadiu de Heliópolis:''' Dende [[1939]] hasta [[1961]].- Aproximao desque'l Betis empezó a xugar efeutivamente nel Estadiu foi conociéndose-y más como “Estadiu de Heliópolis”. En [[1958]] construyéronse les tribunes de gol y el 6 de xunu de [[1959]] foi inaugurada la llume llétrica. El 12 d'agostu de [[1961]], siendo presidente Benito Villamarín, el club adquirió la propiedá del estadiu por un importe de 14 036 550 pesetes (84 370 €) que fueren abonaes na Tesorería Municipal el 11/08/1961. ** '''Estadiu Benito Villamarín:''' Dende [[1961]] hasta [[1999]].- En [[1971]] construyóse'l Gol Norte y darréu el Gol Sur, y en [[1975]] llevantóse la tribuna de voladizu mientres la presidencia de José Núñez Naranxal. En [[1982]] por cuenta de la celebración n'España del [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial]] anováronse les dos primeres graes de la zona de Preferencia (debaxo de la tribuna de Voladizu), la tribuna de Fondu y les escaleres llaterales d'accesu a voladizu. Mientres el mundial xugaron los partido Brasil-Escocia y Brasil-Nueva Zelanda, tamién se xugó'l [[Partíu de Clasificación Eurocopa España - Malta de 1983|el famosu 12-1 d'España a Malta]] que clasificó a la seleición española pa la fase final de la Eurocopa 1984 de Francia. ** '''Estadiu Manuel Ruiz de Lopera:''' Denominación que recibió l'estadiu dende'l 1 de xineru de [[2000]], en inaugurándose la reforma de Gol Norte y Fondu. ** '''Estadiu Benito Villamarín:''' El [[16 d'ochobre]] de [[2010]] la cortil recuperó'l so anterior nome como resultáu de la voluntá de los aficionaos por aciu la votación de los socios de la entidá. El 25 d'agostu de 2017, inaugúrase'l Nuevu Gol Sur, ampliando la capacidá del feudu verdiblancu a 60.700 espectadores.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/10/16/futbol/equipos/betis/1287260915.html|títulu=El feudu verdiblancu volverá llamase Benito Villamarín}}</ref> Na actualidá y dende 1936 la sede deportiva del club ye l'[[Estadiu Benito Villamarín]], que tien una capacidá pa 60.720 espectadores,<ref name="webdelbetis"/> siendo unu de los mayores estadios d'Andalucía. Anguaño tán terminaes les zones de Fondu, Gol Norte y Gol Sur, siendo la grada de Preferencia la única que se caltién de pie del antiguu estadiu. El so nome débese al ex-presidente Benito Villamarín, ta allugáu nel barriu d'[[Heliópolis (Sevilla)|Heliópolis]], na Avenida de La Palmera. Les sos dimensiones son 107 x 64 [[metru|metros]].<ref name="webdelbetis"/> [[Ficheru:Panorámica, Estadio Benito Villamarín.jpg|1000px|thumb|center|L'estadiu Benito Villamarín en 2014, vistu dende la grada de preferencia.]] === Instalaciones deportives === {{AP|Ciudá Deportiva Luis del Sol}} La [[Ciudá Deportiva Luis del Sol]] ye un complexu deportivu onde s'atopen los campos d'entrenamientu de les distintes categoríes de fútbol. Asítiase na redolada del [[Estadiu Benito Villamarín]], nel barriu de [[Los Bermejales (Sevilla)|Los Bermejales]]. Foi inaugurada nel añu 1997 pol entós presidente de la entidá ([[Manuel Ruiz de Lopera]]). Ta compuesta por dos campos de [[Verde#Verde en deporte|verde natural]] nos que suel entrenar el primer equipu y onde xuega los sos partíos de competición el filial y l'equipu femenín. Amás tamién dispón de dos tapetes de [[verde artificial]], unu d'ellos diseñáu pa la práutica del [[Fútbol 7]] (modalidá que practiquen les categoríes inferiores). Finalmente'l complexu ta compuestu por [[piscina]], [[sauna]], [[ximnasiu]], zona médica y fisioterapia, [[Tintorería|llavandería]], sala de prensa, aparcamientu (con 63 places) y cafetería (conocida como ''Betis Sport Bar'').<ref>{{cita web|url=http://realbetisbalompie.es/es/club/ciudad-deportiva-luis-del sol/|títulu=Ciudad Deportiva Luis del Sol}}</ref> == Datos del club == === Denominaciones === [[Ficheru:Anuncio Real Betis.jpg|thumb|270px|Misiva que concedió al club el títulu de ''Real''.]] A lo llargo de la so historia, la entidá vio como la so denominación variaba por diverses circunstancies hasta l'actual de Real Betis Balompié, vixente dende 1914 cola esceición del periodu de la [[Segunda República Española]]. El club fundóse col nome d'España Balompié hasta que s'oficializó un añu dempués como (Sociedad) Sevilla Balompié. De siguío se listan les distintes denominaciones que tuvo'l club a lo llargo de la so historia: * '''España Balompié''': (1908-09) <small>''Nome tres la so nacencia.''</small> * '''''(Sociedad)'' Sevilla Balompié''': (1909-14) <small>''Regularización del club.''</small> * '''Real Betis Balompié''': (1914-31) <small>''Fusión col [[Real Betis Football Club|Real Betis Foot-Ball Club]].''</small> * '''Betis Balompié''': (1931-40) <small>''Proclámase la [[Segunda República Española]] polo que tou símbolu o alusión monárquica se desanicia''.</small> * '''Real Betis Balompié''': (1940-92) <small>''Tres la instauración de la [[Dictadura de Francisco Franco]] se restauren les alusiones monárquiques.''</small> * '''Real Betis Balompié S.A.D.''': (1992-...) <small>''Conversión de la entidá nuna [[Sociedá anónima deportiva|Sociedá Anónima Deportiva]] (S.A.D.).''</small> La denominación de Real Betis Balompié caracterízase por ser una de les poques del fútbol nacional con vocablos d'orixe puramente castellanu y la más antigua d'elles. La denominación actual anicia en 1914 pol cambéu de nome de la sociedá Sevilla Balompié, la primer vegada que s'amestaba'l vocablu a una entidá, n'absorbiendo a la sociedá Real Betis Foot-Ball Club, resultando l'orixe del nuevu nome cola unión de les denominaciones de los dos clubes primixenios: <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ImageSize = width:900 height:140 PlotArea = width:800 height:100 bottom:20 left:20 Period = from:1908 till:2016 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1908 gridcolor:kelleygreen # 704 píxeles / 108 años = 6,50 píxeles/añu, pa facilitar cálculos d'allugamientu del testu #(dir amontando los píxeles y/o reaxustando'l factor a cada nuevu añu) BarData= bar:EB bar:SB bar:RBB bar:BB bar:RBBSAD PlotData= width:14 fontsize:M textcolor:black color:kelleygreen bar:EB from:start till:1909 text:"España Balompié" anchor:from shift:(5, -4) bar:SB from:1909 till:1914 text:"Sevilla Balompié" anchor:from shift:(5, -4) bar:RBB # el centro de 6 años son 3 años * 8 = 24 píxeles from:1914 till:1931 text:"Real Betis Balompié" align:center anchor:from shift:(24, -4) from:1940 till:1992 bar:BB # el margen derecho está a los 17 años * 8 = 136 píxeles from:1931 till:1940 text:"Betis Balompie" align:right anchor:from shift:(88, -4) bar:RBBSAD # el margen derecho está a los 17 años * 8 = 136 píxeles from:1992 till:end text:"Real Betis Balompie S.A.D." align:right anchor:from shift:(88, -4) </timeline> ==== Real ==== Títulu honoríficu concedíu por [[Alfonsu XIII]] a la Sociedad Betis Football Club, por Real Orde dada nel [[Palaciu de Miramar (San Sebastián)|Palaciu de Miramar de San Sebastián]] el 17 d'agostu de 1914. Ostentáu pola Sociedá absorbente con base nel Real Decretu de 23 d'avientu de 1914. ==== Betis ==== [[Ficheru:Guadalquivir 2010 001.jpg|210px|thumb|Vista del ríu Guadalquivir, ríu Betis pa los romanos, que da nome al club.]] El términu de ''Betis'' foi la denominación dada al ríu Guadalquivir mientres la dómina romana, esti nome nun foi utilizáu comúnmente pa referise al club hasta final de los años venti y principios de los trenta, al igual que la denominación de béticos. Según [[Adolf Schulten]], el nome indíxena del ríu yera Tartis, qu'en griegu se llamaba Тαρτ-ησσός, y na tradición indíxena ΠερΚ-ης (Estef, Biz., v. BaITIS) o Tertis; Schulten considera que tenía de sonar como [[Tartis]] o Tertis, y que'l nome de Bætis nun ye nome turdetanu, sinón probablemente ligur. La hipótesis de Schulten ye que quiciabes fuera Bætis el nome más antiguu, pretartesio, y Tartis el más modernu, volviéndose a utilizar el nome primitivu de Bætis tres la destrucción de Tartessos. Sía que non, los oríxenes fonéticos de Betis o Beitis como nome dau al ríu [[Guadalquivir]] paecen remontase a tiempos anteriores a 2500 e.C.<ref>{{Cita web |url=http://www.tartessos.info/html/tartessos_schulten02.htm |títulu=Tartessos.Info: Tartessos De Schulten<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181226134312/http://www.tartessos.info/html/tartessos_schulten02.htm |fechaarchivu=2018-12-26 }}</ref> El nome de Bætis o Beitis persiste mientres l'alministración del Imperiu Romanu, dando nome a una de les trés provincies nes que s'estrema la península ibérica: Hispania Baetica, más comúnmente denomada como La [[Baetica]] o La Bética, que va caltener esta denominación hasta'l sieglu VIII. Mientres esti periodu'l genticilio de los habitantes de la rexón que güei ye na so mayor parte Andalucía va ser el de béticos. Deriváu de la denominación del ríu, el nome Baitis tamién correspondía a una población que cita [[Estrabón]] na so obra Geographiká, al indicar que dempués de Korduba y Gades destaca Hispalis, tamién de fundación de los romanos, que la so importancia entá pervive, pero que “foi superada, dende apocayá que s'establecieron en Baítis los soldaos de César, anque la so comunidá fundacional nun foi pernomada”; tres Baitis menta a Itálica y Ilipa.<ref>Geographiká, Estrabón, añu 7&nbsp;d.C., Llibru III,2,1</ref> Pola descripción d'Estrabón la población de Baitis, de fundación prerromana, taría probablemente allegante a la d'Híspalis, hasta'l puntu de que dellos autores consideraron que '''podría tratase de Triana'''; M.J. Henderson aventuró que Hispalis pudo ser una colonia doble, Julia (Sevilla) y Romula (Triana), pudiendo ser el nome completu “Colonia Julia Romula Hispalis” la resultancia de la unificación alministrativa de dos poblaciones ibériques (Hispalis y Baitis) darréu refundadas como colonies romanes (Julia y Romula).<ref>M.J. Henderson, “Iulius Caesar an Lalium in Spain”, 1932</ref><ref>{{cita web|url=http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=1590|títulu=Celtiberia.net v3.0 - BAITIS / ROMULA / TRAIANA / TARYANA / TRIANA: Historia d'un Fechu Diferencial - Biblioteca<!-- Títulu xeneráu por un bot -->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150624043752/http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=1590|fechaarchivu=24 de xunu de 2015}}</ref> ==== Balompié ==== El términu [[balompié]] forma parte de la denominación de la Sociedá dende la so inscripción el 1 de febreru de [[1909]]. Hasta 1930 aproximao ye la so principal seña d'identidá. El términu naz a entamos del sieglu XX, cola vocación d'acastellanar l'anglicismu «foot-ball» col que se denomina esta incipiente práutica deportiva. Sicasí, a diferencia d'otros deportes como [[baloncestu]] (baloncestu-ball) o [[balonmano]] (hand-ball), la espresión balompié nun s'impon na fala popular al anglicismu finalmente almitíu, lo que fai más carauterística la so presencia na denominación del club verdiblancu. A finales del sieglu XIX y entamos del XX producen dellos intentos d'aproximamientu al vocablu foot-ball, siendo denomináu en diversos testos como “bola col pie”, “xuegu de la pelota colos pies” o “ballon au pied”.<ref>Notes sur le football, Pierre de Coubertin, 1897</ref> Sicasí, les propuestes más cercanes son efeutuaes por [[Azorín]] (“pie-balón”) y [[Mariano de Cavia]], que propón formalmente la espresión «balompié», coincidente cola que fuera adoptada pocos meses antes polos mozos de la Politéunica. El términu foi incluyíu nel Diccionariu de la R.A.E. na so edición de 1927. === Trayeutoria y palmarés resumíu === <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal ImageSize = width:1000 height:150 PlotArea = width:900 height:44 bottom:58 left:100 DateFormat = yyyy Period = from:1928 till:2017 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1928 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1929 AlignBars = justify Colors = id:pri value:red id:seg value:green id:ter value:blue id:cua value:yellow BarData = bar:primera text:"[[Primer División d'España|Primer División]]" bar:segunda text:"[[Segunda División d'España|Segunda División]]" bar:tercera text:"[[Segunda División B d'España|Segunda División B]]" bar:cuarta text:"[[Tercer División d'España|Tercer División]]" PlotData = # set defaults width:10 fontsize:s textcolor:white align:left anchor:from shift:(5,-5) bar:primera color:pri from:1932 till:1936 from:1939 till:1940 from:1942 till:1943 from:1958 till:1966 from:1967 till:1968 from:1971 till:1973 from:1974 till:1978 from:1979 till:1989 from:1990 till:1991 from:1994 till:2000 from:2001 till:2009 from:2011 till:2014 from:2015 till:2017 bar:segunda color:seg from:1928 till:1932 from:1940 till:1942 from:1943 till:1947 from:1954 till:1958 from:1966 till:1967 from:1968 till:1971 from:1973 till:1974 from:1978 till:1979 from:1989 till:1990 from:1991 till:1994 from:2000 till:2001 from:2009 till:2011 from:2014 till:2015 bar:tercera color:ter bar:cuarta color:cua from:1947 till:1954 </timeline> {{AP|Palmarés del Real Betis Balompié|l1=Palmarés del Real Betis Balompié}} El Real Betis atropa nos sos más de cien años d'historia numberosos trofeos nacionales. Ente ellos destaquen por importancia, un [[Primer División d'España|Campeonatu de Lliga de primer División]] y dos [[Copa del Rei de fútbol|Copes d'España]], amás d'otros siete [[Segunda División d'España|Campeonatu de Lliga de Segunda División]] y unu de [[Tercer División d'España|Tercer División]], un [[Campeonatu Rexonal Sur|Campeonatu Rexonal]] y otros seis de mesma índole.<ref name="PALMARES">{{cita web |url =http://www.fiebrebetica.com/wiki/palmar%C3%A9s_del real_betis_balompi%C3%A9 |títulu =Palmarés del Real Betis |fechaaccesu =11 de xunu de 2016 |editor =Portal dixital del Real Betis }}</ref> Consideráu como unu de los clubes históricos del fútbol español, ye unu de los únicos nueve clubes vencedores de los dos mayores competiciones del país —y l'únicu d'Andalucía xunto al [[Sevilla Fútbol Club]]—. En cuanto al panorama européu, xugó dalguna de les competiciones oficiales [[UEFA]] en diez causes, teniendo la so meyor participación na estinguida [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]] o Copa de Campeones de Copa, onde algamó los cuartos de final nes [[Recopa d'Europa 1977-78|ediciones de 1977-78]] y [[Recopa d'Europa 1997-98|1997-98]].<ref name="HISTUEFA">{{cita web|url=http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52265/profile/history/index.html|editor=Páxina oficial de la UEFA|fechaaccesu=4 de xunu de 2016|títulu=Historial del Betis n'UEFA}}</ref> Cabe destacar tamién que foi [[Clubes participantes na Lliga de Campeones de la UEFA#Participaciones y partíos na Lliga de Campeones de la UEFA (dende 1992-93)|unu de los trelce conxuntos españoles]] en participar na máxima competición de clubes n'Europa, la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]]. <small>''Nota: en '''negrina''' competiciones vixentes na actualidá.''</small> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" |- bgcolor="#c2d2e5" ! width=20%|{{bandera|tamañu=15px|España}} Competición nacional ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" |'''[[Primer División d'España]] (1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | [[Primer División d'España 1934-35|1934-1935]]. | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Copa del Rei de fútbol|Copa d'España]] (2/2)''' | bgcolor="#ecf1f7" | [[Copa del Rei de fútbol 1976-77|1976-1977]], [[Copa del Rei de fútbol 2004-05|2004-2005]]. | bgcolor="#f3f5f7" | [[Copa del Presidente de la República de Fútbol 1931|1930-1931]], [[Copa del Rei de fútbol 1996-97|1996-1997]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Supercopa d'España]] (0/1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | [[Supercopa d'España de Fútbol 2005|2005]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | [[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]] '''(0/1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | [[Copa de la Lliga de primer División 1986|1985-1986]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Segunda División d'España]] (7/5)''' | bgcolor="#ecf1f7" | [[Segunda División d'España 1931-32|1931-1932]], [[Segunda División d'España 1941-42|1941-1942]], [[Segunda División d'España 1957-58|1957-1958]], [[Segunda División d'España 1970-71|1970-1971]], [[Segunda División d'España 1973-74|1973-1974]], [[Segunda División d'España 2010-11|2010-2011]], [[Segunda División d'España 2014-15|2014-2015]]. | bgcolor="#f3f5f7" | [[Segunda División d'España 1955-56|1955-1956]], [[Segunda División d'España 1966-67|1966-1967]], [[Segunda División d'España 1989-90|1989-1990]], [[Segunda División d'España 1993-94|1993-1994]], [[Segunda División d'España 2000-01|2000-2001]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Tercer División d'España]] (1/2)''' | bgcolor="#ecf1f7" | [[Tercer División d'España 1953-54|1953-1954]]. | bgcolor="#f3f5f7" | [[Tercer División d'España 1947-48|1947-1948]], [[Tercer División d'España 1950-51|1950-1951]] |} <br /> {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" |- bgcolor="#c2d2e5" ! width=20%|{{bandera|tamañu=15px|Andalucía}} Competición rexonal ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | [[Campeonatu Rexonal Sur]] '''(1/14)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1927-28 | bgcolor="#f3f5f7" | 1919-20, 1920-21, 1922-23, 1923-24, 1924-25, 1925-26, 1926-27, 1928-29, 1929-30, 1930-31, 1931-32, 1932-33, 1938-39, 1939-40 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | Copa de Sevilla '''(6/3)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1910, 1911, 1912, 1914, 1915, 1920 (Récor) | bgcolor="#f3f5f7" | 1913, 1917, 1919 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | Campeonatu Federación Rexonal Sur '''(1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1945 | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | Campeonatu Copa Artística de Sevilla '''(1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1915. | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | [[Campeonatu Rexonal Centro|Campeonatu Acomuñáu Centro-Sur]] '''(0/1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | 1932-33 |} <small>Nun s'inclúin dientro de les ompeticiones internacionales una [[Copa Ibérica de fútbol|Copa Ibérica]] llograda en 2016 al nun ser una competición oficial, igual qu'una Dresden Cup llograda esi mesmu añu.</small> El club ocupa la décima plaza na [[Clasificación histórica de la Primer División d'España|clasificación histórica]] de la [[Primer División d'España|Primer División]] —máxima competición de clubes n'[[España]]— dende la so fundación na [[Primer División d'España 1928/29|temporada 1928-29]] sumando un total de cincuenta apaicione.<!--Incluyida la 2015-16--><ref group="n">Participantes na historia de la Lliga Española, incluyendo equipos antes de fundise o sumir</ref><ref>{{cita web|url=http://rankinghistorico.es/default.html|títulu=Dato Históricos de la Lliga de Fútbol Español|fechaaccesu=19 de xunu de 2013|editor=Portal dixital RankingHistorico (enllaz recuperáu)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140513055611/http://rankinghistorico.es/default.html|fechaarchivu=13 de mayu de 2014}}</ref> La so peor actuación rexistróse na temporada [[Primer División d'España 1990-91|1990-91]] cuando remató nel ventenu puestu.<br />En cuanto al [[Historial del Real Betis Balompié en competiciones internacionales|panorama internacional]], el club ye unu de los clubes españoles que participaron na [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]] —actual Lliga de Campeones (en. ''Champions League'') y más prestixosa competición de clubes n'[[Europa]]—, xugándola nuna única ocasión,<!--Incluyida la 2015-16--> siendo'l decimotercer club español con más presencies. Nella asítiase como'l [[Clasificación histórica de la Lliga de Campeones de la UEFA|230ᵘ equipu de la competición]] ente les sos 493<!--552 cuntando equipos predecesores d'otros--> participantes históricos.<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/90/2285690_DOWNLOAD.pdf |títulu=Participantes Históricos Copa d'Europa|fechaaccesu=24 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial de la UEFA|idioma=inglés}}</ref> <!--Nel restu de competiciones oficiales nacionales suma un total de cientu ventiún apaiciones —destacando cientu trés guardes na [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]], segunda competición por importancia n'España, sobre cientu dolce posibles— pa treinta y dos ausencies en dalguna d'elles;<ref group="n">Competiciones oficiales nacionales: [[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]] y [[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]].</ref>-->El club suma [[Historial del Real Betis Balompié en competiciones internacionales|nueve aparición nel restu de competiciones oficiales internacionales]].<ref group="n">Competiciones oficiales internacionales: [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]], [[Lliga Europea de la UEFA|Copa UEFA / Europa League]]. Les presencies contabilicen por temporaes, pudiendo participar nuna única competición per añu, polo que'l restu d'ausencies n'otres competiciones nun se contabilicen al quedar por cuenta d'otres resultancies.</ref> Ente elles destaquen siete na [[Lliga Europea de la UEFA|Copa UEFA / Europa League]] y dos na estinguida [[Recopa d'Europa de fútbol|Recopa d'Europa]].<ref group="n">Cabe señalar la diferencia coles competiciones nacionales, yá que la so participación depende de los resultaos llograes la temporada predecesora, siendo imposible xugar simultáneamente más d'una competición, sacante les establecíes pol llogru de dalgún títulu continental.</ref> {{VT|Trayeutoria del Real Betis Balompié|l1=Trayeutoria del Real Betis Balompié}} === Datos deportivos === Temporaes en [[Primer División d'España|Primer División Nacional]]: 55 Copes Europees [Participaciones [[UEFA|Europees]] Totales]: [12] == Direutiva y accionariáu == {{AP|Presidentes del Real Betis Balompié}} {{Gráficu circular |títulu = Accionariáu del Real Betis<ref>{{Cita web |url=http://sevilla.abc.es/deportes/alfinaldelapalmera/noticias/real-betis/asi-queda-mapa-accionarial-del-betis-146379-1519238447.html |títulu=Repartu accionarial del Real Betis Balompié (2018) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180224052835/http://sevilla.abc.es/deportes/alfinaldelapalmera/noticias/real-betis/asi-queda-mapa-accionarial-del-betis-146379-1519238447.html |fechaarchivu=2018-02-24 }}</ref> |tamañu = 135 |posición = right |etiqueta1 = Ángel Haro (10%) |valor1 = 10 |color1 = #1F77B4 |etiqueta2 = José Miguel López Catalán (10%) |valor2 = 10 |color2 = #FF7F0E |etiqueta3 = Manuel Castaño (7%) |valor3 = 7 |color3 = #D62728 |etiqueta4 = Familia Galera (6'5%) |valor4 = 6.5 |color4 = #9467BD |etiqueta5 = Joaquín Caro Ledesma (4%) |valor5 = 4 |color5 = #8C564B |etiqueta6 = Familia Salas (2%) |valor6 = 2 |color6 = #E377C2 |etiqueta7 = Joaquín Sánchez (2%) |valor7 = 2 |color7 = #7F7F7F |etiqueta8 = Familia Romero Álvarez (1'5%) |valor8 = 1.5 |color8 = #BCBD22 |etiqueta9 = Ozgur Unay Unay (1'2%) |valor9 = 1.2 |color9 = #17BECF |etiqueta10 = Lorenzo Serra Ferrer (1%) |valor10 = 1 |color10 = #FF9896 |etiqueta11 = Accionistes Minoritarios (54'8%) |valor11 = 54.8 |color11 = #2CA02C }} El Real Betis tuvo 47 presidentes a lo llargo de la so historia, la mayoría d'ellos españoles. [[Benito Villamarin|Benito Villamarín Prieto]] y [[Manuel Ruiz de Lopera]] fueron los que más tiempu tuvieron nel so puestu con un total de 10 años cada unu. [[José León Gómez]] foi l'únicu qu'exerció en tres periodos distintos (1968 a 1969, 1992 a 1996 y 2006-2010). En 1992, la entidá pasó a convertise nuna [[sociedá anónima deportiva]] tres la entrada a valir de la llei que les regulaba, y por tanto modificóse'l sistema d'eleición de presidente, pasando de ser escoyíu polos socios del club, a ser escoyíu polos accionistes de la sociedá. La distribución averada d'accionistes atópase compuesta por un 54,80% correspondiente a accionistes minoritarios (toos con menos de 1%) y el 45'20% restante en manes de 10 persones o families detallaes nel [[gráficu circular]] del llateral. Dende febreru de 2016 ye presidente [[Ángel Haro|Ángel Haro García]],<ref>{{cita noticia |nome=Rafael |apellíu= Pineda|títulu=Ángel Haro, nuevu presidente del Betis|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2016/02/04/actualidad/1454606791_561488.html |periódicu=El País |editorial= |fecha= |fechaaccesu=28 de mayu de 2016 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/club/el club/consejo-de-administracion/|títulu=Xunta direutiva del Real Betis}}</ref> secundáu pola siguiente direición deportiva: {{columnes}} {| | width="25%" align="left" valign="top" | * '''''Presidente''''': ** [[Ángel Haro|Ángel Haro García]] * '''''Vicepresidente''''': ** José Miguel López Catalán * '''''Vicepresidente Deportivo''''': ** [[Lorenzo Serra Ferrer]] * '''''Conseyeros''''': ** Luis Oliver Sierra ** Tomás Solano Franco ** Ernesto Sanguino Gómez ** José María Pagola Serra ** María Victoria López Sánchez ** Ramón Alarcón Rubiales ** Carlos González de Castro ** Ozgur Unay Unay ** Joaquín Caro Ledesma |} {{nueva columna}} * '''''Direutor Deportivo''''': ** Vacante * '''''Secretariu Téunicu''''': ** Alexis Trujillo (nacional) ** Juanan Pérez (internacional) * '''''Direutor Fútbol Base''''': ** Pedro Buenaventura * '''''Ojeadores''''': ** [[Juanjo Caña|Juan José Cañas]] ** Pedro Morilla ** Augusto Benito ** Toño Torrecilla {{nueva columna}} * '''''Scouting Rival''''': ** Tino Luis Cabrera * '''''Captación Pre-Élite''''': ** [[Jaime Quesada]] ([[Categoríes deportives por edá|Sub-23]]) ** ''Por definir'' ([[Fútbol n'España|España]]) * '''''Secretaría''''': ** María Portillo {{fin columnes}} {{clear}} == Xugadores y cuerpu téunicu == {{AP|Futbolistes del Real Betis Balompié|l1=Futbolistes del Real Betis Balompié}} === Plantía 2017/18 === {{Fs start}} |- | colspan=6 bgcolor=#008b43 style="color:white;" align=center| '''Porteros''' {{Fs player|nat=España|no=1|pos=POR|name=[[Dani Giménez|Dani '''Giménez''']] {{cap}}<small> '''3ᵘ'''</small> {{edá|30|7|1983}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Agrupación Deportiva Alcorcón|A. D. Alcorcón]]}} {{Fs player|nat=España |no=13|pos=POR|name=[[Antonio Adán|Antonio '''Adán''']] {{cap}}<small> '''2ᵘ'''</small> {{edá|13|5|1987}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Italia}} [[Cagliari Calcio]]}} {{Fs player|nat=España|no=30|pos=POR|name=[[Pedro López Galisteo|'''Pedro''']] {{edá|02|09|1994}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} |- | colspan=6 bgcolor=#008b43 style="color:white;" align=center| '''Defenses''' {{Fs player|nat=España|no=2|pos=DEF|name=[[Rafa Navarro|Rafa '''Navarro''']] {{edá|23|2|1994}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} {{Fs player|nat=Marruecos|no=4|pos=DEF|name=[[Zouhair Feddal|Zouhair '''Feddal''']] {{edá|1|1|1989}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Deportivo Alaves]]}} {{Fs player|nat=España|no=5|pos=DEF|name=[[Jordi Amat|Jordi '''Amat''']] {{edá|21|03|1992}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Gales}} [[Swansea City]]}} {{Fs player|nat=Dinamarca|pos=DEF|no=14|name=[[Riza Durmisi|Riza '''Durmisi''']] {{edá|8|1|1994}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Dinamarca}} [[Brøndby IF]]}} {{Fs player|nat=España|no=15|pos=DEF|name='''[[Marc Bartra]]''' {{edá|15|1|1991}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Alemaña}} [[Borussia Dortmund]]}} {{Fs player|nat=España|no=19|pos=DEF|name=[[Antonio Barragán|Antonio '''Barragán''']] {{edá|12|06|1987}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Inglaterra}} [[Middlesbrough Football Club]]}} {{Fs player|nat=Arxelia|no=23|pos=DEF|name=[[Aissa Mandi|Aissa '''Mandi''']] {{edá|22|10|1991}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Francia}} [[Stade de Reims]]}} {{Fs player|nat=República Dominicana|no=28|pos=DEF|name=[[Héctor Junior Firpo Acocores|'''Junior Firpo''']] {{edá|1|5|1998}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} |- | colspan=6 bgcolor=#008b43 style="color:white;" align=center| '''Mediocampistes''' {{Fs player|nat=España|no=3|pos=MED|name='''[[Javi García]]''' {{edá|8|2|1987}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Rusia}} [[Zenit de San Petersburgu|Zenit]]}} {{Fs player|nat=España|no=6|pos=MED|name=[[Fabián Ruiz Peña|'''Fabián''' Ruiz Peña]] {{edá|3|4|1996}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Elche Club de Fútbol]]}} {{Fs player|nat=España|no=8|pos=MED|name=[[Víctor Camarasa|Victor '''Camarasa''']] {{edá|28|5|1994}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Levante UD]]}} {{Fs player|nat=Arxelia|no=10|pos=MED|name=[[Ryad Boudebouz|Ryad '''Boudebouz''']] |pos=MED|edá={{edá|12|2|1990}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Francia}} [[Montpellier HSC]]}} {{Fs player|nat=España|no=17|pos=MED|name=[[Joaquín Sánchez Rodríguez|'''Joaquín''' Sánchez]] {{cap}}<small>''' '''</small> {{edá|21|7|1981}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Italia}} [[Associazione Calcio Firenze Fiorentina|A. C. F. Fiorentina]]}} {{Fs player|nat=Méxicu|no=18|pos=MED|name=[[Andrés Guardado|Andrés '''Guardado''']] {{cap}}<small> '''4ᵘ'''</small> {{edá|28|09|1986}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Países Baxos}} [[PSV Eindhoven]]}} {{Fs player|nat=España |no=27|pos=MED|name=[[Francis Guerrero|'''Francis''' Guerrero]] {{edá|3|4|1997}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} {{Fs player|nat=España|no=35|pos=MED|name=[[Julio Gracia Gallardo|'''Julio Gracia''']] {{edá|3|4|1998}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} |- | colspan=6 bgcolor=#008b43 style="color:white;" align=center| '''Delanteros''' {{Fs player|nat=España|no=7|pos=DEL|name='''[[Sergio León]]''' {{edá|6|1|1989}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Club Atlético Osasuna|C. A. Osasuna]]}} {{Fs player|nat=Paraguái|no=9|pos=DEL|name=[[Antonio Sanabria|Antonio '''Sanabria''']] {{edá|04|03|1996}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Italia}} [[AS Roma]] - [[Casu Bosman|Estracomunitariu]]}} {{Fs player|nat=Costa Rica|no=12|pos=DEL|name=[[Joel Campbell|Joel '''Campbell''']] {{edá|26|6|1992}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|Inglaterra }} [[Arsenal F. C.]]}} {{Fs player|nat=España|no=16|pos=DEL|name=[[Lorenzo Morón García|'''Loren Morón''']] {{edá|30|12|1993}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Betis Deportivo Balompié]]}} {{Fs player|nat=España|no=20|pos=DEL|name=[[Cristian Tello|Cristian '''Tello''']] {{edá|11|8|1991}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|España}} [[Futbol Club Barcelona|F.C. Barcelona]]}} {{Fs player|nat=España|no=24|pos=DEL|name='''[[Rubén Castro]]''' {{edá|27|6|1981}}|other= Procedencia {{bandera|tamañu=15px|China}} [[Guizhou Hengfeng Zhicheng]]}} |- | colspan=6 bgcolor=#008b43 style="color:white;" align=center| '''Téunicos''' {{Fs player|nat=España|no=Entrenador|pos=|name='''[[Quique Setien]]'''}} {{Fs player|nat=España|no=Axuntu|pos=|name='''[[Eder Sarabia]]'''}} {{Fs player|nat=España|no=Preparador|pos=|name='''[[Fran Soto]]'''}} {{Fs player|nat=España|no=Preparador|pos=|name='''[[Marcos Álvarez]]'''}} {{Fs player|nat=España|no=E. porteros|pos=|name='''[[Jon Pascua]]'''}} {{Fs player|nat=España|no=Delegáu|pos=|name='''Víctor Antequera'''}} {{Fs player|nat=España|no=Médicu|pos=|name='''Tomás Calero'''}} {{Fs player|nat=España|no=Fisio|pos=|name='''José Manuel Pizarro'''}} {{Fs player|nat=España|no=Fisio|pos=|name='''Manuel López'''}} {{Fs player|nat=España|no=Fisio|pos=|name='''Manuel Alcantarilla'''}} |- | colspan=6 bgcolor=#FFFFFF style="color:white;" align=center| [http://www.realbetisbalompie.es/es/primer-equipo/plantilla/ Plantía na páxina oficial] (Actualización: 14 de xineru de 2018) |- {{Fs end}} * <small>Los xugadores con dosales cimeros al 25 son, a tolos efeutos, xugadores del [[Real Betis Balompié "B"]] y como tales, van poder compaxinar partíos col primer y segundu equipu. Como esixen les normes de la [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional|LFP]], los xugadores de la primer plantía tendrán de llevar los dosales del 1 al 25. Del 26 d'equí p'arriba van ser xugadores del equipu filial.</small> * <small>Según normativa UEFA, cada club solo puede tener en plantía un máximu de trés xugadores [[Casu Bosman|estracomunitarios]], qu'ocupen plaza d'estranxeru. La llista inclúi namái la principal nacionalidá de cada xugador, dalgunos de los xugadores non europeos tienen doble nacionalidá de dalgún país de la XE:</small> * <small href="Alministrador xudicial">[[Andrés Guardado]] tien la doble nacionalidá [[Méxicu|Mexicana]] y [[España|Española]]</small>. * <small href="Alministrador xudicial">[[Zouhair Feddal]] tien la doble nacionalidá [[Marruecos|Marroquina]] y [[España|Española]]</small>. * <small href="Alministrador xudicial">[[Ryad Boudebouz]] tien la doble nacionalidá [[Arxelia|Arxelina]] y [[Francia|Francesa]]</small>. * <small href="Alministrador xudicial">[[Junior Firpo]] tien la doble nacionalidá [[República Dominicana|Dominicana]] y [[España|Española]]</small>. === Parcela téunica === {{AP|Entrenadores del Real Betis Balompié|l1=Entrenadores del Real Betis Balompié}} Ente los preparadores más destacaos de la historia ye precisu mentar al irlandés [[Patrick O'Connell]] quien dirixó al equipu na temporada 1934-35, cuando'l Betis llogró'l títulu de campeón de lliga de primer División y que ye hasta la fecha'l mayor llogru collecháu pol club. Tamién cabo destacar al húngaru [[Ferenc Szusza]] quien entrenó mientres cinco temporaes al club nos años setenta, l'español [[Rafael Iriondo]], entrenador que ganó la primer Copa del Rei de los dos que tien el club el 25 de xunu de 1977; al mallorquín [[Lorenzo Serra Ferrer]] quien foi entrenador mientres seis temporaes ente los sos dos dómines, nes que llogró'l segundu troféu de Copa, amás de la clasificación pa la [[Lliga de Campeones de la UEFA]], siendo hasta la fecha la única participación bética na máxima competición europea de clubes, y el ex-xugador español [[Pepe Mel]], que consiguió dos ascensos a [[Primer División d'España|Primer División]]. L'español [[Quique Setién]] ye l'actual entrenador del primer equipu, en siendo presentáu en mayu, va empezar a entrenar al equipu la temporada 2017-2018. == Cantera == {{AP|Fútbol base del Real Betis Balompié}} El club cunta con categoríes inferiores de formación de futbolistes dende la edá infantil. Toos ellos xueguen y preparen los sos partíos nos distintos terrenes de xuegu de la [[Ciudá Deportiva Luis del Sol]] con un campu principal de capacidá pa 3&nbsp;500 espectadores. === Betis Deportivo Balompié === {{AP|Betis Deportivo Balompié|l1=Betis Deportivo Balompié}} El Betis Deportivo Balompié —conocíu a cencielles como Betis Deportivo— ye'l primer equipu filial del club. Foi fundáu en 1962 col nome de '''Triana Balompié''', camudándolo darréu pol de '''Betis Deportivo''' en 1972 y na temporada 1995-96 por '''Real Betis Balompie B.''' vuelve adoptase l'actual nome en [[2017]]. Anguaño desempéñase na [[Segunda División B d'España]]. === Real Betis Balompié "C" === El Real Betis Balompié C (conocíu como Betis C) yera'l segundu equipu filial del club. Sumió nel añu [[2011]] por motivos económicos y pasu a ser parte de les categoríes inferiores del equipu. === Xuvenil === {{AP|División d'Honor Xuvenil}} Pa promover nuevos xugadores procedentes de la cantera, el club dispón de dos equipos de xuveniles federaos, cada unu nuna categoría distinta. El de mayor nivel compite na [[División d'Honor Xuvenil]]. La División d'Honor estremar en 7 grupos de 16 equipos, que s'establecen por proximidá xeográfica. El campeón de cada grupu tien accesu a la [[Copa de Campeones de Lliga Xuvenil]], ente que los cuatro últimos clasificaos baxen a la [[Lliga Nacional Xuvenil]]. Coles mesmes, los 7 campeones xunto a los 7 subcampeones y los 2 meyores terceros clasificar pa la [[Copa del Rei de Xuveniles de Fútbol|Copa del Rei]]. El segundu equipu xuvenil compite na Lliga Nacional Xuvenil que tien como ámbitu territorial a les provincies occidentales d'Andalucía más Ceuta. {| width="850" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! width="250" |Competición ! width="300" |Títulos ! width="300" |Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[División d'Honor Xuvenil d'España]] (5)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1992-1993, 1993-1994, 2001-2002, 2005-2006, 2009-2010 | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Copa del Rei Xuvenil de Fútbol]] (4/2)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1982-1983, 1989-1990, 1997-1998, 1998-1999 | bgcolor="#f3f5f7" | 1968-1969,<ref group="n">Equipu filial del Real Betis Balompié.</ref> 1991-1992 |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Lliga Nacional Xuvenil d'España]] (4)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1980-1981, 1982-1983, 1983-1984, 1984-1985 | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''Supercopa d'España Xuvenil (1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | 1997-1998 | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" | '''[[Copa de Campeones de División d'Honor Xuvenil]] (0/1)''' | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | 1989-1990 |- style="font-size: 90%;" |} === Escuela Real Betis === El Club desenvuelve y promueve el balompié ente les instituciones educatives per mediu d'escueles de fútbol. Los neños que más destaquen, y que la so familia aceptar, pasen a formar parte de los distintos equipos federaos que participen en distintes competiciones. Esisten dos equipos de la categoría de [[Categoríes deportives por edá cadetes]]: unu d'ellos en División d'Honor y l'otru en Primer Andaluza. De la categoría d'infantiles esisten tres equipos: unu en 1ª Andaluza, otru en 2ª Andaluza y otru en 4ª Andaluza. Hai cuatro equipos d'esquiles federaos en distintes lligues, otros seis equipos de redrueyos y d'últimes hai un equipu prebenjamín (tanto redrueyos como prebenjamines compiten en lligues d'ámbitu llocal).<ref>{{cita web |url=http://rfaf.es/pnfg/NPcd/NFG_VerClub?cod_primaria=1000118&codigo_club=1002|títulu=Cantera Real Betis na RFAF}}</ref> == Otres seiciones deportives == === Fútbol Femenín === {{AP|Real Betis Féminas}} El '''Real Betis Balompié Féminas''' ye l'equipu de fútbol femenín perteneciente al Real Betis Balompié qu'anguaño milita na [[Primer División Femenina d'España|Primer División]]. Xuega los sos partíos llocales na [[Ciudá Deportiva Luis del Sol]] La so historia remontar al añu 2011, cuando'l Real Betis Balompié integra na so estructura al equipu sénior y cadete pertenecientes al [[Azahar C.F.]] del barriu d'[[Alfalfa (barriu)|Alfalfa]] de Sevilla. Na temporada [[2014]]/[[2015|15]] proclamóse campeón del grupu IV de Segunda División y cayó esaniciáu na final del PlayOff pol ascensu a [[Primer División Femenina d'España|Primer División]] frente al [[Unión Deportiva Granadilla Tenerife Sur|UD Granadilla Tenerife]] por un resultáu final de 6-4 (3-1 en tierres [[Islles Canaries|canaries]] y 3-3 en [[Sevilla]]). La temporada 2015/16 volvió realizar el mesmu resultáu que l'anterior pero con un bagaxe de 0 derrotes, consiguiendo l'ascensu a Primer División en venciendo na final del PlayOff al [[CD Femarguín]] d'[[Arguineguín]] ([[Provincia de Las Palmas|Las Palmas]]) por un resultáu de 3-2 (1-1 en tierres canaries y 2-1 en tierres sevillanes).<ref>{{cita web|url=http://www.rfef.es/noticias/real-betis-y-ud-tacuense-xuben-primera-division-femenina|títulu=Ascensu RBB Féminas}}</ref> ; Cantera Féminas El Real Betis Balompié Féminas tien equipos nes siguientes categoríes: * Senior: Primer Provincial * Xuvenil: Segunda Andaluza * Infantil: Segunda Andaluza === Fútbol Sala === {{AP|Real Betis Futsal}} El '''Real Betis FutSal''' ye l'equipu de fútbol sala perteneciente al Real Betis Balompié qu'anguaño milita na [[Segunda División de fútbol sala|Segunda División]]. Xuega los sos partíos llocales nel Pabellón d'[[Cuetu-Amate|Amate]].<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/real-betis-fsn/7169/amate-nuevu-llugar-de-xuegu-del real-betis-futsal|títulu=Pabellon Amate}}</ref> La so historia remontar al [[10 de xunu]] de [[2013]], cuando'l Club Fútbol Sala Nazarenu y el Real Betis Balompié algamen un alcuerdu de collaboración pol cuál el conxuntu [[Dos Hermanas|nazarenu]] va tomar el nome y los colores del conxuntu de la capital. En cumplimientu de les normatives de la [[Lliga Nacional de Fútbol Sala|LNFS]] y de la [[RFEF]], l'equipu va pasar a llamase '''Real Betis Balompié FSN'''.<ref>{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2013/06/10/primer/1370890467_856913.html|títulu=Patrociniu del Real Betis}}</ref> El Real Betis FSN xubió a la [[Segunda División de fútbol sala|Segunda División]] na temporada 2014/15 tres l'arrenunciu a la plaza na temporada anterior por cuenta de la falta de los fondos abondos p'asegurar la permanencia del equipu en dicha categoría. Esa mesma temporada, realiza'l meyor papel hasta'l momentu na [[Copa del Rei de fútbol sala|Copa del Rei]] esaniciando a [[Manzanares Fútbol Sala|Manzanares FS]], [[Xaén Paraísu Interior|Xaén Paraísu interior]] y al [[Club Deportivo Dominicos|Levante UD DM]], cayendo en cuartos de final ante [[ElPozo Murcia|El Pozu Murcia]] con un llenu absolutu nel [[Palaciu de Deportes de Sevilla]]. Na [[Segunda División de fútbol sala 2015-16|temporada 2015/16]], el conxuntu verdiblancu terminó en 8ª posición a solu 2 puntos de los puestos de PlayOff d'Ascensu a [[Primer División de fútbol sala|Primer División]]. Na competición copera llegó hasta 1/8 de final, na cual foi ganáu pol [[Inter Fútbol Sala|Movistar Inter]]. El [[20 de xunu]] de [[2016]], el Club Fútbol Sala Nazarenu integrar na estructura del club y pasa a denominase '''Real Betis Futsal'''. [[Pablo Vilches]] va ser el nexu d'unión ente la direutiva del club y l'equipu de [[fútbol sala]] col cargu de ''Mánager de Fútbol Sala''.<ref>{{cita web|url=http://realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/7042/el real-betis-integra-l'equipu-de-futbol-sala-en títulu Real Betis Futsal}}</ref> === Fútbol Indoor === Na [[Lliga Placo Fútbol Indoor 2008|temporada 2007/08]], y por cuenta de la creación de la [[Lliga Española de Fútbol Indoor]], el Real Betis Balompié creó un equipu de veteranos onde s'atopaben [[Vlada Stosic]], [[Jaime Quesada]] o [[David Belenguer]] y ente otros. El Real Betis tuvo accesu a esta competición gracies a ser unu de los 9 equipos que conquistaron en dalguna ocasión [[Lliga BBVA|La Lliga]].<ref>{{cita web |url=http://www.diariodesevilla.es/article/deportes/1771606/betis/fsn/xugara/segunda/ensin/xugar/play/off.html|títulu=Páxina en diariodesevilla.es}}</ref> El meyor resultáu llográu foi na [[Lliga Placo Fútbol Indoor 2010|temporada 2010]] cuando'l conxuntu verdiblancu proclamóse subcampeón de Lliga y de Copa. === Baloncestu === {{AP|Club Baloncesto Sevilla|l1=Club Baloncesto Sevilla}} El 21 de xunetu de 2016 faise oficial la incorporación del [[Club Baloncesto Sevilla]] al club verdiblancu. El 30 d'avientu de 2016 na xunta añal d'accionistes apruébase la integración como la nueva seición de baloncestu.<ref>{{cita web|títulu=La Xunta d'Accionistes del Betis aprueba l'alquisición del Club Baloncesto Sevilla|url=https://www.marca.com/futbol/betis/2016/12/31/5866f169ca474146558b45y8.html|fecha=31 d'avientu de 2016}}</ref> == Afición == El Real Betis Balompié ye unu de los seis equipos con mayor siguimientu n'España según los resultaos del barómetru de xunu de 2014 del CIS, nel qu'un 3,4% de los entrevistaos reconoz ser siguidor del club heliopolitano, con escasa diferencia con respectu al Valencia CF (3,5%) y el Athletic Club (3,6%), y triplicando el númberu de simpatizantes evaluáu pol CIS respectu al otru equipu de la capital hispalense (1,1%). Igualmente, según el barómetru del CIS el Real Betis Balompié ye'l segundu equipu de munchos españoles, ocupando la cuarta posición al respective de la simpatía sentida escontra dalgún otru equipu amás del principal.<ref name="cis"/><ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/2759/el real-betis-el-sestu-equipu-preferíu-de-los-esp|títulu=Páxina en realbetisbalompie.es}}</ref> L'estadiu Benito Villamarín suel presentar, cada xornada, una considerable asistencia y una gran animación. Los aficionaos béticos ocupen el cuartu puestu de la lliga en númberu d'asistentes. Con una media de 36&nbsp;142 espectadores per alcuentru y un porcentaxe d'asistencia del 70%, namái son superaos pol [[Real Madrid Club de Fútbol]], [[Futbol Club Barcelona]], [[Club Atlético de Madrid]], [[Athletic Club]] y [[Valencia Club de Fútbol]] como equipos con mayor asistencia de públicu mientres la postrera [[Primer División d'España 2015/16|temporada 2015-16]] de la [[Lliga BBVA]].<ref>{{cita web|url=https://twitter.com/DeporFinanzas/status/740154638352146432 |títulu=El Betis, cuartu equipu de la Lliga n'asistencia|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|editor=DeporFinanzas}}</ref> Gran parte de l'animación cuerre al cargu de los aficionaos ultres, los Supporters Gol Sur, allugaos na zona Gol Sur del estadiu, cada xornada acompañen al equipu con cantaraes y [[tifos]]. Amás el Real Betis Balompié tien l'honor de consiguir faer el mayor desplazamientu d'aficionaos de la historia del fútbol español con alredor de 80&nbsp;000 aficionaos a Madrid na final de la [[Copa del Rei de fútbol 1996-97|Copa del Rei de 1997]] según delles axencies informatives.<ref>{{cita web|url=https://www.elmundo.es/1997/06/28/deportes/28N0071.html|títulu=El Barcelona y el Betis xuéguense güei la Copa del Rei y cierren la temporada más llarga|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|editor=Diariu El Mundo (enllaz recuperáu)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20011122142001/https://www.elmundo.es/1997/06/28/deportes/28N0071.html|fechaarchivu=22 de payares de 2001}}</ref> La [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional|Lliga de Fútbol Profesional (LFP)]] y Aficiones Xuníes premiaron por dos vegaes a l'afición del Real Betis, otorgando'l gallardón "Xugador Númberu 12" nes [[Primer División d'España 2011-12|temporaes 2011-12]] y [[Primer División d'España 2013-14|2013-2014]].<ref>{{cita web|url=http://sevilla.eldesmarque.com/real-betis/44800-la-aficion-del-betis-premiada-por-la-lfp|títulu=Xugador numbero 12 na temporada 11/12|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|editor=ElDesmarque|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624175831/http://sevilla.eldesmarque.com/real-betis/44800-la-aficion-del-betis-premiada-por-la-lfp|fechaarchivu=2016-06-24}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.lfp.es/noticias/la-aficion-del real-betis-balompie-premiu-jugador-numbero-12 |títulu=Xugador Numbero 12 na temporada 2013/14|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|editor=Páxina oficial de la LFP}}</ref> La reconocencia dase como resultancia del trabayu realizáu polos sos siguidores a favor de la tolerancia, el xuegu llimpiu y el respetu ente aficiones. L'afición bética celebra los sos trunfos en [[Plaza Nueva (Sevilla)|Plaza Nueva]] o na [[Avenida de la Palmera]] de Sevilla onde celebró'l campeonatu de lliga de [[Segunda División d'España|Segunda División]] en 2011. === Grupos d'Animación === ; Supporters Gol Sur {{AP|Supporters Gol Sur}} Los '''Supporters Gol Sur''', tamién conocíos como Supporters o SGS, son un grupu entamáu de siguidores ultres que s'alluguen nel Gol Sur del [[Estadiu Benito Villamarín]]. Esta agrupación foi creada na temporada [[Primer División d'España 1986/87|1986/87]].<ref name="blogue">{{cita web|títulu=Historia de Supporters Sur Gol Sur|URL=http://historiadesupporterssur.blogspot.com.es/|editorial=Blogue Historia de Supporters Sur Betis|fecha=16 de xineru de 2011}}</ref> Na segunda metá'l sieglu XX esistíen una serie de peñes "animadores" del Betis que nun yeren consideraes ultres.<ref name="articulo">{{cita web|títulu=Historia de los Supporters|URL=http://www.arrakis.es/~djg/betis/historia.htm|editorial=Arrakis|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}</ref> A finales de los años 60 surdió la "peña del Zuque", que caltuvo conflictos con otres aficiones en dellos estadios españoles y europeos.<ref name="articulo"/> En 1986 un grupu d'aficionaos decide dise de "zucar" pa crear un tipu d'afición distinta.<ref name="articulo"/> La pallabra Supporters ye n'inglés por tar inspiraos nos hinches britáticos (''hooligans''). Nos sos empiezu yeren [[Nacionalismu andaluz|nacionalistes andaluces]].<ref name="blogue"/> Na temporada 1990/1991 entraron los skin heads nel grupu,<ref name="articulo"/> los cualos camudaron la ideoloxía a la [[estrema derecha]], que sigue calteniéndose anguaño. El grupu ta hermaniáu col [[Frente Atlético]] ([[Club Atlético de Madrid]]) y los [[Ultra Boys]] ([[Real Sporting de Xixón]]). Tamién caltienen bones rellaciones col [[Frente Onuba]] del [[Real Club Recreativo de Huelva]] ; Grada 1907 Na temporada [[Segunda División d'España 2014/15|2014/15]] formóse un nuevu grupu d'animación alcontráu na esquina de Fondu con Gol Norte formada por distintes peñes que los sos miembros cumplen ciertos requisitos de conducta y de comportamientu pa entrar en dicha grada. Pa la temporada [[Primer División d'España 2015/16|2015/16]] pidieron un treslláu hasta Fondu 2ᵘ Anfiteatru (zona colindante con Gol Sur) por cuenta de la demanda de socios por formar parte d'esti grupu y asina poder usar l'altor como mecanismu d'animación. ; Gol Sur 1907 Tres la finalización de la temporada [[Primer División d'España 2015/16|2015/16]], los dos grupos d'animación nesi momentu activos deciden xunise so un mesmu nome col enfotu de xunir el focu d'animación escontra'l club. Pa la temporada [[Primer División d'España 2016/17|2016/17]] van ser reasitiaos en distintes zones del estadiu (principalmente Fondu 2ᵘ Anfiteatru y Gol Norte 2ᵘ Anfiteatru) poles obres de meyora del Gol Sur. Na temporada [[Primer División d'España 2017/18|2017/18]] tienen como oxetivu ocupar tola grada baxa de Gol Sur. === Peñes === El Real Betis Balompié tien, en 2015, 513 peñes según información de la páxina web del club,<ref name="penes" /> de les cualos más de 50 atópense fora d'Andalucía, d'elles 9 nel estranxeru como, [[Vila Real de Santo António]], [[Estocolmu]], [[Viena]], [[Miami]] y [[Pichanal]] (Arxentina). Nel añu 1967, los dirixentes de les distintes peñes decidieron la creación d'una federación que les apigurara y sirviera de nexu d'unión ente'l club y el peñismo. Esta federación llegalizar n'ochobre de 1967 cola denominación de "Federación de peñes bética de Sevilla y la so provincia". En 1998, por alcuerdu del club, presidíu por Manuel Ruiz de Lopera, y la inmensa mayoría de les Peñes dar# en la disolución de la Federación, creándose una coordinadora, que formaría parte de la organigrama del club. En 2009 se refundó la Federación de Peñes Real Betis Balompié.<ref>{{cita web |url=http://www.fprealbetisbalompie.es/|títulu=Web oficial de la Federación de Peñes}}</ref> La más antigua de toles peñes bétiques ye la "Puerta de la Carne", constituyida con fecha 13 d'ochobre de 1927, decana del fútbol español.<ref>{{cita web|url=http://www.tuyossiempre.com/centenariu/documentosBD/img1173852981145.pdf|títulu=Real Betis - Peñes 2}}</ref> == Rivalidá histórica == {{AP|Derbi sevillanu}} El Real Betis Balompié caltién la so máxima rivalidá col [[Sevilla Fútbol Club]] dende casi la dómina de la so fundación. Foi en 1909 cuando una dixebra nel senu del equipu sevillanu formó'l [[Betis Football Club|Betis Foot-Ball Club]], producida pola negativa de los hispalenses a aceptar nel so equipu al fíu d'un obreru. Esti nuevu club foi absorbíu en 1914 pol Sevilla Balompié por cuenta de les penuries económiques que sufría dando como resultancia al Real Betis Balompié actual. Esti nuevu club heredó esa rivalidá col equipu raxón.<ref>{{cita web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2009/11/los-primeros-anos-de-rivalidá-hispalense/|títulu=Los primeros años de rivalidá hispalense|fechaaccesu=12 de xunu de 2016|editor=CIHEFE - Cuadiernos de fútbol}}</ref> Últimos estudios llevaos a cabu na ciudá señalen una llixera mayoría de béticos en Sevilla, y una mayoría más amplia na provincia y fora d'ella. El Betis tamién tien un mayor númberu de peñes que'l club sevillista. Nes últimos temporaes fíxose frecuente que dambos clubes alcuerden el númberu y preciu de les entraes a recibir pola afición visitante p'asina crear un meyor ambiente nos derbis.<ref>{{cita web |url=http://www.estadiodeportivo.com/sevilla/2016/04/18/sevilla-betis-ponen-venta-entraes-derbi/69075.html|títulu=Entraes Derbi}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.sevillafc.es/es/actualidad/noticias/les entraes-pa-el derbi-la venta-pa-abonaos-el-proximo-miercoles|títulu=Entraes Derbi}}</ref> {{VT|Regata Sevilla-Betis}} == Medios de comunicación == === Betis TV y Radio Betis === El club dispón d'una canal propia de televisión, '''Betis TV''', que realiza la función de promover la conocencia y espardimientu de la institución. La canal ocupar de les retresmisiones de tolos actos institucionales del club, como asamblees, ruedes de prensa, informativos d'actualidá y conxustes, amás d'emitir partíos oficiales de los sos equipos deportivos en direutu n'abiertu. La so programación diaria empezó'l [[23 de xunu]] de [[2016]] a nivel provincial nel dial 56 de la [[Televisión terrestre n'España#Canales nacionales|TDT]] y el [[7 de xunetu]] al traviés de [[streaming]].<ref>{{cita web|url=http://realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/7060/betis-tv-empezara-manana-la so-programacion-diaria-d|títulu=Betis TV}}</ref><ref>{{cita web |url=https://twitter.com/RealBetis/status/751045187313565696|títulu=RTV Betis en streaming}}</ref> El [[29 de xunu]] de [[2017]] la canal incorporar a nivel nacional al dial 317 del operador de pagu [[Vodafone España|Vodafone TV]] La emisora de radio, '''Radio Betis''', emite nel 96.8 [[FM]] === Trelce Barras === Amás de la cobertoria [[radiotelevisión|radiotelevisiva]], el club tien la so propia revista oficial, distribuyida de forma on-line na so páxina web dende la so inauguración nel mes de [[febreru]] del añu [[2014]]. De magar, ufierta reportaxes con tolos protagonistes de la vida diaria de la entidá, dende los xugadores del primer equipu hasta los miembros de les categoríes inferiores, según emplegaos y béticos pernomaos. Amás, abre les sos páxines a los aficionaos y peñistas de tol mundu que dan testimoniu de la historia del club al traviés d'anécdotes y episodios que quedaron pa l'alcordanza. === Nueves teunoloxíes === Al traviés de les nueves teunoloxíes, cada vez más presentes nel tantu na cultura popular como nel ámbitu deportivu, el club ufierta a los sos aficionaos les últimes noticies referentes a tolos aspeutos de la entidá. El club dispón d'una páxina web, onde informa llargamente y de forma actualizada de los aspeutos más significativos, tales como la so historia, comunicaos, organigrama, cantera, socios, peñes o Fundación ente otros. Nesti aspeutu, la cobertoria del club avanza cola crecedera teunolóxica y ufierta informaciones asemeyaes nes distintes [[Rede social|redes sociales]] que fueron apaeciendo nos últimos años. Plataformes como [[Facebook]], [[YouTube]], [[Vini (aplicación)|Vini]], [[Google+]], [[Snapchat]], [[Instagram]] o [[Twitter]] son amás una nueva forma de comunicación ente'l club y los sos siguidores. Hai de solliñar especialmente esta postrera, que con apenes unos años de vida convirtióse nuna de les principales ferramientes de comunicación y interactividad al marxe de l'habitual prensa escrita o dixital. == Premios == * '''Meyor Equipu de 2005''' dau pola [[Conseyería de Turismu de la Xunta d'Andalucía|Conseyería de Comerciu, Turismu y Deporte]] de la [[Xunta d'Andalucía]], ''"por ganar la Copa del Rei 2005 y pola so clasificación pa xugar la Lliga de Campeones, per primer vegada na historia del fútbol andaluz, faciendo una de les sos meyores campañes de la historia del club."''<ref>{{cita web|url=http://www.juntadeandalucia.es/turismocomercioydeporte/uidadetalleNoticia.do?idnoticia=741|títulu=Consejería de Turismu, Comerciu y Deporte. ANDALUCÍA<!-- Títulu xeneráu por un bot -->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071024024506/http://www.juntadeandalucia.es/turismocomercioydeporte/uidadetalleNoticia.do?idnoticia=741|fechaarchivu=24 d'ochobre de 2007}}</ref> * '''[[Real Orde del Méritu Deportivu#Categoríes del gallardón|Placa de Plata]] al Méritu Deportivu''' del [[Conseyu Cimeru de Deportes]] (CSD).<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicaos.html?id=3522|títulu=Comunicaos Oficiales - Real Betis Balompié<!-- Títulu xeneráu por un bot -->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070518143042/http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicaos.html?id=3522|fechaarchivu=18 de mayu de 2007}}</ref> * '''[[Trofeo Amberes]]''', premiu concedíu al Real Betis Balompié pola [[Real Federación Española de Fútbol]] pola promoción y curiáu de la cantera (1966-67). * '''[[Medaya d'Andalucía#2007|Medaya d'Oru d'Andalucía]]'''.<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicaos.html?id=3282|títulu=Comunicaos Oficiales - Real Betis Balompié<!-- Títulu xeneráu por un bot -->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070216022356/http://www.realbetisbalompie.es/noticias/comunicaos.html?id=3282|fechaarchivu=16 de febreru de 2007}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.diariodesevilla.es/44904_ESN_HTML.htm|títulu=Medaya d'Oru d'Andalucía|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928102026/http://www.diariodesevilla.es/44904_ESN_HTML.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}}</ref> * '''Medaya d'Oru de la Ciudá de Sevilla''' dada pol Escelentísimu [[Conceyu de Sevilla]] con motivu del Centenariu. * '''Medaya d'Oru de la Cámara de Comerciu, Industria y Navegación de Sevilla'''.<ref>{{cita web |url=http://beticismo.net/2013/02/46195-el real-betis-balompie-recibio-ayeri-la medaya-de-la-camara-de-comerciu-de-sevilla|títulu=El Betis recibe la medaya d'Oru de la cámara de comerciu}}</ref> * '''Xugador Nᵘ 12''' dau pola [[LFP]] con motivu del trabayu realizáu a favor de la tolerancia, el xuegu llimpiu y el respetu ente aficiones nes temporaes 2011/12 y 2013/14.<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/noticias/xeneral/1541_La_aficion_del%20Real_Betis_recibira_el%20domingu_el%20premiu%20Xugador_NON_12__de_la_LFP|títulu=Xugador Nᵘ 12|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120630061250/http://www.realbetisbalompie.es/noticias/xeneral/1541_La_aficion_del|fechaarchivu=2012-06-30}}</ref> * '''Premiu Zaballa 2014''' dau pola [[RFEF]] por cuenta de ''les sos aiciones d'ayuda escontra les persones que se vieron arreyaes nel momentu que producióse un ábanu nuna de les graes del [[Estadiu El Sadar]].<ref>{{cita web|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/2841/la-rfef-concede-el premiu-zaballa-2014-los-xugador|títulu=Premiu Zaballa 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Estadístiques del Real Betis Balompié]] == Filmografía == * Documental TVE (19/01/1970), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/historicos-del-balompie/historicos-del-balompie-real-betis-balompie/4252084/ «Históricos del balompié - Real Betis Balompié»] en [[rtve.es]] * Documental TVE (09/10/2014), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-nueche-betica/2800576/ «Conexón Vintage - 'La nueche bética'»] en [[rtve.es]]<ref>[http://sevilla.abc.es/deportes/alfinaldelapalmera/noticias/real-betis/exito-de-la nueche-betica-el-conexion-vintage-dedicáu-al-betis-79729-1412933257.html Ésitu de 'La nueche bética', la Conexón Vintage' dedicáu al Betis] sevilla.abc.es</ref> * Documental TVE (15/06/2017), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-15-06-17/4067419/ «Conexón Vintage - 'El trunfu béticu na Copa 1977'»] en [[rtve.es]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|group="n"}} == Bibliografía == * Llibro de Rexistru de la Delegación del Gobiernu Civil de Sevilla na Plaza d'España (páxina 36, apunte nᵘ 283) * Hemeroteca Municipal de Sevilla, diarios "La Unión", "El Lliberal", "Sevilla", ABC y otros (1908-1914, 1926, 1932, 1936-40, 1947-54, 1958) * Enciclopedia de los Deportes, tomo sobre'l RBB (1950, Francisco Narbona) * Especial revista "Oya"- Historia RBB (1954, Nicolás Salas) * "50 años de fútbol sevillano" (1958, Manuel Benítez Salvatierra "César del Arcu", Editorial Seleiciones Gráfiques) * Especial Revista "Oya" (avientu de 1958) * Especial ABC (avientu de 1958) * Historia del Real Betis Balompié (1985, Furest y Rodríguez, Biblioteca d'Ediciones Andaluces) * "Historia viva del Real Betis Balompié" (1993, Prensa Española) * La historia enxamás cuntada del Real Betis Balompié" (2001, Manuel Carmona, Editorial Castillejo) * "Primeros pasos del fútbol sevillano" (2005, Juan Castro Prieto, Puntorojo llibros) * Seición Historia, web oficial del centenariu (2006-2007, Manuel Carmona Rodríguez, historiador del Centenariu). == Enllaces esternos == * [http://www.realbetisbalompie.es/ Sitiu web oficial.] * [http://www.laliga.es/laliga-santander/betis Real Betis Balompié] en [[LFP|LFP.es]] * [http://es.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52265/domestic/index.html Real Betis Balompié] en [[UEFA.com]] * {{Enllaz rotu|1=Real Betis Balompié |2=http://es.fifa.com/world-match-centre/clubes/club=spain-real-betis-32838/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en [[FIFA.com]] * {{Facebook|realbetisbalompie}} * {{Twitter|RealBetis}} * {{YouTube|channel=realbetisoficial}} {{commonscat|Real Betis}} {{Tradubot|Real Betis Balompié}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Andalucía]] jtztpo7qm2pjuga9q7im9ma1fuw11s7 0 112515 4496499 4466004 2026-05-26T07:32:37Z Limotecariu 735 4496499 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''Federación Internacional de Pelota Vasca''' ye l'organismu internacional que dirixe la [[Pelota vasca|Pelota Vasca]]. La mesma regula y entama la competiciones internacionales, que'l so principal esponente ye'l [[Campeonatu del Mundu de Pelota Vasca]]. == Historia == La Federación Internacional de Pelotes Vasca foi fundada'l [[19 de mayu]] de [[1929]], en [[Buenos Aires]] ([[Arxentina]]), impulsada poles Federaciones Española, Francesa y Arxentina. Por cuenta de la [[Guerra Civil española]] y la [[Segunda Guerra Mundial]], la so actividá práuticamente cesó hasta [[1945]]. En [[1946]] regular pola Federación les modalidaes oficiales y les regles específiques de caúna d'elles, en que la so redaición participarón les federaciones nacionales. La sede de la Federación asítiase en [[Pamplona]] ([[Navarra]], [[España]]).<ref>{{Cita web |url=http://www.fipv.net/cas/federacion/historia.htm |títulu=FIPV Historía na web oficial |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090817142827/http://www.fipv.net/cas/federacion/historia.htm |fechaarchivu=2009-08-17 }}</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" |- ! Presidente !! Año mandato |- |[[Jean Ybarnégaray]] |1929 - 1946 |- |Manuel Balet Crous |1946 – 1954 |- |Carmelo Balda Galarraga |1954 – 1969 |- |Javier Gil de Biedma |1970 – 1978 |- |Jesús Fernández Iriondo |1978 – 1994 |- |Enrique Gaytán de Ayala |1994 – 2002 |- |Dominique Boutineau |2002 - 2014 |- |Xavier Cazaubon |2014 - Presente |- |} Consulta tamién {{Enllaz rotu|1=los sos estatutos |2=http://www.fipv.net/documentacion/ESTATUTOSAPROBADOS2006.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. == Categoríes == Les modalidaes reconocíes internacionalmente nes que s'apuesten los [[Campeonatos del Mundu de Pelota Vasca]], son les siguientes: * [[Pelota mano]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 36 m. y [[Trinquete (pelota vasca)|Trinquete]]) * [[Paleta cueru]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 36 m. y [[Trinquete (pelota vasca)|Trinquete]]) * [[Pelota paleta|Paleta goma]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 36 m. y [[Trinquete (pelota vasca)|Trinquete]]) * [[Xare]] ([[Trinquete (pelota vasca)|Trinquete]]) * [[Pelota paleta|Pala Curtia]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 36 m.) * [[Cesta punta]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 54 m.) * [[Frontenis]] ([[Frontón (deporte)|Frontón]] 30 m.) == Otres delegaciones == Amás de la FIPV esisten: * Pal continente européu: la [http://www.ufepv.com Unión de Federaciones Europees de Pelota Vasca] (UFEPV). * Munches federaciones nacionales (una per cada país), que de la mesma tienen incluyíes nelles delles federaciones territoriales. Les más reconocíes son; la [https://web.archive.org/web/20170911172246/http://femexfronton.com/ Federación Mexicana de Frontón], la [http://www.fepelota.com Federación Española de Pelota] y la [http://www.ffpb.net Federación Francesa de Pelota Vasca]. === Federaciones Nacionales === Anguaño la Federación Internacional ta constituyida de 31 federaciones nacionales.<ref>31 [http://www.fipv.net/es/la-federacion/federaciones federaciones nacionales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113131416/http://www.fipv.net/es/la-federacion/federaciones |date=2011-01-13 }}</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" |- ! Federación ! País |- | Confederación Arxentina de Pelota | {{ARG}} |- | Fédération Belge Francophone de Pelote Basque | {{BEL}} |- | Federación Boliviana de Pelota de Mano, Paleta y Raqueta | {{BOL}} |- | Sociedade Brasileira de Pelota Vasca | {{BRA}} |- | Association Canadienne de Sports de Frontón (A.C.S.F.) | {{CAN}} |- | Federación Chilena de Pelota Vasca | {{CHI}} |- | Asociación de Pelota Vasca de Costa Rica | {{CRI}} |- | Federación Cubana de Pelota Vasca y Frontón | {{CUB}} |- | Federación Ecuatoriana de Pelota Nacional | {{ECU}} |- | Federación Salvadoriana de Frontón - FESAFRO | {{SLV}} |- | Federación Española de Pelota | {{ESP}} |- | United States Federation of Pelota | {{USA}} |- | Federación de Pelota Vasca de Filipines | {{PHL}} |- | Fédération Française de Pelote Basque | {{FRA}} |- | Asociación de Frontón de Guatemala | {{GUA}} |- | Fédération Guinéenne de Pelote Basque | {{GUI}} |- | Koninklijke Nederlandse Kaats Bond | {{NED}} |- | All India Pelota Vasca Federation | {{IND}} |- | Federazione Italiana Palla Puxo (FIPAP) | {{ITA}} |- | Federación Mexicana de Frontón | {{MEX}} |- | Asociación Nicaraguana de Frontón | {{NIC}} |- | Organización Nacional Frontenis Panamá - ONADEFPA | {{PAN}} |- | Confederación Paraguaya de Pelota | {{PRY}} |- | Federación Deportiva Peruana de Paleta Frontón | {{PER}} |- | Club "Pelota Polska" | {{POL}} |- | Associaçâo Portuguesa de Pelota Basca | {{POR}} |- | Federación de Frontón de Puertu Ricu INC. | {{PRI}} |- | Federación Dominicana de Pelota Vasca | {{DOM}} |- | Association Togo 19 | {{TGO}} |- | Federación Uruguaya de Pelota | {{URU}} |- | Federación Venezolana de Pelota Vasca | {{VEN}} |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.fipv.net Páxina web de la Federación Internacional de Pelota Vasca International] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organizaciones deportives internacionales|Pelotavasca]] [[Categoría:Pelota vasca]] [[Categoría:Organizaciones fundaes en 1929]] [[Categoría:Deporte en 1929]] [[Categoría:Pamplona]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] qqulvunidmx81vv2jcdbgsxxjer12xw 0 112630 4496483 4301291 2026-05-26T07:25:35Z Limotecariu 735 eliminación denomaciones n'español 4496483 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = '''Icteridae''' | familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825 | subdivision_ranks = [[xéneru (bioloxía)|Xéneros]] | subdivision = 30 xéneros,<ref name="IOC" /> vease'l [[#especies|texto]] }} Los '''ictéridos''' ('''Icteridae''') son una [[familia (bioloxía)|familia]] d'[[aves]] [[paseriformes]] distribuyíes por [[América]]. Ente'l so miembros atópense los ''[[Icterus]]'', los ''[[Cacicus]]'', los ''[[Quiscalus]]'' y los ''[[Molothrus]]'''. Son páxaros de pequeños a medianos con picos robustos y apuntiaos. En munches de les sos especies predomina, nos machos, el plumaxe negru, frecuentemente en contraste con zones marielles, naranxes o coloraes. Suelen presentar [[dimorfismu sexual]], siendo les femes de menor tamañu y de coloraciones más apagaes que los machos, predominando ente elles los tonos pardos. [[Ficheru:Agelaius phoeniceus PP.jpg|thumb|''[[Agelaius phoeniceus]]'' machu.]] [[Ficheru:Agelaius-phoeniceus-008.jpg|thumb|''[[Agelaius phoeniceus]]'' fema.]] [[Ficheru:Yellow-rumped cacique, Cincinnati Zoo.jpg|thumb|''[[Cacicus cela]]''.]] [[Ficheru:Gymnomystax mexicanus - Tordo maicero - Venezuela.jpg|thumb|''[[Gymnomystax mexicanus]]''.]] [[Ficheru:Icterus-galbula-002.jpg|thumb|''[[Icterus galbula]]''.]] [[Ficheru:Altamira Oriole icterus gularis, Bentsen State Park TX.jpg|thumb|''[[Icterus gularis]]''.]] [[Ficheru:Molothrus aeneus -Tucson, Arizona, USA-8 (3).jpg|thumb|''[[Molothrus aeneus]]''.]] [[Ficheru:Montezuma Oropendola Arenal Costa Rica.jpg|thumb|''[[Psarocolius montezuma]]''.]] [[Ficheru:Psarocolius decumanus.jpg|thumb|''[[Psarocolius decumanus]]''.]] [[Ficheru:CHOPIM-DO-BREJO (Pseudoleistes guirahuro)2.jpg|thumb|''[[Pseudoleistes guirahuro]]''.]] [[Ficheru:Quiscalus-quiscula-001.jpg|thumb|''[[Quiscalus quiscula]]''.]] [[Ficheru:Sturnella superciliaris -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|thumb|''[[Sturnella superciliaris]]''.]] == Especies == {| |- valign=top | '''Familia Icteridae'''<ref name="IOC">Frank Gill y David Donsker. ''[http://www.worldbirdnames.org/bow/warblers/ New World warblers & oropendolas]''. IOC World Bird List versión 5.1.</ref><ref>Pa los nomes comunes: {{Nomes aves SEO 16 |consultáu =29 d'abril de 2015}}</ref> * Xéneru ''[[Agelaius]]'' ** [[Agelaius assimilis]] (''Agelaius assimilis''); ** [[Agelaius humeralis]] (''Agelaius humeralis''); ** [[Agelaius phoeniceus]] (''Agelaius phoeniceus''); ** [[Agelaius tricolor]] (''Agelaius tricolor''); ** [[Agelaius xanthomus]] (''Agelaius xanthomus''); * Xéneru ''[[Xanthopsar]]'' ** [[Xanthopsar flavus]] (''Xanthopsar flavus''); * Xéneru ''[[Chrysomus]]'' ** [[Chrysomus icterocephalus]] (''Chrysomus icterocephalus''); ** [[Chrysomus ruficapillus]] (''Chrysomus ruficapillus''); * Xéneru ''[[Agelasticus]]'' ** [[Agelasticus cyanopus]] (''Agelasticus cyanopus''); ** [[Agelasticus thilius]] (''Agelasticus thilius''); ** [[Agelasticus xanthophthalmus]] (''Agelasticus xanthophthalmus''); * Xéneru ''[[Amblycercus]]'' ** [[Amblycercus holosericeus]] (''Amblycercus holosericeus''); * Xéneru ''[[Amblyramphus]]'' ** [[Amblyramphus holosericeus]] (''Amblyramphus holosericeus''); * Xéneru ''[[Cacicus]]'' ** [[Cacicus cela]] (''Cacicus cela''); ** [[Cacicus chrysonotus]] (''Cacicus chrysonotus''); ** [[Cacicus chrysopterus]] (''Cacicus chrysopterus''); ** [[Cacicus haemorrhous]] (''Cacicus haemorrhous''); ** [[Cacicus koepckeae]] (''Cacicus koepckeae''); ** [[Cacicus microrhynchus]] (''Cacicus microrhynchus''); ** [[Cacicus sclateri]] (''Cacicus sclateri''); ** [[Cacicus solitarius]] (''Cacicus solitarius''); ** [[Cacicus uropygialis]] (''Cacicus uropygialis''); ** [[Cacicus oseryi]] (''Cacicus oseryi''); * Xéneru ''[[Cassiculus]]'' ** [[Cassiculus melanicterus]] (''Cassiculus melanicterus''); * Xéneru ''[[Curaeus]]'' ** [[Curaeus curaeus]] (''Curaeus curaeus''); * Xéneru ''[[Anumara]]'' ** [[Anumara forbesi]] (''Anumara forbesi''); * Xéneru ''[[Ptiloxena]]'' ** [[Ptiloxena atroviolacea]] (''Ptiloxena atroviolacea''); * Xéneru ''[[Dives (xéneru)|Dives]]'' ** [[Dives dives]] (''Dives dives''); ** [[Dives warszewiczi]] (''Dives warszewiczi''); * Xéneru ''[[Dolichonyx]]'' ** [[Dolichonyx oryzivorus]] (''Dolichonyx oryzivorus''); * Xéneru ''[[Euphagus]]'' ** [[Euphagus carolinus]] (''Euphagus carolinus''); ** [[Euphagus cyanocephalus]] (''Euphagus cyanocephalus''); * Xéneru ''[[Gnorimopsar]]'' ** [[Gnorimopsar chopi]] (''Gnorimopsar chopi''); * Xéneru ''[[Gymnomystax]]'' ** [[Gymnomystax mexicanus]] (''Gymnomystax mexicanus''); * Xéneru ''[[Hypopyrrhus]]'' ** [[Hypopyrrhus pyrohypogaster]] (''Hypopyrrhus pyrohypogaster''); * Xéneru ''[[Icterus]]'' ** [[Icterus abeillei]] (''Icterus abeillei''); ** [[Icterus auratus]] (''Icterus auratus''); ** [[Icterus auricapillus]] (''Icterus auricapillus''); ** [[Icterus bonana]] (''Icterus bonana''); ** [[Icterus bullockii]] (''Icterus bullockii''); ** [[Icterus cayanensis]] (''Icterus cayanensis''); ** [[Icterus chrysater]] (''Icterus chrysater''); ** [[Icterus chrysocephalus]] (''Icterus chrysocephalus''); ** [[Icterus cucullatus]] (''Icterus cucullatus''); ** [[Icterus dominicensis]] (''Icterus dominicensis''); ** [[Icterus galbula]] (''Icterus galbula''); ** [[Icterus graceannae]] (''Icterus graceannae''); ** [[Icterus graduacauda]] (''Icterus graduacauda''); ** [[Icterus gularis]] (''Icterus gularis''); ** [[Icterus icterus]] (''Icterus icterus''); ** [[Icterus laudabilis]] (''Icterus laudabilis''); ** [[Icterus leucopteryx]] (''Icterus leucopteryx''); ** [[Icterus maculialatuso]] (''Icterus maculialatus''); ** [[Icterus mesomelas]] (''Icterus mesomelas''); ** [[Icterus nigrogularis]] (''Icterus nigrogularis''); ** [[Icterus oberi]] (''Icterus oberi''); ** [[Icterus parisorumt]] (''Icterus parisorum''); ** [[Icterus pectoralis]] (''Icterus pectoralis''); ** [[Icterus prosthemelaso]] (''Icterus prosthemelas''); ** [[Icterus pustulatus]] (''Icterus pustulatus''); ** [[Icterus spurius]] (''Icterus spurius''); ** [[Icterus wagleri]] (''Icterus wagleri''); * Xéneru ''[[Lampropsar]]'' ** [[Lampropsar tanagrinus]] (''Lampropsar tanagrinus''); * Xéneru ''[[Macroagelaius]]'' ** [[Macroagelaius imthurni]] (''Macroagelaius imthurni''); ** [[Macroagelaius subalaris]] (''Macroagelaius subalaris''); * Xéneru ''[[Molothrus]]'' ** [[Molothrus aeneus]] (''Molothrus aeneus''); ** [[Molothrus atero]] (''Molothrus ater''); ** [[Molothrus bonariensis]] (''Molothrus bonariensis''); ** [[Molothrus oryzivorus]] (''Molothrus oryzivorus''); ** [[Molothrus rufoaxillaris]] (''Molothrus rufoaxillaris''); * Xéneru ''[[Agelaioides]]'' ** [[Agelaioides badius]] (''Agelaioides badius''); * Xéneru ''[[Nesopsar]]'' ** [[Nesopsar nigerrimus]] (''Nesopsar nigerrimus''); * Xéneru ''[[Ocyalus]]'' ** [[Ocyalus latirostris]] (''Ocyalus latirostris''); * Xéneru ''[[Oreopsar]]'' ** [[Oreopsar bolivianus]] (''Oreopsar bolivianus''); * Xéneru ''[[Psarocolius]]'' ** [[Psarocolius angustifrons]] (''Psarocolius angustifrons''); ** [[Psarocolius atrovirens]] (''Psarocolius atrovirens''); ** [[Psarocolius bifasciatus]] (''Psarocolius bifasciatus''); ** [[Psarocolius cassini]] (''Psarocolius cassini''); ** [[Psarocolius decumanus]] (''Psarocolius decumanus''); ** [[Psarocolius guatimozinus]] (''Psarocolius guatimozinus''); ** [[Psarocolius montezuma]] (''Psarocolius montezuma''); ** [[Psarocolius viridis]] (''Psarocolius viridis''); ** [[Psarocolius wagleri]] (''Psarocolius wagleri''); ** [[Psarocolius yuracares]] (''Psarocolius yuracares''); * Xéneru ''[[Pseudoleistes]]'' ** [[Pseudoleistes guirahuro]] (''Pseudoleistes guirahuro''); ** [[Pseudoleistes virescens]] (''Pseudoleistes virescens''); * Xéneru ''[[Quiscalus]]'' ** [[Quiscalus lugubris]] (''Quiscalus lugubris''); ** [[Quiscalus major]] (''Quiscalus major''); ** [[Quiscalus mexicanus]] (''Quiscalus mexicanus''); ** [[Quiscalus nicaraguensis]] (''Quiscalus nicaraguensis''); ** [[Quiscalus niger]] (''Quiscalus niger''); ** [[Quiscalus palustris]] (''Quiscalus palustris'') <small>([[estinción|estinguíu]]);</small> ** [[Quiscalus quiscula]] (''Quiscalus quiscula''); * Xéneru ''[[Sturnella]]'' ** [[Sturnella bellicosa]] (''Sturnella bellicosa''); ** [[Sturnella defilippii]] (''Sturnella defilippii''); ** [[Sturnella loyca]] (''Sturnella loyca''); ** [[Sturnella militaris]] (''Sturnella militaris''); ** [[Sturnella magna]] (''Sturnella magna''); ** [[Sturnella neglecta]] (''Sturnella neglecta''); ** [[Sturnella superciliaris]] (''Sturnella superciliaris''); * Xéneru ''[[Xanthocephalus]]'' ** [[Xanthocephalus xanthocephalus]] (''Xanthocephalus xanthocephalus''); |} == Carauterístiques == La mayoría de los ictéridos habiten nos [[trópicu|trópicos]], anque delles especies viven en climes templaos, como los ''[[Agelaius]]'' y la ''[[Sturnella loyca]]''. La mayor cantidá d'especies reproductores de la familia atópase en [[Colombia]] y el sur de [[Méxicu]].<ref>Lowther P (1975) "Geographic and Ecological Variation in the Family Icteridae" ''Wilson Bulletin'' '''87''' (4): 481-495</ref> Los ictéridos viven nuna gran variedá de hábitats, como carbes, banzaos, montes y sabanes.<ref name=EoB/> Les especies de zones templaes son [[Migración de les aves migratories]] y casi toles qu'añeren n'Estaos Xuníos y Canadá mover hasta Méxicu y América Central. [[Ficheru:Euphagus cyanocephalus male gaping.jpg|thumb|right|Los ictéridos pueden engrandar los buecos forzándolos colos sos picos, como esti machu d'''[[Euphagus cyanocephalus]]''.]] [[Ficheru:Montezuma's oropendola.jpg|thumb|Niales colgantes nuna colonia de ''[[Psarocolius montezuma]]''.]] El tamañu de los ictéridos varia considerablemente tantu ente les sos especies, como ente los individuos de dambos sexos, que con frecuencia presenten un marcáu [[dimorfismu sexual]]. La especie más pequeña ye l'''[[Icterus spurius]]'', que les sos femes miden unos 15&nbsp;cm de llargu y pesen 18&nbsp;gramos, ente que'l más grande'l ''[[Psarocolius bifasciatus]]'', que los sos machos miden 52&nbsp;cm y pesen alredor de 550&nbsp;gramos. Por casu, el machu del ''[[Quiscalus mexicanus]]'' pesa un 60% más que la fema. Esta variación ye mayor qu'en cualesquier otra familia de [[paseriformes]] (cola esceición del ''[[Calyptura cristata]]'', familia [[Cotingidae]]).<ref>{{Citation |apellíu=Prum |nome=Richard O. | autor2 = Snow, David W. | añu = 2003 | títulu = Firefly Encyclopedia of Birds | chapter = Cotingas | editor = [[Christopher Perrins]] (Ed.) |páxines=432–433 |publicación=Firefly Books | isbn = 1-55297-777-3}}</ref> Tamién presenten dimorfismu sexual na coloración del plumaxe. Ente los machos predomina'l color negru, con frecuencia con llamativos contrastes con zones marielles, naranxes o coloraes, ente que les femes tienen plumaxes más discretos onde predominen los tonos pardos. Una adautación pocu común de los ictéridos ye la configuración del so craniu por que puedan abrir el picu aplicando fuercia muscular, en llugar de producise l'apertura por relaxación muscular como ye habitual, lo que-yos dexa forzar les fisuras p'algamar alimentos escondíos dientro d'elles. Los ictéridos tán afechos pa consumir un ampliu espectru d'alimentos. Los caciques usen les sos llargos y hábiles picos pa estrayer la magaya de les frutes. Otros, como los tordos americanos, loicas y praderos usen los sos picos más curtios y robustos pa descascarillar granes. El ''[[Nesopsar nigerrimus]]'' usa'l so picu pa sondiar en busca d'inseutos ente les corteces de los árboles y les ''[[epifita]]'', ocupando'l [[nichu ecolóxicu]] que nel restu del [[Neotrópico]] esploten los ''[[Dendrocolaptinae]]''. Los ictéridos, amás de comer inseutos y frutos, usen los sos afilaos picos pa consumir [[Néctar (botánica)|néctar]] de les flores. Les forma de anidamiento d'estos páxaros ye variable. Los ictéridos y los ''Cacicus'' constrúin niales de yerba entretejida que cuelguen de les cañes de los árboles. Munchos ictéridos añeren en colonies, que pueden llegar hasta los 100 000 individuos. Delles especies de ''Molothrus'' practiquen el [[parasitismu de puesta|nidoparasitismo]]: les sos femes ponen los güevos nos niales d'otres especies, de forma similar a como faen los [[Cuculidae|cucos]].<ref name=EoB>{{Citation |editor=Forshaw, Joseph|author= Parkes, Kenneth C.|añu=1991|títulu=Encyclopaedia of Animals: Birds |publicación=Merehurst Press |ubicación=Londres |páxines=214–215|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> Delles especies de ictéridos son consideraes [[plaga|plagues]] pa l'agricultura, por casu n'Estaos Xuníos l'''[[Agelaius phoeniceus]]'' considérase'l vertebráu más perxudicial pa les colleches, particularmente l'arroz.<ref>Dolbeer, R & S Ickes (1994) "Red-winged Blackbird feeding preferences and response to wild rice treated with Portland cement or plaster" ''Vertebrate Pest Conference Proceedings collection. Proceedings of the Sixteenth Vertebrate Pest Conference (1994)'' (W.S. Halverson& A.C. Crabb, Eds.) Univ. of Calif.:Davis.</ref> En California el costu de controlar a los ''Agelaios'' foi de 30[[Dólar d'Estaos Xuníos|$]] por [[Acre (unidá de superficie)|acre]] en 1994. Sicasí, non toles especies consiguen ser tan numberoses y delles tán en peligru d'[[estinción]]. Ente elles atopen especies insulares como'l ''[[Nesopsar nigerrimus]]'', el ''[[Agelaius xanthomus]]'' y el ''[[Icterus laudabilis]]'', que tán amenaciaos pola [[perda d'hábitat]]. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Narosky, Tito & Henschke, Christian (2005): ''Guía d'aves de la ciudá de Buenos Aires''. Vázquez Mazzini Editores. * {{Versalita|Jaramillo, Alvaro & Burke, Peter}} (1999): ''New World Blackbirds''. Christopher Helm, Londres. {{ISBN|0-7136-4333-1}} * {{Versalita|Price, J. Jordan y Lanyon, Scott M.}} (2002): A robust phylogeny of the oropendolas: Polyphyly revealed by mitochondrial sequence data. ''[[Auk (revista)|Auk]]'' '''119'''(2): 335–348. <small>[[Digital Object Identifier|DOI]]: 10.1642/0004-8038(2002)119[0335:ARPOTO]2.0.CO;2</small> {{enllaz rotu|1=[http://www.smcm.edu/users/jjprice/PDFs/Price%20&%20Lanyon%202002a.pdf Testu completu en PDF] |2=http://www.smcm.edu/users/jjprice/PDFs/Price%20%26%20Lanyon%202002a.pdf |bot=InternetArchiveBot }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=203 Videos de Icteridos, Internet Bird Collection] (n'inglés) * [http://tolweb.org/Icteridae/67292 Icteridae n'Árbol de Life Web Project] (n'inglés) {{Tradubot|Icteridae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Icteridae|Icteridae]] [[Categoría:Families d'aves]] huoo4cl0wepl15evizus1v88una2s21 4496484 4496483 2026-05-26T07:25:55Z Limotecariu 735 4496484 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = '''Icteridae''' | familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825 | subdivision_ranks = [[xéneru (bioloxía)|Xéneros]] | subdivision = 30 xéneros,<ref name="IOC" /> vease'l [[#especies|texto]] }} Los '''ictéridos''' ('''Icteridae''') son una [[familia (bioloxía)|familia]] d'[[aves]] [[paseriformes]] distribuyíes por [[América]]. Ente'l so miembros atópense los ''[[Icterus]]'', los ''[[Cacicus]]'', los ''[[Quiscalus]]'' y los ''[[Molothrus]]''. Son páxaros de pequeños a medianos con picos robustos y apuntiaos. En munches de les sos especies predomina, nos machos, el plumaxe negru, frecuentemente en contraste con zones marielles, naranxes o coloraes. Suelen presentar [[dimorfismu sexual]], siendo les femes de menor tamañu y de coloraciones más apagaes que los machos, predominando ente elles los tonos pardos. [[Ficheru:Agelaius phoeniceus PP.jpg|thumb|''[[Agelaius phoeniceus]]'' machu.]] [[Ficheru:Agelaius-phoeniceus-008.jpg|thumb|''[[Agelaius phoeniceus]]'' fema.]] [[Ficheru:Yellow-rumped cacique, Cincinnati Zoo.jpg|thumb|''[[Cacicus cela]]''.]] [[Ficheru:Gymnomystax mexicanus - Tordo maicero - Venezuela.jpg|thumb|''[[Gymnomystax mexicanus]]''.]] [[Ficheru:Icterus-galbula-002.jpg|thumb|''[[Icterus galbula]]''.]] [[Ficheru:Altamira Oriole icterus gularis, Bentsen State Park TX.jpg|thumb|''[[Icterus gularis]]''.]] [[Ficheru:Molothrus aeneus -Tucson, Arizona, USA-8 (3).jpg|thumb|''[[Molothrus aeneus]]''.]] [[Ficheru:Montezuma Oropendola Arenal Costa Rica.jpg|thumb|''[[Psarocolius montezuma]]''.]] [[Ficheru:Psarocolius decumanus.jpg|thumb|''[[Psarocolius decumanus]]''.]] [[Ficheru:CHOPIM-DO-BREJO (Pseudoleistes guirahuro)2.jpg|thumb|''[[Pseudoleistes guirahuro]]''.]] [[Ficheru:Quiscalus-quiscula-001.jpg|thumb|''[[Quiscalus quiscula]]''.]] [[Ficheru:Sturnella superciliaris -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|thumb|''[[Sturnella superciliaris]]''.]] == Especies == {| |- valign=top | '''Familia Icteridae'''<ref name="IOC">Frank Gill y David Donsker. ''[http://www.worldbirdnames.org/bow/warblers/ New World warblers & oropendolas]''. IOC World Bird List versión 5.1.</ref><ref>Pa los nomes comunes: {{Nomes aves SEO 16 |consultáu =29 d'abril de 2015}}</ref> * Xéneru ''[[Agelaius]]'' ** [[Agelaius assimilis]] (''Agelaius assimilis''); ** [[Agelaius humeralis]] (''Agelaius humeralis''); ** [[Agelaius phoeniceus]] (''Agelaius phoeniceus''); ** [[Agelaius tricolor]] (''Agelaius tricolor''); ** [[Agelaius xanthomus]] (''Agelaius xanthomus''); * Xéneru ''[[Xanthopsar]]'' ** [[Xanthopsar flavus]] (''Xanthopsar flavus''); * Xéneru ''[[Chrysomus]]'' ** [[Chrysomus icterocephalus]] (''Chrysomus icterocephalus''); ** [[Chrysomus ruficapillus]] (''Chrysomus ruficapillus''); * Xéneru ''[[Agelasticus]]'' ** [[Agelasticus cyanopus]] (''Agelasticus cyanopus''); ** [[Agelasticus thilius]] (''Agelasticus thilius''); ** [[Agelasticus xanthophthalmus]] (''Agelasticus xanthophthalmus''); * Xéneru ''[[Amblycercus]]'' ** [[Amblycercus holosericeus]] (''Amblycercus holosericeus''); * Xéneru ''[[Amblyramphus]]'' ** [[Amblyramphus holosericeus]] (''Amblyramphus holosericeus''); * Xéneru ''[[Cacicus]]'' ** [[Cacicus cela]] (''Cacicus cela''); ** [[Cacicus chrysonotus]] (''Cacicus chrysonotus''); ** [[Cacicus chrysopterus]] (''Cacicus chrysopterus''); ** [[Cacicus haemorrhous]] (''Cacicus haemorrhous''); ** [[Cacicus koepckeae]] (''Cacicus koepckeae''); ** [[Cacicus microrhynchus]] (''Cacicus microrhynchus''); ** [[Cacicus sclateri]] (''Cacicus sclateri''); ** [[Cacicus solitarius]] (''Cacicus solitarius''); ** [[Cacicus uropygialis]] (''Cacicus uropygialis''); ** [[Cacicus oseryi]] (''Cacicus oseryi''); * Xéneru ''[[Cassiculus]]'' ** [[Cassiculus melanicterus]] (''Cassiculus melanicterus''); * Xéneru ''[[Curaeus]]'' ** [[Curaeus curaeus]] (''Curaeus curaeus''); * Xéneru ''[[Anumara]]'' ** [[Anumara forbesi]] (''Anumara forbesi''); * Xéneru ''[[Ptiloxena]]'' ** [[Ptiloxena atroviolacea]] (''Ptiloxena atroviolacea''); * Xéneru ''[[Dives (xéneru)|Dives]]'' ** [[Dives dives]] (''Dives dives''); ** [[Dives warszewiczi]] (''Dives warszewiczi''); * Xéneru ''[[Dolichonyx]]'' ** [[Dolichonyx oryzivorus]] (''Dolichonyx oryzivorus''); * Xéneru ''[[Euphagus]]'' ** [[Euphagus carolinus]] (''Euphagus carolinus''); ** [[Euphagus cyanocephalus]] (''Euphagus cyanocephalus''); * Xéneru ''[[Gnorimopsar]]'' ** [[Gnorimopsar chopi]] (''Gnorimopsar chopi''); * Xéneru ''[[Gymnomystax]]'' ** [[Gymnomystax mexicanus]] (''Gymnomystax mexicanus''); * Xéneru ''[[Hypopyrrhus]]'' ** [[Hypopyrrhus pyrohypogaster]] (''Hypopyrrhus pyrohypogaster''); * Xéneru ''[[Icterus]]'' ** [[Icterus abeillei]] (''Icterus abeillei''); ** [[Icterus auratus]] (''Icterus auratus''); ** [[Icterus auricapillus]] (''Icterus auricapillus''); ** [[Icterus bonana]] (''Icterus bonana''); ** [[Icterus bullockii]] (''Icterus bullockii''); ** [[Icterus cayanensis]] (''Icterus cayanensis''); ** [[Icterus chrysater]] (''Icterus chrysater''); ** [[Icterus chrysocephalus]] (''Icterus chrysocephalus''); ** [[Icterus cucullatus]] (''Icterus cucullatus''); ** [[Icterus dominicensis]] (''Icterus dominicensis''); ** [[Icterus galbula]] (''Icterus galbula''); ** [[Icterus graceannae]] (''Icterus graceannae''); ** [[Icterus graduacauda]] (''Icterus graduacauda''); ** [[Icterus gularis]] (''Icterus gularis''); ** [[Icterus icterus]] (''Icterus icterus''); ** [[Icterus laudabilis]] (''Icterus laudabilis''); ** [[Icterus leucopteryx]] (''Icterus leucopteryx''); ** [[Icterus maculialatuso]] (''Icterus maculialatus''); ** [[Icterus mesomelas]] (''Icterus mesomelas''); ** [[Icterus nigrogularis]] (''Icterus nigrogularis''); ** [[Icterus oberi]] (''Icterus oberi''); ** [[Icterus parisorumt]] (''Icterus parisorum''); ** [[Icterus pectoralis]] (''Icterus pectoralis''); ** [[Icterus prosthemelaso]] (''Icterus prosthemelas''); ** [[Icterus pustulatus]] (''Icterus pustulatus''); ** [[Icterus spurius]] (''Icterus spurius''); ** [[Icterus wagleri]] (''Icterus wagleri''); * Xéneru ''[[Lampropsar]]'' ** [[Lampropsar tanagrinus]] (''Lampropsar tanagrinus''); * Xéneru ''[[Macroagelaius]]'' ** [[Macroagelaius imthurni]] (''Macroagelaius imthurni''); ** [[Macroagelaius subalaris]] (''Macroagelaius subalaris''); * Xéneru ''[[Molothrus]]'' ** [[Molothrus aeneus]] (''Molothrus aeneus''); ** [[Molothrus atero]] (''Molothrus ater''); ** [[Molothrus bonariensis]] (''Molothrus bonariensis''); ** [[Molothrus oryzivorus]] (''Molothrus oryzivorus''); ** [[Molothrus rufoaxillaris]] (''Molothrus rufoaxillaris''); * Xéneru ''[[Agelaioides]]'' ** [[Agelaioides badius]] (''Agelaioides badius''); * Xéneru ''[[Nesopsar]]'' ** [[Nesopsar nigerrimus]] (''Nesopsar nigerrimus''); * Xéneru ''[[Ocyalus]]'' ** [[Ocyalus latirostris]] (''Ocyalus latirostris''); * Xéneru ''[[Oreopsar]]'' ** [[Oreopsar bolivianus]] (''Oreopsar bolivianus''); * Xéneru ''[[Psarocolius]]'' ** [[Psarocolius angustifrons]] (''Psarocolius angustifrons''); ** [[Psarocolius atrovirens]] (''Psarocolius atrovirens''); ** [[Psarocolius bifasciatus]] (''Psarocolius bifasciatus''); ** [[Psarocolius cassini]] (''Psarocolius cassini''); ** [[Psarocolius decumanus]] (''Psarocolius decumanus''); ** [[Psarocolius guatimozinus]] (''Psarocolius guatimozinus''); ** [[Psarocolius montezuma]] (''Psarocolius montezuma''); ** [[Psarocolius viridis]] (''Psarocolius viridis''); ** [[Psarocolius wagleri]] (''Psarocolius wagleri''); ** [[Psarocolius yuracares]] (''Psarocolius yuracares''); * Xéneru ''[[Pseudoleistes]]'' ** [[Pseudoleistes guirahuro]] (''Pseudoleistes guirahuro''); ** [[Pseudoleistes virescens]] (''Pseudoleistes virescens''); * Xéneru ''[[Quiscalus]]'' ** [[Quiscalus lugubris]] (''Quiscalus lugubris''); ** [[Quiscalus major]] (''Quiscalus major''); ** [[Quiscalus mexicanus]] (''Quiscalus mexicanus''); ** [[Quiscalus nicaraguensis]] (''Quiscalus nicaraguensis''); ** [[Quiscalus niger]] (''Quiscalus niger''); ** [[Quiscalus palustris]] (''Quiscalus palustris'') <small>([[estinción|estinguíu]]);</small> ** [[Quiscalus quiscula]] (''Quiscalus quiscula''); * Xéneru ''[[Sturnella]]'' ** [[Sturnella bellicosa]] (''Sturnella bellicosa''); ** [[Sturnella defilippii]] (''Sturnella defilippii''); ** [[Sturnella loyca]] (''Sturnella loyca''); ** [[Sturnella militaris]] (''Sturnella militaris''); ** [[Sturnella magna]] (''Sturnella magna''); ** [[Sturnella neglecta]] (''Sturnella neglecta''); ** [[Sturnella superciliaris]] (''Sturnella superciliaris''); * Xéneru ''[[Xanthocephalus]]'' ** [[Xanthocephalus xanthocephalus]] (''Xanthocephalus xanthocephalus''); |} == Carauterístiques == La mayoría de los ictéridos habiten nos [[trópicu|trópicos]], anque delles especies viven en climes templaos, como los ''[[Agelaius]]'' y la ''[[Sturnella loyca]]''. La mayor cantidá d'especies reproductores de la familia atópase en [[Colombia]] y el sur de [[Méxicu]].<ref>Lowther P (1975) "Geographic and Ecological Variation in the Family Icteridae" ''Wilson Bulletin'' '''87''' (4): 481-495</ref> Los ictéridos viven nuna gran variedá de hábitats, como carbes, banzaos, montes y sabanes.<ref name=EoB/> Les especies de zones templaes son [[Migración de les aves migratories]] y casi toles qu'añeren n'Estaos Xuníos y Canadá mover hasta Méxicu y América Central. [[Ficheru:Euphagus cyanocephalus male gaping.jpg|thumb|right|Los ictéridos pueden engrandar los buecos forzándolos colos sos picos, como esti machu d'''[[Euphagus cyanocephalus]]''.]] [[Ficheru:Montezuma's oropendola.jpg|thumb|Niales colgantes nuna colonia de ''[[Psarocolius montezuma]]''.]] El tamañu de los ictéridos varia considerablemente tantu ente les sos especies, como ente los individuos de dambos sexos, que con frecuencia presenten un marcáu [[dimorfismu sexual]]. La especie más pequeña ye l'''[[Icterus spurius]]'', que les sos femes miden unos 15&nbsp;cm de llargu y pesen 18&nbsp;gramos, ente que'l más grande'l ''[[Psarocolius bifasciatus]]'', que los sos machos miden 52&nbsp;cm y pesen alredor de 550&nbsp;gramos. Por casu, el machu del ''[[Quiscalus mexicanus]]'' pesa un 60% más que la fema. Esta variación ye mayor qu'en cualesquier otra familia de [[paseriformes]] (cola esceición del ''[[Calyptura cristata]]'', familia [[Cotingidae]]).<ref>{{Citation |apellíu=Prum |nome=Richard O. | autor2 = Snow, David W. | añu = 2003 | títulu = Firefly Encyclopedia of Birds | chapter = Cotingas | editor = [[Christopher Perrins]] (Ed.) |páxines=432–433 |publicación=Firefly Books | isbn = 1-55297-777-3}}</ref> Tamién presenten dimorfismu sexual na coloración del plumaxe. Ente los machos predomina'l color negru, con frecuencia con llamativos contrastes con zones marielles, naranxes o coloraes, ente que les femes tienen plumaxes más discretos onde predominen los tonos pardos. Una adautación pocu común de los ictéridos ye la configuración del so craniu por que puedan abrir el picu aplicando fuercia muscular, en llugar de producise l'apertura por relaxación muscular como ye habitual, lo que-yos dexa forzar les fisuras p'algamar alimentos escondíos dientro d'elles. Los ictéridos tán afechos pa consumir un ampliu espectru d'alimentos. Los caciques usen les sos llargos y hábiles picos pa estrayer la magaya de les frutes. Otros, como los tordos americanos, loicas y praderos usen los sos picos más curtios y robustos pa descascarillar granes. El ''[[Nesopsar nigerrimus]]'' usa'l so picu pa sondiar en busca d'inseutos ente les corteces de los árboles y les ''[[epifita]]'', ocupando'l [[nichu ecolóxicu]] que nel restu del [[Neotrópico]] esploten los ''[[Dendrocolaptinae]]''. Los ictéridos, amás de comer inseutos y frutos, usen los sos afilaos picos pa consumir [[Néctar (botánica)|néctar]] de les flores. Les forma de anidamiento d'estos páxaros ye variable. Los ictéridos y los ''Cacicus'' constrúin niales de yerba entretejida que cuelguen de les cañes de los árboles. Munchos ictéridos añeren en colonies, que pueden llegar hasta los 100 000 individuos. Delles especies de ''Molothrus'' practiquen el [[parasitismu de puesta|nidoparasitismo]]: les sos femes ponen los güevos nos niales d'otres especies, de forma similar a como faen los [[Cuculidae|cucos]].<ref name=EoB>{{Citation |editor=Forshaw, Joseph|author= Parkes, Kenneth C.|añu=1991|títulu=Encyclopaedia of Animals: Birds |publicación=Merehurst Press |ubicación=Londres |páxines=214–215|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> Delles especies de ictéridos son consideraes [[plaga|plagues]] pa l'agricultura, por casu n'Estaos Xuníos l'''[[Agelaius phoeniceus]]'' considérase'l vertebráu más perxudicial pa les colleches, particularmente l'arroz.<ref>Dolbeer, R & S Ickes (1994) "Red-winged Blackbird feeding preferences and response to wild rice treated with Portland cement or plaster" ''Vertebrate Pest Conference Proceedings collection. Proceedings of the Sixteenth Vertebrate Pest Conference (1994)'' (W.S. Halverson& A.C. Crabb, Eds.) Univ. of Calif.:Davis.</ref> En California el costu de controlar a los ''Agelaios'' foi de 30[[Dólar d'Estaos Xuníos|$]] por [[Acre (unidá de superficie)|acre]] en 1994. Sicasí, non toles especies consiguen ser tan numberoses y delles tán en peligru d'[[estinción]]. Ente elles atopen especies insulares como'l ''[[Nesopsar nigerrimus]]'', el ''[[Agelaius xanthomus]]'' y el ''[[Icterus laudabilis]]'', que tán amenaciaos pola [[perda d'hábitat]]. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Narosky, Tito & Henschke, Christian (2005): ''Guía d'aves de la ciudá de Buenos Aires''. Vázquez Mazzini Editores. * {{Versalita|Jaramillo, Alvaro & Burke, Peter}} (1999): ''New World Blackbirds''. Christopher Helm, Londres. {{ISBN|0-7136-4333-1}} * {{Versalita|Price, J. Jordan y Lanyon, Scott M.}} (2002): A robust phylogeny of the oropendolas: Polyphyly revealed by mitochondrial sequence data. ''[[Auk (revista)|Auk]]'' '''119'''(2): 335–348. <small>[[Digital Object Identifier|DOI]]: 10.1642/0004-8038(2002)119[0335:ARPOTO]2.0.CO;2</small> {{enllaz rotu|1=[http://www.smcm.edu/users/jjprice/PDFs/Price%20&%20Lanyon%202002a.pdf Testu completu en PDF] |2=http://www.smcm.edu/users/jjprice/PDFs/Price%20%26%20Lanyon%202002a.pdf |bot=InternetArchiveBot }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=203 Videos de Icteridos, Internet Bird Collection] (n'inglés) * [http://tolweb.org/Icteridae/67292 Icteridae n'Árbol de Life Web Project] (n'inglés) {{Tradubot|Icteridae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Icteridae|Icteridae]] [[Categoría:Families d'aves]] 29apb6zjx2j5d83eof7t4xxj7hq1o6u 0 112652 4496306 4492009 2026-05-25T20:35:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496306 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha xenérica}} La '''píldora anticonceutiva oral combinada''' ('''PAOC'''), tamién conocida como '''pastilla anticonceutiva''' o popularmente como "'''la píldora'''", ye una melecina que contién diverses hormones, y utilízase como anticonceutivu, pa evitar l'embaranzu. La píldora empezó a utilizase como anticonceutivu na década de 1960 nos [[Estaos Xuníos]], y ye un [[métodu anticonceutivu]] bien popular. Ye utilizada por más de 100 millones de muyeres en tol mundu y casi 12 millones nos Estaos Xuníos. El so usu varia llargamente según el país,<ref>{{cita llibru|autor=UN Population Division |añu=2006 |títulu=World Contraceptive Use 2005 |allugamientu=New York |editorial=United Nations |isbn=9-211-51418-5 |url=http://www.un.org/esa/population/publications/contraceptive2005/2005_World_Contraceptive_files/WallChart_WCU2005.pdf|formatu=PDF}} women aged 15–49 married or in consensual union</ref> edá, educación, y estáu civil: un terciu de les muyeres<ref>{{cita web |url=http://www.netdoctor.co.uk/sex_relationships/facts/contraceptivepills.htm |autor=Dr. David Delvin |títulu=Contraception – the contraceptive pill: How many women take it in the UK? |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110104034215/http://www.netdoctor.co.uk/sex_relationships/facts/contraceptivepills.htm |fechaarchivu=2011-01-04 }}</ref> d'ente 16 y 49 años d'edá en [[Gran Bretaña]] anguaño usen yá sía la píldora combinada o la "[[minipíldora]]" de progestágeno solo,<ref name="taylor">{{cita llibru|autor=Taylor, Tamara; Keyse, Laura; Bryant, Aimee |añu=2006 |títulu=Contraception and Sexual Health, 2005/06 |allugamientu=London |editorial=Office for National Statistics |isbn=1-85774-638-4 |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/contraception2005-06.pdf|formatu=PDF|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070109053900/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/contraception2005-06.pdf|fechaarchivu=9 de xineru de 2007}} British women aged 16–49: 24% currently use the Pill (17% use Combined pill, 5% use Minipill, 2% don't know type)</ref> en comparanza con namái'l 1% de les muyeres en [[Xapón]].<ref name="cbs">{{cita noticia|autor=Aiko Hayashi |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |títulu=Japanese Women Shun The Pill |editorial=CBS News |fecha=20 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=12 de xunu de 2006}}</ref> La píldora anticonceutiva oral combinada nun protexe contra les [[infeiciones de tresmisión sexual]] como'l [[VIH]] ([[SIDA]]), [[clamidia]], [[herpes xenital]], [[condiloma acuminado]], [[gonorrea]], [[hepatitis B]] y [[sífilis]]. Pa llograr proteición contra les [[infeiciones de tresmisión sexual]] ye necesariu utilizar [[preservativu]].<ref name=Melodene>[https://web.archive.org/web/20110722130555/http://www.bayerscheringpharma.es/ebbsc/cms/es/_galleries/download/s_mujer/prospecto/MelodeneS.pdf Prospeutu Melodene-15 de Bayer]</ref><!-- pa usu femenín que tien como oxetivu alteriar el [[ciclu menstrual]] pa torgar la [[ovulación]] y, poro, la [[fecundación]] del [[óvulu]] y un posible [[embaranzu ensin deseyar]]. La píldora anticonceutiva ye unu de los [[métodos anticonceutivos]] femeninos más utilizaos pola so alta eficacia qu'algama'l 99,9%.<ref>[http://www.womenshealth.gov/espanol/entrugues/birthcont.cfm Women's health gob -Estaos Xuníos- ]</ref><ref name="hatcher">{{cita llibru|autor=Trussell, James |añu=2007 |capítulu=Contraceptive Efficacy |editor=Hatcher, Robert A., et al. |títulu=Contraceptive Technology |edición=19th rev. |allugamientu=New York |editorial=Ardent Media |isbn=0-9664902-0-7 |chapterurl=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html}}</ref><ref>{{Cita publicación|autor=Mosher WD, Martinez GM, Chandra A, Abma JC, Willson SJ |añu=2004 |títulu=Use of contraception and use of family planning services in the United States: 1982–2002 |revista=Adv Data |númberu=350 |páxines=1–36 |pmid=15633582 |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad350.pdf|formatu=PDF}} all US women aged 15–44</ref> L'apaición del [[aniellu vaxinal|aniellu vaxinal hormonal]], que la so comercialización y usu empezó n'[[Europa]] y [[Estaos Xuníos]] nel añu [[2002]], ye una alternativa a la píldora anticonceutiva. L'aniellu vaxinal ye d'un namái usu mensual, contién menor cantidá d'hormones que la píldora y tien similar eficacia.<ref>[http://www.saludymedicinas.com.mx/nota.asp?id=1717 Aniellu vaxinal, lo último n'anticonceutivos, en Medicines.com.mx]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/258195/0/aniellu/vaginal/pildora/ L'usu del aniellu vaxinal superó yá al de la píldora como métodu anticonceutivu. España ye'l segundu país européu nel so usu, pero'l preservativu sigue siendo'l más popular, en 20minutos, 23/3/2010]</ref>--> == Historia == Na década de 1930, los científicos aisllaren y determinaren la estructura de les [[hormones esteroideas]] y atoparon qu'altes dosis d'[[andróxenu|andróxenos]], [[estróxenu|estróxenos]] o [[progesterona]] tornaben la [[ovulación]].<ref name="goldzieher 1974">{{cita publicación|autor=Goldzieher JW, Rudel HW |añu=1974 |títulu=How the oral contraceptives came to be developed |publicación=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=230 |númberu=3 |páxines=421–5 |pmid=4606623 |doi=10.1001/jama.230.3.421}}</ref><ref name="goldzieher 1982">{{cita publicación|autor=Goldzieher JW |añu=1982 |títulu=Estrogens in oral contraceptives: historical perspective |publicación=Johns Hopkins Med J |volume=150 |númberu=5 |páxines=165–9 |pmid=7043034}}</ref><ref name="perone 1974">{{cita publicación|autor=Perone N |añu=1993 |títulu=The history of steroidal contraceptive development: the progestins |publicación=Perspect Biol Med |volume=36 |númberu=3 |páxines=347–62 |pmid=8506121}}</ref><ref name="goldzieher 1993">{{cita publicación|autor=Goldzieher JW |añu= 1993 |títulu=The history of steroidal contraceptive development: the estrogens |publicación=Perspect Biol Med |volume=36 |númberu=3 |páxines=363–8 |pmid=8506122}}</ref> pero'l llogru d'estos de les [[Industria farmacéutica|industries farmacéutiques]] europees producíes d'estractos d'animales yeren extraordinariamente caru.<ref name="maisel">{{cita llibru|autor=Maisel, Albert Q. |añu=1965 |títulu=The Hormone Quest |allugamientu=New York |editorial=Random House}}</ref> En 1939, [[Russell Marker]], un profesor de [[química orgánica]] de la [[Universidá Estatal de Pennsylvania]], desenvolvió un métodu de sintetizar [[progesterona]] de sapogeninas esteroideas vexetales, primeramente usando zarzapogenina d'alzaparrilla, que resultó ser demasiáu cara. Dempués de trés años d'estenses investigaciones botániques, él afayó una materia primo muncho meyor, la [[saponina]] del ñame mexicanu non comestible (''[[Dioscorea mexicana]]'') atopaes nes selves tropicales de [[Veracruz]] cerca d'[[Orizaba]]. La saponina podría convertise nel llaboratoriu al so restu aglicona [[diosgenina]]. Incapaz d'interesar al so patrocinador d'investigación [[Parke-Davis]] nel potencial comercial de sintetizar la progesterona a partir del ñame mexicanu, Marker dexó la Universidá Estatal de Pennsylvania y en 1944 cofundó [[Syntex]] con dos socios en [[Ciudá de Méxicu]] antes de dexar Syntex un añu dempués. Syntex rompió'l monopoliu de les industries farmacéutiques europees n'hormones esteroideas, amenorgando'l preciu de la progesterona casi 200 vegaes nos próximos ocho años.<ref name="maisel"/><ref name="asbell">{{cita llibru|autor=Asbell, Bernard |añu=1995 |títulu=The Pill: A Biography of the Drug That Changed the World |allugamientu=New York |editorial=Random House |isbn=0-679-43555-7}}</ref><ref name="lehmann">{{cita publicación|autor=Lehmann PA, Bolivar A, Quintero R |añu=1973 |títulu=Russell Y. Marker. Pioneer of the Mexican steroid industry |publicación=J Chem Educ |volume=50 |páxines=195–9 |pmid=4569922 |númberu=3 |doi=10.1021/ed050p195}}</ref><ref name="vaughan">{{cita llibru|autor=Vaughan, Paul |añu=1970 |títulu=The Pill on Trial |ubicación=New York |editorial=Coward-McCann}}</ref><ref name="tone">{{cita llibru|autor=Tone, Andrea |añu=2001 |títulu=Devices & Desires: A History of Contraceptives in America |allugamientu=New York |editorial=Hill and Wang |isbn=0-809-03817-X}}</ref><ref name="reed">{{cita llibru|autor=Reed, James |añu=1978 |títulu=From Private Vice to Public Virtue: The Birth Control Movement and American Society Since 1830 |allugamientu=New York |editorial=Basic Books |isbn=0-465-02582-X}}</ref><ref name="mclaughlin">{{cita llibru|autor=McLaughlin, Loretta |añu=1982 |títulu=The pill, John Rock, and the Church: The Biography of a Revolution |allugamientu=Boston |editorial=Little, Brown |isbn=0-316-56095-2}}</ref><ref name="marks">{{cita llibru|autor=Marks, Lara V |añu=2001 |títulu=Sexual Chemistry: A History of the Contraceptive Pill |allugamientu=New Haven |editorial=[[Yale University Press]] |isbn=0-300-08943-0}}</ref><ref name="watkins">{{cita llibru|autor=Watkins, Elizabeth Siegel |añu=1998 |títulu=On the Pill: A Social History of Oral Contraceptives, 1950–1970 |allugamientu=Baltimore |editorial=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=0-801-85876-3}}</ref><ref name="speroff">{{cita llibru|autor=Speroff, Leon; Darney, Philip D. |añu=2005 |capítulu=Oral Contraception |títulu=A Clinical Guide for Contraception |edición=4th |páxines=21–138 |allugamientu=Philadelphia |editorial=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0-781-76488-2}}</ref><ref name="djerassi">{{cita llibru|autor=Djerassi, Carl |añu=2001 |títulu=This man's pill: reflections on the 50th birthday of the pill |allugamientu=Oxford |editorial=[[Oxford University Press]] |isbn=0198508727 |páxines=11–62}}</ref><ref name="applezweig">{{cita llibru|autor=Applezweig, Norman |añu=1962 |títulu=Steroid drugs |allugamientu=New York |editorial=Blakiston Division, [[McGraw-Hill]] |páxines=vii-xi, 9–83 |sinpp=true}}</ref><ref name="gereffi">{{cita llibru|autor=Gereffi, Gary |añu=1983 |títulu=The pharmaceutical industry and dependency in the Third World |allugamientu=Princeton |editorial=[[Princeton University Press]] |isbn=0691094012 |páxines=53–163}}</ref> A mediaos del sieglu XX, l'escenariu taba llistu pal desenvolvimientu d'un [[anticonceutivu hormonal]], pero les compañíes farmacéutiques, universidaes y gobiernos nun amosaron nengún interés en siguir cola investigación.<ref name="tone"/> === Estudios sobre la progesterona pa prevenir la ovulación === A principios de 1951, el [[fisioloxía|fisiólogo]] reproductivu [[Gregory Pincus]], un líder na investigación d'hormones y co-fundador de la Fundación Worcester pa la Investigación Biomédica (FWIB) en [[Shrewsbury (Massachusetts)|Shrewsbury, Massachusetts]], axuntar por primer vegada la fundadora d'Estaos Xuníos del movimientu anticonceutivu [[Margaret Sanger]] nuna cena en [[Manhattan]] entamada por Abraham Stone, direutor médicu y vicepresidente de ''[[Planned Parenthood]] Federation of America'' (PPFA), quien ayudó a Pincus llograr una pequeña donación de PPFA de mano la investigación d'anticonceutivos hormonales. La investigación empezó'l 25 d'abril de 1951 col fisiólogu reproductivu [[Min Chueh Chang]] repitiendo y estendiendo los esperimentos de 1937 de Makepeace ''et al.'' qu'amosaron que les inyeiciones de progesterona suprimíen la ovulación en coneyos. N'ochobre de 1951, [[G. D. Searle & Company]] refugó la solicitú de Pincus pa financiar la so investigación d'anticonceutivos hormonales, pero caltener como consultor y siguió apurriendo compuestos químicos pa evaluar.<ref name="maisel"/><ref name="reed"/> En marzu de 1952, Sanger escribió-y una curtia nota mentando la investigación de Pincus a la so vieya amiga y siguidora, a la [[Sufraxu femenín|sufraxista]] y [[filántropa]] [[Katharine Dexter McCormick]], quien visitó la FWIB y la so co-fundador y un vieyu amigu Hudson Hoagland en xunu de 1952 p'aprender sobre la investigación d'anticonceutivos llevada a cabu nesi llugar. Atayada cuando la investigación estancóse por cuenta de la falta d'interés y financiamiento per parte de PPFA, McCormick entamó una xunta na FWIB con Sanger y Hoagland, cuando ella conoció a Pincus quien se comprometió a espandir y acelerar dramáticamente la investigación con McCormick apurriendo cincuenta veces el financiamiento previu de PPFA.<ref name="reed"/><ref name="fields">{{cita llibru|autor=Fields, Armond |añu=2003 |títulu=Katharine Dexter McCormick: Pioneer for Women's Rights |allugamientu=Westport |editorial=Prager |isbn=0-275-98004-9}}</ref> Pincus y McCormick apuntaron al profesor clínicu de [[Obstetricia y xinecoloxía|xinecoloxía]] de [[Escuela Médica de Harvard|Harvard]] [[John Rock (científicu)|John Rock]], xefe de xinecoloxía nel Hospital de Brigham y de Muyeres (''Brigham and Women's Hospital'') y un espertu nel tratamientu de la [[infertilidad]], pa dirixir la investigación clínica con muyeres. Nuna conferencia científica de 1952, Pincus y Rock, quien se conocíen va munchos años, afayaron que taben usando métodos similares p'algamar metes opuestes. En 1952, Rock indució un estáu de "pseudoembarazo" [[anovulatoriu]] de tres meses n'ocho de los sos pacientes con infertilidad col continuu aumentu gradual de les dosis orales d'[[estróxenu]] ([[dietilestilbestrol]] 5–30&nbsp;mg/día) y dientro de los próximos 4 meses un alentador 15% quedó embarazada.<ref name="reed"/><ref name="mclaughlin"/><ref name="rock 1957b">{{cita publicación|autor=Rock J, Garcia CR, Pincus G |añu=1957 |títulu=Synthetic progestins in the normal human menstrual cycle |publicación=Recent Prog Horm Res |volumen=13 |páxines=323–39 |pmid=13477811}}</ref> En 1953, por suxerencia de Pincus, Rock indució un estáu de "pseudoembarazo" anovulatoriu de tres meses en ventisiete de los sos pacientes con infertilidad con un réxime oral de [[progesterona]] sola a 300&nbsp;mg/día per venti díes de los díes del [[Ciclu sexual femenín|ciclu]] 5-24 siguíu per díes ensin pastillas pa producir una [[Ciclu sexual femenín|hemorraxa por astinencia]]. Esto produció la mesma tasa d'embaranzu alentadora de 15% mientres los siguientes cuatro meses ensin la problemática [[amenorrea]] de los previos rexímenes continuos d'estróxenu y progesterona. Pero'l 20% de les muyeres esperimentó sangráu intermenstrual y nel primer ciclu la ovulación foi suprimida nel 85% de les muyeres, indicando que se precisaríen mayores y más cares dosis de progesterona pa suprimir la ovulación primeramente y de manera constante.<ref name="pincus 1958b">{{cita publicación|autor=Pincus G |añu=1958 |títulu=The hormonal control of ovulation and early development |publicación=Postgrad Med |volume=24 |númberu=6 |páxines=654–60 |pmid=13614060}}</ref> === Estudios sobre les progestinas pa prevenir la ovulación === Pincus pidió-y a los sos contactos en compañíes farmacéutiques que lu unviaren compuestos químicos con actividá progestogénica. Chang esaminó cerca de 200 compuestos químicos n'animales y atopó los trés más prometedores yeren la [[noretisterona]] de Syntex y el [[noretinodrel]] y [[norentandrolona]] de Searle.<ref name="chang">{{cita publicación|autor=Chang MC |añu=1978 |títulu=Development of the oral contraceptives |publicación=Am J Obstet Gynecol |volume=132 |númberu=2 |páxines=217–9 |pmid=356615}}</ref> Los químicos [[Carl Djerassi]], [[Luis Ernesto Miramontes]], y [[George Rosenkranz]] de Syntex en [[Ciudá de Méxicu]] sintetizaren la primera progestina oral altamente activa, la noretisterona, en 1951. El químicu [[Frank B. Colton]] de Searle en [[Skokie (Illinois)|Skokie, Illinois]] sintetizara la progestina oral altamente activa noretinodrel (un isómero de la noretindrona) en 1952 y la norentandrolona en 1953.<ref name="maisel"/> N'avientu de 1954, Rock empezó los primeros estudios del potencial pa suprimir la ovulación de los trés progestinas con dosis 5–50&nbsp;mg por trés meses (por 21 díes per ciclu-díes 5-25 siguíos per díes ensin pastillas pa producir una hemorraxa por astinencia) en cincuenta de los sos pacientes con infertilidad en [[Brookline|Brookline, Massachusetts]]. Les dosis de 5&nbsp;mg de noretindrona y noretinodrel y toles dosis de norentandrolona suprimíen la ovulación pero causaben sangráu intermenstrual, pero les dosis de 10&nbsp;mg y más de noretindrona y noretinodrel suprimíen la ovulación ensin sangráu intermenstrual y conducieron a una tasa d'embaranzu del 14% nos siguientes cinco meses. Pincus y Rock escoyeron el noretinodrel de Searle pal primer ensayu anticonceutivu en muyeres, citando la so falta total de androgenicidad versus la androgenicidad bien llixera en pruebes n'animales de la noretindrona de Syntex.<ref name="garcia">{{cita publicación|autor=Garcia CR, Pincus G, Rock J |añu=1956 |títulu=Effects of certain 19-nor steroids on the normal human menstrual cycle |publicación=Science |volume=124 |númberu=3227 |páxines=891–3 |pmid=13380401 |doi=10.1126/science.124.3227.891}}</ref><ref name="rock 1957a">{{cita llibru|autor=Rock, John; Garcia, Celso R. |añu=1957 |capítulu=Observed effects of 19-nor steroids on ovulation and menstruation |editor=in |títulu=Proceedings of a Symposium on 19-Nor Progestational Steroids |ubicación=Chicago |editorial=Searle Research Laboratories |páxines=14–31}}</ref> === Desenvolvimientu d'un anticonceutivu oral combináu eficaz === Foi afayáu darréu que'l noretinodrel (y noretindrona) taben contaminaos con un baxu porcentaxe d'estróxenu ([[mestranol]]) (un entemediu na so síntesis), col noretinodrel nel estudiu de Rock de 1954-5 conteniendo 4-7% mestranol. Cuando la purificación del noretinodrel por que esti contenga menos de 1% de mestranol llevaba a sangraos intermenstruales, foi decidíu incorporar intencionalmente un 2,2% de mestranol, un porcentaxe que nun foi acomuñáu con sangraos intermenstruales nos primeros ensayos anticonceutivos en muyeres en 1956. La combinación de noretinodrel y mestranol foi dáu'l nome patentáu ''[[Enovid]]''.<ref name="rock 1957a"/><ref name="pincus 1958a">{{cita publicación|autor=Pincus G, Rock J, Garcia CR, Rice-Wray Y, Paniagua M, Rodgriquez I |añu=1958 |títulu=Fertility control with oral medication |publicación=Am J Obstet Gynecol |volume=75 |númberu=6 |páxines=1333–46 |pmid=13545267}}</ref> El primer ensayu anticonceutivu de ''Enovid'' empobináu por [[Edris Rice-Wray]] empezó n'abril de 1956 en [[Río Piedras (Puertu Ricu)|Río Piedras, Puertu Ricu]].<ref name="junod">{{cita publicación|autor=Junod SW, Marks L |añu=2002 |títulu=Women's trials: the approval of the first oral contraceptive pill in the United States and Great Britain |publicación=J Hist Med Allied Sci |volume=57 |páxines=117–60 |pmid=11995593 |url=http://jhmas.oxfordjournals.org/cgi/reprint/57/2/117.pdf | doi = 10.1093/jhmas/57.2.117|formatu=PDF |númberu=2}}</ref><ref name="ramirez de arellano">{{cita llibru|autor=Ramírez de Arellano, Annette B.; Seipp, Conrad |añu=1983 |títulu=Colonialism, Catholicism, and Contraception: A History of Birth Control in Puertu Ricu |allugamientu=Chapel Hill |editorial=University of North Carolina Press |isbn=0-807-81544-6}}</ref><ref name="rice-wray">{{cita llibru|autor=Rice-Wray, Edris |añu=1957 |capítulu=Field Study with Enovid as a Contraceptive Agent |editor=in |títulu=Proceedings of a Symposium on 19-Nor Progestational Steroids |ubicación=Chicago |editorial=Searle Research Laboratories |páxines=78–85}}</ref> Un segundu ensayu anticonceutivu de ''Enovid'' (y noretindrona) empobináu por Edward T. Tyler empezó en xunu de 1956 en [[Los Angeles]].<ref name="vaughan"/><ref name="tyler">{{cita publicación|autor=Tyler ET, Olson HJ |añu=1959 |títulu=Fertility promoting and inhibiting effects of new steroid hormonal substances |publicación=JAMA |volume=169 |númberu=16 |páxines=1843–54 |pmid=13640942}}</ref> El 23 de xineru de 1957, Searle entamó un simposio de revisión xinecolóxica ya investigación d'anticonceutivos sobre ''Enovid'' al traviés de 1956 y concluyó que'l conteníu d'estróxenu en ''Enovid'' podría ser amenorgáu un 33% pa menguar la incidencia d'efeutos secundarios gastrointestinales estrogénicos ensin amontar significativamente la incidencia de sangraos intermenstruales.<ref name="winter 1957">{{cita llibru|autor=Winter IC |añu=1957 |capítulu=Summary |editor=in |títulu=Proceedings of a Symposium on 19-Nor Progestational Steroids |ubicación=Chicago |editorial=Searle Research Laboratories |páxines=120–2}}</ref> El 9 de mayu de 2010 celebróse'l 50º aniversariu de l'apaición de la píldora anticonceutiva.<ref name=Planned/> === Disponibilidad pública === ==== España ==== N'[[España]] llegalizóse la comercialización y l'usu de la píldora anticonceutiva'l 7 d'ochobre de 1978.<ref>[https://books.google.es/books?id=zWUTRmBzz2IC&pg=PA240&lpg=PA240&dq=legalizaci%C3%B3n+p%C3%ADldora+en+espa%C3%B1a+11+ochobre+de+1978&source=bl&ots=ai0d4C2ksm&sig=bnGoE-VV1pbisXMed-LtRNntTuQ&hl=es&ei=KSmoToLcNcGw8QPF3MXTDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=legalizaci%C3%B3n%20p%C3%ADldora%20en%20espa%C3%B1a%2011%20ochobre%20de%201978&f=false Magda Teresa Ruiz Salguero, Anna Cabré Pla, Teresa Castro Martín y Montse Solsona Pairó, ''Anticoncepción y salú reproductiva n'España: crónica d'una (r)evolución'', 2005, ISBN 84-00-08321-0, páx. 240]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FLtF6N1sCdI 30 años de la llegalización de la pídlora anticonceutiva n'España - 1978 (YouTube, 2008)]</ref> ==== Estaos Xuníos ==== El 10 de xunu de 1957, l'[[Alministración d'Alimentos y Melecines]] (FDA) de los [[Estaos Xuníos]] aprobó ''Enovid'' 10&nbsp;mg (9.85&nbsp;mg noretinodrel y 150&nbsp;µg mestranol) pa trestornos menstruales, basáu en datos del so usu por más de 600 muyeres. Numberosos ensayos anticonceutivos adicionales amosaron que ''Enovid'' yera altamente efeutivu a dosis de 10, 5, y 2,5&nbsp;mg. La FDA negó considerar l'aplicación hasta que Searle aportara a retirar les formes de dosificación más baxes de l'aplicación. El 9 de mayu de 1960, la FDA anunció que diba aprobar l'usu de ''Enovid'' 10&nbsp;mg como anticonceutivu, y facer el 23 de xunu de 1960, momentu nel cual 'Enovid'' 10&nbsp;mg tuviera n'usu xeneral por trés año tiempo mientres el cual, que por estimaciones conservadores, siquier mediu millón de muyer haber usáu.<ref name="marks"/><ref name="junod"/><ref name="winter 1970">{{cita publicación|autor=Winter IC |añu=1970 |títulu=Industrial pressure and the population problem—the FDA and the pill |publicación=JAMA |volume=212 |númberu=6 |páxines=1067–8 |pmid=5467404 | doi = 10.1001/jama.212.6.1067}}</ref> Anque la FDA yá lo aprobara pal so usu como anticonceutivu, Searle nunca comercializó ''Enovid'' 10&nbsp;mg como anticonceutivu. Ocho meses dempués, el 15 de febreru de 1961, la FDA aprobó ''Enovid'' 5&nbsp;mg pal so usu como anticonceutivu. En xunetu de 1961, Searle finalmente empezó a comercializar ''Enovid'' 5&nbsp;mg (5&nbsp;mg noretinodrel and 75&nbsp;µg mestranol) a los médicos como un anticonceutivu.<ref name="marks"/><ref name="watkins"/> Anque la FDA aprobó'l primera anticonceutivu oral en 1960, los anticonceutivos nun taben disponibles pa toles muyeres casaes en tolos estaos hasta ''[[Griswold v. Connecticut]]'' en 1965 y nun taben disponibles pa toles muyeres solteres en tolos estaos hasta ''[[Eisenstadt v. Baird]]'' en 1972.<ref name="tone"/><ref name="watkins"/> El primer casu publicáu d'un informe d'un [[Trombosis|coágulo]] y [[tromboembolismo pulmonar]] nuna muyer usando ''Enavid'' (''Envoid'' 10&nbsp;mg n'EE.XX.) at una dosis de 20&nbsp;mg/día nun apaeció hasta payares de 1961, cuatro años dempués de la so aprobación, pa cuando yá fuera usada por más d'un millón de muyeres.<ref name="junod"/><ref name="winter 1965">{{cita publicación|autor=Winter IC |añu=1965 |títulu=The incidence of thromboembolism in Enovid users |publicación=Metabolism |volume=14 |númberu=Suppl |páxines=422–8 |pmid=14261427 | doi = 10.1016/0026-0495(65)90029-6}}</ref><ref name="Jordan">{{cita publicación|autor=Jordan WM, Anand JK |añu=1961 |títulu=Pulmonary embolism |publicación=Lancet |volume=278 |númberu=7212 |páxines=1146–7 | doi = 10.1016/S0140-6736(61)91061-3}}</ref> Tomaría casi una década d'estudios [[Epidemioloxía|epidemiolóxicos]] pa establecer concluyentemente una medría del riesgu de [[trombosis venosa]] n'usuariu d'anticonceutivos orales y una medría nel riesgu d'[[Accidente cerebrovascular|accidentes cerebrovasculares]] y [[Infartu agudu de miocardio|infarto agudos de miocardiu]] n'usuariu d'anticonceutivos orales que [[Tabaquismu|fumen]] o tengan [[hipertensión]] o otros factores de riesgu cardiovascular o cerebrovasculares.<ref name="marks"/> Estos riesgos de los anticonceutivos orales fueron dramatizados nel llibru de 1969 ''The Doctors' Case Against the Pill'' (El casu de los médicos contra la píldora) pola periodista feminista [[Barbara Seaman]] quien ayudó entamar les audiencies de la píldora de Nelson de 1970 convocada pol senador [[Gaylord Nelson]].<ref name="seaman 1969">{{cita llibru|autor=Seaman, Barbara |añu=1969 |títulu=The Doctors' Case Against the Pill |allugamientu=New York |editorial=P. H. Wyden |isbn=0385145756}}</ref> Les audiencies fueron realizaes polos senadores que yeren toos homes y los testigos na primer ronda d'audiencies yeren toos homes, llevando a [[Alice Wolfson]] y otres feministes a protestar les audiencies y xenerar atención de los medios.<ref name="watkins"/> El so trabayu llevó a la ordenanza d'incluyir prospeutos pal paciente colos anticonceutivos orales pa esplicar los sos posibles efeutos secundarios y riesgos p'ayudar facilitar un [[consentimientu informáu]].<ref>{{cita publicación|autor=FDA |fecha=11 de xunu de 1970 |añu=1970 |títulu=Statement of Policy Concerning Oral Contraceptive Labeling Direuted to Users |publicación=Fed Regist |volume=35 |númberu=113 |páxines=9001–3}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=FDA |fecha=31 de xineru de 1978 |añu=1978 |títulu=Oral Contraceptives; Requirement for Labeling Direuted to the Patient |publicación=Fed Regist |volume=43 |númberu=21 |páxines=4313–34}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=FDA |fecha=25 de mayu de 1989 |añu=1989 |títulu=Oral Contraceptives; Patient Package Insert Requirement |publicación=Fed Regist |volume=54 |númberu=100 |páxines=22585–8}}</ref> Les dosis d'anticonceutivos orales estándares de güei contienen una dosis d'estróxenu un terciu inferior a les primeres pastillas anticonceutives comercializaes y contienen dosis más baxes de distintes, y más potentes [[progestina|progestines]] nuna variedá de formulaciones. Volvióse fácil consiguir una prescripción d'un médicu; y un métodu típicu cuesta ente [[USD|US]]$15 a $50 per mes.<ref name=Planned></ref> Munchos economistes argumenten que la disponibilidad de la Pastilla Anticonceutiva condució a una medría de muyeres na mano d'obra. Una y bones la pastilla dexó que les muyeres tuvieren rellaciones sexuales mientres desenvolvíen la so carrera profesional. Dáse-y creitu como unu de los factores de la revolución sele.<ref name="marks"/><ref name="watkins"/><ref name="speroff"/> ==== Canadá ==== La píldora anticonceutiva oral combinada, como tamién otros métodos anticonceutivos, foi llegalizada en Canadá en 1969. ==== Australia ==== El primer anticonceutivu oral introducíu fora de los Estaos Xuníos foi'l ''[[Anovlar]]'' de [[Schering]] ([[acetato de noretisterona]] 4&nbsp;mg + [[etinilestradiol]] 50&nbsp;µg) el 1 de xineru de 1961 n'[[Australia]].<ref name="schering">{{cita web |url=http://www.scheringstiftung.de/scripts/index/web/en/content/index/174 |títulu=History of Schering AG |fechaaccesu=6 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071215065823/http://www.scheringstiftung.de/scripts/index/web/en/content/index/174 |fechaarchivu=15 d'avientu de 2007 }}</ref> ==== Alemaña ==== El primer anticonceutivu oral introducíu n'[[Europa]] foi'l ''Anovlar'' de Schering el 1 de xunu de 1961 n'[[Alemaña Occidental]].<ref name="schering"/> La baxa dosis hormonal, entá n'usu, foi estudiada pol xinecólogu belga [[Ferdinand Peeters]]. Darréu, Gergory Pincus camudó'l so Enovid, en xunetu de 1961, a la mesma dosis.<ref>{{cita noticia |url=http://knack.rnews.be/nl/actualiteit/nieuws/wetenschap/de-vergeten-belgische-stiefvader-van-de-pil/article-1194684033449.htm |títulu=De vergeten Belgische stiefvader van de pil (The forgotten Belgian stepfather of the pill) |idioma=neerlandés|fecha=2 de marzu de 2010}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.flanderstoday.eu/content/little-pill-could |autor=Sabine Clappaert |fecha=24 de mayu de 2010 |títulu=The little pill that could |obra=Flanders Today |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120307124434/http://www.flanderstoday.eu/content/little-pill-could |fechaarchivu=7 de marzu de 2012 }}</ref> ==== Reinu Xuníu ==== Antes de mediaos de 1960, el [[Reinu Xuníu]] nun riquir aprobación de pre-comercialización de les melecines. L'Asociación de Planificación Familiar (''Family Planning Association'') (FPA) británica al traviés de les sos clíniques yera'l provisor principal de servicios de planificación familiar en [[Gran Bretaña]] y apurría namái anticonceutivos que tuvieren na so llista d'anticonceutivos aprobaos (establecíu en 1934). En 1957, Searle empezó a comercializar ''Enavid'' (''Enovid'' 10&nbsp;mg nos [[Estaos Xuníos]]) pa trestornos menstruales. Tamién en 1957, la FPA estableció un Conseyu pa la Investigación de Control de la Fertilidá (''Council for the Investigation of Fertility Control'') (CIFC) pa probar y monitorear los anticoncceptivos orales qu'empezaron cola esperimentación d'anticonceutivos orales n'animales y en 1960 y 1961 empezaron trés granes ensayos clínicos en [[Birmingham]], [[Slough]], y [[Londres]].<ref name="junod"/><ref name="fpa trials">{{cita publicación|autor=Mears Y |títulu=Clinical trials of oral contraceptives |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5261 |páxines=1179–83 |fecha=4 de payares de 1961 |pmid=14471934 |pmc=1970272 |doi=10.1136/bmj.2.5261.1179}}</ref> En marzu de 1960, la FPA de Birmingham empezó ensayos de noretinodrel 2.5&nbsp;mg + mestranol 50&nbsp;µg, pero primeramente asocedió una alta tasa d'embaranzu cuando les pastillas contuvieron por fuercia namái 36&nbsp;µg de mestranol-los ensayos fueron siguíos con noretinodrel 5&nbsp;mg + mestranol 75&nbsp;µg (''Conovid'' en Gran Bretaña, ''Enovid'' 5&nbsp;mg n'EE.XX.).<ref name="birmingham">{{cita publicación|autor=Eckstein P, Waterhouse JA, Bond GM, Mills WG, Sandilands DM, Shotton DM |títulu=The Birmingham oral contraceptive trial |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5261 |páxines=1172–9 |fecha=4 de payares de 1961 |pmid=13889122 |pmc=1970253 |doi=10.1136/bmj.2.5261.1172}}</ref> N'agostu de 1960, la FPA de Slough empezó ensayos de noretinodrel 2.5&nbsp;mg + mestranol 100&nbsp;µg (''Conovid-Y'' en Gran Bretaña, ''Enovid-Y'' n'EE.XX.).<ref name="conovid-y">{{cita publicación|autor=Pullen D |títulu='Conovid-Y' as an oral contraceptive |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5311 |páxines=1016–9 |fecha=20 d'ochobre de 1962 |pmid=13972503 |pmc=1926317 |doi=10.1136/bmj.2.5311.1016}}</ref> En mayu de 1961, la FPA de Londres empezó ensayos col ''Anovlar'' de Schering.<ref name="anovlar">{{cita publicación|autor=Mears Y, Grant EC |títulu='Anovlar' as an oral contraceptive |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5297 |páxines=75–9 |fecha=14 de xunetu de 1962 |pmid=14471933 |pmc=1925289 |doi=10.1136/bmj.2.5297.75}}</ref> N'ochobre de 1961, por encamientu del Conseyu Asesor Médicu (''Medical Advisory Council'') del so CIFC, la FPA añadió'l ''Conovid'' de Searle a la so llista d'anticonceutivos aprobaos.<ref name="conovid">{{cita publicación|títulu=Annotations: Pill at F.P.A. clinics |fecha=14 d'ochobre de 1961 |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5258 |páxina=1009 |pmc=1970146 |doi= 10.1136/bmj.2.3490.1009 |pmid=20789252}}<br /> {{cita publicación|títulu=Medical news: Oral contraceptives and the F.P.A. |fecha=14 d'ochobre de 1961 |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5258 |páxina=1032 |pmc=1970195 |doi=10.1136/bmj.2.5258.1032}}</ref> El 4 d'avientu de 1961, [[Enoch Powell]], l'aquel entós Ministru de Salú, anunció que la pastilla anticonceutiva ''Conovid'' al traviés del Serviciu Nacional de Salú ([[National Health Service|NHS]]) a un preciu subvencionáu de 2[[Xelín inglés|s]] per mes.<ref name="nhs">{{cita publicación|fecha=9 d'avientu de 1961 |títulu=Medical News: Contraceptive Pill |publicación=Br Med J |volume=2 |númberu=5266 |páxina=1584 |pmc=1970619 |doi= 10.1136/bmj.2.5266.1584}}</ref><ref>{{cita noticia |fecha=15 d'avientu de 1961 |títulu=Subsidizing birth control |revista=Time |volume=78 |númberu=24 |páxina=55 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,827091,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110205021447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,827091,00.html |archivedate=2011-02-05 |fechaaccesu=2021-02-25 }}</ref> En 1962, el ''Anovlar'' de Schering y ''Conovid-Y'' de Searle fueron amestaos a la llista d'anticonceutivos aprobaos de la FPA.<ref name="junod"/><ref name="conovid-y"/><ref name="anovlar"/> La pastilla anticonceutiva ta anguaño disponible de forma gratuita nel [[National Health Service|NHS]] - los anticonceutivos prescritos tán exentos del pagu del valor de prescripciones del NHS. ==== Francia ==== El 20 d'avientu de 1967, la [[Llei Neuwirth]] llegalizó l'anticoncepción en [[Francia]], incluyendo la píldora.<ref>{{cita publicación|autor=Dourlen Rollier, AV|títulu=Contraception: yes, but|publicación=Fertilite, orthogenie|añu=1972|volume=4|númberu=4|pmid=12306278|páxines=185–8}}</ref> La píldora ye'l métodu anticonceutivu más popular en Francia, especialmente nes muyeres nueves. Da cuenta del 60% de los anticonceutivos usaos en Francia. La tasa d'albuertos permaneció estable dende la introducción de la píldora.<ref>{{cita web|títulu=The Aids Generation: the pill takes priority?|editorial=Science Actualities|añu=2000|fechaaccesu=7 de setiembre de 2006|url=http://www.cite-sciences.fr/francais/ala_cite/science_actualites/sitesactu/question_actu.php?langue=an&id_article=263}}</ref> ==== Italia ==== Anque les melecines conteniendo los mesmos químicos usaos en PAOC tuvieron aprobaos pa la venta n'Italia dende 1965 pal propósitu de ''"regularizar el ciclu menstrual"'', la venta de melecines explícitamente etiquetaos como ''"anticonceutivos"'' caltúvose illegal hasta 1971, cuando un fallu de la Corte Constitucional anuló una disposición del Códigu Penal (promulgada en 1938 pol réxime [[Fascismu|fascista]]) que definió'l control de natalidá como un "crime contra la raza humana". Sicasí, por cuenta de la fuerte oposición de la [[Ilesia Católica]] a los métodos anticonceutivos (destacáu en 1968 pol [[Papa Pablo VI]] na so encíclica ''"[[Humanae vitae]]"'') y la propaganda negativa de los medios conservadores, Italia va a la zaga a toles demás naciones d'Europa occidental en prescripciones de PAOC. Datos estadísticos recién revelen que menos del 20% de les muyeres de 15 a 55 años n'Italia usen dalgún tipu d'anticonceutivu de manera regular. ==== Xapón ==== En [[Xapón]], el [[cabildeo]] de l'Asociación Médica de Xapón torgó l'aprobación de la píldora mientres casi 40 años. Los dos oxeciones principales plantegaes pola asociación fueron los posibles problemes de salú pol usu al llargu plazu de la píldora y la esmolición de que l'usu de la píldora llevaría a un menor usu de [[Condón|condones]] y de esa manera potencialmente aumentar les tases d'[[infeiciones de tresmisión sexual]] (ITS).<ref>{{Cita noticia |títulu=Djerassi on birth control in Japan - abortion 'yes,' pill 'non' |editorial=Stanford University News Service |fecha=914 de xunu de 2002 |url=http://www.stanford.edu/dept/news/pr/96/960214japanabort.html|fechaaccesu=23 d'agostu de 2006 }}</ref> A partir del 2004, los condones representen el 80% del usu d'anticonceutivos en Xapón, y esto podría esplicar les tases relativamente baxes de [[SIDA]] de Xapón.<ref name="cbs"/> La píldora foi aprobada pal so usu en xunu de 1999. Acordies con estimaciones, namái'l 1,3% de les 28 millones de muyeres xaponeses usen la píldora, en comparanza col 15,6% nos [[Estaos Xuníos]]. Les direutrices de prescripción de la píldora que'l gobiernu aprobó riquen que les usuaries de la píldora visiten un médicu cada trés meses pa exámenes coxales y sometese a pruebes de detección d'enfermedaes de tresmisión sexual y [[cáncer uterín]]. N'Estaos Xuníos y Europa, en contraste, l'estándar pa una usuaria de la píldora ye tener visites clíniques añales o semestrales. Sicasí, yá dende 2007, munchos [[Obstetricia y xinecoloxía|xinecólogos]] xaponeses agora namái riquen una visita añal pa les usuaries de la píldora, coles visites trimestrales namái encamentaes p'aquelles que son mayores o con un mayor riesgu de sufrir efeutos secundarios.<ref name="cbs"/> <!--== Invención y venta de la píldora anticonceutiva hormonal oral femenina == === Sintésis de la 19-noretisterona en 1951 === Considerar al [[Méxicu|mexicanu]] [[Luis Ernesto Miramontes]] l'inventor del primer anticonceutivu oral (sintetizó en 1951 la [[19-noretisterona|noretisterona]]), que la so patente llogró xunto a [[Carl Djerassi]] y [[George Rosenkranz]], de la compañía química mexicana Syntex S.A. Tamién fueron fundamentales les aportaciones de [[Russel Marker]] y [[Gregory Goodwin Pincus]]. L'orixe del descubrimientu remontar a los años 50 del sieglu XX cuando s'estudiaba en [[Veracruz]], [[Méxicu]], una variedá de [[Dioscorea]] usada como saponina o xabón pa matar peces pola compañía mexicana Sintex. A partir d'esti descubrimientu, detectóse que la dioscorea contenía [[esteroles]] análogos a la [[progesterona]], lo que favorecería'l descubrimientu, en Méxicu, de la píldora anticonceutiva per parte de [[Carl Djerassi|Djerassi]], [[Luis Miramontes|Miramontes]] y [[Jesús Romo Armería|Romo]].<ref>[http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/644/64408910.pdf ''La investigación química na creación de la píldora anticonceutiva, una entrevista a Luis Miramontes'', por Nina Hinke y César Carrillo Trueba, 2008, Ciencies, 89, ISSN 0187-6376, UNAM, páxs.68-73]</ref><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/druginfo/natural/970.html Ñame montés o Dioscorea, en MedlinePlus]</ref>--> == Usu y empaquetado == [[Ficheru:pillpacketopen.jpg|frame|Paquete a mediu usar de LevlenED]] Les pastillas anticonceutives orales combinaes tienen de ser tomaes a la mesma hora tolos díes. Si una o más tabletas escaecer por más de 12 hores, la proteición anticonceutiva va amenorgase.<ref name="mercilon spc">{{cita web |autor=[[Organon International|Organon]] |fecha=payares de 2001 |añu=2001 |títulu=Mercilon SPC (Summary of Product Characteristics |url=http://emc.medicines.org.uk/emc/assets/c/html/displaydoc.asp?documentid=5384 |fechaaccesu=7 d'abril de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928060153/http://emc.medicines.org.uk/emc/assets/c/html/displaydoc.asp?documentid=5384 |fechaarchivu=2007-09-28 }}</ref> La mayoría de les marques de píldores combinaes tán empaquetadas n'unu de dos paquetes de tamaños distintos, con díes marcaos pa un ciclu de 28 díes. Pal paquete de 21 pastillas, una pastilla ye consumida diariamente por trés selmanes, siguíu per una selmana ensin pastillas. Pal paquete de 28 pastillas, 21 pastillas son tomaes, siguíu per una selmana de pastillas [[sustancia placebo|placebo]]. Una muyer tomando la pastilla va tener una hemorraxa por deprivación de [[progesterona]] en dalgún momentu mientres la selmana placebo, y va siguir tando protexida contra l'embaranzu mientres esta selmana. Tamién hai dos nueves píldores anticonceutives (Yaz 28 y Loestrin 24 Fe) que tienen 24 díes de pastillas con hormones actives, siguíes por 4 de placebo.<ref name="Birth Control Pills">Stacey, Dawn. [http://contraception.about.com/od/prescriptionoptions/p/ThePill.htm ''Birth Control Pills''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225125632/http://contraception.about.com/od/prescriptionoptions/p/ThePill.htm |date=2009-02-25 }}. Retrieved July 20, 2009.</ref> === Fármacos usaos === Esisten dellos tipos de píldora anticonceutiva en composición variada d'[[estróxenu]] y/o una [[progestina]]. Dellos exemplos: * [[Estróxenos]]: [[etinilestradiol]], [[mestranol]] * [[Progestágenos]]: [[noretindrona]] o [[noretisterona]], [[linosterol]], [[levonorgestrel]], [[drospirenona]], [[etonogestrel]] === Pastillas placebo === Les pastillas placebo dexen a la usuaria tomar una pastilla tolos díes; permaneciendo nel vezu diariu inclusive mientres la selmana ensin hormones. Les pastillas placebo podríen contener un suplementu de [[fierro]],<ref>{{cita web|títulu=US Patent:Oral contraceptive:Patent 6451778 Issued on September 17, 2002 Estimated Expiration Date: July 2, 2017.|url=http://www.patentstorm.us/patents/6451778/description.html|editorial=PatentStorm LLC|fechaaccesu=19 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110613020809/http://www.patentstorm.us/patents/6451778/description.html|fechaarchivu=13 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Iron deficiency in Europe |autor=Serge Herceberg |autor2=Paul Preziosi |autor3=Pilar Galan |url=http://www.idpas.org/pdf/1174IronDeficiencyinEurope.pdf |publicación=Public Health Nutrition: 4(2B) |páxines=537–545 |fechaaccesu=19 de payares de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110726170714/http://www.idpas.org/pdf/1174IronDeficiencyinEurope.pdf |fechaarchivu=26 de xunetu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726170714/http://www.idpas.org/pdf/1174IronDeficiencyinEurope.pdf |archivedate=2011-07-26 }}</ref> una y bones los requerimientos de fierro amonten mientres la menstruación. Nun tomase les pastillas mientres la selmana placebo nun afecta la efeutividá de la pastilla, siempres que la ingestión diaria de les pastillas actives volver# a entamar el fin de la selmana. La hemorraxa por deprivación qu'asocede mientres el descansu de les pastillas actives pensaba sese reconfortante, como una confirmación física de nun tar embarazada.<ref name=gladwell>{{cita publicación | apellíu = Gladwell | nome = Malcolm | títulu = John Rock's Error | publicación = The New Yorker | fecha = 10 de marzu de 2000 | url = http://www.gladwell.com/2000/2000_03_10_a_rock.htm | fechaaccesu = 4 de febreru de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090207200934/http://gladwell.com/2000/2000_03_10_a_rock.htm | fechaarchivu = 7 de febreru de 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130511133811/http://www.gladwell.com/2000/2000_03_10_a_rock.htm | archivedate = 2013-05-11 }}</ref> El paquete de 28 pastillas tamién aguiya'l [[ciclu menstrual]] permediu, anque los eventos hormonales mientres un ciclu de pastillas son significativamente distintos a los d'un ciclu menstrual ovulatorio normal. La hemorraxa por deprivación tamién ye predecible; a midida que una muyer vaya tomando pastillas actives por periodos de tiempu más llargos, el sangráu intermenstrual inesperáu convertir nun efeutu secundariu más común. === Placebos menos frecuentes === Si la formulación de la pastilla ye monofásica, ye posible saltase la hemorraxa por deprivación y permanecer protexida contra la concepción al saltase les pastillas placebo y empezar direutamente col siguiente paquete. Intentar esto con formulaciones bi- o tri-fásica trai un riesgu aumentáu de tener sangráu intermenstrual y podría ser indeseable. Sicasí, nun aumentar el riesgu de quedar embarazada. A partir de 2003, les muyeres tamién pudieron utilizar una versión de tres meses de la píldora.<ref>{{cita web |autor2=FDA |títulu=FDA Approves Seasonale Oral Contraceptivel |fecha=25 de setiembre de 2003 |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/2003/ANS01251.html |fechaaccesu=9 de payares de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061007101134/http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/2003/ANS01251.html |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2006 }}</ref> Similar al efeuto del usu d'una formulación de dosificación constante y saltase les selmanes de placebo mientres tres meses, ''Seasonale'' da'l beneficiu de periodos menos frecuentes, col potencial inconveniente de sangraos intermenstruales. ''Seasonique'' ye otra versión onde la selmana placebo cada trés meses ye reemplazada per una selmana de baxes dosis d'estróxenu. Una versión de la píldora combinada tamién foi empaquetada pa esaniciar por completu les pastillas placebo y sangraos intermenstruales. Comercializada como ''Anya'' o ''Lybrel'', estudios demuestren que dempués de dellos meses, el 71% de les usuaries yá nun teníen nengún sangráu intermenstrual, l'efeutu secundariu más común de dir llargos periodos de tiempu ensin interrupciones de píldores actives.<ref>{{cita noticia|apellíu=Wheldon |nome=Julie |títulu=New Pill will eliminate menstruation |editorial=Daily Mail |fecha= 28 d'avientu de 2005 |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/health/healthmain.html?in_article_id=372565&in_page_id=1774 |fechaaccesu=23 d'avientu de 2006 }}</ref> == Eficacia == La eficacia de les PAOCs, como la mayoría de los [[métodos anticonceutivos]], pue ser evaluada de dos maneres. La tasa d'eficacia de ''usu perfectu'' o ''métodu'' namái inclúi persones que tomen les pastillas consistentemente y correutamente. La tasa d'eficacia de ''usu actual'' o ''usu típicu'' inclúi a toles usuaries de PAOC, incluyendo aquelles que se tomen la pastilla incorreutamente, inconsistentemente, o dambos. Les tases son xeneralmente presentaes pal primer añu d'usu.<ref name="hatcher">{{cita llibru| nome=RA | apellíos=Hatcher | autor2=Trussel J, Stewart F, et al. | añu=2000 | títulu=Contraceptive Technology | edición=18th | editorial=Ardent Mediu | allugamientu=New York | isbn=0-9664902-6-6 | url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html }}</ref> Úsase comúnmente'l [[índiz de Pearl]] pa calcular les tases d'eficacia, pero dalgunos estudios usen [[tables de decremento]].<ref>{{cita llibru| nome=John | apellíos=Kippley | autor2=Sheila Kippley | añu=1996 | títulu=The Art of Natural Family Planning | edición=4th | editorial=The Couple to Couple League | allugamientu=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2 | páxina=141 }}</ref> La tasa d'embaranzu pal usu típicu ente les usuaries de PAOC varia dependiendo de la población siendo estudiada, que van dende 2-8% per añu. La tasa d'embaranzu pal usu perfectu de la PAOC ye de 0,3% per añu.<ref name="hatcher" /><ref name=Planned></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100307045402/http://www.birth-control-comparison.info/bc_espanol/pdf/the_pill_espanol_web.pdf La píldora anticonceutiva, Cedar River Clinics]</ref> Hai dellos factores qu'espliquen por qué la eficacia del usu típicu ye menor a la eficacia del usu perfectu: * errores per parte d'aquellos qu'apurren instrucciones de cómo utilizar el métodu * errores per parte de la usuaria * incumplimientu de les instrucciones per parte d'una usuaria consciente. Por casu, daquién utilizando la pastilla anticonceutiva combinada podría ser dada información incorreuta por un profesional de la salú no que respecta la frecuencia de ingesta, o por error nun tomase una pastilla un día, o a cencielles nun dir a la farmacia a tiempu p'anovar la prescripción. Les PAOCs apurren una proteición anticonceutiva efeutiva dende la primera pastilla si esta foi tomada dientro de los primeros cinco díes del [[ciclu menstrual]] (dientro de cinco díes del primer día de la [[menstruación]]). Si empezar en cualesquier otru momentu del ciclu menstrual, les PAOCs apurren una proteición anticonceutiva efeutiva namái dempués de 7 díes consecutivos d'usu de píldores actives, entós un métodu anticonceutivu de respaldu tien que ser usáu hasta que les píldores actives fueren tomaes por 7 díes consecutivos. Les PAOCs tendríen de tomase aproximao a la mesma hora tolos díes.<ref name="speroff"/><ref name="FFPRHC COC">{{cita web |autor=[[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists|FFPRHC]] |añu=2007 |títulu=Clinical Guidance: First Prescription of Combined Oral Contraception |url=http://www.ffprhc.org.uk/admin/uploads/FirstPrescCombOralContJan06.pdf |fechaaccesu=26 de xunu de 2007 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070704044305/http://www.ffprhc.org.uk/admin/uploads/FirstPrescCombOralContJan06.pdf |fechaarchivu=4 de xunetu de 2007 }}</ref><ref>[http://www.arrakis.es/~cjas/pildora.htm Píldora anticonceutiva Schering España, S.A.]</ref><ref name=Melodene/> La eficacia anticonceutiva puede trate afeutada por: #la falta de más d'una píldora activa nun paquete #retraso nel entamu del próximu paquete de píldores actives (esto ye, estender por más de 7 díes el periodu ensin pastillas, o pastillas placebo/inactives) #[[Malabsorción]] [[Intestín|intestinal]] de les pastillas actives por cuenta de [[vultura]] o [[foria]] #interaición con melecines que mengüen los niveles d'estróxenu o progestágeno.<ref name="speroff"/> Fixéronse poques investigaciones nel efeutu fisiolóxicu del consumu d'alcohol mientres la pubertá de les muyeres. Sicasí, un estudiu atopó que los niveles d'estróxenu ablayar nes neñes adolescentes d'ente 12 y 18 años d'edá mientres tanto tiempu como 2 selmanes dempués d'haber bebíu moderadamente (Block et al. 1993). El consumu d'alcohol leve-a-moderáu tien una serie de consecuencies negatives pa la función reproductiva femenina.<ref name="pubs.niaaa.nih.gov">{{cita web |url=http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh26-4/274-281.htm |títulu=Alcohol's Effects on Female Reproductive Function |autor=Mary Ann Emanuele, M.D., Frederick Wezeman, Ph.D., and Nicholas V. Emanuele, M.D. |editorial=National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAA) |fecha=xunu de 2003}}</ref> res Bedsider, un recursu en llinia creáu por ''The National Campaign to Prevent Teen and Unplanned Pregnancy'' (La Campaña Nacional pa Prevenir l'Embaranzu n'Adolescentes y Non Planiáu), llista a la pastilla como unu de 17 distintos métodos anticonceutivos. == Mecanismu d'aición == La píldora anticonceutiva oral combinada foi desenvuelta pa prevenir la [[ovulación]] al suprimir la lliberación de [[gonadotropina|gonadotropines]]. Los anticonceutivos hormonales combinaos, incluyendo les PAOCs, inhiben el [[ciclu menstrual|desenvolvimientu folicular]] y previenen la ovulación como'l so primer mecanismu d'aición.<ref name="hatcher"/><ref name="speroff"/><ref name="loose">{{cita llibru|autor=Loose, Davis S.; Stancel, George M. |editor=Brunton, Laurence L.; Llazu, John S.; Parker, Keith L. (eds.) |añu=2006 |capítulu=Estrogens and Progestins |títulu=Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |edición=11th |páxines=1541–1571 |allugamientu=New York |editorial=McGraw-Hill |isbn=0-07-142280-3}}</ref><ref name="glasier">{{cita llibru|apellíos=Glasier |nome=Anna |editor=DeGroot, Leslie J.; Jameson, J. Larry (eds.) |títulu=Endocrinology |edición=5th |añu=2006 |editorial=Elsevier Saunders |allugamientu=Philadelphia |isbn=0-7216-0376-9 |páxines=2993–3003 |capítulu=Contraception}}</ref><ref name="rivera">{{cita publicación|autor=Rivera R, Yacobson I, Grimes D |añu=1999 |títulu=The mechanism of action of hormonal contraceptives and intrauterine contraceptive devices |publicación=Am J Obstet Gynecol |volume=181 |númberu=5 Pt 1 |páxines=1263–9 |pmid=10561657 | doi = 10.1016/S0002-9378(99)70120-1}}</ref> La [[realimentación negativa]] del progestágeno mengua la frecuencia d'impulsos de lliberación de la [[hormona lliberadora de gonadotrofina]] (GnRH) pol [[hipotálamu]], que de la mesma mengua la lliberación de [[hormona foliculoestimulante]] (FSH) y mengua descomanadamente la lliberación de [[hormona luteinizante]] (LH) pola [[adenohipófisis]]. L'amenorgamientu de los niveles de FSH inhiben el desenvolvimientu folicular, previniendo una medría nos niveles d'[[estradiol]]. La realimentación negativa y la falta de la [[realimentación positiva]] d'estróxenu na lliberación de LH previenen el picu de LH a [[ciclu menstrual|metá de ciclu]]. La inhibición del desenvolvimientu folicular y l'ausencia del picu de LH previenen la ovulación.<ref name="hatcher"/><ref name="speroff"/><ref name="loose"/> L'estróxenu foi orixinalmente incluyíu nos anticonceutivos orales pa un meyor control del ciclu (pa estabilizar l'[[endometriu]] y con ello amenorgar la incidencia de sangraos intermenstruales), pero tamién s'atopó que inhibe el desenvolvimientu folicular y ayuda prevenir la ovulación. La realimentación negativa del estróxenu na adenohipófisis mengua descomanadamente la lliberación de FSH, que de la mesma inhibe el desenvolvimientu folicular y previén la ovulación.<ref name="hatcher"/><ref name="speroff"/><ref name="loose"/> Un segundu mecanismu d'aición de tolos anticonceutivos que contengan progestágeno ye la inhibición de la penetración d'[[espermatozoide]]s al traviés del [[cérvix]] escontra'l [[Sistema xenital femenín|tracto xenital]] cimeru ([[úteru]] y [[trompes de Falopio]]) al amenorgar la cantidá d'agua y amontar la [[mafa]] del [[mocu cervical]].<ref name="rivera"/> Otros mecanismos secundarios podríen esistir. Por casu, el folletu de ''YAZ'' de [[Bayer]] menta cambeos nel [[endometriu]] qu'amenorguen la probabilidá d'implantación d'un [[embrión]] nel úteru.<ref>{{cita publicación|autor=Bayer|títulu=YAZ® (drospirenone and ethinyl estradiol) Tablets|url=http://berlex.bayerhealthcare.com/html/products/pi/fhc/YAZ_PI.pdf|fechaaccesu=15 de febreru de 2011|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110707214513/http://berlex.bayerhealthcare.com/html/products/pi/fhc/YAZ_PI.pdf|fechaarchivu=7 de xunetu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707214513/http://berlex.bayerhealthcare.com/html/products/pi/fhc/YAZ_PI.pdf|archivedate=2011-07-07}}</ref> Dellos grupos [[provida]] consideren tales mecanismu como albortivu, y la esistencia de mecanismos postfertilización ye una tema revesosa. Dellos científicos señalen que la posibilidá de fertilización mientres l'usu de PAOCs ye bien baxa. D'esto, ellos conclúin que ye pocu probable que los cambeos al endometriu xueguen un rol importante, si hubiera dalgunu, na eficacia reparada de les PAOCs.<ref name="rivera"/> Otros faen argumentos más complexos contra la esistencia de tales mecanismos,<ref>{{cita publicación |nome=Susan A. |apellíu=Crockett |autor2=Donna Harrison, Joe DeCook, and Camiya Hersh |títulu=Hormone Contraceptives Controversies and Clarifications |editorial=American Association of Pro Life Obstetricians and Gynecologists |fecha=abril de 1999 |url=http://www.aaplog.org/?page_id=718 |fechaaccesu=26 de febreru de 2008 }}</ref> ente qu'otros científicos argumenten que los datos esistentes sofiten tales mecanismos.<ref>{{cita publicación |autor=Larimore WL, Stanford JB |títulu=Postfertilization effects of oral contraceptives and their relationship to informed consent |publicación=Arch Fam Med |volume=9 |númberu=2 |páxines=126–33 |añu=2000 |pmid=10693729 |url=http://archfami.ama-assn.org/cgi/reprint/9/2/126.pdf |fechaaccesu=26 de febreru de 2008 |doi=10.1001/archfami.9.2.126 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080227041554/http://archfami.ama-assn.org/cgi/reprint/9/2/126.pdf |fechaarchivu=27 de febreru de 2008 }}</ref> == Interaiciones farmacolóxiques == Delles melecines amenorguen l'efeutu de la píldora y pueden causar sangraos intermenstruales, o aumentar la probabilidá d'un embaranzu. Estes melecines inclúin la [[rifampicina]], [[barbitúricu|barbitúricos]], [[fenitoína]] y [[carbamazepina]]. Amás, danse procuros sobre los antibióticos d'ampliu espectru, tales como l'[[ampicilina]] y [[doxiciclina]], que podríen causar problemes "al menospreciar la [[Microbiota normal|flora bacteriana]] responsable de reciclar l'[[etinilestradiol]] del intestín gordu" ([[British National Formulary|BNF]] 2003).<ref>The effects of broad-spectrum antibiotics on Combined contraceptive pills is not found on systematic interaction metanalysis (Archer, 2002), although "individual patients do show large decreases in the plasma concentrations of ethinylestradiol when they take certain other antibiotics" (Dickinson, 2001). "...experts on this topic still recommend informing oral contraceptive users of the potential for a rare interaction" (DeRossi, 2002) and this remains current (2006) UK [http://www.fpa.org.uk/information/leaflets/documents_and_pdfs/detail.cfm?contentID=130#17 Family Planning Association advice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208155326/http://www.fpa.org.uk/information/leaflets/documents_and_pdfs/detail.cfm?contentID=130#17 |date=2007-02-08 }}.</ref><ref>{{cita publicación|autor=Archer J, Archer D |títulu=Oral contraceptive efficacy and antibiotic interaction: a myth debunked. | publicación = J Am Acad Dermatol | volume = 46 | númberu = 6 |páxines=917–23 |añu=2002 | pmid = 12063491 | doi = 10.1067/mjd.2002.120448}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=Dickinson B, Altman R, Nielsen N, Sterling M |títulu=Drug interactions between oral contraceptives and antibiotics. | publicación = Obstet Gynecol | volume = 98 | númberu = 5 Pt 1 |páxines=853–60 |añu=2001 | pmid = 11704183 | doi = 10.1016/S0029-7844(01)01532-0}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=DeRossi S, Hersh Y |títulu=Antibiotics and oral contraceptives. | publicación = Dent Clin North Am | volume = 46 | númberu = 4 |páxines=653–64 |añu=2002 | pmid = 12436822 | doi = 10.1016/S0011-8532(02)00017-4}}</ref> Sicasí, entá cuando los antibióticos d'ampliu espectru causen un amenorgamientu estadísticamente significativa pero non clínicamente significativa d'estróxenos y progestinas, práuticamente toles muyeres que tomen estos antibióticos caltuviéronse dientro del rangu terapéuticu d'estos esteroides sexuales.<ref name=Managing>[http://www.managingcontraception.com/qa/questions.php?questionid=3479 Managincontraception.com] By taking the antibiotic Cephalexin, will my birth control pills be less effective? #103/10</ref> ''Planned Parenthood'' afirma explícitamente que solamente l'antibióticu rifampicina, y non el restu de los antibióticos, amenorga la eficacia de les PAOCs.<ref name=Planned></ref> El floritu tradicional [[Yerba de San Juan]] tamién foi implicada por cuenta de la so sobrerregulación del sistema [[P450]] nel [[fégadu]]. Fixéronse poques investigaciones nel efeutu fisiolóxicu del consumu d'alcohol mientres la pubertá de les muyeres. Sicasí, un estudiu atopó que los niveles d'estróxenu ablayar nes neñes adolescentes d'ente 12 y 18 años d'edá mientres tanto tiempu como 2 selmanes dempués d'haber bebíu moderadamente (Block et al. 1993). El consumu d'alcohol leve-a-moderáu tien una serie de consecuencies negatives pa la función reproductiva femenina.<ref name="pubs.niaaa.nih.gov"/> == Efeutos secundarios == Distintes fontes señalen distintes incidencies d'efeutos secundarios. L'efeutu secundariu más común ye sangráu intermenstrual. Una páxina web del Centru de Salú Estudiantil de la [[Universidá de Nuevu Méxicu]] diz que la mayoría (alredor del 60%) de les muyeres nun reporten nengún efeutu secundariu, y la gran mayoría que si lo fai, namái tienen efeutos menores. Un artículu de revisión francés de 1992 dixo que tantos como'l 50% de les nueves usuaries descontinuaron la pastilla anticonceutiva antes del primer añu por cuenta de les molesties de los efeutos secundarios tales como los sangraos intermenstruales y [[amenorrea]].<ref name="serfaty">{{cita publicación|autor=Serfaty D |títulu=Medical aspects of oral contraceptive discontinuation |publicación=Adv Contracept |volume=8 |númberu=Suppl 1 |páxines=21–33 |añu=1992 |pmid=1442247 | doi = 10.1007/BF01849448}}<br /> {{cita publicación|apellíu=Sanders |nome=Stephanie A. | autor2 = Cynthia A. Graham, Jennifer L. Bass and John Bancroft |títulu=A prospective study of the effects of oral contraceptives on sexuality and well-being and their relationship to discontinuation | publicación = Contraception | volume = 64 | númberu = 1 |páxines=51–58 |fecha=xunetu de 2001 | añu=2001 |url=http://www.contraceptionjournal.org/article/PIIS0010782401002189/abstract |fechaaccesu=2 de marzu de 2007 | doi = 10.1016/S0010-7824(01)00218-9 |pmid=11535214 }}</ref> Per otra parte, les pastillas ameyoren les condiciones tales como la [[enfermedá inflamatoria coxal]], [[dismenorrea]], [[síndrome premenstrual]], y [[acné]].<ref name="pmid18710356">{{cita publicación |autor=Huber JC, Bentz EK, Ott J, Tempfer CB |títulu=Non-contraceptive benefits of oral contraceptives |publicación=Expert Opin Pharmacother |volume=9 |númberu=13 |páxines=2317–25 |añu=2008 |fecha=setiembre de 2008 |pmid=18710356 |doi=10.1517/14656566.9.13.2317 |url=http://www.informapharmascience.com/doi/abs/10.1517/14656566.9.13.2317 |urlarchivu=https://archive.today/20130111072141/http://www.informapharmascience.com/doi/abs/10.1517/14656566.9.13.2317 |fechaarchivu=11 de xineru de 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130111072141/http://www.informapharmascience.com/doi/abs/10.1517/14656566.9.13.2317 |archivedate=2013-01-11 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> Y amenorguen síntomes de la [[endometriosis]] y [[síndrome d'ovariu poliquístico]], y mengüen el riesgu d'[[anemia]].<ref name="Nelson, Randy J. 2005">{{cita llibru|autor=Nelson, Randy J. |títulu=An introduction to behavioral endocrinology |editorial=Sinauer Associates |allugamientu=Sunderland, Mass |añu=2005 |isbn=0-87893-617-3 |edición=3rd}}</ref> Ye xeneralmente aceptáu poles autoridaes médiques que los riesgos pa la salú de los anticonceutivos orales son más baxos qu'aquellos del embaranzu y nacencia,<ref>{{cita llibru| autor=Crooks, Robert L. and Karla Baur | títulu=Our Sexuality | añu=2005 | editorial=Thomson Wadsworth |allugamientu=Belmont, CA | isbn=0-534-65176-3}}</ref> y "los beneficios pa la salú de cualquier métodu anticonceutivu son enforma ameyores que cualquier riesgu del métodu".<ref>[[WHO]] (2005). ''[http://www.who.int/reproductive-health/family_planning/counselling.htm Decision-Making Tool for Family Planning Clients and Providers] Appendix 10: Myths about contraception''</ref> Delles organizaciones argumentaron que nun ye relevante comparar un métodu anticonceutivu con nengún métodu (embaranzu). En llugar d'esto, la comparanza de seguridá tendría de faese ente los diversos métodos anticonceutivos disponibles.<ref>{{cita web|apellíu=Holck |nome=Susan |títulu=Contraceptive Safety |obra=Special Challenges in Third World Women's Health |editorial=1989 Annual Meeting of the American Public Health Association |url=http://www.users.interport.net/i/w/iwhc/sc_cs.html |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2006 }}</ref> Efeutos secundarios serios: [[Trombosis]] (coágulos de sangre). Amás delles muyeres esperimenten cambeos nos patrones de sangráu (sangráu más leve, irregular o ausencia de menstruación -[[amenorrea]]-),<ref name=Melodene/> cefalees, mareos, estomagaes, dolor nes mames, cambeos de pesu, cambeos d'humor. Tien De consultase'l prospeutu específicu de cada marca de melecina yá que entá cuando coinciden los efeutos secundarios xenerales cada melecina tien les sos particularidaes. === Tromboembolismo venosu === Los anticonceutivos orales combinaos amonten el riesgu de [[trombosis venosa]] (incluyendo [[trombosis venosa fonda]] (TVP) y [[tromboembolismo pulmonar]] (TEP)).<ref name=VTE10>{{cita publicación|doi=10.1586/erc.09.175|apellíu=Blanco-Molina|nome=A|autor2=Monreal, M|títulu=Venous thromboembolism in women taking hormonal contraceptives.|publicación=Expert review of cardiovascular therapy|fecha=2010 Feb|volume=8|númberu=2|páxines=211–5|pmid=20136607}}</ref> En permediu'l riesgu d'un TEP fatal ye 1 por cada 100.000 muyeres.<ref name=VTE10/> El riesgu de tromboembolismo varia con distintes preparaciones; con pastillas de segunda xeneración (con un conteníu d'estróxenu menor a 50μg), el riesgu de tromboembolismo ye pequeñu, con una incidencia averada de 15 por cada 100.000 usuaries per añu, comparáu con 5 por cada 100.000 per añu ente les ensin embarazar que nun tomen la pastilla, y 60 por cada 100.000 embaranzos.<ref name=lange6th/> En muyeres usando preparaciones que contengan progestágenos de tercer xeneración ([[desogestrel]] o [[gestodeno]]), la incidencia de tromboembolismo ye aproximao 25 por cada 100.000 usuaries per añu.<ref name=lange6th/> Tamién, el riesgu ye mayor en subgrupos con factores adicionales, como fumar (qu'aumenta'l riesgu considerablemente) y l'usu llargo y siguío de la píldora, especialmente en muyeres sobre los 35 años d'edá.<ref name=lange6th>Chapter 30 - The reproductive system in: {{cita llibru|autor=Rod Flower; Humphrey P. Rang; Maureen M. Dale; Ritter, James M. |títulu=Rang & Dale's pharmacology |editorial=Churchill Livingstone |allugamientu=Edinburgh |añu=2007 |isbn=0-443-06911-5 }}</ref> Les PAOCs confieren un riesgu d'[[accidente cerebrovascular]] isquémicu,<ref name=KemmerenEtAl2002>{{cita publicación| publicación=Stroke| añu=2002| volume=33 |númberu=5| páxines=1202–1208| doi=10.1161/01.STR.0000015345.61324.3F| títulu=Risk of Arterial Thrombosis in Relation to Oral Contraceptives (RATIO) Study: Oral Contraceptives and the Risk of Ischemic Stroke|autor=Jeanet M. Kemmeren, Bea C. Tanis, Maurice A.A.J. van den Bosch, Edward L.Y.M. Bollen, Frans M. Helmerhorst, Yolanda van der Graaf, Frits R. Rosendaal, and Ale Algra |pmid=11988591| editorial=American Heart Association, Inc.| url=http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/abstract/33/5/1202}}</ref> y el so usu amonta significativamente el riesgu d'[[enfermedá cardiovascular]] ente aquellos con altu riesgu.<ref name=BaillargeonMcClishEssahNestler2004>{{cita publicación| publicación=Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism| doi=10.1210/jc.2004-1958| volume=90| númberu=7| páxines=3863–3870| añu=2005| títulu=Association between the Current Use of Low-Dose Oral Contraceptives and Cardiovascular Arterial Disease: A Meta-Analysis| autor=Jean-Patrice Baillargeon, Donna K. McClish, Paulina A. Essah, and John Y. Nestler| pmid=15814774| editorial=The Endocrine Society| url=http://jcem.endojournals.org/cgi/content/abstract/90/7/3863| archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126153611/http://jcem.endojournals.org/cgi/content/abstract/90/7/3863| archivedate=2010-11-26| fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> === Cáncer === Una [[Revisiones sistemátiques|revisión sistemática]] en 2010, qu'analizó dellos estudios anteriores de dellos tipos de cáncer, amosó un mayor riesgu de cáncer nes usuaries de píldora anticonceutiva oral combinada<ref>{{cita publicación | doi = 10.1093/humupd/dmq022 | apellíu1 = Cibula | nome1 = D. | apellíu2 = Gompel | nome2 = A. | apellíu3 = Mueck | nome3 = A. O. | apellíu4 = La Vecchia | nome4 = C. | apellíu5 = Hannaford | nome5 = P. C. | apellíu6 = Skouby | nome6 = S. O. | apellíu7 = Zikan | nome7 = M. | apellíu8 = Dusek | nome8 = L. | títulu = Hormonal contraception and risk of cancer | publicación = Human Reproduction Update | volume = 16 | númberu = 6 | páxines = 631–650 | añu = 2010 | pmid = 20543200 }}</ref> y aumentu del riesgu de [[cáncer de mama]] (ente les usuaries actual y recién),<ref name=IARC2007/> cáncer de cérvix y fégadu (ente les poblaciones con baxu riesgu d'infeición pol virus de la [[hepatitis B]]).<ref name=IARC2007>{{cita publicación|editorial=[[International Agency for Research on Cancer]]|obra=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |volume=91| añu=2007| títulu=Combined Estrogen-Progestogen Contraceptives| formatu=[[Portable Document Format|PDF]] |url=http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol91/monu91-6.pdf}}</ref><ref name=Malec2005>{{Cita noticia|url=http://www.abortionbreastcancer.com/news/050831/index.htm|títulu=World Health Organization: Oral Contraceptives and Menopausal Therapy Are 'Carcinogenic to Humans'' / Scientists' Findings Provide Additional Biological Support for an Abortion-Breast Cancer Link, Abortion Breast Cancer|autor=Karen Malec|editorial=Coalition on Abortion/Breast Cancer|fecha=31 d'agostu de 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305033415/http://www.abortionbreastcancer.com/news/050831/index.htm|archivedate=2012-03-05|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> Les investigaciones sobre la rellación ente'l riesgu de [[cáncer de mama]] y l'[[anticoncepción hormonal]] son complexes y aparentemente contradictories.<ref>{{cita web |autor=FPA |añu=2005 |fecha=abril de 2005 |títulu=The combined pill - Are there any risks? |url=http://www.fpa.org.uk/information/leaflets/documents_and_pdfs/detail.cfm?contentid=130#8 |editorial=[[Family Planning Association]] (UK) |fechaaccesu=8 de xineru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070208155326/http://www.fpa.org.uk/information/leaflets/documents_and_pdfs/detail.cfm?contentid=130#8 |fechaarchivu=8 de febreru de 2007 }}</ref> El gran reanálisis collaborativu de 1996 de datos individuales de más de 150.000 muyeres en 54 estudios de cáncer de mama atopó que: ''"Les resultancies apurren una fuerte evidencia pa dos conclusiones principales. Primero, mientres la muyer tea tomando anticonceutivos orales combinaos y nos 10 años dempués de parar hai un pequeñu aumentu nel riesgu relativo de ser diagnosticada con cáncer de mama. Segundu, nun hai nengún riesgu escesivo significativu de carecer cáncer de mama dempués de 10 o más años de parar l'usu. Los cánceres diagnosticaos en muyeres qu'usaren anticonceutivos orales combinaos yeren clínicamente menos avanzaos qu'aquellos diagnosticaos en muyeres que nunca usaren estos anticonceutivos."''<ref name="oxford 1996a">{{cita publicación|autor=Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer |añu=1996 |títulu=Breast cancer and hormonal contraceptives: collaborative reanalysis of individual data on 53,297 women with breast cancer and 100,239 women without breast cancer from 54 epidemiological studies |publicación=[[The Lancet|Lancet]] |volume=347 |númberu=9017 |páxines=1713–27 |pmid=8656904 |doi=10.1016/S0140-6736(96)90806-5}}</ref> Estos datos fueron interpretaos pa suxerir que los anticonceutivos orales tienen bien pocu o nengún efeutu biolóxicu nel desenvolvimientu del cáncer de mama, pero que les muyeres que busquen atención xinecolóxica pa llograr los anticonceutivos tienen más cánceres de mama detectaos tempranamente por aciu el peneráu.<ref name="oxford 1996b">{{cita publicación|autor=Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer |añu=1996 |títulu=Breast cancer and hormonal contraceptives: further results |publicación=Contraception |volume=54 |númberu=3 Suppl |páxines=1S–106S |pmid=8899264 |doi=10.1016/0010-7824(96)00111-4}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=Plu-Bureau G, Lê M | títulu=Oral contraception and the risk of breast cancer |publicación = Contracept Fertil Sex |volume=25 |númberu=4 |páxines=301–5 | añu=1997 |pmid = 9229520}} - pooled re-analysis of orixinal data from 54 studies representing about 90% of the published epidemiological studies, prior to introduction of third generation pills.</ref> Envaloróse que, mientres se tome la pastilla, hai aproximao un 0,5 escesu de casos de cáncer de mama por cada 10.000 muyeres ente 16-19 años d'edá, y aproximao 5 escesu de casos por cada 10.000 muyeres ente 25-29 años d'edá.<ref name=lange6th/> ;Cáncer d'ovariu y endometrio - disminución del riesgu Numberosu estudios amosaron que l'usu de píldores anticonceutives mengua'l riesgu de cáncer d'ovariu y d'endometriu. ;Cáncer cervical - aumentu del riesgu Amosóse que les píldores anticonceutives aumenten el riesgu de cáncer cervical (cérvix o pescuezu uterín), pero'l [[virus del papiloma humanu]] ye'l factor principal de riesgu d'esta enfermedá. ;Cáncer de fégadu - aumento del riesgu El riesgu de carecer cáncer de fégadu ye mayor ente les muyeres que tomen la píldora anticonceutiva y que, otra manera, tienen un riesgu baxo de carecer esta enfermedá. === Peso === El mesmu artículu de revisión francés de 1992 reparó que nel subgrupu de adolecentres de 15-19 años d'edá na Encuesta Nacional de Crecedera Familiar (''National Survey of Family Growth'') d'EE.XX. de 1982 que dexara de tomar la pastilla, 20-25% informó que dexaren de tomar la pastilla debíu al [[acné]] o aumentu de pesu, y otru 25% parara por mieu al cáncer.<ref name="serfaty"/> Un estudiu húngaru de 1986 comparando dos pastillas de dosis alta d'estróxenu (dambos con 50&nbsp; [[etinilestradiol]]) atopó que les muyeres qu'usaben la formulación bifásica de dosis baxa de [[levonorgestrel]] (50&nbsp;µg levonorgestrel x 10 díes + 125&nbsp;µg levonorgestrel x 11 díes) reportaron una incidencia significativamente inferior d'aumentu de pesu en comparanza coles muyeres qu'usen una fórmula monofásica de dosis alta de levonorgestrel (250&nbsp;µg levonorgestrel x 21 díes).<ref>{{cita publicación|autor=Balogh A |títulu=Clinical and endocrine effects of long-term hormonal contraception |publicación=Acta Med Hung |volume=43 |númberu=2 |páxines=97–102 |añu=1986 |pmid=3588164}}</ref> Munchos médicos consideren que la perceición pública del aumentu de pesu de la píldora ye inexacta y peligrosa. El mentáu artículu de revisión francés de 1992 señaló qu'un estudiu ensin publicar de 1989 del Profesor Elizabeth Connell na Universidá de Emory de 550 muyeres atopó que'l 23% del 6% de les muyeres que descontinuaron la pastilla por cuenta de un mal control del ciclu esperimentó [[embaranzos ensin deseyar]] subsecuentes.<ref name="serfaty"/> Un artículu de revisión británicu del 2000 concluyó que nun esiste evidencia que les píldores de dosis baxes modernes causen un aumentu del pesu, pero que'l mieu d'aumentar de pesu contribuyó al cumplimientu deficiente de tomase la pastilla y embaranzos ensin deseyar subsecuentes, especialmente ente los adolescentes.<ref>{{cita publicación|autor=Gupta S |títulu=Weight gain on the combined pill—is it real? |publicación=Hum Reprod Update |volume=6 |númberu=5 |páxines=427–31 |añu=2000 |pmid=11045873 | doi = 10.1093/humupd/6.5.427}}</ref> === Sexualidá === Les PAOCs podríen amontar la [[lubricación vaxinal]].<ref name="hn"/> Otres muyeres esperimenten un amenorgamientu na [[libido]] coles pastillas, o amenorgamientu de lubricación.<ref name="hn">{{cita llibru|autor=Hatcher & Nelson |editor=Hatcher, Robert D. |capítulu=Combined Hormonal Contraceptive Methods |títulu=Contraceptive technology |editorial=Ardent Media, Inc |allugamientu=New York |añu=2004 |páxines=403, 432, 434 |edición=18th |isbn=0-9664902-5-8 }}</ref><ref>{{cita llibru|autor=Darney, Philip D.; Speroff, Leon |títulu=A clinical guide for contraception |editorial=Lippincott Williams & Wilkins |allugamientu=Hagerstown, MD |añu=2005 |edición=4th |páxina=72 |isbn=0-7817-6488-2}}</ref> Dellos investigadores cuestionen una rellación de causalidá ente l'usu de PAOCs y l'amenorgamientu de la libido;<ref>{{cita llibru|autor=Weir, Gordon C.; DeGroot, Leslie Jacob; Grossman, Ashley; Marshall, John F.; Melmed, Shlomo; Potts, John T. |títulu=Endocrinology |editorial=Elsevier Saunders |allugamientu=St. Louis, Mo |añu=2006 |páxina=2999 |isbn=0-7216-0376-9 |edición=5th}}</ref> un estudiu del 2007 de 1.700 muyeres atopó que les usuaries de PAOCs nun esperimentaron nengún cambéu nel prestu sexual.<ref>{{cita publicación|autor=Westhoff CL, Heartwell S, Edwards S, ''et al.'' |títulu=Oral contraceptive discontinuation: do side effects matter? |publicación=Am. J. Obstet. Gynecol. |volume=196 |númberu=4 |páxines=412.y1–6; discussion 412.y6–7 |añu=2007 |fecha=abril de 2007 |pmid=17403440 |pmc=1903378 |doi=10.1016/j.ajog.2006.12.015}}</ref> Un estudiu de llaboratoriu del 2005 de la escitación xenital probó a catorce muyeres antes y dempués de qu'empezaren a tomar PAOC. L'estudiu atopó que les muyeres esperimentaron una gama significativamente más amplia de respuestes d'escitación dempués del so empiezu cola píldora; los amenorgamientos y medríes d'escitación fueron igualmente comunes.<ref>{{cita publicación |apellíu1 = Seal |nome1 = Brooke N. |apellíu2 = Brotto |nome2 = Lori A. |apellíu3 = Gorzalka |nome3 = Boris B. |doi = 10.1080/00224490509552279 |títulu = Oral contraceptive use and female xenital arousal: Methodological considerations |publicación = Journal of Sex Research |volume = 42 |númberu = 3 |páxines = 249–258 |añu = 2005 |fecha = agostu de 2005 |pmid = 19817038 |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924892?tag=artBody;col1 |urlarchivu = https://archive.today/20120712221549/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924892/?tag=artBody;col1 |fechaarchivu = 12 de xunetu de 2012 }}</ref> Un estudiu del 2006 de 124 muyeres premenopáusicas midió la [[globulina fijadora d'hormones sexuales]] (SHBG), incluyendo antes y dempués de la dexar de tomar la pastilla anticonceutiva oral. Les muyeres que siguieron usando los anticonceutivos orales teníen niveles de SHBG cuatro veces más altos qu'aquelles que nunca les usaron, y los niveles caltuviéronse alzaos inclusive nel grupu qu'atayara'l so usu.<ref>{{cita publicación|apellíu=Panzer MD |nome=Claudia | autor2 = Sarah Wise MS | autor3 = Gemma Fantini MD | autor4 = Dongwoo Kang MD | autor5 = Ricardo Munarriz MD | autor6 = Andre Guay MD, FACP, FACE | autor7 = Irwin Goldstein MD |títulu=WOMEN's SEXUAL DYSFUNCTION: Impact of Oral Contraceptives on Sex Hormone-Binding Globulin and Androgen Levels: A Retrospective Study in Women with Sexual Dysfunction | publicación = Journal of Sexual Medicine|fecha=xineru de 2006 | añu=2006 | doi=10.1111/j.1743-6109.2005.00198.x}} <br /> Description of the study results in Medical News Today: {{cita web | títulu=Birth Control Pill Could Cause Long-Term Problems With Testosterone, New Research Indicates | url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/35663.php | fecha=4 de xineru de 2006 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110424204010/http://www.medicalnewstoday.com/articles/35663.php | fechaarchivu=2011-04-24 }}</ref> Teóricamente, una medría en SHBG podría ser una respuesta fisiolóxica a la medría d'hormones, pero podría menguar los niveles llibres d'otres hormones, tales como los andróxenos, por cuenta de la inespecificidad de la so fixación a les hormones sexuales. === Depresión === Los niveles baxos de [[serotonina]], un neurotransmisor nel [[celebru]], fueron acomuñaos cola [[depresión]]. Los niveles altos d'[[estróxenu]], como nes PAOCs de primer xeneración, y progestinas, como en dellos anticonceutivos de progestágeno solo, fueron demostraos de promover l'amenorgamientu de los niveles de serotonina nel celebru al amontar la concentración d'una enzima del celebru qu'amenorga la serotonina.<ref name="hatcher"/> Esta observación, xunto con estudios d'investigación<ref>{{cita noticia |apellíu=Kulkarni |nome=Jayashri |títulu=Contraceptive Pill Linked to Depression |obra=Monash Newsline |fecha=1 de marzu de 2005 |url=http://www.monash.edu.au/news/newsline/story.php?story_id=308 |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070912110538/http://www.monash.edu.au/news/newsline/story.php?story_id=308 |fechaarchivu=12 de setiembre de 2007 }}</ref> demostraron que les pastillas anticonceutives podríen causar depresión. Los anticonceutivos de progestágeno solo son conocíos por empeorar la condición de muyeres que yá tean ablayaes.<ref name="aphrodite">{{cita publicación |autor=Katherine Burnett-Watson |títulu=Is The Pill Playing Havoc With Your Mental Health? |fecha=ochobre de 2005 |url=http://www.aphroditewomenshealth.com/news/hormones_depression.shtml |fechaaccesu=20 de marzu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070320002408/http://www.aphroditewomenshealth.com/news/hormones_depression.shtml |fechaarchivu=20 de marzu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070320002408/http://www.aphroditewomenshealth.com/news/hormones_depression.shtml |archivedate=2007-03-20 }}, which cites: :{{cita publicación|autor=Kulkarni J, Liew J, Garland K |títulu=Depression associated with combined oral contraceptives—a pilot study |publicación=Aust Fam Physician |volume=34 |númberu=11 |páxina=990 |añu=2005 |pmid=16299641}}</ref> Sicasí, los actuales llibros de testu de referencia médica sobre l'anticoncepción<ref name="speroff"/> y les principales organizaciones como'l Congresu Americanu de Obstetras y Xinecólogos (ACOG),<ref name="acog practice bulletin">{{cita publicación|doi=10.1097/00006250-200606000-00055|autor=[[American College of Obstetricians and Gynecologists|ACOG]] |añu=2006 |títulu=Practice bulletin Non. 73: Use of hormonal contraception in women with coexisting medical conditions |publicación=Obstet Gynecol |volume=107 |númberu=6 |páxines=1453–72 |pmid=16738183}}</ref> la [[Organización Mundial de la Salú|OMS]],<ref name="who mec">{{cita llibru|autor=[[World Health Organization|WHO]] |añu=2004 |capítulu=Low-dose combined oral contraceptives |títulu=Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use |edición=3rd |allugamientu=Geneva |editorial=Reproductive Health and Research, WHO |isbn=92-4-156266-8 |urlcapítulu=http://www.who.int/reproductive-health/publications/mec/cocs.html}}</ref> y el Colexu Real de Obstetras y Xinecólogos del Reinu Xuníu<ref name="ffprhc mec">{{cita web |autor=[[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists|FFPRHC]] |añu=2006 |títulu=The UK Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use (2005/2006) |url=http://www.ffprhc.org.uk/admin/uploads/UKMEC200506.pdf |fechaaccesu=31 de marzu de 2007 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070619230102/http://www.ffprhc.org.uk/admin/uploads/UKMEC200506.pdf |fechaarchivu=19 de xunu de 2007 }}</ref> alcuerden que la evidencia actual indica que los anticonceutivos orales combinaos de dosis baxes son pocu probables d'aumentar el riesgu de depresión, y pocu probables d'empeorar la condición en muyeres que yá tean con depresión. ''Teunoloxía Anticonceutiva'' afirma que les PAOCs de dosis baxes nun fueron implicaes n'interrupciones de la serotonina o [[triptófanu]].<ref name="hatcher"/> Sicasí, dellos estudios apurren evidencia que contradicen esta última afirmación.<ref name="pmid5018716">{{cita publicación|autor=Rose DP, Adams PW |títulu=Oral contraceptives and tryptophan metabolism: effects of oestrogen in low dose combined with a progestagen and of a low-dose progestagen (megestrol acetate) given alone |publicación=J. Clin. Pathol. |volume=25 |númberu=3 |páxines=252–8 |añu=1972 |fecha=marzu de 1972 |pmid=5018716 |pmc=477273 |doi= 10.1136/jcp.25.3.252}}</ref> === Hipertensión === La [[bradiquinina]] baxa la presión sanguínea provocando la dilatación de los vasos sanguíneos. Ciertes enzimes son capaces de descomponer la bradiquinina (Enzima convertidora de angiotensina, aminopeptidasa P). La [[progesterona]] puede amontar los niveles de aminopeptidasa P (AP-P), aumentando asina la descomposición de la bradiquinina, lo qu'aumenta'l riesgu de desenvolver [[hipertensión]].<ref name="Cilia La Corte AL, Carter AM, Turner AJ, Grant PJ, Hooper NM 2008 221–5">{{cita publicación |autor=Cilia La Corte AL, Carter AM, Turner AJ, Grant PJ, Hooper NM |títulu=The bradykinin-degrading aminopeptidase P is increased in women taking the oral contraceptive pill |publicación=J Renin Angiotensin Aldosterone Syst |volume=9 |númberu=4 |páxines=221–5 |añu=2008 |fecha=avientu de 2008 |pmid=19126663 |doi=10.1177/1470320308096405 |url=http://jra.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19126663 }}</ref> === Otros efeutos Otros efeutos acomuñaos coles PAOCs de dosis baxes son [[leucorrea]] (medría de la secreción vaxinal), amenorgamientu del [[menstruación|flujo menstrual]], [[mastalgia]] (sensibilidá nos senos) y amenorgamientu del [[acné]]. Otros efeutos secundarios asociaos a les PAOCs más antigües de dosis altes inclúin [[estomagada|estomagaes]], [[vultura|vultures]], medríes na [[presión sanguínea]], y [[melasma]] (decoloración de la piel facial); estos efeutos nun tán fuertemente acomuñaos coles formulaciones de dosis baxes. L'escesu d'estróxenu, tal como de les píldores anticonceutives, aparenta amontar los niveles de [[colesterol]] na [[fiel]] y mengua el movimientu de la [[vesícula]], que puede conducir a [[cálculos biliares]].<ref>{{cita web|url=http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/gallstones/ |títulu=Gallstones |editorial=NDDIC|fecha=2007-07 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> Les progestinas atopaes en ciertes formulaciones de pastillas anticonceutives orales pueden llindar la efeutividá del [[entrenamientu con peses]] p'amontar la masa muscular.<ref name=ScienceNews>Raloff, Janet. (23 April 2011)) "[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/43210/title/Science_%2B_the_Public__Birth_control_pills_can_limit_muscle-training_gains Birth control pills can limit muscle-training gains]". ''Science News''. Retrieved 29 November 2011.</ref> Esti efeutu ye causáu pola habilidá de ciertes progestinas de tornar los [[receptores androgénicos]]. Un estudiu afirma que la píldora podría afectar que golores del cuerpu masculín una muyer prefier, que de la mesma podría influyir na so seleición de pareya.<ref>{{cita web|url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/14/2335871.htm?section=world |títulu=Love woes can be blamed on contraceptive pill: research - ABC News (Australian Broadcasting Corporation) |editorial=Abc.net.au |fecha=14 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=20 de marzu de 2010}}</ref> ==Contraindicaciones== Los anticonceutivos orales combinaos tán xeneralmente contraindicados en muyeres con [[enfermedaes cardiovasculares]] pre-esistentes, en muyeres que tengan enclín familiar de formar coágulos de sangre (tal como [[factor V Leiden]] familiar), muyeres con [[obesidá]] severa y/o [[hipercolesterolemia]] (niveles elevaos de [[colesterol]]), y en [[Tabaquismu|fumadores]] mayores de 40 años. Los anticonceutivos orales combinaos tamién tán contraindicados en muyeres con tumores [[hepáticu|hepáticos]], [[adenoma hepáticu]] o [[cirrosis]] grave del fégadu, y aquelles con o con barruntu de [[cáncer de mama]].<!-- == Investigaciones sobre la píldora anticonceutiva masculina == Dende hai más de 30 años<ref>[https://web.archive.org/web/https://www.abc.net.au/rn/talks/8.30/helthrpt/stories/s11171.htm Male Contraceptives plus HRT for men, Monday 15 June 1998]</ref> ta investigándose sobre la síntesis y la posterior eficacia de la denomada [[píldora anticonceutiva masculina]] (''male contraceptive pill'', n'inglés). Una de les píldores en desenvolvimientu torgaría la producción d'[[espelma]] ensin esperimentar efeutos secundarios como [[acné]] y [[presión arterial]] alta.<ref>[https://web.archive.org/web/http://profesional.medicinatv.com/reportajes/pildoramasculina/ Píldora anticonceutiva masculina, en medicinatv.com]</ref> Nun se conoz l'aprobación nin comercialización de nenguna marca de píldora anticonceutiva masculina polo que nun ta disponible. == Píldora anticonceutiva femenina == [[Ficheru:Pillpacketopen.jpg|thumb|300px|right|[[Envase]] pa usu mensual de 28 ''píldores anticonceutives'', 21 d'elles, coloriaes de mariellu, contienen [[hormones]] y otres 7, coloriaes de blancu, son inactives -nun tienen hormones- y tienen de tomase pa completar el ciclu y empezar otru nuevu envase. Puede apreciase la indicación del día de la selmana y la llinia de continuidá.]] == Alministración y usu == La píldora anticonceutiva alministrar por vía oral, los estruyíos tienen d'inxerise con un pocu de líquidu una vegada al día y aproximao a la mesma hora.<ref name=Melodene/> Dependiendo de les distintes presentaciones y envases (de 21 píldores o de 28 píldores) va tomar mientres tres selmanes, con descansu de 1 selmana cuando l'envase sía de 21 píldores o ininterrumpidamente si l'envase ye de 28 píldores. Si desea un efeutu lo más rápido posible tien d'empezar a inxerise la píldora'l primer día de la menstruación. Si empezar en cualesquier otru momentu la píldora nun va ser efeutiva hasta dempués d'un mes.<ref name=Melodene/> --> == Referencies == {{llistaref|3}} == Ver tamién == * [[Aniellu vaxinal]] * [[Anticonceutivu d'emerxencia]] :* [[Píldora del día dempués]] :* [[Píldora de los cinco díes dempués]] * [[Luis E. Miramontes]] * [[Gregory Goodwin Pincus]] * [[Margaret Sanger]] * [[Dioscorea]] == Enllaces esternos == * [http://www.who.int/reproductive-health/publications/es/mec/mec_ye.pdf Criterios médicos de elegibilidad del métodu anticonceutivu] Organización Mundial de la Salú * [http://www.youngwomenshealth.org/sporal.html Centru pa la salú de muyeres nueves -n'español-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731001606/http://www.youngwomenshealth.org/sporal.html |date=2013-07-31 }} {{Tradubot|Píldora anticonceptiva oral combinada}} [[Categoría:Anticonceutivos]] [[Categoría:Métodos anticonceutivos]] [[Categoría:Revolución sexual]] l0t95nni5v3ynoeev0w45h9595qqqoe 0 113214 4496299 4489544 2026-05-25T19:38:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496299 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Puma concolor}} {{redirixe equí|Puma}} {{Ficha de taxón | Puma | image = Puma face.jpg | image_caption = Puma (''Puma concolor'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN |asesores=Caso, A., López-González, C., Payan, E., Eizirik, E., de Oliveira, T., Leite-Pitman, R., Kelly, M., Valderrama, C. & Lucherini, M.|añu=2008|edición IUCN=2010.4 |fechaaccesu=21 de payares de 2010}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | subordo = [[Feliformia]] | familia = [[Felidae]] | subfamilia = [[Felinae]] | genus = [[Puma (xéneru)|Puma]] | species = '''P. concolor''' | species_authority = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], [[1771]] | subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]] | subdivision = * ''[[Puma concolor anthonyi]]'' * ''[[Puma concolor cabrerae]]'' * ''[[Puma concolor concolor]]'' * ''[[Puma concolor costaricensis]]'' * ''[[Puma concolor couguar]] †'' * ''[[Puma concolor puma]]'' | synonyms = ''Felis concolor'' | range_map = Cougar range map 2010 es.png }} [[Ficheru:Captive cougar at the Cincinnati Zoo, Nov. 2013.jpg|thumb|Puma.]] El {{iniTaxon}} ye un [[Mammalia|mamíferu]] [[Carnivora|carnívoru]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Felidae]] nativu d'[[América]]. Esti [[Grandes felinos|gran felín]] vive en más llugares que cualesquier otru [[Mammalia|mamíferu]] xavaz [[Suelu|terrestre]] del continente, yá que s'estiende dende'l [[Yukón]], en [[Canadá]], hasta'l sur de la [[cordal de los Andes]] y la [[Patagonia]], [[Arxentina]] y [[Chile]] n'[[América del Sur]]. El puma ye adaptable y xeneralista, polo que s'atopa nos principales [[bioma|biomes]] de toa América. Ye'l segundu mayor [[Felidae|félidu]] nel [[Nuevu Mundu]], dempués del [[Panthera onca|xaguar]], y el cuartu más grande del mundu, xunto col [[Panthera pardus|lleopardu]] y dempués del [[Panthera tigris|tigre]], el [[Panthera leo|lleón]] y el [[Panthera onca|xaguar]]. El so tamañu ye mayor que'l del [[Panthera uncia|lleopardu de les nieves]], anque ta más emparentáu colos pequeños felinos, yá que, a diferencia de los grandes felinos del xéneru ''Panthera'', que pueden ruxir, el puma ronronea como los felinos menores. Como [[caza]]dor y [[depredación|depredador]] d'[[emboscada]], el puma escuerre una amplia variedá de preses. El so principal [[alimentu]] son los [[ungulaos]] como los [[venáu|venaos]] sobremanera na parte [[septentrional]] del so área de distribución, pero tamién caza [[camélidos]] como'l [[guanacu]] y especies tan pequeñes como [[inseutu|inseutos]] y [[royedor|royedores]]. Prefier [[hábitat]]s con vexetación trupa mientres les hores d'acesmo, pero puede vivir en zones abiertes. El puma ye territorial y tien una baxa [[densidá de población]]. La estensión del so territoriu depende de la vexetación y de la bayura de [[Depredación|preses]]. Anque ye un gran [[Depredador (bioloxía)|depredador]], non siempres ye la especie dominante nel so área de distribución, como cuando compite con otros depredadores como'l [[Panthera onca|xaguar]]. Trátase d'un [[felín]] solitariu que polo xeneral evita a les persones. Los ataques a seres humanos son raros, anque la so frecuencia aumentó nos últimos años.<ref name="Med" /> El puma foi consideráu una fiera peligrosa a partir de la [[colonización europea d'América]]. Esta considerancia y la progresiva ocupación humana de los hábitats del puma fixeron que les sos poblaciones mengüen en casi tolos sos [[hábitat]]s históricos. En particular, el puma foi escastáu na parte oriental d'[[América del Norte]], con esceición del casu aislláu d'una subpoblación na [[Florida]]. Créese qu'esti felín podría recolonizar parte del so antiguu territoriu oriental. Cola so amplia distribución xeográfica, el puma tien decenes de nomes y ye mentáu con diverses referencies na mitoloxía de los pueblos aboríxenes d'América y tamién na cultura contemporánea. == Nomes y etimoloxía == En [[idioma español]] el nome avezáu ye «puma», un préstamu del [[quechua]]. En zones rurales de munches partes d'América, sicasí, llámase-y «lleón» por analoxía col [[Panthera leo|lleón]] del Vieyu Mundu. La gran cantidá de nomes con que se conoz al puma esplicar pola enorme amplitú xeográfica del so [[hábitat]]: l'animal tuvo presente en casi toles [[cultura|cultures]] [[precolombina|precolombines]] y caúna asignólu unu o dellos nomes. N'[[idioma inglés|inglés]], los nomes más populares son ''mountain lion'' (lleón de monte), y ''cougar'', pallabra tomada de la portuguesa ''suçuarana'', al traviés del francés, anque'l términu orixinalmente deriva de la [[llingües tupí|llingua tupí]]. N'[[América del Norte]], «pantera» utilízase más de cutiu cuando se refieren a la subpoblación llamada [[pantera de Florida]]. En [[náhuatl]] llámase-y ''miztli'', En [[idioma maya|maya]] llámase-y ''koj'', en [[Llingua muisca|chibcha]] llamar ''chihisaba'', en [[mapudungun]] (sur de [[Chile]] y l'[[Arxentina]]) conozse como ''[[:wikt:pangi|pangi]]'' a la fema o a tola especie y ''[[:wikt:trapial|trapial]]'' al machu, y en Brasil ''suçuarana'', d'orixe [[llingües tupí-guaraní|tupí]], ''onça-parda'', en distinción de la ''onça-pintada'' ([[Panthera onca|xaguar]]), y inusualmente ''puma'' o ''Leão-da-montanha''. En [[idioma guaraní|guaraní]] conocer como ''Jagua pytã'',<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=cougar ''Cougar''], [http://www.etymonline.com/index.php?term=puma ''Puma''] and {{cita web | url= http://www.etymonline.com/index.php?term=xaguar | títulu= ''Xaguar'' at the Online Etymology Dictionary | añu= 2001 | editorial= Douglas Harper | fechaaccesu= 6 d'agostu de 2006 }}</ref> que significa 'fiera colorada', pos el fenotipu de la subespecie presente na geonemia d'esta etnia presenta la pelame con fuerte tonos acolorataos. == Taxonomía y evolución == [[Ficheru:Cougar closeup.jpg|thumb|Primer planu de la cara.]] El puma allugar na [[Familia (bioloxía)|subfamilia]] [[Felinae]], de los felinos pequeños, ente que los [[grandes felinos]] son asitiaos dientro de la subfamilia [[Pantherinae]]. L'orixe de la familia Felidae n'[[Asia]] remontar a aproximao 11 millones d'años tras. Por desgracia, la conocencia [[taxonómicu]] de los felinos sigue siendo parcial y gran parte de lo que se conoz sobre la so historia evolutiva basar nel analís del [[ADN mitocondrial]];<ref>{{cita publicación |nome=Nicholas |apellíu=Wade |enllaceautor= |coautor= |títulu=DNA Offers New Insight Concerning Cat Evolution |url=http://www.nytimes.com/2006/01/06/science/06cats.html?ex=1294203600&en=4b75c4da1cdc2167&ei=5090 |editorial=[[The New York Times]] |fecha= 6 de xineru de 2006 |fechaaccesu=3 de xunu de 2007}}</ref> amás, como los felinos tán escasamente representaos nel rexistru [[fósil]],<ref name="Johnson2006" /> les feches propuestes tienen un ampliu intervalu d'enfotu. Según un recién estudiu de [[xenoma|xenomes]] de félidos, l'ancestru común de los actuales ''[[Leopardus]]'', ''[[Lynx (bioloxía)|Lynx]]'', ''[[Puma]]'', ''[[Prionailurus]]'', y otros llinaxes [[Felinae]] emigró al traviés de la ponte del [[Estrechu de Bering]] escontra América, aproximao fai 8 a 8,5 millones d'años tras. Darréu, los [[llinaxe]]s diverxeron.<ref name="Johnson2006">{{cita publicación |autor=Johnson, W.E., Eizirik, Y., Pecon-Slattery, J., Murphy, W.J., Antunes, A., Teeling, Y. & O'Brien, S.J. |fecha=6 de xineru de 2006 |númberu=5757 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5757/73 |títulu=The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment |publicación=[[Science]] |volume=311 |númberu=5757 |páxines=73–77 |doi=10.1126/science.1122277 |fechaaccesu=4 de xunu de 2007}}</ref> Los felinos d'América del Norte invadieron depués a [[Suramérica]] como parte del [[Gran Intercambiu Americanu]], arriendes de la formación del [[ismu de Panamá]]. [[Ficheru:Cougar snow.jpg|thumb|right|250px|El caltenimientu del puma depende de la preservación del so hábitat.]] Creíase que'l puma pertenecía al xéneru ''[[Felis]]'', que inclúi'l [[gatu domésticu]], pero agora asítiase nel xéneru ''Puma'' xunto col jaguarundi (''[[Puma yagouaroundi]]''), un felín nativu d'[[América]], un pocu más d'una décima parte del pesu d'un puma. Los estudios indicaron que'l puma y el [[Puma yagouaroundi|jaguarundi]] atópense estrechamente rellacionaos colos modernos [[Acinonyx jubatus|guepardos]] d'[[África]] y [[Asia]] occidental,<ref name="Johnson2006" /><ref name="Culver">{{cita publicación |autor=Culver, M. |coautores=Johnson, W.E., Pecon-Slattery, J., O'Brein, S.J. |añu=2000 |títulu=Genomic Ancestry of the American Puma |publicación=Journal of Heredity |volume=91 |númberu=3 |páxines=186–97 |url=http://www.coryi.org/Florida_panther/Miscellaneous_Panther_Material/Genomic%20ancestry%20of%20the%20American%20puma.pdf |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.coryi.org/Florida_panther/Miscellaneous_Panther_Material/Genomic%20ancestry%20of%20the%20American%20puma.pdf |fechaarchivu=16 de xunu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.coryi.org/Florida_panther/Miscellaneous_Panther_Material/Genomic%20ancestry%20of%20the%20American%20puma.pdf |archivedate=2007-06-16 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> pero la rellación nun se resolvió. Suxirióse que'l llinaxe de los guepardos dixebrar del de los pumes n'América, y depués los primeres reemigraron a Asia y África,<ref name="Johnson2006" /><ref name="Culver" /><ref>{{cita publicación |nome=Ross |apellíu=Barnett |coautores=Ian Barnes, Matthew J. Phillips, Larry D. Martin, C. Richard Harington, Jennifer A. Leonard, and Alan Cooper |fecha=9 d'agostu de 2005 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982205008365 |títulu=Evolution of the extinct Sabretooths and the American cheetah-like cat |publicación=Current Biology |volume=15 |númberu=15 |páxines=R589-R590 |doi=10.1016/j.cub.2005.07.052 |fechaaccesu=4 de xunu de 2007}}</ref> ente qu'otros estudios suxeren los guepardos diverxeron nel [[Vieyu Mundu]] independientemente. L'esquema de la migración de los pequeños felinos escontra América ye, poro, pocu claru. Estudios recién demostraron un altu grau de semeyanza xenética ente les poblaciones de puma d'América del Norte, lo qu'indica que toos ellos son descendientes abondo recién d'un pequeñu grupu ancestral. Culver y otros presumen que la población orixinal de pumes d'América del Norte escastar nel [[Pleistocenu]] alredor de 10&nbsp;000 años tras, cuando otros grandes mamíferos, como'l [[Mylodon darwinii listai|milodón]], tamién sumieron. América del Norte sería repoblada por un grupu de pumes d'América del Sur.<ref name="Culver" /> == Subespecies == Hasta finales del sieglu XX rexistrárense 32 subespecies de puma, sicasí, un estudiu xenéticu d'[[ADN mitocondrial]] amosó que munches d'elles son demasiáu similares como pa ser reconocíes como taxones distintos. Tres la investigación, la 3ª&nbsp;edición del «''Mammal Species of the World''» reconoz solo 6&nbsp;subespecies, de les cualos 5 atópense namái n'[[América Llatina]]:<ref name=MSW3>{{cita llibru | títulu= Mammal Species of the World| autor= Wozencraft, W. C.| páxines= 544–45| edición= 3ª| editor= Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds)| fecha= 16 de payares de 2005| editorial= [[Johns Hopkins University Press]]| ISBN= 0-8018-8221-4| url= http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000204 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110521172614/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000204 |fechaarchivu= 21 de mayu de 2011}}</ref> * ''[[Puma concolor anthonyi]]'' <small>Nelson & Goldman, 1931</small>. '''Puma del este d'América del Sur''' (sur de Venezuela, esti de Brasil, Uruguái, esti de Paraguay, y nordeste de l'Arxentina). Inclúi na so sinonimia les subespecies: ''acrocodia'' <small>(Goldman, 1943)</small>, ''borbensis'' <small>(Nelson & Goldman, 1933)</small>, ''capricornensis'' <small>(Goldman, 1946)</small>, ''concolor'' <small>(Pelzeln, 1883)</small>, ''greeni'' <small>(Nelson & Goldman, 1931)</small>, y ''nigra'' <small>Jardine, 1834</small>. * ''[[Puma concolor cabrerae]]'' <small>Pocock, 1940</small>. '''Puma arxentín''' (Bolivia, oeste de Paraguay, y noroeste y centru de l'Arxentina). Inclúi nel so [[Sinonimia (bioloxía)|sinonimia]] les subespecies: ''hudsoni'' <small>(Cabrera, 1958)</small>, y ''puma'' <small>(Marcelli, 1922)</small>. * ''[[Puma concolor concolor]]'' <small>Linnaeus, 1771</small>. '''Puma del norte d'América del Sur'''. Llocalidá tipu: [[Guayana Francesa]] (Colombia, norte de Venezuela, oeste de Brasil, Ecuador, Perú, norte de Bolivia). Inclúi na so sinonimia les subespecies: ''bangsi'' <small>(Merriam, 1901)</small>, ''incarum'' <small>(Nelson & Goldman, 1929)</small>, ''osgoodi'' <small>(Nelson & Goldman, 1929)</small>, ''soasoaranna'' <small>(Lesson, 1842)</small>, ''soderstromii'' <small>(Lönnberg, 1913)</small>, ''sucuacuara'' <small>(Liais, 1872)</small>, y ''wavula'' <small>(Lesson, 1842)</small>. * ''[[Puma concolor costaricensis]]'' <small>Merriam, 1901</small>. '''Puma centroamericanu''' (Nicaragua, Costa Rica y Panamá). Llocalidá tipu: [[Brasil]]. Llindáu por Goldman (en Young y Goldman, 1946) a [[Cayenne]], [[Guayana Francesa]]. Inclúi na so sinonimia: ''Felis bangsi costaricensis'' y ''Felis concolor costaricensis''.<ref>{{Cita web |url=http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/7008405/source/tree |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180109235415/http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/7008405/source/tree |fechaarchivu=2018-01-09 }}</ref> * ''[[Puma concolor couguar]]'' <small>Kerr, 1792</small>. '''Puma d'América del Norte''' (América del Norte hasta'l norte de Nicaragua). Inclúi na so sinonimia les subespecies: ''arundivaga'' <small>(Hollister, 1911)</small>, ''aztecus'' <small>(Merriam, 1901)</small>, ''browni'' <small>(Merriam, 1903)</small>, ''californica'' <small>(May, 1896)</small>, ''coryi'' <small>(Bangs, 1899)</small>, ''floridana'' <small>(Cory, 1896)</small>, ''hippolestes'' <small>(Merriam, 1897)</small>, ''improcera'' <small>(Phillips, 1912)</small>, ''kaibabensis'' <small>(Nelson & Goldman, 1931)</small>, ''mayensis'' <small>(Nelson & Goldman, 1929)</small>, ''missoulensis'' <small>(Goldman, 1943)</small>, ''olympus'' <small>(Merriam, 1897)</small>, ''oregonensis'' <small>(Rafinesque, 1832)</small>, ''schorgeri'' <small>(Jackson, 1955)</small>, ''stanleyana'' <small>(Goldman, 1938)</small>, ''vancouverensis'' <small>(Nelson & Goldman, 1932)</small>, y ''youngi'' <small>(Goldman, 1936)</small>. * ''[[Puma concolor puma]]'' <small>Molina, 1782</small>. '''Puma suramericanu austral o del sur'''<ref name="Leichtle">{{cita publicación |apellíos1=Leichtle|nome1=J|apellíos2=Valenzuela|nome2=J |títulu=Revisión de les subespecies de Puma concolor (Linnaeus, 1771) (Carnivora, Felidae) presentes en Chile con base n'información proveniente d'árees monteses protexíes del país|publicación=Biodiversidata|fecha=2016|númberu=4|páxina=61-66|url=https://www.researchgate.net/publication/305220243_Revision_de_les subespecies_de_Puma_concolor_Linnaeus_1771_Carnivora_Felidae_presentes_en_Chile_en_base_a_informacion_proveniente_de_areas_monteses_protexíes_d'el_pais |fechaaccesu=12 d'agostu de 2016}}</ref> (Chile, y centro-oeste y sur de l'Arxentina). Inclúi na so sinonimia les subespecies: ''araucanus'' <small>(Osgood, 1943)</small>, ''concolor'' <small>(Gay, 1847)</small>, ''patagonica'' <small>(Merriam, 1901)</small>, ''pearsoni'' <small>(Thomas, 1901)</small>, y ''puma'' <small>(Trouessart, 1904)</small>. La situación de caltenimientu de la pantera de [[Florida]], que ye'l puma d'América del Norte, sigue siendo incierta. Entá ye reconocida davezu como la subespecie ''Puma concolor coryi'', incluyíos los direutamente interesaos nel so caltenimientu.<ref name=improving>{{cita publicación |nome=Michael J. |apellíu=Conroy | autor2 = Paul Beier | autor3 = Howard Quigley | autor4 = Michael R. Vaughan |añu=2006 |mes=xineru|url=http://www.wildlifejournals.org/perlserv/?request=get-pdf&file=i0022-541X-70-1-1.pdf |títulu=Improving The Use Of Science In Conservation: Lessons From The Florida Panther |publicación=Journal of Wildlife Management |volume=70 |númberu=1 |páxines=1-7 |doi=10.2193/0022-541X(2006)70%5B1:ITUOSI%5D2.0.CO;2 |formatu=PDF |fechaaccesu=11 de xunu de 2007}}</ref> Sí se reparó una variación [[microsatélite]] na pantera de Florida, posiblemente por cuenta de la [[consanguinidá]]; en respuesta a la investigación, un equipu de caltenimientu suxer que «el grau en que la comunidá científica aceptó los resultaos de Culver y otros, y el cambéu propuestu na taxonomía nun se resuelve nesti momentu».<ref name=FloridaRecovery /> == Bioloxía y comportamientu == === Carauterístiques físiques === [[Ficheru:PumaNov06.jpg|thumb|right|250px|La cabeza del puma ye redonda y les sos oreyes tán llevantaes.]] Los pumes son felinos espodaos y axilosos. La talla adulta de pies ye d'alredor de 60 a 80&nbsp;[[centímetru|cm]] d'altor nos costazos. El llargor de los machos adultos ye d'alredor de 2,4&nbsp;m de llongura de la ñariz a lo cabero, anque polo xeneral bazcuya ente 1,5 y 2,75&nbsp;[[metru|m]].<ref name="Texas">{{cita web |url=http://www.tpwd.state.tx.us/huntwild/wild/species/mlion/ |títulu=Mountain Lion (''Puma concolor'') |fechaaccesu=30 de marzu de 2007 |editorial=Texas Parks and Wildlife}}</ref><ref name="NY">{{cita web |url=http://www.dec.state.ny.us/website/dfwmr/wildlife/endspec/eacofs.html |títulu=Eastern Cougar Fact Sheet |fechaaccesu=30 de marzu de 2007 |editorial=New York State Department of Environmental Conservation |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070401092112/http://www.dec.state.ny.us/website/dfwmr/wildlife/endspec/eacofs.html |fechaarchivu=2007-04-01 }}</ref><ref name="Valenzuela">{{cita publicación |apellíos1=Valenzuela|nome1=J|apellíos2=Leichtle|nome2=J |títulu=Interaición de dos carnívoros, Puma concolor y Conepatus chinga rex, nel Parque Nacional Volcán Isluga, Rexón de Tarapacá.|publicación=Biodiversidata|fecha=2015|númberu=3|páxina=82-85|url=https://www.researchgate.net/publication/280922266_Interaccin_de_dos_carnvoros_Puma_concolor_y_Conepatus_chinga_rex_en_el Parque Nacional_Volcn_Isluga_Regin_de_Tarapac |fechaaccesu=12 d'agostu de 2015}}</ref> Los machos tienen un pesu permediu d'ente 53 a 72&nbsp;[[kg]]. En casos raros, dalgunos pueden llegar a pesar más de 120&nbsp;kg. El pesu permediu de les femes ta ente 34 y 48&nbsp;kg.<ref name="CAP">{{cita web |autor=Nowell, K. y Jackson, P. |títulu=Wild Cats Status Survey and Conservation Action Plan |editorial=IUCN/SSC Cat Specialist Group |allugamientu=Gland, Suiza |añu=2006 |url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf |formatu=PDF (23 MB) |fechaaccesu=27 de xunetu de 2007}}</ref> El tamañu del puma ye más pequeñu cerca del [[Ecuador]], y mayor nes poblaciones más cercanes a los [[Polu xeográficu|polos]].<ref name="diet">{{cita publicación |autor=J. Agustin Iriarte, William L. Franklin, Warren Y. Johnson, and Kent H. Redford |añu=1990 |títulu=Biogeographic variation of food habits and body size of the America puma |publicación=Oecologia |volume=85 |númberu=2 |páxines=185 |url=http://www.springerlink.com/content/nvk62r701822qq17/ |fechaaccesu=4 d'abril de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423133456/http://www.springerlink.com/content/nvk62r701822qq17/ |archivedate=2020-04-23 }}</ref> La cabeza del puma ye redonda y les oreyes tán irguíes. Tien poderoses pates delanteres, [[pescuezu]], [[quexal]] y [[canil]]s que lu sirven p'atrapar y matar grandes preses. Tien cinco garres retráctiles nes pates delanteres, preseos pa enferronase a la presa, y cuatro de les pates posteriores.<ref name="WhosWho">{{cita web |url=http://www.hww.ca/hww2.asp?pid=1&id=87&cid=8 |títulu=Cougar |publicación=Hinterland Who's Who |fechaaccesu=22 de mayu de 2007 |editorial=Canadian Wildlife Service y Canadian Wildlife Federation |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070518235841/http://www.hww.ca/hww2.asp?pid=1&id=87&cid=8 |fechaarchivu=18 de mayu de 2007 }}</ref> El puma puede ser tan grande como'l [[Panthera onca|xaguar]], pero menos musculosu y poderosu. Onde les distribuciones se superponen, el númberu de pumes tiende a ser inferior a la media. El puma, en permediu, ye más pesáu que'l [[lleopardu]]. A pesar del so tamañu, nun ye de normal clasificáu ente los [[grandes felinos]] porque nun puede ruxir, yá que escarecen de la [[larinxe]] especializada y el güesu [[hioides]] del xaguar.<ref>{{cita web |apellíu=Weissengruber |nome=GE |coautor=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |títulu=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), xaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |publicación=Journal of Anatomy |editorial=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |páxines=195–209 |volume=201 |númberu=201 |añu=2002 |mes=setiembre |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |urlarchivu=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |fechaarchivu=2013-08-01 }}</ref>Yá que los avistamientos de felinos grandes son más bien raros, la identificación d'otru tipu d'evidencies ye importante. N'América central y deriváu d'un estudiu morfométrico, Aranda (1994) refier qu'un indicador más o menos confiable ye la rellación ente l'anchor cimero y l'anchor inferior de los deos, reparándose un enclín a buelgues con deos más apuntiaos nos pumes, a diferencia de los xaguares.<ref>Aranda, M. (1994). Diferenciación ente les buelgues de xaguar y puma: un analís de criterios. Acta Zoolóxica Mexicana (nueva serie), (63), 75-78.</ref> Al igual que los gatos domésticos, los pumes vocalizan xiblíos agudos, gurníos, ronroneos, según gorgojeos. Son conocíos polos sos berru, como se fai referencia en dalgunos de los sos nomes comunes, anque éstos confundir con frecuencia con llamaes d'otros animales.<ref>{{cita web |url=http://www.easterncougar.org/pages/abouteasterncougars.htm |títulu=About Eastern Cougars |fechaaccesu=3 de xunu de 2007 |editorial=Eastern Cougar Foundation |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191121071546/http://www.easterncougar.org/pages/abouteasterncougars.htm |fechaarchivu=2019-11-21 }}</ref> La coloración del puma ye uniforme (d'ende'l nome llatín ''concolor''), pero puede variar enforma ente los individuos ya inclusive ente hermanos. La pelame ye xeneralmente doráu, pero puede ser de color gris platiáu o acoloratáu, con llixeros parches nel cuerpu, incluyíes cerca de los quexales, el cazu y el pescuezu. Les críes nacen con güeyos azules y aniellos na cola; los cachorros son más pálidos, y les manches siguen nos sos lladrales. En contra de delles afirmaciones, nun s'hai documentáu la esistencia de pumes dafechu negros.<ref>{{cita web |url=http://www.news-tribune.net/features/cnhinsoutdoors_story_032111454.html |títulu=Black cougar more talk than fact |fecha=1 de febreru de 2006 |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |editorial=Tahlequah Daily Press |cita=Game Warden: Never in the history of the United States has there ever been, in captivity or in the wild, a documented black mountain lion |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080329094428/http://www.news-tribune.net/features/cnhinsoutdoors_story_032111454.html |fechaarchivu=2008-03-29 }}</ref> El términu «[[pantera negra]]» úsase coloquialmente pa referise a dellos individuos d'otres especiessobremanera xaguares y lleopardos.<ref>{{cita web |url=http://www.messybeast.com/genetics/mutant-pumas.html |títulu=Mutant Pumas}}</ref> Los pumes tienen grandes pates; proporcionalmente les mayores pates traseres na familia de los felinos.<ref name="CAP" /> Esta carauterística déxa-yos un reblincón y una gran capacidá de carrera curtia. Tienen una escepcional capacidá de saltu vertical: rexistráronse saltos d'hasta 5,4 [[metros]].<ref>{{cita web |url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-puma.html |títulu=Mountain Lion (Puma, Cougar) |fechaaccesu=2 d'abril de 2007 |editorial=[[Zoolóxicu de San Diego]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130417193202/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-puma.html |fechaarchivu=2013-04-17 }}</ref> En saltos [[horizontal]]es paez que'l rangu ye de 6 a 12&nbsp;m. El puma puede algamar los 72&nbsp;[[km/h]], pero ta meyor afechu a la carrera curtia qu'a les persecuciones. Ye un espertu escalador, lo que-y dexa refugar competidores [[Canidae|cánidos]]. Anque nun ta bien acomuñáu cola agua, puede nadar.<ref name="Sierra">{{cita web |url=http://arizona.sierraclub.org/conservation/mt-lion/index.asp|títulu=Mountain Lion, Puma concolor |fechaaccesu=20 de mayu de 2007|editorial=Sierra Club |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070804091949/http://arizona.sierraclub.org/conservation/mt-lion/index.asp |fechaarchivu=4 d'agostu de 2007}}</ref> === Caza y dieta === [[Ficheru:MountainLion.jpg|thumb|right|250px|Puma fotografiáu nel [[Muséu del Desiertu d'Arizona-Sonora]], en Tucson (Estaos Xuníos).]] El puma come cualesquier animal que pueda prindar, dende [[inseutos]] a los grandes [[unguláu|ungulaos]]. Al igual que los demás felinos, tratar d'un [[carnívoru]] obligáu. Les sos preses más importantes son les diverses especies de [[venados]]obremanera n'América del Norte: el [[ciervo mula]], el [[venado de cola blanca]], ya inclusive los grandes [[Alces alces|alces]] son cazaos pol puma. Un estudiu realizáu n'América del Norte atopó que'l 68% de les preses fueron ungulaos, sobremanera venaos; namái na pantera de Florida amosaron variaciones, yá que de cutiu prefieren [[Sus|gochos ferales]] y [[armadillu|armadillos]].<ref name="diet" /> Una investigación nel [[Parque nacional de Yellowstone]] sobre l'alce y el venáu mula amosó qu'estes preses son compartíes cola población de llobos grises, colos que'l puma compite polos recursos.<ref name="Yellowstone">{{cita web |títulu=Wildlife: Wolves |editorial=[[Parque Nacional Yellowstone]] |url=http://www.yellowstonenationalpark.com/wolves.htm |fechaaccesu=8 d'abril de 2007}}<br />* {{cita web |autor= Holly Akenson, James Akenson, Howard Quigley |títulu=Winter Predation and Interactions of Wolves and Cougars on Panther Creek in Central Idaho |url=http://www.yellowstonenationalpark.com/wolves.htm}}<br />* {{cita web |autor=John K. Oakleaf, Curt Mack, Dennis L. Murray |títulu=Winter Predation and Interactions of Cougars and Wolves in the Central Idaho Wilderness |url=http://www.yellowstonenationalpark.com/wolves.htm}}</ref> Otru estudiu en [[Alberta]] amosó que pel hibiernu (de payares a abril) los ungulaos representaron más del 99&nbsp;% de la dieta de puma.<ref>{{cita publicación |apellíu=Ross |nome=R. |coautores=Jalkotzy, MG., Festa-Bianchet, M. |fecha=mayu de 1993 |títulu=Cougar predation on bighorn sheep in southwestern Alberta during winter |publicación=Canadian Journal of Zoology |volume=75 |númberu=5 |páxines=771–75 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4321651 |fechaaccesu=8 d'abril de 2007}}</ref> N'[[América Central]] y [[América del Sur|del Sur]] la proporción de [[venado]] na dieta mengua. Prefieren los pequeños y medianos [[mamíferu|mamíferos]], incluyíos los grandes [[royedor|royedores]] como'l [[chigüire]]. Los ungulaos representen namái'l 35% de les presa, aproximao la metá que n'América del Norte. La competencia colos grandes xaguares puede ser la causa del amenorgamientu nel tamañu de les preses de los pumes. Otres especies numberaes como preses del puma inclúin [[mures]], [[puercoespín]], y [[llebre|llebres]]. [[Aves]] y pequeños [[reptiles]] son dacuando presa nel sur, pero esto escasamente rexístrase n'América del Norte.<ref name="diet" /> En condiciones de vientu, el puma ye típicamente un depredador d'emboscada. Esconder ente los árboles y en repises, onde aguarda antes de dar un poderosu saltu escontra la parte trasera de la so presa y afogala con una mordedura nel pescuezu. Tien una [[columna vertebral]] flexible que lo ayudar na so téunica de cazar. Envalórase, polo xeneral, que mata un gran unguláu cada dos selmanes. El plazu pa les femes amenorgar pola alimentación de los mozos, y puede algamar la cifra d'una muerte cada trés díes na dómina en que los cachorros son casi maduros, en redol a 15 meses. El puma abasna la so víctima a un llugar preferíu, cubrir con campera, y retorna p'alimentase de nuevu al cabu de dellos díes. Polo xeneral considérase que'l puma ye un pañador de los sos bagazos y escasamente nun se comen la presa que mataron.<ref>{{cita publicación |apellíu=Bauer |nome=Jim W. |coautores=Kenneth A. Logan, Linda L. Sweanor, Walter M. Boyce |fecha=avientu de 2005 |títulu=Scavenging behavior in Puma |publicación=The Southwestern Naturalist |volume=50 |númberu=4 |páxines=466–471 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1894%2F0038-4909(2005)050%5B0466%3ASBIP%5D2.0.CO%3B2 |fechaaccesu=9 de mayu de 2007}}</ref> === Reproducción y ciclu de vida === [[Ficheru:Puma cub Malibu Springs area National Park Service December 2013.jpg|thumb|left|Cría de puma en [[Santa Mónica]]]] [[Ficheru:Mountain lion kittens.jpg|thumb|right|250px|Cachorros de puma.]] Les femes algamen el maduror sexual ente unu y mediu y trés años d'edá. De normal el permediu de xestación ye cada dos o trés años a lo llargo de la so vida reproductiva,<ref name="Utah">{{cita web |url=http://www.wildlife.utah.gov/pdf/cmgtplan.pdf |títulu=Utah Cougar Management Plan (Draft) |fechaaccesu=2 de mayu de 2007 |autor=Cougar Discussion Group |fecha=27 de xineru de 1999 |añu= |mes= |formatu=PDF |publicación= |editorial=Utah Division of Wildlife Resources |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.wildlife.utah.gov/pdf/cmgtplan.pdf |fechaarchivu=2007-06-16 }}</ref> un periodu que puede amenorgase a un añu. Les femes tán en [[celu]] mientres aproximao 8 díes d'un ciclu de 23 díes. El periodu de xestación ye d'aproximao 91 díes. Les femes son dacuando [[monogamia|monógames]], pero esto ye inciertu y la [[polixinia]] pue ser más común.<ref name="UWSP">{{cita web |autor=Matthew Hamilton |coautor=Peter Hundt, Ryan Piorkowski |url=http://www.uwsp.edu/wildlife/carnivore/Mountain%20Lion%20Natural%20History_files/Mountain%20Lion%20Natural%20History_copy(1).htm |títulu=Mountain Lions |fechaaccesu=10 de mayu de 2007 |editorial=University of Wisconsin, Stevens Point |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070613114602/http://www.uwsp.edu/wildlife/carnivore/Mountain%20Lion%20Natural%20History_files/Mountain%20Lion%20Natural%20History_copy%281%29.htm |fechaarchivu=13 de xunu de 2007 }}</ref> Les [[cópula|cópules]] son curtios pero frecuentes. Namái les femes participen na crianza de los fíos. Los pumes fema son feroces proteutores de los sos cachorros, y ver lluchar con ésitu contra animales muncho más grandes nel so defensa. El tamañu típicu de la camada ye d'ente unu y seis cachorros, xeneralmente dos o trés. Utilicen como llurigues cueves y otros llugares qu'ufierten proteición. Los cachorros de puma nacen ciegos, son dafechu dependientes de la so madre nun primer momentu, y empiecen a ser tresllechaos en redol a los trés meses d'edá. A midida que crecen, acompañen a la madre nes sos incursiones, en primer llugar a los sitios que visita, y dempués de seis meses empiecen a cazar pequeñes preses pola so cuenta.<ref name="Utah" /> Les tases de sobrevivencia son pocu más d'unu per camada.<ref name="CAP" /> Los xuveniles dexen a la so madre pa tratar d'establecer el so propiu territoriu en redol a los dos años d'edá y, n'ocasiones antes. Los machos tienden a independizase antes. Un estudiu amosó elevaes [[tases de mortalidá]] ente los pumes que s'alloñar demasiáu de la so madre, de cutiu por cuenta de los conflictos con otros pumes. Una investigación en [[Nuevu Méxicu]] demostró que «los machos esvalíxense significativamente más que les femes, ye más probable que percuerran grandes estensiones que nun son el so hábitat, y probablemente son responsables de la mayoría del [[fluxu xenético]] ente les poblaciones d'un hábitat.»<ref>{{cita publicación |apellíu=Sweanor |nome=Linda |coautores=Kenneth A. Logan, Maurice G. Hornocker |añu=2000 |mes=xunu |títulu=Cougar Dispersal Patterns, Metapopulation Dynamics, and Conservation |publicación=Conservation Biology |volume=14 |númberu=3 |páxines=798–808 |doi=10.1046/j.1523-1739.2000.99079.x |url=http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1523-1739.2000.99079.x |formatu=PDF |fechaaccesu=2 de mayu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215222231/http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1523-1739.2000.99079.x |archivedate=2018-12-15 }}</ref> La esperanza de vida d'un puma na naturaleza envalorar ente 8 y 13 años y, probablemente, ta nun permediu de 8 a 10 años. Sicasí, hai casos d'a lo menos 18 años, como una fema que foi muerta por cazadores na islla de [[Vancouver]]. Los pumes pueden vivir hasta 20 años en cautiverio. Les causes de muerte na redolada selvaxe inclúin la discapacidá y la enfermedá, la competencia con otros pumes, la fame, accidentes y, nos casos dexaos, la caza humana. El [[virus d'inmunodeficiencia felina]], que tamién afecta a los gatos, ye una grave enfermedá nos pumes.<ref name="Dispersal">{{cita publicación |apellíu=Biek |nome=Roman |coautores=Allen G. Rodrigo, David Holley, Alexei Drummond, Charles R. Anderson Jr., Howard A. Ross, and Mary Poss |añu=2003 |mes=setiembre|títulu=Epidemiology, Genetic Diversity, and Evolution of Endemic Feline Immunodeficiency Virus in a Population of Wild Cougars |publicación=Journal of Virology |volume=77 |númberu=17 |páxines=9578–89 |doi=10.1128/JVI.77.17.9578-9589.2003 |url=http://jvi.asm.org/cgi/content/abstract/77/17/9578 |fechaaccesu=22 de mayu de 2007}}</ref> === Estructura social y hábitat === Al igual que casi tolos felinos, el puma ye un animal solitariu. Namái les madres y los sos cachorros viven en grupos. Ye discretu y crepuscular (ye más activu en redol a amanecer y al anochecer). Les estimaciones del tamañu del so territoriu varien enforma. Los machos tienen grandes territorios d'ente 150 y 1000&nbsp;[[km²]]; nel casu de les femes amenorgar a la metá. Dellos estudios suxeren una proporción enforma menor de la llende inferior (25&nbsp;km²), con una llende cimera de 1300&nbsp;km² pa los machos. Los territorios de los machos pueden incluyise o superponerse coles de les femes, pero non colos d'otros machos, lo que sirve p'amenorgar los conflictos ente pumes. Los territorios de les femes pueden superponerse llixeramente ente sigo.<ref name="Dordt">{{cita web |url=http://homepages.dordt.edu/~mahaffy/mtlion/mtlionshort_behaviour.html |títulu=Behavior of cougar in Iowa and the Midwest |fechaaccesu=11 de mayu de 2007 |apellíu=Mahaffy |nome=James |añu=2004 |mes=avientu |editorial=Dordt College |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170525105917/http://homepages.dordt.edu/~mahaffy/mtlion/mtlionshort_behaviour.html |fechaarchivu=2017-05-25 }}</ref> Pa marcar el territoriu y atraer al sexu opuesto utilicen marques d'arañazos, [[orina]] y [[fieces]]. Los machos pueden utilizar xuntos una pequeña pila de fueyes y yerbes y depués mexar sobre ella como una forma de marcar territoriu. El tamañu del hábitat y, polo xeneral, la bayura de pumes, va depender del terrén, la vexetación y la bayura d'[[ave de presa|aves de presa]]. Una fema axacente a los montes de [[San Andreas (California)|San Andreas]], por casu, precisó un ampliu territoriu de 215&nbsp;km² por cuenta de la falta de preses. Un estudiu n'América del Sur demostró que'l númberu de pumes nun territoriu varia ente 0,5 a 7&nbsp;exemplares por cada 100&nbsp;km².<ref name="CAP" /> Los machos tán más esvalixaos que les femes pa evitar la competencia direuta por compañeru y territoriu, porque son los más susceptibles d'entrar en conflictos. Cuando un adultu nun abandona la so área materna, por casu, pue ser matáu pol so padre. Cuando los machos atopen unos con otros, emiten xiblíos y pueden entablarse violentos engarres si unu de los dos nun se retira. La caza o la reubicación de pumes puede faer aumentar los alcuentros agresivos, alteriando los territorios y los mozos, lo que puede traer transitorios conflictos coles persones.<ref>{{cita web |url=http://www.sinapu.org/PDF/Front%20Range%20lion%20study.pdf |formatu=PDF |títulu=Mountain Lion (Puma concolor) study on Boulder Open Space |fechaaccesu=11 de mayu de 2007 |fecha=22 de marzu de 2007 |publicación=Letter to the Parks and Open Space Advisory Committee, Boulder, Colorado |editorial=Sinapu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.sinapu.org/PDF/Front%20Range%20lion%20study.pdf |fechaarchivu=16 de xunu de 2007 }}</ref> == Ecoloxía == === Distribución y hábitat === [[Ficheru:Puma en reserva Guaycolec, Formosa, Argentina 06g.jpg|thumb|right|220px|Puma en Reserva Guaycolec, na [[provincia de Formosa]] (Arxentina).]] El puma ocupa más territoriu que cualesquier otru animal montés terrestre n'[[América]]. El so territoriu toma 110&nbsp;graos de llatitú, dende'l norte del [[Yukón]] en [[Canadá]] al sur de Los [[Cordal de los Andes|Andes]]. La so amplia distribución deber a la so capacidá d'adaptación a casi tou tipu de [[hábitat]]: atópase en tolos tipos de [[monte|montes]], según nes tierres baxes y desiertos montascosos. Los estudios amuesen que'l puma prefier les rexones con vexetación trupa, pero puede vivir con poca vexetación en zones abiertes. El so hábitat preferíu son cañones, escarpes, terrenes rocosos y la selva trupa.<ref name="Sierra" /> El puma foi estermináu na so gran área de distribución oriental d'[[América del Norte]], cola esceición de la [[Florida]], nos dos sieglos dempués de la colonización europea, y enfréntase a graves amenaces nel restu. Anguaño, atópase na mayoría de los estaos occidentales d'[[América]], les provincies canadienses d'[[Alberta]] y [[Columbia Británica]], [[Canadá]] y el territoriu de [[Yukón]]. Por cuenta de los daños que causa nel [[ganáu]], ye escorríu por granxeros y convirtióse nuna especie amenazada, habitando anguaño en zones grebes. Aldericáronse llargamente propuestes del so posible reintroducción na rexón oriental d'[[América del Norte]].<ref>{{cita web |url=http://www.naturalhistorymag.com/master.html?http://www.naturalhistorymag.com/0305/0305_selections.html |títulu=Bookshelf |apellíu=Marschall |nome=Laurence A. |fecha= |añu=2005 |mes=marzu|publicación=Natural Selections |editorial=Natural History Magacín |fechaaccesu=6 de mayu de 2007}}</ref> Les pruebes d'ADN suxirieron la so presencia na parte oriental d'América del Norte,<ref>{{cita web |url=http://lfpress.ca/newsstand/News/Local/2007/05/24/4205568.html |nome=Joe |apellíu=Belanger |títulu=DNA evidence of cougars found in southern Ontario |fecha=25 de mayu de 2007 |editorial=London Free Press |fechaaccesu=5 de xunu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929095945/http://lfpress.ca/newsstand/News/Local/2007/05/24/4205568.html |fechaarchivu=2007-09-29 }}</ref> ente que un mapa de avistamientos de puma amuesa numberosos informes, dende les [[Grandes Llanures]] occidentales hasta l'este de Canadá.<ref>{{cita web |url=http://www.cougarnet.org/bigpicture.html |títulu=The "Big" Picture |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |autor=[https://web.archive.org/web/http://www.cougarnet.org/network.html Board of Directors] |añu=2004 |editorial=The Cougar Network |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070709115935/http://www.cougarnet.org/bigpicture.html |fechaarchivu=9 de xunetu de 2007 }} ''The Cougar Network methodology is recognized by the [http://www.fws.gov/northeast/ECougar/ U.S. Fish and Wildlife Service].''</ref> La única población de pumes inequívocamente oriental ye la pantera de Florida, que ta en peligru críticu d'estinción. Al sur de Ríu Grande, la [[Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura y los Recursos Naturales]] (UICN), alluga'l puma en tolos países [[Centroamérica|centroamericanos]] y [[Suramérica|suramericanos]].<ref>https://www.iucnredlist.org/details/18868/0</ref><ref>{{Cita web |url=http://maps.iucnredlist.org/map.html?id=18868 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180123195150/http://maps.iucnredlist.org/map.html?id=18868 |fechaarchivu=2018-01-23 }}</ref> Les estadístiques estatal y provincial tán disponibles n'[[América del Norte]], pero sábese muncho menos sobre'l puma más al sur.<ref>{{cita web | url= http://www.nwf.org/cats/pdfs/cougarfacts.pdf | formatu= PDF | títulu= Cougar facts |fechaaccesu= 20 de mayu de 2007 | editorial= National Wildlife Federation |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.nwf.org/cats/pdfs/cougarfacts.pdf |fechaarchivu= 16 de xunu de 2007 }}</ref> La población total de pumes envalorar en menos de 50&nbsp;000, según cifres de la UICN, con un enclín descendente. A nivel estatal d'[[Estaos Xuníos]] les estadístiques son frecuentemente más optimistes, lo que suxer que les poblaciones de pumes repicaron. En [[Oregón]], una población sana informar de 5 000 individuos en 2006, superando la meta de 3 000.<ref>{{cita web |url=http://www.dfw.state.or.us/wildlife/cougar/ |títulu=Cougar Management Plan |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |añu=2006 |publicación=Wildlife Division: Wildlife Management Plans |editorial=Oregon Department of Fish and Wildlife |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200429025136/https://www.dfw.state.or.us/wildlife/cougar/ |fechaarchivu=2020-04-29 }}</ref> California trabayó viviegamente pa protexer el puma y el so númberu envalorar ente 4 000 y 6 000.<ref name="California">{{cita web |url=http://www.dfg.ca.gov/news/issues/lion.html |títulu=Mountain Lions in California |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |añu=2004 |editorial=California Department of Fish and Game |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070430012010/http://www.dfg.ca.gov/news/issues/lion.html |fechaarchivu=30 d'abril de 2007 }}</ref> === Función ecolóxica === [[Ficheru:Cougarskull.jpg|thumb|Craniu y quexal de puma]] Amás de los seres humanos, nun hai [[depredación|depredadores]] pa los pumes adultos na naturaleza. El puma nun ye, sicasí, el depredador principal en gran parte del so territoriu. Nel norte interactúa con otros poderosos depredadores como l'[[osu pardu]] y el [[llobu gris]] (anque un llobu solitariu nun supón una amenaza pa un puma adultu). Nel sur, el puma tien de competir col [[Panthera onca|xaguar]]. [[Ficheru:Cougar track.jpg|thumb|right|Buelga de la pata delantera d'un puma. Una buelga d'un machu adultu mide aproximao 1&nbsp;[[decímetru|dm]].<ref name="GovBC" />]] Los [[ecosistema|ecosistemes]] del [[Parque nacional de Yellowstone]] apurren un granible microcosmos pa estudiar la interaición ente depredadores n'[[América del Norte]]. De los trés grandes depredadores, l'osu pardu paez ocupar una posición dominante, de cutiu, anque non siempres ye capaz de remanar l'amenaza tantu del llobu gris como del puma. Un estudiu atopó que l'[[Ursus americanus|osu negru]] visitó'l 24 % de los puma muertos en Yellowstone y el [[Parque nacional de los Glaciares]], y namái un 10% comió los sos restos.<ref>{{cita publicación |autor=COSEWIC. Canadian Wildlife Service |títulu=Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (Ursus arctos) |editorial=[[Environment Canada]] |añu=2002 |url=http://dsp-psd.pwgsc.gc.ca/Collection/CW69-14-166-2002Y.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu=8 d'abril de 2007 }}</ref> El llobu gris y el puma compiten más direutamente poles preses, sobremanera pel hibiernu. Ente que a títulu individual el puma ye más poderosu que'l [[llobu gris]], un solitariu puma puede ser apoderáu una menada de [[cánidu|cánidos]]. Los llobos pueden dacuando robar y matar a los pumes. Un informe describe una gran menada de 14 llobos matando a un puma fema y los sos cachorros. Otra manera, los llobos solitarios atopar nuna situación de desventaxa, y informóse de llobos muertos por pumes.<ref>{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&node=&contentId=A2158-2003May17&notFound=true |títulu=In Yellowstone, it's Carnivore Competition |apellíu=Gugliotta |nome=Guy |fecha=19 de mayu de 2003 |editorial=[[The Washington Post]] |fechaaccesu=8 d'abril de 2007}}</ref> Los llobos afecten de forma más amplia la dinámica de la población de pumes, compiten pol dominiu del territoriu y poles preses, alteriando'l comportamientu del felín. Una investigación preliminar realizada nel Parque de Yellowstone, por casu, punxo de manifiestu'l desplazamientu del puma polos llobos.<ref>{{cita web |url=http://www.greateryellowstonescience.org/topic/wolves/wolvesoverview.html |títulu=Overview: Gray Wolves |fechaaccesu=9 d'abril de 2007 |editorial=Greater Yellowstone Learning Center |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071209083920/http://www.greateryellowstonescience.org/topic/wolves/wolvesoverview.html |fechaarchivu=2007-12-09 }}</ref> Un investigador en [[Oregón]] señala:<ref>{{cita web |url=http://www.oregonwild.org/press-room/press-clips/turf-wars-in-idaho-s-wilderness |títulu=Turf wars in Idaho's wilderness |apellíu=Cockle |nome=Richard |fecha=29 d'ochobre de 2006 |editorial=The Oregonian |fechaaccesu=9 d'abril de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928213011/http://www.oregonwild.org/press-room/press-clips/turf-wars-in-idaho-s-wilderness |fechaarchivu=28 de setiembre de 2007 }}</ref> {{cita|«Cuando hai una jauría de llobos alredor, los pumes nun se sienten cómodos pola so suerte o la de los sos cachorros... Munches vegaes un puma mata a un llobu, pero'l fenómenu de les jaurías camuda tornar.»}} Per otra parte, dambes especies son capaces de matar a los depredadores de medianu tamañu, como'l [[coyote]] y tienden a reprimir los sos númberos. Na parte sur, el puma y el [[Panthera onca|xaguar]] superponen los sos territorios.<ref name="HAMDIG">{{cita web |url=http://www.ecology.info/ecology-xaguar-puma.htm |nome=Paul |apellíu=Hamdig |títulu=Sympatric Xaguar and Puma |editorial=Ecology Online Sweden |fechaaccesu=30 d'agostu de 2006}}</ref> El xaguar tiende a cazar preses mayores que'l puma ellí onde conviven y ésti puede alimentase d'una gama mayor de preses.<ref name="foodhabits">{{cita publicación |autor=Rodrigo Nuanaez, Brian Miller, and Fred Lindzey |añu=2000 |títulu=Food habits of jaguars and pumes in Jalisco, Mexico |publicación=Journal of Zoology |volume=252 |númberu=3 |páxines=373 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=58851 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2006}}</ref> Al igual que cualquier depredador, el puma inflúi sobre la población de les especies que son la so presa. La depredación por pumes venceyóse a les fluctuaciones nes poblaciones de diverses especies de [[venados]] d'una rexón. Por casu, un estudiu realizáu na [[Columbia Británica]] amosó que la población de [[ciervo mula]], una presa favorita de los pumes, ta menguando, ente que la población de [[venado de cola blanca]], una presa menos apreciada, ta aumentando.<ref>{{cita publicación |apellíu=Robinson |nome=Hugh S. |coautor=Robert B. Wielgus, and John C. Gwilliam |añu=2002 |títulu=Cougar predation and population growth of sympatric mule deer and white-tailed deer |pub-periódica=Canadian Journal of Zoology |volume=80 |númberu=3 |páxines=556–68 |doi=10.1139/z02-025 |url=http://rparticle.web-p.cisti.nrc.ca/rparticle/AbstractTemplateServlet?revista=cjz&volume=80&añu=&númberu=&msno=z02-025&calyLang=fra |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |quote= }}</ref> La [[marmota]] de la islla de [[Vancouver]], una especie [[endemismu|endémica]] en peligru, nuna rexón de trupa población de pumes, vio menguáu'l so númberu, por cuenta de la depredación del puma y del [[llobu gris]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Bryant |nome=Andrew A. |coautores=Page, Rick Y. |añu=2002 |títulu=Cougar predation and population growth of sympatric mule deer and white-tailed deer |publicación=Canadian Journal of Zoology |añu=2005 |mes=mayu|volume=83 |númberu=5 |páxines=674–82 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/nrc/cjz/2005/00000083/00000005/art00006?crawler=true |fechaaccesu=20 de mayu de 2007}}</ref> == Estáu de caltenimientu == [[Ficheru:Mountain Lion441.jpg|thumb|Puma alimentándose]] La [[Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura]] (UICN), camudó'l estatus del puma d'[[esmolición menor]] a [[especie casi amenazada]], dexando abierta la posibilidá de que pueda ser catalogáu como [[especie vulnerable|vulnerable]] cuando se disponga de más datos sobre la so distribución. El puma ta reguláu nel Apéndiz I de la [[CITES|Convención sobre'l Comerciu Internacional d'Especies Amenaciaes de Fauna y Flora Monteses]] (CITES),<ref>{{cita web |url=http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml |títulu=Appendices I, II and III |fechaaccesu=24 de mayu de 2007 |editorial=[[CITES]]}}</ref> lo que fai ilícitu'l comerciu internacional de especímenes o los sos partes. Al este del [[Mississippi]], la única población de pumes conocida de manera inequívoca ye la [[pantera de Florida]]. El [[Serviciu de Pesca y Vida Montesa de los Estaos Xuníos]] reconoz tanto al puma oriental y a la [[pantera de Florida]], a los que garantiza proteición so la Llei d'Especies Amenaciaes.<ref>{{cita web |url=http://www.fws.gov/endangered/i/a/saa48.html |títulu=Eastern Cougar |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |publicación=Endangered and Threatened Species of the Southeastern United States (The Red Book) |añu=1991 |editorial=[[U.S. Fish and Wildlife Service]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070701224958/http://www.fws.gov/endangered/i/a/saa48.html |fechaarchivu=1 de xunetu de 2007 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fws.gov/endangered/i/a/saa05.html |títulu=Florida Panther |fechaaccesu=7 de xunu de 2007 |publicación=Endangered and Threatened Species of the Southeastern United States (The Red Book) |añu=1993 |editorial=U.S. Fish and Wildlife Service |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070608221526/http://www.fws.gov/endangered/i/a/saa05.html |fechaarchivu=8 de xunu de 2007 }}</ref> Delles autoridaes en [[taxonomía]] fundieron dambes denominaciones na de [[Puma concolor couguar|puma norteamericanu]], ensin reconocer la entidá de les subespecies oriental o de Florida. El censu más recién de la subpoblación de Florida dio 87 individuos, según informaron organismos de recuperación de la especie en 2003.<ref>{{cita web |url=http://myfwc.com/panther/news/pdf/FWC2002-2003PantherGeneticRestorationAnnualReport.pdf |formatu=PDF |títulu=Florida Fish and Wildlife Conservation Commission. 2002–2003 Panther Genetic Restoration Annual Report |fechaaccesu=5 de xunu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181113071134/http://myfwc.com/panther/news/pdf/FWC2002-2003PantherGeneticRestorationAnnualReport.pdf |fechaarchivu=2018-11-13 }}</ref> El puma tamién ta protexíu en gran parte del restu del so área de distribución. A partir de 1996, la caza del puma ta prohibida en [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Guayana Francesa]], [[Perú]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Surinam]], [[Venezuela]] y [[Uruguái]]. Nun s'informó de la proteición xurídica del puma n'[[Ecuador]], [[El Salvador]] y [[Guyana]]. La caza regulada del puma entá ye común nos [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]]; ta dexada n'EE.XX. dende los estaos de los [[Montes Rocosos]] hasta l'[[océanu Pacíficu]], cola esceición de [[California]]. Los pumes son xeneralmente cazaos con jaurías de perros, hasta que l'animal ye acorrexáu. Cuando'l cazador llega a la escena, dispárase-y d'una curtia distancia. El puma nun puede ser cazáu en California llegalmente, salvu en circunstancies bien concretes, como por casu cuando un individuu ye declaráu una amenaza pa la seguridá pública.<ref name="California" /> Amenaces al caltenimientu de la especie inclúin la persecución por consideralo una amenaza pal ganáu, la degradación y fragmentación del so hábitat y l'escosamientu de les sos preses. Como asocede con cualesquier gran depredador, son fundamentales pa la sostenibilidá de les sos poblaciones corredores d'hábitat y variedá abondes d'árees. Simulaciones demostraron que l'animal enfrentar a un baxu riesgu d'estinción nes zones de 2200&nbsp;[[km²]] o más. Unu a cuatro nuevos animales que s'introduzan nuna población cada década aumenta notablemente la so persistencia, destacando la importancia de los corredores d'hábitat.<ref>{{cita publicación |apellíu=Beier |nome=Paul |añu=1993 |mes=marzu |títulu=Determining Minimum Habitat Areas and Habitat Corridors for Cougars |publicación=Conservation Biology |volume=7 |númberu=1 |páxines=94–108 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0888-8892%28199303%297%3A1%3C94%3ADMHAAH%3Y2.0.CO%3B2-I&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage |fechaaccesu=20 de mayu de 2007}}</ref> === Situación en Suramérica === [[Ficheru:Puma concolor paw.jpg|thumb|Pata de puma]] En [[Suramérica]] esta especie ye bien escorrida y de forma incontrolada pol [[ser humanu]]. N'[[Arxentina]], la especie atópase estinguida nes provincies d'[[Entre Ríos]], el sur y centru de [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], el centru de [[provincia de Tucumán|Tucumán]] y en casi tola provincia de [[provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]]. Na provincia arxentina de [[Provincia de Chubut (Arxentina)|Chubut]], onde hai 50 años abondaba, güei ye una especie en peligru d'estinción. Foi ellí onde'l Dr. Nores Martínez creó la raza de perru [[dogo arxentín]], pensada p'ablayar al puma (ente otres especies) en lucha cuerpo a cuerpu ente felinos y perros, nun tipu de caza llamada «[[caza de Montería]]» na so versión [[criollu|criolla]]. Pa esti tipu de caza munches vegaes entrenar a los perros faciéndolos engarrar con pumes en cautiverio, práutica illegal que se sigue realizando de forma clandestina. Esos pumes suelen morrer prematuramente d'ataques cardiacos. Na [[Provincia de Jujuy]] ye tamién una especie protexida, polo que la [[Universidá Nacional de Jujuy]] (UNJu) encargar de la captura y reubicación d'exemplares denunciaos polos pastores como potenciales predadores de ganáu, polo que nun ye estrañu ver de xemes en cuando dalgún exemplar enxauláu na sede del Rectoráu d'esa casa d'altos estudios. Na [[Provincia de Mendoza]] ye [[monumentu natural]], especie protexida, y unu de los sos ámbitos más fráxiles dar na rexón precordillerana de [[Paramillos de Uspallata]]. Na [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Provincia de Córdoba]] columbráronse exemplares nos montes allugaos a la vera de los ríos [[Ríu Terceru|Terceru]] y [[Ríu Carcarañá|Carcarañá]] lo mesmo nos montes y los campos baxos (llamaos cañaes) en cercaníes de les llocalidaes de [[Saira]] y de [[Noetinger]] nel sureste provincial. Los gobiernos de les provincies [[Patagonia arxentina|patagónicas]] promueven la so caza como forma de controlar la población. Ellí ye consideráu una plaga polos daños a la ganadería ovina.<ref>[http://www.clarin.com/sociedad/Polemica-pagaren-matar-ataquen-ganáu_0_315568520.html Polémica: pagarán por matar a los pumes qu'ataquen el ganáu. Nota diariu Clarin 12-08-10]</ref><ref>[http://bariloche2000.com/noticias/leer/refuguen-aguiyo-del gobiernu provincial-pa-la caza-de-pumes-y-foinos/90197 Refuguen "estímulu" del Gobiernu provincial pa la caza de pumes y foinos]</ref> En [[Chile]] fueron comunes ente la Patagonia y l'actual [[Rexón de Coquimbo]] hasta la llegada de los españoles, progresivamente foi casi totalmente estermináu de magar, n'especial en tol [[Zona Central de Chile|Valle Central]] y nes proximidaes de les grandes ciudaes de les rexones del [[Rexón del Biobío|Biobío]] y l'[[Rexón de la Araucanía|Araucanía]], siendo anguaño infrecuente nes rexones de [[Rexón de Los Ríos|Los Ríos]] y [[Rexón de los Llagos|Los Lagos]]. Güei son más frecuentes nes rexones d'[[Rexón d'Aysén del Xeneral Carlos Ibáñez del Campo|Aysén]] y [[Rexón de Magallanes y l'Antártica Chilena|Magallanes]]. En [[Paraguái]] na rexón oriental solo queden en montes aisllaos como los de los cordales d'[[Amambay]] y [[sierra de Maracayú|Mbaracayú]], nos parques nacionales na [[cordal de San Rafael]], y na de [[Ybycuí]], ente que na rexón occidental del [[gran Chaco|Chaco]] son más abondosos por cuenta de la baxa densidá humana que se rexistra nesi llugar.<ref>{{cita web| url = http://www.salvemoslos.com.py/puma.htm| títulu = Puma| editorial = salvemoslos.com| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20171108031435/http://www.salvemoslos.com.py/puma.htm| fechaarchivu = 2017-11-08}}</ref> N'[[Uruguái]] la especie "nativa" atópase estinguida dende va años, anque se suelen atopar de forma esporádica, por cuenta de les incursiones que realicen dellos individuos dende los países estremeros. == Ataques a los humanos Debíu a la crecedera de les zones urbanes, les poblaciones de pumes se superponen cada vez más coles zones habitaes pol home. Los ataques contra humanos son raros; pal puma la reconocencia de les preses ye un comportamientu aprendíu y, polo xeneral, nun reconocen a los seres humanos como víctimes.<ref name="Med">{{cita publicación |apellíu=McKee |nome=Denise |añu=2003 |títulu=Cougar Attacks on Humans: A Case Report |publicación=Wilderness and Environmental Medicine |volume=14 |númberu=3 |páxines=169–73 |editorial=Wilderness Medical Society |url=http://www.wemjournal.org/wmsonline/?request=get-document&issn=1080-6032&volume=014&númberu=03&page=0169 |fechaaccesu=20 de mayu de 2007}}</ref> Los ataques contra les persones, el ganáu y los animales domésticos pueden asoceder cuando'l puma avezar a los humanos. Rexistráronse 108 ataques confirmaos a humanos con una ventena de muertes n'América del Norte dende 1890, cincuenta de los cualos produciéronse dende 1991.<ref>{{cita web |url=http://www.azgfd.gov/w_c/mtn_lion_attacks.shtml |títulu=Confirmed mountain lion attacks in the United States and Canada 1890 — Present |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |editorial=Arizona Game and Fish |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171213211233/http://www.azgfd.gov/w_c/mtn_lion_attacks.shtml |fechaarchivu=2017-12-13 }}</ref><ref name="Beier">{{cita web |nome=Paul |apellíu=Beier |url=http://users.frii.com/mytymyk/lions/beier.htm |títulu=Cougar attacks on humans in United States and Canada |publicación=Wildlife Society Bulletin |fecha=1991 |fechaaccesu=20 de mayu de 2007 |editorial=Northern Arizon University |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://users.frii.com/mytymyk/lions/beier.htm |fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> L'estáu de California, densamente pobláu, foi testigu d'una docena d'ataques dende 1986 (dempués de namái trés de 1890 a 1985), trés d'ellos mortales. Los ataques son más frecuentes mientres los fines de la primavera y el branu, cuando los pumes xuveniles abandonen a les sos madres y van en busca de nuevos territorios.<ref name="GovBC" /> Al igual qu'asocede con munchos depredadores, un puma puede atacar si ye acorrexáu, si fuxen d'un ser humanu, si aguiya'l so instintu pa cazar, o si una persona fai la muerta. Pueden estornase si mirar direutamente a los güeyos o glayando en voz alta, pero l'aselu, y cualesquier otra aición que faiga paecer a la persona más grande y más amenazadora, puede faer tamién que los pumes retírense. La llucha contra pumes con palos y piedres, o inclusive manes desnudes, de cutiu ye eficaz pa desactivar l'estímulu d'ataque d'un puma.<ref name="Med" /><ref name="GovBC">{{cita web |url=http://www.env.gov.bc.ca/wld/documents/cougsf.htm |títulu=Safety Guide to Cougars |publicación=Environmental Stewardship Division |fecha=1991 |fechaaccesu=28 de mayu de 2007 |editorial=Government of British Columbia, Ministry of Environment |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180429183717/http://www.env.gov.bc.ca/wld/documents/cougsf.htm |fechaarchivu=2018-04-29 }}</ref> Como la mayoría de los felinos, cuando'l puma ataca de normal muerde'l pescuezu, tratando d'encaxar los sos dientes ente les [[vértebra|vértebres]] y na [[migollu espinal]]. Mancadures nel pescuezu, cabeza y llombu son comunes y, dacuando, mortales. Los neños tán en mayor riesgu d'ataque, y con menos probabilidaes de sobrevivir a un alcuentru. Una detallada investigación de los ataques de pumes antes de 1991 amosó que'l 64&nbsp;% de les víctimes y casi toles víctimes mortales yeren neños. El mesmu estudiu amosó que la mayor proporción de los ataques producióse na [[Columbia Británica]]sobremanera na islla de [[Vancouver]], onde les poblaciones de puma son especialmente trupes.<ref name="Beier" /> En Chile hai casos documentaos d'ataques de pumes a ciclistes (más frecuentemente), pescadores deportivos, turistes a cuerpu y conductores de vehículos que baxaron d'ellos.<ref>[https://www.guioteca.com/patagonia/puma-ataca-a-ciclista-en-la-region-de-aysen-y-genera-preocupacion-en-la zona/ Puma ataca a ciclista en Aysen, Chile]</ref> === Conseyos de seguridá frente al puma === [[Ficheru:MountainLionAttackProtocol.jpg|thumb|right|250px|Cartelu con un protocolu a siguir en casos d'alcuentros con pumes monteses.]] * Esanicie la vexetación baxo y trupo que sirve d'escondite al puma nes árees cercanes a les viviendes. * Instale llume esterno con sensores de movimientu. * Non dexe sueltos los animales domésticos y nun los dea de comer fora de casa. Sía acordáu al soltar los animales domésticos, sobremanera a l'amanecida y al tapecer. * Nun faiga llargues espediciones a cuerpu; ande en grupos con adultos que puedan curiar a los neños. * Si atopar con un puma, nun cuerra; esto puede aguiyar el so instintu de caza. Permaneza, otra manera, firme y enfrente del animal, buscando'l contautu visual. * Tome a los neños pequeños en brazos, ensin da-y el llombu al puma, si ye posible (cuando son atacaos por un perru, los espertos encamienten nun tomar en brazos a los neños, porque esto pue ser interpretáu como un actu d'ofiensa y dan valor al perru p'atacar. Si esto aplícase al puma o non, ye un discutiniu abiertu). * Tome cualquier cosa pa paecer más grande y intimidante, abrir la chaqueta y llance palos y piedres. * Nun se siente nin s'escarreñar; esto podría crear la impresión de que se trata d'una presa ordinaria cuadrúpeda, en cuenta de un ser bípedu, que nun ye presa pal puma. * Respuenda al ataque si ye atacáu. Del puma puede defendese con piedres, palos, ferramientes de xardinería, con pataes y puñaes; súpose qu'una patada bien dada na ñariz funciona. * El puntu más débil onde cutir a un puma ye la so ñariz. * Nun engatar a un árbol o a una roca: el puma puede engatar muncho meyor qu'un ser humanu. Si anda en [[bicicleta]] o faciendo [[Carrera a cuerpu|aerobismo]] n'árees monteses, siquier sía consciente de que'l so movimientu puede causar el reflexu «caza y muerte» del animal, polo que la so actividá puede ser particularmente peligrosa. Consulte a l'autoridá o a los guardias forestales locales si esponer a un riesgu al faer deporte nestos llugares. == Híbridos == [[Ficheru:Pumapard-1904.jpg|thumb|right|250px|[[Pumapardo]] del zoo de [[Hamburgu]], [[Alemaña]] ([[1904]]).]] Esisten [[Híbridu (bioloxía)|híbridos]] ente distintos [[subespecie|subespecies]] de puma en [[Florida]], onde s'introducieron animales foranos col fin d'aumentar la escasa población de [[Pantera de Florida]], abrasaes años tras pola caza escesiva. Esta midida revesosa, yá que eslee la pureza xenética de l'amenazada subespecie occidental, produció una nueva xeneración de pumes híbridos más brengosos y que se reproducen más rápido que los de pura raza floridana. A pesar de nun tar estrechamente rellacionaos colos [[Panthera|grandes felinos]], consiguióse criar híbridos de puma y [[lleopardu]] a los que se bautizó como [[pumapardos]]. Tamién se conocen híbridos ente pumes y [[ocelote]]s, anque nesti casu les críes morrieron pocu dempués de nacer. == Na mitoloxía y la cultura == La gracia y el poder de los pumes fueron llargamente almiraos nes cultures de los pueblos indíxenes de les Amériques. La ciudá [[Inca]] del [[Cuzco]] foi diseñada cola forma d'un puma. El llagu [[Titicaca]] foi nomáu n'honor al puma, ''titi'' en llingua [[aimara]], por cuenta de la so forma. Al poner de cabeza un mapa del llagu, nótase la forma de puma. El pueblu [[moche]] representa'l puma de cutiu nes sos cerámiques.<ref>{{cita llibru | autor=Berrin, Katherine & Larco Museum |títulu=The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the [[Muséu Arqueolóxicu Rafael Larco Herrera]] |allugamientu=Nueva York |editorial=Thames and Hudson |añu=1997}}</ref> El dios de los [[inca|inques]] [[Viracocha]] acomuñóse col animal.<ref>{{cita web |nome=Kulmar |apellíu=Tarmo |url=http://folklore.ee/folclor/vol12/inca.htm |coautores=Kait Realo (translator) |títulu=On the role of Creation and Origin Myths in the Development of Inca State and Religion |fechaaccesu=22 de mayu de 2007 |publicación=Electronic Journal of Folclor |editorial=Estonian Folclor Institute }}</ref> N'América del Norte, apaecieron descripciones de personaxes mitolóxicos del puma nos escritos de la llingua [[hotcâk]] («Ho Chunk» o «Winnebago»), de [[Wisconsin]] y d'[[Illinois]]<ref>{{cita web |nome=Jasper |apellíu=Blowsnake |url=http://www.hotcakencyclopedia.com/ho.FourStepsOfCougar.html |títulu=The Four Steps of the Cougar |fechaaccesu=22 de mayu de 2007 |publicación=Electronic Journal of Folclor |editor=Richard L. Dieterle |editorial=The Encyclopedia of Hotcâk (Winnebago) Mythology}}</ref> y la [[idioma cheyenne|cheyenne]], ente otros. Pa los [[apache]] y [[Pueblu hualapai|walapai]] d'[[Arizona]], el puma foi precursor de la muerte.<ref>{{cita web |url=http://www.aphis.usda.gov/ws/nwrc/is/living/cougar.pdf |títulu=Living with Wildlife: Cougars |fechaaccesu=22 de mayu de 2007 |formatu=PDF |editorial=USDA Wildlife Services |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070616200443/http://www.aphis.usda.gov/ws/nwrc/is/living/cougar.pdf |fechaarchivu=16 de xunu de 2007 }}</ref> El puma sigue siendo un símbolu de la fortaleza y del sigilo. Dende [[helicópteru|helicópteros]] de combate y vehículos motorizados, como'l [[Ford Puma]], hasta marques d'artículos deportivos PUMA AG Rudolf Dassler Sport ([[Puma (marca)|PUMA]]), pasando por nomes d'equipos deportivos como l'equipu de fútbol profesional de la Universidá Nacional Autonóma de Méxicu, el nomatu de la [[Seleición de rugbi d'Arxentina|selección arxentina de rugby]], los nomes «Cougar» y «Puma» son llargamente usaos como marques. La mascota y l'emblema de los deportes realizaos na [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] ye un puma, ye amás el nome ''de facto'' del [[Club Universidad Nacional|equipu de fútbol]] de dicha Universidá. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{wikcionariu|puma}} * [http://animalesenviadeextincion.org/animales-mamiferos-peligrosos-el puma Animales mamíferos peligrosos: El puma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124231206/http://animalesenviadeextincion.org/animales-mamiferos-peligrosos-el |date=2020-11-24 }} * [http://www.pumasadventures.com Cusco: La ciudá en forma de Puma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126170406/https://www.pumasadventures.com/ |date=2019-01-26 }} {{en}} * [http://www.panther.state.fl.us/ Florida PantherNet] {{en}} * [http://www.amazonarium.com.br/docs/guiaspanol.pdf Guía de Convivencia Xente y Xaguares] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706151505/http://www.amazonarium.com.br/docs/guiaspanol.pdf |date=2011-07-06 }} * [http://www.mountainlion.org/ Mountain Lion Foundation of California] {{en}} * [https://www.iucnredlist.org/details/18868/0 Puma concolor (IUCN)] {{en}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puma concolor|Puma concolor]] [[Categoría:Megafauna]] [[Categoría:Carnívoros d'América del Sur]] [[Categoría:Carnívoros d'América Central]] [[Categoría:Carnívoros d'América del Norte]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Animales descritos en 1771]] oy6sp9z18q83moimgr055nexrzmpwcw 0 114175 4496270 4496137 2026-05-25T12:25:40Z USSR-Slav 90676 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-28570-74|~2026-28570-74]] ([[User talk:~2026-28570-74|talk]]) to last revision by Limotecariu (Twinkle) 4496270 wikitext text/x-wiki {{personaxe}} {{wikificar|t=20151225131232}} [[Ficheru:AngelCaido.jpg|thumb|[[Fonte del Ánxel Cayíu|Escultura del Ánxel Cayíu]] nel [[parque del Retiru de Madrid]], obra de [[Ricardo Bellver]].]] [[Ficheru:Ary Scheffer - The Temptation of Christ (1854).jpg|thumb|''El Diañu y [[Xesucristu]]'', pintura d'[[Ary Scheffer]], [[1854]].]] Según el [[cristianismu]], el '''Diañu''' ye un ser sobrenatural [[mal]]igno y [[tentación|tentador]] de los homes. Nel ''[[Nuevu Testamentu]]'' identifícase-y col [[Satanás|Satán]] [[pueblu hebréu|hebréu]] del [[Llibru de Job]] (1:6-8), col Diañu del ''[[Evanxeliu de Matéu]]'' (4:8-10), cola culiebra del ''[[Xénesis]]'' (3:1-5) y col gran dragón del ''[[Apocalipsis]]'' (12:9), toos como un solu personaxe.Tamién ye'l "Padre de la mentira" (Juan 8:44 - Traducción del Nuevu Mundu de les Santes Escritures) Delles corrientes de [[bruxería]] moderna consideren que la figura del Diañu tomóse de la figura del dios paganu de los bruxos, asimilada a [[Satán]] nos primeros sieglos del cristianismu. Pero son rigorosos al establecer que nun esiste nenguna rellación fora de la etimolóxica ente'l so Diañu ―tamién llamáu [[Divell]]― y el Diañu cristianu. [[Gerald Gardner]], el fundador de la [[Wicca]], fai mención d'esti Divell convertíu en Diañu nel so llibru ''Witchcraft today'' (1951), como una forma mitolóxica del antiguu dios européu de la Naturaleza.{{ensin referencies}} Dende'l puntu de vista del [[Satanismu|Satanismu laveyano]] nun ye una deidá, sinón una representación de los instintos carnales. == Etimoloxía == [[Ficheru:Danzan san miguel 7 diablos.jpg|thumb|La danza de los Diaños nes rexones [[Cordal de los Andes|andines]], representa l'enfrentamientu ente les fuercies del bien y del mal, axuntando tantu elementos propios de la [[relixón católica]] introducida mientres la presencia hispánica como los del ritual tradicional andín. Pintura de la Danza de los diablicos en [[Túcume]], [[Perú]].]] Pa referise a esti ser sobrenatural, la ''Biblia'' hebrea utiliza'l términu ''satán'' ('adversariu') col cual remite al acusador de los homes ante Dios y aquel qu'afala al mal. Con esta acepción apaez, por casu, en {{Biblia|Xob|1:8-12}}. Nel [[sieglu III]], cola redaición de la ''[[Septuaginta|Biblia de los Setenta]]'', el traductores griegos del ''[[Antiguu Testamentu]]'', sustituyeron l'hebréu [[Satán]] pol griegu Diábolos (Διάβολος), que significa 'acusador' o 'calumniador', sustantivu que provién del verbu ''diaballein'' ('echar llevantos, bilordiar') y esti de la mesma de los raigaños ''día'' ('al traviés') y ''ballein'' ('refundiar').<ref>{{cita enciclopedia|apellíu= Sharma|nome= Arvind|enciclopedia= Encyclopedia of religion|títulu= Devils|idioma= inglés|url= http://www.highbeam.com/doc/1G2-3424500770.html|fechaaccesu= 16 de xunu de 2012|edición= |añu= 2005|editorial= Gale}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517183726/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3424500770.html |date=2013-05-17 }} (suscripción riquida)</ref> Otres versiones {{ensin referencies|fecha=mayu de 2009}} planteguen que les pallabres diablu», ''devil'', ''djofull'', ''divell'', con toles sos variantes, nun tienen por qué derivar de ''diábolos'', anque l'usu d'esta variante podría debese a un xuegu de pallabres similar al que convirtió al dios [[Canaán (rexón)|cananéu]] Baal Zebûl (lliteralmente 'el señor príncipe') en Baal Zabub ('el señor de les mosques'), l'actual [[demoniu]] [[Belcebú]]. Esta versión plantega que la pallabra diablu» derivaría del [[idioma protoindoeuropéu]] ''*deiwos'', axetivu que significa 'celestial' o 'resplandorientu', una derivación preindoeuropea del raigañu ''*diw'' ('resplandir'), relativa sobremanera al cielu diurnu. Otra posibilidá más remota ye'l raigañu ''*diiv'' ('xugar'). El raigañu ''*deiwos'' xeneró non solo la pallabra ''divel'' o ''teufel'' en llingües d'Europa del Norte, que son equivalentes al diañu d'esti idioma; tamién deriven d'ella'l sánscritu ''devas'', el lituanu ''dievas'', el xermanu ''tiwaz'' (téunicamente una forma plural), el galu ''dewos'', el portugués ''deus'', el galés ''duw'', el bretón ''doue'', el gaélicu ''día'', el llatín arcaicu ''deivos [deiwos]'' y el llatín clásicu ''deus'' y ''divus''. D'esta mesmu raigañu provién la pallabra española «Dios». === La pallabra en castellán === La primer vegada qu'apaez mentada la pallabra ''diabolo'' en castellán ye nes [[Gloses emilianenses]] del sieglu X nuna [[glosa]] marxinal que diz: "''Elo terceru diabolo''". Nos sieglos siguientes de la [[Edá Media]] ''diabolo''/''diañu'' tien un usu más estendíu que'l so sinónimu ''demoniu'', anque lo usa [[Gonzalo de Berceo]] col significáu de geniecillo o espíritu traviesu y divinidá inferior. Precisamente ye Berceo quien rellata a principios del sieglu XIII la lleenda griega de [[Teófilo (figura lliteraria)|Teófilo]] en forma de clérigu xudíu que p'algamar un mayor grau eclesiásticu fai un pactu con [[Satán]] —que recibe los calificativos de "falsu ánxel", "sutil adversariu", "mortal enemigu", "cativa bestia" y "maestru savidor"— anque intervién la [[Virxe María]] que s'apodera del papel que Teófilo roblara. Referencies al ''diabolo''/''diañu'' apaecen nel ''[[Llibru de Apolonio]]'', nel ''[[Llibru de bon amor]]'' del [[arcipreste de Hita]] —que tamién recueye la lleenda de Teófilo— y nel ''[[Conde Lucanor]]'' del [[infante don Juan Manuel]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Lisón Tolosana |nome=Carmelo |enllaceautor=Carmelo Lisón Tolosana |títulu=La imaxe del rei (monarquía, realeza y poder ritual na Casa de los Austrias) |añu=1992 |páxines=205—206 }}</ref> == Na Biblia == [[Ficheru:Paradise Lost 12.jpg|thumb|La cayida del Diañu, según [[Gustave Doré]].]] Nel ''[[Nuevu Testamentu]]'' esplícase l'orixe del Diañu como unu de los [[ánxel]]es de Yahvé que se fixo malváu ({{Biblia|Juan|8:44}}). Infierse que ye una criatura espiritual de la familia Anxélica de Yahvé Dios ({{Biblia|Xob|1:6}}). Según manuscritos antiguos (como la Biblia Vulgata Llatina de San Jerónimo), el nome real d'él nel cielu yera Lucifer y camudóse-y el nome a Satán (adversariu) por tar en contra de Dios, pola mor del deséu pola adoración que toles criatures intelixentes rindíen al Creador ({{Biblia|Matéu|4:9}}). === Según la Biblia === El testu d'Isaías ({{Biblia|Is.|14:12-15}}) paez referise a esta hestoria. L'últimu versículu d'esti testu amuesa qu'esti rellatu aplicar a un home (proverbios contra'l Rei de Babilonia), anque indireutamente ta dirixíu a Satanás (ver Isaías 14:4). El rellatu fala de la so ambición por llegar más allá de les estrelles de Dios, na Biblia suelse referir como 'estrelles' a los reis d'[[Israel]] (y darréu de [[Xerusalén]]) del llinaxe de [[David]] descendiente de [[Jacob]] (Númberos 24:17). Otru testu fala sobre esta tema, y atópase en {{Biblia|Ezequiel|28:12-19}}, onde se profesa una alvertencia sobre'l rei de Tiru; que describe perbién l'orixe del Diañu o "Lucifer" (portador de la lluz). Tamién fala que nun momentu determináu de la hestoria, "pa siempres va dexar de ser", dando a entender la victoria de Dios sobre'l Diañu; que tien el so puntu fundamental na [[crucifixón]] de Xesús y va tener la so culminación nel "día de Yahvé", esto ye, na Segunda venida de Cristu (Jeremías 51:44; Hageo 2:6,7).<ref>“Voi Castigar a Bel (Belial; Satanás) en Babilonia, y voi sacar de la so boca lo que tragó. Les naciones nun van afluyir más a él. (Jer 51:44)</ref> Un tercer mensaxe con carauterístiques similares atopamos en Ezequiel 31:1-18. Ellí diríxese un mensaxe pal rei d'Exiptu (nuevamente con un mensaxe doble: pal monarca humanu y coles mesmes para [[Satanás]]).<ref>«[...] yera formosu [...] nel Xardín de Dios» (versículu 6,&nbsp;8,&nbsp;18). «Este ye'l faraón» (versículu&nbsp;18).</ref> L'apóstol Pedro indicó que'l Diañu que ye como un lleón ruxente que trata de taramiar a quien tán n'ignorancia (Primer de Pedro 5:8). El llibru del Apocalipsis tamién describe al diañu como un ser griespu que conoz que-y queda un curtiu espaciu de tiempu, y que foi refundiáu embaxo a la tierra, según Apocalipsis 12:12. == Amalgamados pola soberbia == Puede apreciase que nun mesmu mensaxe tien doble destinatario: va empobináu a [[Satanás]] pero tamién a un arrayante rei humanoide. Pa llegar a la comprensión d'esi tipu de testos ye importante tener en cuenta que n'el nuesu ámbitu humanu pueden dase dos casos dafechu opuestos: [[Ficheru:Baphomet.png|thumb|El Baphomet, símbolu adoptáu en dellos sistemes del teísta satánicu.]] [[Ficheru:Vitoria - Catedral Nueva 13.JPG|thumb|left|El Demoniu na [[Catedral de Vitoria]].]] [[Ficheru:Barcelona - Basilica de la Merced 19.jpg|thumb|left|Representación de [[Arcánxel Miguel|San Miguel Arcánxel]] engarrando y venciendo al Diañu, na Basílica de la Mercé ([[Barcelona]]).]] Per un sitiu, atopamos que l'home fiel' tien a Dios nel so interior y pasa a tar «empuestu pol Espíritu de Dios» (''Romanos''&nbsp;8:14; ''Gálates''&nbsp;2:20). «Quien exercita la xusticia ye xustu […] y ye de Dios» (''1ª Juan''&nbsp;3:2,7). Pero, per otru llau, el diañu siempres intenta apoderase de la conciencia de les persones: {{cita|Velái, porque'l vuesu adversariu'l diañu, [...] anda alredor buscando a quién taramiar.|''1ª Pedro'' 5:8}} {{cita|Nun seya que ―lleváu de la soberbia― venga a cayer na mesma condenación en que cayó'l diañu.|''1ª&nbsp;Timoteo'' 3:6}} Coles mesmes, Satanás (el [[ánxel cayíu]]) paez actuar principalmente sobre les conciencies d'aquelles que tienen más poder (''1ª Samuel''&nbsp;19:9; ''1ª Cróniques'', 21:1,7), y en munchos casos consigue perdurar yá que: {{cita|[...] hai metanes ellos un espíritu de corrupción, nun conocen al Señor|''Oseas'' 5:4}} {{Dende la so cayida, el diañu sigue pecando [al traviés de los homes que se dexen influyir por él].|''1ª Juan'' 3:8}} {{cita|Quien comete pecáu, del diañu ye.|''1ª Juan'' 3:8}} Precisamente cuando'l diañu consigue ser el guía d'una persona, esta va faer la so voluntá y de esa manera, dambos pasen a actuar como una unidá (''Juan'' 6:70). Esa unidá' yera a la que se refería los profeta cuando espresaba: {{cita|Señor! [...] Tu, al azotar al sobeyosu mancasti al dragón.|''Isaías'' 51:9; ''Jeremías'' 50:31}} La soberbia ye lo que se refarta con mayor énfasis a los líderes terrenales “amalgamados col demoniu” [tal como lo yera'l rei de Tiru, tamién el faraón d'[[Exiptu]] (Ez 32:2), o'l rei de [[Babilonia]] (Jer 51:34), etc… que son casos nos que Dios se dirixe a ellos utilizando la pallabra hebrea #8577 tanniyn -traducida como “dragón” o “bisarma”-]. [Puede amestase que tantu en Ezequiel 28:17 como en 31:10 úsase la pallabra hebrea ''gabahh'',<ref>Pallabra #1361 del Diccionariu Hebréu Striong's</ref> que se traduz como «sobeyosa». Por eso, les pallabres empobinaes al rei de Tiru (o al faraón, o al rei de Babilonia) tán ―coles mesmes― dirixíes a [[Satanás]]. == Los sos nomes y representaciones == [[Ficheru:Māra.JPG|thumb|Imaxe de [[Mara (budismu)|Mara]], según na relixón Budista ye'l demoniu qu'intento tentar a [[Buda]] [[Siddharta Gautama]]. Fragmentu d'Aliviu de Mara al estilu de Gandhara, que s'atopa nel [[Distritu de Swat]], [[Talibán]].]] Los nomes más comunes o conocíos con que se noma al diañu na ''Biblia'' son: [[Lucifer]], [[Satanás]], [[Belial]], [[Samael (mitoloxía)|Samael]],{{ensin referencies}}, «antigua culiebra», «gran dragón», «Jaldabaoth», «el dios negru», «el dios d'esti sieglu» y «el padre de la mentira». Na [[República Dominicana]] y al restu d'[[América Llatina]], adoptóse dellos sinónimos como son: Diale, Diantre y Diache. Ye quien crea y dirixe a la Bestia (estructura de poder imperial). El númberu del diañu, consideráu la [[Marca de la Bestia]], ye'l seiscientos sesenta y seis ([[Marca de la Bestia|666]]).{{ensin referencies}} Sicasí n'otres cultures y creencies relixoses, tamién tienen ciertos conceutos d'un ser malinu o de dellos seres malinos, a diferencia del cristianismu, el xudaísmu y l'islam de que'l Diañu ye conocíu como un [[ánxel cayíu]] o un [[demoniu]], n'otres cultures yera conocíu como dioses del mal y espulsaos del cielu. Según les lleendes d'otres cultures, qu'estos dioses del mal revelar contra un Dios o Diosa de la creación o de dellos dioses creadores. Casu coincidente como asocede nos rellatos bíblicos. Por casu nel [[budismu]], conózse-y como [[Mara (budismu)|Mara]], quien intentó evitar que'l [[Buda]] [[Siddharta Gautama]] algamara'l llume y destruyera l'Ego. Nel [[hinduismu]], conózse-y como [[Iama]] o Yama, como ye'l dios de la [[muerte]], el señor de los espíritus de los muertos y guardián del [[inframundu]]. Nes cultures precolombines, por casu na cultura [[Imperiu incaicu|incaica]], el [[Supay]] ye una figura ambivalente, definida pol [[sincretismu]], que foi asimilada al Diañu de la cultura cristiana, pero que tamién ye adoráu como señor de les fondures o Salamanca.<ref name="El Sicu Moreno">{{cita web |url= http://www.infopuno.com/modules/news/print.php?storyid=200 |urltrad= |títulu= El Sicu Moreno na Diablada de Puno |fechaaccesu= 15 d'abril de 2009 |añoacceso= |autor= |apellíu= Escuernacabres |nome= M. |enllaceautor= |coautores= |fecha= 3 de xineru de 2008 |añu= |mes= |formatu= |obra= |editor= |editorial= Puno Portal |ubicación= |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160306035440/http://infopuno.com/modules/news/print.php?storyid=200 |fechaarchivu= 2016-03-06 |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.folkloredelnorte.com.ar/lleendes/zupay.htm |urltrad= |títulu= El zupay |fechaaccesu= 15 d'abril de 2009 |añoacceso= |autor= |apellíu= |nome= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= avientu |formatu= |obra= |editor= |editorial= Folclor del Norte |allugamientu= Bariloche |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref> A diferencia de lo qu'asocede col Diañu cristianu, "l'indíxena nun refugaba al Supay sinón que tarreciéndo-y, invocar y rindía cultu pa evitar que-y fixera dañu".<ref>{{cita publicación |apellíu= Cuntes Ormachea|nome= Enrique |enllaceautor= |coautor= |añu= 1986|mes= |títulu= La Diablada: una espresión de coreografía mestiza del altiplanu del Collao|publicación= Boletín de Lima|volumen= |númberu= 44|páxines= 35|id= |url= |allugamientu=Lima|fechaaccesu=5 de mayu de 2009 |cita= }}</ref> Sicasí, esiste una lleenda con respectu al [[llagu Titicaca]], como ser la cayida del ser humanu al pecáu y que tien cierta semeyanza col rellatu bíblicu del [[Xénesis]] como ser la tentación d'[[Adán]] y [[Eva]]. Cunta la lleenda que'l llagu Titicaca yera un valle fértil y poblao de persones que vivíen felices en paz y harmonía. Nada-yos faltaba, la tierra yera rica y procurába-yos tou lo que precisaben. Sobre esta tierra nun se conocía nin la muerte, nin l'odiu, nin l'ambición. Los Apus, los dioses de los montes, protexíen a estos seres humanos. Nun los prohibieron más qu'una sola condición: que naide tenía de xubir al visu de los montes onde amburaba'l Fueu Sagrao. Mientres llargu tiempu, estes persones qu'habitaben el valle nun pensaron en infringir esta orde de los dioses. Pero'l Supay, espíritu malinu condergáu a vivir na escuridá, nun soportaba ver a estes persones vivir tan tranquilamente nel valle. Él se ingenió pa estremar a los homes semando la discordia. Pidió-yos probar el so coraxe, pa desafiar al dios creador, [[Viracocha]], p'atopar el Fueu Sagrao al visu de los montes. Entós un bon día, a l'alba, estes persones desobedecieron y empezaron a esguilar el visu de los montes, anque a mediu camín fueron sorprendíos polos Apus. Éstos entendieron que los homes habíen desobedecido y decidieron esterminalos. Miles de pumes, salieron de los sos covarones y taramiáronse a estes persones y que clamiaben al Supay por ayuda. Pero ésti permanecía insensible a les sos súpliques. Viendo eso, Inti, el dios del Sol o Viracocha, poner a llorar. Les sos llárimes yeren tan abondoses, hasta formar un diluviu y qu'en cuarenta díes anubrieron el valle. Solo un home y una muyer llegaron a salvase sobre una barca de xuncu. Cuando'l sol rellumó de nuevu, l'home y la muyer nun creíen ver ante los sos güeyos, sol cielu azul y puru, taben metanes un llagu inmensu. Metanes eses agües llexaben y los pumes que taben afogaos y tresformaos n'estatues de piedra. Nes cultures [[Cordal de los Andes|andines]], como nos Departamentos d'[[Departamentu d'Oruro|Oruro]] y [[Departamentu de Potosí|Potosí]] en [[Bolivia]], los mineros conocer como'l [[El Tíu (demoniu)|tíu de la mina]]. Ta representáu cola imaxe del diañu, influencia del coloniaje y de la imposición del cristianismu. Según les sos creencies, ye'l guardián de les mines y la so imaxe ye veneráu polos mineros con ufriendes similar a los santos, anque nada que ver con rituales satánicos. Según la fe de los mineros escontra'l tíu, ye por que nun-yos falte les riqueces. La chicua na [[Amazonia de Perú|llanura amazónica de Perú]], según la mitoloxía amazónica, ye consideráu un malinu diablu” unviáu por dalgún bruxu malero, o unu d'estos bruxos que busca vengase de daquién. Cuando canta cerca d'una casa la xente preguntar a quién vendría buscar esi malditu páxaru. Na cultura [[maya]], destaquen los [[Ajawab]] o los ''"[[Señores de Xibalbá|señores del inframundu]]"'' , los que gobiernen el [[Xibalbá]], conocíu como'l inframundu. Principalmente pola descripción que d'él fai'l [[Popol Vuh]] (Pop wuj, en k'iche'), que la so traducción sería "Llibru del Conseyu" o "Llibru de la Comunidá", afayáu en dómina posterior a la conquista española nel [[sieglu XVIII]], traducíu al llatín por [[Francisco Ximénez|Fray Francisco Ximénez]] dende una perspeutiva católica.<ref>Abreu, 2008; p. 9</ref> D'ende que se refiera al Xibalbá con muncha semeyanza al [[infiernu]] cristianu. Sicasí'l conceutu de "[[mal]]" ta explícitamente representáu nes carauterístiques d'otros seres de la mitoloxía maya, como ''Wuqub Qak'ix'' y la so familia, o por aciu defectos nes personalidaes de los primeros seres humanos creaos. Xib'alb'a nun ye entós l'infiernu, yá que representa a la muerte y la enfermedá, vistes como parte de la esistencia y non como castigu. Ye más precisu referise a Xib'alb'a como'l [[inframundu]]. Según esta [[cosmoloxía]], l'infiernu rexíu por Kisín ye en realidá una especie de [[purgatoriu]] pa la mayoría de les persones que muerren: sicasí les muyeres que muerren nel partu o los soldaos muertos en batalla nun tienen de pasar pellí, y sicasí los suicides queden apostraos a permanecer ellí por tola eternidá.<ref name="6y8y68ef">{{cita web |url=http://www.mythencyclopedia.com/-y-Me/Mayan-Mythology.html |urltrad= |títulu=Mayan Mythology |fechaaccesu=7 de mayu de 2009 |añoacceso= |autor= |apellíu= |nome= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu=html |obra= |editor= |editorial=Myth Encyclopedia |allugamientu= |páxina= |idioma=inglés |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref> Na cultura [[azteca]] destaca [[Kisín]], según esta [[cosmoloxía]], l'infiernu rexíu por Kisín ye en realidá una especie de [[purgatoriu]] pa la mayoría de les persones que muerren: sicasí les muyeres que muerren nel partu o los soldaos muertos en batalla nun tienen de pasar pellí, y sicasí los suicides queden apostraos a permanecer ellí por tola eternidá.<ref name="6y8y68ef" /> Los antiguos mayes imaxinar como un [[cadarma]] colos güeyos colgantes. El so oponente yera'l dios del [[maíz]] y la vexetación, llamáu ''Ah Mun'' o ''Hun-Hunahpu'' que de cutiu s'amuesa con una panoya de maíz creciendo na so cabeza. Pa los lacandones Kisín ye «un personaxe engafuráu, que patisca la base de la gran ceiba cuando ta de mal humor, provocando seísmos».4 Pa la cultura popular actual, Kisín permaneció como un personaxe qu'habita'l sosuelu y a quien se-y atribúin los terremotos. Los [[Guanche (Tenerife)|guanches]], antiguos aboríxenes de la islla de [[Tenerife]] de [[Canaries]], [[España]], destacaben a [[Guayota]] o Guaiota a la principal entidá malina de la so [[Mitoloxía guanche|mitoloxía]] según los primeros historiadores de Canaries. Una lleenda lliteraria moderna popularizada apocayá pero ensin base nes fontes históriques tradicionales fala d'un enfrentamientu ente Guayota y el dios supremu [[Achamán]]. Guayota zarrara al dios del sol [[Magec]] nel interior del Teide, sumiendo a tol mundu na escuridá. Los guanches pidieron clemencia a Achamán, quien tres una encarnizada llucha consiguió ganar a Guayota, lliberar a Magec y taponar el cráter con Guayota nel so interior.<ref>{{cita llibru |apellíu=Martín |nome=Sabas |enllaceautor=Sabas Martín |títulu=Rito y lleendes guanches |edición=5ª |añu=2001 |añu-orixinal=Primer edición 1985 |editorial=Miraguano |ubicación=Madrid |isbn=84-85639-545}}</ref> == Dios como'l Diañu == [[Ficheru:cathars expelled.JPG|thumb|left|La noción de que'l Dios bíblicu ye él mesmu'l Diañu foi consideráu como [[herexía|herética]] al principal de los dogmes xudíu, cristianu ya islámicu y puede tratase como [[blasfemia]] en cualesquier d'estes relixones. Representación de catares siendo espulsaos de Carcassonne.]] {{AP|Dios como'l Diañu}} Delles teoríes causaron ciertos discutinios, de la noción de que'l Dios bíblicu ye él mesmu'l Diañu o la mesma persona. Pos dellos autores relixosos a lo llargo de la historia propunxeron la noción del '''[[Dios nes relixones abrahámiques|Dios de Abraham]] como'l '''Diañu''''''. Dan la razón de que'l [[Dios]] [[Biblia|bíblicu]] ye una fuercia divino que causa sufrimientu, muerte y destrucción y que tenta o dirixe a la humanidá a cometer violencia y xenocidiu. Estos escritos referir a esti dios de diverses maneres como "un [[demiurgu|demiurgos]]", "un ánxel malváu", "el dios diablu", "el Príncipe de la Escuridá", "la fonte de tola maldá", "el Diañu", ''Martin Luther''<ref>[https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&o=http://de.wikipedia.org/wiki/Oswald_Bayer&ei=iPvTSeK-CZOotAPM_4yrCg&sa=X&oi=translate&resnum=3&ct=result&prev=/search%3Fq%3Doswald%2Bbayer%26hl%3Dean%26safe%3Doff%26sa%3DG%26num%3D100%26newwindow%3D1 Oswald Bayer] en ''The Reformation Theologians: An Introduction to Theology in the Early Modern Period'', editáu por Carter Lindberg, Wiley-Blackwell, 2002 (testu parcial disponible en [https://books.google.com/books?id=NXthK1iravwC Google Books]). Vease ''The Evil One; God as the Devil; God's Wrath'', páxina 58..9.</ref> "un demoniu", "un tiranu cruel, engafuráu y guerreru",<ref>[http://www.ebonmusings.org/atheism/atrocities.html ''A Book of Blood: Biblical atrocities''] en ''Ebon Musings'', ensin fecha</ref> "Satanás" y "la primer bestia del llibru del Apocalipsis". Munchos de los autores critiquen solo'l conceutu de dios que s'atopa nel ''[[Tanak]]'', en contraste col "verdaderu dios" qu'aseguren ver nel [[Nuevu Testamentu]]. Sicasí, otros autores apliquen la so condena a la [[deidá]] entera del [[Xudaísmu]], el [[Cristianismu]] y l'[[Islam]]. Los autores afirmen les sos crítiques al faer referencia a ciertos pasaxes na escritura bíblico describiendo aiciones de Dios que dicen que son malvaes o diábolicas. Munchos de los autores fueron severamente castigaos polos sos escritos, y los sos siguidores fueron asesinaos. El filósofu angloamericanu del sieglu XVIII [[Thomas Paine]] escribió en ''The Age of Reason'' que "cada vez que lleemos les hestories obscenes, la corrupción voluptuosa, les execuciones cruel y trabancosu, la vengación implacable, colo que más de la metá de la Biblia ta llena, sería más consistente que la llamáramos la pallabra d'un demoniu, primero que la Pallabra de Dios."<ref name="Paine">''The Age of Reason'' por [[Thomas Paine]], 1794, I Parte, Capítulu VII: [[:m:s:en:The_Age_of_Reason/Part_I/Chapter_VII|''Examination of the Old Testament'']]. Cita: "Whenever we read the obscene stories, the voluptuous debaucheries, the cruel and torturous executions, the unrelenting vindictiveness, with which more than half the Bible is filled, it would be more consistent that we called it the word of a demon, than the Word of God. It is a history of wickedness, that has served to corrupt and brutalize mankind; and, for my own part, I sincerely detest it, as I detest everything that is cruel." Nota: Tien De tenese en mente que por "Bible" Paine siempres se refier al Antiguu Testamentu solamente.</ref> == El diañu en distintes relixones == === Xudaísmu === [[Ficheru:tio_wari_supay_oruro.jpg|thumb|Una representación de la imaxe del Diañu na rexón andina conocíu como '''El Tíu''' de les mines de los Departamentos d'[[Departamentu d'Oruro|Oruro]] y [[Departamentu de Potosí|Potosí]], [[Bolivia]].]] [[Ficheru:ParadiseLButts1.jpg|thumb|left|Ilustración del Diañu o Satanás de [[William Blake]], presente en ''[[El paraísu perdíu]]'' de [[John Milton]].]] Nel [[xudaísmu]] nun hai un conceutu claro alrodiu de la personificación d'esti personaxe a diferencia de relixones como'l [[cristianismu]] o'l [[islamismu]]. N'[[idioma hebréu|hebréu]], la pallabra bíblica ''hai-Satán'' significa 'l'adversariu' o 'la torga', o tamién 'el persiguidor' (reconociendo que'l Dios Yahvéh ye vistu como'l xuez últimu). Nel ''[[Llibru de Job]]'', ''hai-Satan'' nun ye un nome propiu sinón el títulu d'un ánxel gobernáu pol Dios Yahvé; él ye'l xefe persiguidor' de la corte divina. Nel xudaísmu, ''hai-Satan'' nun fai mal, indíca-y a Dios los malos enclinos y aiciones de la humanidá. N'esencia, ''hai-Satán ''nun tien poder ente que los humanos nun faigan coses males. Dempués de que Dios señala la piedá de Job, hai-Satán píde-y autorización pa probar la piedá de Job. L'home xustu ye aflixíu cola perda de la so familia, de les sos propiedaes, y más tarde, de la so salú, mas él sigue siendo fiel a Dios. Como conclusión d'esti llibru, Dios apaez como un [[Torbolín (meteoroloxía)|torbolín]], esplicándo-yos a los presentes que la xusticia divina ye inescrutable. Nel epílogu, les posesiones de Job son restauraes y él llogra una segunda familia pa "reemplazar" a la primera, que morrió. Na ''[[Torá]]'', esti persiguidor ye mentáu delles vegaes. Un momentu importante presentar nel incidente del [[magüetu d'oru]]. El persiguidor ye'l responsable pol enclín al mal ''(yetser harah)'', de tolos homes. Na ''Torá'', él ye'l responsable de que los hebreos construyeren l'ídolu (magüetu d'oru) mientres Moisés taba nel visu del monte Sinaí recibiendo la ''Torá'' de parte de Dios. Nel ''[[Llibru de les Cróniques]]'', el persiguidor afala a David a faer un censu illexítimu. Ello ye que los llibros de ''[[Llibru d'Isaías|Isaías]]'', ''[[Llibru de Job|Job]]'', ''[[Eclesiastés]]'' y ''[[Deuteronomiu]]'' tienen pasaxes nos que'l Dios Yahvé ye amosáu como'l creador del [[bien (filosofía)|bien]] y del [[mal]] nesti mundu.{{ensin referencies}} == Representaciones n'imáxenes == [[Ficheru:Backer Judgment (detail).JPG|thumb|Los cuernos d'una [[cabra]] y un [[carneru]], piel de cabra, les oreyes, la ñariz y los caninos d'un gochu y la boca d'un [[Canis lupus familiaris|perru]], ye una representación típica del Diañu nel arte cristiano. La cabra, el carneru, el perru y el gochu fueron acomuñaos consistentemente col detalle d'una pintura del sieglu XVI por [[Jacob de Backer]] nel Muséu Nacional de [[Varsovia]] en [[Polonia]].]] [[Ficheru:Yama with danda.jpg|thumb|Según l'hinduismu, Iama o Yama, ye'l demoniu o'l dios de la muerte. Pintura de [[1814]].]] La imaxe del Diañu foi representáu de delles formes, hasta'l momentu la imaxe más popular ye representáu como una bestia (con cola, cuernos y pates de cabra con un trinche na so mano), amás el so color verdaderu ye azul(sobre'l color coloráu foi inventáu pa los cómics, películes, etc.). Magar esti personaxe, fíxose popular. Otros representar cola imaxe d'una [[cabra]], como'l [[Machu cabrío]], anque tracamundiada. Anque la imaxe del machu cabrío representaba al Dios del pan d'aspeutu divín, tres la inquisición la cultura cristiana acomuñar a Satanás. Tamién el Diañu foi representáu con imáxenes d'otros animales, como'l [[carneru]], el [[gochu]], el [[cuervu]], el [[llobu]], l'[[aguarón]], la [[Serpiente|serpiente]], el [[dragón]] o hasta con un [[tiburón blancu]], dambos tamién tracamundiaes por delles supersticiones a base de comparances. El casu del carneru yera polos sos cuernos, anque na cultura cristiana tamién el carneru foi acomuñáu como'l [[corderu]] de [[Dios]] y que representa a la paz. El gochu namái por ser consideráu un mamíferu inmundo y que representa como unu de los 7 pecaos capitales como la gula. El casu del cuervu, ta consideráu como una ave de mal agüeru por cuenta del so plumaxe negru, el so berru roncu y la so necrofaxa. Según delles supersticiones, cuando dalguna persona morría, esti llevaba'l so alma escontra un mundu escuru. Anque na [[Biblia]] hai dellos rellatos referentes a los cuervos: nel primeru, Noé suelta un cuervu pa ver el retrocesu de les agües dempués del diluviu. Nel segundu, son unviaos por Dios pa sofitar al profeta Elías de manera sobrenatural. Nel primer llibru de Reyes, nárrase que los cuervos llevábenlu, por orde de Dios, alimentu (pan y carne) a Elías dos veces al día, cuando ésti tuvo qu'escondese xuntu'l regueru Queritsi. Pa les cultures [[Cultura maya|mayes]] y los [[esquimales]], el cuervu yera consideráu un animal sagráu. El casu del sapu según la cultura cristiana, representaba'l pecáu y la muerte y una forma como un demoniu podía encarnase. Anque na cultura [[aymara]] de los [[Andes]], hasta la fecha'l sapu ye consideráu un animal sagráu y de bona fortuna. El llobu na dómina medieval, yera consideráu la encarnación del mal y de les tiniebles, anque na tradición grecorromana, el llobu yera una de les formes de representar al Dios [[Zeus]], consideráu un animal sagráu y divín pa otros dioses como [[Marte (mitoloxía)|Marte]] y [[Apolo (mitoloxía)|Apolo]]. Un exemplu, la lloba que doi de mamar y protexó a [[Rómulo y Remu]]. El casu del monu foi acomuñáu colos baxos instintos, la sensualidá y los vicios, anque na cultura [[india]], el monu yera unu de los avatares del famosu Dios [[Shiva]] de calter sagráu. El gatu negru na [[edá media]], creíase que'l Diañu encarnar nesti mamíferu y que yera la mascota preferida poles bruxes y que representaba la [[bruxería]], amás qu'entá sigue delles supersticiones que si daquién se -y crucia un gatu negru nel so camín va tener un día de mala suerte. Anque pa los exipcios del [[antiguu Exiptu]], ensin importar el color que teníen estos felinos, yeren consideraos sagraos y divinos, amás proteutores contra espíritus malos. Nuna de les pintures, la Diosa [[Bastet]], ye representada con una cabeza de gatu negru. El perru de raza Rottweiler orixinariu d'[[Alemaña]], na edá media creíase que yera la encarnación del Diañu pol so color negru y mariellu fueu, inclusive se llegó asesinar aquella dómina a estos caninos tou al conceutu de les supersticiones. La raza d'esti animal, fíxose popular na película de terror de 1976 como [[La profecía]], el compañeru fiel del [[Anticristu]]. Anque pa la [[ilesia católica]], tolos perros o canes ensin importar a les races que pertenezan, [[San Roque]] foi declaráu santu patrón d'estos animales. El casu del aguarón, en suaños representa la cara de los demonios o la bruxería, anque na [[India]] l'aguarón ye consideráu un animal sagráu y que representa'l vehículu del Dios [[Ganesh]]. El dragón que según los cristianos, heredaron la idea hebrea qu'apaez nel Apocalipsis, del apóstol Xuan, y n'otres tradiciones posteriores. Nel arte cristiano del Medievu simboliza'l pecáu y al apaecer so los pies de los santos y mártires representa'l trunfu de la fe y los reinos cristianos sobre'l diañu. La lleenda de San Xurde y el dragón, ilustrada na figura de la derecha, amuesa claramente esti significáu. Nel simbolismu medieval la idea de llucha contra dragones sirvió pa fortalecer la motivación de los reinos cristianos. Presentábense de cutiu tamién como representaciones de l'apostasía, la herexía y la traición, pero tamién de cólera y envidia, y abarruntaben grandes calamidaes. Delles vegaes significaben la decadencia y la opresión, anque sirvieron tamién como símbolos pa la independencia, el lideralgu y la fuercia. Amás puede apreciase en delles imáxenes como en pintures la representación del [[Arcánxel Miguel|Arcánxel San Miguel]] engarrando col Dragón. Pa delles tribus antigües d'[[Europa]] y el [[Alloñáu Oriente]], el dragón yera y ye consideráu un animal sagráu d'aspeutu divín y guardián de les ayalgues, inclusive que simboliza la sabiduría y la fortuna. La culiebra inspiráu na Xénesis de la Biblia, representa'l pecáu, la tentación y la mentira, basáu na tentación d'[[Adán]] y [[Eva]] y onde se representó la imaxe de la Virxe María triando una culiebra. Anque dientro de la cultura xudeocristiana hai ciertes contradicciones, porque tamién la culiebra foi acomuñada col cayáu de [[Moisés]] d'aspeutu sagráu o milagrosu. Nel Alloñáu Oriente, la culiebra representa la sabiduría y la enerxía, consideráu un animal sagráu y divín y proteutor contra les males enerxíes negatives. Por casu el Dios Shiva na cultura india, ta tamién representáu en forma d'una culiebra, sobremanera nuna [[cobra]]. El tiburón blancu representa pa dalgunos el mal y el terror nes agües, inclusive dándo-y un significáu como'l demoniu del mar. Por casu na película [[Jaws (película)|Jaws]], fíxose popular como xenero de terror y col enfotu de provocar mieu y llerza a los espectadores, dando a considerar un pexe diabólicu. Pa los nativos o pueblos indíxenes de la [[Polinesia]], hasta la fecha los tiburones son consideraos animales sagráu y la encarnación de dioses y de les almes de seres queríos. Según les sos creencies, cuando estos apaecen cerca a veres de les sableres, la so visita ye consideráu una proteición contra les enerxíes negatives. N'otros casos la imaxe del Diañu, dientro de la cultura cristiana foi representáu a cencielles cola imaxe d'un ánxel cayíu del cielu, un exemplu d'ellos ye nel monumentu de la [[Fonte del Ánxel Cayíu]] en [[Madrid]]. Otros a cencielles como un home con distintes traces físiques, pero con una actitú psicolóxica cruel o de maldá. == Ver tamién == * [[Lucifer]] * [[Satanás]] * [[Satanismu]] * [[Mara (budismu)|Mara]] * [[Esconxuru]] * [[Guayota]] * [[El Mandinga]] * [[Mefistófeles]] * [[Riosucio (Caldas)|Riosucio]] * [[Antroxu del Diablu|Antroxu de Riosucio]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru | isbn = 978-84-321-2985-8 | títulu = The Screwtape Letters | añu = 2007 | autor = Lewis, C. S. | editorial = Rialp }} * {{cita llibru |apellíu=Lisón Tolosana |nome=Carmelo |enllaceautor=Carmelo Lisón Tolosana |títulu=Las brujas en la historia de España |añu=1992 |editorial=Temas de Hoy|ubicación=Madrid |isbn=84-7880-219-3}} * {{cita llibru | isbn = 978-84-493-2164-1 | títulu = L'ánxel cayíu | añu = 2007 | autor = Bloom, Harold | editorial = Paidós }} * {{cita llibru |isbn = 978-84-321-2872-4 | títulu = Trenta y seis pruebes de la esistencia del diablu | añu = 1992 | autor = Frossard, André | editorial = Rialp }} * CAI CALLE, Francisco Vicente (2008). ''Plasencia: "Misterios" nes catedrales'', www.bubok.com. * CAI CALLE, Francisco Vicente (1999). ''-yos représentations du Diable et des êtres diaboliques dans la littérature et l'art en France au XIIe. siècle'', Villeneuve d'Ascq, 1999, Atelier National de Reproduction des Thèses (Thèse à la carte). ISBN 978-2-7295-2016-8. == Enllaces esternos == {{commonscat|The Devil|Diablu}} {{wikiquote|Diablu|Diañu}} * BURGOS LÓPEZ, Campo Ricardo. [http://www.quintadimension.com/article170.html «¿Y si el Diañu esiste?»], nel sitiu web QuintaDimensión. * {{Enllaz rotu|1=«Demonios (cites)» |2=http://www.corazones.org/diccionario/demoniu.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, artículu nel diccionariu del sitiu web católicu Corazones. * {{Enllaz rotu|1=El diañu nel Catecismu de la Ilesia Católica» |2=http://vatican.mondosearch.com/cgi-bin/MsmGo.exe?grab_id=0&page_id=32070&query=diablu&SCOPE=SpanishUI&hiword=diablu%20 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, según el sitiu web Vatican. * FORTEA CUCURULL, José Antonio. {{Enllaz rotu|1=fortea.us «Los nomes de los demonios». |2=http://www.fortea.us/spanish/teologicos/nomes.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * MONTALVO, Adda. [https://web.archive.org/web/20040905091937/http://archive.laprensa.com.sv/20021104/revista_dominical/rdo3.asp «Lletres con golor a azufre»,] ''La Prensa'' (Managua) {{Tradubot|Diablo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Demonios]] [[Categoría:Bruxería]] [[Categoría:Criatures extraplanares]] [[Categoría:Mitoloxía del xudaísmu]] [[Categoría:Cristianismu]] [[Categoría:Paganismu]] [[Categoría:Bisarmes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 0ja217p9ap83wc7m4ltzjpcwxovzhv5 0 114294 4496309 4353528 2026-05-25T21:29:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496309 wikitext text/x-wiki {{personaxe}} '''Quetzalcóatl ''' (nahuatl) {{Audiu-AFI|Ketsalkoatl.ogg|?}}: ‘culiebra emplumada; siendo ''quetzal:'' ‘pluma'; y ''cōātl:'' ‘culiebra') ye unu de los [[Mitoloxía mexica|dioses]] de la cultura [[Mesoamérica|mesoamericana]], llegando a considerase como'l dios principal del panteón [[prehispánicu]]; ente otros. Considerar a Quetzalcóatl como la deidá principal de la cual xenérense los demás a partir del desdoblamientu. Otros consideren a [[Tezcatlipoca]] como'l dios principal (ensayu ''Tezcatlipoca, dios principal''), ente qu'otros más consideren a los dioses que-y dieron orixe como los principales, surdiéndose como'l dios de la vida, de la lluz, de la sabiduría, de la fertilidá y de la conocencia, patrón del día y de los vientos, el rexidor del [[Oeste]]. Dios Quetzalcóatl, que la so traducción más popular ye culiebra emplumada, va referida a Venus (planeta) y significa ximielgu preciosu, según Alfonso Caso, por creelo una estrella ximielga (lo ye de sigo mesma, al apaecer nel firmamentu en dos momentos distintos, como Lluceru del alba y como Lluceru vespertín). == Cultu == Quetzalcóatl, consideráu como "La Culiebra Emplumada", representa la dualidá inherente a la condición humana: la "culiebra" ye cuerpu físicu coles sos llimitaciones y les "plumes" son los principios espirituales. Otru nome aplicáu a esta deidá ye Nahualpiltzintli, "príncipe de los [[nahual]]es". Quetzalcóatl ye tamién el títulu de los sacerdotes supremos de la relixón tolteca. Identificar con siquier un personaxe históricu, a saber: [[Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl|Ce Ácatl Topiltzin]], rei de Tula, quien según el Memorial Curtiu de Colhuacan y la Historia de los Mexicanos poles sos Pintures, vivió ente los años [[999]] y [[1051]] de la era cristiana.<ref>http://del-anawak-al-mundo.blogspot.mx/2017/07/cuando-nacio-y-murio-topiltzin.html</ref> Les enseñances de Quetzalcóatl quedaron recoyíes en ciertos documentos llamaos [[Huehuetlahtolli]] (‘antigües pallabres'), tresmitíos por tradición oral y puestos por escritu polos primeros cronistes españoles. Publicáronse traducciones parciales de los mesmos. Por cuenta de que consideraben que tol Universu tien una naturaleza dual o polar, los tolteques creíen que'l Ser Supremu tien una doble condición. Per un sitiu crea'l mundu y pol otru destruyir. La función destructora de Quetzalcóatl recibió'l nome de [[Tezcatlipoca]], “espeyu negru que fumia”, que la so etimoloxía ye la siguiente: [[Tezcatl]], “espeyu”, tliltic, “negru”, Poco, “fumu”. Los informantes del padre [[Toribio de Benavente|Motolinía]] describieron a esta deidá de la siguiente manera: «Tezcatlipoca yera'l que sabía tolos pensamientos y taba en tou llugar y conocía los corazones; por eso llamábenlu [[Moyocoya]] (nin), que quier dicir que ye Toupoderosu o que fai toles coses; y non sabíen pintalu sinón como aire.» ({{Versalita|[[Ángel María Garibay|Garibay, Á. M.]]}}: ''Teogonía y Historia de los Mexicanos'') Con un fin didácticu, el mitu acentuaba la contradicción ente Quetzalcóatl y Tezcatlipoca. Sicasí, la so identidá esencial queda establecida nos códices y otros testimonios gráficos, onde dambes deidaes comparten los mesmos atributos. === Quetzalcóatl y Tezcatlipoca Blanco === {{VT|Tezcatlipocas}} Según la [[mitoloxía mexica|Cosmogonía Náhuatl]], el dios Iztauhqui-tezcatlipoca (Quetzalcóatl) ye unu de los cuatro fíos de los dioses primordiales llamaos [[Ometecuhtli]] y [[Omecíhuatl]], sol rellatu de la creación del universu, de los cualos representen les esencia masculino y femenín de la creación, polo que Quetzalcóatl simboliza la vida, la lluz, la sabiduría, la fertilidá y la conocencia, según patrón de los vientos y del día, ye'l rexidor del [[Oeste]] col nome de [[Tezcatlipoca Blanco]]. Col tiempu, otros mitos vinieron integrándose pa pasar de ser un dios creador de la humanidá hasta un rei históricu de la ciudá de [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]], o bien como otru dios solar al llau del so hermanu [[Huitzilopochtli]], interpretándose asina con esti mitu, el treslláu que realiza'l [[Sol]] al traviés de los cielos, dende'l [[amanecer]] hasta'l [[atapecer]] polos sos rexidores y hermanos [[Tlahuizcalpantecuhtli]] y [[Xólotl]], que xunto con ellos, ye fíu de [[Mixcóatl]] y [[Chimalma]]. Pa la cultura azteca y otres civilizaciones mesoamericanes, el dios yera hermanu de [[Tezcatlipoca]]. Pa los [[tolteques]], tamién yeren rivales. Seya como quier, dambos yeren consideraos como'l Ser Supremu. La combinación Quetzal-coatl contién los siguientes significaos, toos relativos a les funciones de Quetzalcóatl na teoloxía tolteca: "culiebra con plumes", "doble preciosu", "ave de les edaes", "xema de los ciclos", "embelicu o centru preciosu", "culiebra acuática fecundadora", "el de les barbes de culiebra", "el preciosu aconseyador", "divina dualidá", "femenín y masculín", "pecáu y perfeición", "movimientu y apaciguadura". Quetzalcóatl yera tamién importante pa la civilización [[teotihuacan]]a. === Atributos y simbolismu === {{AP|Culiebra Emplumada}} [[Ficheru:Quetzalcóatl 5.jpg|thumb|Quetzalcóatl nel [[Códiz Borgia]].<ref>{{cita llibru |títulu=Los Dioses nos Códices Mexicanos del Grupu Borgia: Una Investigación Iconográfica|otros=[[María Martínez Peñaloza]] (Traducción) |editor=Fondu de Cultura Económica Méxicu |autor=[[Bodo Spranz]]|añu=[[1975]] |ubicación=Méxicu |isbn=968-16-1029-6}}</ref>]] El dios tien delles etapes, primero como deidá olmeca, tolteca, [[pipil]], maya (como [[Kukulcán]]) y más tarde nel grupu de los dioses azteques. La cultura tolteca tomó la figura d'esti dios de la tradición relixosa de [[Teotihuacan]] onde s'atopa una pirámide dedicada a la culiebra emplumada que data del sieglu II de la nuesa era. Sicasí, tien un raigañu históricu más antigua. Los estudios recién demuestren qu'esti personaxe rellacionar cola [[Mitoloxía olmeca]] y cola so visión de la culiebra emplumada. L'arte y la iconografía de los olmeques demuestren claramente la importancia de la deidá de la Culiebra Emplumada nes [[cronoloxíes de Mesoamérica]], según nel arte olmeca. Nes [[covarones de Juxtlahuaca]] hai una representación d'una culiebra emplumada d'estilu olmeca. Inclusive, dende llugares alloñaos como la [[Llaguna de Asososca (Managua)|Llaguna de Asososca]], en [[Managua]], [[Nicaragua]] atópense pintures rupestres representatives de La Culiebra Emplumada, hasta Tula, güei Estáu d'Hidalgo Méxicu. El nome de Quetzalcóatl componer de dos pallabres d'orixe [[náhuatl]]: ''[[Pharomachrus|quetzal]]'', que ye una ave de formosu plumaxe qu'habita la selva centroamericana, y ''cóatl'', que significa "culiebra". Esiste otra versión científica según la cual ye posible qu'esti dios tenga raigaños Chichimecas. Les sos influencies culturales tomaron gran parte de Mesoamérica, incluyendo a les cultures [[Cultura maya|maya]] [[Cultura mixteca|y mixteca]]. Los mayes retomaron a Quetzalcóatl como [[Kukulkán]] o [[Gucumatz]], anque como se dixo antes ye más conocida la versión de la cultura tolteca. Los azteques incorporaron esta deidá a la so llegada al [[Estáu de Méxicu|valle de Méxicu]]. Los mexicas rellacionaben a Quetzalcóatl col planeta [[Venus (planeta)|Venus]], que puede reparase como si fuera una estrella al llau del volcán [[Popocatépetl]] mientres ocho meses al añu, y sume otros trés meses. La profecía indica qu'esti astru y los dos solsticios onde se diz que Quetzalcóatl vien a la tierra dos veces al añu a traer fertilidá y collecha, van asoceder hasta la segunda venida carnal de Quetzalcóatl. Una de les representaciones d'esta deidá yera la d'un home barbáu, polo que mientres la conquista de la [[Nueva España]] ([[Mesoamérica]]) dellos pueblos identificaron a [[Hernán Cortés]] con Quetzalcóatl. Tal afirmación naz dende les primeres [[Cartes de Rellación]] que Cortés preparó pa ser apurríes al rei español [[Carlos I d'España|Carlos V]]. Considérase que diches cartes fueron una estratexa llegal, una y bones les conquistes de tierres solamente podíen ser aprobaes pol rei acordies coles lleis españoles ([[Los Siete Partíes]]). Cortés escarecía de dichu permisu, y polo tanto tenía una orde de aprehensión.<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/06922752100647273089079/p0000005.htm#31 Velázquez de Cuéllar, Diego (1519) ''Carta que Diego Velázquez escribió al llicenciáu Figueroa, por que fixera rellación a les sos maxestaes de lo que-y fixera Fernando Cortés''] [[Joaquín García Icazbalceta|García Icazbalceta, Joaquín]] "Coleición de documentos pa la historia de Méxicu" testu na web Cervantes Virtual</ref> Darréu, defendió la so postura al dicir que los mexicas rindir al confundilo col dueñu de les tierres y Cortés apurría-y esta posesión al rei, argumentando inocencia.<ref>Restall, Matthew (2003). ''Seven Myths of the Spanish Conquest''. [[Oxford University Press]]; Townsend, Camiya (2003). "Burying the White Gods: New Perspectives on the Conquest of Mexico." American Historical Review 108, non. 3: 659–687.</ref> Mientres la colonia, la illegalidá de la conquista foise escaeciendo y el mitu de que los españoles fueron confundíos por Quetzalcóatl fortalecióse, en parte pola aculturación oficial de los mexicas pa reafitar la xerarquía colonial. En tiempos recién les relixones d'orixe [[neotolteca]] falen nes sos tradiciones y lleendes urbanes de la renacencia d'esti personaxe, idea qu'apaez nel llamáu ''Códiz de Quetzalcóatl''. === Ce Acatl Topiltzin Quetzalcóatl === {{AP|Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl}} Quetzalcóatl ye tamién el nome d'un personaxe tolteca llexendariu, [[Ce Acatl Topiltzin Quetzalcóatl]]. Fíu de [[Mixcóatl]] y [[Chimalma]], foi l'últimu rei de Tollan o Toílan, ciudá que dellos estudios identificaron cola de [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]]. El significáu del so nome ye como sigue: ''Ce Acatl'': "Unu Caña", entamu de la trecena y últimu día del cuartu mes Huei Tozoztli (Perforación de la Gran Ave)<ref>El Calendariu de Ketzalkoatl, Tercer Edición. Oscar Ayotzintli Tabla 14 p 8 20 21</ref> dedicáu al autosacrificio, ''To": "El nuesu" y "Piltzin'': "Mozu Noble/Príncipe", el nome con que se reconocía al gobernante. La so denominación como Quetzalcóatl deber al cultu al que pertenecía. Dellos autores creen que [[Tollan]] ye güei la ciudá de Tula, asitiada nel [[Hidalgo (Méxicu)|tao d'Hidalgo]], [[Méxicu]]. La lleenda diz que cayó poles tentaciones que los dioses presentaron al últimu rei de Tula y que tán acomuñaos a estaos bélicos, non relixosos (precedentes al estáu [[mexica]]). Teotihuacán, la ciudá de los dioses, ye anterior a estes urbes. L'antropóloga [[Carmen Cook]] de Leonhardt promovió nos años ochenta l'afirmación de que'l pueblu [[María Madalena de Amatlán|María Madalena Amatlán, o Amatlán de Quetzalcóatl]] (unu de los barrios de [[Tepoztlán]]), fuera'l trubiecu del príncipe Ce Ácatl Quetzalcóatl. El presidente mexicanu [[José López Portillo]] aceptó la propuesta y de dalguna manera se "oficializó" la creencia de que'l Quetzalcóatl históricu naciera ende. El novelista ya investigador mexicanu [[Fernando Zamora]] (sofitáu pol [[Institutu d'Investigaciones Estétiques (Universidá Nacional Autónoma de Méxicu)|Institutu d'Investigaciones Estétiques de la UNAM]]) alderica'l fechu na tesis: "Quetzalcóatl nació en Amatlán: Identidá y nación nun pueblu mesoamericanu", publicáu pola Universidá Iberoamericana.<ref>[http://www.bib.uia.mx/tesis/pdf/014888/014888.pdf Quetzalcóatl nació en Amatlán: Identidá y nación nun pueblu mesoamericanu. Testu completu de la tesis (en formatu PDF)]</ref> L'antropóloga Carmen Cook basó la so afirmación en tres estela, nes que se-y representaba respeutivamente como culiebra emplumada y como'l planeta Venus. Acordies con Cook, en diches cercos y con base na forma en que Venus mover pol cielu, atopó que'l padre del dios culiebra foi'l rei [[Cultura tolteca|tolteca]] [[Mixcóatl]] (representáu na Vía Láctea) y que la so madre llamábase [[Chimalma]]. Dos de los cuetos qu'arrodien el llugar lleven dichos nomes dende tiempos prehispánicos, lo cual condució a Carmen Cook al convencimientu de que Amatlán yera'l llugar de nacencia de Quetzalcóatl, fechu que magar nun recibió aceptación per parte de la comunidá científica, suel ser aceptáu como verdaderu pola xente del estáu de Morelos, y particularmente pol pueblu de Amatlán. === Cultura maya === {{VT|Kukulkán}} [[Ficheru:Chichen itza.JPG|thumb|El Templu de Kukulcán na zona arqueolóxica de Chichén Itzá.]] Según la lleenda, Quetzalcoátl llegó a la zona Maya (sureste del actual Méxicu) onde foi reconocíu como un gran xefe guerreru, fundó la [[lliga de Mayapán]] y conquistó la ciudá de [[Chichén Itzá|Chichen Itzá]] onde foi conocíu sol nome de Kukulkán (''k'o uk'um'', “pluma” y ''kaan'', “culiebra”) y onde s'atopa'l [[Templu de Kukulcán|templu que lleva'l so nome]]. {{cita|...''"Que ye opinión ente los indios que colos Yzaes que poblaron Chichenizá, reinó un gran señor llamáu Cuculcán, y qu'amuesa ser esto verdá l'edificiu principal que se llama Cuculcán; y dicen qu'entró pela parte de poniente y que difieren en si entró antes o dempués de los Yzaes o con ellos, y dicen que foi bien dispuestu y que nun tenía muyer nin fíos; y dicen que dempués de la so vuelta foi teníu en Méxicu por unu de los sos dioses y llamáu Cezalcuati y qu'en Yucatán tamién lo tuvieron por dios por ser gran republicanu....'' ''...Y que Cuculcán punxo nome a la ciudá, non el suyu, como fixeron los Ahizaes en Chichenizá, que quier dicir pozu de los aizaes, mas llamóla Mayapán que quier dicir el "pendón de la Maya", porque la llingua de la tierra llamen maya; y los indios llamen Ychpa (a la ciudá), que quier dicir "dientro de los barganales"..|[[Rellación de les coses de Yucatán]], [[Diego de Landa]].<ref>[http://www.wayeb.org/download/resources/landa.pdf ''Rellación de les coses de Yucatán'' (en formatu.pdf) Diego de Landa]</ref> }} <gallery caption="Galería d'imáxenes de representaciones de Quetzalcóatl" mode=packed heights=200px class="center"> File:Xochicalco Serpiente Emplumada GR.jpg|Templu de la Culiebra Emplumada en [[Xochicalco]]. File:Quetzalcoatl telleriano2.jpg|Quetzalcóatl nel Códiz Telleriano-Remensis Ficheru:Juxtlahuaca Serpent (M Lachniet).jpg|La culiebra emplumada nes [[covarones de Juxtlahuaca]] de la cultura olmeca. Ficheru:Busto quetzalcóatl en Teotihuacán.jpg|Bustu en piedra de Quetzalcóatl, abondosamente repitíu nel templu de [[Teotihuacan]]. Ficheru:Quetzalcoatl_and_Tezcatlipoca.jpg|Quetzalcóatl y Tezcatlipoca, Códiz Borbónicu. Ficheru:YaxchilanDivineSerpent.jpg|Deidá en forma de culiebra emplumada, probablemente Kukulcán, dintel en [[Yaxchilan]] Ficheru:Quetzalcoatl_statue.jpg|Estatua moderna de Quetzalcóatl, [[María Madalena de Amatlán|Amatlán de Quetzacóalt]]. File:Quetzalcoatl telleriano.jpg|Quetzalcóatl en forma de culiebra emplumada nel Códiz Telleriano-Remensis File:Quetzalcoatl magliabechiano.jpg|Quetzalcóatl nel [[Códiz Magliabechiano]]. File:Quetzalcoatl, a Major Deity of the Cholula People WDL6756.png|Quetzalcóatl nel [[Códiz Tovar]]. File:Quetzalcoatl Mural in Acapulco, Mexico.jpg|Mural de Quetzalcóatl por Diego Rivera n'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} * [http://mexica.ohui.net/textos/3 La creación del home y el maíz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008070320/http://mexica.ohui.net/textos/3/ |date=2015-10-08 }} * {{Enllaz rotu|1=lleenda-de-la-creacion-del home/ Lleenda que cunta como Quetzalcóatl roba los güesos preciosos a Mictlantecuhtli pa crear a los homes |2=http://teotihuacan.com.mx/la |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=lleenda-del-maiz/ Lleenda mexicana del Maíz que narra como Quetzalcóatl consiguió'l maíz pa los homes |2=http://teotihuacan.com.mx/la |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sjuannavarro.com/files/terranostracarlosfuentes.pdf La reinvención de Quetzalcóatl y la reescritura de la conquista en 'El mundu nuevu' de Carlos Fuentes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116014422/http://www.sjuannavarro.com/files/terranostracarlosfuentes.pdf |date=2019-01-16 }} {{Tradubot|Quetzalcóatl}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mitoloxía tolteca]] [[Categoría:Culiebra Emplumada|Quetzalcoatl]] [[Categoría:Deidaes civilizadores]] [[Categoría:Deidaes de la fertilidá]] [[Categoría:Deidaes mexicas]] [[Categoría:Dioses creadores]] [[Categoría:Dioses de la conocencia]] [[Categoría:Dioses de los vientos]] [[Categoría:Dioses solares]] [[Categoría:Tezcatlipocas]] [[Categoría:Maestros primordiales]] d04vvo8mxijx81bbq4jplxi6qrpq2xs 0 114382 4496504 4474801 2026-05-26T07:52:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496504 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Revolución cubana |casus = *Pal [[Movimientu 26 de Xunetu]] foi'l gobiernu autoritario y represivo de Batista y la inxerencia de los [[Estaos Xuníos]] na política cubana. *Pal gobiernu de Batista foi l'[[asaltu al cuartel Moncada]]. |descripción = |resultáu = Victoria revolucionaria |consecuencies = *Colapso de la dictadura de [[Fulgencio Batista]]. *Cuba convertir nun [[estáu socialista]]. *[[Bloquéu d'Estaos Xuníos contra Cuba]]. |territoriu = |combatientes1 = {{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} '''[[Movimientu 26 de Xunetu|M-26-7]]'''<br />{{Bandera imaxe|Bandera del Directorio Revolucionario.jpg}} [[Direutoriu Revolucionariu 13 de Marzu|DRE]] |combatientes2 = {{Bandera|Cuba}} '''[[República de Cuba (1902-1959)|República de Cuba]]'''<br />'''Sofitaos por:''' <br />{{Bandera2|Estaos Xuníos}} |combatientes3 = |políticos1 = |políticos2 = |políticos3 = |comandante1 = {{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} '''[[Fidel Castro]]'''<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Che Guevara]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Raúl Castro]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Frank País]]{{KIA}}<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Camilo Cienfuegos]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Juan Almeida Monte]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Huber Matos]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Abel Santamaría]]{{KIA}}<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Eloy Gutiérrez Menoyo]]<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[René Ramos Latour]]{{KIA}}<br />{{Bandera imaxe|M-26-7.svg}} [[Humberto Sori Marín]]<br />{{Bandera imaxe|Bandera del Directorio Revolucionario.jpg}} [[Rolando Cubela]]<br />{{Bandera imaxe|Bandera del Directorio Revolucionario.jpg}} [[Faure Chomón]] |comandante2 = {{Bandera|Cuba}} '''[[Fulgencio Batista]]'''<br />{{Bandera|Cuba}} [[Eulogio Cantillo]]<br />{{Bandera|Cuba}} José Quevedo<br />{{Bandera|Cuba}} Alberto del Río Chaviano<br />{{Bandera|Cuba}} Joaquín Casillas<br />{{Bandera|Cuba}} Cornelio Rojas<br />{{Bandera|Cuba}} [[Fernández Sueru]]<br />{{Bandera|Cuba}} Cándido Hernández |comandante3 = |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = |soldaos2 = |soldaos3 = |baxes1 = |baxes2 = |baxes3 = |baxes4 = Más de 5.000 cubanos rellacionaos col combate morrieron.<ref>Jacob Bercovitch and Richard Jackson (1997). ''International Conflict: A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management, 1945–1995''. Congressional Quarterly.</ref><ref>Singer, Joel David and Small, Melvin (1974). ''The Wages of War, 1816–1965''. Inter-University Consortium for Political Research.</ref><ref>Eckhardt, William, in [[Ruth Sivard|Sivard, Ruth Leger]] (1987). ''World Military and Social Expenditures, 1987–88'' (12th edition). World Priorities.</ref> |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = }} La '''Revolución cubana''' ye la principal resultancia del [[Revolución|movimientu revolucionariu]] [[Cuba|cubanu]] d'[[izquierda política|izquierda]] que provocó la cayida del réxime del dictador [[Fulgencio Batista]], y la llegada al poder del líder del Exércitu Guerrilleru, [[Fidel Castro]]. Como los revolucionarios siguen nel poder de magar, considérase a la revolución como'l periodu entendíu ente l'alzamientu contra Batista y l'actualidá.<ref>{{cita publicación|url=http://pendientedemigracion.ucm.es/info/nomaes/21/francogamboa.pdf|títulu=Cincuenta años de la Revolución Cubana: del mitu al futuru inciertu|autor=Franco Gamboa Rocabado|obra=Revista Crítica de Ciencies Sociales y Xurídiques|issn=1578-6730|editorial=Universidá Complutense de Madrid}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.cubadebate.cu/especiales/2013/02/28/cuba-un finxu-en-la historia-de-la-revolucion/|títulu=Cuba: un finxu na historia de la Revolución|fecha=28 de febreru de 2013|obra=[[Cubadebate]]}}</ref> La Revolución cubana representó un eventu importante na historia d'[[América]] al ser la primera y con más ésitu de delles revoluciones d'izquierdes qu'asocedieron en diversos países del continente. El réxime resultante de la revolución consideráu por organizaciones como [[Amnistía Internacional]] como [[autoritariu]] y restrictivu<ref>[https://web.archive.org/web/20140715101819/http://www.amnesty.org/en/library/asset/AMR25/002/2014/en/fd1ce316-ec3c-4ab2-8f22-8ddf2fb074df/amr250022014ye.pdf Informe de AI], [[Amnistía Internacional]]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140715101813/http://www.amnesty.org/en/library/asset/AMR25/001/2014/en/81fe3df9-8575-4f79-b827-482y4f8y7790/amr250012014ye.pdf Aición urxente AI], [[Amnistía Internacional]]</ref>— caltuvo'l gobiernu nel país a pesar de la enorme cantidá d'adversidaes, calteniéndose a flote entá depués de la cayida del [[bloque socialista]]. acusóse-y de violar dellos derechos como la [[llibertá d'espresión]] o la [[llibertá de circulación]],<ref>{{cita llibru|apellíos=Rojas|nome=Rafael|títulu=L'otru paredón|añu=2011|editorial=Eriginal Books LLC|isbn=978-161370-972-6|apellíos2=y otros|url=https://books.google.es/books?id=xHnGoyP0siYC&dq=falta+de+libertad+de+movimientos+en+Cuba&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=8 de setiembre de 2013|páxina=195|cita=''Cuba tien necesidá d'abrir al mundu y d'inxertar na vida cotidiana derechos civiles: llibertá de movimientu, pensamientu, prensa, llibertá económica, tolerancia y respetu a la dignidá de la persona humana''}}</ref> magar en términos xenerales resultó esitosa en munches de les reformes que fizo, principalmente nel sistema de salú y el sistema educativu públicu y gratuitu. [[Estaos Xuníos]] caltién un [[Embargu d'Estaos Xuníos a Cuba|embargu económicu]] a la islla dende principios de los años 60 del sieglu XX. Esta política ye considerada como «bloquéu económicu» nel marcu de les Naciones Xuníu y refugao cada añu pola Asamblea Xeneral d'esa instancia internacional que vota a favor d'una resolución denomináu ''Necesidá de poner fin al bloquéu económicu, comercial y financieru impuestu polos Estaos Xuníos contra Cuba''. A pesar de la presión internacional, Estaos Xuníos sigue xustificando la so política anteponiendo la esistencia de numberoses denuncies de violaciones de los derechos humanos na isla. Tanto la persistencia norteamericana nes sanciones unillaterales contra Cuba como los efeutos qu'esto trai a la so población queden reflexaos en múltiples resolvimientos de les [[Naciones Xuníes]] dende l'añu [[1992]]. == Antecedentes == Dempués de los enclinos reformista y autonomista de notables pensadores criollos, como [[José de la Luz y Caballero]] y [[Félix Varela]], los pensadores más progresistes del sieglu XIX llegaron a la conclusión de que namái la independencia de Cuba podría reivindicar a la so población. A pesar de les alvertencies d'autonomistes cubanos ([[Rafael Montoro]]; [[Domingo del Monte]]) y de políticos y militares españoles como [[Práxedes Mateo Sagasta]] y [[Arsenio Martínez Campos]], de la utilidá del estatus d'autonomía pa Cuba, n'ares de nun perdela totalmente, el gobiernu de [[Cánovas]] llevó a cabu una política encerriscao y burocrático d'estorsión y estremismu cola islla caribeña. Una vegada fracasada la [[Guerra de los Diez Años]] (1868-78), el pensamientu revolucionariu cubanu tomó una forma más acabada, con un sostén filosóficu, ideolóxicu y social muncho más fondu col pensamientu y l'aición organizativa de [[José Martí]] quien dedicó práuticamente tola so vida adulta a la llucha pola independencia. Martí creó'l [[Partíu Revolucionariu Cubanu]] (PRC) en [[Nueva York]] col motivu d'axuntar cubanos coles mesmes idees y veteranos de la Guerra de los Diez Años. Tres munchos conflictos ya intentos fallíos, finalmente llogróse qu'empezara la "Guerra Necesaria" como Martí llamó a la Guerra d'Independencia empecipiada'l 24 de febreru de 1895. En 1898, ante un poder español cada vez más acosáu nunos pocos nucleos urbanos, cola guerra francamente a favor del trunfu de los insurrectos, los [[Estaos Xuníos]], con [[William McKinley]] como presidente, ordenen la intervención armada nel conflictu, de xuru acelerando la total derrota d'España nuna guerra que yá tenía perdida. El congresu d'EEXX da a conocer la enmienda Teller que declaraba'l "desinterés sobre Cuba" al dase la independencia d'España. Martí, quien alvirtiera con tiempu del peligru que entrañaban los Estaos Xuníos pa Cuba y el restu d'[[América Llatina]], cayera en combate'l [[19 de mayu]] de [[1895]]. El [[7 d'avientu]] de [[1896]] cayera tamién el Llugarteniente Xeneral [[Antonio Macio]], l'otru dirixente y guerreru revolucionariu. El Xeneral en Xefe [[Máximo Gómez]], indiscutible líder militar de la Revolución de 1895, nun se sentía autorizáu, pola so condición de dominicanu, pa dirixir los destinos de Cuba y torgar lo que taba asocediendo ante los sos güeyos. Una vegada llográu'l trunfu norteamericanu sobre España, EEXX entainar a establecer el so dominiu sobre Cuba. Por ello da a conocer la enmienda Platt qu'impunxo a la naciente constitución cubana na cual s'autu-otorgaba'l derechu a permanecer y a intervenir en Cuba cuando la considerara necesaria, apoderar de la base militar en Guantánamo qu'ocupa illegalmente inda, crea les bases llegal y económicu pal dominiu total de la economía y propiedaes en Cuba, mientres torga'l gocie de la independencia d'España a que teníen derechu los patriotes cubanos. === Antecedentes llatinoamericanos === Los antecedentes xenerales de revolucionarios llatinoamericanos remonten a la [[Revolución d'Ochobre]] en [[Rusia]] arriendes de la cual creáronse numberosos partíos d'ideoloxía socialista y comunista en tol subcontinente. N'Arxentina desenvolvióse la corriente del "socialismu espiritual", ente que los sos ideólogos destacóse'l sociólogu y psicólogu social [[José Inxenieros]]. L'acercamientu a la Xunión Soviética, sumáu a la presión de les mesmes capes primíes de la población (como les mases llabradores),<ref>{{Cita web|url=https://www.marxists.org/history/etol/newspape/isr/vol29/non02/cuba.htm|títulu=Hugo Gonzalez Moscoso: The Cuban Revolution and Its Lessons (March 1968)|fechaaccesu=25 de xunu de 2017|sitiuweb=www.marxists.org}}</ref> influyeron fuertemente nel camín socialista de la Revolución cubana. El 19 d'abril de 1958, Fidel Castro dixo a los norteamericanos nuna entrevista en Sierra Maestra. "We are not communists", ("nós nun somos comunistes"),<ref>{{Obra citada|títulu=Fidel Castro - We are not communist very clear.|apellíos=I am a Frog|url=https://www.youtube.com/watch?v=8fBby7xTBCs|fechaaccesu=24 de xunu de 2017|fecha=23 de febreru de 2016}}</ref> magar unos años dempués, nun discursu proclamáu'l 22 d'avientu de 1961, sostenía que "vamos ser siempres marxista-leninistes".<ref>{{Cita web|url=http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/1961/esp/f221261y.html|títulu=Discursu pronunciáu por Fidel Castro Ruz, Presidente de la República de Cuba, na concentración celebrada na Plaza de la Revolución “José Martí”, pa proclamar a Cuba Territorio Llibre d'Analfabetismu, el 22 d'avientu de 1961.|fechaaccesu=24 de xunu de 2017|sitiuweb=www.cuba.cu}}</ref> Los antecedentes más inmediatos de la Revolución Cubana atopar nos "[[diez años de primavera]]" de [[Guatemala]] (1944-1954), y nel [[Primer Gobiernu de Perón|gobiernu]] de [[Juan Domingo Perón]] n'[[Arxentina]] (1946-1955).<ref>Jorge Obeid, [https://books.google.com.ar/books?id=J_CJQ7SZB54C&pg=PA7&dq=peronismu+revolucion+cubana&hl=es&sa=X&ei=PGQtT6mgNsq8twf925HiDw&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=peronismu%20revolucion%20cubana&f=false ''Cuba, Fidel y el Peronismu''].</ref> En [[1944]], en [[Guatemala]] un movimientu estudiantil encuadráu nel ampliu movimientu de la [[Reforma Universitaria]] llatinoamericana, derrocó al dictador [[Jorge Ubico|Ubico]] y pocu dempués producióse un golpe d'Estáu de militares progresistes qu'impunxo un sistema democráticu per primer vegada na historia guatemaliana, resultando electu presidente [[Juan José Arévalo]]. Arévalo, un educador formáu na [[Arxentina]] que xuntaba a una ideoloxía qu'él denominaba "socialismu espiritual", empecipió una serie de reformes polítiques y sociales. El so socesor (escoyíu en [[1951]]), el coronel [[Jacobo Arbenz]], afondó tales midíes y en [[1952]] empecipió un importante procesu de [[reforma agraria]], qu'afectó seriamente los intereses de la empresa d'[[Estaos Xuníos]] [[United Fruit Company]], que tenía sólidos llazos cola alministración del presidente [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]]. Sosteniendo que se trataba d'un gobiernu [[comunista]], [[Estaos Xuníos]] empezó a operar entós pa desestabilizar al gobiernu de Arbenz, rematando nun [[Operación PBSUCCESS|golpe d'Estáu]] al mandu del coronel [[Carlos Castillo Armas]] en [[1954]]. Tamién tuvo una fuerte influencia nel pensamientu llatinoamericanu'l [[Nacionalismu popular|gobiernu popular]] de [[Juan Domingo Perón]] n'[[Arxentina]], derrocáu por un [[golpe d'Estáu de 1955|golpe militar]] en [[1955]]. De fechu [[Fidel Castro|Castro]] atópase en [[Bogotá]] nel añu 1948, promocionando un [[Bogotazo#Historia|alcuentru estudiantil peronista]], cuando participó nel llamáu "[[Bogotazo]]" qu'españó depués del asesinatu del caudiellu lliberal [[Jorge Eliécer Gaitán]]. La cayida de los gobiernos de [[Jacobo Arbenz]] y [[Juan Domingo Perón]] llevó a amplios sectores nacionalistes d'[[América Llatina]] a abandonar la vía democrática» pa realizar reformes sociales y a exacerbar los sentimientos contrarios al [[imperialismu|imperialismu norteamericanu]]. El [[antimperialismu]], una ideoloxía con antiguos raigaños n'[[América]], convirtióse entós nuna posición política xeneralizada nes fuercies polítiques de la izquierda llatinoamericanes, con fuerte influencia de la URSS. === Partíu comunista Revolucionariu === [[Ficheru:BatistaMarch1957.jpg|thumb|Fulgencio Batista, presidente de Cuba, frente al mapa de Cuba señalando Sierra Maestra, onde dende 1956 yá s'escondía Fidel Castro, quien preparaba'l golpe contra'l gobiernu cubanu.]] El trunfu de la Revolución d'ochobre de 1917 en Rusia, l'espardimientu de los ideales socialista y socialdemócrata europeos y llatinoamericanos, llevaron a la creación del primer [[Partíu Comunista Cubanu|partíu Comunista de Cuba]], fundáu primeramente por [[Carlos Baliño]] (quien fora fundador del PRC y conocíu de Martí) y [[Julio Antonio Mella]] (sobrín-nietu de Matías Ramón Mella, padre de la patria dominicana) en [[1925]]. Mella foi un gran organizador, dirixente universitariu, notable sindicalista y home d'aición obrera, que dirixó numberoses manifestaciones (tanto escrites como na cai) de protesta y condena a los gobiernos de vez. Depués de exiliase en 1926, siguió la so actividá lluchadora en Méxicu, onde algamó rangu continental poles sos idees clares con respectu al orde de les aiciones pa llevar a cabu una llucha política esitosa. En [[1929]] foi asesináu misteriosamente en [[Méxicu]], entá s'alderica si'l so asesinatu foi ordenáu por [[Gerardo Machado]] o por [[Stalin]]. Cínicamente, el mesmu Machado participó nel so entierru, onde dio condolencias y faló irónicamente de que "...yera una bona persona, pero comunista", lo que-y valió'l calificativu de "pollín con garres" que-y axudicó'l líder obreru y poeta [[Rubén Martínez Villena]]. Dempués de la muerte de Mella, la Revolución del 30 dirixida pol agonizante Martínez, barrió cola dictadura de Machado, pero tomar del poder per parte de la oposición nun llegó a producise. Dempués d'un periodu que foi llamáu "efebocracia" y "mangonéu" por [[Raúl Roa García]] (más tarde primer Canciller de la Revolución Cubana y per munchos años activu antimperialista), y de dellos presidentes que los sos nomes fueron práuticamente escaecíos na isla, llegó al poder la Pentarquía, siguida dempués pol Triunviratu del Gobiernu de los Cien Díes, nel qu'alternaron fuercies tres tendencies distintos: l'antimperialismu consecuente, revolucionariu y popular d'[[Antonio Guiteras Holmes]], la politiquería dubiosa ya inconsecuente de [[Ramón Grau San Martín]] y la oposición sordo pero amenazador de [[Fulgencio Batista]] quien xubiera al poder tres la castrense "Revolución de los Sarxentos" pol ABC. Batista amás taba en contautu permanente cola Embaxada norteamericana, dirixida por [[Jefferson Caffery]], quien fuera secamente llamáu por Guiteras a llindase a les sos funciones diplomátiques. Nesti periodu llegalizó'l partíu comunista de Cuba. Guiteras, quiciabes el revolucionariu cubanu más consecuente de la década de 1930, yera enemigu acérrimo del Partíu Comunista de Cuba d'esos años, que'l so home más notable yera entós Juan Marinello, escelente lliteratu y organizador sindical, pero apologista de la organización stalinista de la Xunión Soviética, colo cual Guiteras taba en plenu desalcuerdu porque yá se conocíen les otomíes de Stalin. Sicasí, nel so intensísima actividá como Secretariu de Gobernación, llegalizó la so actividá y tuvo dellos alcuentros violentos con Batista pola represión a que fueron sometíos más d'una vegada. Batista, amás de reprimir les manifestaciones y fuelgues obreres de too esi periodu, a lo postrero llogró l'asesinatu de Guiteras en Matanzas (al pie de Carlos Aponte), cuando ésti intentaba exiliase pa entamar la insurrección dende l'esterior. Dempués d'un curtiu periodu aparentemente constitucional (la nueva Constitución de 1940 yera una de les más avanzaes del mundu, d'habese aplicáu consecuentemente), favorecíu pola [[política del Bon vecín]] aguiyada pol presidente norteamericanu [[Franklin Delano Roosevelt]], Batista, ante la radicalización de los nuevos revolucionarios y la so evidente impopularidá ante otru candidatos presidenciales, aseguróse'l sofitu de la Embaxada de los Estaos Xuníos antes de tomar una aición más radical. === Orixe políticu inmediatu de la Revolución Cubana === El [[10 de marzu]] de [[1952]] un [[golpe d'Estáu]] empobináu por [[Fulgencio Batista]] derrocó fácilmente y ensin resistencia al presidente electu [[Carlos Prío Socarrás]], del [[Partíu Revolucionariu Cubanu Autentico|partíu Auténticu]], nun marcu internacional que transitaba los primeros momentos de la [[Guerra Fría]] ente [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]]. Darréu suspendiéronse les garantíes constitucionales ya instauróse una fuerte [[dictadura]] militar. Dos años dempués celebraríense unes amañaes [[Eleiciones presidenciales de Cuba de 1954|eleiciones pa la presidencia]], que los sos resultancies saber de mano. L'argumentu de Batista foi'l de lluchar contra la corrupción y el gansterismu, pero en realidá foi pa tomar el poder y arriquecese particularmente él y los sos allegaos. La continuación del escandalosu nivel de [[corrupción política|corrupción]] que caracterizó'l periodu republicanu, l'arriquecimientu d'una oligarquía cada vez más amenorgada, que llegó a afectar notablemente a la incipiente clase media cubana, llevaron a la conformanza d'una oposición xeneralizada, partidaria de la insurrección pa desallugar del poder a Batista.<ref name=autogenerated1>[http://www.cubaencuentro.com/revista/revista-atopo/archivu/24-primavera-de-2002/la-transicion-pacifica-que-nun tuvo-llugar-1954-1956-18293 Marifeli Pérez-Stable, ''La transición pacífica que nun tuvo llugar (1954-1956)'', Revista Atopo 24, primavera-2002]</ref> Con esa oposición identificáronse numberosos [[partíu políticu|partíos políticos]], los [[sindicatu|sindicatos]], el movimientu estudiantil, ya inclusive sectores del [[empresariu|empresariáu]]. Mientres los dos primeros años (1952-54) inclusive los Estaos Xuníos tomaron una posición d'aparente censura a la violencia dictatorial de Batista, llindando los suministros militares. El mesmu presidente depuestu, Carlos Prío Socarrás, un políticu que nunca s'espunxo al peligru d'una aición concreta, espresaba esi clima revolucionariu diciendo: ''«voi trunfar per cualesquier mediu, inclusive'l más estremu»''.<ref name=autogenerated1 /> [[Ficheru:M-26-7.svg|thumb|left|Bandera del [[Movimientu 26 de Xunetu]] creáu en [[1955]] por un grupu de nacionalistes [[Cuba|cubanos]] ente los que se destacar Fidel Castro.]] Neses condiciones, un grupu de mozos se desligó del cuerpu principal del Partíu del Pueblu Cubanu ([[Partíu Ortodoxu]]) (bien popular y consideráu virtual ganador nes eleiciones de 1952 torgaes pol golpe de Batista), identificaos del restu pola so decisión de tomar la llucha armada si yera necesariu pa derrocar el réxime batistiano. Esti grupu de mozos, que s'autu titularon la "[[Xeneración del Centenariu (Cuba)|Xeneración del Centenariu]]" por coincidir col centenariu de la nacencia de José Martí en 1853, entamáronse militarmente y lideraos por [[Fidel Castro]], el [[26 de xunetu]] de [[1953]] intentaron tomar el [[Cuartel Moncada]] allugáu en [[Santiago de Cuba]], y el [[cuartel Carlos Manuel de Céspedes]], en Bayamo, fracasando nel intentu y sufriendo decenes de muertos. El gobiernu militar respondió con una severa aición represiva que llevó a la detención y enxuiciamientu públicu de [[Fidel Castro]] y otros atacantes. Tres 22 meses de prisión, yá qu'en Cuba nun esistía la pena de muerte, na [[Isla de Pinos]], ante la creciente presión popular ya internacional y delles intentonas insurreccionales, Castro y los sos compañeros fueron amnistiaos por Batista en 1955. Pocos díes dempués fundó na clandestinidá'l [[Movimientu 26 de Xunetu]] (M-26-7) una organización que'l so fin yera derrocar a Batista y que tenía una ideoloxía de progresu y grandes cambeos, [[antimperialismu|antimperialista]] y [[democracia|democrática]], fundada nes idees de José Martí. Entós daquella, a pocu d'empecipiada la Guerra Fría y como heriedu del [[macarthismu]] xeneralizar n'América Llatina l'acusación de ''«comunismu»'' como táctica pa desprestixar y reprimir los movimientos democráticu y social. [[Juan José Arévalo]] sollertaría sobre esti mecanismu nel so llibru ''Anticomunismu n'América Llatina (1959)''.<ref>Arévalo, Juan José (1959). ''Anticomunismu n'América Llatina''. Buenos Aires: Ed. Palestra</ref> El [[7 de xunetu]] Fidel Castro dirixir a [[Méxicu]] pa preparar un grupu guerrilleru col cual volver a Cuba y empezar la llucha armada. Nel exiliu, Castro estableció contactos y alcuerdos con otres fuercies favorables a la llucha armada pa derrocar al dictador, de les más variaes ideoloxíes como'l [[Direutoriu Revolucionariu]] de [[José Antonio Echeverría]], integráu por estudiantes de la [[Universidá de L'Habana]], l'ex presidente [[Carlos Prío Socarrás]] del [[Partíu Auténticu (Cuba)|Partíu Auténticu]], y [[Aición Nacional Revolucionaria]] (ANR), lideráu por [[Frank País]]. Inclusive un sector de la [[CIA]] (Axencia Central d'Intelixencia d'Estaos Xuníos), sofitaba la llucha armada contra Batista y llegó a financiar, al traviés de Carlos Prío, l'entamu de la guerrilla que taba preparando Fidel Castro.<ref>Anderson:200,264</ref> == La llucha armada == [[Ficheru:Cuba-map-labels (4).png|thumb|Mapa de Cuba onde s'aprecia la zona de desembarcu del "Granma".]] El [[25 de payares]] de 1956 zarpó de [[Tuxpan (Veracruz)|Tuxpan]], estáu de [[Veracruz]], [[Méxicu]], el yate [[Granma (yate)|Granma]], con 82 guerrilleros del [[Movimientu 26 de Xunetu]], ente los que s'atopaben [[Fidel Castro]], [[Juan Manuel Márquez Rodríguez|Juan Manuel Márquez]], [[Fausto Obdulio González]], [[Raúl Castro]], [[Juan Almeida Monte]], [[Camilo Cienfuegos]] y l'arxentín [[Ernesto Guevara|Ernesto ''Che'' Guevara]], esti postreru xuníu a la guerrilla dempués de llegar a Méxicu fuxendo de la represión posterior al derrocamientu del gobiernu democráticu popular de Jacobo Arbenz en [[Guatemala]]. Dempués de 7 xornaes de tormentosu navegación llancó nos manglares Sablera Les Rojas, conceyu de Niquero (naquella dómina Provincia Oriental, güei Provincia Granma), nes mariñes orientales de [[Cuba]] el [[2 d'avientu]] de [[1956]]. La planificación del desembarcu yera pal [[30 de payares]], cuando teníen de ser sofitaos na ciudá de Santiago de Cuba por un alzamientu popular entamáu por [[Frank País]]. La tardanza torgó l'ésitu d'esta coordinación destinada a distrayer les fuercies del exércitu batistiano pa facilitar el desembarcu de los guerrilleros. L'exércitu cubanu al mandu de Batista sicasí yera de 80.000 homes.<ref>{{cita web|url=http://www.somosjovenes.cu/index/selmana27/vinejerreb.htm|títulu=Exércitu Rebalbu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100903192141/http://www.somosjovenes.cu/index/selmana27/vinejerreb.htm|fechaarchivu=3 de setiembre de 2010}}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> Esvalixaos, mediu perdíos y escorríos, los espedicionarios sufrieron una seria derrota inicial en [[Alegría de Pío]] por cuenta de la cual pocu más de 20 homes (de los 82 iniciales) pudieron internase na [[Sierra Maestra]], una zona de mal accesu nel Oriente cubanu, onde llograron instalase. Depués del [[Combate d'Alegría de Pío|bombardéu d'Alegría de Pío]] y posterior asesinatu de dellos espedicionarios, el gobiernu de Batista espublizó la falsa noticia de la muerte de Fidel Castro y tolos espedicionarios, lo cual atristayó los ánimos de numberosos revolucionarios del país, pero nes selmanes siguientes camudaría la situación. [[Ficheru:Raulche2.jpg|thumb|[[Raúl Castro]] xunto al [[Che Guevara]] na Sierra de San Cristóbal.]] [[1957]]: * [[16 de xineru]]: la guerrilla so la direición de [[Fidel Castro]] realiza la so primer aición militar, atacando y tomando el pequeñu destacamentu militar de [[Batalla de La Plata|La Plata]]. * [[17 de febreru]]: apaez nel [[New York Times]], el periódicu más lleíu de los Estaos Xuníos, una entrevista a Fidel Castro realizada por [[Herbert Matthews]] en Sierra Maestra. L'impautu ye enorme y empieza a xenerar una gran simpatía escontra los guerrilleros na opinión pública nacional ya internacional. * [[13 de marzu]]: el [[Direutoriu Revolucionariu]] ataca'l Palaciu Presidencial y toma temporalmente la emisora radial Radio Reló, morriendo na aición el so líder [[José Antonio Echeverría]], Presidente de la FEU que gociaba d'una enorme popularidá. * [[28 de mayu]]: [[Combate d'El Uvero]], primer aición abierta de la guerrilla del M-26-7. * [[12 de xunetu]]: Fidel Castro, Raúl Chibás y Felipe Palacios roblen el [[Manifiestu de Sierra Maestra]]. * [[17 de xunetu]]: créase la segunda columna del Exércitu Rebalbu, llamada Nᵘ 4, comandada pol [[Che Guevara]]. * [[30 de xunetu]]: produzse'l gabuxu asesinatu de [[Frank País]] en [[Santiago de Cuba]] que desencadena un españíu popular y termina d'entornar a la opinión pública contra'l réxime de Batista. Frank País yera un Pastor Bautista que tuvo series discrepancies con Raúl Castro y el Che Guevara. * [[5 de setiembre]]: sublévase la base naval de [[Cienfuegos]], sol lideralgu del Alférez [[Dionisio San Román]], con sofitu de milicianos del [[Partíu Auténticu (Cuba)|Partíu Auténticu]] y del [[Movimientu 26 de Xunetu]]. El gobiernu respuende con una cruenta represión qu'inclúi'l bombardéu de la base pola aviación de Batista. Perecen un gran númberu de los 400 sulevaos y San Román muerre en siendo torturáu. Mientres anguaño ramificáronse les célules del 26 de xunetu en casi toles ciudaes y pueblos importantes del país, llevando a cabu remanes de protesta, sabotaxes y ajusticiamientos d'esbirros y "chivatos" (delatores) a tou lo llargo de la isla. A principios de [[1958]], l'Exércitu Rebalbu, que siguía espolletando gracies a les incorporaciones de miembros del [[Movimientu 26 de Xunetu|M-26-7]] y llabradores, siguía coles sos victories na provincia d'Oriente. El 16 de xineru facer en [[Veguitas]] y ente'l 16 y 17 de febreru en [[Pinu de l'Agua]], consolidando asina'l so dominiu d'un área nes estribaciones de la Sierra Maestra. Nesta zona entamaron una sólida base loxística, instalando una emisora de radio'l 24 de febreru. El 23 de febreru, na ciudá de L'Habana, secuestraron al automovilista [[Juan Manuel Fangio]], quien se dirixía a participar nuna competición deportiva convocada por Batista. El 6 de marzu llograron una nueva victoria nel combate d'Estrada Palma. {{Cita|A partir d'esti momentu, les tropes guerrilleres empezaron a combatir acordies colos principios rectores de la guerra de movimientu, alquiriendo les carauterístiques d'una fuercia semi regular. <ref>Castillo (2000), p.85</ref>}} A 26 de marzu de 1958, el gobiernu d'Estaos Xuníos, primíu pola opinión pública, impunxo un embargu d'armes al réxime de Fulgencio Batista, so sida de la violación del Alcuerdu d'Asistencia Mutua Militar. Esti documentu torgaba al gobiernu cubanu emplegar los recursos subministrados pa la «defensa continental» na represión interna. Pero esta midida nun afectaba a l'alquisición selectiva, magar obligó al dictador a contautar con Gran Bretaña, Bélxica, Israel y República Dominicana, ente otros. {{Cita|Estaos Xuníos nun podía atopar una tercera alternativa satisfactoria ente Batista y Castro. Les eleiciones paecíen l'únicu cursu d'aición posible. <ref>Paterson (1994), p.132</ref>}} * [[27 de febreru]]: Fidel Castro decide ampliar les operaciones de la guerrilla creando trés nueves columnes al mandu de Juan Almeida, Raúl Castro y Camilo Cienfuegos. Almeida tien d'actuar na zona oriental de Sierra Maestra y Raúl Castro abrir un Segundu Frente ya instalase na [[Sierra Cristal]], al norte de Santiago. * [[9 d'abril]]: fuelga xeneral revolucionaria convocada pol [[Movimientu 26 de Xunetu]]. Mal planiada y ensin sofitu, ye encalorada rápido pol gobiernu. * [[6 de mayu]]: les tropes de Batista empecipien una ofensiva xeneral na Sierra Maestra pa destruyir la guerrilla castrista. Prodúcense importantes batalles como El Jigue y Santu Domingu. Depués d'un periodu defensivu nel que los rebeldes tienen de llindase a los macizos del Picu Turquino, el Hombrito, la Bayamesa y Malverde, los soldaos del exércitu de Batista retirar con numberoses baxes y desmoralizados, siguíos de cerca por una contraofensiva rebalba que cada vez tien más territoriu. * [[7 d'agostu]]: Batista ordena la retirada en masa de la Sierra Maestra y la debilidá del réxime faise evidente. Fidel Castro decide entós espandir la guerra al restu de Cuba. El Che Guevara y Camilo Cienfuegos son unviaos al centru del país pa estremar la islla en dos y preparar l'ataque a la estratéxica ciudá de [[Santa Clara (Cuba)|Santa Clara]], llave del camín a L'Habana, ente que Fidel y Raúl Castro van permanecer nel Oriente pa controlar la rexón y atacar finalmente Santiago de Cuba. * [[31 d'agostu]]: les columnes del Che Guevara y Camilo Cienfuegos parten a cuerpu escontra l'Occidente cubanu. Tarden seis selmanes de caminada por zones pantanoses de la mariña sur de Camagüey y Sancti Spíritus hasta llegar a la zona montascosa del [[Escambray]], particularmente na zona del Caballete de Casa, na antigua provincia de [[Provincia de Les Villes|Les Villes]]. * Setiembre y ochobre: una vegada establecíos nel centru de la isla, el [[Movimientu 26 de Xunetu]] coordina les sos aiciones con otres fuercies guerrilleres actuantes na rexón, como'l [[Direutoriu Revolucionariu]], el [[Segundu Frente Nacional del Escambray]] y el [[Partíu Socialista Popular (Cuba)|Partíu Socialista Popular (Comunista)]] y entamen el sofitu loxísticu. Nel oriente, mentanto, les fuercies rebalbes, yá dueñes de parte de los llanos, arrodien les principales ciudaes. * [[3 de payares]]: realícense unes amañaes [[Eleiciones presidenciales de Cuba de 1958|eleiciones presidenciales]], pero nenguna fuercia política concéde-yos llexitimidá. * Del 20 al [[30 de payares]] [[Batalla de Guisa]]. * Fines de [[payares]]: el gobiernu intentó una ofensiva sobre les posiciones guerrilleres instalaes en Escambray. * [[4 d'avientu]]: les tropes comandadas pol Che Guevara y Camilo Cienfuegos pasen a la ofensiva. Ataquen los reximientos de la zona central de la isla, col fin d'aisllar a les tropes gubernamentales. Pa fines d'avientu de 1958 la debacle de la dictadura de Batista apaecía como inevitable. El [[28 d'avientu]] les milicies comandadas pol Che Guevara empecipiaron el decisivu [[Batalla de Santa Clara|ataque contra la ciudá de Santa Clara]], llave del centru de la islla y últimu apartaz antes de L'Habana. El [[31 d'avientu]], cuando les tropes rebalbes tomaron el tren blindáu que'l gobiernu unviara pa fortificar la ciudá, Batista decidió fuxir escontra [[Santu Domingu]] xunto col presidente electu [[Andrés Rivero Agüero]], quedando'l país virtualmente acéfalu y a cargu del Xeneral [[Eulogio Cantillo]]. Depués d'una xunta ente Fidel Castro y el xeneral [[Eulogio Cantillo]], ésti intentó entamar una xunta militar con sede nel reximientu de [[Campu Columbia]], col maxistráu Orlando Piedra. Darréu créase otra encabezada pol coronel [[Ramón Barquín]], qu'había estáu presu n'Isla de Pinos por conspirar. La maniobra foi refugada por Fidel Castro, que llamó a la fuelga xeneral cola conseña "Revolución, SÍ; golpe d'Estáu, NON", y ordenó a los sos comandantes Che Guevara y Camilo Cienfuegos siguir la meyora escontra L'Habana y tomar les posiciones claves de la capital. Na madrugada del [[1 de xineru]] de [[1959]], les tropes del [[Segundu Frente Nacional del Escambray]] comandadas por [[Eloy Gutiérrez Menoyo]] entraron a L'Habana. A otru día llegaron les tropes del [[Movimientu 26 de Xunetu]] comandadas por [[Camilo Cienfuegos]] y el [[Che Guevara]], tomando ensin resistencia'l reximientu de [[Campu Columbia]] y la [[Fortaleza de San Carlos de La Cabaña]], respeutivamente. Al entrar a [[Campu Columbia]], Cienfuegos escluyó del mandu al Coronel Barquín y detuvo al Xeneral Cantillo. Poco dempués les tropes del [[Direutoriu Revolucionariu]], al mandu de [[Faure Chomón]], ocuparon el Palaciu Presidencial, lo cual anició una crisis ente les fuercies revolucionaries. Simultáneamente, el mesmu [[1 de xineru]], Fidel Castro entró trunfante a [[Santiago de Cuba]], declarándola capital provisional de Cuba y proclamando al maxistráu [[Manuel Urrutia Lleó]] como presidente de la nación. Enagora, el gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] reconoció al gobiernu revolucionariu. A partir d'esi momentu'l poder quedó definitivamente en manes de les fuercies revolucionaries. Históricamente, tómase como fecha del trunfu de la Revolución el [[1 de xineru]] de [[1959]]. El periodista d'Estaos Xuníos Jules Dubois describió al réxime de Batista: « Les represalies de les fuercies represives de Batista costaron la vida a numberosos presos políticos. Per cada bomba qu'españaba, sacaben a dos presos de la cárcel y executar de manera sumariu. Una nueche en Marianao, un barriu de L'Habana, partiéronse los cuerpos de 98 presos políticos peles cais, acribillaos de bales ».<ref name=":0" /> Según Castro, «na nuesa guerra de lliberación nacional, nun hubo un solu casu de prisioneru torturáu, nin siquier cuando pudiéramos atopar como sida la necesidá de consiguir una información militar pa salvar a nuesa mesma tropa o pa ganar una batalla. Nun hubo un solu casu. Hubo centenares de prisioneros, depués miles, antes del fin de la guerra; podríen buscase los nomes de toos y nun hubo un solu casu ente estos cientos, estos miles de prisioneros que sufriera una humildación, o siquier un insultu. Casi siempres poníamos en llibertá a estos prisioneros. Eso ayudónos a ganar la guerra, porque nos dio un gran prestíu, una gran autoridá frente a los soldaos del enemigu. Confiaben en nós. Al entamu, naide rindíase; a la fin rindíense en masa». El [[New York Times]] tamién aludió al bon tratamientu reserváu a los soldaos presos: « Ye'l tipu de conducta qu'ayudó al Señor Castro a tener una importancia tan estraordinaria nel corazón y l'espíritu de los cubanos ».<ref name=":0">{{Cita web|url=http://operamundi.uol.com.br/conteudo/babel/31853/50+verdaes+sobre+la dictadura+de+fulgencio+batista+en+cuba.shtml|títulu=50 verdaes sobre la dictadura de Fulgencio Batista en Cuba|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Opera Mundi|editorial=}}</ref> == La Revolución nel poder == [[Ficheru:CheyFidel.jpg|thumb|Fidel Castro y el Che Guevara.]] [[Ficheru:Manuel Urrutia2.jpg|thumb|El Che Guevara xunto a Manuel Urrutia en 1959, quien fuera presidente a empiezos de la revolución, en siendo designáu polos rebeldes.]] Una vegada tomáu'l poder, los guerrilleros formaron un nuevu gobiernu. El Presidente foi [[Manuel Urrutia Lleó]] y el Primer Ministru [[José Miró Cardona]]. Los ministros fueron [[Regino Boti]] (Economía), [[Rufo López Fresquet]] (Facienda), [[Roberto Agramonte]] (Rellaciones Esteriores), [[Armando Hart]] (Educación), [[Enrique Oltuski]] (Comunicaciones), [[Luis Orlando Rodríguez]] (Interior), [[Osvaldo Dorticós Torrado]] (Lleis Revolucionaries), Manuel Ray (Obres Públiques), [[Faustino Pérez]] y [[Ernesto Guevara]] (Industria) (Recuperación de Bienes Malversados). [[Fidel Castro]] permanecía como Comandante en Xefe de les Fuercies Armaes. Trátase d'un gobiernu moderáu, nel que coesistíen diversos enclinos. === Xuicios revolucionarios === Una de les primeres decisiones del nuevu gobiernu, fueron los ''xuicios revolucionarios'' como parte del procesu conocíu como ''Comisión Depuradora'' contra persones consideraes [[crime de guerra|criminales de guerra]] o bien acomuñaes col réxime de Batista, y más palantre nuevos opositores como'l Comandante del [[Segundu Frente Nacional del Escambray]], [[Jesús Carreras Zayas]], acusáu de sofitar una rebelión en [[1960]].<ref>Jesús Carreras Zayas foi fundador y comandante del [[Segundu Frente Nacional del Escambray]]. Tuvo un alcuentru personal con Ernesto Guevara en 1959, cuando esti establecer nel Escambray y el [[Movimientu 26 de Xunetu]] coordinó les sos aiciones col Segundu Frente Nacional del Escambray, na etapa final del alzamientu contra Batista</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071206083147/https://video.google.com/videoplay?docid=3564213335176871572 "El Che: Anatomía d'un mitu"]</ref> Ente xineru y abril de [[1959]], alredor de mil fueron denunciaos y xulgaos per mediu de xuicios sumarísimos de los cualos 550 fueron fusilaos.<ref>Anderson:400</ref> Ernesto Guevara na so condición de xefe de La Cabaña mientres los primeros meses de la revolución, tuvo al so cargu los xuicios y execución contra los deteníos na fortaleza. La opinión personal de Guevara sobre los fusilamientos foi espuesta públicamente ante les [[Naciones Xuníes]] el [[11 d'avientu]] de [[1964]]:<ref>{{Cita web |url=http://www.diariomardeajo.com.ar/cheintervencionenlaasambleaONU.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180220140310/http://www.diariomardeajo.com.ar/cheintervencionenlaasambleaONU.htm |fechaarchivu=2018-02-20 }}</ref> {{cita| ''"Nós tenemos que dicir equí lo que ye una verdá conocida, que la espresemos siempres ante'l mundu: fusilamientos, sí, fusilemos; fusilamos y vamos siguir fusilando mientres sía necesariu. La nuesa llucha ye una llucha a muerte. Nós sabemos cuál sería la resultancia d'una batalla perdida y tamién tienen que saber los viérbenes cuál ye la resultancia de la batalla perdida güei en Cuba."''}} En xineru de 1959 l'abogáu José Vilasuso, empezó a trabayar na Comisión Depuradora so les órdenes de Guevara, como instructor d'espedientes. Según delles fontes detractores del réxime, ésti describió'l paredón de fusilamiento enllordiáu de sangre de persones ensin pruebes incriminatories y ensin la posibilidá del exerciciu d'una defensa xusta y plantegó que cientos d'homes fueron de la mesma manera condergaos a la pena de muerte por fusilamiento por aciu sentencies preestablecidas nos xuicios sumarísimos. Execuciones que llueu s'estendieron a toa isla.<ref>[http://www.elojodigital.com/sociedad/2007/10/09/1278.html Los mitos sobre Ernesto "Che" Guevara: "Fusilemos, fusilamos y vamos siguir fusilando mientres sía necesariu"]</ref> Ante les discrepancies de Urrutia con dexar l'aplicación de ciertes midíes de calter popular, Fidel Castro arrenunciu públicamente al so cargu de Primer Ministru, xenerando una gran movilización ciudadana qu'esixe la so torna y qu'obliga al presidente a abdicar, siendo nomáu Osvaldo Dorticós como nuevu presidente, con Fidel Castro como Primer Ministru. === Espropiaciones y nacionalizaciones === El [[17 de mayu]] de [[1959]] Fidel Castro robló la prometida llei de [[reforma agraria]] na mesma Sierra Maestra. Créase'l [[Institutu Nacional de Reforma Agraria (Cuba)|INRA]] que se convertiría nel centru del poder del Estáu cubanu. Abrióse entós un procesu d'espropiaciones, nacionalizaciones y confiscación de bienes mal habíos qu'afectaron fuertemente a la clase alta y a delles empreses d'Estaos Xuníos según la d'otros países. Primeramente'l gobiernu revolucionariu brindó indemnizaciones pero nel casu d'Estaos Xuníos nun fueron aceptaes. Simultáneamente los sectores moderaos nel gobiernu (Miró Cardona, Urrutia, López Fresquet) fueron siendo reemplazaos, coles mesmes que casi tola clase alta propietaria de los plantíos ya inxenios azucreros y un considerable sector de la clase media, abandonaben el país ya instalábense n'Estaos Xuníos. Sumir asina a munchos funcionarios del gobiernu de Batista qu'habíen emigráu antes a aquel país llevándose consigo millones de dólares procedentes del erariu públicu cubanu. El gobiernu cubanu tamién empezó a arrestar a los líderes de la mafia y tomar millones n'efeutivu. Antes de morrer, [[Meyer Lansky]] dixo que Cuba lo "arruinó".<ref>{{Cita noticia|títulu=Fidel Castro a mixed legacy that includes fighting the mafia|url=http://rollingout.com/2016/11/26/fidel-castro-mixed-legacy-includes-fighting-mafia/|fecha=26 de payares de 2016|fechaaccesu=11 de marzu de 2017|periódicu=Rolling Out|idioma=en-US}}</ref> Según Enrique cirulo, historiador especializáu na mafia, Cuba ye l'únicu país onde la mafia esperimentó una cayida tan precipitada.<ref>{{Cita web|url=http://www.dailymotion.com/video/xsoirq_la mafia-juive-et-italienne-a-cuba-meyer-lansky_news|títulu=La Mafia juive et italienne à Cuba - (Meyer Lansky) - vidéo Dailymotion|fechaaccesu=11 de marzu de 2017|fecha=8 d'agostu de 2012|idioma=en-US|sitiuweb=Dailymotion}}</ref> === La tema racial y la Revolución === La tema racial ye mentáu per primer vegada nun discursu pronunciáu por Castro'l 2 de marzu de 1959, mientres el cual pidió a la población esaniciar la discriminación racial, y estableció la so política de crear escueles y puestos de trabayu a los cualos los negros cubanos tuvieren accesu. A partir d'esi momentu, manifestaciones de racismu fueron consideraes contrarrevolucionarias y políticamente condergaes poles autoridaes. En respuesta a les formes manifiestu y tapar de racismu qu'esistíen nel mercáu de trabayu, Castro establez regulaciones contra la discriminación. Cola eliminación d'espacios privaos como clubes, sableres, escueles y hospitales, sumió tamién la posibilidá que teníen los dueños de decidir quien yeren los sos miembros y de faer dicha seleición basaos en cuestiones raciales.<ref>{{Cita web|url=http://www.latinorebels.com/2016/03/10/the-deferred-racial-revolution-in-cuba/|títulu=The Deferred Racial Revolution in Cuba|fechaaccesu=11 de marzu de 2017|apellíu=Contributor|nome=Guest|fecha=10 de marzu de 2016|sitiuweb=Llatín Rebels}}</ref> Amás, trató d'encetar la disparidad ente cubanos blancos ricos y afro-cubanos con una amplia campaña d'alfabetización, ente otres reestructuraciones igualitaries a principios y mediaos de los años 1960. Según l'historiador d'Estaos Xuníos Alejandro de la Fuente, « los programes económicu y social promovíos pol gobiernu cubanu producieron resultancies escepcionales pa la dómina ».<ref name=":1">{{Cita noticia|apellíu=Fuente|nome=Alejandro|títulu=A Lesson From Cuba on Race|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2013/11/17/a-lesson-from-cuba-on-race/?_r=0|fecha=|fechaaccesu=20 de mayu de 2017|periódicu=The New York Times|páxina=|idioma=en}}</ref> A principios de los años 1980, la desigualdá menguó notablemente nuna serie d'indicadores clave. La esperanza de vida de los cubanos negros foi namái un añu más baxa que la de los blancos; La esperanza de vida yera práuticamente idéntica pa tolos grupos raciales y la desigualdá foi significativamente menor que nes sociedaes multirraciales más riques como Brasil (aproximao 6,7 años) y Estaos Xuníos (aproximao 6,3 años) mientres el mesmu periodu. L'accesu a los indicadores sociales, venceyáu al accesu a los servicios de salú (reflexáu especialmente na mortalidá infantil), la nutrición y la educación, permediar ente los grupos. La proporción de graduaos de secundaria yera en realidá mayor ente los negros qu'ente los blancos en Cuba.<ref name=":1" /> === Polémica sobre la celebración d'eleiciones === Antes de la so victoria, Fidel Castro y los líderes d'otros movimientos revolucionarios, redactaron el ''[[Manifiestu de la Sierra Maestra]]''<ref>{{Cita web |url=http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiestu.php |títulu=Familia Chibás > Raul Antonio Chibás > Manifiestu Sierra Maestra<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130117013342/http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiestu.php |fechaarchivu=2013-01-17 }}</ref> nel que se comprometieron a "celebrar eleiciones xenerales pa tolos cargos del Estáu, les provincies y los conceyos nel términu d'un añu so les normes de la Constitución del 40 y el Códigu Eleutoral del 43 y apurri-y el poder darréu al candidatu que resulte electu."<ref>{{Cita web |url=http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiestu.php |títulu=Familia Chibás > Raul Antonio Chibás > Manifiestu Sierra Maestra<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130117013342/http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiestu.php |fechaarchivu=2013-01-17 }}</ref> A pesar de comprometese a celebrar eleiciones dempués de 18 meses, el gobiernu refugaría cumplir con esti compromisu depués del trunfu de la Revolución, argumentando que nos gobiernos anteriores había imperado la corrupción y que estos siempres vieron polos intereses de los Estaos Xuníos, y per ende fueren perxudiciales pal pueblu cubanu.<ref>[https://web.archive.org/web/20091015112507/http://www.granma.cubaweb.cu/2007/01/12/nacional/artic01.html ¿Cómo surdió la idea de formar un Gobiernu Revolucionariu? (1)]</ref> Nun foi hasta'l 30 de xunu de 1974 que se celebraron les primeres eleiciones en Cuba. Dende entós celebráronse comicios regularmente, anque estos son consideraes poles persones non allegaes al gobiernu como fraudulentas, yá que, ente otres coses, el presidente de la República nun s'escueye por votu popular direutu, sinón al traviés del Parllamentu.<ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/cuba.htm Constitución de la República de Cuba]</ref><ref>http://orlandozapatatamayo.blogspot.com/2010/04/el-verdaderu-fraude-de-les eleiciones.html El verdaderu fraude de les eleiciones en Cuba</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120111152639/http://www.en-cuba.com/index.php?%2F20100426908%2FDesde-Cuba%2Feleiciones-en-cuba-un fraude-que-a-pocos-importa.html Eleiciones en Cuba, un fraude qu'a pocos importa</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090404125609/http://www.cubanet.org/ref/dis/12220303.htm Departamentu d'Estáu sobre represión en Cuba</ref> Los partidarios d'esti sistema defenden que los diputaos que componen esti parllamentu son na so mayoría independientes y nun pertenecen al Partíu Comunista. === Oposición dientro de los revolucionarios === En xunetu de 1959, [[Huber Matos]] fixo la denuncia pública de la direición que la revolución taba tomando, pronunciando abiertamente, discursos anti-comunistes en [[Camagüey]]. Esto condució a una serie de disputes nesi momentu'l Primer Ministru de Cuba, y el presidente Manuel Urrutia Lleó. En setiembre de 1959, Huber Matos escribió: {{Cita| La influencia comunista nel gobiernu siguió creciendo. Tengo que dexar el poder asina sía posible. Tengo que sollertar al pueblu cubanu tocantes a lo que ta asocediendo"|}} Humberto Sorí Marín (1915 en Cuba - 1961 en L'Habana, Cuba) foi un comandante del Movimientu 26 de xunetu, dempués ministru cubanu d'Agricultura y autor de les Lleis de Reforma Agraria de Cuba. Finalmente, cuando la llei foi promulgada, dimitió y xunióse a una campaña subversiva col fin d'amenorgar la influencia comunista nel gobiernu. Pa ello, foi a EEXX onde recibió instrucciones pa perpetar atentaos terroristes en Cuba.<ref>Escalante 1995, páxs. 80-81</ref><ref>Llazu 1968, p. 288</ref><ref>Rodriguez 1999, páxs. 43, 46</ref><ref>St. George 1964</ref> Detuviéron-y con armes y esplosivos xunto a otros 4 compañeros en Celimar, cuando llegaba nun bote dende EEXX, y pocu dempués de la invasión de Badea de Cochinos foi fusiláu.<ref>Escalante 1995, páxs. 82-83</ref><ref>Thomas 1971, p. 587</ref> == Insurrección derivada de República Dominicana == Al trunfu de la revolución encabezada por Fidel Castro (1 de xineru de 1959), un grupu de dirixentes dominicanos exiliaos vieron la oportunidá d'invadir República Dominicana y lliberar de la dictadura de [[Rafael Leónidas Trujillo]], y dende el primer momentu de xacíu cuntaron cola ayuda del entá non declaráu réxime comunista cubanu, y en menor escala cola del presidente electu democráticu de Venezuela, [[Rómulo Betancourt]], quien yera un acérrimo enemigu de Trujillo por entamar un espectacular atentáu nel so contra. El grupu dispuestu a invadir empezó a entrenase en Pinar del Río ente que'l reclutamiento facer casi en forma pública en Cuba, Venezuela, Estaos Xuníos y otros países. El mandu militar taba a cargu del comandante Enrique Jiménez Moya natural de República Dominicana, y que llegara a la Sierra Maestra (Cuba), a principiu d'avientu de 1958 per avión dende Venezuela xuniéndose a les guerrilles que combatíen a Batista. Como anéudota puede dicise que nesi avión tamién venía, ente otros, el Dr. Manuel Urrutia, qu'aterrizó nel aeropuertu rebalbu de Cienaguilla na Sierra, nuna curtia visita a los rebeldes. El día 14 de xunu parte dende Cuba'l primera contingente d'unos 50 homes nun avión pintáu como si fora de la Fuercia Aérea de Trujillo, y aterriza n'hores de la tarde nel aeropuertu militar de Constanza. Dempués d'una curtia esfriega con soldaos de la base aérea que confundíos averar a investigar, Jiménez Moya y los sos homes internar nos cercanos montes. Esta aición de Jiménez Moya taba programada por qu'otros grupos desembarquen en lancha por dos puntos de República Dominicana, pero por una serie de razones nun asocedió hasta seis díes dempués. El 20 de xunu los espedicionarios que faltaben parten de Cuba en llanches y desembarca un grupu por Esteru Fondu y l'otru por Maimón, que fueron sorprendíos pol exércitu de Trujillo onde un gran númberu d'ellos morrieron, y el restu pudo algamar los montes. En Cuba quedó otru contingente, que nun participó na invasión Escorríos pol exércitu fueron cayendo los alzaos, y pa fines del mes de xunu práuticamente taba aniquilada la invasión. El día 4 de xunetu'l dictador Trujillo proclamaba la victoria. Anguaño, los mártires del movimientu del 14 de xunu son recordaos en Santu Domingu como la ''Raza Inmortal''. === Incursiones militares en Cuba === N'agostu de [[1959]] el dictador de [[República Dominicana]], [[Rafael Leónidas Trujillo|Rafael Trujillo]], con sofitu de los Estaos Xuníos, ordenó la primer invasión a Cuba, al traviés de la [[Lexón Anticomunista del Caribe]], que terminó nun fracasu. Estaos Xuníos, al traviés de la [[CIA]], impulsó la organización de grupos guerrilleros anticastristas na Sierra del Escambray, que sicasí fueron liquidaos por batallones d'obreros y llabradores entamaos en milicies. La última banda de "alzaos" foi aniquilada en 1965.<ref>[http://cubadata.blogspot.com/2006/03/la resistencia armada-contra-el.html ''La resistencia armada contra'l totalitarismu (I)'', Raúl Soroa, 2006]</ref> === Midíes tomaes per Estaos Xuníos === {{AP|Embargu d'Estaos Xuníos a Cuba}} [[Ficheru:04052016PlayaGironPropagande.jpg|thumb|Cartelu propagandísticu de la victoria de la Badea de Cochinos]] Les agresiones a la Revolución Cubana empezaron per parte d'[[Estaos Xuníos]], el so principal enemigu, dende antes del trunfu, primero torgando'l suministru d'armes al Exércitu Rebalbu, y adicionalmente, apurriendo armes y entrenamientu al exércitu del dictador [[Fulgencio Batista]]. Al trunfu de la Revolución Cubana, yá s'ellaboraren (y atayaos consecuentemente, pola naciente Seguridá del Estáu cubana) dellos planes d'atentáu contra [[Fidel Castro]] y otros dirixentes revolucionarios. El 15 d'abril de 1961, aviones pilotaos por exiliaos cubanos, bombardiaron campos d'aviación de Cuba, como preludiu'l desembarcu en Sablera Girón, [[Badea de Cochinos]]. Quien alvirtió al gobiernu cubanu de la invasión foi'l periodista arxentín Rodolfo Walsh, que llogró codificar el mensaxe del exércitu norteamericanu. La invasión foi entartallada en 65 hores pol Exércitu Rebalbu y les milicies, casi tola brigada invasora rindióse y foi camudada darréu por alimentos y compotes. Nes últimes hores de la invasión, el presidente J.F.Kennedy, qu'heredara'l plan de D.Eisenhower, nun autorizó la invasión direuta a Cuba. Darréu en febreru de 1962, roblar por parte de Kennedy el decretu del bloquéu económico y comercial a Cuba. Midida qu'entá sigue vixente y reforzada por lleis norteamericanes como la Llei Torricelli (1992) y la Helms-Burton (1996). Dende 1988, l'Asamblea Xeneral de la [[ONX]] votó en contra de tal midida condergando'l bloquéu d'EE.XX. contra Cuba, que nun ye un embargu billateral porque afecta terceros países. Los siguientes años dempués de 1962, hasta'l día de güei, fueron una historia d'hostilidá mutua, con intentos d'asesinatu de los principales líderes cubanos per parte d'Estaos Xuníos, guerra biolóxica, agresiones armaes, sofitu al terrorismu contra la islla y acusaciones al gobiernu de Cuba de sofitar a movimientos terroristes n'América Llatina o África. Pela so parte, el gobiernu cubanu nun cesó d'acusar al gobiernu d'Estaos Xuníos de llevar a cabu una incesante política de guerra puerca contra'l so país. Na Base Aérea de San Antonio de los Baños, el 2 de xineru de 1990, rexistróse un atentáu qu'entá esta por esclariar. Fueron amburaos delles naves aérees, y desconozse porque'l gobiernu de Cuba nun denuncio esti fechu. Los oficiales entrevistaos creen que foi un atentáu preparáu pola CIA y esto tuvo al país en fierros ante la posibilidá d'un ataque aereu mientres dellos meses, como yá asocediera primeramente nel ataque de Sablera Giron. == Disolución de la Xunión Soviética == Al roblase la disolución de la Xunión Soviética en [[1991]], dellos analistes de la política internacional señalaron que la cayida del gobiernu cubanu yera inminente. Sosteníase que, frente al trunfu mundial del [[capitalismu]] y la [[democracia formal]], l'embargu comercial y el subsiguiente deterioru de les condiciones de vida de la población cubana, sería inevitable una sulevación popular na isla. Sicasí les previsiones nun se cumplieron. === Periodu especial === {{referencies|t=20101212|guerra}} {{AP|Periodu especial}} Conozse como ''[[Periodu especial|Periodu especial en tiempu de paz]]'' a la etapa de la historia cubana depués de la disolución de la URSS hasta'l nuevu sieglu. En realidá'l ''Periodu especial'' empezó'l 1 de setiembre de 1990, con un ferrial control de los alimentos, que fueron racionados casi na so totalidá pa evitar una fame mayor. Sicasí, tien de recordase que los alimentos básicos siempres tuvieron racionados pa garantizalos a tola población dende los primeros tiempos del gobiernu revolucionariu al traviés d'una llibreta de productos alimenticios notablemente subsidiados. La perda del 85% del mercáu esterior, cola cayida del bloque socialista combinada col arreciamiento del embargu económicu per parte de los Estaos Xuníos, llevó al país a una fonda crisis. Aun así, el gobiernu cubanu decidió llevar a cabu los planiaos [[Xuegos Panamericanos de 1991|XI Xuegos Panamericanos de L'Habana]]. Los EE.XX. argumentaron qu'había que camudalos de sede producto de la crisis en Cuba y celebralos nel so país o n'otru de la rexón. A la fin estos xuegos significaron más gastos que ganancies pola posición de Cuba de realizalos entá ensin la participación de televisoras estranxeres ya inclusive regalando a les naciones más probes les tresmisiones televisives.{{demostrar}} Los enormes gastos de los Xuegos Panamericanos aceleraron el colapsu que s'averaba.{{demostrar}} Ente 1992 y 1994 el presupuestu nacional amenorgar a menos de 2000 millones de dólares añales, un númberu baxu pa una nación de 11 millones d'habitantes. Sicasí, a pesar de la fame y la escasez, el réxime caltener nel poder gracies a l'enfotu y al sofitu mayoritariu de la población. Pero inevitablemente empezó l'apaición d'enfermedaes rellacionaes cola malnutrición. Ente elles atopaben neuropatíes por avitaminosis como la neuritis óptica.{{demostrar}} El gobiernu, ante la cayida económica, autorizó un perreducíu sector priváu al que se llamó "Cuentapropismu" o "Trabayu per cuenta mesma", que yera l'únicu capaz de llevar a cabu funciones de servicios y artesanales que l'estáu nun taba enagora en condiciones d'asumir. Darréu, ante'l fortalecimientu del presupuestu nacional, el cuentapropismu foi llindáu radicalmente al traviés de la prohibición d'expedir nueves llicencies y con aumentos de los impuestos. Paralelamente, en 1993, llegalizóse la tenencia y usu de divises convertibles en particular el dólar. Ésta vieno sumase a midíes como les [[Cases del Oru]] y les [[Tiendes Recaldadores de Divises]] qu'al pie de otres, llograron un espectacular ameyoramientu de la tasa de cambéu de la moneda nacional. Sicasí, los salarios de los trabayadores caltener en niveles irreales, totalmente divorciaos de los precios y les necesidaes más perentorias de les families cubanes.{{demostrar}} Amás, traxo xunto cola apertura al turismu, un aumentu vertixinosu de la prostitución y el proxenetismu.{{demostrar}} === Recuperación económica hasta l'actualidá === [[Ficheru:Patria o Muerte.jpg|thumb|El gobiernu de Cuba sostién que "la revolución nun terminó" y que "la llucha sigue". Na fotografía un cartelu propagandísticu.]] El Gobiernu tomó midíes pa desenvolver y llevantar d'esa crisis al país. Ente les midíes atopábase: l'aumentu de la inversión del capital estranxeru, les tiendes de divises (en USD) y l'aumentu de la producción agrícola al traviés de los mercaos agrícoles, tamién controlaos por intermediarios. Pa evitar los conflictos monetarios aumentóse l'usu del [[Pesu cubanu convertible|pesu convertible]] hasta faese'l principal mediu de les tiendes (aquelles que nun son por moneda nacional). Amás aumentóse el númberu d'industries, producciones y polo xeneral la economía, anque entá ufierta grandes retos. La industria azucrero, otra fonte principal de divises, ye agora'l tercer renglón (con perspectives de menguar nuevamente), antecedida pol turismu y la industria niquelífera. La [[macroeconomía]] ameyoró ostensiblemente, pero entá les economíes familiares tienen un ingresu inferior al poder adquisitivu elemental pa poder mercar alimentos que dexen una dieta fayadiza. Sicasí esta dificultá ye solliviada en dalguna midida pola tarxeta de suministru. Delles otres necesidaes primaries son satisfeches en dalguna midida por negocios pequeños dexaos dientro de la islla qu'ameyoren los ingresos per cápita. La mayor afectación ver nes families de menos cultura o educación o en persones de la tercer edá que viven soles por diverses razones, anque se fai un esfuerciu por tratar de vixilar estos casos pa evitar que cayan en problemes sociales. Les desigualdaes sociales aumentaron por cuenta de la diferencia del ingresu en cubanos que trabayen pal estáu (la mayor parte de la población) y aquellos que lo faen por cuenta propia, quien en dellos casos lleguen a recibir nun día'l sueldu d'un obreru cubanu permediu. {{demostrar}} La baxa productividá del país pola mor del bloquéu d'Estaos Xuníos, y la inversión en programes d'educación y salú fai que'l gastu públicu en sueldos non dexe satisfechos a la mayor parte de la población. Por ello una porción de la población participa d'una forma o otra n'actividaes más o menos illegales, que bazcuyen ente esforciaos trabayos per cuenta propia ensin llicencies, pasando pol comerciu illegal de bienes non esenciales que tán a precios exorbitantes nes tiendes, hasta'l comerciu inescrupuloso d'artículos de primera necesidá, como alimentos o inclusive de melecines (munches vegaes de dudosa procedencia).{{demostrar}} Hai una evidente desatención a la producción agrícola, siendo la mayoría de los trabayadores parte d'un enorme aparatu burocráticu o de servicios. Otru sector social con un ingresu cimeru al permediu ye'l d'artistes, científicos y deportistes. El problema del salariu en Cuba ta faciendo que munchos mozos dexen de trabayar pa dedicase a negocios independientes, otros opten por emigrar o a cencielles dedíquense a vivir de remeses. Dende'l 2008 el gobiernu persuade a la población por qu'ameyore la so eficiencia y productividá y tien en mente una reestructuración del salariu'l que s'otorgaría según resultancies, reforma entá non sentida nel país pero que s'entama establecer adulces. Esto en respuesta al evidente igualitarismu al que se llevara'l salariu del cubanu faciendo que la diferencia percibida por casu ente un médicu y un trabayador de llimpieza sía ínfimu. Como asocedió en tolos países comunistes, especialmente a la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], el gobiernu cubanu llindó la salida de los nacionales de Cuba al esterior, con fuertes regulaciones que s'empobinen a evitar la emigración del personal calificáu y la perda consiguiente del altu esfuerciu relativu n'educación de la población. Esto xenera toa clase de malestar, siendo denunciáu nos foros internacionales como una violación de los Derechos Humanos. Tamién produció un fenómenu social nel cual búscase la emigración per víes llegales como'l matrimoniu con estranxeros o'l trabayu fuera del país calteniéndose al serviciu del estáu cubanu. Nos últimos años, col renacer de les fuercies d'izquierda n'América Llatina, la Revolución Cubana amontó'l so papel de direición y sofitu, casi desapaecíu na década de los 90. Anguaño'l gobiernu cubanu desenvuelve les rellaciones de toa clase (económiques, polítiques, militares y sociales ) col gobiernu de [[Nicolás Maduro]] de [[Venezuela]] y col gobiernu d'[[Evo Morales]] en [[Bolivia]], según col gobiernu de Cristina Fernández de Kirchner n'[[Arxentina]], con Correa n'[[Ecuador]] y Daniel Ortega en [[Nicaragua]]. En [[2006]], [[Fidel Castro]] careció y delegó el mandu nel so hermanu [[Raúl Castro|Raúl]], per primer vegada en 47 años dende'l trunfu de la Revolución Cubana de 1959. El fechu abrió nuevamente un ampliu procesu d'alderiques y especulaciones sobre'l futuru de la Revolución Cubana. El 19 de febreru de 2008, [[Fidel Castro]], al traviés del diariu oficial [[Diariu Granma|Granma]], anunciaba qu'arrenunciaba definitivamente a la Presidencia de Cuba (a la qu'arrenunciara provisionalmente el 31 de xunetu de 2006) tornando la posibilidá d'aspirar de nuevu a dichu puestu. L'Asamblea Nacional Cubana escoyó'l 24 de febreru de 2008 a [[Raúl Castro]] como nuevu [[Presidente de Cuba]]. == Disidentes y exiliaos == [[Ficheru:Julia.JPG|thumb|Una [[Dames de Blancu|Dama de Blanco]], grupu de muyeres que reclamaba la llibertá de los sos maríos o fíos, condergaos nos procesos de la denomada [[Primavera Negra de Cuba]] de 2003]] {{AP|Disidentes cubanos}} Dende la dómina de les espropiaciones y nacionalizaciones, más d'un millón de cubanos emigraron de [[Cuba]]; la gran mayoría d'ellos hanse establecíu nel sur de [[Florida]] ([[Miami]], [[Hialeah]]) y [[Nueva Jersey]], mientres otros prefirieron [[España]] y [[Venezuela]]. Tamién esisten pequeñes comunidaes en munches otres partes del mundu. El deterioru de les condiciones de vida de los cubanos provocó una crisis migratoria escontra la [[Florida]] en 1994 que pasó a la historia como la [[Crisis de los Balseros]]. Según delles fontes, estos fechos d'emigración masiva punxeron en dulda la credibilidá del gobiernu cubanu y de la so aceptación pola mayoría del pueblu.<ref>http://contextuspablofeliperezg.blogspot.com/2008/10/camarioca-el mayor-xodo-masivu-de.html Camarioca, el mayor éxodu masivu de cubanos...</ref> Cuba plantegó que la [[Emigración]] escontra Estaos Xuníos ye aguiyada pola Llei d'Axuste Cubanu (1966) que dexa que cada cubanu que tríe tierra d'Estaos Xuníos reciba automáticamente, a diferencia del restu de los inmigrantes llatinoamericanos, ayuda federal y al cabu d'un añu sía residente llegal. Esta política foi calificada pol gobiernu cubanu como una "llei asesina" yá que afala a munches persones a intentar l'encruz del Estrechu de la Florida ensin condiciones mínimes de seguridá lo que provocó perdes de vides humanes. Un exemplu d'esto postreru ye'l célebre casu del neñu [[Elián González]]. Grupos d'emigraos cubanos especialmente na [[Florida]] y tamién otros residentes en Cuba, formaron grupos opositores al gobiernu cubanu. Estos grupos son sofitaos política y financieramente pol gobiernu d'Estaos Xuníos polo que, según los sos detractores, tán más convocaos por intereses económicos que políticos. Ente que, pela so parte, el gobiernu de Cuba acusar de ser [[mercenariu|mercenarios]] del [[imperialismu d'Estaos Xuníos]] y tácitamente de traición a la patria. Esto postreru oldea cola tolerancia gubernamental escontra tales grupos. Na prensa de la islla munches vegaes llamóse-yos a los contrarrevolucionarios establecíos na ciudá de [[Miami]] como "la mafia terrorista de Miami" n'especial a aquellos que tienen venceyos con políticos cubano-norteamericanos abiertamente contrarios al réxime cubanu. [[Cuba]] foi víctima dende 1959 d'ataques per parte de grupos violentos aniciaos n'Estaos Xuníos como los atentaos con bombes realizaos en [[1997]] contra dellos hoteles en [[L'Habana]] entamaos pol conocíu [[terrorista]] y ex-axente de la CIA [[Luis Posada Carriles]].<ref name="Cubaunletter">Annex to the letter dated 29 October 2001 from the Permanent Representative of Cuba to the United Nations addressed to the Secretary-General. Summary of principal terrorist actions against Cuba (1990-2000). [http://www.un.org/documents/ga/docs/56/a56521.pdf]</ref><ref name="cubasolidarity">"The Cuban Downing of the Planes. The News We Haven't Been Hearing...." Article from [[Cuba Solidarity]] [http://www.cubasolidarity.net/planes2.html]</ref> == El casu de los cinco Axentes Cubanos == En [[1998]] el gobiernu d'Estaos Xuníos fixo pública la detención d'un grupu d'axentes cubanos tapaos que s'atopaben infiltrados n'organizaciones terroristes del sur de la [[Florida]]. De magar, desenvolvióse un intensu alderique alredor de les acusaciones norteamericanes contra estos homes qu'inclúin poner en peligru la "seguridá nacional" d'esti país y combalechadura pa cometer asesinatu en primer grau. Esi grupu foi rellacionáu col casu del [[Valtamientu de les avionetes]] que, procedentes de la Florida, violaben l'espaciu aereu de la capital cubana'l 24 de febreru de 1996. El gobiernu cubanu niega tales allegamientos. Per otru llau, nun se trata de la única ocasión en que Cuba como respuesta a los ataques terroristes de que foi víctima dende [[1959]] hai infiltrado axentes n'organizaciones violentes d'orixe cubanu que moren n'Estaos Xuníos. Tampoco ye la primer vegada que lo fai ensin echar voz de al so gobiernu ya inclusive violando delles lleis norteamericanes. Esta vegada, sicasí, tuvo una mayor repercusión política. Anguaño (2012) cuatro d'ellos siguen presos n'Estaos Xuníos so condenes qu'inclúin delles cadenes perpetues. Solo René González foi escarceláu dempués de 13 años de prisión. El gobiernu de la islla primeramente nun confirmó la identidá de los axentes pero una vegada que lo fixo desamarró una intensa campaña internacional pa la so lliberación como puede trate en dellos sitios de la rede incluyendo, en concencia, dellos sitios cubanos[http://www.cuba.cu/inocentes]. L'actitú escontra esti casu ye revesosa. Per un sitiu tán los criterios más contrarios reflexaos en diversos materiales o artículos publicaos especialmente en Miami según la pronunciación de dellos políticos de derecha a favor de la so condena. Y, por otru, espresiones de sofitu per parte de delles organizaciones y personalidaes reconocíes qu'esixen la so lliberación.[http://www.freeforfive.org/es/thefive.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820063756/http://www.freeforfive.org/es/thefive.html |date=2012-08-20 }} == Ver tamién == * [[Historia de Cuba]] * [[Disidentes cubanos]] * [[Guerra Fría]] * [[Fidel Castro]] * [[Che Guevara]] * [[Camilo Cienfuegos]] * [[Comunismu]] * [[Antimperialismu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=[[Jon Lee Anderson|Anderson, Jon Lee]]|títulu=Che Guevara. Una vida revolucionaria|añu=1997|publicación=Barcelona: Anagrama|id=ISBN 84-339-2572-0}} * {{cita llibru|autor=Arévalo, Juan José|títulu=Guatemala: la democracia y l'Imperiu|añu=1955|publicación=Buenos Aires: Renacimientu}} * {{cita llibru|autor=[[Iglesias Leyva, Joel]]|títulu=De la Sierra Maestra al Escambray|añu=1979|publicación=Ciudá de L'Habana, Cuba: Editorial Lletres Cubanes}} * {{cita llibru|autor=Llerena, Mario|títulu=La revolución insospechada: orixe y desenvolvimientu del castrismu|añu=1981|publicación=Buenos Aires: EUDEBA}} * {{cita llibru|autor=Selser, Gregorio|títulu=El Guatemalazo: la primer guerra puerca|añu=1961|publicación=Buenos Aires: Iguazú}} * {{cita llibru|autor=Guerra|títulu=Historia de la Revolución cubana|añu=2009|nome=Sergio|editorial=Txalaparta|isbn=978-84-8136-544-3|allugamientu=Navarro|apellíos2=Maldonado|nome2=Alejandro}} * {{cita llibru|apellíu=Castillo Bernal|nome=Tomáu d'Andrés|títulu=Cuando esta guerra acábese. (De los montes al llanu)|añu=2000|editorial=Editorial de Ciencies Sociales|isbn=978-959-06-0360-0|ubicación=L'Habana}} * {{cita llibru|apellíos=Paterson|nome=Thomas G.|títulu=Contesting Castro. The United States and the triumph of the Cuban Revolution|añu=1994|editorial=Oxford University Press|allugamientu=Nueva York|isbn=9780195101201}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20090927114332/http://emba.cubaminrex.cu/Default.aspx?tabid=1741 Cinco Heroes] * [http://www.cubavsbloqueo.cu/ Cuba vs Bloquéu] * [https://web.archive.org/web/20081230032050/http://aniversariu50.cubava.cu/ Sitio web n'honor al 50º Aniversariu de la Victoria de la Revolución Cubana.] * [https://web.archive.org/web/20081226005917/http://videos.cubasi.cu/50aniversariu/intro.htm 50 Aniversariu del Trunfu de la Revolución cubana en Multimedia] * [http://www.cubasi.cu/fidelcastro/revolucion.htm Trunfu de la Revolución cubana en Multimedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103195008/http://www.cubasi.cu/fidelcastro/revolucion.htm |date=2007-01-03 }} * [http://www.cubasi.cu/fidelcastro/del70al90.htm Cuba, décades del 70 al 90 en Multimedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113005329/http://www.cubasi.cu/fidelcastro/del70al90.htm |date=2007-01-13 }} * {{Enllaz rotu|1=Cuba dempués de la cayida del campu socialista en Multimedia |2=http://www.cubasi.cu/fidelcastro/programes.htm |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Revolución cubana}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Revolución cubana| ]] [[Categoría:Guerres de Cuba]] [[Categoría:Marxismu]] 5p1hwymxrbuc0np59o17733bmzcmws0 0 114386 4496281 4481678 2026-05-25T15:11:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496281 wikitext text/x-wiki {{Eventu}} [[Ficheru:K-25 aerial view.jpg|thumb|300px|Planta K-25, en Oak Ridge, una de les principales instalaciones del Proyeutu Manhattan]] [[Ficheru:HD.4G.046 (10537740245).jpg|thumb|300px|[[Prueba Trinity]]: Primer esplosión nuclear en [[Alamogordo]], culminación del proyeutu (16 de xunetu de 1945).]] El '''Proyeutu Manhattan''' foi'l nome en clave d'un proyeutu científicu lleváu a cabu mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] polos [[Estaos Xuníos]] con ayuda del [[Reinu Xuníu]] y [[Canadá]]. L'oxetivu final del proyeutu yera'l desenvolvimientu de la primera [[bomba atómica]] primero que l'[[Alemaña nazi]] consiguir. La investigación científica foi dirixida pol [[físicu]] [[Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] ente que la seguridá y les operaciones militares corríen a cargu del xeneral [[Leslie Groves|Leslie Richard Groves]]. El proyeutu llevar a cabu en numberosos centros d'investigación siendo'l más importante d'ellos el '''Distritu d'Inxeniería Manhattan''' asitiáu nel llugar conocíu anguaño como [[Llaboratoriu Nacional de Los Álamos]]. El proyeutu arrexuntó a una gran cantidá d'eminencies científiques como [[Robert Oppenheimer]], [[Niels Böhr]], [[Enrico Fermi]], [[Ernest Lawrence]], [[Luis Walter Álvarez]], etc. Yá que, tres los esperimentos n'[[Alemaña]] previos a la guerra, sabíase que la [[fisión]] del [[átomu]] yera posible y que los [[nazis]] taben yá trabayando nel so propiu [[programa nuclear nazi|programa nuclear]], axuntáronse delles mentes brilloses. Exiliaos [[xudíos]] munchos d'ellos, fixeron causa común de la llucha contra'l [[fascismu]] apurriendo'l so granu de sable a la causa: consiguir la bomba primero que los alemanes. El primer ensayu atómicu esitosu asocedió nel desiertu d'[[Alamogordo]], en [[Nuevu Méxicu]] el 16 de xunetu de 1945. El test llamóse ''[[Prueba Trinity|Trinity]]'' y el dispositivu españáu denominar con nome en clave ''Gadget''. Trátase d'una [[Bomba de plutonio|bomba-A de plutoniu]] del tipu ''[[Fat Man]]'', el mesmu tipu de bomba que sería llanzada sobre [[Nagasaki]] díes dempués, el 9 d'agostu de 1945. Na actualidá esti llugar ta marcáu por un monolitu cónicu negru de [[siliciu]] resultáu de la fusión del sable sol efeutu del calor. Na carrera pola bomba nuclear, los [[alemanes]] teníen el [[Proyeutu Uraniu]] y los soviéticos la [[Operación Borodino]]. == Centros d'investigación == [[Ficheru:Manhattan Project US Map.png|thumb|500px|right|Selección de centros d'investigación venceyaos al Proyeutu Manhattan.]] El proyeutu Manhattan empezó primeramente en distintes universidaes d'Estaos Xuníos, notablemente la [[Universidá de Chicago]] colos primeros tests de [[reacción en cadena]] producíos so la direición del físicu italianu [[Enrico Fermi]]. Darréu establecióse'l Llaboratoriu Nacional de Los Álamos en [[Nuevu Méxicu]], dirixíu pola [[Universidá de California]]. Los principales centros nos que llevó a cabu'l proyeutu fueron: * [[Hanford Site]], [[Washington (estáu)|Washington]]; Qu'algamó una estensión de 1&nbsp;000 milles cuadraes (2&nbsp;589 km²) ya incluyó terrenes de les pequeñes ciudaes cercanes de [[Hanford]] y [[White Bluffs]]. * [[Llaboratoriu Nacional Los Álamos]], [[Nuevu Méxicu]]. * El [[Llaboratoriu Nacional de Oak Ridge]], [[Tennessee]]; con una estensión de más de 60.000 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] (243 km²). * El [[Complexu Nacional de Seguridá Y-12]], * Y otros numberosos centros. La esistencia d'estos centros foi caltenida de callao hasta'l final de la guerra. En munchos casos los trabayadores desconocíen el proyeutu nel que taben trabayando, esponiendo les sos vides. Pa mediaos de [[1945]], el proyeutu emplegaba a más de 130.000 persones con un costu total de cerca de dos mil millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]] de la dómina - venti mil millones de dólares actuales afaciendo les variaciones por [[inflación]]. [https://web.archive.org/web/19990208221936/http://www.brookings.edu/FP/PROJECTS/NUCWCOST/MANHATTN.HTM] == Historia == === Concepción del Proyeutu === Los científicos nucleares [[Leó Szilárd]], [[Edward Teller]] y [[Eugene Wigner]], abellugaos [[xudíu|xudíos]] provenientes de [[Hungría]] creíen que la enerxía lliberada pola [[fisión nuclear]] podía ser utilizada pa la producción de bombes polos alemanes, polo que persuadieron a [[Albert Einstein]], el físicu más famosu n'Estaos Xuníos, por qu'alvirtiera al presidente [[Franklin D. Roosevelt]] d'esti peligru per mediu d'una carta que Szilárd escribió y foi unviada'l [[2 d'agostu]] de [[1939]]. En respuesta a l'alvertencia, Roosevelt amontó les investigaciones alrodiu de les implicaciones na seguridá nacional de la fisión nuclear. Dempués de la detonación sobre Hiroshima, Einstein comentaría: ''"tendría de quemar los deos colos qu'escribí aquella primer carta a Roosevelt."'' === Entamu del Proyeutu === Roosevelt creó un comité del Uraniu [[ad hoc]] al cargu de [[Lyman Briggs]], entós xefe del National Boureau of Standards, que empecipió les sos investigaciones en [[1939]] nel [[Naval Research Laboratory]] en Washington, onde'l físicu [[Philip Abelson]] investigó la separación de los [[isótopu|isótopos]] d'[[uraniu]]. Na [[Universidá de Columbia]], el físicu [[Enrico Fermi]] construyó prototipos de [[reactor nuclear|reactores nucleares]] utilizando distintes configuraciones de [[grafitu]] y [[uraniu]]. En [[1940]] [[Vannevar Bush]], direutor del Institutu Carnegie de Washington, entamó'l Comité d'Investigación de la Defensa Nacional pa movilizar los recursos científicos de los [[Estaos Xuníos]] escontra'l sofitu de les investigaciones empobinaes a la guerra. El Conseyu d'Investigación de la Defensa Nacional fíxose depués cargu del "Proyeutu Uraniu", como se conocía'l programa de física nuclear, y en [[1940]] [[Vannevar Bush|V. Bush]] y [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] crearon la Oficina de Desenvolvimientu n'Investigación Científica col fin d'ampliar estos esfuercios. El [[9 d'ochobre]] de [[1941]], Roosevelt autorizó finalmente'l desenvolvimientu de l'arma atómica. === Desenvolvimientu del Proyeutu === [[Ficheru:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|thumb|Paneles de control y operadores del sistema de cálculu principal del Proyeutu Manhattan asitiáu n'[[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]], [[Tennessee]]. Mientres el proyeutu Manhattan los operadores yeren muyeres que trabayaben en veces de 24 hores ensin conocer el propósitu o consecuencies del so trabayu.]] El [[7 d'avientu]] de [[1941]] col ataque xaponés a [[Pearl Harbor]], [[Estaos Xuníos]] entró na [[Segunda Guerra Mundial]]. Un día antes, V. Bush creó'l Comité S-1 coles mires d'emponer les investigaciones. Los esfuercios pa llograr material pa la bomba amontar nel Llaboratoriu de Metalurxa de la [[Universidá de Chicago]], el Llaboratoriu de Radiación de la [[Universidá de California]] y el Departamentu de Física de la [[Universidá de Columbia]]. Pa llograr isótopos de [[plutoniu]] tiense que bombardiar con neutrones el [[Uraniu-238]], que absuerbe los neutrones tresformándose n'Uraniu-239, emite una partícula beta convirtiéndose en Neptuniu-239, y finalmente emite otra partícula beta pa pasar a [[plutoniu]]-239. Con esti fin, en [[1942]] construyéronse enormes plantes n'[[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]] (Sitiu X) [[Tennessee]], y [[Hanford Site|Hanford]] (Sitiu W) [[Washington (estáu)|Washington]], pa realizar esta separación. A principios de [[1942]] el físicu y [[Premiu Nobel]] [[Arthur Holly Compton]] entamó'l Llaboratoriu de Metalurxa de la [[Universidá de Chicago]] pa estudiar el [[plutoniu]] y les piles de fisión. Compton solicitó al físicu teóricu J. Robert Oppenheimer de la [[Universidá de California]] que s'encargara de realizar los cálculos sobre neutrones d'alta velocidá, esenciales pa la viabilidá del [[arma nuclear]]. [[John Manley]], un físicu del Llaboratoriu de Metalurxa de la [[Universidá de Chicago]], foi designáu p'ayudar a Oppenheimer a topar respuestes contactando y coordinando dellos grupos de físicos esperimentales esvalixaos en tol país. Na primavera de [[1942]], Oppenheimer y [[Robert Serber]] de la [[Universidá d'Illinois]] trabayaron nos problemes del espardimientu de neutrones (movimientu de neutrones na [[reacción en cadena]]) ya hidrodinámica (comportamientu de la esplosión producida pola [[reacción en cadena]]). Esti estudiu preliminar foi revisáu'l mesmu branu por un grupu de físicos teóricos integráu por [[Hans Bethe]], [[John Van Vleck]], [[Edward Teller]], [[Felix Bloch]], [[Emil Konopinski]], [[Wisam Ankah]], [[Robert Serber]], [[Stanley S. Frankel]] y [[Eldred C. Nelson]] quien concluyeron que la bomba de fisión yera vidable. Los científicos suxirieron que la reacción podía empecipiase acoplando una [[Masa crítico (física)|masa crítico]], yá sía disparando dos mases subcríticas de plutoniu o uraniu; o per mediu de implosionar o estruyir una esfera bueca de los mesmos materiales. Pela so parte, Teller contemplaba la posibilidá de fabricar un dispositivu muncho más poderosu o ''Superbomba'' al arrodiar la bomba de fisión con [[deuteriu]] y [[tritiu]], sicasí, el dispositivu nun sería probáu hasta [[1952]] yá rematada la guerra, la bomba termonuclear, utilizando'l [[Procesu Teller-Ulam]]. Edward Teller tamién especuló cola posibilidá de que la bomba atómica pudiera amburar l'atmósfera terrestre al desencadenar una hipotética reacción de fusión en cadena del [[hidróxenu]]. Nun primer momentu Oppenheimer tomóse bien en serio esi riesgu, y poner en conocencia de Arthur H. Compton. Pero tanto Bethe como Serber, Teller o'l mesmu Oppenheimer refugar casi de momentu, considerándolo teóricamente imposible. En [[1946]], acabada la guerra, Edward Teller ocuparíase, xunto colos sos collaboradores de Los Alamos Konopinsky y Marvin, de redactar un informe<ref>{{Cita web |url=http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |títulu=Konopinski, Y. J, C. Marvin; Edward Teller (1946). "Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs". Informe téunicu del Llaboratoriu Nacional de Los Alamos, LA-602 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101209120056/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |fechaarchivu=2010-12-09 }}</ref> -desclasificáu en 1973- refugando por completu la posibilidá de quema de l'atmósfera, "inclusive asumiendo les hipótesis más estravagantes". [[Ficheru:Los Alamos Primer assembly methods.png|thumb|Distintos métodos d'ensamblaxe de bombes de fisión consideraos mientres la conferencia de xunetu de 1942.]] Por desgracia, según Oppenheimer, Compton "nun tuvo'l sentíu común abondu como pa caltener la boca zarrada" y mentanto peneró l'asuntu a Washington, lo que fizo que la cuestión "enxamás quedara soterrada", y nun s'atayara hasta la detonación de la [[Prueba Trinity]]. Amás, tres la guerra volvió salir delles vegaes a la lluz, especialmente en [[1959]], [[1975]], y [[1992]], y en gran parte por cuenta de un tracamundiu per parte de la prensa: l'informe de Teller referir a ello non como daqué "imposible" sinón "improbable" -una y bones la probabilidá de que daqué asemeyada asocediera quedaba fora de cualquier planteamientu científicu- y Compton concedió en 1959 una entrevista a [[Pearl S. Buck]] qu'esta malinterpretó dafechu al trescribir que tal probabilidá yera "una ente un millón". Esti aserto sirvió de la mesma al periodista H.C. Dudley y al New York Times pa considerar plausible l'amenaza d'una fusión del hidróxenu terrestre causada pola esplosión d'una bomba atómica.<ref>[http://people.csail.mit.edu/ilya_shl/alex/riskOfTheImpossible.pdf "What is the risk of impossible?" ''Technology: Journal of The Franklin Institute'', Vol. 33 1 A, páxs. 97-1 16, 1994]</ref> La resultancia de les xuntes foi resumíu por Serber en ''"The Los Alamos Primer"'' (LA-1 [http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/index1.html en llinia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404141156/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/index1.html |date=2019-04-04 }}), y suministraron la base teórica orixinal pal diseñu de la [[bomba atómica]], que se convirtió na xera principal de [[Llaboratoriu Nacional Los Álamos|Los Alamos]] mientres la guerra; y la idea de la [[bomba H]], que se caltuvo nel llaboratoriu mientres la posguerra. En setiembre de [[1942]] les dificultaes atopaes al desenvolver investigaciones n'universidaes esperdigaes por tol país fixeron evidente la necesidá de crear un nuevu llaboratoriu dedicáu puramente a esta xera. Sicasí, esta necesidá foi puesta en segundu planu dada la demanda de plantes que pudieren producir abondu uraniu y plutoniu pa crear les bombes atómiques. Les operaciones a gran escala rellacionaes col proyeutu fueron asignaes al exércitu pol presidente Roosevelt, y el Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu asignó al Coronel [[James Marshall]] pa supervisar la construcción de fábriques pa la separación d'isótopos d'uraniu y producción de plutoniu. Nesi tiempu, l'únicu métodu que paecía prometedor pa la separación a gran escala yera la separación electromagnética, desenvuelta por [[Ernest Lawrence]] nel Llaboratoriu de Radiación de la [[Universidá de California]], anque los científicos siguieron estudiando otros métodos alternativos por cuenta del so altu costu y a que yera improbable que pudiera producir suficiente material antes del final de la guerra. L'exércitu determinó qu'un allugamientu cerca de [[Knoxville]] [[Tennessee]] sería'l llugar más apropiáu pa construyir la planta de separación, pero por cuenta de que los oficiales a cargu desconocíen qué estensión sería necesaria, retrasóse la so alquisición. Otramiente, por cuenta de la so naturaleza esperimental, el proyeutu nun pudo competir coles demás prioridaes del exércitu en tiempu de guerra, como la demanda d'aceru pa la construcción de fábriques, lo cual causó-y retrasos. Na seronda de 1943, el Coronel Marshall tuvo la idea d'una operación d'intelixencia independiente, xestionada pol Xefe de Distritu del Proyeutu Manhattan, col fin de pescudar los progresos alemanes na investigación atómica: la [[Operación Alsos]]. === Culminación del Proyeutu === [[Ficheru:Trinity shot color.jpg|thumb|Esplosión de la bomba nuclear de la [[prueba Trinity]], el 16 de xunetu de 1945 cerca d'[[Alamogordo]], [[Nuevu Méxicu]].]] El proyeutu Manhattan consiguió'l so oxetivu de producir la primer bomba atómica nun tiempu de 2 años 3 meses y 16 díes, españando la primer prueba nuclear del mundu ([[Prueba Trinity]]) el [[16 de xunetu]] de [[1945]] cerca d'[[Alamogordo]], [[Nuevu Méxicu]]. La continuación del proyeutu condució a la producción de dos bombes-A conocíes como ''[[Little Boy]]'' y ''[[Fat Man]]'' con pocos díes d'intervalu, que s'españaron en [[Hiroshima]] el [[6 d'agostu]] de [[1945]] y en [[Nagasaki]] el [[9 d'agostu]] respeutivamente. == Resultáu, dos bombes distintes == {{AP|Bomba atómica}} [[Ficheru:Atomic bombing of Japan.jpg|367x367px|left|thumb|''Little Boy'' esplotó sobre [[Hiroshima]], Xapón, el 6 d'agostu de 1945 (izda);<br /> ''Fat Man'' esplotó sobre [[Nagasaki]], Xapón, el 9 d'agostu de 1945 (dcha)]] El mayor problema que resolver pa la construcción d'una [[bomba atómica]] foi'l llogru de suficiente material fisible y d'abonda pureza. El problema foi encetáu simultáneamente por dos enfoques, representaos en caúna de los dos armes esplegaes nes ciudaes xaponeses. La bomba de [[Hiroshima]], ''[[Little Boy]]'', taba basada nel [[isótopu]] d'[[uraniu]] O-235, un isótopu bastante raru que tien de ser separáu del isótopu más común del uraniu, l'O-238 que nun ye afechu pa la fabricación de bombes atómiques. La separación llevar a cabu nes instalaciones d'[[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]] utilizando principalmente'l métodu d'[[espardimientu gaseosu]] de hexafloruro d'uraniu (UF<sub>6</sub>), y tamién otros como'l [[calutrón]], qu'utiliza'l principiu de separación magnética nun [[espectrómetru de masa]]; y la [[espardimientu térmicu]]. La bomba de [[Nagasaki]], ''[[Fat Man]]'', en contraste utilizó l'isótopu de [[plutoniu]] Pu-239, un elementu sintéticu, pero más complicáu tocantes al so sistema de detonación, que s'empecipia per mediu d'un dispositivu d'[[implosión]] que foi desenvueltu mientres el proyeutu nes instalaciones de [[Llaboratoriu Nacional Los Álamos|Los Alamos]]. == Científicos destacaos que trabayaron nel Proyeutu Manhattan == [[Ficheru:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|thumb|[[J. Robert Oppenheimer]] y [[Leslie Groves]] nos restos de la [[prueba Trinity]] en setiembre de 1945.]] Esta ye una llista parcial de dalgunos de los científicos que participaron nesti proyeutu. [[Albert Einstein]] robló una carta redactada por [[Leo Szilard]] (científicu xudíu abellugáu n'EE.XX.) antes del entamu del proyeutu pa convencer al presidente Roosevelt de la necesidá d'establecer un programa asemeyáu. Amás de esta carta, él nunca trabayó nel desenvolvimientu de bombes nucleares. * [[Robert Oppenheimer]]: Direutor del proyeutu, oponer al usu militar de la [[enerxía nuclear]] una vegada terminada la guerra. * [[Enrico Fermi]]: Fuxíu del so Italia natal, foi'l creador de la primer pila atómica na Universidá de Chicago. * [[Edward Teller]]: Unu de los munchos xudíos fuxíos del [[Alemaña nazi|réxime nazi]]. Unu de los más fervosos defensores del programa armamentístico nuclear d'Estaos Xuníos. * [[Hans Bethe]]: Importante teóricu del proyeutu, direutor de la división téunica. * [[Richard Feynman]]: Responsable de la división teórica y de los cálculos por ordenador. Na so biografía cunta numberoses anécdotes sobre la so etapa nel Proyeutu Manhattan y el so sentimientu de culpabilidá al esplotar la primer bomba. * [[John von Neumann]]: Espertu en materia d'esplosivos, ente otres habilidaes, foi-y encamentada la misión d'ayudar nel diseñu d'esplosivos de contautu pa la compresión del nucleu de plutoniu del dispositivu utilizáu nel ensayu ''Trinity'' y la bomba '''Fat Man''' llanzada sobre [[Nagasaki]]. Tamién foi l'encargáu de calcular a qué altor teníen d'esplotar les bombes antes de tocar el suelu por que'l so efeutu fuera más devastador. Asina mesmu tamién tuvo nel comité encargáu pa escoyer ''oxetivos potenciales'' xaponeses (ciudaes), onde faer cayer les bombes atómiques. == Proyeutos similares == Na [[Xunión Soviética|URSS]] intentóse llevar a cabu un proyeutu asemeyáu, lideráu por [[Ígor Vasílievich Kurchátov]], pero con una diferencia fundamental: dalgunes de les investigaciones de Kurchátov veníen de segunda mano de los países arreyaos nel Proyeutu Manhattan gracies a los [[espía|espíes]]. Había siquier dos nel equipu científicu de Los Álamos, [[Klaus Fuchs]] y [[Theodore Hall]], que nun se conocíen ente ellos. Mientres la Guerra, tamién se llevaron a cabu dalgunos intentos simbólicos n'[[Alemaña]], (lideraos por [[Werner Heisenberg]]), y en [[Xapón]] (''vease: [[Programa atómicu de Xapón]]''). El Proyeutu Manhattan, xunto coles investigaciones [[criptografía|criptográfiques]] y el desenvolvimientu del [[radar]] de [[microondes]], representen dellos exemplos de proyeutos secretos, a gran escala y extraordinariamente esitosos, niciaos pol conflictu de la [[Segunda Guerra Mundial]]. == Ver tamién == * [[Arma nuclear]] * [[Bomba atómica]] * [[Hiroshima]] * [[Nagasaki]] * [[Efeutos de les armes nucleares]] * [[Operación Alsos]] * [[Proyeutu Uraniu]] * [[Prueba Trinity]] * ''[[Little Boy]]'' * ''[[Fat Man]]'' * [[Estratexa de les armes nucleares]] * [[Guerra atómica]] * [[Armes de destrucción masiva]] * [[Programa soviéticu de les armes nucleares]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Manhattan Project}} === N'español === * [http://www.angelfire.com/sc/energianuclear/manhattan.html El Proyeutu Manhattan] (Artículu centráu na perspeutiva histórica). * [http://exordio.com/1939-1945/personajes/científicos-nucleares.html#SZI Científicos nucleares d'Estaos Xuníos mientres la II Guerra Mundial.] (Curties biografíes. Artículos complementarios sobre la II Guerra Mundial). * [http://exordio.com/1939-1945/codex/Documentos/cartaeinstein.html Carta d'Einstein al Presidente Roossevelt] * [http://exordio.com/1939-1945/codex/Documentos/truman-bombaa.html Orde del bombardéu d'Hiroshima] * [https://web.archive.org/web/20141023172849/http://www.turnerlibros.com/Ent/Products/ProductDetail.aspx?ID=533 Les esposes de Los Álamos] TaraShea Nesbit. Turner 2014 ISBN 978-84-16142-02-6 === N'inglés === * [https://web.archive.org/web/20070202072804/http://www.atomicmuseum.com/tour/manhattanproject.cfm National Atomic Museum | The Manhattan Project] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_memorandum.html Rellatu per parte de testigos oculares de los tests Trinity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050817103414/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_memorandum.html |date=2005-08-17 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_pressrelease.html Comunicáu de prensa del presidente Truman anunciando la esplosión atómica n'Hiroshima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204205302/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_pressrelease.html |date=2004-12-04 }} 6 d'agostu de 1945. * [http://www.3rd1000.com/nuclear/cruc18.htm Desenvolvimientu de la Bomba Atómica] * [https://web.archive.org/web/20050711083047/http://www.me.utexas.edu/~uer/manhattan/ Oríxenes del Proyeutu] * [https://web.archive.org/web/20050808234552/http://www.childrenofthemanhattanproject.org/index.htm Neños del Proyeutu Manhattan] {{Tradubot|Proyecto Manhattan}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Proyeutu Manhattan|Proyeutu Manhattan]] [[Categoría:Proyeutos militares]] [[Categoría:Proyeutos militares secretos]] 74eva003q8tqq8ajhn8msc3pusk4na0 0 114387 4496507 4468394 2026-05-26T08:18:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496507 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Revolución mexicana |imagen = Collage revolución mexicana.jpg |descripción_imaxe = Fotografies de la Revolución mexicana ([[1910]]) |leyenda = |conflictu= |fecha = [[20 de payares]] de [[1910]]-1920 |llugar = {{MEX}} |resultáu = |consecuencies = |descripción = |combatientes1 = '''Revolución maderista''':<br />[[Principales xefes y oficiales maderistes|Maderistes]]<br />[[Pascual Orozco|Orozquistas]]<br />[[Principales xefes y oficiales villistas|Villistas]]<br />[[Principales xefes y oficiales zapatistas|Zapatistas]]<br />'''Presidencia de Madero y [[Decena tráxica]]''':<br />Tropes federales lleales al presidente Madero.<br />Villistas<br /><br /> '''Revolución constitucionalista:''' [[Principales xefes y oficiales huertistas|Tropes federales al mandu]] de [[Victoriano Huerta]]<br />[[Pascual Orozco|Orozquistas]]<br /><br />'''[[Convención d'Aguascalientes|Guerra de faiciones]]:'''<br />Convencionistas (villistas y zapatistas) |combatientes2 =<br />Tropes federales al mandu de [[Porfirio Díaz]]<br /><br /><br /><br /><br /><br />Orozquistas<br />Zapatistas<br />Tropes lleales a [[Félix Díaz]]<br />Tropes lleales a [[Bernardo Reyes]]<br />Tropes lleales a [[Victoriano Huerta]]<br /><br />[[Principales xefes y oficiales villistas|Villistas]]<br />[[Principales xefes y oficiales zapatistas|Zapatistas]]<br />[[Exércitu Constitucionalista]] de [[Venustiano Carranza]]<br /><br />Exércitu Constitucionalista |combatientes3 = |comandante1 = |comandante2 = |comandante3 = |soldaos1 = Desconocíu |soldaos2 = Desconocíu |soldaos3 = |baxes1 = Desconocíu |baxes2 = Desconocíu |baxes3 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = }} La '''Revolución mexicana''' foi un conflictu armáu que s'empecipió en [[Méxicu]] el 20 de payares de 1910. Anguaño, suel ser referíu como l'acontecimientu político y social más importante del [[sieglu XX]] en Méxicu. Los antecedentes del conflictu remontar a la situación de Méxicu sol [[porfiriato]]. Dende [[1876]] exerció'l [[Presidente de Méxicu|poder]] nel país de manera [[dictatorial]]. La situación enllargóse 31 años, mientres los cualos Méxicu esperimentó una notable crecedera económica y tuvo estabilidá política. Estos llogros realizar con altos costos económicos y sociales, que pagaron los estratos menos favorecíos de la sociedá y la oposición política al réxime de Díaz. Mientres la primer década del [[sieglu XX]] españaron delles crisis en diverses esferes de la vida nacional, que reflexaben el creciente descontentu de dellos sectores col porfiriato. Cuando Díaz aseguró nuna entrevista que se retiraría al rematar el so mandatu ensin buscar la reeleición, la situación política empezó a ximelgase. La oposición al Gobiernu cobró relevancia ante la postura manifestada por Díaz. Nesi contestu, [[Francisco I. Madero]] realizó diverses xires nel país con mires a formar un partíu políticu qu'escoyera a los sos candidatos nuna asamblea nacional y compitiera nes eleiciones. Díaz llanzó una nueva candidatura a la presidencia y Madero foi arrestáu en [[San Luis Potosí]] por [[sedición]]. Mientres la so estancia na cárcel llevar a cabu les eleiciones que dieron el trunfu a Díaz. Madero llogró escapar de la prisión estatal y fuxó a los [[Estaos Xuníos]]. Dende [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] (Texas), el [[20 de payares]] de [[1910]], proclamó'l [[Plan de San Luis]], que llamaba a tomar les armes contra'l Gobiernu de Díaz. El conflictu armáu empecipiar nel norte del país y darréu espandióse a otres partes del territoriu nacional. Una vegada que los sulevaos [[Toma de Ciudad Juárez|ocuparon Ciudad Juárez]] ([[Chihuahua]]), Porfirio Díaz presentó'l so arrenunciu y se exilió en [[Francia]]. En [[1911]] realizáronse nueves eleiciones nes cualos resultó electu Madero. Dende l'empiezu del so mandatu tuvo diferencies con otros líderes revolucionarios, que provocaron el llevantamientu d'[[Emiliano Zapata]] y [[Pascual Orozco]] contra'l Gobiernu maderista. En [[1913]] un movimientu contrarrevolucionario, encabezáu por [[Félix Díaz]], [[Bernardo Reyes]] y [[Victoriano Huerta]], dio un [[golpe d'Estáu]]. El llevantamientu militar, conocíu como [[Decena Tráxica]], terminó col asesinatu de Madero, el so hermanu [[Gustavo Adolfo Madero|Gustavo]] y el vicepresidente [[José María Pino Suárez|Pino Suárez]]. Huerta asumió la presidencia, lo que causó la reaición de dellos xefes revolucionarios como [[Venustiano Carranza]] y [[Francisco Villa|Francisco ''Pancho'' Villa]]. Tres pocu más d'un añu de llucha, y dempués de la [[Segunda Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|ocupación per parte d'Estaos Xuníos de Veracruz]], Huerta arrenunció a la presidencia y fuxó del país. A partir d'esi sucesu afondaron les diferencies ente les faiciones que llucharen contra Huerta, lo que desencadenó nuevos conflictos. Carranza, xefe de la Revolución acordies col [[Plan de Guadalupe]], convocó a toles fuercies a la [[Convención d'Aguascalientes]] pa nomar un líder únicu. Nesa xunta [[Eulalio Gutiérrez]] foi designáu presidente del país, pero les hostilidaes reiniciaron cuando Carranza desconoció l'alcuerdu. Dempués de ganar a la Convención, los constitucionalistas pudieron empecipiar trabayos pa la redaición d'una nueva constitución y llevar a Carranza a la presidencia en [[1917]]. La llucha ente faiciones taba lloñe de concluyir. Nel reacomodo de les fuercies fueron asesinaos los principales xefes revolucionarios: Zapata en 1919, Carranza en 1920, Villa en 1923, y [[Álvaro Obregón|Obregón]] en 1928. Anguaño nun esiste un consensu sobre cuándo terminó'l procesu revolucionariu. Delles fontes asitiar en [[1917]], cola proclamación de la Constitución mexicana,<ref name="esplorando">{{cita web |url=http://www.explorandomexico.com.mx/about-mexico/4/4/ |títulu=5 de Febreru, Conmemoración de la Promulgación de la Constitución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref><ref name="Congresojal">{{cita web |url=http://congresojal.gob.mx/servicios/BibVirtual/Bv2/llibros/AntecedentesRevolcucion.pdf |títulu=La Revolución mexicana 1910-1917 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2010 |autor=Congresu del Estáu de Jalisco}}</ref><ref name="1917quiciabes">{{Cita Harvard |Cockcroft|2002|p=10|sp=sí}}</ref> delles otres en [[1920]] cola presidencia d'[[Adolfo de la Huerta]]<ref name="dia20nov">{{cita web |url=http://www.sanmiguelguide.com/revolucion-mexicana.htm |títulu=Día de la Revolución Mexicana (20 de Payares) |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> o en 1924 cola de [[Plutarco Elías Calles]].<ref name="fronteriza">{{cita web |url=http://www.culturafronteriza.com/revolucion%20mexicana.htm |títulu=La Revolución mexicana |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110704152750/http://www.culturafronteriza.com/revolucion%20mexicana.htm |fechaarchivu=4 de xunetu de 2011 }}</ref> Inclusive hai dalgunes qu'aseguren que'l procesu estender hasta los [[años 1940]].<ref name="jornadajalisco">{{cita web |url=http://www.lajornadajalisco.com.mx/2009/10/18/index.php?section=politica&article=003n1pol |títulu=La Revolución Mexicana concluyó nos años 40: Alan Knight |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.lajornadajalisco.com.mx/2009/10/18/index.php?section=politica&article=003n1pol|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> == Antecedentes de la Revolución mexicana == {{AP|Porfirio Díaz|Porfiriato}} [[Ficheru:Young Porfirio Diaz.jpg|thumb|200px|Fotografía del entós coronel [[Porfirio Díaz]], realizada en [[1861]]. Pa esta edá, Díaz yera diputáu federal y yá participara en dos guerres, a saber: Revolución d'Ayutla y Guerra de Reforma.]] [[Ficheru:JohnKennethTurner.jpg|thumb|150px|El periodista [[John Kenneth Turner]] ca. 1920. Esti periodista agoró l'escurrimientu de la Revolución mexicana nel so llibru ''[[Méxicu bárbaru]]''.]] [[Porfirio Díaz]], un mestizu [[Oaxaca|oaxaqueño]] que se destacar nos exércitos lliberales combatiendo contra grupos conservadores y que participó na [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu|Intervención Francesa]],<ref name="GD20068">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=8 |sp=sí}}</ref> asumiera la presidencia dende [[1876]]<ref name="Cumberland11">{{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=11 |sp=sí}}.</ref> tres el trunfu de la [[rebelión de Tuxtepec]],<ref name="GD20068" /> y pal final del so séptimu mandatu, en 1910, caltuviera una [[dictadura]] de 34 años.<ref>Anque [[Manuel González Flores|Manuel González]] foi presidente ente [[1880]] y [[1884]], dellos escritores ya historiadores coinciden en que Díaz dictaba na política nacional ({{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=11 |sp=sí}}).</ref> Mientres los últimos años del so gobiernu Díaz goció de poca credibilidá y los sos opositores diben amontándose<ref name="SanMigue3">{{cita web |url=http://www.sanmiguelguide.com/porfirio-diaz-3.htm |títulu=Historia y personaxes de Méxicu: Porfirio Díaz |fechaaccesu=21 de marzu de 2010}}</ref> por cuenta de que careciéronse diverses crisis simultánees en tolos ámbitos: social, políticu, económicu y cultural.<ref name="GD06-19">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=15 |sp=sí}}</ref> === Antecedentes económicos y sociales === Mientres la [[Virreinatu de Nueva España|Colonia]] munchos pueblos pudieron caltener delles propiedaes comunales, llamaes de forma xenérica «[[ejidos]]». La [[llei Lerdo]] de [[1856]] declaró baldías les propiedaes corporatives, particularmente les de la Ilesia y les comunidaes indíxenes. Ente [[1889]] y [[1890]] el gobiernu de Díaz dispunxo que les tierres comunales fixérense [[parcelable]]s. Los nuevos propietarios, non acostumaos a la [[propiedá privada]], fueron estafaos por particulares o funcionarios. Como resultáu muncha de la población indíxena ver ensin posesión de tierres y tuvo qu'emplegase nes faciendes cercanes. Otra serie de lleis d'[[esllinde]] de los años 1863, 1883 y 1894, nes qu'una parcela ensin el so respeutivu títulu podía considerase como terrenal baldío, favoreció qu'aquellos que tuvieren los recursos necesarios facer con grandes porciones de tierra. Para [[1910]] menos del 1{{esd}}% de les families en Méxicu teníen o controlaben cerca del 85{{esd}}% de les tierres cultivables. Los pueblos, onde s'allugaba'l 51{{esd}}% de la población rural, cuntaben con tan solo pequeñes porciones de tierra y la mayor parte d'ella dependíen de les faciendes vecines. Amás, les lleis y la situación nacional favorecía a los hacendados, pos yeren los únicos con accesu a [[creitu|creitos]] y a proyeutos de [[regación]] por casu. Pela so parte, los pequeños pueblos y llabradores independientes víense obligaos a pagar peraltos impuestos. Esta situación afectó grandemente a la economía agrícola, pos les faciendes teníen grandes porciones ensin cultivar y yeren menos granibles que les propiedaes menores.<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| pp=29-34|sp=sí}}.</ref> Otra de les repercusiones d'aquel esllinde de tierres y el fraccionamiento de les tierres comunales indíxenes foi que dalgunos d'ellos remontáronse contra'l gobiernu. Los conflictos, que tuvieron llugar a finales del sieglu XIX y principios del XX, fueron protagonizaos por [[pueblu maya|mayes]], [[Pueblu tzotzil|tzotziles]], [[Cora (etnia)|coras]], [[huichol]]es y [[rarámuri]]s, ente otros. Los conflictos más duraderos fueron los asocedíos en [[Yucatán]], [[Quintana Roo]] y [[Sonora]]. Ante dichos grupos tomó una política de deportación, Yucatán y Quintana Roo fueron los principales destinos.<ref>{{Cita Harvard |Pineda Gómez|1997| p=54 |sp=sí}}.</ref> Nel norte, el gobiernu de Díaz tomó contra los [[yaqui]]s una política de violenta represión y deportación escontra'l sur del país. El momentu cume contra esti grupu tuvo llugar en 1908, momentu pal cual ente un cuartu y la metá de la so población fuera unviada a los plantíos de [[henequén]] en Yucatán. A lo postrero, estos grupos étnicos habríen de collaborar coles fuercies revolucionaries.<ref>{{Cita Harvard |Hamnett|[[Martínez Gimeno]]|2001| p=212 |sp=sí}}.</ref> A principios del [[sieglu XX]] empezó la esplotación petrolera en Méxicu, anque les concesiones dar a compañíes estranxeres como [[Standard Oil]] y la [[Royal Dutch Shell]].<ref name="Garfias10">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=10|sp=sí}}.</ref> Esti procesu finalmente llevó al país a un tresformamientu industrial. Inversionistas estranxeros, protexíos pol gobiernu, invirtieron n'industries y esplotación de materies primes, impulsóse la minería y foi modernizada la industria testil, lo qu'amás desenvolvió'l sistema ferroviariu.<ref name="Garfias10" /> Pa 1910, yá esistíen 24{{esd}}000 quilómetros de llinies ferroviaries.<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=15|sp=sí}}.</ref> Sicasí, en [[1907]] desamarróse una fuerte crisis internacional n'Estaos Xuníos y Europa, lo que llevó al amenorgamientu de les esportaciones, l'encarecimientu de les importaciones y la suspensión de creitos a industriales. La situación desamarró un fuerte desemplegu, amás de que menguaron los ingresos del restu.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xx|sp=sí}}.</ref> Una seca que tuvo llugar en [[1908]] y [[1909]] afectó la producción agrícola,<ref name="GDxx1">{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxi|sp=sí}}.</ref> polo que se tuvo qu'importar [[maíz]]<ref name="GDxx1" /> por un valor de 27 millones de pesos.<ref name="Garfias10" /> Esta situación afectó a gran parte de la población, una y bones el maíz yera parte de la dieta del 85{{esd}}% de la población.<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=23|sp=sí}}.</ref> El consecuente amenorgamientu na actividá económica del país amenorgó drásticamente los ingresos del gobiernu. Intentóse solucionar esti problema castigando salarialmente a la [[burocracia]] y aumentando los [[impuestu|impuestos]] y la base fiscal, lo qu'afectó a los miembros de la clase media, tanto urbana como rural, según a los miembros de la clase alta que nun taben xuntaos a «[[los Científicos]]»,<ref>{{Cita Harvard |Garcíadiego|2006| p=14 |sp=sí}}</ref> grupu selectu d'intelectuales, profesionales y homes de negocios que compartíen les creencies del positivismu y darvinismu social ya influyíen na política del país.<ref>{{Cita Harvard |Cockcroft|2002|P=56|sp=sí}}.</ref> En términos xenerales, la crisis económica desacreditó severamente la imaxe presidencial y del so grupu d'allegaos.<ref name="GD06-19"/> {{VT|Llerza financiero de 1907}} === Antecedentes sociales === {{AP|Fuelga de Ríu Blancu|Fuelga de Cananea}} [[Ficheru:Cananea.jpg|thumb|250px|[[Fuelga de Cananea]], [[1 de xunetu]] de [[1906]].]] Mientres el gobiernu de Díaz Mori esistíen numberosos llatifundios, y el 80{{esd}}% de la población mexicana dependía del salariu rural. Amás, les [[tienda de raya|tiendas de raya]] consistíen nuna práutica común nestos llugares, nos que s'otorgaben los salarios de los trabayadores en mercancía. Por aciu esti sistema llográbase que los trabayadores algamaren tal cantidá de [[creitu]], que quedaben empeñaos pa tola vida.<ref name="Garfias9">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=9|sp=sí}}.</ref> Esti sistema, xunto con práutiques que yeren cotidianes como la contratación por engañu o l'axudicación d'una delda inesistente, ye conocíu como «gabita», sistema qu'arreyaba elementos [[coerción|coercitivos]], extraeconómicos y extralegales.<ref>{{cita web |url=http://precesam.colmex.mx/images/secundaria/seminarios/Taller_ENHRUM/11proyColmex.pdf |títulu=La intermediación llaboral nel campomexicano |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121202021136/http://precesam.colmex.mx/images/secundaria/seminarios/Taller_ENHRUM/11proyColmex.pdf |fechaarchivu=2 d'avientu de 2012 }}</ref> La penosa situación de munchos llabradores y grupos indíxenes en víspores de la revolución foi llargamente denunciáu nel llibru ''[[Méxicu bárbaru]]'' de [[John Kenneth Turner|J. K. Turner]]. Les lleis de la nación rares vegaes aplicábense dientro de les faciendes, onde los trabayadores yeren vistos como esclavos o oxetos de propiedá, esistiendo práuticamente una especie de [[feudalismu]].<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=36|sp=sí}}.</ref> Nel campu amás actuaba'l llamáu [[Cuerpu de Policía Rural|Cuerpu de Rurales]], que yera un grupu policiacu encargáu de «abellugar la paz», xeneralmente al traviés de métodos brutales. Otra práutica d'esti grupu yera la [[lleva]], o reclutamiento obligatoriu.<ref name="Gutierrez12">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=12|sp=sí}}.</ref> Nes ciudaes, a partir de [[1906]] empezaron a surdir numberosos movimientos obreros —son representatives nesti rubro les [[fuelga|fuelgues]] de [[fuelga de Cananea Cananea]] y [[fuelga de Ríu Blancu|Río Blanco]]—, qu'habríen de ser reprimíos pol gobiernu por aciu l'usu de la fuercia militar.<ref name="Garfias11">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=11|sp=sí}}.</ref> Diversos intelectuales llucharon por defender los derechos de la clase obrera, tal como'l casu de [[Lázaro Gutiérrez de Lara]], [[Práxedis G. Guerrero]], [[Juan Sarabia]] y [[Ricardo Flores Magón]], quien afalara los movimientos obreros en Cananea y Río Blanco.<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| pp=26 & 28|sp=sí}}.</ref> Unu de los medios de comunicación d'esta llinia yera'l periódicu ''[[Regeneración (periódicu)|Regeneración]]'', surdíu en [[1900]].<ref name="GDxxvii">{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxvii|sp=sí}}.</ref> El movimientu encabezáu por estos y otros intelectuales yera de naturaleza complexa porque bebía en diverses corrientes de pensamientu, dende la [[Ilustración]] hasta'l [[positivismu]]. Los [[hermanos Flores Magón]] llegaron a radicalizase notablemente dempués de ser espulsaos del territoriu mexicanu.<ref>{{Cita Harvard |Topete Lara|2005| p=81-83 |sp=sí}}.</ref> En [[1908]] intentaron sulevar al país internándose pel norte, anque'l llevantamientu nun tuvo mayores repercusiones y ello provocó que decayera la so influencia.<ref name="Garciadiego_1">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=26|sp=sí}}.</ref> === Antecedentes culturales === Dende principios de sieglu empezó a cuestionase'l [[positivismu]], ideoloxía que caltenía'l grupu nel poder, lo que llevó al descreitu del [[darvinismu social]]. Foi entós cuando la mayoría mestiza empezó a reclamar mayor participación en tomar de decisiones, amás de que'l grupu de «[[los Científicos]]» dexó de ser vistu como congénitamente cimeru o l'únicu capaz de dirixir el gobiernu.<ref name="GD06-19" /> === Antecedentes políticos === [[Ficheru:James Creelman.jpg|thumb|180px|[[James Creelman]], de la ''[[Pearson's Magazine]]'', realizó una entrevista al presidente Díaz en 1908 onde esti postreru aseguraba que dexaría la presidencia al rematar el so términu.]] [[Ficheru:FMadero.jpg|thumb|180px|El coahuilense [[Francisco I. Madero]] foi cabeza del [[Partíu Nacional Antirreeleccionista]] y autor del [[Plan de San Luis]], que convocaba a tomar les armes contra'l gobiernu de Díaz.]] El sistema políticu del gobiernu de Díaz sufrió una severa crisis debíu al avieyamientu del presidente y el so camarilla, conocíos comúnmente como «[[los Científicos]]», lo que lo volvió un sistema escluyente al que nun teníen accesu les nueves xeneraciones.<ref name="GD200612">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=12 |sp=sí}}</ref> Per otru llau, el sistema políticu de Díaz basárase nel equilibriu de poderes ente'l so grupu cercanu y los siguidores de [[Bernardo Reyes]], conocíos como «reyistas», pero por cuenta de la avanzada edá del presidente, la cuestión de la socesión presidencial cobró más importancia. Asina, los científicos amenorgaron el poder político de los reyistas, quien pasaron entós a ser miembros d'[[Oposición (política)|oposición]].<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=12-13 |sp=sí}}</ref> Esta decisión amás causó concentración de poder políticu y económicu en delles rexones, tales como [[Chihuahua]], [[Morelos]] y [[Yucatán]], lo que causó descontentu.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=13 |sp=sí}}</ref> En 1908 la situación política del país empezó a ximelgase, al dase a conocer una entrevista que realizó [[James Creelman]], reporteru de la ''[[Pearson's Magazine]]'', al entós presidente de Méxicu<ref name="Gutierrez12"/> el [[18 de febreru]] d'esi añu.<ref name="Garfias14">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=14|sp=sí}}.</ref> En dicha entrevista, Díaz aseguraba: {{cita|Esperé con paciencia'l día en que'l pueblu mexicanu tuviera preparáu pa escoyer y camudar el so gobiernu en cada eleición ensin el peligru de revoluciones armaes y ensin estorbar el progresu del país. Creo qu'esi día llegó.<ref name="Garfias14" />}} A partir d'esi momentu empezaron a formase diversos clubes antirreeleccionistas en tol país. Nel estáu de [[Coahuila]] surdió amás el llibru ''[[La socesión presidencial en 1910]]'', onde'l so autor, un hacendado de nome [[Francisco I. Madero]], fai un analís de la situación política mexicana y amás fai una crítica'l gobiernu de Díaz, anque de manera moderada y positiva. Arriendes de la entrevista de Creelman al presidente Díaz, y de l'apaición del llibru de Madero, surdieron dellos [[partíos políticos]], dalgunos a favor del actual gobiernu y otros dafechu en contra.<ref name="Garfias15">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=15|sp=sí}}.</ref> Ente ellos atopaben el [[Partíu Lliberal (Méxicu)|Partíu Democráticu]] (nel que participaren ente otros [[Benito Juárez Maza]] y [[Manuel Calero]])<ref name="Garfias15" /> y los Reyistas (partidarios del xeneral [[Bernardo Reyes]]), quien fundaron el Club de Soberanía Popular,<ref name="Garfias16">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=16|sp=sí}}.</ref> anque darréu'l xeneral foi esaniciáu de la planilla por cuenta de que foi comisionado a Europa en setiembre de 1909.<ref name="Garciadiego_1"/> A final de cuentes, Díaz decidió postulase nuevamente pa presidente, xunto a [[Ramón Corral]] para vicepresidente. Coles mesmes, en 1909 foi reorganizáu'l Club Reeleccionista per parte de los miembros de l'aristocracia cola cuenta de promover la so campaña. Como contrapropuesta surdió'l Centru Antirreleccionista, con Francisco I. Madero como figura central.<ref name="Garfias18">{{Cita Harvard |Garfias|1997| pp=17 & 18|sp=sí}}.</ref> ==== Francisco I. Madero ==== {{AP|Francisco I. Madero}} [[Ficheru:Giras de Madero.svg|thumb|right|250px|Xires de Madero ente 1909 y 1910.]] Nacíu en [[Parres de la Fonte|Parres]], Coahuila, el [[30 d'ochobre]] de 1873, siendo fíu d'un hacendado y nietu d'un exgobernador de Coahuila, Francisco I. Madero estudió en [[Francia]] por cinco años, tomando cursos d'economía y comerciu.<ref>{{Cita Harvard |Cumberland|1991| p=41|sp=sí}}.</ref> Dempués de les declaraciones de Díaz na entrevista de Creelman, publicó un llibru nel que fizo un analís de la situación política y coles mesmes criticó'l gobiernu de Díaz. Numberosos exreyistas sumar al movimientu antirreeleccionista, lo que-y brindó esperiencia política ya inclusive militar al movimientu, amás del sofitu de les clases sociales altes, medies y baxes. Delles figures importantes que se sumaron a esti movimientu fueron [[Venustiano Carranza]], [[Francisco Vázquez Gómez]], [[Luis Cabrera Lobato|Luis Cabrera]] y [[José M. Maytorena]].<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=27|sp=sí}}.</ref> Madero realizó trés xires pa promover clubes antirreeleccionistas estatales con mires a celebrar una convención añal n'abril de 1910, na que se constituyiría'l [[Partíu Nacional Antirreeleccionista]] y designaríense los candidatos pa les próximes eleiciones.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxxiii|sp=sí}}.</ref> Madero foi aprehendido por órdenes del [[xuez de Distritu]] de [[San Luis Potosí]] mientres s'atopaba en [[Monterrey]],<ref name="Garfias23">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=23|sp=sí}}.</ref> acusáu d'afalar a la [[rebelión]],<ref name="GDxxxiv">{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxxiv|sp=sí}}.</ref> polo que foi treslladáu y confináu na prisión del Estáu. Cuarenta y cinco díes dempués foi puestu en llibertá so fianza, anque ensin la posibilidá de salir del Estáu. Mientres este mesmu periodu realizaron les eleiciones presidenciales.<ref name="Garfias23" /> [[Ficheru:Venustiano carranza tricolor.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Semeya n'oleu de Venustiano Carranza, gobernador de Coahuila.]] ==== Plan de San Luis ==== {{AP|Plan de San Luis}} Les eleición realizaron el [[26 de xunu]] d'esi añu, resultando electos Díaz y Corral.<ref name="Garfias23"/> Mientres el mes de setiembre llevar a cabu numberoses celebraciones con motivu del centenariu de la [[Independencia de Méxicu|independencia]]. Pa tal ocasión asistieron [[embaxador]]es y [[ministru plenipotenciario|ministros plenipotenciarios]] de diversos países que calteníen rellaciones internacionales col país: d'[[España]] allegó'l representante personal d'[[Alfonsu XIII]] el marqués [[Camilo García de Polavieja]], quien llevó l'uniforme de [[José María Morelos y Pavón]] p'apurri-y lo al gobiernu mexicanu; polos [[Estaos Xuníos]] asistió l'embaxador especial [[Curtiss Guild]]; allegaron amás [[Carl Buenz]] embaxador especial d'[[Alemaña]]; [[Chan Tin Fang]], embaxador de [[China]]; el mayor xeneral [[Enrique Loynaz]] de [[Cuba]]; y [[Paul Lafebre]] de [[Francia]] ente otros.<ref name="Garfias7-8">{{Cita Harvard |Garfias|1997| pp=7 & 8|sp=sí}}.</ref> El [[6 d'ochobre]] Madero escapó de San Luis Potosí con destín a [[San Antonio (Texas)|San Antonio, Texas]], onde s'axuntó colos sos familiares y partidarios. Ellí redactó xunto con un pequeñu grupu —ente los que destacaben [[Juan Sánchez Azcona]] (ex-reyista) y [[Roque Estrada]]—<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=32|sp=sí}}.</ref> un documentu conocíu como [[Plan de San Luis]], anque en realidá'l testu apaeció fecháu'l 5 d'ochobre en San Luis Potosí.<ref name="Garfias23" /> El plan convocaba a la llucha armada;<ref name="GDxxxiv" /> declaraba nules les eleiciones pa presidente, vicepresidente, maxistraos de la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación]], y [[diputáu|diputaos]] y [[senador]]es; reconocíase como [[presidente provisional]] y «Xefe de la Revolución» a Madero; y aportunábase en reivindicaciones de calter social pa indíxenes y obreros.<ref>{{Cita Harvard |Garfias|1997| pp=23-25|sp=sí}}.</ref> Coles mesmes, señaló'l [[20 de payares]] como la fecha en que tolos mexicanos teníen de llevantase n'armes contra'l gobiernu. Xunto con esti documentu, Madero escribió un [[manifiestu]] empobináu al Exércitu Federal, nel que se-y encamentaba a xunise al movimientu revolucionariu.<ref>{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=25|sp=sí}}.</ref> {{cita|Conciudadanos:- Nun bazcuyéis pos un momentu: tomái les armes, refundiái del poder a los usurpadores, reponéi los vuesos derechos d'home llibres y recordái que los nuesos antepasaos mandáronnos un heriedu de gloria que nun podemos mancillar. Sei como ellos fueron: invencibles na guerra, magnánimos na victoria.- SUFRAXU EFECTIVU, NON REELECCIÓN.| San Luis Potosí, ochobre 5 de 1910.- Francisco I. Madero<ref name="bicenplan">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=112%3Ael%20plan-de-san-luis-potosi&catid=70%3A200-anos-de-historia |títulu=El Plan de San Luis Potosí |fechaaccesu=19 de febreru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100415053157/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=112:el |fechaarchivu=2010-04-15 }}</ref>}} [[Aquiles Serdán]], políticu mexicanu que fuxera escontra Estaos Xuníos dempués de les eleiciones, recibió l'encargu per parte de Madero d'entamar la revolución en [[Puebla]], d'onde yera orixinariu. El 18 de payares un grupu de policías allegó al so [[Muséu de la Revolución Mexicana (Puebla)|casa]], onde guardaben les armes. Aquiles aguantó xunto a los sos hermanos, siendo arrodiaos por 400 soldaos y 100 policías. A la fin foi asesináu al salir del suétanu de la vivienda onde se despintaba.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=158:aquiles-serdan-1876-1910&catid=85:biografias-revolucion|títulu=Aquiles Serdán|fechaaccesu=19 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100223214230/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=158:aquiles-serdan-1876-1910&catid=85:biografias-revolucion|fechaarchivu=23 de febreru de 2010}}</ref> El día 19 Madero partió de Texas<ref name="bicenplan" /> y el 20 crució'l [[ríu Bravo]] pa volver a territoriu mexicanu, onde lo esperaben dellos exmilitares y dellos pocos voluntarios civiles. Dempués de delles escaramuzas de poca importancia, Madero tornó a los [[Estaos Xuníos]] pa reorganizar el movimientu,<ref>{{Cita Harvard |Leal|Villaseñor|1988| pp=103 & 104|sp=sí}}.</ref> pero evitó dirixise escontra San Antonio, pos ellí dictárase una orde de aprehensión na so contra. Nel so llugar, treslladar a [[Nueva Orleans]].<ref name="Gutierrez12"/> A pesar de que la muerte de Serdán paecía un fracasu nel intentu revolucionariu, la llucha armada tuvo respuesta nel occidente de [[Chihuahua]], non per parte de los antirreeleccionistas, sinón de la xente del pueblu y zones rurales. Darréu estendióse a los estaos vecinos de [[Sonora]], [[Durango]] y Coahuila.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxxv|sp=sí}}.</ref> == Revolución Maderista == [[Ficheru:Batallas durante la revolución maderista.svg|thumb|right|250px|Principales enfrentamientos mientres la revolución maderista.]] El [[14 de payares]], [[Toribio Ortega]], acompañáu de cerca de setenta homes, adelantrar na llucha armada por cuenta de que fuera descubiertu y ordenárase el so aprehensión,<ref>{{cita web |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:2BKfaMWrmHkJ:www.coparmexchihuahua.org/promocionales/celebremos_xuntos_14_nov.pdf+Cuchiellu+Paráu+Toribio&hl=es&gl=mx&sig=AHIEtbTnkkbkKrojruKGtuXPvjcv8NMdBQ |títulu=Chihuahua: Trubiecu de la Revolución |fechaaccesu=13 d'abril de 2010}}</ref> polo que se remontó contra'l gobiernu federal na llocalidá de [[Cuchiellu Paráu]], nel estáu de Chihuahua, xuniéndose darréu a otru grupu rebalbu maderista.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=1275 |títulu=Llevantamientu de Toribio Ortega |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101205075757/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=1275 |fechaarchivu=5 d'avientu de 2010 }}</ref> El 20 de payares, fecha señalada pa empezar la Revolución Mexicana, tuvieron llugar 13 llevantamientos: el primer llevantamientu foi nel conceyu de [[Gómez Palacio]], [[Durango]] siendo esta'l trubiecu de la revolución, el domingu 20 de payares de 1910 un grupu de rebeldes comandados por Jesús Agustín Castro asaltaron el bancu de la ciudá y lliberaron a los presos de la cárcel municipal convidándolos a formar parte de la so causa, ocho en Chihuahua, una en San Luis Potosí y trés en [[Veracruz]],<ref name="Gutierrez12" /> toos principalmente en zones rurales. Dientro de dichos movimientos destacaron los de [[Pascual Orozco]] y [[Francisco Villa]] en Chihuahua; [[José María Maytorena]] y [[Eulalio Gutiérrez|Eulalio]] y [[Luis Gutiérrez Ortiz|Luis Gutiérrez]] en Coahuila; [[Cesáreo Castro]] en [[Cuatro Ciénegas]], Coahuila; [[José de la Luz Blanco]] en [[Cuchiellu Paráu]], [[Chihuahua]]; los hermanos Figueroa en [[Estáu de Guerrero|Guerrero]]; y [[Emiliano Zapata]] en [[Morelos]].<ref name="Garfias26">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=26|sp=sí}}.</ref> El primer alcuentru ente revolucionarios y tropes federales tuvo llugar el [[21 de payares]] en [[Ciudad Guerrero]], Chihuahua, onde les huestes de Pascual Orozco, siguidor d'[[Abraham González Casavantes|Abraham González]],<ref>{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=30|sp=sí}}.</ref> enfrentar contra'l tercer reximientu caballería, al mandu del capitán Salvador Ormachea.<ref>{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=29|sp=sí}}.</ref> Orozco finalmente apoderóse de la ciudá'l 30 de payares y partió escontra [[Pedernales (Chihuahua)|Pedernales]], onde ganó a les tropes federales.<ref name="Garfias33">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=33|sp=sí}}.</ref> Pa finales d'esi mes, la llucha estendiérase a siete estados de la república.<ref name="Gutierrez12" /> El [[15 d'avientu]] de 1910, Francisco Villa foi desallugáu de San Andrés por tropes federales al mandu del teniente coronel Agustín Martínez. Darréu enfrentó al xeneral Navarro y decidió retirase a [[Parral (Chihuahua)|Parral]].<ref name="Garfias33" /> Díaz tomó'l control l'exércitu federal dende [[Ciudá de Méxicu|la capital]] y ordenó al xeneral Navarro retomar Ciudad Guerrero con ayuda del 20º batallón d'infantería.<ref name="Garfias33" /> Los revolucionarios y federales enfrentar nel cañón Mal Pasu, onde los siguidores maderistes tuvieron que retirase dempués de seis hores de combate. Un par de díes dempués, tres cuatros hores y media de llucha, llograron vencer los revolucionarios. Díaz ordenó que se reforzaren les tropes de Navarro, quien entró a Ciudad Guerrero'l [[6 de xineru]] ensin combatir, pos la ciudá fuera abandonada.<ref name="Garfias34">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=34|sp=sí}}.</ref> En [[Zacatecas]], [[Luis Moya (militar)|Luis Moya]] llevantar n'armes, venciendo darréu a les tropes federales n'[[Aguaxe (Durango)|Aguaxe]], Durango. Poco dempués tomó la plaza de San Juan de Guadalupe, nesi mesmu estáu. [[Salvador Alvarado]] y [[Juan G. Cabral]] tomaron les armes nel estáu de [[Sonora]], ocupando los poblaos de [[Cuquiarachi]], [[Frontera (Sonora)|Frontera]] y [[Bacoachi]]. [[Severiano Talamantes]], pela so parte, fixo lo mesmo en [[Sahuaripa]], ente que [[Praxedis Guerrero]] sulevar en [[Janos]], nel estáu de Chihuahua, pero foi muertu poles tropes federales.<ref name="Garfias34" /> === Madero torna al país === Internándose en Zaragoza, al sureste de [[Ciudad Juárez]], el [[14 de febreru]] de 1911, Madero decidió tornar a Méxicu acompañáu de dellos siguidores, collaboradores y del so hermanu [[Gustavo A. Madero|Gustavo]], col propósitu d'asumir el lideralgu del movimientu armáu, ameyorar la so organización y dexa-yos poder atacar poblaciones de mayor tamañu.<ref name="GDxxxvi">{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=xxxvi|sp=sí}}.</ref> El [[6 de marzu]], Madero, al mandu de unos 800 [[irregulares]], decidió atacar [[Cases Grandes]], Chihuahua, pero foi ganáu pol 18º batallón d'infantería al mandu del coronel [[Agustín A. Valdez]]. Mientres el combate, resultó mancáu nun brazu.<ref name="Garfias35">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=35|sp=sí}}.</ref> Paralelamente surdieron más movimientos nel país, como nos estaos de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]] y [[Morelos]],<ref name="GDxxxvi" /> estendiéndose'l conflictu práuticamente a tol territoriu mexicanu.<ref name="Gutierrez12" /> Madero retirar pa reorganizar les sos fuercies y recibió el sofitu de Pascual Orozco y Francisco Villa, quien operaben en Chihuahua. Con pocu más de 1500 soldaos, quixo atacar la capital del estáu, pero darréu decidió invadir [[Ciudad Juárez]], ciudá fronteriza colos [[Estaos Xuníos]].<ref name="Garfias36">{{Cita Harvard |Garfias|1997| p=36|sp=sí}}.</ref> Ante la situación, Porfirio Díaz tomó delles midíes desesperaes como suspender les [[garantíes individuales]]. Amás, ante la noticia de que los Estaos Xuníos taben axuntando'l so exércitu na frontera, intentó axustar un alcuerdu de paz.<ref name="Gutierrez13">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=13|sp=sí}}.</ref> Ye importante aprofiar que'l movimientu antirreeleccionista tresformar mientres el procesu militar: d'oposición derivó en rebelión, polo que'l movimientu urbanu de la clase media convertir nuna llucha popular y rural, con nuevos líderes dispuestos a la llucha armada que nun participaren nel movimientu que refugaba la reeleición de Porfirio Díaz, como Pascual Orozco —arrieru y comerciante—, Pancho Villa —que fuera bandoleru amás de realizar una gran variedá d'oficios y trabayos— o Emiliano Zapata —domador de potros qu'encabezaba reclamos agrarios en [[Anenecuilco]]—. Al movimientu habíense xuníu rancheros del norte del país, vaqueros, ferrocarrileros, mineros, obreros, artesanos, profesores rurales, rancheros sureños, ente otros, que yeren pocu allegaos a la figura de Madero. Por estos motivos, esti postreru quixo dar per terminada la llucha prematuramente.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=35 & 36|sp=sí}}.</ref> === Plátiques ente maderistes y el gobiernu === [[Ficheru:Francisco I Madero and leaders.jpg|thumb|250px|Francisco I. Madero y líderes revolucionarios. [[24 d'abril]] de 1911.]] El padre de Madero y el so hermanu Gustavo axuntar con [[José Ives Limantour]], ministru de [[Secretaría de Facienda y Creitu Públicu (Méxicu)|Facienda y Creitu Públicu]], en [[Nueva York]]. Mientres l'alcuentru apurriéron-y una propuesta de la Xunta Revolucionaria, onde se pidía al gobiernu l'adopción de la non reeleición, l'arrenunciu de la vicepresidente Corral, la democratización del gobiernu y que se garantizara la llibertá política.<ref name="Gutierrez14">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=14|sp=sí}}.</ref> Al so regresu a la capital, Limantour convenció a Díaz d'efectuar cambeos nel so gabinete, polo que toos, sacante dos funcionarios, fueron reemplazaos. Amás, Díaz unvió al Congresu una iniciativa de llei pa prohibir la reeleición. Dichos cambeos resultaron insuficientes pa Madero, quien siguió aportunando nel arrenunciu de Díaz y Corral.<ref name="Gutierrez14" /> Les negociaciones ente maderistes y el gobiernu siguieron, tratando de llegar a un arreglu nel que Díaz siguiera nel poder. Representantes del porfirismu ufiertaron inclusive l'arrenunciu de Corral, la facultá a los maderistes de nomar cuatro ministros del gabinete y catorce gobernador. Anque Madero taba dispuestu a aceptar, los sos collaboradores opunxéronse, polo qu'a la fin se rompieron les negociaciones.<ref name="Gutierrez14" /> Dende'l 11 d'abril, Madero y les sos tropes establecieron un cuartel xeneral cerca de Ciudad Juárez, nos márxenes del ríu Bravo, apautándose más tarde un armisticiu.<ref name="Tubi">{{cita web |url=http://bicentenario.com.mx/?p=882 |títulu=Revolución Maderista |fechaaccesu=11 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190119121211/http://bicentenario.com.mx/?p=882 |fechaarchivu=2019-01-19 }}</ref> El 7 de mayu, el presidente Díaz declaró nel diariu ''La Nación'' el siguiente manifiestu: {{cita|Mexicanos:<br /> La rebelión empecipiada en Chihuahua en payares del añu pasáu y que pasu ente pasu foi estendiéndose, fixo que'l gobiernu que presido allegara, como yera del so estrictu deber, a combatir nel orde militar el movimientu armáu[...] Dellos ciudadanos patriotes y de bona voluntá ofreciéronse bonalmente a sirvir de mediadores colos xefes rebalbos; y anque el gobiernu creyó nun tener d'empecipiar negociación dalguna, porque sería desconocer los títulos llexítimos de la so autoridá, dio oyíos a les pallabres de paz, manifestando qu'escucharía les proposiciones que se-y presentaren. La resultancia d'esa iniciativa privada foi[...] que s'alcordara una suspensión d'hostilidaes ente'l Xeneral Comandante de les fuercies federales en Ciudad Juárez y los xefes alzaos n'armes qu'operen naquella rexón, por que mientres la tregua conociera'l gobiernu les condiciones o bases a qu'había de suxetar el reestablecimientu del orde[...] La bona voluntá del gobiernu y el so deséu manifiestu de faer concesiones amplies y de dar garantíes eficaces de la oportuna execución de los sos propósitos, fueron interpretaos, ensin dulda, polos xefes rebalbos como debilidá o poca fe na xusticia[...] ello ye que les negociaciones fracasaron pola exorbitancia de la demanda previa [...] A lo último, faer depender la presidencia de la República[...] de la voluntá o del deséu d'un grupu más o menos numberosu d'homes armaos, nun ye, a éstes restablecer la paz[...] El Presidente de la República[...] va retirase, sí, del poder, cuando la so conciencia díga-y que al retirase, nun apurre'l país a l'anarquía y facer na forma decorosa[...] El fracasu de les negociaciones de paz seique va traer consigo la renovación y la recrudescencia na actividá revolucionaria.|Manifiestu de Porfirio Díaz en ''La Nación'', [[7 de mayu]] de 1911.<ref>{{cita web |url=http://www.antorcha.net/biblioteca_virtual/historia/maderu/39.html |títulu=Manifiestu expedíu pol Xeneral Porfirio Díaz a la nación |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref>}} Como resultáu a otru día volver# a entamar les hostilidaes, dende les trincheres d'un bandu escontra otru.<ref name="Tubi" /> === Toma de Ciudad Juárez === {{AP|Toma de Ciudad Juárez}} [[Ficheru:Toma de Juarez.jpg|thumb|250px|Fotografía de los vencedores de la [[Toma de Ciudad Juárez]].]] Ciudad Juárez yera defendida pol xeneral [[Juan Navarro]] y el coronel d'infantería [[Manuel Tamborrell]], quien taben al cargu de les tropes y de la guarnición respeutivamente. Los revolucionarios, lideraos por Orozco y Villa, desobedeciendo les órdenes de Madero, atacaron la guarnición de Ciudad Juárez los díes [[8 de mayu|8]] y [[9 de mayu]] y llogrando enfusar les sos trincheres. Infructuosamente, Madero intentó detener la turniada,<ref name="Tubi" /> pero más rebalbos xuniéronse pasu ente pasu a la transgresión, polo que finalmente decidió dar la orde al restu de los sos homes de prosiguir l'asaltu. Les tropes revolucionaries finalmente tomaron la plaza'l día 10, obligando al xeneral Navarro a capitular. Entós, Madero, d'alcuerdu al Plan de San Luis, foi nomáu presidente provisional y constituyó el so Conseyu d'Estáu, nel qu'incluyía ente otros a [[Venustiano Carranza]], el so hermanu Gustavo y [[José María Pino Suárez]].<ref name="Gutierrez16">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=16|sp=sí}}.</ref> El [[17 de mayu]] roblóse un [[armisticiu]] de cinco díes aplicable a tola República mexicana. Al términu d'ésti, roblóse un [[tratáu de paz]] en dicha ciudá,<ref name="Garfias36" /> lo que dio fin a la revolución maderista.<ref name="Tubi" /> ==== Trataos de Ciudad Juárez ==== {{AP|Trataos de Ciudad Juárez}} [[Ficheru:Cantos populares maderistas Aquiles serdan.jpg|thumb|200px|Copia de cantares populares de la dómina en favor del maderismu. Amuésase la lletra d'un cantar rellatando la [[Toma de Ciudad Juárez]].]] El día [[21 de mayu|21 d'esi mes]]<ref name="Garfias36" /> roblar nesa mesma ciudá un documentu conocíu como [[Trataos de Ciudad Juárez]],<ref name="GD117">{{Cita Harvard |Garciadiego|2005| p=117|sp=sí}}</ref> el cual establecía lo siguiente: {{cita|En Ciudad Juárez, a los 21 díes del mes de mayu de 1911, axuntaos nel edificiu de l'Aduana Fronteriza los señores: llicenciáu Francisco S. Carvajal, representante del gobiernu del señor xeneral don Porfirio Díaz; doctor Francisco Vázquez Gómez, Francisco Madero padre y llicenciáu [[José María Pino Suárez]], como representantes los trés últimos de la Revolución, pa tratar de faer cesar les hostilidaes en tol territoriu nacional, y considerando: # Que'l señor xeneral Porfirio Díaz manifestó'l so resolución d'arrenunciar a la presidencia de la República primero que termine'l mes en cursu. # [...]que'l señor Ramón Corral va arrenunciar igualmente a la vicepresidencia[...] # Que [...] el señor [[Francisco León de la Barra]] [...] va encargase interinamente del Poder Executivu de la nación y va convocar a eleiciones [...] # Que'l nuevu gobiernu [...] va alcordar lo conducente a les [[Indemnización de perjuicio|indemnizaciones]] polos perxuiciu causaos direutamente pola Revolución [...] Únicu: Dende güei van cesar en tol territoriu de la República les hostilidaes qu'esistieron ente les fuercies del xeneral Díaz y les de la Revolución, debiendo éstes tar llicenciaes a midida[...] vaigan dándose los pasos necesarios pa restablecer y garantizar la paz y l'orde públicu.|[[Trataos de Ciudad Juárez]], 21 de mayu de 1911.<ref name="GD117" />}} === Arrenunciu de Díaz === El día 25 de mayu, Porfirio Díaz presentar na Cámara de Diputaos p'apurrir el so arrenunciu ante'l plenu,<ref>{{cita web |url=http://bicentenario.com.mx/?p=910 |títulu=Arrenuncia de Porfirio Díaz |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190805031341/http://bicentenario.com.mx/?p=910 |fechaarchivu=2019-08-05 }}</ref> por aciu un documentu nel que declaraba: {{cita|A los CC. Secretarios de la H. Cámara de Diputaos.<br /> Presente.<br /> El Pueblu mexicanu, esi pueblu que tan generosamente apinóme d'honores, que me proclamó'l so caudiellu mientres la [[Primer intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|guerra d'Intervención]][...] haise insurreccionado en bandes milenaries armaes, manifestando que la mio presencia nel exerciciu del Supremu Poder Executivu, ye causa de la so insurrección.<br /> Nun conozo fechu dalgunu imputable a mi que motivara esi fenómenu social; pero dexando, ensin conceder, que pueda ser culpable inconsciente, esa posibilidá fai de la mio persona la menos apropósito pa raciocinar y dicir sobre la mio propia culpabilidá. En tal conceutu[...] (v)engo ante la Suprema Representación de la Nación a dimitir ensin reserva l'encargu de Presidente Constitucional de la República[...]<br />|[[Porfirio Díaz]], el [[25 de mayu]] de 1911.<ref>{{cita web |url=http://www.bibliotecas.tv/zapata/1911/z25may11a.html |títulu=Arrenuncia del Xeneral Porfirio Díaz |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref>}} El 31 de mayu, Díaz encetó nel puertu de Veracruz el barcu de vapor ''Ipiranga'' con camín d'Europa, onde permaneció nel exiliu hasta'l [[2 de xunetu]] de [[1915]], fecha en que finó.<ref name="SanMigue3" /> === Interinato de León de la Barra === [[Ficheru:Francisco Leon de la Barra.jpg|thumb|200px|[[Francisco León de la Barra]] asumió la presidencia interina tres l'arrenunciu de Porfirio Díaz.]] Los arrenuncios tantu del presidente como del vicepresidente dieron llugar a que l'entós secretariu de [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Rellaciones Esteriores]], [[Francisco León de la Barra]], tomara posesión de la presidencia'l mesmu 25 de mayu de forma interina, calteniéndose nel poder alredor de seis meses.<ref name="Gutierrez19">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=19|sp=sí}}.</ref> De la Barra formó un gabinete plural nel que s'incluyeron porfiristas, maderistes ya independientes,<ref name="Vizcarra, 2002:62">{{Cita Harvard |Vizcarra|2002| p=62|sp=sí}}.</ref> lo cual causó una grave crisis política, amontada cola actitú que tomó Madero frente a los grupos revolucionarios, lo cual causó severes fiendes. Mientres el interinato, De la Barra y Madero protagonizaron un constante antagonismu.<ref name="Gutierrez19" /> {{VT|Francisco León de la Barra}} ==== Conflictu col Zapatismu ==== {{AP|Zapatismu|Emiliano Zapata}} Auspiciado nos Trataos de Ciudad Juárez, León de la Barra intentó acelerar el procesu de llicenciamientu de les tropes revolucionaries.<ref name="Gutierrez20">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=20|sp=sí}}.</ref> Calcúlase que de los 60{{esd}}000 rebeldes, solo 16{{esd}}000 entamar en nuevos [[Cuerpu de Policía Rural|cuerpos de Rurales]], tornando la mayoría a la vida cotidiana.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=37|sp=sí}}.</ref> El mayor opositor del desarme y desmovilización de les tropes foi [[Emiliano Zapata]], quien pidía que primero se cumpliera lo prometío por Madero nel Plan de San Luis nel rubro de restitución de tierres.<ref name="Gutierrez19" /> Ante esta situación, Madero atopóse metanes la postura del presidente interín, que yera sofitada polos hacendados del estáu de [[Morelos]], y los reclamos de les tropes revolucionaries, que ciscaben que se cumpliera lo prometío.<ref name="Gutierrez20" /> Intentando conciliar, Madero axuntar con Zapata en [[Cuautla de Morelos|Cuautla]] el [[18 d'agostu]] de 1911,<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=1307:entrevista-zapata-maderu-cuautla-mor&catid=142:morelos |títulu= Entrevista Zapata-Madero |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bicentenario.gob.mx/|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> onde se comprometió a resolver el problema agrariu en cuenta de que les tropes zapatistas fueren llicenciaes. Amás, pidiólu que confiara nes negociaciones col gobiernu. De primeres, De la Barra paeció tar acordies colos pidimientos de Zapata, pero en llugar de siguir les plátiques ordenó al xeneral [[Victoriano Huerta]], quien s'atopaba nel mesmu estáu de Morelos, que reprimiera pola fuercia'l movimientu zapatista. Madero tuvo que salir fuxendo de vuelta a la Ciudá de Méxicu ente que Zapata y dalgunos pocos de los sos homes replegar escontra les sierres de [[Puebla]] y [[Estáu de Guerrero|Guerrero]]. Poco dempués, Zapata realizó un manifiestu empobináu al pueblu de Morelos, nel qu'acusó a los traidores científicos» de querer retomar el poder ente que, per otra parte, esculpó a Madero. Adicionalmente, proclamó la esistencia del [[Exércitu Llibertador del Sur]].<ref name="Gutierrez20" /> ==== Divisionismo dientro del movimientu ==== Mientres el interinato, [[Bernardo Reyes]] tornó al país, asegurando que tenía interés de xunise a la revolución llegalizada». Nuna xunta sostenida por Reyes, de la Barra y Madero, esti postreru ufiertó-y a Reyes el ministeriu de Guerra, anque, ante'l descontentu de los revolucionarios, la ufierta rompióse.<ref name="Gutierrez21">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=21|sp=sí}}.</ref> Otru conflictu amenar colos hermanos Vázquez Gómez. Unu d'ellos, [[Emilio Vázquez Gómez]], fungía como ministru de Gobernación y abogaba por nun llicenciar les tropes revolucionaries, polo que la so rellación con de la Barra nun yera cordial. El presidente pidió-y a Madero que solicitara'l so arrenunciu,<ref name="Gutierrez21" /> la cual fíxose efectiva'l [[1 d'agostu]]. Tres selmanes dempués promulgóse'l [[Plan de Texcoco]], robláu por [[Andrés Molina Enríquez]], que desconocía'l gobiernu del presidente de la Barra y llamaba a siguir la llucha armada. De resultes, Molina foi conducíu a prisión.<ref>{{Cita Harvard |Terraces y Basante|2003| p=331|sp=sí}}.</ref> Amás, el [[31 d'ochobre]] de 1911 foi proclamáu'l [[Plan de Tacubaya (1911)|Plan de Tacubaya]], robláu por Paulino Martínez, periodista d'oposición y quien darréu se convirtió n'ideólogu del zapatismu. En dichu documentu asegurábase que'l Xefe de la Revolución» traicionara los sos propios principios asitiaos nel Plan de San Luis, y acusar d'arrodiase de miembros del antiguu réxime.<ref>{{Cita Harvard |Terraces y Basante|2003| p=332|sp=sí}}.</ref> ==== Eleiciones presidenciales ==== {{AP|Eleiciones estraordinaries de Méxicu de 1911}} Metanes dichos conflictos empezar a preparar la próxima eleición. Madero formó'l [[Partíu Constitucional Progresista]], basáu nel Antirreeleccionista y el Plan de San Luis, que presentaba como fórmula a Madero na presidencia y [[José María Pino Suárez]] pa la vicepresidencia. El rompimientu pa estes eleiciones con Vázquez Gómez, quien fuera'l so compañeru de fórmula nes eleiciones pasaes, provocó'l distanciamientu de munchos ex-reyistas, esperimentaos na política nacional.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=39|sp=sí}}.</ref> El [[Partíu Nacional Católicu]], fundáu'l [[3 de mayu]] de 1911,<ref name="Vizcarra, 2002:62"/> presentó a Madero pa la presidencia y de la Barra a la vicepresidencia.<ref>{{Cita Harvard |Alvear|2004| p=301|sp=sí}}.</ref> El partíu reyista pela so parte proponía a Bernardo Reyes pa la presidencia, y el Partíu Lliberal Puru proponía a Emilio Vázquez Gómez.<ref name="Gutierrez22">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=22|sp=sí}}.</ref> Les eleiciones realizar nel mes d'ochobre, resultando ganadores Francisco I. Madero a la presidencia (col 99{{esd}}% de los votos)<ref name="Gutierrez22" /> y José María Pino Suárez a la vicepresidencia, dando entamu'l so mandatu'l [[6 de payares]].<ref>{{cita web |url=http://bicentenario.com.mx/?p=914 |títulu=Gobierno de Francisco I. Madero |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190805055114/http://bicentenario.com.mx/?p=914 |fechaarchivu=2019-08-05 }}</ref> == Presidencia de Madero (1911-1913) == Mientres esti periodu de transición, el [[27 de payares]] de 1911 modificóse la [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|Constitución Mexicana]] nos sos artículos 78 y 109, prohibiendo asina les reeleiciones del presidente y vicepresidente, anque esti postreru podía postulase nel periodu inmediatu.<ref>{{Cita Harvard |Vizcarra|2002| p=66|sp=sí}}.</ref> Amás, n'avientu de 1911 formulóse la llei eleutoral, mesma que foi reformada en mayu de [[1912]]. La instauración de dicha llei tenía como finalidá ampliar la llibertá eleutoral, llindar la intervención estatal nes eleiciones y espandir l'universu d'eleutores, buscando una mayor igualdá eleutoral.<ref>{{Cita Harvard |Vizcarra|2002| p=65|sp=sí}}.</ref> Mientres el mandatu de Madero tresformóse casi na so totalidá la pirámide del poder: llegaron nuevos gobernadores, bien distintos a los que participaren nel gobiernu de Díaz, amás de que vieyos xefes políticos viéronse movíos por un nuevu aparatu gubernativu apoderáu poles clases medies, anque obreros y llabradores siguieron apostraos de los procesos políticos.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=39 & 40|sp=sí}}.</ref> === Movimientu zapatista === {{AP|Plan de Ayala}} [[Emiliano Zapata]] proclamó'l [[Plan de Ayala]], documentu que desconocía'l gobiernu maderista. Dos díes depués de tomar de posesión de Madero, el presidente unvió un representante a Morelos pidiendo que Zapata llicenciara les sos tropes. Zapata punxo como condiciones que'l gobernador del Estáu [[Ambrosio Figueroa]] fuera removíu del cargu, el retiru de les tropes federales, [[indultu]] y [[salvoconducto]] pa los integrantes del so exércitu y l'establecimientu d'una llei agraria qu'ameyorara la calidá de vida nel campu. Madero refugó les condiciones y unvió al exércitu a [[Villa de Ayala]], onde establecieron un cercu y abrieron fueu col enfotu de terminar col movimientu. Zapata y los sos homes llograron fuxir al estáu de Puebla, y el [[28 de payares]] dieron a conocer el [[Plan de Ayala]], documentu redactáu por Otilio Montaño y robláu por elementos del Exércitu Llibertador del Sur.<ref>{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=26|sp=sí}}.</ref> En dichu documentu acusar a Madero d'imponer al vicepresidente y los gobernadores de los estaos en contra de la voluntá popular, acusábase-y de [[dictador]] y tar «en contubernio escandalosu col partíu científicu, hacendados feudales y caciques opresores enemigos de la revolución». Amás reconocíase como «Xefe de la Revolución» a Pascual Orozco y, en casu de qu'ésti nun aceptara, quedaría como xefe Emiliano Zapata.<ref>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2001/03/08/per-plan.html |títulu=El Plan de Ayala |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 }}</ref> Al enterase del Plan de Ayala, el presidente Madero dobló los esfuercios por terminar col movimientu ensin consiguilo, lo que coles mesmes lo llevó a una mayor enemistá colos hacendados.<ref name="Gutierrez27">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=27|sp=sí}}.</ref> A lo llargo de 1912 la llucha ente zapatistas y el gobiernu foi d'amenorgada intensidá, ente pocos y pequeños grupos rebalbos zapatistas y les tropes del xeneral [[Felipe Ángeles]], quien recibiera instrucciones de Madero de que la llucha nun fuera descomanadamente violenta.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=47|sp=sí}}.</ref> === Llevantamientu de Pascual Orozco === {{AP|Plan de la Empacadora}} Desque [[Pascual Orozco]] desobedeció les órdenes de Madero y dirixóse a atacar Ciudad Juárez rompiéronse les rellaciones ente estos dos personaxes. La situación agravóse cuando nun foi escoyíu pa formar parte del gabinete del gobiernu provisional formáu tres la firma de los Trataos de Ciudad Juárez y cuando mientres les eleiciones a gobernador de Chihuahua, Orozco perdió frente al candidatu que Madero sofitaba, [[Abraham González Casavantes|Abraham González]].<ref name="Gutierrez29">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=29|sp=sí}}.</ref> En marzu de [[1912]] Orozco desconoció'l gobiernu de Madero y llamó a llevantase n'armes contra él per mediu del [[Plan de la Empacadora]].<ref name="Gutierrez29" /> El so movimientu llogró convocar a les clases populares, media y alta,<ref name="A&R">{{Cita Harvard |Rivera|Ricu|2007| p=170|sp=sí}}.</ref> amás de que cobró fuercia dempués de ganar a Villa.<ref name="Gutierrez30">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=30|sp=sí}}.</ref> [[Victoriano Huerta]] foi encamentáu pol gobiernu maderista pa encalorar la rebelión.<ref name="A&R" /> Dempués de vencer al orozquismu convertir n'héroe nacional, ganándose amás l'enfotu del presidente.<ref name="Gutierrez30" /> === Movimientos contrarrevolucionarios === ==== Rebeliones de Bernardo Reyes y Félix Díaz ==== [[Ficheru:Bernardo Reyes 1909.jpg|thumb|right|200px|El xeneral [[Bernardo Reyes]] convocó a un llevantamientu armáu. Ante'l fracasu apurrióse y foi encarceláu na Ciudá de Méxicu.]] Bernardo Reyes había intentando competir nes eleiciones pa presidente en 1911, pero ante les amenaces de los maderistes decidió salir del país y dende San Antonio, Texas, llanzó'l [[Plan de la Soledá]]<ref name="inahreyes">{{cita web |url=http://www.castillodechapultepec.inah.gob.mx/bernardo/cedulario.html |títulu=Bernardo Reyes |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101021192348/http://www.castillodechapultepec.inah.gob.mx/bernardo/cedulario.html |fechaarchivu=2010-10-21 }}</ref> en payares de 1911, que buscaba desconocer el gobiernu de Madero. Tornó a Méxicu'l [[5 d'avientu]] pero atopar con que los sos siguidores desertaren, polo que terminó apurriéndose ante les autoridaes federales. Foi encarceláu na prisión de [[Santiago Tlatelolco]]<ref name="Gutierrez30" /> y darréu xulgáu por un tribunal de guerra acusáu de sedición. Dichu tribunal atopar culpable, polo que lo destinó a una corte marcial.<ref name="inahreyes" /> Nel estáu de [[Veracruz]], [[Félix Díaz]], sobrín de Porfirio,<ref name="Durangonet">{{cita web |url=http://www.durango.net.mx/homeInterno2.asp?seccion=biografias/biografiasDetalle.asp&id=535 |títulu=Félix Díaz |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180718030607/http://www.durango.net.mx/homeInterno2.asp?seccion=biografias%2FbiografiasDetalle.asp&id=535 |fechaarchivu=2018-07-18 }}</ref> llevantar n'armes el [[16 d'ochobre]] de 1912 siguíu de dellos militares de la zona. Sicasí, el movimientu nun tuvo la repercusión esperada y a los pocos díes foi ganáu por tropes federales. El [[23 d'ochobre]] foi prindáu y unviáu a la ciudá de Méxicu, onde foi encarceláu.<ref name="Gutierrez31">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=31|sp=sí}}.</ref> Foi sometíu a una corte de guerra, que lo sentenció a muerte.<ref name="Durangonet" /> A pesar d'ello, so presiones de miembros de la Suprema Corte (porfiristas),<ref name="Gutierrez31" /> la pena se -y conmutó por [[prisión perpetua]].<ref name="Durangonet" /> {{VT|Bernardo Reyes|Félix Díaz}} ==== Intervención del embaxador Wilson ==== [[Ficheru:Henry Lane Wilson.jpg|thumb|200px|L'embaxador d'Estaos Xuníos en Méxicu, [[Henry Lane Wilson]], arreyar na política nacional mexicana.]] L'embaxador d'Estaos Xuníos nel país mientres el gobiernu de Madero foi [[Henry Lane Wilson]], quien, enemistado con Madero, intervieno na política nacional pa derrocalo. Wilson tuvo dellos resfregones col gobiernu mexicanu porque ésti nun favoreciera los intereses comerciales de inversionistas d'Estaos Xuníos, sinón que, al contrariu, proclamó una serie de midíes nacionalistes que los afectaben. Por casu, una nueva llexislación ferroviaria causó qu'aquel trabayadores d'Estaos Xuníos que nun supieren [[idioma español|español]] fueren reemplazaos por trabayadores mexicanos. Amás, una nueva llexislación al respeutive de la esplotación petrolera nel país obligaba a los estranxeros a pagar impuestos.<ref name="Gutierrez31" /> Wilson encargóse entós d'amontar los resfregones ente dambos países unviando al so gobiernu informes alarmistes sobre la situación del país, polo que'l gobiernu d'Estaos Xuníos esixó que se salvaguardara la integridá de los sos ciudadanos aniciaos en Méxicu y que se garantizaren les inversiones realizaes.<ref name="Gutierrez31" /> {{VT|Henry Lane Wilson}} === La Decena Tráxica === {{AP|Decena Tráxica|Pactu de la Ciudadela|Asesinatu de Francisco I. Madero y José María Pino Suárez}} [[Ficheru:Decena trágica.JPG|thumb|250px|Soldaos sulevaos mientres la [[Decena Tráxica]].]] Dende mediaos de 1912 tuviérase xestando una combalechadura na que participaron [[Rodolfo Reyes]], fíu de Bernardo, y los xenerales [[Manuel Mondragón]], representante de Félix Díaz,<ref name="iea">{{cita web |url=http://www.iea.gob.mx/webiea/inf_xeneral/archivos/biogra/decena.html |títulu=La Decena Tráxica |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100317133721/http://www.iea.gob.mx/webiea/inf_xeneral/archivos/biogra/decena.html |fechaarchivu=17 de marzu de 2010 }}</ref> y [[Gregorio Ruiz]].<ref name="Gutierrez32">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=32|sp=sí}}.</ref> El día 9 de febreru empecipió'l [[golpe d'Estáu]] que se peracabó en diez díes, polo que ye conocíu tal acontecimientu como «[[Decena Tráxica]]».<ref name="Gutierrez32" /> Mientres esa xornada remontáronse los alumnos de la Escuela d'Aspirantes de Tlalpan y una tropa del cuartel de [[Tacubaya]]. Colaron en dos columnes: una escontra Tlatelolco y otra escontra [[Lecumberri]], cola cuenta de lliberar tanto al xeneral Bernardo Reyes como a Félix Díaz.<ref name="iea" /> Dempués de ser lliberáu, Reyes dirixir escontra'l [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Méxicu)|Zócalo]] de la Ciudá de Méxicu, onde buscaba que la guarnición del [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]] secundar. Sicasí, el xeneral [[Lauro Villar]], xefe de la plaza, ordenó'l fueu, morriendo Reyes nel llugar. Félix Díaz, pela so parte, dirixir a la plaza de [[La Ciudadela (ciudá de Méxicu)|La Ciudadela]], llugar onde estableció'l so cuartel.<ref name="iea" /> Mentanto, Madero salió de la entós residencia oficial presidencial, el [[castiellu de Chapultepec]], y dirixóse a Palaciu Nacional, onde relevó al xeneral Villar, qu'había resultancia mancada mientres el combate con Reyes, y encargó a Victoriano Huerta qu'encalorara la rebelión mientres él salía a entrevistase con [[Felipe Ángeles]] en [[Cuernavaca]].<ref name="Gutierrez32" /> Madero tornó confiáu a la capital acompañáu del xeneral Ánxeles y [[Rubio Navarrete]], que se treslladara dende [[Querétaro]]. Huerta encargar de retrasar y entorpecer los ataques, polo que Gustavo Madero mandar aprehender.<ref name="iea" /> El 17 de febreru, Huerta recusó los cargos de Gustavo, reafitando la so llealtá a Francisco I. Madero. Ésti ordenó la so lliberación, refartando al so hermanu por impulsivu.<ref name="Gutierrez32" /> A otru día Huerta y Félix Díaz roblaron el llamáu [[Pactu de la Ciudadela]], conocíu tamién como Pactu de la Embaxada por cuenta de que foi robláu na embaxada d'Estaos Xuníos en presencia de Henry Lane Wilson. El pactu establecía'l compromisu de Huerta de prindar al presidente y eslleir l'Executivu pa tomar la presidencia de la República de forma provisional, con cuenta de que, llegaes les eleiciones, Félix Díaz fuera nomáu presidente.<ref name="iea" />{{cita|Na Ciudá de Méxicu, a los nueve y media de la nueche del día dieciocho de febreru de mil novecientos trelce, axuntaos los señores xenerales Félix Díaz y Victoriano Huerta[...] espunxo'l señor xeneral Huerta que, en virtú de ser insostenible la situación per parte del gobiernu del señor Madero, fixo prisioneru a dichu señor, al so gabinete y a delles otres persones. Dempués de discutinios[...] conviénose lo siguiente: Primero. Dende esti momentu dar por inesistente y desconocíu el Poder executivo que funcionaba. Segundu. Lo más aína va procurase solucionar nos meyores términos llegales posibles la situación esistente, y los señores Díaz y Huerta van poner tolos sos enfotos a efeutu de que'l segundu asuma antes de setenta y dos hores la presidencia provisional[...]|El xeneral Victoriano Huerta<br />El xeneral Félix Díaz.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=114 & 115|sp=sí}}</ref>}} Poco primero de la xunta, Gustavo A. Madero foi deteníu nun restorán de la Ciudá de Méxicu y treslladáu a la Ciudadela,<ref name="iea" /> onde foi torturáu<ref name="iea" /> y darréu asesináu.<ref name="Gutierrez33">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=33|sp=sí}}.</ref> El xeneral [[Aureliano Blanquet]] encargar de prindar nel Palaciu Nacional al presidente Madero y al vicepresidente Pinu Suárez. La madrugada del 19 de febreru, en sesión estraordinaria de la Cámara de Diputaos, aceptóse l'arrenunciu de dambos.<ref name="Gutierrez33" /> Foi designáu entós como presidente'l secretariu de [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|Gobernación]], [[Pedro Lascuráin]], que la so única aición de gobiernu foi nomar, de la mesma, a Victoriano Huerta como secretariu de Gobernación, por que 45 minutos dempués pudiera arrenunciar<ref name="iea" /> y diérase pasu a que Huerta fungiera como'l presidente interín de Méxicu, conforme a la llexislación vixente.<ref name="Gutierrez33" /> Madero y Pino Suárez permanecieron presos en palaciu Nacional hasta la nueche del 22 de febreru,<ref name="Gutierrez34">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=34|sp=sí}}.</ref> siendo depués treslladaos a la [[Palaciu de Lecumberri|Penitenciaria del Distritu Federal]],<ref name="iea" /> pero casi al llegar al so destín fueron asesinaos.<ref name="Gutierrez34" /> == Dictadura de Victoriano Huerta == [[Ficheru:Victoriano huerta.jpg|thumb|250px|right|De izq. a der.: José C. Delgado, [[Victoriano Huerta]] y Abraham F. Ratner.]] Victoriano Huerta, al llegar al poder, volvióse un dictador qu'anuló la democracia y la llibertá per mediu de la fuercia militar.<ref name="Gutierrez35">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=35|sp=sí}}.</ref> Huerta recibió'l sofitu de los grandes hacendados, altos mandos militares, del cleru y de casi tolos gobernadores,<ref>{{Cita Harvard |Paz|2006| p=77|sp=sí}}.</ref> sacante [[José María Maytorena]], gobernador de [[Sonora]], y de [[Venustiano Carranza]], gobernador de [[Coahuila]].<ref>{{Cita Harvard |Paz|2006| p=78|sp=sí}}.</ref> La xestión huertista propúnxose entós dos metas: llograr la pacificación del país y llograr la reconocencia internacional del so gobiernu, especialmente per parte de los Estaos Xuníos.<ref name="Gutierrez36">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=36|sp=sí}}.</ref> Intentó consiguir el sofitu de orozquistas y zapatistas, concediendo amnistíes xenerales y unviando representantes. Pascual Orozco punxo delles condiciones que-y fueron daes, como l'empléu de [[Cuerpu de Policía Rural|guardias rurales]] pa los sos soldaos, pagu de sueldos a mariña del erariu y pensiones a vilbes y güérfanos, polo que'l 27 de febreru de 1913 Orozco fixo oficial el so sofitu al gobiernu. Zapata, pela so parte, refugó tajantemente cualquier ufierta, polo que'l movimientu morelense siguió la so llucha contra'l gobiernu de Huerta.<ref name="Gutierrez36" /> La Cámara de Diputaos oponer al gobiernu huertista ya inclusive la faición maderista foi por demás crítica coles sos aiciones. [[Belisario Domínguez]], diputáu [[Chiapas|chiapaneco]], escribió un discursu nel que condergaba la violencia desamarrada y acusó a Victoriano Huerta d'asesín. Dempués de ser prohibida la so llectura nel Congresu per parte de la Cámara de Senadores, espublizar por escritu. Poco tiempu dempués foi asesináu y cuando los miembros de la Cámara esixeron que s'investigara la so muerte y garantizárase la vida de los miembros del Poder Llexislativu, Huerta decidió eslleir la [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|Cámara]] y mandó arrestar a dellos de los sos miembros. Cuando la [[Cámara de Senadores (Méxicu)|Cámara de Senadores]] tuvo conocencia d'estos fechos los sos miembros alcordaron eslleir la so propia Cámara, polo que Huerta asumió facultaes estraordinaries.<ref name="Gutierrez37">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=37|sp=sí}}.</ref> === Rellación colos Estaos Xuníos === Pocos díes dempués de la decena tráxica, [[Woodrow Wilson]] asumió la presidencia de los Estaos Xuníos.<ref name="Gutierrez39">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=39|sp=sí}}.</ref> Wilson, que non simpatizaba con Huerta,<ref name="Flores339">{{Cita Harvard |Flores|2005| p=339|sp=sí}}.</ref> unvió a axentes por que-y informaren la situación que prevalecía nel país. John Lind llegó a Méxicu pa sustituyir a Henry Lane Wilson y presentó a Huerta n'agostu de 1913 cuatro propuestes del gobiernu d'Estaos Xuníos:<ref name="Gutierrez39" /> * Cese al fueu inmediato y armisticiu definitivu. * Eleiciones llibres inmediates cola participación de toles faiciones. * Que'l xeneral Huerta nun participara en dichos comicios. * Alcuerdu de tolos partíos d'acatar la resultancia y cooperar nel nuevu gobiernu. Les propuestes fueron refugaes per mediu del secretariu de Rellaciones Esteriores, [[Federico Gamboa]], polo que'l presidente Wilson declaró a los Estaos Xuníos neutral nel conflictu. D'esta forma nenguna de los dos faiciones podría mercar armamentu del país fronterizu.<ref name="Flores339" /> == Revolución constitucionalista == L'ascensu al poder de Huerta provocó que los antiporfiristas llevantar n'armes, empecipiando lo que se conoz como «Revolución constitucionalista» en marzu de 1913 nel norte de Méxicu.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=54-55|sp=sí}}.</ref> === Plan de Guadalupe === {{AP|Plan de Guadalupe}} [[Ficheru:Venustiano Carranza en La Cañada, Queretaro.JPG|thumb|right|250px|[[Venustiano Carranza]] (al centru) en [[La Cañada (Querétaro)|La Cañada, Querétaro]], el [[22 de xineru]] de [[1916]].]] Ante la urxencia y gravedá del momentu en que [[Victoriano Huerta]] rompió l'orde constitucional y criminalizáu la so ambición al deponer y ordenar la muerte del Presidente [[Francisco I Madero]], el 19 de febreru de [[1913]], el Congresu del [[Coahuila de Zaragoza|Estáu Soberanu, Llibre ya Independiente de Coahuila de Zaragoza]] resolvió conceder al gobernador poderes y facultaes estraordinaries pa integrar una fuercia militar que reponga l'orde xurídicu y ataye la opción de permanencia al [[Victoriano Huerta|usurpador]]. Aconceyaos na Facienda de Guadalupe, en [[Saltillo]], Carranza y otres personalidaes, ente les que destaquen [[Lucio Blanco]] y [[Jacinto B. Treviño]], proclamaron el [[Plan de Guadalupe]], que desconocía a los trés poderes de la federación<ref name="Gutierrez43">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=43|sp=sí}}.</ref> y comunicaba que se tomaríen les armes pa restablecer l'orde constitucional.<ref name="bicenconst">{{cita web |url=http://bicentenario.com.mx/?p=877 |títulu=revolución Constitucionalista |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190805043857/http://bicentenario.com.mx/?p=877 |fechaarchivu=2019-08-05 }}</ref> Nomábase amás a Carranza xefe del «[[Exércitu Constitucionalista]]» y dábase-y la facultá d'ocupar interinamente la presidencia de Méxicu pa convocar a eleiciones.<ref name="Gutierrez43" /> {{VT|Exércitu Constitucionalista}} === Movimientos nel norte del país === Esti movimientu carauterizar por tener una naturaleza llegalista, que los sos segundos mandos taben compuestos polos principales políticos y burócrates del estáu. Ente los militares qu'integraben les sos files taben: [[Jesús Carranza Garza|Jesús Carranza]] —hermanu del gobernador—, [[Pablo González Garza|Pablo González]], [[Francisco Coss]], [[Cesáreo Castro]] y [[Jacinto B. Treviño]], veteranos de la llucha contra'l gobiernu de Díaz.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=55|sp=sí}}.</ref> Nel estáu de Sonora, los xenerales [[Álvaro Obregón]] y [[Plutarco Elías Calles]] brindáron-y el so sofitu a Carranza de manera inmediata,<ref>{{cita web |url=http://www.iea.gob.mx/webiea/inf_xeneral/archivos/biogra/revconst.html |títulu=Empecipia la Revolución Constitucionalista |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 }}</ref> tomando'l lideralgu del movimientu nel estáu xunto con [[Salvador Alvarado]], [[Manuel Diéguez]] y [[Adolfo de la Huerta]], ente otros.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=57|sp=sí}}.</ref> Esta faición tuvo representada por una clase media con cierta capacidá militar, que cuntaba con esperiencia pa realizar pactos con grupos populares.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=57 & 58|sp=sí}}.</ref> En Chihuahua, magar la clase media fuera la protagonista mientres la llucha contra Porfirio Díaz y el so gobiernu, la muerte de Abraham González y l'adhesión al bandu huertista de Pascual Orozco tuvieron como resultáu que la llucha nel estáu dirixir Francisco Villa, miembru de les clases baxes, polo que los sos llugartenientes y segundos mandos —ente los que destaquen [[Maclovio Herrera]], [[Rosalío Hernández]] y [[Toribio Ortega]]— tamién yeren parte de los sectores populares.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=58|sp=sí}}.</ref> Otros movimientos importantes fueron establecíos nos estaos de Durango, onde los principales líderes rebalbos yeren d'orixe popular —como [[Tomás Urbina]], [[Orestes Pereyra]], [[Calixto Contreras]] y los hermanos Arrieta ([[Domingo Arrieta León|Domingo]], [[Mariano Arrieta León|Mariano]] y [[Eduardo Arrieta León|Eduardo]])—; y en Zacatecas, encabezáu por [[Fortunato Maycotte]] y [[Pánfilo Natera]], que foi un movimientu de clase media y populares.<ref name="GD59">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=59|sp=sí}}.</ref> El [[18 d'abril]] tuvo llugar en [[Monclova]], Coahuila, una convención a la qu'allegaron representantes del movimientu revolucionariu de los estaos de Chihuahua, Sonora y Coahuila, que la so duración foi de tres díes, mientres los cualos foi ratificáu'l Plan de Guadalupe, la unión de les fuercies de los trés estaos nun solu exércitu, y el compromisu de Carranza pa cumplir el Plan de Guadalupe, que-y convirtió nel Primer Xefe del Exércitu Constitucionalista<ref>{{cita web |url=http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1915_210/Revoluci_n_y_R_gimen_Constitucionalista_Documentu_208_S_ntesis_hist_rica_escrita_por_el_se_or_Aristeo_G_mez_Trevi_o_printer.shtml |títulu=Revolución y Réxime Constitucionalista |fechaaccesu=24 d'abril de 2010}}</ref> y líder de la rebelión nel norte.<ref name="GD59(2)">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=62|sp=sí}}.</ref> Conforme foi espardiéndose'l movimientu fixéronse-y amiestes al plan orixinal, principalmente per parte de políticos coahuilenses y antihuertistas de Sonora y Chihuahua.<ref name="Gutierrez43" /> Nel mes de mayu la División del Noroeste, al mandu d'Álvaro Obregón, tomó los poblaos de Santa Rosa y Santa María, colo que práuticamente s'aseguró'l control de Sonora. Por ello avanzó pola mariña del Pacíficu hasta llegar al centru de [[Jalisco]]. En Chihuahua y parte de la [[Contorna Lagunera]] operó la [[División del Norte (Méxicu)|División del Norte]] de Francisco Villa. La División del Nordeste, comandada por [[Pablo González Garza|Pablo González]], y la División del Centru, al mandu de [[Pánfilo Natera]], completaron les tropes constitucionalistas que s'enfrentaron al réxime huertista mientres la segunda metá de 1913. === Movimientos nel centru y sur del país === [[Ficheru:Revolucionarios tabasqueños.jpg|250px|thumb|Revolucionarios tabasqueños.]] A diferencia de l'activa participación que se vivió mientres esta etapa nel norte del país, les rexones del centru y sur del territoriu nacional tuvieron pocu arreyaes nel procesu, salvo dellos movimientos de considerancia. Nel centru del país, pol fechu que la población tuviera un calter urbanu-industrial y el control calteníu pol exércitu huertista, la rebelión tuvo un débil desenvolvimientu. Nel estáu de San Luis Potosí llevantar n'armes los hermanos Cedillo —[[Saturnino Cedillo|Saturnino]], [[Cleofás Cedillo|Cleofás]] y [[Magdaleno Cedillo|Magdaleno]]—, anque actuaron de manera independiente a los antihuertistas locales que reconocíen a Carranza como líder.<ref name="GD59" /> Nel estáu d'Hidalgo operaron [[Nicolás Flores]], [[Vicente Salazar]], [[Francisco Mariel]] y [[Daniel Cerecedo]], y en Tlaxcala [[Máximu Rojas]] y [[Domingo Arenas (militar mexicanu)|Domingo]] y [[Cirilo Arenas Pérez|Cirilo Arenas]].<ref name="GD64">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=64|sp=sí}}.</ref> Nel sur, la so alloñanza colos Estaos Xuníos —onde se mercaben les armes pa la revolución—, de los principales frentes de batalla, y la so virtual incomunicación del país, causó que la población viérase renuente a participar nel conflictu armáu.<ref name="GD65">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=65|sp=sí}}.</ref> Dientro de los movimientos de la zona destacó'l de Zapata, que tamién lluchó contra'l gobiernu federal al cual desconoció'l 4 de marzu,<ref name="bicenconst" /> anque lo fixo como un movimientu independiente al llamáu «constitucionalista».<ref>{{cita web |url=http://countrystudies.us/mexico/28.htm |títulu= The Huerta Dictatorship |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |idioma=inglés }}</ref> Amás, los métodos drásticu y cruentu de represión utilizaos na so contra pol gobiernu huertista fixeron que'l númberu d'alzaos aumentara considerablemente, pos los habitantes viéronse obligaos a intensificar la llucha defensiva.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=60|sp=sí}}.</ref> Nel estáu de Guerrero operó [[Jesús H. Salgado|Jesús Salgado]], de filiación zapatista, los hermanos Figueroa —[[Rómulo Figueroa Mata|Rómulo]], [[Francisco Figueroa Mata|Francisco]] y [[Ambrosio Figueroa Mata|Ambrosio]]; toos ellos ex maderistes—, y [[Julián Blanco]], na mariña d'[[Acapulco]]. Coles mesmes, en Oaxaca operó [[Juan José Baños]], ente qu'en [[Tabasco]] participaron dellos líderes como [[Ignacio Gutiérrez Gómez]], [[Pedro Coloriáu]], [[Fernando Aguirre Coloriáu]], [[Ernesto Aguirre Coloriáu]], [[Luis Felipe Domínguez y Suárez|Luis Felipe Domínguez]] y [[Carlos Greene]], anque les sos aiciones nun llegaron a esmoler al gobiernu federal.<ref name="GD65" /> {{VT|Revolución mexicana en Tabasco|Revolución mexicana en Yucatán}} === Intervención d'Estaos Xuníos === {{AP|Segunda Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu}} [[Ficheru:Ocupación estadounidense de Veracruz.jpg|thumb|250px|right|Desembarcu d'Estaos Xuníos en Veracruz.]] El 9 d'abril, seis barcos d'Estaos Xuníos fondiaron cerca del puertu de [[Tampico]], y cuando unu d'ellos s'averó al puertu, el so personal foi aprehendido por soldaos federales mexicanos. Anque los d'Estaos Xuníos fueron lliberaos al poco tiempu, el contralmirante d'Estaos Xuníos Mayo pidió al xeneral huertista Morelos Zaragoza un castigu exemplar pa quien realizaren les detenciones y esixó que se izara la bandera de los Estaos Xuníos, a la cual deberíense-y rindir honores con 21 cañonazos. El gobiernu huertista trató de llegar a un arreglu, pero tou foi en devanéu por cuenta de que'l presidente Wilson yá diera instrucciones pa la ocupación del puertu de Veracruz, evitando que Huerta recibiera un embarque de municiones procedentes d'Alemaña que yera tresportáu nel ''Ipiranga''. La infantería d'Estaos Xuníos tomó l'aduana de Veracruz el [[21 d'abril]] de 1914, darréu tol puertu y el día 22 el de Tampico.<ref name="Gutierrez47">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=47|sp=sí}}.</ref> Huerta rompió entós les rellaciones diplomátiques colos Estaos Xuníos y unvió a la mayor parte del so exércitu al estáu. [[Arxentina]], [[Brasil]] y [[Chile]] (grupu conocíu como ABC) ufiertar a actuar como mediadores nel conflictu mientres les conferencies en [[Niagara Falls (Ontario)|Niagara Falls, Canadá]], el [[20 de mayu]] d'esi mesmu añu. El [[24 de xunu]] roblóse finalmente un alcuerdu qu'establecía que los Estaos Xuníos reconoceríen cualquier gobiernu provisional que resultara del conflictu armáu, compensaríen a los ciudadanos d'Estaos Xuníos que se vieren afeutaos pola revolución y que'l so gobiernu nun esixiría indemnización dalguna pol [[incidente de Tampico]].<ref name="Gutierrez47" /> {{VT|Incidente de Tampico|Ocupación per parte d'Estaos Xuníos de Veracruz de 1914}} === Avance revolucionariu y toma de Zacatecas === [[Ficheru:Revolución constitucionalista.svg|thumb|right|250px|Principales movimientos de la revolución constitucionalista.]] Pa entamos de [[1914]] los revolucionarios apoderaben casi tol norte del país (sacante [[Baxa California]]). En [[Durango]], Pablo González y Jesús Carranza, (o [[Jesús Agustín Capo]] y [[Luis Caballero (militar)|Luis Caballero]] na so ausencia), tomaren el lideralgu del movimientu cuando Carranza tuvo que salir escontra Sonora<ref name="GD64"/> dempués de que fuercies huertistas tomaron el control del estáu a mediaos de 1913.<ref name="GD59(2)"/> Aquel día, los hermanos Cedillo convirtiérense na fuercia dominante de San Luis Potosí; en [[Tepic]] operaba exitosamente [[Rafael Buelna]]; en Jalisco [[Félix Bañuelos]] y [[Julián Medina]]; y en Michoacán [[José Rentería Luviano]], [[Gertrudis Sánchez]] y [[Joaquín Amaro Domínguez]]. En Veracruz, la llucha taba encabezada por [[Antonio Galindo]], [[Cándido Aguilar]], [[Hilario Salas]] y [[Miguel Alemán González|Miguel Alemán]].<ref name="GD64" /> Mientres marzu y abril de 1914 los exércitos del norte empezaron a avanzar escontra la capital, Obregón por occidente, Villa pel centru, y Pablo González pel este col enfotu de derrocar a Huerta, lo que motivó y facilitó l'españíu de numberosos alzamientos nos estaos centrales del país.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=65 & 66|sp=sí}}.</ref> ==== Toma de Zacatecas ==== [[Ficheru:TakingofZacatecas.JPG|thumb|right|250px|Pintura que representa la [[Toma de Zacatecas (1914)|Toma de Zacatecas]]. A la izquierda en primer planu atópense Francisco Villa y Felipe Ángeles, al centru la ciudá de [[Zacatecas (Zacatecas)|Zacatecas]] y al fondu'l [[Cuetu de la Bufa]].]] {{AP|Toma de Zacatecas (1914)}} Especialmente, la ciudá de [[Zacatecas (Zacatecas)|Zacatecas]] tenía una gran importancia pa dambos bandos por cuenta de que yera un encruz ferroviariu que debíen de tomar los revolucionarios procedentes del norte del país antes de llegar hasta la capital.<ref>{{Cita Harvard |Katz|2000| p=398|sp=sí}}.</ref> La ciudá, que s'atopa arrodiada d'altos cuetos, presentaba una gran torga pa los atacantes. El xeneral [[Medina Barrón]], encargáu de les defenses de la ciudá, asitió l'artillería del exércitu federal nel visu de dos de los cuetos más altos: el de [[cuetu de la Bufa|la Bufa]] y el [[Cuetu del Grillu|del Grillu]].<ref>{{Cita Harvard |Katz|2000| p=399|sp=sí}}.</ref> Felipe Ángeles llegó a Calera (a 25 quilómetros de Zacatecas) el [[19 de xunu]] de [[1914]] y salió a reconocer el terrén pa la batalla. Francisco Villa presentar na redoma de la ciudá'l [[22 de xunu]], y ordenó que la ofensiva empezara a les 10 de la mañana del día siguiente.<ref name="bicen zac">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=129%3Atomar%20de-zacatecas&catid=70%3A200-anos-de-historia |títulu=Tomar de Zacatecas |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906114931/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=129:tomar |fechaarchivu=2010-09-06 }}</ref> Conforme a lo entamao, los villistas atacaron les posiciones federales nos cuetos de la Bufa, del Grillu, la Sierpe, Loreto y de La Tierra Negra, mientres cuarenta cañones sofitaben l'esplegue de la infantería que xubía polos cuetos qu'arrodiaben la ciudá.<ref name="bicen zac" /> Alredor de les 05:40 de la tarde les tropes federales empezaron a abandonar les sos posiciones y fuxir de forma desorganizada, poco tiempu dempués los revolucionarios tomaron los cuetos de la Bufa y del Grillu, avanzando darréu sobre la ciudá. Les tropes de Villa mataron a una gran cantidá de soldaos que trataben de fuxir, contabilizándose cinco mil muertos nel bandu federal, por trés mil nel bandu revolucionariu.<ref name="bicen zac" /> A pesar de la victoria, Villa nun pudo ser el primeru en llegar a la capital por cuenta de que Carranza bloquió les unviaes de carbón a la División del Norte, que yera necesariu p'alimentar los ferrocarriles de Villa.<ref>{{Cita Harvard |Katz|2000| p=405|sp=sí}}.</ref> Per otru llau, Obregón baxó por Sinaloa y Jalisco, ocupando [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], dende onde se dirixó al centru del país. González baxó por [[Monterrey]], Tampico, San Luis Potosí y Querétaro.<ref name="Garciadiego_2">{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=68|sp=sí}}.</ref> Con estes meyores el movimientu dexó de ser esclusivu del norte del país y tomó práuticamente la metá del territoriu nacional, lo que coles mesmes causó qu'otros sectores sociales incorporárense. Amás, conforme avanzaron les fuercies revolucionaries, tuviéronse qu'establecer diversos pactos colos paisanos en cuenta de sofitu, polo que se fixeron decretos obreristes y agraristas.<ref name="Garciadiego_2"/> === Trunfu revolucionariu === [[Ficheru:Federales Torreón.png|thumb|250px|right|Tropes Federales a la espera de [[Francisco Villa]] na ciudá de [[Torreón (Coahuila de Zaragoza)|Torreón]].]] El [[14 de xunetu]] de 1914 Huerta fuxó de la capital y a otru día, [[15 de xunetu]], presentó ante'l Congresu'l so arrenunciu.<ref name="Gutierrez49">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=49|sp=sí}}.</ref> Treslladar a [[L'Habana]], [[Cuba]], y de ende a Estaos Xuníos, onde foi deteníu y unviáu a la prisión d'El Pasu, Texas, onde morrió en [[1916]].<ref>{{cita web |url=http://www.arts-history.mx/sitios/index.php?id_sitiu=2354&id_seccion=9141&id_subseccion=6103&id_documentu=689 |títulu=La Revolución Constitucionalista y tres décades de estructuración |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 }}</ref> [[Francisco Carvajal]], entós ministru de Rellaciones Esteriores, quedó al frente del gobiernu cola xera d'apurrir la capital a les fuercies revolucionaries y axustar la rindición de les fuercies federales. Carvajal solicitó la mediación de los Estaos Xuníos, a lo que Carranza refugóse. Dempués de plátiques ente'l gobiernu y carrancistas, el [[14 d'agostu]] d'esi mesmu añu robláronse los [[Trataos de Teoloyucan]], onde se presentaba formalmente la rindición incondicional del exércitu federal.<ref name="Gutierrez49" /> === Guerra de faiciones === Tres l'arrenunciu de Huerta la capital foi rápido ocupada pol Exércitu Constitucionalista esi mesmu 15 de xunetu. Venustiano Carranza llegó a la ciudá acompañáu d'Álvaro Obregón<ref name="FF291"/> el [[20 d'agostu]] y tomó el mandu político y militar.<ref name="Beiza152">{{Cita Harvard |Beiza|Villicana|2004| p=152|sp=sí}}.</ref> El fechu de que Carranza negára-y la posibilidá d'entrar a la capital y que nun lo convidó a la firma de los Trataos de Teoloyucan creó un fuerte malestar en Francisco Villa, polo que dellos xenerales intentaron llegar a un arreglu pacíficu. Llevar a cabu entós una xunta, que'l so resultancia quedó afiguráu nel [[Pactu de Torreón]], nel cual alcordóse que Carranza siguiría siendo'l Primer Xefe, la División del Norte tendría'l mesmu rangu que la del Nordeste y Noroeste, y Felipe Ángeles fungiría coles mesmes como xefe de too l'Exércitu Constitucionalista.<ref name="Beiza152" /> Poco dempués, Carranza convocó a los gobernadores y xenerales a una convención, na que tenía d'ellaborase un programa revolucionariu.<ref name="Beiza152" /> ==== Convención d'Aguascalientes ==== {{AP|Convención d'Aguascalientes}} [[Ficheru:Pancho Villa, el presidente provisional Eulalio Gutiérrez y Emiliano Zapata.jpg|thumb|right|250px|[[Francisco Villa]], [[Eulalio Gutiérrez]] y [[Emiliano Zapata]] aconceyaos en [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]].]] L'apertura de la Convención llevar a cabu'l [[1 d'ochobre]] na Ciudá de Méxicu y foi presidida por [[Luis Cabrera Lobato|Luis Cabrera]].<ref name="Beiza153">{{Cita Harvard |Beiza|Villicana|2004| p=153|sp=sí}}.</ref> Ensin la presencia de los delegaos villistas nin zapatistas, Carranza presentó'l so arrenunciu mientres la sesión del tercer día, anque ésta nun foi aceptada polos delegaos.<ref name="FF291">{{Cita Harvard |Fernández|2004| p=291|sp=sí}}.</ref> Alcordóse amás que la convención treslladar a [[Aguascalientes]] cola cuenta de qu'asistieren villistas y zapatistas, amás de que solo participaríen militares y non civiles.<ref name="Beiza153" /> Les sesiones fueron vueltes a entamar el [[10 d'ochobre]] na ciudá d'[[Aguascalientes (Aguascalientes)|Aguascalientes]], siendo presidíes por [[Antonio I. Villarreal]], [[José Isabel Carbayos]], [[Pánfilo Natera]], [[Mateo Almanza]], [[Marciano González]], [[Samuel Santos]] y [[Vito Alessio Carbayos]].<ref name="Beiza153" /> Col treslláu de la sede, Villa decidió unviar a los sos delegaos y Zapata fixo lo mesmo.<ref name="FF291" /> Carranza pela so parte nun asistió a la convención, yá que creía que Aguascalientes taba amenazada por Villa. Nel so llugar dirixir a Veracruz.<ref name="Beiza153" /> Mientres les sesiones, que s'enllargaron hasta'l 13 de payares,<ref name="Gutierrez62">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=62|sp=sí}}.</ref> los zapatistas pidieron que Carranza arrenunciara como Primer Xefe de la revolución y que s'aceptara íntegramente el Plan de Ayala. Nuna carta lleida a los presentes por Álvaro Obregón, Carranza aseguraba tar d'alcuerdu n'arrenunciar si Villa y Zapata retirar de la vida pública y arrenunciaben como líderes de los sos respeutivos exércitos.<ref name="FF291" /> La Convención nomó a [[Eulalio Gutiérrez]] presidente interín. Al enterase del nomamientu'l [[10 de payares]], Carranza desconoció l'alcuerdu de la Convención y el so derechu a nomar presidente, declarando que Gutiérrez yera un presidente espurio.<ref name="Beiza153" /> [[Ficheru:Villa y zapata.jpg |thumbs||miniaturadeimagen|left|Los xenerales Villa y Zapata na siella presidencial el 4 d'avientu de 1914.]] Les fuercies carrancistas salieron de la capital coles mesmes qu'entraben los zapatistas. Díes dempués llegaron les fuercies de Villa, axuntándose dambos xenerales y roblando el [[Pactu de Xochimilco]], el cuál básicamente constituyía una alianza contra Carranza.<ref name="Gutierrez62" /> Primíu por Villa y Zapata, Gutiérrez nun pudo gobernar, y el [[16 de xineru]] salió de la capital ya intentó establecer el so gobiernu en [[San Luis Potosí]], anque al poco tiempu arrenunció de forma definitiva. [[Roque González Garza]] foi nomáu presidente provisional,<ref name="Gutierrez62" /> gobernando del [[17 de xineru]] al [[9 de xunu]] de 1915.<ref name="Beiza154">{{Cita Harvard |Beiza|Villicana|2004| p=154|sp=sí}}.</ref> Mentanto en Veracruz Carranza gobernó ''de facto'' el país: el 12 d'avientu de 1914 reformó'l Plan de Guadalupe y pocu dempués, el [[6 de xineru]] de 1915, promulgó una serie de lleis redactaes por [[Luis Cabrera Lobato|Luis Cabrera]].<ref name="Beiza154" /> El [[10 de xunu]] [[Francisco Lagos Cházaro]] recibió de la Convención el Poder Executivo. La capital foi tomada de nuevu polos carrancistas el [[2 d'agostu]] y ante la so llegada la Convención treslladar a [[Toluca]] y darréu a [[Cuernavaca]], nesti últimu sitiu ensin la presencia villista.<ref name="Gutierrez62" /> === Trunfu del constitucionalismu === [[Ficheru:Billete de 20 pesos del Gobierno Provisional de México (anverso).jpg|thumb|right|250px|Billete del Gobiernu Provisional de Méxicu.]] {{AP|Batalla de Celaya}} Dende entamos de 1915 yera claro que la llucha pol poder siguiría, agora ente carrancistas, villistas y zapatistas.<ref>Fernández, 2008:32.</ref> Los últimos dos grupos cuntaben aquel día cola ventaya de tener un exércitu más numberosu y ocuparen la capital, anque conforme avanzó esi añu la balanza foise inclinando escontra'l bandu carrancista gracies a les victories d'Álvaro Obregón frente al exércitu de Francisco Villa<ref name="F200833">{{Cita Harvard |Fernández|2008| p=33|sp=sí}}.</ref> y a que, a pesar del pactu realizáu en Xochimilco, nunca hubo una verdadera collaboración ente Villa y Zapata por cuenta de que esti postreru tenía por oxetivu caltener aisllada la so rexón, polo que se caltenía a la defensiva.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=79|sp=sí}}.</ref> El [[6 d'abril]] d'esi añu les fuercies de Villa intentaron tomar [[Celaya (Guanajuato)|Celaya]], que taba sol control de Obregón, quien pudo defender la plaza, causando alredor de 2000 baxes nel bandu contrariu. Una selmana dempués, Villa volvió intentar tomar la plaza, esta vegada perdiendo alredor de 4000 soldaos y fallando nel so oxetivu. Estes derrotes debilitaron fuertemente al exércitu villista, que dirixóse a [[León (Guanajuato)|León]] col enfotu de recuperar les sos fuercies.<ref name="F200833" /> En total desenvolviéronse cuatro batalles nel bajío guanajuatense, y a pesar de que toles ganó Obregón, na postrera, nel pobláu de [[Santa Ana del Conde]],<ref name="delAO">{{cita web |url=http://www.aobregon.df.gob.mx/delegacion/datos_historicos/biografia_AO.html |títulu=Dato Biográficos d'Álvaro Obregón Salido |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> un cascu de metralla mancar nel brazu derechu,<ref name="F200833" /> polo que los médicos toyer.<ref name="delAO" /> Carranza llogró recuperar el control de la capital nel añu de 1916.<ref name="F200833" /> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | títulu = Constitucionalistas y convencionistas.| posición_título = center | fondu_de_títulu = gainsboro | semeya1 = Revolución mexicana 1914.svg | anchu1 = 350 | testu1 = Convencionistas y constitucionalistas n'avientu de 1914. | semeya2 = Revolución mexicana 1915.svg | anchu2 = 350 | testu2 = Constitucionalistas, zapatistas y villistas n'avientu de 1915. }} ==== Participación de la Casa del Obreru Mundial ==== {{AP|Casa del Obreru Mundial|Batallones coloraos}} La Casa del Obreru Mundial» fuera fundada mientres la presidencia de Madero, el [[22 de setiembre]] de [[1912]],<ref name="Casa del Obreru">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=967 |títulu=17 de febreru de 1915. Pactu ente la revolución constitucionalista y la casa del obreru mundial |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |autor= Institutu Nacional d'Estudios Históricos de les Revoluciones de Méxicu |añu=2010 |editorial=bicentenariu.gob.mx |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bicentenario.gob.mx/|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> por un grupu de trabayadores mexicanos y activistes estranxeros.<ref name="Casa del Obreru 2">{{cita web |url=http://www.joseacontreras.net/sindicalismu/casobmun.htm |títulu=La Revolución y los Trabayadores "Los Batallones Coloraos" |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |autor=José A. Contreras |fecha=09 |añu=2006|mes =xunetu |editorial=joseacontreras.net}}</ref> Mientres esta etapa la organización sirvió a manera de «unión» p'agrupaciones sindicales y mutualistes asitiaos na Ciudá de Méxicu, amás de que tuvo una composición plural, yá que tanto anarquistes como católicos integraben les sos files.<ref name="Casa del Obreru" /> Al ser derrocáu Madero, na COM impúnxose una llinia más radical que refugaba'l gobiernu huertista. Tres el trunfu de la revolución constitucionalista n'agostu de [[1914]] y el posterior exiliu de Victoriano Huerta, Obregón reabrió la COM. Sicasí, la llucha ente les faiciones carrancistas y convencionistas causó alderiques sobre'l camín que debía de siguir la organización. Los argumentos del pintor [[Gerardo Murillo]] (conocíu pol so [[seudónimu]] «Dr. Atl») y de Obregón convencieron a los dirixentes de la organización d'aliase cola revolución constitucionalista, mesma que yá definiera la so vocación social mientres la guerra. El [[17 de febreru]] de [[1915]] roblar na [[Ciudá de Méxicu]] una alianza ente la Casa del Obreru Mundial y la faición carrancista, mesma que solicitaba de la primera «apurrir voluntarios a les files constitucionalistas», y a Carranza pidíase-y «convertir en lleis les demandes de los obreros entamaos».<ref name="Casa del Obreru" /> Esto dio orixe a los llamaos [[Batallones coloraos]], grupos militares de trabayadores del Distritu Federal que tendríen por xera «combatir a los llabradores militares de la División del Norte y del Exércitu Llibertador del Sur mientres la Revolución mexicana». L'encargáu de la organización foi'l coronel [[Ignacio Henríquez]], quien formó hasta seis batallones colos sos cuatro mil y siete mil reclutados aproximao.<ref name="Casa del Obreru" /> Cabo mentase que los batallones tuvieron la so mayor participación ente abril y setiembre de 1915.<ref name="Casa del Obreru" /> ==== Batalla de Columbus ==== {{AP|Batalla de Columbus}} [[Ficheru:Columbus.jpg|thumb|right|250px|Ruines de [[Columbus (Nuevu Méxicu)|Columbus, Nuevu Méxicu]], dempués del ataque de Villa.]] N'ochobre de 1915 el presidente d'Estaos Xuníos dio-y el reconocencia ''de facto'' al carrancismu, anque condicionó tal reconocencia al «bon comportamientu» qu'amosara Carranza escontra los intereses d'Estaos Xuníos. A partir d'esi momentu la rellación ente Wilson y Carranza ameyoró, lo que fizo que Villa se sintiera traicionáu per parte del gobiernu d'Estaos Xuníos, coles mesmes qu'aseguró que Carranza aceptara les condiciones d'Estaos Xuníos por cuenta de sacrificar la política y economía de Méxicu.<ref name="Gutierrez71">{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=71|sp=sí}}.</ref> El [[11 de xineru]] de 1916 un grupu de soldaos villistas detuvo un tren en [[Santa Isabel (Chihuahua)|Santa Isabel, Chihuahua]] asesinando a 17 ciudadanos d'Estaos Xuníos, mineros ya inxenieros, que fueren al país por invitación de Carranza.<ref>{{cita web |url=http://www.hsgng.org/pages/pancho.htm |títulu=In Pursuit of Pancho Villa |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100404145552/http://www.hsgng.org/pages/pancho.htm |fechaarchivu=4 d'abril de 2010 }}</ref> Poco antes del amanecer del [[10 de mayu]] de 1916, Villa atacó con 400 homes el pobláu de [[Columbus (Nuevu Méxicu)|Columbus, Nuevu Méxicu]], al berru de «¡Viva Méxicu!» y «¡Viva Villa!» y los cuarteles del 13º reximientu de caballería.<ref>{{Cita Harvard |Benítez|1996| p=83|sp=sí}}.</ref> Mientres l'enfrentamientu finaron 7 soldaos d'Estaos Xuníos y 7 civiles, mientres el bandu d'Estaos Xuníos aseguró dar muerte a ente 75 y 100 soldaos villistas en suelu mexicanu.<ref>{{Cita Harvard |Benítez|1996| p=84|sp=sí}}.</ref> ==== Espedición punitiva d'Estaos Xuníos ==== [[Ficheru:General Pershing and General Bliss inspecting the camp.jpg|thumb|right|250px|Los xenerales [[John J. Pershing|Pershing]] y [[Tasker Howard Bliss|Bliss]] inspeccionen el campamentu mientres la [[Tercer Intervención d'Estaos Xuníos|espedición punitiva]].]] {{AP|Tercer Intervención d'Estaos Xuníos|l1=Espedición punitiva}} L'ataque a Columbus causó que'l [[Congresu de los Estaos Xuníos]] diera autorización pa castigar a los responsables del ataque, polo que tropes d'Estaos Xuníos internar nel país. D'esta forma, un total 5000 soldaos al mandu del xeneral [[John J. Pershing]] encabezaron una espedición punitiva, d'once meses de duración. Mientres la espedición los d'Estaos Xuníos tuvieron fregaos cola población civil, como'l del [[12 d'abril]] en [[Parral (Chihuahua)|Parral, Chihuahua]], ya inclusive col exércitu carrancista, en xunu de 1916 n'[[Batalla d'El Carrizal|El Carrizal]].<ref>{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| pp=71 & 72|sp=sí}}.</ref> Les tropes, que llegaron a cuntar 15{{esd}}000 en territoriu mexicanu,<ref>{{Cita Harvard |Gutiérrez|2007| p=72|sp=sí}}.</ref> finalmente salieron del país en xineru de 1917 ensin poder atopar a Villa.<ref>{{cita web |url=http://latinoartcommunity.org/community/Gallery/1910/CourseRev/Leaders/Villa/Villa05.html |títulu=Torne and fall of Pancho Villa |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |idioma=inglés }}</ref> {{VT|Batalla d'El Carrizal}} ==== Congresu Constituyente ==== {{AP|Congresu Constituyente de Méxicu (1917)|Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|Congresu Constituyente}} A pesar de que Carranza llevantárase contra'l gobiernu huertista cola promesa de restaurar la [[Constitución de 1857]], optó por redactar una nueva constitución que cumpliera coles promeses feches a llabradores y obreros mientres el conflictu armáu, esto cola cuenta d'evitar que los principales actores quedaren insatisfechos y de nuevu creárase una inestabilidá social y política.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| pp=89 & 90|sp=sí}}</ref> N'avientu de 1916, Carranza, virtual trunfador del conflictu, convocó a un [[Congresu constituyente]] formáu puramente por siguidores carrancistas y aconceyaos na ciudá de Querétaro.<ref name="F200834">{{Cita Harvard |Fernández|2008| p=34|sp=sí}}.</ref> Dichu congresu sesionó hasta'l [[31 de xineru]] de [[1917]],<ref name="bicenvenus">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=143:venustiano-carranza-1859-1920&catid=85:biografias-revolucion |títulu=Venustiano Carranza |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100413030909/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=143:venustiano-carranza-1859-1920&catid=85:biografias-revolucion |fechaarchivu=13 d'abril de 2010 }}</ref> tiempu mientres el cual Carranza y los sos íntimos —d'enclinos moderaos— caltuvieron alderiques con grupos del mesmu constitucionalismu d'idees más progresistes —ente los que destaquen [[Pastor Rouaix]] y [[Francisco J. Múgica]], ente otros—.<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=90|sp=sí}}</ref> Ente les distintes corrientes finalmente llegóse al alcuerdu de promulgar la [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|Constitución de 1917]] el [[5 de febreru]], permaneciendo dende entós vixente nel país.<ref name="F200834" /> Dientro de los artículos promulgaos na Constitución» sobresalen:<ref name="F200834" /> * Artículu 3º: La educación qu'imparta l'Estáu tien de ser llaica, gratuita y obligatoria. * Artículu 27º: El suelu y sosuelu pertenecen a la Nación, nun pudiendo nenguna corporación relixosa ser propietaria. * Artículu 123º: Regula les rellaciones obreru-patronales nel país, concediéndo-y autoridá al Estáu'l derechu d'intervenir en conflictos d'esti tipu. * Artículu 130º: Regula la rellación Ilesia-Estáu, faciendo la separación y axustando que los miembros relixosos nun pueden tener bien dalgunu o participar na política interna. Un día dempués, el [[6 de febreru]], Carranza expedió la convocatoria pa realizar eleiciones nos trés órdenes de gobiernu,<ref name="bicenvenus" /> les cualos lleváronse a cabu nel mes de marzu. Carranza resultó electu presidente col 98{{esd}}% de la votación pal periodu 1917-1920<ref name="F200836">{{Cita Harvard |Fernández|2008| p=36|sp=sí}}.</ref> y tomó posesión el [[1 de mayu]] d'esi mesmu añu.<ref name="bicenvenus" /> == Actividá revolucionaria y contrarrevolucionaria de 1916 a 1928 == [[Ficheru:Ejércitos rebeldes 1916-1920.svg|thumb|right|250px|Exércitos rebalbos ente 1916 y 1920.]] Carranza gobernó de 1917 a 1920, anque nun llogró pacificar del tou al país yá que siguieron llevantamientos villistas nel norte, zapatistas nel sur,<ref name="ieacarranza">{{cita web |url=http://www.iea.gob.mx/webiea/inf_xeneral/archivos/biogra/carranza.html |títulu=Venustiano Carranza, Presidente de la República 1917-1920 |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100305064744/http://www.iea.gob.mx/webiea/inf_xeneral/archivos/biogra/carranza.html |fechaarchivu=5 de marzu de 2010 }}</ref> otru movimientu contrarrevolucionario de Félix Díaz que duró hasta mediaos de 1920, según otres rebeliones en [[Chiapas]], [[Oaxaca]] y [[Michoacán]].<ref>{{Cita Harvard |Garciadiego|2006| p=87|sp=sí}}.</ref> A les traces pueden estremase en 3 grupos los movimientos anticarrancistas: los revolucionarios anticonstitucionalistas, onde destaquen los villistas, los zapatistas, los [[Saturnino Cedillo|cedillistas]] en [[San Luis Potosí]],<ref name="GDlxxxv">{{Cita Harvard |Garcíadiego|2005| p=lxxxv |sp=sí}}</ref> [[Diego Arenas|arenistas]], allugaos nel estáu de [[Tlaxcala]],<ref name="GDlxxxv" /> y los [[Rafael Cal y Mayor|calimayoristas]] en Chiapas;<ref>{{cita web |url=http://www.bibliotecas.tv/zapata/zapatistas/cal_y_mayor.htm |títulu=Rafael Cal y Mayor |fechaaccesu=17 de xunetu de 2010}}</ref> los contrarrevolucionarios, ente los que s'atopen los [[Manuel Peláez Gorrochotegui|pelaecistas]], quien s'allugaron na mariña cimera del [[Golfu de Méxicu]], los [[Félix Díaz|felicistas]], quien sofitaron a Félix Díaz mientres la so incursión al país por Tamaulipas y siguir darréu por Oaxaca, Chiapas y Guatemala y de regresu nuevamente por Veracruz, nuna campaña que duraría hasta mediaos de 1920, los [[soberanistas]], qu'operaben en Oaxaca y que los sos principales líderes yeren [[José Inés Dávila]] y [[Guillermo Meixueiro]], [[Tiburcio Fernández|mapachistas]] y [[Alberto Pineda|pinedistas]], conocíos comúnmente como «finqueros» y qu'operaben nel estáu de Chiapas, y los [[Higinio Aguilar|aguilaristas]], que s'atopaben en Oaxaca.<ref name="GDlxxx">{{Cita Harvard |Garcíadiego|2005| p=lxxx |sp=sí}}</ref> Finalmente tamién s'atopaben alzaos ensin banderes, como los [[altamiranistas]], [[Jesús Cintora (revolucionariu)|cintoristas]] y los [[José Inés García Chávez|chavistas]], quien operaben nel estáu de Michoacán pero fueron ganaos finalmente'l 8 de xineru de 1918 nel pequeñu conceyu de [[Huandacareo]] del mesmu estáu con apenes 83 homes asitiaos estratéxicamente nel pueblu.<ref>{{cita web |url=http://dieumsnh.qfb.umich.mx/movimientos_rebalbos.htm |títulu=Movimiento rebalbos michoacanos mientres la revolución |fechaaccesu=17 de xunetu de 2010 }}</ref> === Asesinatu de Zapata === [[Ficheru:El cadáver de Emiliano Zapata, exhibido en Cuautla, Morelos.jpg|thumb|right|180px|Exhibición del cadabre de Zapata en [[Cuautla (Morelos)|Cuautla, Morelos]].]] P'acabar col movimientu de Zapata, Carranza comisionó al xeneral [[Pablo González Garza]] por que realizara una campaña d'estermín de la población. Les precaries situaciones de los habitantes, atenuaes por fames y epidemies, tamién abrasaron a la población pero'l movimientu zapatista persistió, polo que González urdió un plan. [[Jesús Guajardo|Jesús María Guajardo]], un coronel auxiliar de González, tando borrachu o asonsañando talo, acometió contra Carranza y González, cerciorándose de qu'un prisioneru zapatista escuchar y más tarde dexó-y fuxir. Cuando Zapata enterar de lo dicho por Guajardo, convidar a integrase a les sos files. Depués d'una serie de negociaciones y de que Guajardo mandara a asesinar a dellos ex zapatistas que s'integraren a los carrancistas como muestra de les sos supuestes intenciones, alcordóse una xunta pa sellar la supuesta alianza na facienda de Chinameca el [[10 d'abril]] de [[1919]]. Cuando Zapata crució'l portón, un clarín tocó'l saludu y los diez soldaos de la guardia d'honor, que presentaben armes, disparáronlu simultáneamente. Guajardo foi xubíu a xeneral y recibió de Carranza 50{{esd}}000 pesos por notables servicios nel exerciciu de les sos funciones militares».<ref>{{Cita Harvard |Flores|2005| pp=348 & 349|sp=sí}}.</ref> === Plan d'Agua Prieta y asesinatu de Carranza === {{AP|Plan d'Agua Prieta}} Al momentu de tar cerca la socesión presidencial, Carranza favoreció a [[Ignacio Bonillas]] como'l so socesor ya intentó acusar a Obregón de combalechadura,<ref name="Flores350">{{Cita Harvard |Flores|2005| p=350|sp=sí}}.</ref> lo que causó malestar en Plutarco Elías Calles, Obregón y [[Adolfo de la Huerta]],<ref name="ieacarranza"/> quien proclamaron el [[Plan d'Agua Prieta]], documentu per mediu del cual desconocíen el gobiernu constitucionalista y proclamaba la soberanía del estáu de Sonora.<ref name="Flores350" /> Ante la imposibilidá de faer frente y defender exitosamente la capital ante l'inminente ataque del grupu de Sonora, Carranza dirixir escontra Veracruz con moblame del Palaciu Nacional, máquines pa imprimir moneda y l'erariu nacional.<ref>{{Cita Harvard |Flores|2005| pp=350 & 351|sp=sí}}.</ref> Mientres el trayeutu foi emboscado y asesináu en [[Tlaxcalantongo]], Puebla, el [[21 de mayu]] de 1920.<ref name="ieacarranza" /> === Presidencia interina d'Adolfo de la Huerta === Tres la muerte de Carranza, Adolfo de la Huerta foi nomáu pol [[Congresu de la Unión]]<ref name="enci Sonora">{{cita web |url=http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP%5Cpg173.asp&page=173 |títulu=Presidencia d'Adolfo de la Huerta |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081020002429/http://enciclopedia.sonora.gob.mx/Runscript.asp?p=ASP%5Cpg173.asp&page=173 |fechaarchivu=2008-10-20 }}</ref> presidente provisional el [[1 de xunu]] de [[1920]].<ref name="bicendelaH">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=150%3Aadolfo-de-la%20g%C3%BCerta-1881-1954&catid=85%3Abiografias-revolucion |títulu=Adolfo de la Huerta |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100112062948/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=150:adolfo-de-la |fechaarchivu=2010-01-12 }}</ref> Mientres el so mandatu llogró que Francisco Villa dexara la vida militar al roblar los [[Convenios de Sabines]] el 28 de xunetu de 1920,<ref>{{cita web |url=http://tlamatqui.blogspot.mx/2013/07/pactu-o-convenios-de-sabines-28-de.html |títulu=Apauto de Sabines ( 28 de xunetu de 1920) |fechaaccesu=19 jul. 2014}}</ref> colo que se-y dio la facienda de Canutillo, en Chihuahua, a onde retiróse pa dedicase a llabores del campu.<ref>{{cita web |url=http://www.sedena.gob.mx/index.php?id_art=143 |títulu=Natalicio de Francisco Villa |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> En setiembre convocó a eleiciones,<ref name="enci Sonora" /> nes qu'Álvaro Obregón foi electu p'asumir la presidencia'l [[1 d'avientu]] d'esi añu.<ref name="bicendelaH" /> {{VT|Adolfo de la Huerta}} === Asesinatu de Villa === El [[20 de xunetu]] de 1923 Francisco Villa, acompañáu del coronel [[Miguel Trío]], [[Rafael Medrano]] y [[Claro Hurtado]], amás del so asistente, [[Daniel Tamayo]],<ref name="muer Vill">{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/revolucion/index.php?option=com_content&view=article&id=14:villa-la-fiera-emboscada-por-carlos-betancourt-cid-&catid=2:articulos&Itemid=4 |títulu=Villa: La fiera emboscada |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140608075842/http://www.bicentenario.gob.mx/revolucion/index.php?option=com_content&view=article&id=14:villa-la-fiera-emboscada-por-carlos-betancourt-cid-&catid=2:articulos&Itemid=4 |fechaarchivu=8 de xunu de 2014 }}</ref> foi emboscado por [[Jesús Salas Barraza]] a la entrada de Parral, morriendo'l caudiellu a les 8:15 de la mañana nel llugar.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=163:francisco-villa-1878-1923&catid=85:biografias-revolucion |títulu=Francisco Villa |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100419015903/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=163:francisco-villa-1878-1923&catid=85:biografias-revolucion |fechaarchivu=19 d'abril de 2010 }}</ref> [[Ramón Contreras]], miembru tamién del so guardia personal, foi l'únicu que sobrevivió.<ref name="muer Vill" /> Hasta la fecha especuláronse les causes verdaderes del so asesinatu, anque xeneralmente ésti ye atribuyíu a órdenes de Obregón o Calles.<ref>{{cita web |url=http://www.iih.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc23/282.html |títulu=Campaña, rebelión y eleiciones presidenciales de 1923 a 1924 en Méxicu |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> [[Ficheru:Francisco Villa.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Semeya de Francisco Villa]] === Presidencies d'Álvaro Obregón y Plutarco Elías Calles === {{AP|Rebelión delahuertista}} Obregón foi presidente ente 1920 y 1924. De la Huerta quixo ser escoyíu presidente nuevamente, pero al ver que Obregón favorecía a Plutarco Elías Calles desconoció al gobiernu, lo que desencadenó la denomada [[rebelión delahuertista]],<ref name="bicendelaH" /> que foi sofitada poles dos terceres partes del exércitu nacional. El movimientu fracasó y el [[11 de marzu]] de 1924 De la Huerta abandonó'l país,<ref name="enci Sonora" /> exiliándose en [[Los Angeles]], [[California]].<ref name="bicendelaH" /> Plutarco Elías Calles foi nomáu presidente pal periodu de [[1924]] a [[1928]], tomando posesión el 1 d'avientu. Mientres los dos últimos años del so gobiernu la situación interna del país volvióse crítica por cuenta de la posición de Calles al respeutive de la ilesia católica, lo que provocó'l surdimientu d'un movimientu armáu conocíu como «[[guerra cristera]]». Poco primero de terminar el so mandatu reformaron los artículos 13 y 82, colo qu'esistiría la posibilidá de que Obregón fuera electu presidente nuevamente.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=136:plutarco-elias-cais-1877-1945&catid=85:biografias-revolucion |títulu=Plutarco Elías Calles |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100113040008/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=136:plutarco-elias-cais-1877-1945&catid=85:biografias-revolucion |fechaarchivu=13 de xineru de 2010 }}</ref> Nes eleiciones realizaes el 1 de xunetu de 1928 Obregón resultó victoriosu per un ampliu marxe, pero antes d'asumir la presidencia foi asesináu nun restorán de la Ciudá de Méxicu por [[José de León Toral]], un fanáticu católicu.<ref>{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/obregon_alvaro.htm |títulu=Biografía d'Álvaro Obregón |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> Tres la muerte de Obregón, Calles dio un discursu públicu nel qu'aseguró que la etapa de los caudiellos llegaba al so fin y empezaba el de les instituciones. En [[1929]] fundó'l [[Partíu Nacional Revolucionariu]], darréu llamáu [[Partíu de la Revolución Mexicana]] y finalmente [[Partíu Revolucionariu Institucional]], que gobernó al país por 70 años.<ref>{{cita web |url=http://www.critica.com.pa/archivo/110899/lat06.html |títulu=PRI, 70 años de poder en Méxicu |fechaaccesu=6 d'abril el 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101031104145/http://www.critica.com.pa/archivo/110899/lat06.html |fechaarchivu=31 d'ochobre de 2010 }}</ref> {{VT|Álvaro Obregón|Guerra cristera}} == Discutinios historiográficos == === Númberu de muertos === Nun se tien un númberu exactu de la cantidá de muertos qu'hubo mientres la Revolución mexicana. La mayoría de les fontes apunten qu'ente un millón,<ref>{{Cita Harvard |Cueva|1993| p=148 |sp=sí}}.</ref><ref>{{Cita Harvard |Anda Gutiérrez|1998| p=239 |sp=sí}}.</ref> y dos millones de persones<ref>{{Cita Harvard |Perlman|Pineda Guadarrama|2006| p=217 |sp=sí}}.</ref> morrieron mientres esta etapa de la [[historia de Méxicu]]. Estes cifres basar nos datos proporcionaos polos [[Censu de población|censos]] realizaos nel país nos años de 1910 y 1921. El censu de 1910 refundió una cantidá de {{esd|15 160 369}} habitantes, ente que el de 1921 la cantidá de {{esd|14 334 780}}.<ref>{{Cita Harvard |Macías|2002| p=41 |sp=sí}}.</ref> Esta diferencia averada de 1 millón<ref>Anque la diferencia ye de 825{{esd}}589 habitantes. {{Cita Harvard |Macías|2002| p=41 |sp=sí}}.</ref> ye la que se tomó como la cantidá de muertos causaos pol conflictu armáu, anque esa cifra ta conformada pola xente que morrió en combate,<ref name="FM102">{{Cita Harvard |Blanco Figueroa|2002| p=102 |sp=sí}}.</ref><ref name="ConeM">{{cita web |url=http://www.conevyt.org.mx/colaboracion/collabora/oxetivos/llibros_pdf/mvn_lecc19.pdf |títulu=La reconstrucción del país |fechaaccesu=13 de xunetu de 2010 }}</ref> l'amenorgamientu de la natalidá,<ref name="FM102" /> la inmigración a países como los Estaos Xuníos,<ref name="FM102" /><ref name="MM191" /> [[Guatemala]],<ref name="MM191" /> [[Cuba]]<ref name="MM191" /> y otros d'Europa,<ref name="MM191" /> los muertos por causa de la [[fame]],<ref name="ConeM" /> según los muertos por cuenta d'una [[pandemia]] desamarrada en [[1918]] de [[gripe español]], que asegúrase llegó a causar la muerte de 450{{esd}}000 persones.<ref name="MM191">{{Cita Harvard |Malvido|2006| p=191 |sp=sí}}.</ref> Los estudios demográficos que se realizaron darréu sobre la tema xubieron la cifra de muertes. D'esta manera, Manuel Gamio sostendría qu'hubo dos millones de muertos, ente que Gilberto Loyo, padre de la demografía mexicana, alzó'l númberu a dos millones y mediu de muertos. Más apocayá, Moisés González Navarro nun estudiu inéditu baxaría la cifra a 1.9 millones. Mientres, nun estudiu d'Estaos Xuníos, Andrew Collver fadría variar la estadística d'esti datu ente 2.5 y 3.1 millones. Sicasí, l'analís más reconocíu ye'l de 1993, cuando Manuel Ordorica y José Luis Lezama realizaron un analís demográficu de Méxicu, auspiciado pol Conseyu Nacional de Población, y llegaron a la cifra de 1.4 millones de muertos, 1.1 millones de nacencies atayaes, 400 mil emigraos, y mediu millón n'erru censal pa un total de 3.4 millones de vides afeutaes pola revolución. === Diferencia nes feches === Les fontes disponibles nun concordar en cuanto a la fin de la Revolución mexicana. Delles fontes asitiar nel añu de [[1917]], cola proclamación de la Constitución mexicana,<ref name="esplorando" /><ref name="Congresojal" /><ref name="1917quiciabes" /> o 1924 cola de [[Plutarco Elías Calles]].<ref name="fronteriza" /> Per otru llau, l'historiador [[Alan Knight (historiador)|Alan Knight]], de la [[Universidá d'Oxford]], inclusive asegura que terminó nos [[años 1940]].<ref name="jornadajalisco" /> === Cuestionamientos historiográficos === Historiadores contemporáneos como [[Adolfo Gilly]],<ref>"Operar n'otros casos el fenómenu opuestu: l'arte del cantastorie ye asimiláu pola versión oficial de la historia, y entós la crítica popular del poder esistente invertir nun discursu del poder "populista". La Revolución mexicana da unu de los exemplos más cumplíos d'esa trasmutación", en Gilly, Adolfo. "La historia como crítica o discursu del poder", [https://web.archive.org/web/20100510012259/http://zoraidasantiago.net/_wsn/page4.html sitio web]</ref> [[Friedrich Katz]], Alan Knight,<ref>"La Revolución dexó de constituyir un organismu funcional va décades (nos cuarenta, quiciabes), pero les sos idees y símbolos inda circulen como materia xenético disponible nel cuerpu políticu mexicanu, onde podríen contribuyir a la formación de nuevos organismos, afechos a los munchos y difíciles retos del ambiente actual", en Knight, Alan. "El xen vivu d'un cuerpu muertu" nel [http://www.nexos.com.mx/?P=leerarticulo&Article=29020 sitio web] de Nexos en Llinia</ref> [[Macario Schettino]] o [[Jean Meyer]],<ref>"Falé de la revolución maderista porque nun hai una sinón munches revoluciones mexicanes, nel espaciu y nel tiempu. La Revolución mexicana ye una invención (llexítima, normal, natural) a posteriori de los políticos, ideólogos, historiadores. Y atopamos atrapaos ente la necesidá de caltener daqué de memoria", en Meyer, Jean. "Un sieglu de duldes" en [http://www.nexos.com.mx/?P=leerarticulo&Article=29019 ''Ibid.'']</ref> cuestionaron los estudios fechos sobre esta etapa, por cuenta de que gran parte de los mesmos fueron fechos so la óptica fundacional del Partíu Revolucionariu Institucional,<ref>"Claro: si amenorga la Revolución a les instituciones que surdieron dempués, qu'ella fixo posibles y que los sos dirixentes vencedores construyeron como la so forma propia de dominación, entós sí, quién sabi cuánto d'elles vaya quedando na política del partíu conservador y ultramontano güei nel poder. Pero una revolución nun s'amenorga a esi oxímoron cínicu encarnáu nel nome del Partíu Revolucionariu Institucional, emblema de la resignación política y la subordinación clientelar" en Gilly, Adolfo. "Un mitu que se tresfigura", [http://www.nexos.com.mx/?P=leerarticulo&Article=29022 ''Ibidem''].</ref> la institucionalización de caudiellos y mitos, el fechu de que les sos demandes principales nun fueren satisfeches ya inclusive cuestionando si tien de denominase como una revolución. Gilly foi'l primeru en llanzar la crítica en 1974 al publicar ''[[La Revolución Atayada]]'', onde plantegó que la revolución popular de Villa y Zapata foi terminada polos grupos lliberales de Carranza y Obregón. == Legáu == === Cambeos sociales === [[Ficheru:MexRevolutionLivingStatues.JPG|thumb|250px|[[Estatua viviente|Estatues vivientes]] amarutaes de [[mariachi]]s y representando a dos soldaos de la revolución en [[Ciudá de Méxicu]].]] La Revolución mexicana traxo dellos cambeos sociales. De primeres, los dirixentes porfiristas perdieron el poder político, anque caltuvieron poderíu económicu, y les clases medies ingresaron a l'alministración pública. “Ye'l momentu nel que nacen el burócrata, el funcionariu, el líder […]”.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |ubicación=Méxicu |páxina=294}}</ref> L'exércitu abrió'l sistema sociopolítico y pasó a ser la institución principal de la Revolución. Esti ascensu puede reparase nel porcentaxe de puestos gubernamentales ocupaos por militares: nel gobiernu de Madero foi de 0{{esd}}% ente que nel de Calles foi de 50 a 60{{esd}}%.<ref>{{cita llibru |apellíu=Hernández Enríquez |nome=G. A. |títulu=La movilidá política en Méxicu, 1876-1970 |añu=1968 |editorial=UNAM|otros=Tesis citada en Jean Meyer, "La Revolución mexicana". Méxicu, Tusquets. 2004. Pg. 295.}}</ref> La nueva clase dirixente amontó'l so poder económicu al traviés de propiedá de bienes raíz y dellos negocios. Sicasí, nun se convirtieron nuna burguesía qu'invertía la so capital al llargu plazu sinón que más bien atropaba bienes inmuebles y gastaba en diversión y ostentación.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean_Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |páxines=296-297}}</ref> Per otru llau, anque la proporción de población rural y urbana y el númberu d'obreros y de la clase media caltuviéronse práuticamente iguales, hubo cambeos cualitativos nes ciudaes. Grandes propietarios rurales camudar a les ciudaes fuxendo del desorde nel campu. Dellos llabradores tamién emigraron a les urbes, asitiándose nos barrios de l'antigua élite porfirista pero calteniendo'l so estilu de vida rural. El nivel de vida nes ciudaes creció: pasó de contribuyir 42{{esd}}% al productu internu brutu en 1900 al 60{{esd}}% en 1940. Sicasí, la desigualdá social yera fonda.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |páxines=297-298}}</ref> El cambéu más marcáu asocedió ente la población rural. La [[reforma agraria]] dexó a los revolucionarios tener tierres y surdió una nueva clase de ejidatarios. Sicasí, la estructura de propiedá de la tierra nun facilitó'l desenvolvimientu agrícola y emprobeció a los llabradores. “De 1934 a 1940, los salarios reales baxaron 25{{esd}}% nel campu ente que los salarios obreros aumentaron en 20{{esd}}%”.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |páxina=303}}</ref> “Faltaba'l pan, nun había gran cosa que vender y menos entá que mercar. […] sigue'l costume de dormir nel suelu, […] la dieta llindar al frijol, a la tortiella, al chile; el vistíu ye probe”.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |páxina=305}}</ref> Los llabradores pasaron a emigrar temporalmente a otres rexones y estaos pa participar na producción de ciertos cultivos onde yeren frecuentemente maltrataos y esplotaos y sufríen d'enfermedaes. Otros pasaron a emigrar a Estaos Xuníos.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meyer |nome=Jean |enllaceautor=Jean_Meyer |títulu=La Revolución mexicana |añu=2004 |editorial=Tusquets |isbn=978-607-421-141-2 |páxina=304}}</ref> === Desfile del 20 de payares === En [[1928]] realizóse una [[carrera de relevos]] pa celebrar l'aniversariu del entamu de la Revolución mexicana, realizándose al añu siguiente un desfile militar-deportivu nel Campu Militar en [[Xardín Balbuena|Balbuena]]. Coles mesmes, en [[1930]] realizóse'l desfile nes cais del centru históricu.<ref name="univer20">{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/383222.html |títulu=Historia del desfile deportivu del 20 de payares |fechaaccesu=6 d'abrild el 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150102180719/http://www.eluniversal.com.mx/notas/383222.html |fechaarchivu=2015-01-02 }}</ref> Nel añu de 1936, por decretu del Senáu de la República, el festexu fíxose oficial, anque nun foi sinón hasta l'añu de 1941 cuando'l presidente de Méxicu, nesi entós [[Manuel Ávila Camacho]], per primer vegada encabezó'l desfile.<ref name="univer20" /> Al día de güei nel eventu participen figures destacaes dientro del deporte nacional (el mesmu día apúrrese'l [[Premiu Nacional del Deporte (Méxicu)|Premiu Nacional del Deporte]] de manes del presidente), l'[[Armada de Méxicu]], [[Exércitu mexicanu|fuercies armaes]] y [[Policía#M.C3.A9xico|fuercies policiaques]].<ref>{{cita web |url=http://noticias.universia.net.mx/publicaciones/noticia/2007/11/21/dia-20-payares.html |títulu=Día 20 de payares |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> === Museos === [[Ficheru:Monumento_a_la_Revolución_1.jpg|thumb|250px|[[Monumentu a la Revolución (Méxicu)|Monumentu a la Revolución]] na [[Ciudá de Méxicu]].]] Na república mexicana esisten dellos museos y monumentos dedicaos a esti conflictu bélicu. Dalgunos d'ellos son: * [[Monumentu a la Revolución (Méxicu)|Monumentu a la Revolución]].- El monumentu atópase na Ciudá de Méxicu, y orixinalmente taba entamáu pa ser el Palaciu Llexislativu, siendo Porfirio Díaz quien punxo la primer piedra'l [[23 de setiembre]] de 1910. Nel monumentu atopen los restos de Francisco I. Madero, Venustiano Carranza, Francisco Villa, Plutarco Elías Calles y [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]].<ref name="CDM">{{cita web |url=http://www.ciudadmexico.com.mx/curiosos/revolucion.htm |títulu=Monumentu a la Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> * [[Monumentu a los Defensores]].- El monumentu atópase na ciudá fronteriza de [[Tijuana]], y ta dedicáu a quien combatieron a los soldaos d'Estaos Xuníos mientres la revolución y con motivu del centenariu de la nacencia de Francisco Villa.<ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/mexico/2008/55070/6/recuerden-con-monumentos-y-museos-a-la-revolucion-mexicana.htm |títulu=Recuerden con monumentos y museos a la Revolución Mexicana |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> * [[Muséu Nacional de la Revolución]].- El 20 de payares de 1986 inaugurar nel suétanu del Monumentu a la Revolución esti muséu,<ref>{{cita web |url=http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/recintos/museos/mnr |títulu=Muséu Nacional de la Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090822090119/http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/recintos/museos/mnr |fechaarchivu=22 d'agostu de 2009 }}</ref> so l'alministración de [[Miguel de la Madrid]].<ref>{{cita web |url=http://www.arts-history.mx/sitios/index.php?id_sitiu=381851 |títulu=Muséu Nacional de la Revolución aeh Méxicu |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 }}</ref> * [[Muséu de la Revolución Mexicana (Puebla)|Muséu de la Revolución Mexicana]].- Esti muséu atópase na ciudá de [[Puebla de Zaragoza|Puebla]], y ye l'antigua casa d'Aquiles Serdán. En [[1960]] la propiedá atópase en remate, polo que l'entós secretariu de Gobernación [[Gustavo Díaz Ordaz]] rescató l'inmueble y esi mesmu añu foi abiertu'l muséu.<ref>{{cita web |url=http://www.periodicodigital.com.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=19900&Itemid=67 |títulu=Muséu rexonal de la Revolución mexicana |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180718001547/http://www.periodicodigital.com.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=19900&Itemid=67 |fechaarchivu=2018-07-18 }}</ref> * [[Muséu históricu de la Revolución]] en [[Chihuahua]].- El muséu atópase na antigua casa de [[Luz Corral]], vilba de Francisco Villa. En dichu muséu exhíbese, ente otres coses, al automóvil que remanaba'l caudiellu'l día de la so muerte.<ref>{{cita web |url=http://www.mexicodesconocido.com.mx/notes/4814-Muséu-de-la-Revoluci%F3n-Mexicana-%28Chihuahua%29 |títulu=Muséu de la Revolución mexicana (Chihuahua) |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 }}</ref> * [[Muséu de la Revolución (Torreón)|Muséu de la Revolución]].- El muséu atópase na ciudá de [[Torreón (Coahuila)|Torreón, Coahuila]]. Foi inauguráu n'ochobre de 2007 y céntrase na vida de Francisco Villa y Francisco I. Madero.<ref>{{cita web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/340865.nuevu-muséu-de-la-revolucion.html |títulu=Nuevu muséu de la Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> * [[Muséu de la Revolución (San Pedro de les Colonies)|Muséu de la Revolución]].- Esti muséu atópase tamién nel estáu de Coahuila, na ciudá de [[Saltillo]], y céntrase na vida de Francisco I. Madero.<ref>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2008/09/23/index.php?section=estaos&article=034n2est |títulu=Abren segundu muséu de la Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> * [[Muséu Sonora na Revolución]].- El muséu atópase en [[Ciudad Obregón]], nel estáu de Sonora. Foi construyíu na casa de Francisco Obregón Tapia, fíu d'Álvaro Obregón.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_jevents&task=icalrepeat.detail&evid=330&Itemid=0&year=2009&month=09&day=07&uid=1168f3a0f22c21ed801513a033fcaef9 |títulu=inauguración del Muséu Sonora na Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bicentenario.gob.mx/|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> === Centenariu de la Revolución === {{AP|Centenariu de la Revolución Mexicana}} El [[16 de xunu]] del añu [[2006]], por aciu decretu del Congresu de la Unión, l'añu 2010 foi declaráu como l'añu del [[Bicentenariu de la Independencia de Méxicu|Bicentenariu del entamu del movimientu d'Independencia Nacional]] y del [[Centenariu de la Revolución Mexicana|Centenariu del entamu de la Revolución Mexicana]]»,<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=403&Itemid=28 |títulu=Catálogu Nacional de Proyeutos |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100328011033/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=403&Itemid=28 |fechaarchivu=28 de marzu de 2010 }}</ref> y el [[29 d'ochobre]] de [[2007]], por alcuerdu de la [[LX Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|LX Llexislatura]] del Senáu de la República, creóse la Comisión especial encargada de los festexos del bicentenariu de la Independencia y del centenariu de la Revolución mexicana, que tuvo la finalidá de realizar l'espardimientu de los procesos históricos de la Independencia y de la Revolución y la organización d'eventos conmemorativos hasta'l términu de los festexos.<ref>{{cita web |url=http://www.senado.gob.mx/assets/images/informe.pdf |títulu=Primer Informa Añal |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090213205946/http://www.senado.gob.mx/assets/images/informe.pdf |fechaarchivu=13 de febreru de 2009 }}</ref> [[Ficheru:Rotondagp.JPG|thumb|651x651px|Restos de los primeres revolucionarios que se llevantaron n'armes allugaos nel antiguu campusantu en [[Gómez Palacio]], [[Durango]].]] Dientro de les actividaes programaes atopóse la edición de llibros, foros, seminarios nacionales ya internacionales, campañes publicitaries en medios de comunicación, según la emisión de programes en radio y televisión, ente otres.<ref>{{cita web |url=http://www.senado2010.gob.mx/index.php?page=3#9 |títulu=Bicentenariu |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120409200737/http://www.senado2010.gob.mx/index.php?page=3#9 |fechaarchivu=9 d'abril de 2012 }}</ref> Amás, pa conmemorar dambos eventos, el gobiernu federal alzó un monumentu conmemorativo llamáu ''[[Cercu de lluz]]'', que allúgase nel [[paséu de la Reforma]].<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=297&Itemid=156 |títulu=Monumentu emblemáticu "Cercu de lluz" |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100217060948/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=297&Itemid=156 |fechaarchivu=17 de febreru de 2010 }}</ref> La «primer piedra» foi asitiada pol presidente [[Felipe Calderón Hinojosa]].<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=690&Itemid=156 |títulu=Asitia'l presidente la primer piedra |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100922015647/http://bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=690&Itemid=156 |fechaarchivu=22 de setiembre de 2010 }}</ref> == La Revolución mexicana na cultura == === Noveles === {{AP|Novela revolucionaria}} Esiste una [[Novela revolucionaria|serie de noveles]] que reproducen esti movimientu amenáu ente [[1910]] y [[1917]],<ref name="Goic">{{Cita Harvard|Cedomil Goic|1992|p=199|sp=sí}}</ref> les cualos, por aciu cuadros socesivos o [[fotografía|fotografíes]] narratives de lo socedío, rellaten les esperiencies direutes de les persones mientres el movimientu.<ref name="Bagnouls">{{Cita Harvard|Franco Bagnouls|1989|p=325|sp=sí}}</ref> Amás, cabo añader que son les que describieron al movimientu armáu dende'l so orixe y qu'estudiaron analíticamente los problemes surdíos pola prosecución mientres ésta.<ref name="Barrera">{{Cita Harvard|Barrera|2003|p=22|sp=sí}}</ref> Ente los autores más señalaos d'esti tipu de noveles atópense [[Mariano Azuela]] (siendo ésti'l primer autor cola so novela ''[[Los de baxo (novela)|Los de baxo]]''),<ref name="Goic" /><ref name="Bagnouls" /><ref name="Hernandez">{{Cita Harvard|Villa Hernandez |2003|p=158|sp=sí}}</ref> [[Rafael M. Muñoz]], [[José Vasconcelos Calderón|José Vasconcelos]], [[José Rubén Romero]], [[Martín Luis Guzmán]], ente otros.<ref name="Bagnouls" /><ref name="Barrera" /> La novela revolucionaria, como xéneru, empezó a escribise en [[1928]] (anque dellos escritos como los de [[Mariano Azuela]] son anteriores a esta fecha)<ref name="Hernandez" /> y remató a metá de la década de [[Años 1940|1940]].<ref name="Goic" /><ref name="Barrera" /> Dalgunes de les obres: * ''[[Los de baxo (novela)|Los de baxo]]'' de [[Mariano Azuela]] * ''[[Memories de Pancho Villa]]'', ''[[La solombra del caudiellu]]'' y ''[[L'águila y la culiebra]]'' de [[Martín Luis Guzmán]] * ''[[La rellumada (Mauricio Magdaleno)|La rellumada]]'' de [[Mauricio Magdaleno]] * ''[[Ulises criollu]]'' y ''[[La nube (novela)|La nube]]'' de [[José Vasconcelos Calderón|José Vasconcelos]] * ''[[Cartuchu: Rellatos de la llucha nel Norte de Méxicu]]'' de [[Nellie Campobello]] === Películes === Mientres el conflictu armáu munchos camarógrafos mexicanos siguieron los acontecimientos de la revolución. Unu d'ellos foi Salvador Toscano, quien grabó películes curties col so cinematógrafu Lumière, que fueron xuníes pola so fía Carmen Toscano, responsable de rematar la película de 1950 ''[[Memories d'un mexicanu]]''.<ref name="peli inah">{{cita web |url=http://www.gobiernodigital.inah.gob.mx/Cinemateca/htme/acer003040111.html |títulu=La Revolución mexicana nel cine |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101223052842/http://www.gobiernodigital.inah.gob.mx/Cinemateca/htme/acer003040111.html |fechaarchivu=23 d'avientu de 2010 }}</ref> Otru realizadores fueron los Hermanos Alva, quien siguieron a Francisco I. Madero,<ref name="oem peli">{{cita web |url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1407076.htm |títulu=El cine de la Revolución mexicana |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161006025526/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1407076.htm |fechaarchivu=2016-10-06 }}</ref> y Jesús H. Abitia, personaxe qu'acompañaba a la División del Norte y filmaba a Álvaro Obregón y Venustiano Carranza,<ref name="oem peli" /> realizando ''[[Epopeyes de la Revolución]]'', únicu montaxe aprobáu pola [[Secretaría de la Defensa Nacional]] como versión oficial.<ref name="peli inah" /> A partir de la [[década de 1930]] empieza en Méxicu la llamada "[[Dómina d'oru del cine mexicanu]]",<ref name="oem peli" /> periodu mientres el cual la Revolución mexicana foi una tema recurrente. Delles películes que destaquen son:<ref name="peli inah" /><ref name="oem peli" /> * ''[[Cuando Viva Villa Ye La Muerte]]'', del añu (1960), con [[Pedro Armendariz]] nel papel de Pancho Villa. * ''[[Viva Villa]]'', del añu (1935), con [[Wallance Berry]] nel papel de Villa. * ''[[Vámonos con Pancho Villa]]'' (1935) de [[Fernando de Fuentes]]. * ''[[La Adelita]]'' (1937) de [[Guillermo Hernández G.]]. * ''[[Colos Doraos de Villa]]'' (1939) de [[Raúl d'Anda]]. * ''[[Si Adelita dir con otru]]'' (1948) de [[Chano Urueta]]. * ''[[¡Viva Zapata!]]'' (1952), cola actuación de [[Marlon Brando]] como Zapata. * ''[[La escondida]]'' (1955) de [[Roberto Gavaldón]] y cola actuación de [[María Félix]]. * ''[[Asina yera Pancho Villa]]'' (1957) cola actuación d'[[Ismael Rodríguez Ruelas|Ismael Rodríguez]]. * ''[[Pancho Villa y la Valentina]]'' (1958) cola actuación d'Ismael Rodríguez. * ''[[Cuando ¡viva Villa! ye la muerte]]'' (1958) cola actuación d'Ismael Rodríguez. * ''[[La Valentina]]'' (1966) de Roberto Rodríguez. * ''[[La soldadera]]'' (1966) de José Bolaños y cola actuación de [[Silvia Pinal]]. * ''[[Zapata, el suañu del héroe]]'' (2004) d'[[Alfonso Arau]]. === Corríos === {{AP|Corríu (Méxicu)}} [[Ficheru:Corrido de Madero.png|thumb|right|150px|Corríu dedicáu a Francisco I. Madero.]] Mientres la Revolución mexicana la forma musical conocida como «[[Corríu (Méxicu)|corríu]]» tuvo una gran puxanza.<ref>{{cita web |url=http://www.uv.mx/popularte/esp/scriptphp.php?sid=514 |títulu=El corríu mexicanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120327182733/http://www.uv.mx/popularte/esp/scriptphp.php?sid=514 |fechaarchivu=27 de marzu de 2012 }}</ref> Esti tipu de composiciones musicales tienen el so orixe nel antiguu [[Romance (poesía)|romance español]], siendo cantares que narren acontecimientos reales, dotaos con visiones épiques o heroiques con al respeutive de los protagonistes o los acontecimientos. Ye por ello que suelen ser comparaos cola función de los [[xuglar]]es de la [[Edá Media]].<ref name="corríu">{{cita web |url=http://www.e-mexico.gob.mx/wb2/eMex/eMex_El_corríu_en_la_Revolucion_Mexicana |títulu=El corríu na Revolución mexicana |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-mexico.gob.mx/wb2/eMex/eMex_El_corríu_en_la_Revolucion_Mexicana|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> El [[Corríu (Méxicu)|corríu]] constituyó entós un mediu de comunicación popular, per mediu de los cualos cuntábase la vida y obra d'héroes como Francisco I. Madero, Emiliano Zapata, Francisco Villa o Felipe Ángeles.<ref name="corríu" /> Dellos corríos sirvieron d'inspiración de [[muralismu|pintures murales]] en Méxicu. Dos exemplos son los de [[Diego Rivera]]: «Les esperances de la patria pola rindición de Villa» y «Muerte de Zapata», que atópense nel edificiu de la [[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|Secretaría d'Educación Pública]].<ref>{{cita web |url=http://www.sep.gob.mx/wb/sep1/sep1_Corríu_de_la_Revolucion |títulu=SEP Corríu de la Revolución |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091106135657/http://www.sep.gob.mx/wb/sep1/sep1_Corríu_de_la_Revolucion |fechaarchivu=6 de payares de 2009 }}</ref> Unu de los corríos más conocíos ye'l de ''La Adelita'', que los sos versos dicen lo siguiente:<ref>{{cita web |url=http://corridomexicano.com/lletres/la-adelita.html |títulu=La Adelita |fechaaccesu=12 de xunetu de 2010 }}</ref> {{cita|Si Adelita dir con otru<br />siguiría-y por tierra y per mar<br />si ye per mar nun buque de guerra<br />si ye per tierra nun tren militar.<br />Si Adelita quixera ser la mio esposa,<br />y si Adelita yá fuera la mio muyer,<br />mercaría-y un vistíu de seda<br />pa llevala a baillar al cuartel.<br />|}} === Adelitas === {{AP|Adelita}} [[Ficheru:Las adelitas.jpg|thumb|right|150px|Representación de «[[adelita|adelites]]», o soldaderas, de la Revolución mexicana.]] En noveles, murales, películes y corríos relativos a la Revolución una figura bien frecuente ye'l de les «Adelitas» o soldaderas, muyeres que s'atopaben nel [[campu de batalla]]. Anque'l términu soldadera provién dende -y dómina de la [[conquista de Méxicu|conquista]], foi mientres la dómina de la Revolución mexicana qu'esta figura tuvo mayor popularidá y mayor esplegue.<ref>{{Cita Harvard |Valcárcel|2005| p=172|sp=sí}}.</ref> Les muyeres tuvieron una participación importante mientres esti conflictu nos campos de batalla, tantu nel exércitu federal, como nes distintes tropes revolucionaries como les de Villa, Zapata y Carranza.<ref>{{Cita Harvard |Nash|Tavera|2003| pp=256 & 257|sp=sí}}.</ref> Oficialmente les adelitas nun teníen deberes militares, sinón más bien domésticos: consiguir alimentos, cocinar y cargar bultos y armes, ente otres coses,<ref>{{Cita Harvard |Nash|Tavera|2003| p=257|sp=sí}}.</ref> anque hubo dalgunes que combatieron, inclusive dalgunes algamaron los graos de coronel, teniente o capitán.<ref>{{Cita Harvard |Valcárcel|2005| p=173|sp=sí}}.</ref> Ente elles destaquen Margarita Neri en Guerrero, Rosa Bobadilla en Morelos o Juana Ramona viuda de Flores en Sinaloa, y María de Jesús de la Rosa "la Coronela", en Tamaulipas.<ref>{{Cita Harvard |Nash|Tavera|2003| p=258|sp=sí}}.</ref> En cuanto al orixe del términu «adelita» pa referise a les soldaderas, Tomasa García, una veterana de la Revolución, comentó nuna entrevista en 1979: «A toes dicíennos 'Adelitas' porque yéramos revolucionaries, yéramos de tropa, pero la mera Adelita yera de Ciudad Juárez. La mera Adelita esa[...] yera bien valiente».<ref>{{Cita Harvard |Nash|Tavera|2003| p=255|sp=sí}}.</ref> === Personaxes principales === {| class=wikitable |- bgcolor="LightSteelBlue" !width=50px | !width=150px|Personaxe !width=150px|Periodu !Notes |- | [[Ficheru:Porfirio diaz.jpg|50px]] | [[Porfirio Díaz]] | [[1 d'avientu]] de [[1884]]<br />a<br />[[25 de mayu]] de [[1911]] | Presidente de Méxicu en 3 ocasiones, del [[29 de payares]] de [[1876]] al [[6 d'avientu]] de [[1876]], del [[18 de febreru]] de [[1877]] al [[30 de payares]] de [[1880]] y del [[1 d'avientu]] de [[1884]] al [[25 de mayu]] de [[1911]], fecha de la so dimisión y exiliu. |- | [[Ficheru:Francisco I Madero-retouched.jpg|50px]] | [[Francisco I. Madero]] | [[6 de payares]] de [[1911]]<br />a<br />[[18 de febreru]] de [[1913]] | Presidente de Méxicu al trunfu de la revolución de 1910. Llanzó'l manifiestu conocíu como [[Plan de San Luis]], nel que llamaba a tomar les armes contra'l gobiernu de Díaz. Foi asesináu xunto col vicepresidente [[José María Pino Suárez]] pola mor del golpe d'estáu entamáu por [[Victoriano Huerta]]. |- | [[Ficheru:V Huerta.jpg|50px]] | [[Victoriano Huerta]] | [[18 de febreru]] de [[1913]]<br />a<br />[[14 de xunetu]] de [[1914]] | Asumió la presidencia de Méxicu, dempués del arrenunciu de Lascuráin. Xunto a [[Félix Díaz]] y n'alianza con [[Henry Lane Wilson]] embaxador d'Estaos Xuníos en Méxicu, suscribieren el [[Pactu de la Embaxada]], col cuál supondríase'l regresu de Díaz a la presidencia, pero esti convenció-y sol alegatu de caltener asina l'aselu colos maderistes. |- | [[Ficheru:Pancho villa horseback.jpg|50px]] | [[Francisco Villa]] | Llealtá al [[Antirreeleccionismo]] de [[1911]] a [[1912]] <br /> y a la [[División del Norte (Méxicu)|División del Norte]] de [[1913]] a [[1920]] | Conocíu mientres la revolución como «El Centauru del Norte», foi unu de los xefes de la revolución, que la so actuación militar foi decisiva pa la derrota de [[Victoriano Huerta]]. Foi gobernador provisional de Chihuahua en [[1913]] y [[1914]]. |- | [[Ficheru:Emiliano Zapata4.jpg|50px]] | [[Emiliano Zapata]] | Leal al [[Exércitu Llibertador del Sur]] de [[1911]] a [[1919]] (cola so muerte) | Foi conocíu como'l Caudiellu del Sur», unu de los líderes militares más importantes mientres la revolución, comandó al [[Exércitu Llibertador del Sur]]. Al tar descontentu col gobiernu del presidente Carranza, aliar a [[Jesús Guajardo]] quien habría de traiciona-y na xunta del [[10 d'abril]] de [[1919]] na Facienda de Chinameca, nel estáu de Morelos, onde morrió emboscado. |- | [[Ficheru:Venustiano Carranza ca. 1917.jpg|50px]] | [[Venustiano Carranza]] | [[1 de mayu]] de [[1917]]<br />a<br />[[21 de mayu]] de [[1920]] | Presidente de Méxicu quien lluchó contra'l réxime de Victoriano Huerta. Mientres el so mandatu promulgóse la Constitución de 1917. Morrió asesináu en [[Tlaxcalantongo]], [[Puebla]], poles tropes del Xeneral [[Rodolfo Herrero]], nel cursu de la rebelión obregonista. |- | [[Ficheru:Felipe Ángeles.jpg|50px]] | [[Felipe Ángeles]] | Leal al Exércitu Mexicanu de [[1883]] a [[1913]], al Exércitu Constitucionalista de [[1913]] a [[1914]] y a la División del Norte de [[1913]] a [[1915]] y de [[1918]] a [[1919]] |Empezó como aliáu de [[Francisco I. Madero]] quien lo nomó direutor del Colexu Militar en [[1912]]; al ser prindáu por Huerta y condergáu a muerte, aliar a les fuercies de Venustiano Carranza, siendo nomáu secretariu de Guerra y ratificáu dempués solo como Subsecretariu por cuenta de protestes de xenerales rebalbos. En 1914 incorporar a les fuercies de [[Francisco Villa]], como comandante de l'Artillería de la División del Norte. |- | [[Ficheru:Panfilo Natera.jpg|50px]] | [[Pánfilo Natera]] | Leal al [[Exércitu Constitucionalista]] de [[1911]] a [[1919]] | Xunir al movimientu maderista col fin de llograr la repartida de tierres y derrocar a Porfirio Díaz, sol mandatu de [[Luis Moya (militar)|Luis Moya]]. Participó en tomar de Nieves, nos combates de San Juan de Guadalupe, Tlaltenango, Jalapa, Zacatecas, Morelos, Fresnillo y Sombrerete. Coles mesmes, tuvo presente en tomar de Torreón, con Francisco Villa, lo que-y valió ser nomáu comandante militar y gobernador provisional de Zacatecas, y ante la dixebra revolucionaria alióse, por curtiu tiempu, a les fuercies convencionistas. Presidió la convención na Ciudá de Méxicu; al so treslláu a Aguascalientes quedó a cargu del orde de dicha ciudá. El 2 d'agostu de 1915 arrenunció como gobernador y desconoció a Francisco Villa. |- | [[Ficheru:Salvador Alvarado.JPG|50px]] | [[Salvador Alvarado]] | Leal al [[Exércitu Constitucionalista]] de [[1913]] a [[1920]] | Llevó'l [[Revolución mexicana en Yucatán|movimientu revolucionariu al sureste de Méxicu]], gobernando [[Yucatán]] en nome del Exércitu Constitucionalista de [[1915]] a [[1918]] y alimentó les arques del propiu exércitu y del movimientu carrancista colos recursos provenientes de la [[Industria henequenera]], entós en puxanza na [[península de Yucatán]]. Remontar en contra d'Álvaro Obregón tres l'asesinatu de Venustiano Carranza. Morrió emboscado nel estáu de [[Tabasco]] en [[1924]]. |- | [[Ficheru:Pablo gonzalez-perfil.jpg|50px]] | [[Pablo González Garza]] | Leal al [[Exércitu Constitucionalista]] de [[1913]] a [[1920]] | Autor intelectual del asesinatu d'Emiliano Zapata lleváu a cabu pol entós Coronel Jesús Guajardo. Amás, participó na insurrección maderista en [[1911]]. En [[1913]] entamó les fuercies y lluchó nel estáu de Coahuila contra [[Pascual Orozco]] y Victoriano Huerta. Venustiano Carranza designar xefe del [[Exércitu del Nordeste]]. |- | [[Ficheru:Pascual Orozco3.png|50px]] | [[Pascual Orozco]] | Leal al [[Exércitu Mexicanu]] de [[1913]] a [[1915]] | Foi un revolucionariu mexicanu que sofitaba'l [[Plan de San Luis]] de Francisco I. Madero. Tres el trunfu de la revolución al llau d'Emiliano Zapata alzar contra esti postreru y reconoció el gobiernu golpista de Victoriano Huerta. |- | [[Ficheru:A Serdán.png|50px]] | [[Aquiles Serdán]] | [[2 de payares]] de [[1876]]<br />a<br />[[19 de payares]] de [[1910]] | Dende antes del entamu de la Revolución Mexicana sofitó a Francisco I. Madero, el 18 de xunetu de 1909 fundó'l club políticu “Luz y Progresu”; creando'l selmanariu “La Non Reeleición”, foi encamentáu pol mesmu Madero pa liderar l'alzamientu en Puebla, sicasí foi afayáu pol gobiernu, ordenando cateárase la casa de los hermanos Serdán, llugar nel que se desamarró un enfrentamientu, hores dempués foi asesináu por soldaos que curiaben el llugar.. |- | [[Ficheru:Magon.png|50px]] | [[Ricardo Flores Magón]] | [[1 de mayu]] de [[1892]]<br />a<br />[[21 de payares]] de [[1922]] | Foi escritor, ideólogu anarcosindicalista y activista políticu que lo llevó a participar en mítines como'l realizáu nel Palaciu de Minería, participó en lapublicación del perídico "El Demócrata" y más tarde el "Regeneración", "El Fíu del Ahuitzote" nel que yera un duru, permanente y activu calter críticu y d'oposición contra'l gobiernu de [[Porfirio Díaz]] al traviés d'artículos que lu llevaron a ser encarceláu pol gobiernu.Foi un defensor permanente ya incansable, de los derechos de la clase trabayadora. |- | [[Ficheru:Alvaro Obregon.jpg|50px]] | [[Álvaro Obregón]] | [[1 d'avientu]] de [[1920]]<br />a<br />[[30 de payares]] de [[1924]] | Presidente de Méxicu tres la salida de Huerta, sofitó a Carranza, na llucha contra Victoriano Huerta. Cola rotura d'Emiliano Zapata y Francisco Villa con Carranza, caltúvose lleal a esti postreru. Foi l'encargáu d'escorrer a Villa al norte del país, onde-y ganó na Batalla de Celaya, perdiendo'l brazu derechu arriendes de una bomba. Foi asesináu por [[José de León Toral]], el [[17 de xunetu]], nel restorán "La Bombilla", de la Ciudá de Méxicu. |- | [[Ficheru:Plutarco Elias Calles.jpg|50px]] | [[Plutarco Elías Calles]] | [[1 d'avientu]] de [[1924]]<br />a<br />[[30 de payares]] de [[1928]] | Presidente de Méxicu conocíu como'l Xefe Máximu de la Revolución», asocedió na presidencia a Obregón y mientres el so mandatu creóse'l [[Bancu de Méxicu]], fundó los bancos Ejidal y Agrícola, y restauró la Escuela d'Agronomía de Chapingo. Con él empecipia la llamada Guerra Cristera, xugó un papel clave nel manexu de la política en Méxicu y a dicha dómina conocióse-y como [[Maximato]] (1928-1934). |- | [[Ficheru:Jose Maria Pino Suarez.jpg|50px]] | [[José María Pino Suárez]] | [[8 de setiembre]] de [[1869]]<br />a<br />[[22 de febreru]] de [[1913]] | Nació en Tenosique, Tabasco, estudió la carrera d'Abogáu. Afiliar al Partíu Antirreleccionista participando na campaña de Madero, amás entamó grupos d'oposición en Tabasco y Yucatán. Al españar la Revolución foi nomáu gobernador provisional de Yucatán, dexó esti puestu pa ocupar el de la vicepresidencia de la República. Foi asesináu xunto con Madero na ciudá de Méxicu. |} == Ver tamién == * [[Historia de Méxicu]] * [[Historia de Méxicu (Dómina Independiente)]] * [[Llinia temporal de la Revolución Mexicana]] * [[Batalles de la Revolución mexicana]] * [[Maximato]] * [[Méxicu]] * [[Monedes mexicanes acuñaes mientres la revolución mexicana]] * [[Porfiriato]] * [[Revolución mexicana en Tabasco]] * [[Revolución mexicana en Yucatán]] == Referencies == === Notes === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{llista de columnes|2| * {{cita llibru |apellíos=Alvear |títulu=Historia de Méxicu |añu=2004 |editorial=Editorial Limusa |isbn=9681861469}} * {{cita llibru |apellíos=Anda Gutiérrez |nome=Cuauhtémoc |títulu=Estructura socioeconómica de Méxicu: 1940 - 2000 |añu=1998 |editorial=Limusa |isbn=9681854071 }} * {{cita llibru |apellíos=Barrera |nome=Trinidad |títulu=Del centru a los márxenes: narrativa hispanoamericana del sieglu XX |añu=2003 |editorial=Universidá de Sevilla |isbn=8447207692 }} * {{cita llibru |apellíos=Beiza |nome=Jose |apellíos2=Villicana |nome2=Héctor |títulu=Historia Nacional |añu=2004 |editorial=Cengage Learning Editores |isbn=9706864091 }} * {{cita llibru |apellíu=Benítez |nome=Fernando |enllaceautor=Fernando Benítez |títulu=Lázaro Cárdenas y la Revolución Mexicana, I. El Porfirismo; II. El caudillismu; III. El Cardenismo |añu=1996 |editorial=Fondu de Cultura Económica |isbn=968162193X }} * {{cita llibru |apellíos=Cockcroft |nome=James |títulu=Precursores intelectuales de la Revolución Mexicana |añu=2002 |editorial=Sieglu XXI |isbn=9682316316}} * {{cita llibru |apellíu=Cueva |nome=Agustín |títulu=El desenvolvimientu del capitalismu n'América Llatina: ensayu d'interpretación histórica |añu=1993 |editorial=Sieglu XXI |isbn=9682315921 }} * {{cita llibru |apellíos=Cumberland |nome=C. |títulu=Madero y la Revolución Mexicana |añu=1991 |isbn= 9682305926 }} * {{cita llibru |apellíu=Fernández |nome=Íñigo |títulu=Historia de Méxicu |añu=2004 |editorial=Pearson Educación |isbn=9702605245 }} * {{cita llibru |apellíu=Fernández |nome=Íñigo |títulu=Historia de Méxicu: La revolución mexicana/afitamientu del Estáu Revolucionariu/la transición política sieglos XX-XXI |añu=2008 |editorial=Editorial |isbn=9683816975 }} * {{cita llibru |apellíu=Blanco Figueroa |nome=Francisco |títulu=Desenvuelvo con cara humana |añu=2002 |editorial=UCOL |isbn=9706920617 }} * {{cita llibru |apellíu=Flores |nome=Juan José |títulu=Historia de Méxicu |añu=2005 |editorial=Cengage Learning Editores |isbn=9706863206 }} * {{cita llibru |apellíos=Garciadiego |nome=Javier |enllaceautor=Javier Garciadiego |títulu=La revolución mexicana: cróniques, documentos, planes y testimonio |añu=2005 |editorial=UNAM |isbn= 9703206859}} * {{cita llibru |apellíos=Garciadiego |nome=Javier |títulu=Introducción histórica a la Revolución mexicana |añu=2006 |editorial=Secretaría d'Educación Pública |isbn= 9709765167}} * {{cita llibru |apellíos=Garfias |nome=Luis |títulu=La Revolución Mexicana: compendiu históricu políticu militar |añu=1997 |editorial=Panorama Editorial |isbn= 9683802680}} * {{cita llibru |apellíu=Gutiérrez |nome=Harim |títulu=Historia de Méxicu: De la era revolucionaria al sexeniu del camudo |añu=2007 |editorial=Pearson Educación |isbn= 9702609569 }} * {{cita llibru |apellíos=Hamnett |nome=Brian |apellíos2=Martínez Gimeno |nome2=Carmen |títulu=Historia de Méxicu |añu=2001 |editorial=Ediciones AKAL |isbn=8483231182 }} * {{cita llibru |apellíu=Franco Bagnouls |nome=María de Lourdes |títulu=Literatura hispanoamericana |añu=1989 |editorial=Limusa |isbn=9681832310 }} * {{cita llibru |apellíos=Katz |nome=Friedrich |enllaceautor=Friedrich Katz |títulu=Pancho Villa |añu=2000 |editorial=Ediciones Yera |isbn= 9684114818 }} * {{cita llibru |apellíos=Leal |nome=Juan Felipe |apellíos2=Villaseñor |nome2=José |títulu=Na Revolución (1910-1917) |añu=1988 |editorial=Sieglu XXI |isbn= 9682311373 }} * {{cita llibru |apellíos=Macías |nome=Anna |títulu=Contra vientu y marea: el movimientu feminista en Méxicu hasta 1940 |añu=2002 |editorial=CIESAS |isbn=9683685064 }} * {{cita llibru |apellíos=Malvido |nome=Elsa |títulu=La población, sieglos XVI al XX |añu=2006 |editorial=[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]] |isbn=9707772336 }} * {{cita llibru |apellíos=Nash |nome=Mary |enllaceautor=Mary Nash (historiadora)|apellíos2=Tavera |nome2=Susanna |enllaceautor2=Susanna Tavera |títulu=Les Muyeres y les guerres: el papel de les muyeres nes guerres de la Edá Antigua a la contemporánea |añu= 2003 |editorial=Icaria Editorial |isbn=8474266238 }} * {{cita llibru |apellíu=Paz |nome=Fernando |títulu=La política económica de la Revolución Mexicana, 1911-1924 |añu=2006 |editorial=UNAM |isbn=970323710X }} * {{cita llibru |apellíos=Perlman |nome=Bruce |apellíos2=Pineda Guadarrama |nome2=Juan de Dios |títulu=Nuevu institucionalismu y institucionalidad en Méxicu: ensayos sobre l'alministración pública mexicana |añu=2006 |editorial=UAEM |isbn=9688359971 }} * {{cita llibru |apellíos=Pineda Gómez |nome=Francisco |títulu=La irrupción zapatista, 1911 |añu=1997 |editorial=Ediciones Yera |isbn=9684113862 }} * {{cita llibru |apellíos=Rivera |nome=Clara |apellíos2=Ricu |nome2=Sara |títulu=Historia de Méxicu. |añu=2007 |editorial=Cengage Learning Editores |isbn=9706867597 }} * {{cita llibru |apellíos=Salazar |nome=Rosendo |enllaceautor=Rosendo Salazar |títulu=La Casa del Obreru Mundial |añu=1972 |editorial=Comisión Nacional Editorial/PRI}} * {{cita llibru |apellíu=Terraces y Basante |nome=María Marcela |títulu=Disidencia y disidentes na historia de Méxicu |añu=2003 |editorial=UNAM |isbn=9703212638 }} * {{cita llibru |apellíos=Topete Lara |nome=Hilario |títulu=Los Flores Magón y les sos circunstancia |volumen=Contribuciones dende Coatpec, Non. 008 |añu=2005 |editorial=Universidá Autónoma del Estáu de Méxicu}} * {{cita llibru |apellíos=Valcárcel |nome=Isabel |títulu=Mujer d'armes tomar |añu= 2005 |editorial=EDAF |isbn=8496107566 }} * {{cita llibru |apellíu=Villa Hernández |nome=Jaime |títulu=Literatura 2 |añu=2003 |editorial=Ediciones Umbral |isbn=9685607060 }} * {{cita llibru |apellíos=Vizcarra |nome=Alejandra |títulu=El procesu de democratización en Méxicu, 1812-2000 |añu=2002 |editorial=UACJ |isbn=9687845406 }} }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Mexican Revolution}} {{wikiquote|Revolución mexicana}} * {{cita web |url=http://www.bicentenario.gob.mx/ |títulu=bicentenariu.gob.mx |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |autor=Gobierno federal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100412043124/http://www.bicentenario.gob.mx/ |fechaarchivu=12 d'abril de 2010 }} * {{cita web |url=http://www.senado2010.gob.mx/ |títulu=Comisión Especial Encargada de los Festexos del Bicentenariu de la Independencia y del Centenariu de la Revolución Mexicana del Senáu de la República |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100325234155/http://www.senado2010.gob.mx/ |fechaarchivu=25 de marzu de 2010 }} * {{cita web |url=http://www.editorialcasasola.com |títulu=Archivo editorial de Gustavo Casasola |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100327195930/http://www.editorialcasasola.com/ |fechaarchivu=27 de marzu de 2010 }} * {{cita web |url=http://www.centenarios.unam.mx/ |títulu=Festejo del bicentenariu de la Independencia y centenariu de la Revolución |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |autor=Universidá Nacional Autónoma de Méxicu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100428170655/http://www.centenarios.unam.mx/ |fechaarchivu=2010-04-28 }} * {{cita web |url=http://www.agn.gob.mx/revolucion/presentacion.html |títulu=Portal de la Revolución mexicana |fechaaccesu=13 d'abril de 2010 |autor=Archivo Xeneral de la Nación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120326134535/http://www.agn.gob.mx/revolucion/presentacion.html |fechaarchivu=26 de marzu de 2012 }} * [http://histclo.com/country/other/mex/hist/mh-rev.html Mexican Revolution] Esti sumariu de la Revolución trata d'aldericar l'impautu por neños. {{Tradubot|Revolución mexicana}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Revolución mexicana|*]] t7mm2qusvqqr4ey1bi9xrhf7hbx77wi 0 114558 4496346 4402893 2026-05-26T04:35:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496346 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Linear regression.svg|350px|miniaturadeimagen|Exemplu d'una regresión llinial con una [[variable dependiente]] y una [[variable independiente]].]] En [[estadística]] la '''regresión llinial''' o '''axuste llinial''' ye un [[modelu matemáticu]] usáu p'averar la rellación de dependencia ente una [[variable dependiente]] ''Y'', les [[Variable independiente|variables independientes]] ''X<sub>i</sub>'' y un términu [[Aleatoriedad|aleatoriu]] ε. Esti modelu puede ser espresáu como: {{ecuación|<math>Y_t = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \cdots +\beta_p X_p + \varepsilon</math>||left}} onde: :<math>Y_t</math>: variable dependiente, esplicada o tornando. :<math>X_1, X_2, \cdots, X_p </math>: variables esplicatives, independientes o regresores. :<math>\beta_0,\beta_1,\beta_2,\cdots ,\beta_p </math>: parámetros, miden la influencia que les variables esplicatives tienen sobre'l regrediendo. onde <math>\beta_0</math> ye la interseición o términu "constante", les <math>\beta_i \ (i > 0)</math> son los parámetros respeutivos a cada variable independiente, y <math>p</math> ye'l númberu de parámetros independientes a tener en cuenta na regresión. La regresión llinial pue ser oldeada cola [[regresión non llinial]]. == Historia == La primer forma de regresión llinial documentada foi'l [[Mínimos cuadraos|métodu de los mínimos cuadraos]] que foi publicada por [[Adrien Marie Legendre|Legendre]] en [[1805]], [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] publicó un trabayu onde desenvolvía de manera más fonda'l métodu de los mínimos cuadraos,<ref name="Gauss2">C.F. Gauss. ''Theoria combinationis observationum erroribus minimis obnoxiae''. (1821/1823)</ref> y n'ónde s'incluyía una versión del [[teorema de Gauss-Márkov]]. El términu ''regresión'' utilizar por primer vegada nel estudiu de [[variables]] [[Antropometría|antropométriques]]: al comparar la estatura de padres y fíos, onde resultó que los fíos que los sos padres teníen una estatura bien cimera al [[valor mediu]], tendíen a igualase a ésti, ente que aquellos que los sos padres yeren bien baxos tendíen a amenorgar la so diferencia al respeutive de la estatura media; esto ye, "tornaben" al [[permediu]].<ref name=etim>[https://web.archive.org/web/20080222195200/http://www.curvefit.com/linear_regression.htm Introduction to linear regression] Curvefit.com (n'inglés)</ref> La constatación [[métodu empíricu|empírica]] d'esta propiedá viose reforzada más tarde cola xustificación teórica d'esi fenómenu. El términu ''llinial'' emplegar pa estremalo del restu de téuniques de [[Analises de la regresión|regresión]], qu'empleguen modelos basaos en cualquier clase de [[función matemática]]. Los modelos lliniales son una esplicación simplificada de la realidá, muncho más axiloses y con un soporte teóricu muncho más estensu per parte de la [[matemática]] y la [[estadística]]. Pero bien, como se dixo, puede usase el términu llinial pa estremar modelos basaos en cualquier clase d'aplicación. == El modelu de regresión llinial == El modelu llinial rellaciona la [[variable dependiente]] ''Y'' con ''K'' variables esplícites <math> X_k </math> ''(k = 1,...K)'', o cualesquier [[tresformamientu]] d'éstes que xeneren un [[hiperplano]] de [[Variable (matemátiques)|parámetros]] <math> \beta_k </math> desconocíos: {{ecuación| <math> Y = \sum \beta_k X_k + \varepsilon</math> |2|left}} onde <math> \varepsilon </math> ye la [[perturbación]] [[Aleatoriedad|aleatoria]] que recueye toos aquellos factores de la realidá non controlables o observables y que por tanto acomuñar col [[azar]], y ye la que confier al modelu'l so calter [[estocástico]]. Nel casu más senciellu, con una sola variable esplícita, el [[hiperplano]] ye una [[recta]]: {{ecuación| <math> Y = \beta_1 + \beta_2 X_2 + \varepsilon</math> |3|left}} El problema de la regresión consiste n'escoyer unos [[valor numbéricu|valores]] determinaos pa los parámetros desconocíos <math>\beta_k</math>, de cuenta que la [[ecuación]] quede dafechu especificada. Pa ello precisa un conxuntu d'observaciones. Nuna observación i-ésima ''(i= 1,... I)'' cualesquier, rexístrase'l comportamientu simultáneu de la [[variable dependiente]] y les variables esplícites (les perturbaciones [[Aleatoriedad|aleatories]] supónense non observables). {{ecuación|<math> Y_i = \sum \beta_k X_{ki} + \varepsilon_i</math>|4|left}} Los valores escoyíos como [[estimador]]es de los parámetros <math>\hat{\beta_k}</math>, son los [[Coeficiente (matemátiques)|coeficientes]] de regresión ensin que pueda garantizase que coincida ''n'' con parámetros reales del procesu xenerador. Por tanto, en {{ecuación|<math> Y_i = \sum \hat{\beta_k} X_{ki} + \hat{\varepsilon_i}</math>|5|left}} Los valores <math> \hat{\varepsilon_i} </math> son pela so parte [[Estimación|estimaciones]] o errores de la perturbación aleatoria. === Hipótesis del modelu de regresión llinial clásicu === # '''Esperanza matemática nula''': <math>\mathbb{Y}(\varepsilon_i) = 0</math>. Pa cada valor de X la perturbación va tomar distintos valores de forma aleatoria, pero nun va tomar sistemáticamente valores positivos o negativos, sinón que se supón va tomar dellos valores mayores que cero y otros menores que cero, de tala forma que'l so valor esperáu sía cero. # '''Homocedasticidad''': <math>\text{Var}(\varepsilon_t) = \mathbb{Y}(\varepsilon_t - \mathbb{Y} \varepsilon_t)^2 = \mathbb{Y} \varepsilon_t^2 = \sigma^2</math> pa tou ''t''. Tolos términos de la perturbación tienen la mesma varianza que ye desconocida. La dispersión de cada <math>\varepsilon_t</math> en redol al so valor esperáu ye siempres la mesma. # '''Incorrelación''' o '''independencia''': <math>\text{Cov}(\varepsilon_t,\varepsilon_s ) = (\varepsilon_t - \mathbb{Y} \varepsilon_t) (\varepsilon_s - \mathbb{Y} \varepsilon_s) = \mathbb{Y} \varepsilon_t \varepsilon_s = 0 </math> pa tou ''t,s'' con ''t'' distintu de ''s''. Les covarianzas ente les distintes pertubaciones son nules, lo que quier dicir que nun tán correllacionaes. Esto implica que'l valor de la perturbación pa cualquier observación muestral nun vien influyíu polos valor de les perturbaciones correspondientes a otres observaciones muestrales. # '''Regresores estocásticos'''. # '''Independencia llinial'''. Nun esisten rellaciones lliniales exactes ente los regresores. # <math>T > k + 1 </math>. Suponemos que nun esisten errores d'[[Especificación (Analís de la regresión)|especificación]] nel modelu, nin errores de midida nes variables esplicatives. # '''Normalidá''' de les perturbaciones: <math> \varepsilon \sim N(0, \sigma^2 )</math> === Supuestos del modelu de regresión llinial === Pa poder crear un modelu de regresión llinial ye necesariu que se cumpla colos siguientes supuestos:<ref name=supuestos>[http://www.ucm.es/info/socivmyt/paginas/profesoráu/benitacompostela/tema2.doc "Analís de regresión llinial"], [[Universidá Complutense de Madrid]]</ref> # Que la rellación ente les variables sía llinial. # Que los errores na midida de les variables esplicatives sían independientes ente sigo. # Que los errores tengan varianza constante. ([[Homocedasticidad]]) # Que los errores tengan una esperanza matemática igual a cero (los errores d'una mesma magnitú y distintu signu son equiprobables). # Que'l error total sía la suma de tolos errores. == Tipos de modelos de regresión llinial == Esisten distintos tipos de regresión llinial que se clasifiquen d'alcuerdu a los sos parámetros: === Regresión llinial simple === Namái se remana una [[variable independiente]], polo que namái cunta con dos [[Variable (matemátiques)|parámetros]]. Son de la forma:<ref name=utn>''"Fórmules", Probabilidá y Estadística.'' Cs. Básiques. O.D.B. Matemática. [[Universidá Teunolóxica Nacional]], [[Facultá Rexonal Buenos Aires]]. Editorial CEIT-FRBA. (Códigu BM2BT2)</ref> {{ecuación|<math> Y_i = \beta_0 + \beta_1 X_i + \varepsilon_i</math>|6|left}} onde <math>\varepsilon_i</math> ye l'error acomuñáu a la midida del valor <math>X_i</math> y siguen los supuestos de cuenta que <math>\varepsilon_i \sim N(0,\sigma^2)</math> (media cero, [[varianza]] constante ya igual a un <math>\sigma</math> y <math>\varepsilon_i \perp \varepsilon_j</math> con <math>i\neq j</math>). Dáu'l modelu de regresión simple anterior, si calcula la [[Esperanza matemática|esperanza]] (valor esperáu) del valor ''Y'', llógrase:<ref name=modreg>[http://www.einsteinnet.com/econometria/Introeconometria/regsimple.htm Modelu de regresión llinial simple.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602061554/http://einsteinnet.com/econometria/Introeconometria/regsimple.htm |date=2009-06-02 }} EinsteinNet.</ref> {{ecuación| <math>Y(y_i) = \hat{y_i}=Y(\beta_0) + Y(\beta_1 x_i) + Y(\varepsilon_i)</math> |7|left}} [[Derivada|Derivando]] al respeutive de <math>\hat{\beta}_0</math> y <math>\hat{\beta}_1</math> ya igualando a cero, llógrase:<ref name=modreg /> {{ecuación|<math>\frac{\partial \sum (y_i - \hat{y_i})^2 }{\partial \hat{\beta}_0} = 0 </math>|9|left}} {{ecuación|<math>\frac{\partial \sum (y_i - \hat{y_i})^2 }{\partial \hat{\beta}_1} = 0 </math>|10|left}} Llogrando dos ecuaciones denominaes [[Ecuación normal|ecuaciones normales]] que xeneren la siguiente [[raigañu d'una función|solución]] pa dambos parámetros:<ref name=utn /> {{ecuación|<math> \hat{\beta_1} = \frac { \sum x \sum y - n \sum xy } { \left ( \sum x \right ) ^ 2 - n \sum x^2 } = \frac{ \sum (x-\bar{x})(y-\bar{y} ) }{\sum ( x - \bar{x})^2 }</math>|11|left}} {{ecuación|<math> \hat{\beta_0} = \frac { \sum y - \hat{\beta}_1 \sum x } { n } = \bar{y} - \hat{\beta_1} \bar{x}</math>|12|left}} La interpretación del parámetru mediu <math>{\beta_1}</math> ye qu'una medría en Xi d'una unidá, Yi va amontar en <math>{\beta_1}</math> === Regresión llinial múltiple === La regresión llinial dexa trabayar con una variable a nivel d'intervalu o razón. De la mesma manera, ye posible analizar la rellación ente dos o más variables al traviés d'ecuaciones, lo que se denomina '''regresión múltiple''' o '''regresión llinial múltiple'''. Constantemente na práutica de la investigación estadística, atópense variables que de dalguna manera tán rellacionaes ente sigo, polo que ye posible qu'una de les variables puedan rellacionase matemáticamente en función d'otra o otres variables. Remana delles [[Variable independiente|variables independientes]]. Cuenta con dellos parámetros. Espresar de la forma:<ref name=regmul>[http://www.fisterra.com/mbe/investiga/regre_llinial_multi/regre_llinial_multi.asp Téuniques de regresión: Regresión Llinial Múltiple.] ''Pértega Díaz, S., Pita Fernández, S.'' Unidá d'Epidemioloxía Clínica y Bioestadística. Complexu Hospitalariu de [[La Coruña]] ([[España]])</ref> {{ecuación|<math> Y_i = \beta_0 + \sum \beta_p X_{pi} + \varepsilon_i</math>|13|left}} onde <math>\varepsilon_i</math> ye l'error acomuñáu a la midida <math>i</math> del valor <math>X_{pi}</math> y siguen los supuestos de cuenta que <math>\varepsilon_i \sim N(0,\sigma^2)</math> (media cero, [[varianza]] constante ya igual a un <math>\sigma</math> y <math>\varepsilon_i \perp \varepsilon_j</math> con <math>i\neq j</math>). === Rectes de regresión === Les rectes de regresión son les [[recta|rectes]] que meyor s'afaen a la nube de puntos (o tamién llamáu [[diagrama de dispersión]]) xenerada por una [[distribución binomial]]. Matemáticamente, son posibles dos rectes de máximu axuste:<ref>[http://descartes.cnice.mec.es/materiales_didacticos/bidimensional_lbarrios/regresion_est.htm Apunte sobre Rectes de regresión.] Ministeriu d'Educación y Ciencia. Gobiernu d'[[España]].</ref> * La recta de regresión de ''Y'' sobre ''X'': {{ecuación|<math>y = \bar{y} + \frac{\sigma_{xy}}{\sigma_{x}^2}(x - \bar{x})</math>|14|left}} * La recta de regresión de ''X'' sobre ''Y'': {{ecuación|<math>x = \bar{x} + \frac{\sigma_{xy}}{\sigma_{y}^2}(y - \bar{y})</math>|15|left}} La [[correllación]] (''"r"'') de les rectes va determinar la calidá del axuste. Si ''r'' ye cercanu o igual a 1, l'axuste va ser bonu y les predicciones realizaes a partir del modelu llográu van ser bien fiables (el modelu llográu resulta verdaderamente representativu); si ''r'' ye cercanu o igual a 0, va tratar d'un axuste malu nel que les predicciones que se realicen a partir del modelu llográu nun van ser fiables (el modelu llográu nun resulta representativu de la realidá). Dambes rectes de regresión se intersecan nun puntu llamáu centru de gravedá de la [[distribución]]. == Aplicaciones de la regresión llinial == === Llinies d'enclín === {{VT|Enclín}} Unu ''llinia d'enclín'' representa un [[enclín]] nuna serie de datos llograos al traviés d'un llargu periodu. Esti tipu de llinies puede dicinos si un conxuntu de datos en particular (como por casu, el [[PIB]], el [[preciu del petroleu]] o'l valor de les [[aiciones]]) aumentaron o decrementado nun determináu periodu.<ref name=enclín>[https://web.archive.org/web/20080725103354/http://www.paritech.com/paritech-site/education/technical/indicators/trend/linear3.asp Usu de les llinies d'enclín], Paritech (n'inglés)</ref> Puede dibuxase una llinia d'enclín a güeyu fácilmente a partir d'un grupu de puntos, pero la so posición y pendiente calcular de manera más precisa utilizando téuniques [[estadística|estadístiques]] como les regresiones lliniales. Les llinies d'enclín son xeneralmente llinies rectes, anque delles variaciones utilicen polinomios de mayor grau dependiendo de la combadura deseyada na llinia. === Medicina === En [[medicina]], les primeres evidencies rellacionando la [[mortalidá]] col [[fumar]] [[tabacu]]<ref>Doll, R., Wheatley, K., Gray, R. ''et al.'' «Mortality in relation to smoking: 40 years' observations on male British doctors .» ''[[BMJ]]'' 1994;309:901-911 (8 d'ochobre).</ref> vinieron d'estudios qu'utilizaben la regresión llinial. Los investigadores inclúin una gran cantidá de variables nel so analís de regresión nun esfuerciu por esaniciar factores que pudieren producir [[Rellación espuria|correllaciones espurias]]. Nel casu del [[tabaquismu]], los investigadores incluyeron el tao sociu-económicu p'asegurase que los efeutos de [[mortalidá]] por [[tabaquismu]] nun sían un efeutu de la so educación o posición económica. Sicasí, ye imposible incluyir toles variables posibles nun estudiu de regresión.<ref name=tabacu>[http://ajrccm.atsjournals.org/cgi/content/full/158/1/170 "Environmental Tobacco Smoke and Adult Asthma"] Division of Pulmonary and Critical Care Medicine, Division of Occupational and Environmental Medicine; Department of Medicine, Institute for Health Policy Studies; and Department of Epidemiology and Biostatistics, [[Universidá de California]], [[San Francisco (California)|San Francisco]], [[California]]. (n'inglés)</ref><ref name=tabacu1>Regalado-Pineda, Justino; Alejandro Gómez-Gómez; Javier Ramírez-Acosta; Juan Carlos Vázquez-García. [http://www.scielosp.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0036-36342005000500002&lng=pt «Efeutu del tabaquismu, los síntomes respiratorios y l'asma sobre la espirometría d'adultos de la Ciudá de Méxicu.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231211931/https://scielosp.org/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0036-36342005000500002&lng=pt |date=2017-12-31 }}</ref> Nel exemplu del [[tabaquismu]], un [[hipótesis (métodu científicu)|hipotéticu]] [[xen]] podría aumentar la mortalidá y aumentar la propensión a adquirir enfermedaes rellacionaes col consumu de [[tabacu]]. Por esta razón, na actualidá les [[Prueba controlada aleatoria|pruebes controlaes aleatories]] son consideraes muncho más confiables que los analises de regresión. === Informática === Exemplu d'una rutina qu'utiliza una recta de regresión llinial pa proyeutar un valor futuru: Códigu escritu en [[PHP]] <syntaxhighlight lang="php"> <?php //Llicencia: GNU/GPL $xarray=array(1, 2, 3, 4, 5 ); //Dias $yarray=array(5, 5, 5, 6.8, 9); //Porcentaxe de ejecucion $pm=100; //Valor futuru $x2=0; $y=0; $x=0; $xy=0; $cantidá=count($xarray); for($i=0;$i<$cantidá;$i++){ //Tabla de datos print ($xarray[$i]." ---- ".$yarray[$i]."<br />"); //Calculo de terminos $x2 += $xarray[$i]*$xarray[$i]; $y += $yarray[$i]; $x += $xarray[$i]; $xy += $xarray[$i]*$yarray[$i]; } //Coeficiente parcial de regresion $b=($cantidá*$xy-$x*$y)/($cantidá*$x2-$x*$x); //Calculo del intercepto $a=($y-$b*$x)/$cantidá; //Recta tendencial //y=a+bx //Proyeccion en dias pa un 100% de la ejecucion: if ($b!=0) $dias_proyeutaos=($pm-$a)/$b; else $dias_proyeutaos=999999; //Infinitos $dp=round($dias_proyeutaos,0); if($dp<=$pm) print $dp."---> Remata antes de los $pm dias <br />"; if($dp >$pm) print $dp ."---> ALARMA: Nun remata antes de los $pm dias <br />"; ?> </syntaxhighlight> == Ver tamién == * [[Homoscedasticidad]] * [[Regresión loxística]] * [[Modelos de regresión múltiple postulaos y non postulaos]] * [[Regresión segmentada]] * [[Econometría]] * [[Mínimos cuadraos]] * [[Regularización de Tikhonov]] * [[Cuartetu de Anscombe]] * [[Capital Asset Pricing Model]] * [[Regresión simple]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Canavos, George C.; ''Probabilidad y Estadística. Aplicaciones y Métodos.'' McGraw-Hill. Méxicu. ISBN 968-451-856-0. * Devore, Jay L.; ''Probabilidad y Estadística para Ingeniería y Ciencias''. International Thomson Editores. Méxicu. ISBN 970-686-457-1. * Walpole, Ronald E.; Raymond, H.; Myers, Sharon L.; ''Probabilidad y Estadística para Ingenieros''. Prentice-Hall Hispanoamericana, S.A. Méxicu. ISBN 970-17-0264-6. === Enllaces esternos === * [http://www.wessa.net/esteq.wasp Cálculu de regresiones lliniales en llinia.] (n'inglés) * [http://zunzun.com/ ZunZun.com] Axuste de curves y superficies en llinia. (n'inglés) * [http://www.xuru.org/rt/LR.asp xuru.org] Ferramientes de regresión llinial en llinia. (n'inglés) * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://cajael.com/mestadisticos/T4DProbabilidad/node8.php |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Simulación de la recta de regresión d'una variable bidimensional continua con [[R (llinguaxe de programación)]] {{Tradubot|Regresión lineal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Álxebra llinial]] [[Categoría:Analís de la regresión]] b9y2b3266600jmxjl272s38p7d4p2nd 0 114749 4496393 4178435 2026-05-26T05:50:57Z Limotecariu 735 4496393 wikitext text/x-wiki {{Referencies|t=20170320}} {{Organización}} La '''Federación Internacional de Motociclismu''' ('''FIM''', nome orixinal en francés: ''Fédération Internationale de Motocyclisme'') ye l'órganu gobernante de les competiciones de motociclismu. Representa a 98 federaciones nacionales de motociclismu que tán estremaes en seis rexones continentales. Dientro de la FIM hai cinco disciplines que suponen 34 campeonatos del mundu y otros títulos: [[Motociclismu de velocidá|velocidá]], [[motocrós]], [[trial]], [[enduro]], y [[track racing]] que combina'l [[grasstrack]] (carreres sobre yerba) y el [[speedway]]. La FIM tamién ta arreyada n'otres actividaes non competitives pa la promoción d'esti deporte, la so seguridá y otres actividaes públiques rellacionaes. == Historia == La FIM crear a partir de la ''Fédération Internationale des Clubes Motocyclistes'' (FICM, Federación Internacional de Clubes de Motociclismu), que se fundó en [[París]], [[Francia]], el 21 d'avientu de [[1904]]. El [[Autu-Cycle Union]] (ACU) del Reinu Xuníu foi unu de los miembros fundadores. En 1906, la FICM eslleióse, pero foi refundada en 1912, pero agora cola so sede n'[[Inglaterra]]. Los Seis Díes Internacionales de Enduro celebrar al añu siguiente, y foi'l primer eventu internacional celebráu pola nuevu Federación. [[Ficheru:Paseo de la Fama de Jerez - Estrella de FIM P1150518.jpg|thumb|Estrella nel [[Paséu de la Fama de Xerez]]]] El nome foi camudáu a ''Fédération Internationale Motocycliste'' (FIM) en 1949, el mesmu añu en que se celebró la primer edición del yá célebre [[Campeonatu del Mundu de Motociclismu]]. La sede treslladar a [[Xinebra (ciudá)|Xinebra]] (Suiza) en 1959. En 1994 la sede treslladar de nuevu, agora a [[Mies (Suiza)|Mies]], ([[Suiza]]), ocupando'l so propiu edificiu per primer vegada, con un diseñu recordando a una motocicleta. El nome foi camudáu otra vegada en 1998, pasándose a denominar ''Fédération Internationale de Motocyclisme'' tal como se decidió nel congresu celebráu en [[Ciudá del Cabu]], [[Sudáfrica]]. El mesmu añu, el [[Comité Olímpicu Internacional]] reconoció provisionalmente a la FIM, algamando la total reconocencia en 2000 nos [[Xuegos Olímpicos]] de [[Sydney]] ([[Australia]]). En 2004 celebróse'l so centenariu mientres el congresu de París nel mes d'ochobre. Dende 2006 el venezolanu [[:it:Vito Ippolito|Vito Ippolito]] ye'l primer llatinoamericanu qu'exerz la presidencia de la FIM. == Miembros == === Europa === * {{EUR}} — [[Union Européenne de Motocyclisme]] * {{AND}} — [[Federació Motociclista d'Andorra]] * {{AUT}} — [[Oesterreichischer Automobil- Motorrad- und Touring Club]] * {{BLR}} — [[Belarusian Federation of Motorcycle Sport and Bicycle Motocross Sport]] * {{BEL}} — [[Fédération Motocycliste de Belgique]] * {{BIH}} — [[Bosanskohercegovački Auto-Moto Klub]] * {{BUL}} — [[Българска Федерация Мотоциклетизъм]] * {{CRO}} — [[Hrvatski Motociklisticki Savez]] * {{CYP}} — [[Κυπριακή Ομοσπονδία Μοτοσυκλέτας]] * {{CZE}} — [[Autoklub České republiky]] * {{DEN}} — [[Danmarks Motor Union]] * {{EST}} — [[Eesti Mootorrattaspordi Föderatsioon]] * {{FIN}} — [[Suomen Moottoriliitto r.y.]] * {{FRA}} — [[Fédération Française de Motocyclisme]] * {{GER}} — [[Deutscher Motor Sport Bund]] * {{GRE}} — [[Elliniki Leshi Periigiseon ke Aftokinitou|Ελληνική Λέσχη Αυτοκινήτου και Περιηγήσεων]] * {{HUN}} — [[Magyar Motorsport Szövetség]] * {{ISL}} — [[Motorcycle and Snowmobile Sports Association of Iceland]] * {{IRL}} — [[Motor Cycle Union of Ireland]] (incluyida Irlanda del Norte) * {{ITA}} — [[Federazione Motociclistica Italiana]] * {{LAT}} — [[Latvijas Motosporta Federācija]] * {{LIE}} — [[Liechtensteiner Motorrad-Verband]] * {{LTU}} — [[Lithuanian Motorcycle Sport Federation]] * {{LUX}} — [[Motor Union du Grand Duché de Luxembourg]] * {{MON}} — [[Moto Club de Mónaco]] * {{MNE}} — [[Auto-moto Savez Crne Gore]] * {{NLD}} — [[Koninklijke Nederlandse Motorrijders Vereniging]] * {{NOR}} — [[Norges Motorsportforbund]] * {{POL}} — [[Polski Związek Motorowy]] * {{RUS}} — [[Motorcycle Federation of Russia]] * {{SVK}} — [[Slovenská Motocyklová Federácia]] * {{SVN}} - [[Avto-Moto Zveza Slovenije]] * {{ESP}} — [[Real Federación Motoclista Española]] * {{SWE}} — [[Svenska Motorcykel- och Snöskoterförbundet]] * {{MKD}} — [[Avto Moto Sojuz na Makedonija]] * {{CHE}} — [[Fédération Motocycliste Suisse]] * {{GBR}} — [[Auto-Cycle Union]] (escluyida Irlanda del Norte) === África === * {{ALG}} — [[Fédération Algérienne des Sports Mécaniques]] * {{CIV}} — [[Fédération Ivoirienne de Sports Automobile et Motocyclisme]] * {{EGY}} — [[Automobile and Touring Club of Egypt]] * {{MAR}} — [[Fédération Royale Marocaine de Motocyclisme]] * {{NAM}} — [[Namibia Motor Sport Federation]] === Asia === * {{BHR}} — [[Bahrain Motor Federation]] * {{CHN}} — [[中国摩托车运动协会网]] * {{HKG}} — [[Hong Kong Automobile Association]] * {{IND}} — [[The Federation of Motor Sports Clubs of India]] * {{IDN}} — [[Ikatan Motor Indonesia]] * {{IRN}} — [[Automobile & Motorcycle Federation of I.R. Iran]] * {{ISR}} — [[Automobile & Touring Club of Israel]] * {{JPN}} — [[Motorcycle Federation of Japan]] * {{KAZ}} — [[Automotorsport Federation of the Republic of Kazakhstan]] * {{KOR}} — [[Korea Motorcycle Federation]] * {{KWT}} — [[Kuwait International Automobile Club]] * {{MAC}} — [[Automovel Clube de Macau China]] * {{MYS}} — [[The Automobile Association of Malaysia]] * {{MNG}} — [[Mongolian Automobile Motorcycle Sport’s Federation]] * {{ROC|Taiwán}} — [[中華賽車會]] === América === * {{CAN}} — [[Canadian Motorcycle Association]] * {{MEX}} — [[Federación Mexicana de Motociclismo A.C.]] * {{USA}} — [[American Motorcyclist Association]] * {{HON}} — [[Federación Nacional de Motociclismo de Honduras]] * {{GTM}} — [[Federación Nacional de Motociclismo de Guatemala]] * {{CRI}} — [[Moto Club de Costa Rica]] * {{CUB}} — [[Federación Cubana de Motociclismo]] * {{DOM}} — [[Federación Dominicana de Motociclismo]] * {{SLV}} — [[Federación Salvadoreña de Motociclismo]] * {{MEX}} — [[Federación Mexicana de Motociclismo A.C.]] * {{NIC}} — [[Unión Nicaraguana de Motociclismo]] * {{PAN}} — [[Unión Panameña de Motociclismo]] * {{ARG}} — [[Confederación Argentina de Motociclismo Deportivo]] * {{BOL}} — [[Confederación de Moto Clubes de Bolivia]] * {{BRA}} — [[Confederaçao Brasileira de Motociclismo]] * {{CHL}} — [[Federación Deportiva de Motociclismo de Chile]] * {{COL}} — [[Federación Colombiana de Motociclismo]] * {{ECU}} — [[Federación Ecuatoriana de Motociclismo]] * {{PAR}} — [[Federación Paraguaya de Motociclismo]] * {{PER}} — [[Federación Peruana de Motociclismo]] * {{URY}} - [[Federación Uruguaya de Motociclismo]] * {{VEN}} - [[Federación Motociclista Venezolana]] === Oceanía === * {{AUS}} — [[Motorcycling Australia]] * {{GUM}} — [[Guam Motorcycle and ATV Corporation]] * {{NZL}} — [[Motorcycling New Zealand Inc]] == Ver tamién == * [[Federación Internacional del Automóvil]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20090831040037/http://www.fim.ch/ Páxina oficial de la Federación Internacional de Motociclismu] {{Tradubot|Federación Internacional de Motociclismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organizaciones deportives internacionales|Motociclismu]] [[Categoría:Entes rectores del deporte motor]] [[Categoría:Motociclismu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] r1fjgobw47bdgtkepaxr0euezzb0jtg 0 114801 4496436 4494413 2026-05-26T06:39:52Z Limotecariu 735 4496436 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu|t=20250911133019}} [[Ficheru:World Minimum Wage by Territory (Feb 2023).png|thumb|350px|Salariu mínimu per hores en 02/2023 (USD)]] La '''remuneración mínima''', '''salariu mínimu''' o '''sueldu mínimu''', ye la cantidá mínima de dineru que se-y paga a un trabayador nun determináu país y al traviés d'una [[llei]] establecida [[llei|oficialmente]], pa un determináu periodu llaboral ([[hora]], [[día]] o [[mes]]), que los [[emplegador]]es tienen de pagar a los sos [[trabayador]]es polos sos llabores. El salariu mínimu acordies cola llei tendrá de ser abonda pa satisfaer les necesidaes normales d'un xefe de familia nel orde material, social y cultural, y p'aprovir la educación básica a los fíos. Esta reglamentación foi establecida per primer vegada n'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] nel [[sieglu XIX]].<ref name="Cost of Living">''The Cost of Living''. Filadelfia: American Academy of Political and Social Science, 1913.</ref> Los [[costos]] y beneficios de los salarios mínimos llegales son entá oxetu d'alderique. La cuantía del salariu mínimu utilízase pa establecer el [[salariu máximu]].<ref>[http://blogs.publico.es/dominiopublico/1685/salario-minimo-salariu-maximo/ «Salariu mínimu, salariu máximu»], artículu de Vicenç Navarro nel diariu ''Público'' del 26 de payares de 2009.</ref><ref>[http://www.dalealplay.com/informaciondecontenido.php?con=396417 «UXT propón un sueldu máximu de 5000 euros mensuales], artículu nel sitiu web Dale al Play.</ref><ref>[http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3787138 «Por un salariu máximu sectorial, interprofesional y más»], en ''Cultura pa la Esperanza: Preséu d'Analís de la Realidá'', nᵘ&nbsp;85, páxs. 24-27, 2011.</ref> Xeneralmente esprésase n'[[unidaes monetaries]] por xornada de trabayu; por casu, que nun se puede pagar menos de 6&nbsp;[[euros]]/[[dólares]]/[[pesos]] a un trabayador per cada hora de trabayu. Cada país suel establecer les normes llegales que regulen el salariu mínimu y los mecanismos pa determinar dacuando'l so monto, xeneralmente en forma añal. El salariu mínimu ye susceptible al [[Valor económicu|valor de les monedes]] y a la [[inflación]] por cuenta de que mientres les [[Devaluación|devaluaciones monetaries]] el trabayador pierde poder adquisitivu, lo mesmo asocede colos periodos inflacionarios. Pa restablecer el mesmu poder adquisitivu danse los aumentos del salariu mínimu. == Historia == La regulación del salariu mínimu foi establecida per primer vegada nel estáu australianu de [[Victoria (Australia)|Victoria]], na ''Employers and Employes Act'' de 1890, y foi productu de llevantamientos obreros pa refartar y llegalizar un salariu mínimu a percibir por un trabayu realizáu. De magar, distintos movimientos obreros y sindicatos de trabayadores y otros coleutivos tuvieron presentes na llegalización y establecimientu del conceutu ''salariu mínimu'' en práuticamente tolos países del mundu, evidentemente con distintes resultancies. El salariu mínimu tien de garantizar al trabayador l'accesu a la vivienda, los artículos na [[cesta básica d'alimentos]], según la compra de vestuariu, tresporte y preseos escolares pa los sos fíos. L'establecimientu d'un salariu mínimu sumáu al amenorgamientu de la [[xornada llaboral]] a non más de 8 hores diaries y a non más de 40 hores selmanales tendría de dexar amontar notablemente'l nivel de vida de les families de la [[clase trabayadora]] y pasar a formar parte de la [[clase media]]. == Efeutos económicos == Hai diverses teoríes económiques alrodiu de les consecuencies del salariu mínimu. Según elles, les consecuencies pueden ser positives o negatives. '''Consecuencies positives que se suelen atribuyir al salariu mínimu:''' * Amenorgamientu del trabayu mal pagu, que puede ser vistu como [[esplotación llaboral]], ye dicir inxustu y d'esplotación. * Amenorgamientu de la dependencia de los que perciben salarios baxos nes ayudes estatales, que puede dar llugar a un amenorgamientu d'impuestos. * Aumentu de la productividá, yá que se fomenta la inversión en capital y formación, desincentivando l'emplegu de muncha mano d'obra. '''Consecuencies negatives que se suelen atribuyir al salariu mínimu:''' * Aumentu del [[desemplegu]]<ref>{{cita publicación |títulu=Los pa�ses con salariu m�nimo sufren el doble de paru |url=http://www.libremercado.com/2015-04-18/los-paises-con-salario-minimo-sufren-el doble-de-paru-1276545833/ |fecha=18 d'abril de 2015 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |periódicu=Llibre Mercáu }}</ref> pa los que perciben sueldos baxos, una y bones los costos de los sueldos más altos incentiven l'amenorgamientu del númberu d'emplegaos. Sicasí dellos autores refutan esta afirmación.<ref>{{cita publicación |apellíu=País |nome=Ediciones El títulu=¿Destrúi emplegu'l salariu mínimu? |url=http://economia.elpais.com/economia/2013/12/27/actualidad/1388170984_005743.html |fecha=29 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017|periódicu=EL PAÍS}}</ref> * Salarios medios más baxos (na Unión Europea, antes de les deducciones por impuestos).<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/ss/Satellite?L=es_ES&c=INECifrasINE_C&cid=1259943779532&p=1254735116567&pagename=ProductosYServicios/INECifrasINE_C/PYSDetalleCifrasINE |títulu=Producto y Servicio / Publicaciones / Productos y Servicio / Publicaciones / Coleición Cifres INE |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |sitiuweb=www.ine.es}}</ref> * Aumentu del [[subempleo]] o de la [[economía informal]], especialmente naquellos países onde nun esiste seguro de desemplegu. * Aumentu de los precios de los bienes y servicios básicos: gran parte del costu correspuende a mano d'obra. '''Consecuencies ambivalentes, positives y negatives.''' * Política social. * Política fiscal. * Efeutos procesales-xudiciales: Nos pleitos por deldes suelse faer inembargable los salarios mínimos, y nes cuantíes cimeres a los salarios mínimos embárgase conforme a escala (primer cuantía adicional 30%, dempués el 50%, hasta un 90% a partir del sestu múltiplu del S.M.<ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/2000/01/08/pdfs/A00575-00728.pdf |títulu=N'España art. 607 Ley Enjuiciamiento Civil}}</ref> == África == === Marruecos === Ente 2008 y 2012, el salariu mínimu interprofesional en [[Marruecos]] (SMIG) aumentó de 9,66&nbsp;DH/hora a 12,24&nbsp;DH/h (+26,7 %) esto ye 2428&nbsp;DH/200&nbsp;h (= 219,92&nbsp;[[euru|euros]], o 276,4&nbsp;dólares d'Estaos Xuníos). El salariu mínimu marroquín ye'l segundu más altu del continente africanu (dempués del salariu mínimu sudafricanu<ref>{{cita web |url=http://www.afriquinfos.com/articles/2011/5/27/brevesdafrique-178836.asp |títulu=Le Maroc décide une augmentation de 15 % du SMIG dans différents secteurs |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150702182349/http://www.afriquinfos.com/articles/2011/5/27/brevesdafrique-178836.asp |fechaarchivu=2 de xunetu de 2015 }}</ref>). == América == === América del Sur === ==== Arxentina ==== {{VT|Salariu mínimu n'Arxentina}} N'[[Arxentina]], acordies cola Llei de Contratu de Trabayu, el salariu mínimu vital y móvil» defínese como ‘la menor remuneración que tien de percibir n'efeutivu'l trabayador ensin cargues de familia, na so xornada llegal de trabayu, de cuenta que-y asegure alimentación fayadiza, vivienda digna, educación, vestuariu, asistencia sanitaria, tresporte y esparcimientu, vacaciones y previsión'. El valor del SMVM determinar de manera tripartita (ente sindicalistes, empresarios y funcionarios del Gobiernu) nel marcu del Conseyu Nacional del Emplegu, la Productividá y el Salariu Mínimu Vital y Móvil, que ye afitáu pol [[Poder Executivu (Arxentina)|Poder Executivu]], y aplícase obligatoria y proporcionalmente tamién a menores d'edá. El monto ye de pagu mensual y correspondiente a la xornada llegal máxima dexada de 48&nbsp;hores selmanales. Pa xunetu de 2017 el salariu mínimu ye $8860(AR Pesu), y con una tasa de ARS/USD de 17,5 el salariu mínimu ye de 506,29 dólares mensuales.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201605/148117-salario-minimo.html |títulu=El nuevu salariu mínimu vital y móvil va ser de $8060 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |sitiuweb=www.telam.com.ar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220813132847/https://www.telam.com.ar/notas/201605/148117-salario-minimo.html |fechaarchivu=2022-08-13 }}</ref> ==== Brasil ==== {{VT|Salariu mínimu en Brasil}} [[Ficheru:Evol-salario-minimo-brasil.png|miniaturadeimagen|Evolución del valor del salariu mínimu brasilanu]] El salariu mínimu en Brasil (en [[idioma portugués|portugués]] ''«salário mínimo»'') afitar pa periodos d'un añu y el so periodicidad de pagu ye mensual. En xineru de 2012 el monto mensual yera de R$ 672,23 y según la tasa de cambéu nesi momentu (1 US$ = 1,789 R$) equivalía a 348,08 dólares d'Estaos Xuníos. A partir de xineru de 2017, el salariu mínimu ye de R$ 937,00<ref>{{cita web |url= http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_Arreyo2015-2018/2016/Decretu/D8948.htm |títulu= DECRETO Nᵘ 8.948, DE 29 DE DEZEMBRO DE 2016 |fechaaccesu= 19 d'avientu de 2017 |apellíu= Tarrecer |nome= Michel |fecha = 29 d'avientu de 2016 |sitiuweb= Presidência da República, Casa Civil, Subchefia pa Assuntos Xurídicos |idioma = portugués |cita = Art. 1º A partir de 1º de janeiro de 2017, o salário mínimu va ser de R$ 937,00 (novecentos y trinta y sete reais). |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170105070410/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_Arreyo2015-2018/2016/Decretu/D8948.htm |fechaarchivu= 5 de xineru de 2017 }}</ref> [[real (moneda brasilana)|reales]], y según la tasa de cambéu nesi momentu (1 US$ = 3,250 R$)<ref>{{cita web |url=http://www.calendariodopis2015.com.br/salario-minimo-2017/ |títulu=SALÁRIO MÍNIMU 2017 → Valor, Reaxuste, Aumentu - [ATUALIZADO]! |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=pt-br |sitiuweb=www.calendariodopis2015.com.br}}</ref> el salariu mínimu queda nunos 288 dólares.<ref>{{cita publicación |títulu=VALOR DO SALÁRIO MÍNIMU 2017 → Reaxuste [OFICIAL] |url=http://salariominimo2017.net.br/valor-do-salario-minimo-2017/ |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |periódicu=Salário Mínimu 2017 |idioma=en-US }}</ref> A partir de xineru de 2018 el salariu mínimu ye de R$ 954,00<ref>{{cita web |url= https://g1.globo.com/economia/noticia/reaxuste-do-salario-minimo-em-2018-y-o-menor-em-24-anos.ghtml |títulu= Reaxuste do salário mínimu em 2018 é o menor em 24 anos |fechaaccesu= 29 d'avientu de 2017 |apellíu= Martello |nome= Alexandro |fecha = 29 d'avientu de 2016 |sitiuweb= [[Globo.com]] |idioma = portugués |cita = Presidente Michel Tarrecer anunciou nesta sesta (29) que salário mínimu non anu que vem va ser de R$ 954, alta de 1,81% em relação aos R$ 937 em puxanza neste anu. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171229195801/https://g1.globo.com/economia/noticia/reaxuste-do-salario-minimo-em-2018-y-o-menor-em-24-anos.ghtml |fechaarchivu= 29 d'avientu de 2017 }}</ref> y con una tasa de cambéu respeuto al dólar d'Estaos Xuníos de R$ 3,450 l'equivalente mensual ye de 288 US$. ==== Bolivia ==== {{VT|Salariu mínimu en Bolivia}} En '''[[Bolivia]]''', el salariu mínimu nacional afitar pa periodos d'un añu y el so periodicidad de pagu ye mensual. A partir de [[2010]], l'estáu propunxo una medría al salariu mínimu de 679,50 Bs. (d'alcuerdu al DS 0497), esto ye, unos USD 96,93 dólares o unos € 72,39 euros (tipu de cambéu al 18/1/2011) o 100 dólares d'Estaos Xuníos. El Gobiernu dispunxo a partir de [[mayu]] de [[2011]] un aumentu nel salariu mínimu del 20 %. Esto ye, amóntese nesta fecha de 679,50&nbsp;Bs. a 815,40&nbsp;Bs, equivalente a unos 116,51&nbsp;dólares d'Estaos Xuníos (según el tipu de cambéu del [[7 de xunu]] de [[2011]]). El Gobiernu dispunxo a partir de [[mayu]] de [[2012]] un aumentu nel salariu mínimu del 22,6 %. Ye dicir que s'amontó de 815,40&nbsp;Bs. hasta 1000&nbsp;Bs (esto ye unos 143,68&nbsp;dólares d'Estaos Xuníos; siendo 1&nbsp;dólar = 6,96Bs., según el tipu de cambéu del [[1 de xunu]] de [[2012]]). El [[1 de mayu]] de [[2013]] el salariu mínimu foi alzáu un 20% aportando a de 1200 [[Bolivianu (moneda de Bolivia)|Bs]] (equivalentes a 172 [[Dólar]]es). El [[1 de mayu]] de [[2014]] el [[Gobiernu de Evo Morales|gobiernu de Evo Morales Ayma]] amontó'l salariu mínimu nacional nun 20% alzándose a 1440 [[Bolivianu (moneda de Bolivia)|Bs]] (con una tasa en mayu de 2014 de 6,96 BOB/USD el salariu mínimu equival a 205 [[Dólar]]es) El [[1 de mayu]] de [[2015]] el [[Gobiernu de Evo Morales|gobiernu de Evo Morales Ayma]] amontó'l salariu mínimu nacional nun 15% alzándose a 1656 [[Bolivianu (moneda de Bolivia)|Bs]] (con una tasa en setiembre de 2015 de 6,97 BOB/USD el salariu mínimu equival a 237 [[Dólar]]es) El [[1 de mayu]] de [[2016]] el [[Gobiernu de Evo Morales|gobiernu de Evo Morales Ayma]] amontó'l salariu mínimu nacional nun 9% alzándose a 1805 [[Bolivianu (moneda de Bolivia)|Bs]] (con una tasa en mayu de 2016 de 6,96 BOB/USD el salariu mínimu equival a 261 [[Dólar]]es) El [[1 de mayu]] de [[2017]] el [[Gobiernu de Evo Morales|gobiernu de Evo Morales Ayma]] amontó'l salariu mínimu nacional nun 10,8% alzándose a 2000 [[Bolivianu (moneda de Bolivia)|Bs]] (con una tasa en mayu de 2017 de 6,96 BOB/USD el salariu mínimu equival a 290 [[Dólar]]es) ==== Chile ==== {{VT|Salariu mínimu en Chile}} En [[Chile]], el sueldu mínimu (que se denomina «ingresu mínimu mensual») afaise cada añu mientres el mes de xunu, empieza a rexir dende'l mes de ''xunetu'' y afítase de mano una medría cada 6 meses. <!-- A partir del 1 de xineru de 2016. --> El monto del pagu ye de calter mensual y correspondiente a la xornada llegal máxima dexada de 45 hores selmanales, en casu d'entepasar esa cifra horaria, estes atayaránse como hores extras con un 50 % de recargu sobre la hora permediu trabayada. Calcúlase qu'esti sueldu ganar el 20 % de la población chilena más vulnerable, la que munches vegaes trabaya solo media xornada, ye por esta razón qu'anguaño s'alderica denominalo «ingresu mínimu éticu», los sos defensores lluchen por que esta cifra sía sacada dende una fórmula que vuelva más relevante l'alta cifra del productu internu brutu, equivalente a USD 20,113 PIB PPP<ref>{{cita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=5&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=228&s=NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=#cs2 |títulu=Report for Selected Countries and Subjects |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en-US |sitiuweb=www.imf.org}}</ref> renta per cápita, qu'equival a USD 1.676 mensuales, por esto los sos defensores esixen anguaño un ingresu mínimu éticu de $376&nbsp;000 CLP (USD 572,63), equivalente a la tercer parte del PIB PPP mensual. La Llei númberu 20.935, afita l'ingresu mínimu mensual el 1 de xineru de 2018 en $276&nbsp;000 CLP y con una tasa de de cambéu en febreru 2018 de $595,81<ref>http://www.latercera.com/negocios/noticia/dolar-cai-595-tipu-camudo-real avera niveles-intervencion/61083/</ref>pesos por dólar quedaría en ≈USD 467,65 dólares por 180 hores trabayaes al mes, con un máximu de 45 hores trabayaes a la selmana.<ref>{{Cita web |url=http://www.t13.cl/noticia/negocios/nacional/sueldu-minimo-amontara-276-mil-peso-1-xineru |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201001050338/https://www.t13.cl/noticia/negocios/nacional/sueldu-minimo-amontara-276-mil-peso-1-xineru |fechaarchivu=2020-10-01 }}</ref> ==== Colombia ==== {{VT|Salariu mínimu en Colombia}} El salariu mínimu en [[Colombia]] ye'l salariu mínimu mensual llegal vixente (SMMLV)» el cual reaxústase antes d'empecipiar un nuevu añu por un valor porcentual qu'en nengún casu puede ser inferior al Índiz de Precios al Consumidor (IPC) o inflación causada l'añu darréu anterior. El SMMLV pagar en periodos que nun pueden superar al mes por un valor proporcional al periodu trabayáu sobre'l total de la asignación salarial mensual. En 2018, el salariu ye de $781.242 pesos por una xornada llaboral de 48 hores a la selmana. D'alcuerdu a la llexislación llaboral vixente, tolos emplegaos d'entidaes oficiales y empreses privaes que devenguen hasta 2 SMMLV y que moren en poblaciones onde s'empreste'l serviciu públicu de tresporte, tienen derechu a un subsidiu de $ 88.211 pesos. Adicional a esto'l trabayador recibe del Emplegador un salariu adicional al añu correspondiente a cesantías, que son conseñaes nun fondu a eleición del trabayador y un salariu adicional al añu llamáu Prima de servicios que se paga la metá en xunu y la otra n'avientu. Tamién el trabayador recibe un beneficiu de caxa de compensación familiar, que ayúdalu al emplegador p'adquirir vivienda, salú y p'actividaes recreatives. N'avientu de 2017 los empresarios y xefes sindicales nun llegaron a nengún alcuerdu,<ref name="puya">{{cita web |url= http://www.eltiempo.com/economia/sectores/salario-minimo-pa-l'anu-2018-165794 |títulu= Puxa pol salariu mínimu de 2018, a 14.000 pesos de resolvese. |fechaaccesu= 28 d'avientu de 2018 |fecha = 27 d'avientu de 2017 |sitiuweb= [[El Tiempo (Colombia)|Diariu El Tiempo]] |cita = Vale recordar que la última vegada que se llogró dichu acontecimientu foi nel 2013. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171228104712/http://www.eltiempo.com/economia/sectores/salario-minimo-pa-l'anu-2018-165794 |fechaarchivu= 28 d'avientu de 2017 }}</ref> ante lo cual el gobiernu amontó'l salariu mínimu en 5,9% quedando en $781.242 pesos más un subsidiu de tresporte de $88.211 pesos dando un total de $869.453 pesos; por cuenta de la fuerte devaluación del peso frente al dólar, pa xineru de 2018 tomando una tasa ([[Pesu (moneda de Colombia)|COP]])/[[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]] de 2941, el salariu mínimu queda en 262 dólares,<ref name="aumentu2018" /> más 30 dólares del subsidiu de tresporte (obligatoriu), ye dicir un total aproximao de 292 dólares d'Estaos Xuníos mensuales. ==== Tabla del salariu mínimu en pesos en [[Colombia]]<ref>{{cita web |url=http://www.tusalario.org/colombia/Portada/salariu-mínimu/minimo |títulu=Información actualizada a 22 d'abril de 2010 calculada tomando como base la publicación de la páxina }}</ref> ==== {| class="wikitable sortable col1izq col2der col3der col4der col5der" border="1" |---------------- ! scope="col" |Añu !scope="col" class="unsortable" |Salariu mínimu mensual ([[Pesu (moneda de Colombia)|COL$]]) ! scope="col" class="unsortable" |Subsidiu de tresporte mensual (COL$) ! scope="col" class="unsortable" |Total mensual (COL$) ! scope="col" class="unsortable" |Salariu diariu (COL$) |--------- | 2006 ||408&nbsp;000||47&nbsp;700||455&nbsp;700||15&nbsp;190 |--------- | 2007 ||433&nbsp;700||50&nbsp;800||484&nbsp;500||16&nbsp;150 |--------- | 2008 ||461&nbsp;500||55&nbsp;000|| 516&nbsp;500||17&nbsp;217 |--------- | 2009 ||496&nbsp;900||59&nbsp;300||556&nbsp;200||18&nbsp;540 |--------- | 2010 ||515&nbsp;000||61&nbsp;500||576&nbsp;500||19&nbsp;217 |--------- | 2011<ref>{{cita publicación |títulu=Definíu en 532.500 pesos el salariu mínimu en Colombia pal 2011; sindicatos tán inconformes |url=http://www.portafolio.com.co/noticias/economia-hoy/definíu-en-532500-pesos-el salario-minimo-pa-2011 |editorial=Portafolio.com.co |fecha=30 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> ||535&nbsp;600||63&nbsp;600||599&nbsp;200||19&nbsp;973 |--------- | 2012<ref>{{cita publicación |títulu=Llogren consensu n'aumentu de salariu mínimu en Colombia |url=http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/101678-NN/llogren-consensu-en-aumentu-de-salario-minimo-en-colombia/ |editorial=TeleSUR |fecha=15 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111221103253/http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/101678-NN/llogren-consensu-en-aumentu-de-salario-minimo-en-colombia/ |fechaarchivu=21 d'avientu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111221103253/http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/101678-NN/llogren-consensu-en-aumentu-de-salario-minimo-en-colombia/ |archivedate=2011-12-21 }}</ref> ||566&nbsp;700||67&nbsp;800||634&nbsp;500||21&nbsp;150 |--------- | 2013<ref>{{cita publicación |títulu=$589&nbsp;500 nuevu salariu mínimu 2013; aumentó 4.02% |url=http://www.elheraldo.co/noticias/economia/presidente-santos-anunciu-que-yá-definio-salario-minimo-2013-94559 |editorial=[[El Heraldo (Colombia)]] |fecha=28 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=28 d'avientu de 2012 }}</ref> ||589&nbsp;500||70&nbsp;500||660&nbsp;000||22&nbsp;000 |--------- | 2014<ref>{{cita publicación |títulu=Salariu mínimu en Colombia quedó afitáu en $616&nbsp;000 pal 2014 |url=https://www.elpais.com.co/elpais/economia/noticias/santos-anunciu-alcuerdo-por aumentu-salario-minimo-45-0 |editorial=[[El País (Colombia)]] |fecha=27 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2013}}</ref> ||616&nbsp;000||72&nbsp;000||688&nbsp;000||22&nbsp;934 |--------- | 2015<ref>{{cita publicación |títulu=Salariu mínimu en Colombia pal 2015 $644&nbsp;350 |url=http://salariominimo.com.co/salario-minimo-en-colombia-2015/ |editorial=www.salariominimo.com.co |fecha=30 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108013204/http://salariominimo.com.co/salario-minimo-en-colombia-2015/ |archivedate=2015-01-08 }}</ref> ||644&nbsp;350||73&nbsp;950||718&nbsp;300||23&nbsp;944 |--------- |2016 ||689&nbsp;455||77&nbsp;700||767&nbsp;155||25&nbsp;572 |--------- |2017<ref>{{cita web |url= http://www.eltiempo.com/economia/sectores/salario-minimo-pa-el-2017-46952 |títulu= Gobierno afitó'l salariu mínimu del 2017 en 737.717 pesos |fechaaccesu= 28 d'avientu de 2017 |fecha = 30 d'avientu de 2016 |sitiuweb= [[El Tiempo (Colombia)|Diariu El Tiempo]] |cita = Asina mesmu, establecióse que'l subsidiu de tresporte pal 2017 va ser de 83.140 pesos. En total, si súmase'l subsidiu de tresporte, la cifra ye de 820.857. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170322002622/http://www.eltiempo.com/economia/sectores/salario-minimo-pa-el-2017-46952 |fechaarchivu= 22 de marzu de 2107 }}</ref> ||737&nbsp;717<ref>{{cita web |títulu=Ensin alcuerdu, salariu mínimu afitar por decretu |url=http://www.eltiempo.com/economia/sectores/salario-minimo-pa-el-2017-se-fixu-por decretu/16783737 |obra=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=31 d'avientu de 2016 |fechaaccesu=31 d'avientu de 2016}}</ref>||83&nbsp;140||820&nbsp;857||27&nbsp;362 |--------- |-bgcolor="#EFEFEF" |--------- |2018<ref name="aumentu2018">{{cita web |url= https://www.efe.com/efe/america/economia/salario-minimo-en-colombia-aumenta-un-5-9-y-queda-262-dolares-pa-2018/20000011-3480222 |títulu= Salariu mínimu en Colombia aumenta un 5,9 % y queda en 262 dólares pa 2018 |fechaaccesu= 31 d'avientu de 2017 |fecha= 30 d'avientu de 2017 |sitiuweb= [[Axencia EFE|EFE]] |cita= La medría del salariu mínimu, que ye amás la referencia pal pagu de multes y otres sanciones en Colombia, correspuende a 43.525 pesos (unos 14,5 dólares) sobre los 737.717 pesos (unos 247,4 dólares) del salariu vixente. |urlarchivu= https://archive.today/20171231140436/https://www.efe.com/efe/america/economia/salario-minimo-en-colombia-aumenta-un-5-9-y-queda-262-dolares-para-2018/20000011-3480222%23 |fechaarchivu= 2017-12-31 }}</ref> ||781&nbsp;242||88&nbsp;211||869&nbsp;453||28&nbsp;982 |} ==== Ecuador ==== El Salariu Básicu Unificáu pal Trabayador polo xeneral, depende de la inflación añal y/o mensual nel Ecuador, esto induz al Gobiernu Central a cada añu realizar una medría nel mentáu Salariu Básicu Unificáu pal sector Publico y el sector Priváu, que inclúi los siguientes grupos: Trabayadores de la pequeña industria, trabayadores agrícoles y trabayadores de maquila, trabayador o trabayadora remunerada del llar, operarios d'artesanía y collaboradores de micro-empreses. Según Alcuerdu Ministerial Non. MDT-2017-0195, dau y robláu el día miércoles 27 d'avientu del 2017, nel Distritu Metropolitanu de Quito, pol Abg. Raúl Ledesma Huerta, Ministru del Trabayu; el Salariu Básicu pal Trabayador polo xeneral, que rixe a partir del 1 de Xineru del 2018, afitar na cantidá de $386,00 dólares de los Estaos Xuníos d'América, mensuales, que entiende xornaes de 40 hores selmanales. El 83% de los ecuatorianos en rellación de dependencia percibe ingresos cimeros al salariu básicu unificáu (SBU). Amás del pagu mensual los trabayadores gocien de dellos beneficios sociales o económicos, tales como: * El decimotercer sueldu: Este ye percibíu por tolos emplegaos so rellación de dependencia llaboral hasta'l 24 d'avientu de cada añu pa compensar les necesidaes de gastos poles festividaes de Navidá. Ye la doceava parte de tolo percibío nel añu calendariu anterior. * El decimocuartu sueldu: Págase en setiembre (región Sierra y Oriente) y en marzu (región Costa y Galápagos) pa compensar les necesidaes de gastos por ingresos a clase de les escueles y colexos. Correspuende un salariu mínimu unificáu. * Pagu d'utilidaes: Pagar n'abril, correspuende al 15% de les utilidaes netes de cada empresa privada. El 10% ye distribuyíu ente los trabayadores y el 5% ente les cargues familiares de los trabayadores, cuntándose como cargues familiares a la so conviviente y fíos llegalmente reconocíos.    * Pagu de fondos de reserva: Esti beneficiu puede ser dau direutamente al emplegáu, o de querelo'l mesmu, el so emplegador tendrá de depositalo nel Institutu Ecuatorianu de Seguridá Social (IESS). * Vacaciones: Con esti beneficiu l'emplegáu tien derechu a ausentase del so llugar de trabayu pol ralu de 30 díes, mesmos que van ser totalmente pagos, diches vacaciones pueden ser acumulables pol tiempu de 3 años consecutivos A partir del 1 de xineru de 2015, el salariu básicu unificáu establecer en 354 dólares mensuales.<ref>{{cita web|url=https://www.registroficial.gob.ec/index.php/component/k2/item/1322-segundu-suplementu-al rexistru oficial-non-429.html}}</ref> Pal añu 2016 resolvióse un aumentu del 3,4% al salariu básicu, que coincide col índiz inflacionario, y el monto llegó a 366 dólares.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/actualidad/salario-basico-ecuador-economia.html |títulu=El salariu básicu pal 2016 va ser USD 366 |fechaaccesu=22 de marzu de 2016 |sitiuweb=El Comercio}}</ref> Pal añu 2017 afítase un salariu mínimu de $375 ente que pal añu 2018 plantégose un aumentu de $11 faciendo un salariu minimo de $386.<ref>{{cita web|títulu=Salariu Básicu unificáu amontar a USD 386 pa 2018|url=https://www.metroecuador.com.ec/ec/noticies/2017/12/27/salariu-2018-2.html|fechaaccesu=13 de xineru de 2018}}</ref> Tabla del salariu mínimu n'[[Ecuador]]: {| class="wikitable col2der col3der col4der col5der col6der" border="1" ! rowspan=2 | ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 |----- | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes | US$/mes |----- | Salariu | 160 | 170 | 202 | 218 | 240 | style="text-align:right" | 264 | style="text-align:right" | 292 | style="text-align:right" | 318 | style="text-align:right" | 340 | style="text-align:right" | 354 | style="text-align:right" | 366 | style="text-align:right" | 375 | style="text-align:right" | 386 |----- | Décimu terceru + décimu cuartu (aprox.) | 27 | 28 | 34 | 36 | style="text-align:right" | 40 | style="text-align:right" | 44 | style="text-align:right" | 49 | style="text-align:right" | 53 | style="text-align:right" | 56 | style="text-align:right" | 59 | style="text-align:right" | 61 | | |----- | Total averáu | 187 | 198 | 236 | 254 | 280 | style="text-align:right" | 308 | style="text-align:right" | 341 | style="text-align:right" | 371 | style="text-align:right" | 396 | style="text-align:right" | 413 | style="text-align:right" | 427 | | |-bgcolor="#EFEFEF" |} ==== Paraguay ==== {{VT|Salariu mínimu en Paraguay}} El '''salariu mínimu''' mensual llegal que rixe dende'l [[1 de xunetu]] de [[2017]], al traviés del decretu N° 7351 de fecha [[27 de xunu]] de [[2017]], robláu pol presidente [[Horacio Cartes]], ye de Gs. 2.041.123 (aprox. USD 370 según cotización de xunetu de 2017).<ref>http://www.presidencia.gov.py/archivos/documentos/DECRETO7351_o8gwn6jy.pdf</ref> El documentu establez un reaxuste de 3,9 % respectu al salariu anterior, y el jornal mínimu (diariu) en Gs. 78.505 pal sector priváu, en rellación al salariu mínimu vixente nes actividaes espresamente previstes, escalafonadas y les diversu ensin especificar. ==== Perú ==== {{VT|Salariu mínimu en Perú}} Nel [[Perú]] el salariu mínimu denominar «Remuneración Mínima Vital» qu'anguaño equival a S/.&nbsp;850 [[nuevu sol|soles]] mensuales pal sector priváu. Felicidad remuneración ye afitada pol [[Ministeriu de Trabayu y Promoción del Emplegu (Perú)|Ministeriu de Trabayu y Promoción del Emplegu]], que regula la so variación en función a distintes variables económiques (como la [[inflación]] atropada dende'l postreru amonto + la variación de la [[Productividá total de los factores|productividá multifactorial]]) y ye aprobada por aciu [[decretu]] supremu del [[Poder Executivu del Peru|Executivu]], cola participación de los principales gremios [[Empresariu|empresariales]] y centrales [[Sindicalismu|sindicales]] qu'integren el [[Conseyu Nacional de Trabayu y Promoción del Emplegu]] o determináu pol gobiernu en casu de nun haber alcuerdu. Al nun haber alcuerdu na CNT el presidente peruanu [[Ollanta Humala]] decidió amontar la Remuneración Mínima Vital a S/.850 ( 13,3%) a partir del 1 de mayu del añu 2016.<ref>{{cita publicación |títulu=Ollanta Humala decretó aumentu del sueldu mínimu a S/850 |url=http://elcomercio.pe/politica/gobierno/ollanta-humala-decreta-nuevu-aumento-sueldu-minimo-noticia-1890383 |fecha=30 de marzu de 2016 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017|periódicu=El Comercio}}</ref> Tomando una tasa de PEN/USD 3.33, la RMV de S/.850 equival a US$ 255 per mes.<ref>{{cita publicación |apellíos=Peru.com |títulu=Sueldu mínimu: Ollanta Humala aumentar a S/. 850 ¿Dende cuándo? |url=http://peru.com/actualidad/economia-y-finanzas/ollanta-humala-promulga-aumento-sueldu-minimo-s-850-mayu-noticia-447284 |fecha=30 de marzu de 2016 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |periódico=Perú.com }}</ref> Tabla del salariu mínimu en Perú: {| {{tablaguapa}} border="1" ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 |----- | 550 soles (US$188) | 550 soles (US$172) | 580 soles (US$190) | 675 soles (US$245) | 750 soles (US$280) | 750 soles (US$294) | 750 soles (US$268) | 750 soles (US$245) | 850 soles (US$255) | 850 soles (US$258) | 850 soles (US$262) |-bgcolor="#EFEFEF" |} ==== Uruguái ==== {{VT|Salariu mínimu n'Uruguái}} N'[[Uruguái]], el salariu mínimu nacional de los trabayadores priváu establecer el Poder Executivo por decretu, por aciu lo establecío na llei 18.566 que ye la llei de negociación coleutiva ente empresarios, gobiernu y sindicatos de trabayadores. Previes consultes con dichos actores establecer en salariu mínimu nacional. Pa calcular el jornal diariu, el salariu mínimu nacional tien d'estremase ente 25, y pa calcular el salariu per hora tien d'estremase'l salariu mínimu nacional ente 200 hores. El salariu mínimu n'Uruguái pal añu 2016 quedó establecíu en $UY 13.430 y tomando la tasa al 17 de febreru UYU/USD de 28,48 equival a USD 431,28.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/economia/salario-minimo-álzase-aumentu-gobierno-decretu.html |títulu=El salariu mínimu nacional alzar a $11.150; l'aumentu ye d'un 11,5% |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |apellíu=elpais.com.uy |sitiuweb=www.elpais.com.uy }}</ref> ==== Venezuela ==== {{VT|Salariu mínimu en Venezuela}} En [[Venezuela]], el monto del salariu mínimu al mes de xornada llaboral establecer direutamente l'Executivu Nacional según mandatu establecíu nel artículu 91<ref> {{cita web |url= http://www.cne.gob.ve/web/normativa_electoral/constitucion/titulo3.php |títulu= Constitución de la República Bolivariana de Venezuela |fechaaccesu= 9 d'avientu de 2017 |sitiuweb= [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]] |cita = L'Estáu va garantizar a los trabayadores y trabayadores del sector públicu y del sector priváu un salariu mínimu vital que va ser afechu cada añu, tomando como una de les referencies el costu de la cesta básica. La Llei va establecer la forma y el procedimientu. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150923230310/http://www.cne.gob.ve/web/normativa_electoral/constitucion/titulo3.php |fechaarchivu= 23 de setiembre de 2015 }}</ref> de la [[Constitución de Venezuela de 1999|Constitución Nacional]] y d'alcuerdu a la Llei, cola so respeutiva publicación na [[Gaceta Oficial de la República Bolivariana de Venezuela]]. El Salariu Mínimu Mensual en Venezuela ye de [[Bolívar (moneda)|Bs]] 248.510,42<ref name="65cdff1f">http://www.el-nacional.com/noticias/economia/maduru-aumento-salario-minimo-pensiones_202627</ref> y en adición otorgar un bonu por conceutu d'alimentación, dichu bonu puede ser pagáu n'efeutivu o nuna tarxeta electrónica, que puede ser trocáu pol trabayador en cualquier establecimientu espendedor d'alimentos. Esti bonu tien un valor mensual de [[Bolívar (moneda)|Bs]] 549.000,00<ref name="65cdff1f" /> Yá que los pensionados y xubilaos nun esfruten del bonu d'alimentación, otorgar un bonu especial compensatoriu de "guerra económica" de [[Bolívar (moneda)|Bs]] 99.404,00 , que equival un adicional del 40 % sobre'l salariu mínimu xeneral.<ref>http://www.el-nacional.com/noticias/economia/aumenten-salario-minimo-integral-200021-bolivares_179801</ref> El cálculu equivalente del salariu mínimu en Venezuela a [[USD|dólares]] o cualesquier otra moneda estranxera ye bien complexu, yá que esisten 3 tases de cambéu, 2 d'elles oficiales y 1 non oficial. Anque'l gobiernu usa pa la conversión a [[USD|dólares]] la tasa oficial, acaldía son más los bienes que s'adquieren calculaos sobre la base de la tasa non oficial, lo cual xenera que'l poder adquisitivo del venezolanu sía'l más baxu de la rexón. Por cuenta de les múltiples tases de cambéu, esiste una gran diferencia ente'l valor oficial y el valor real del mercáu. Ye importante resaltar, que la Cesta básica familiar en [[Venezuela]], ye según el Centru de Documentación y Analís pa los Trabayadores (Cenda) y el Centru de Documentación y Analís Social de la Federación Venezolana de Maestros (Cendas-FVM) para [[marzu]] de [[2017]] ye de 1 068 643,25 [[Bolívar (moneda)|Bs]] equivalente a 17 [[Salarios mínimos]] y 6 Salarios mínimos integrales. ===== Evolución de la tasa de cambéu frente a otres divises ===== {{VT|Cotización histórica del bolívar con respectu al dólar}} * Pa [[payares]] de [[2016]], la tasa non oficial se devaluo más de 200 %, pal 21 de [[payares]] de [[2016]] allugar en pocu más de 2000 [[Bolívar (moneda)|Bs]], ente que pal 30 de [[payares]] de [[2016]] allugar en pocu más de 4500 [[Bolívar (moneda)|Bs]].{{ensin referencies}} * Para [[agostu]] de [[2017]], la tasa non oficial devaluóse más de 150 %, pal [[30 de xunetu]] de [[2017]] la tasa allugar en pocu más de 8000 [[Bolívar (moneda)|Bs]], ente que pal 7 d'[[agostu]] de [[2017]] allugar en pocu más de 19&nbsp;000 [[Bolívar (moneda)|Bs]], sicasí pal 14 d'agostu de 2017 allugar en pocu más de 12&nbsp;000 [[Bolívar (moneda)|Bs]], dellos economistes coincidieron que l'aumentu y depués la posterior baxada del dólar deber a la convulsión políticu asocedida'l 30 de xunetu de 2017 poles Eleición a l'[[Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 2017]].<ref name = "univ_15_12_2017">{{cita web |url= http://static.eluniversal.com/pdf/primeraPlana.pdf?15.12.2017 |títulu= PORTADA, edición del vienres 15 d'avientu de 2015 |fechaaccesu= 15 d'avientu de 2017 |fecha = 15 d'avientu de 2017 |sitiuweb= [[L'Universal_(Venezuela)|Diariu "L'Universal"]] |cita = FLOTANTE: rellación ente masa monetario y reserves internacionales. |formatu= pdf |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171216013526/http://static.eluniversal.com/pdf/primeraPlana.pdf?15.12.2017 |fechaarchivu= 15 d'avientu de 2017 }}</ref> {| {{tablaguapa}} ! Remuneración ! [[Bolívar (moneda)|Bs.]] ! Tasa [[DICOM (Sistema de Divises de Tipu de Cambéu Complementariu Flotante de Mercáu)|DICOM]]<ref name="dicom-2018-feb-22">{{cita web |url = https://www.dicom.gob.ve/ |títulu = SISTEMA DE PUYA DE DIVISES DICOM |fechaaccesu = 22 de febreru de 2018 |fecha = 22 de febreru de 2018 |sitiuweb = [[Ministeriu del Poder Popular pa la Economía, Finances y Banca Pública]] |idioma = castellanu |cita = 4571,39&nbsp;Bs/CNY 511,23&nbsp;Bs/RUB 452,45&nbsp;Bs/INR 36&nbsp;131,10&nbsp;Bs/EUR |formatu = html |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180223000058/https://www.dicom.gob.ve/ |fechaarchivu = 22 de febreru de 2018 }}</ref> ! Tasa Flotante (implícitu) (21&nbsp;336,60 Bs. por USD)<ref name = "univ_22_02_2018">{{cita web |url= http://static.eluniversal.com/pdf/primeraPlana.pdf?22.02.2018 |títulu= PORTADA, edición del xueves 22 de febreru de 2018 |fechaaccesu= 22 de febreru de 2018 |fecha = 22 de febreru de 2018 |sitiuweb= [[L'Universal_(Venezuela)|Diariu "L'Universal"]] |cita = FLOTANTE: rellación ente masa monetario y reserves internacionales Bs. 21&nbsp;336,60 ; DICOM Bs. 29&nbps;000,00 |formatu= pdf |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180222235247/http://static.eluniversal.com/pdf/primeraPlana.pdf?22.02.2018 |fechaarchivu= 22 de febreru de 2018 }}</ref> (22 de febreru de 2018) ! Mercáu Paralelu (227.901,02 Bs. por USD)<ref name="dolartoday_1">{{cita web|url=https://dolartoday.com/|títulu=DolarToday {{!}} Noticies de Venezuela y Dólar paralelu|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=DolarToday|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151204082248/https://dolartoday.com/|fechaarchivu=2015-12-04}}</ref> (6 de febreru de 2018) |- align="right" | Salariu Mínimu<ref name="albaciudad"> {{cita web |url= http://albaciudad.org/2017/11/aumento-salario-minimo-mensual-bs-456507-payares-2017/ |títulu= Maduru anuncia aumentu de sueldu dende'l 2 de xineru: Queda en Bs. 797.510,4 |fechaaccesu= 31 d'avientu de 2017 |fecha = 31 d'avientu de 2017 |sitiuweb= [http://vtv.gob.ve], sitio web. |cita = D'esta miente, el salariu mínimu mensual va pasar de Bs. 177.507,44 a Bs. 248.510,4 y el bonu d'alimentación va amontar de 279.000 a 549.000 bolívares, colo que l'ingresu mínimu mensual de los venezolanos xube de Bs. 456.507,44 a Bs. 797.510,4 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171216020939/http://vtv.gob.ve/salario-minimo-aumentu-40-y-sera-pagu-a-partir-del-2-de-xineru-del-2018/ |fechaarchivu= 31 d'avientu de 2017 }} </ref> | 248.510,42 | 8,57&nbsp;USD<ref name = "univ_22_02_2018" /><br /> 54,36&nbsp;[[Renminbi|CNY]]<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> 486,10&nbsp;[[Rublu rusu|RUB]]<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />549,26&nbsp;[[Rupia india|INR]]<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />6,88&nbsp;[[Euru|EUR]]<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> | 11,65&nbsp;USD | 1,06&nbsp;USD |- align="right" | Bono Alimenticiu<ref name="albaciudad" /> | 549.000,00 | 18,93&nbsp;USD<ref name = "univ_22_02_2018" /><br /> 120,09&nbsp;CNY<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> 1073,88&nbsp;RUB<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />1213,39&nbsp;INR<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />15,19&nbsp;EUR<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> | 25,73&nbsp;USD | 2,35&nbsp;USD |- align="right" | Total | 797.510,42 | 27,20&nbsp;USD<ref name = "univ_22_02_2018" /><br /> 174,46&nbsp;CNY<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> 1559,98&nbsp;RUB<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />1762,65&nbsp;INR<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br />22,07&nbsp;EUR<ref name="dicom-2018-feb-22" /><br /> | 37,38&nbsp;USD | 3,42&nbsp;USD |} === América del Norte === ==== Estaos Xuníos ==== [[Ficheru:2006 Minimum Wage Map.svg|thumb|350px|Mapa de los diversos salarios mínimos n'[[Estaos Xuníos]].]] N'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]], la [[Fair Labor Standards Act|FLSA]] (''Fair Labor Standards Act:'' Acta de Normes Xustes de Trabayu) establez el salariu mínimu, la remuneración por sobretiempo, el caltenimientu de rexistros, y les condiciones pal trabayu de mozos qu'afecten a los trabayadores de xornada completa y parcial nel sector priváu según nel gobiernu federal, estatal y local. Pal 2013 el salariu mínimu federal ye d'[[USD|US$]] 7.25 per hora, sicasí cada estáu acútase'l derechu a afitar el so propiu salariu mínimu, que puede ser cimeru al fitu pol gobiernu federal ([[California]], [[Connecticut]], [[Illinois]], [[Maine]], [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Nevada]], [[Nuevu Méxicu]], [[Ohio]], [[Oregón]], [[Rhode Island]], [[Vermont]], [[Washington (estáu)]], [[Washington, D.C.]] o non reguláu, onde aplica'l salariu mínimu federal ([[Alabama]], [[Louisiana]], [[Mississippi]], [[Carolina del Sur]] y [[Tennessee]]). La remuneración per hores extras nun tien de ser menor qu'una y media vegaes el salariu regular, y débese pagar si entepásense les 40 hores de trabayu selmanales.<ref>''United States Department of Labor (2006), [http://www.dol.gov/esa/minwage/america.htm Minimum Wage Laws in the States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029092053/http://www.dol.gov/esa/minwage/america.htm |date=2009-10-29 }}, Employment Standards Administration Wage and Hour Division''.</ref><ref>''Minimum Wage in the United States (23-10-2009), [[:en:Minimum wage in the United States]]''.</ref> ==== Méxicu ==== {{VT|Salariu mínimu en Méxicu}} En [[Méxicu]] el [[salariu mínimu xeneral]] per día establecer la [[Comisión Nacional de los Salarios Mínimos|CONASAMI]] por aciu resolvimientos publicaos nel [[Diariu Oficial de la Federación]], según disponer los artículos 123 de [[Constitución|Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos]] y 570 de la [[Llei Federal del Trabayu]]. La sigla VSMGZ (‘vegaes el salariu mínimu xeneral vixente na zona') ye un valor utilizáu en Méxicu, por casu na fixación de multes o d'aranceles, como módulu p'afitar importes que se van actualizando a midida que camuda'l salariu mínimu.<ref>[www2.scjn.gob.mx/.../26734_23%20DE%20AVIENTU%20DE%202009_1.doc Llei de Facienda del Estáu de Queretaro]</ref> El [[salariu mínimu xeneral]] utilízase como referencia, pos tamién esisten los [[salariu mínimu profesional|salarios mínimos profesionales]]. Dellos exemplos d'esto son: Albañil [[Pesu mexicanu|$]]106,49, Chomberu $102,01, Reporteru $218,87, Secretariu auxiliar $110,14, Recamarero n'hoteles $92,32. A principios de 2016, (d'alcuerdu al [[Serviciu d'Alministración Tributaria]]), el salariu mínimu diariu queda en 73,04 [[Pesu_mexicanu|pesos]]<ref>{{cita web |url=http://www.conasami.gob.mx/bol_salariu_minimo_2016_11122015.html |títulu=El nuevu salariu mínimu que va rexir a partir del primeru de xineru de 2016 ye de 73.04 pesos diarios. |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |apellíu=mgarcia@conasami.gob.mx |nome=Margarita García Ruiz, |sitiuweb=www.conasami.gob.mx }}</ref> y el salariu mínimu mensual en 2.220,42 pesos ,<ref>{{cita publicación |títulu=Salariu Mínimu 2016: aumenta 4.2% - SalarioMinimo.com.mx |url=http://salariominimo.com.mx/salario-minimo-2016/ |fecha=31 de mayu de 2016 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |periódicu=Salariu Minimo |idioma=es-MX }}</ref> polo tanto a un tipu de cambéu en febreru de 2016 de MXN/USD 19,21 pa una xornada llaboral de 8 hores, el sueldu ye de 3,80 USD per día y 115,58 USD al mes. D'alcuerdu a lo anterior Méxicu tien unu de los salarios más baxos de Llatinoamérica. En 2017 establecióse'l sueldu mínimu en $80,04 diarios (un 9,5% d'aumentu con al respeutive de 2016) pero l'aumentu de la cesta básica mientres 10 meses consecutivos atropó un 14% en desmedro de l'alimentación del pueblu mexicanu.<ref name="simebargo">{{cita web |url= http://www.sinembargo.mx/05-01-2018/3370410 |títulu= Xuben azucre, frijol, güevu, papa, pollu, arroz… La cuesta de xineru podría durar 6 meses, diz ANPEC |fechaaccesu= 6 de nero de 2018 |apellíu= Fuentes-López |nome= Guadalupe |fecha = 5 de xineru de 2018 |sitiuweb= [[SinEmbargo_(Méxicu)|Diariu "SinEmbargo" (Méxicu)]] |cita = Cuando l'aumentu al salariu mínimu pa 2017 foi de 73,04 a 80,04 pesos, un 9.5 per cientu, los precios de la cesta básica ente xineru y ochobre aumentaron casi 14 per cientu, más que l'aumentu salarial. Por cuenta de esi índiz de precios, hasta payares el salariu mínimu real foi de 61,20 pesos, insuficiente pa una canasta alimentaria individual d'alredor de 95 pesos. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180106183705/http://www.sinembargo.mx/05-01-2018/3370410 |fechaarchivu= 6 de xineru de 2018 }}</ref> En 2018 el valor ye de $88,36 diarios (unos $2650 mensuales).<ref name="simebargo" /> === América Central === ==== Guatemala ==== http://www.mintrabajo.gob.gt/images/organizacion/leyesconveniosyacuerdos/TABLA_DE_SALARIOS_MINIMOS__A%C3%91O_2018.pdf ==== Hondures ==== {{VT|Salariu mínimu n'Hondures}} El '''salariu mínimu''' n'[[Hondures]] en 2014 ye de 7.850 lempires mensuales<ref name="laprensa_1">{{cita publicación |títulu=Honduras: Apauten aumentu del 7.5% al salariu mínimu pa 2014 |url=http://www.laprensa.hn/hondura/apertura/436647-98/honduras-apauten-aumentu-del-75-al salario-minimo-pa-2014 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017|periódicu=Diariu La Prensa |idioma=castellanu}}</ref> (USD 351 con una tasa de cambéu en setiembre de 2015 de 22.36 lempires per dólar). El '''salariu mínimu''' n'[[Hondures]] foi afeutáu dende 1983 por cuenta de una acelerada devaluación de la Lempira al pasar d'un cambéu de 2 Lempires per dólar en 1983 hasta llegar a 20 [[Lempira (moneda)|Lempires]] por dólar en 2014 el salariu mínimu perdió'l so valor dándose una alta [[Inflación]] qu'evita que los aumentos a los salarios mínimos sían percibíos pola población. El [[Salarios mínimos de los profesionales universitarios n'Hondures|salariu mínimu pa profesionales universitarios n'Hondures]] varia según el sector. Pa establecer un salariu fayadizu n'Hondures creáronse los estatutos profesionales.<ref>{{cita web |url=http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1822 |títulu=Estatuto indexados al salariu mínimu impacten na economía del país |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |fecha=14 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714165531/http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1822 |fechaarchivu=14 de xunetu de 2014 }}</ref><ref name="laprensa_1"/> Los estatutos déxa-yos a los profesionales un salariu acorde al so nivel d'educación. Por cuenta de la devaluación de la moneda los salarios mínimos de los profesionales universitarios aportaron a en dellos casos inferiores al salariu mínimu xeneral, por cuenta de esto hanse creáu dellos estatutos profesionales indexados al salariu mínimu. ==== El Salvador ==== {{VT| Salariu mínimu n'El Salvador}} Según decretu executivu númberos 103, 104,105 y 106, Diariu Oficial Non 119 tomu 400 del 1 de xunetu del 2013, dar por concluyida la negociación pa la medría del salariu mínimu llevada a cabu per Conseyu Nacional del Salariu Mínimu y l'intermediación del Ministeriu de Trabayu. A partir del 1 de xineru de 2016, n'[[El Salvador]] entró en vixencia la nueva tabla del salariu mínimu. Los trabayadores del Comerciu y Serviciu van gociar d'un salariu d'O$251,7 mensuales, en maquila testil y confección el nuevu salariu mínimu va ser d'O$210,9 y p'los trabayadores agropecuarios, el salariu mínimu va ser d'O$118,2 mensuales. A partir del 1 de xineru del 2017, n'El Salvador entró en vixencia la nueva tabla del salariu mínimu. Los trabayadores del Comerciu y Serviciu van gociar d'un salariu d'O$300 mensuales, en maquila testil y confección el nuevu salariu mínimu va ser d'O$295.50 y p'los trabayadores agropecuarios, el salariu mínimu va ser d'O$200 mensuales. ==== Panamá ==== En Panamá, el''' salariu mínimu''' revísase cada dos años, tal como s'establez nel artículu 174 del Códigu de Trabayu, que señala qu'esti procedimientu va faese atendiendo l'encamientu de la''' Comisión Nacional del Salariu Mínimu''' y por decretu del Órganu Executivu. La Comisión Nacional del Salariu Mínimu ta integrada por miembros principales y suplentes del Estáu, del Conseyu Nacional de la Empresa Privada (Conep) y de la '''Cámara Panamiega de la Construcción''' (Capac) pela parte emplegadora. En Panamá esisten 33 tases, 88 tipos d'actividaes económiques y 11 ocupaciones, ye dicir que''' el salariu mínimu de cada persona va depender de la tasa per hora''', acordies con el tipu de trabayu que desempeñe, según l'área. ==== Tabla de salarios de Centroamérica ==== {| class="wikitable sortable" align="center" |- ! style="background: #ABCDEF;"|Países<br /> ! style="background: #ABCDEF;"|Salariu per hora !style="background: #ABCDEF;"|Salariu diariu !style="background: #ABCDEF;"|Total mensual <br /> M. Nac. ! style="background: #ABCDEF;"|Total mensual USD |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |Panamá |Varia según el sector<ref name=":0">{{cita publicación|títulu=Mitradel sopelexa nueves tases pa cálculu del salariu mínimu|url=http://laestrella.com.pa/economia/mitradel-sopelexa-nueves-tases-para-calculo-salario-minimo/24040395|fecha=2017-12-27|fechaaccesu=2018-01-14|periódicu=La Estrella de Panamá|idioma=es}}</ref> |Varia según el sector<ref name=":0" /> | B 721 / 563<ref name=":1">{{cita web|url=https://impresa.prensa.com/panorama/Gobierno-salario-minimo-permediu-dolares_0_4926257426.html|títulu=Gobierno Fixa salariu minimo permediu mensual en $721|fechaaccesu=14 de xineru 2018|autor=Elizabeth Marbit Fermín|enllaceautor=|fecha=27 d'avientu 2017|sitiuweb=https://impresa.prensa.com|editorial=La Prensa|idioma=castellanu}}</ref> | '''721 / 563 USD'''<ref name=":1" /> |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |Costa Rica | | ¢ 10 008* | ¢300&nbsp;255* | '''528 USD''' |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |Guatemala (con bonu de 250.00 incluyíu al mes | Q 12.37 | Q 90,16 | Q 2992.37<ref>{{cita web |url=http://www.mintrabajo.gob.gt/index.php/salariominimo.html}}</ref> | '''408 USD''' |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |El Salvador | 1,25 USD | 10 USD | 300 USD | '''300 USD'''<ref>{{cita web |url=http://www.mtps.gob.sv/index.php?option=com_content&view=article&catid=25:avisos-ciudadanu&id=1699:tabla-salario-minimo-vixente-a-partir-de-xineru-2014&Itemid=76 |títulu=Ministeriu de Trabayu y Previsión Social d'El Salvador - Sitiu web del Ministeriu de Trabayu y Previsión Social d'El Salvador |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |sitiuweb=Ministeriu de Trabayu y Previsión Social d'El Salvador}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |Honduras | L 25,40 | L 203,26 | L 6098 | '''258 USD'''<ref>{{cita publicación |títulu=Salariu mínimu n'Hondures|url=http://www.laprensa.hn/honduras/1139884-410/salariu_m%C3%ADnimo-hondura-maquila-empresarios-obreros-emplegu-trabayadores- |fechaaccesu=17 de febreru de 2018|periódicu=Diariu La Prensa |idioma=castellanu}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" | style="text-align:left;" |Nicaragua | | | C 3.773<ref>{{cita web |url=http://www.tusalario.org/nicaragua/portada/el to-salariu/salario-minimo |títulu=Salariu Mínimu, Salarios Mínimos por Oficiu en Nicaragua |fechaaccesu=17 de febreru de 2018 |idioma=es-NIN |sitiuweb=www.tusalario.org }}</ref> | '''122 USD'''<ref>{{cita web |url=http://es.investing.com/currencies/nio-usd-converter |títulu=Córdoba nicaraguanu dólar d'Estaos Xuníos (NIO USD) Conversor - Investing.com |fechaaccesu=17 de febreru de 2018 |sitiuweb=investing.com Español}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |} === Caribe === ==== República Dominicana ==== Salariu mínimu nacional pa los trabayadores ta determináu por resolvimientos del Comité Nacional de Salarios (CNS), y depende del tipu y del tamañu de la empresa en que trabayen. Pal sector priváu non sectorizado, hai tres categoríes. La primer categoría aplica a empreses que les sos instalaciones o esistencies, o'l conxuntu de dambos elementos, igualen o entepasen de la cifra de cuatro millones de pesos dominicanos (RD$4&nbsp;000&nbsp;000). La tercer categoría aplica a empreses que les sos instalaciones o esistencies, o'l conxuntu de dambos elementos, nun entepasen de la cifra de dos millones de pesos dominicanos (RD$2&nbsp;000&nbsp;000). La segunda categoría correspuende a empreses que cayen ente los dos grupos mentaos. Tamién hai una tarifa especial por xornada de 10 hores pa trabayadores agrícoles, según una categoría especial pa vixilantes privaos. Esiste una escala con tres categoríes pa hoteles, casinos, restoranes y negocios allegaos. Los trabayadores de les [[zones franques]], y los de la industria azucrero tamién son consideraos por separáu.<ref name="pcsd2004">{{cita web |url=http://www.pcsd.com.do/PDF-spanich/Llaboral/ESCALA%20DE%20SALARIOS%20MINIMOS%20EN%20LA%20REPUBLICA%20DOMINICANA.pdf |títulu=Escala de salarios mínimos na República Dominicana |fechaaccesu=9 de xunu de 2011 |editorial=[http://www.pcsd.com.do Parque Cibernéticu Santu Domingu] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811223243/http://www.pcsd.com.do/PDF-spanich/Llaboral/ESCALA%20DE%20SALARIOS%20MINIMOS%20EN%20LA%20REPUBLICA%20DOMINICANA.pdf |fechaarchivu=11 d'agostu de 2011 }}</ref> El trés de xunetu del 2013 foi apautáu un aumentu a los salarios mínimos pal sector priváu non sectorizado de 14 %. Esti aumentu afita'l salariu mínimu mensual pa la primer categoría en RD$11&nbsp;298, el de la segunda categoría en RD$7,765 y el de la tercer categoría en RD$6,88. Amás, el salariu mínimu pa trabayadores agrícoles por xornada de 10 hores afitar en RD$234, ente que'l salariu mensual de los vixilantes privaos xube a RD$9,526.{{ensin referencies}} Nota: La tasa de cambéu del pesu dominicanu flota dependiendo de les fuercies del mercáu. Por casu, a setiembre del 2015, un dólar d'EE.XX. equivalía alredor de 45.04 pesos dominicanos.<ref>{{cita web |url=http://themoneyconverter.com/YE/USD/DOP.aspx |títulu=Camudo de Dólar americanu (USD) a Pesu dominicanu (DOP) |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |sitiuweb=themoneyconverter.com }}</ref> Anguaño'l salariu d'una xornada llaboral normal establecida pola llei ye de POR 9.000 pesos ==== Puertu Ricu ==== El salariu mínimu en Puertu Ricu ye determináu pol Departamentu del Trabayu d'Estaos Xuníos. Acordies con esa entidá, el salariu mínimu federal ye de $7.25 per hora o $1200 USD mensuales (€1,05). ==== Cuba ==== En Cuba'l Salariu Mínimu mensual ye d'ente 8,97 dólares hasta 23 dólares. == Asia == === Xapón === En [[Xapón]], por llei, ta implementáu'l sueldu mínimu y l'últimu cambéu realizáu foi n'ochobre de 2016.<ref>{{cita web |url = https://www.minimum-wage.org/international/japan |títulu = Japan Minimun Wage, Labor Law, and Employment Data Sheet |fechaaccesu = 8 de febreru de 2018 |sitiuweb = Minimun Wage Org |idioma = inglés |cita = Japan has a government-mandated minimum wage, and non worker in Japan can be paid less then this mandatory minimum rate of pay. Employers in Japan who fail to pay the Minimum Wage may be subject to punishment by Japan's government. |formatu = html |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180208220443/https://www.minimum-wage.org/international/japan |fechaarchivu = 8 de febreru de 2018 }}</ref> El valor en [[Renminbi|yuanes]] varia de ¥714 a ¥932 per hora pa tolos trabayadores (ciertes industries son priorizaes y deben paguen meyores sueldos). Tamién tán vixentes los pagos per hores extras, díes feriaos y bonos per temporada. Pal añu 2016 el sueldu mínimu añal, espresáu en dólares d'Estaos Xuníos, yera de $41.500 d'ingresu brutu (aproximao unos ¥4.150.000).<ref>{{cita web |url = https://stbooking.co/en/3048 |títulu = Average Salary in Japan |fechaaccesu = 8 de febreru de 2018 |fecha = 18 d'agostu de 2016 |sitiuweb = ST Booking (Wiki for Foreigners Coming to Japan) |idioma = inglés |cita = The average salary in Japan is around 4,150,000 JPY, or around $41,500USD (before tax). This includes both full time, part time and irregular employment. The minimum wage for part time work varies throughout the country. The highest minimum wage is in Tokyo, with a minimum wage of 900 JPY ($9 USD) closely followed by Kanagawa prefecture. The national average minimum wage, as of 2015 is 780 JPY/hour, which is equivalent to around $7.80 USD. |formatu = html |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180208223729/https://stbooking.co/en/3048 |fechaarchivu = 8 de febreru de 2018 }}</ref> Les ciudaes con mayor remuneración son [[Tokiu]] (¥900 /$9 per hora) siguíu por [[Kanagawa]] == Europa == El salariu mínimu bazcuya de manera importante ente los distintos países europeos. Dientro de la [[Xunión Europea]], 22 de los 28 países que lu componen cunten con un salariu mínimu (toos sacante [[Austria]], [[Xipre]], [[Dinamarca]], [[Finlandia]], [[Italia]] y [[Suecia]]).<ref name="eurostatappsso">{{cita web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&lang=en |títulu=Minimum wages |idioma=inglés}}</ref> Dientro de los países de la [[Xunión Europea]] que tienen establecíu un salariu mínimu hai tamién importantes diferencies yá que, en [[2017]], el país con un salariu mínimu más eleváu yera [[Luxemburgu]], con 1998,59 euros al mes;<ref name="eurostatappsso"/> ente que'l salariu mínimu en [[Bulgaria]] yera solamente de 460 lleves (235,20 euros) al mes.<ref name="eurostatappsso"/><ref>{{cita web |url=https://www.bnt.bg/en/a/minimum-wage-in-bulgaria-increases |títulu=MINIMUM WAGE IN BULGARIA INCREASES |idioma=inglés}}</ref> === Alemaña === En [[2013]], Alemaña afitó un salariu mínimu de 8,5 euros la hora que s'enllantaría a partir del añu [[2015]].<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/485399/alemania-alcuerda-un salario-minimo-que-ye-un-60-superior-al-espanol |títulu=https://www.publico.es/485399/alemania-alcuerda-un salario-minimo-que-ye-un-60-superior-al-espanol}}</ref> En [[2017]], yera de 8,84 euros a la hora,<ref>{{cita web |url=http://www.globalupside.com/germany-raises-minimum-wage-in-2017/ |títulu=Germany Raises Minimum Wage in 2017 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200729100855/https://globalupside.com/germany-raises-minimum-wage-in-2017/ |fechaarchivu=2020-07-29 }}</ref> lo que suponía 1498 euros al mes pa una xornada de 39,1 hores selmanales.<ref name="eurostatappsso"/><ref name="eurostat">{{cita web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Minimum_wage_statistics |títulu=Minimum wage statistics |idioma=inglés}}</ref> === España === {{VT|Salariu mínimu n'España}} {{VT|Indicador Público de Renta d'Efeutos Múltiples}} N'[[España]], el salariu mínimu interprofesional» (SMI) ye'l sueldu mínimu llegal qu'un [[trabayador]] puede cobrar independientemente de la dedicación profesional de la persona. Espresar n'unidaes monetaries per día, mes o añu de trabayu. Publicar añalmente nel [[Boletín Oficial del Estáu]]. Pal establecimientu del salariu mínimu de cada añu considerar de manera conxunta'l [[Índiz de precios al consumu]] (IPC), la [[productividá]] media nacional, la medría de la participación del trabayu na renta nacional y la situación económica analizada de forma xeneral. Va Poder ser modificáu semestralmente si hai variaciones sobre'l presupuestu d'[[IPC]]. Según la categoría profesional y los convenios llaborales sectoriales y/o empresariales adoptaos va poder ser aumentada dicha cantidá o tamién va poder ser amenorgada si'l trabayador atópase en ciertes situaciones de formación. Les rellaciones llaborales y precisiones atópense espresaes nel [[Estatutu de los trabayadores (España)|Estatutu de los trabayadores]]. N'avientu de [[2011]], el Gobiernu de [[Mariano Rajoy]] conxeló'l Salariu Mínimu Interprofesional per primer vegada dende la so implantación.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/economia/Rajoy/conxela/salariu/minimo/primer/vegada/creo/elpepueco/20111229elpepieco_1/TesRajoy conxela'l salariu mínimu per primer vegada desque se creó]</ref> N'avientu de [[2013]], volvió tomase la decisión de conxelar el salariu mínimu.<ref>[https://www.publico.es/actualidad/gobierno-vuelve-conxelar-salario-minimo.html El Gobiernu vuelve conxelar el salariu mínimu]</ref> Tres años de pequeñes xubíes o conxelaciones nel salariu mínimu, n'avientu de [[2016]], alcordóse la xubida d'un 8% del salariu mínimu, la mayor en 30 años.<ref>[https://www.abc.es/economia/abci-xube-salario-minimo-8-per cientu-y-aumenten-bases-cotizacion-201701020157_noticia.html Xube'l salariu mínimu un 8% y aumenten les bases de cotización]</ref> Para [[2017]], foi afitáu pol [[Real Decretu]] 742/2016, de 31 d'avientu en 23,59 euro/día y 707,70 euro/mes, más 2 [[paga extra|pagues estraordinaries]].<ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2016/12/31/pdfs/BOE-A-2016-12598.pdf BOLETÍN OFICIAL DEL ESTÁU Núm. 316 Sábadu 31 d'avientu de 2016 Sec. I. Páx. 91797] Consultáu 13 de febreru de 2017</ref> Si estremar en 12 pagues, ensin extras, el salariu mínimu mensual ye de 825,65 euro/mes. Esta cantidá referir al salariu brutu, correspondiente a un trabayu a xornada completa (40 hores selmanales). Si realizara una xornada inferior, va percibise a partes. {{Demografía/Salario minimo n'España}} === Francia === En [[Francia]] el salariu mínimu en [[2017]] yera de 9,76 euros per hora, lo que nuna xornada selmanal de 35 hores faía un total de 1480,27 euros al mes.<ref name="eurostatappsso"/> === Grecia === {{VT|Salariu mínimu en Grecia}} En [[Grecia]] el salariu mínimu en [[2017]] yera de 683,76 euros al mes. (586,08 euros en 14 pagues).<ref name="eurostatappsso"/><ref name="eurostat"/> Cabo mentar que'l salariu tuvo una rebaxa de 876,62 a 683,76 euros al mes en febreru de [[2012]], por cuenta de la [[crisis de la delda soberana en Grecia]].<ref>{{cita web |url=https://www.eurofound.europa.eu/sr/observatories/eurwork/articles/other/how-the-minimum-wage-has-evolved |títulu=How the minimum wage has evolved |idioma=inglés |cita =The new rules meant it was possible for the government to unilaterally amenorga wages. It announced a 22% cut for the standard minimum monthly wage, and a 32% cut for those under the age of 25. The cuts were to be effective from 14 February 2012 and remain in place until the completion of the budgetary adjustment programme. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171229001044/https://www.eurofound.europa.eu/sr/observatories/eurwork/articles/other/how-the-minimum-wage-has-evolved |fechaarchivu=29 d'avientu de 2017|apellíu= Kousta|nome= Elena|fecha=28 de xunetu de 2013}}</ref> De magar, nun esperimentó nenguna variación. === Portugal === En [[Portugal]] el salariu mínimu en [[2017]] yera de 649,83 euros al mes. (557 euros en 14 pagues).<ref name="eurostatappsso"/><ref name="eurostat"/> === Reinu Xuníu === En [[Reinu Xuníu]] el salariu mínimu dende'l 1 d'abril de [[2017]] ye de 7,50 llibres la hora pa mayores de 25 años, lo que nuna xornada selmanal de 38,1 hores fai un total de 1238,25 llibres al mes.<ref>{{cita web |url=https://www.gov.uk/national-minimum-wage-rates |títulu=National Minimum Wage and National Living Wage rates |idioma=inglés}}</ref><ref name="eurostat"/> == Oceanía == === Australia === N'Australia'l salariu mínimu ye afechu pol departamentu gubernamental "fair work Australia" o Trabayu Xustu Australia. El 1 de xunetu de 2016 afacer a AUD$17,70 per hora, por una xornada selmanal de 38 hores. Resulta a AUD$672,70 per selmana. Equivalente a USD$2.200 per mes (2.057 euros per mes)@ 31.1.17. Ye costume pagar a los trabayadores na empresa privada cada xueves y a los emplegaos del estáu cada quincena. Amás cada trabayador recibe un mínimu de 6 díes pagos per añu en casu d'enfermedá y cuatro selmanes pagues pa vacaciones, con un 17,5% bonu. Ye costume trabayar 40 hores per selmana en cuenta de les 38 hores mínimes y aforrar les dos hores trabayaes extra cada selmana, asina se tomen un día llunes pagu per mes. Estes son les condiciones mínimes. Munchos trabayadores reciben meyor remuneración y meyores condiciones. Por casu un sistema popular ye trabayar 4 díes por 12 hores diaries y tomase los próximos 4 díes llibre. Los mineros que trabayen en llugares remotos, por casu, trabayen tres selmanes y tómense una selmana llibre. Les empreses mineres volar a la so ciudá y paguen los pasaxes d'avión.<ref>{{cita web |títulu=National minimum wage |url=http://www.fairwork.gov.au/pay/national-minimum-wage/pages/default.aspx |obra=Fair Work |fecha=actualizáu 1 de xunetu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> == Países ensin salariu mínimu == Dellos países nun establecen un salariu mínimu por llei, ente ellos [[Dinamarca]], [[Islandia]], [[Italia]], [[Noruega]], [[Suecia]] y [[Suiza]]; y son los trabayadores y sindicatos<ref>https://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html?_r=0</ref> los qu'axusten colos emplegadores.<ref>{{cita web |url=http://www.investopedia.com/articles/investing/080515/5-developed-countries-without-minimum-wages.asp |títulu=5 Developed Countries without Minimum Wages |nome=Claire |apellíu=Boyte-White |fecha=5 d'agostu de 2015}}</ref> Nestos países los salarios son mayores que'l [[salariu vital]], y los salarios nun tán regulaos polos estaos, en llugar d'estos son los trabayadores y emplegadores quien deciden cual ye'l pagu xustu pa cada sector. === Dinamarca === Anque en Dinamarca nun hai un salariu mínimu fitu pol gobiernu, estadísticamente puede dicise que'l salariu mínimu correspondiente nesti país actualizáu a 2009 ye de 103,15&nbsp;corones daneses per hora, equivalente a 13,83&nbsp;€.<ref>{{cita web |url=http://www.minimum-wage.org/international/en/Denmark |títulu=Denmark Minimum Wage - International Minimum Wage Rates 2014 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |fecha=9 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140709044750/http://www.minimum-wage.org/international/en/Denmark |fechaarchivu=9 de xunetu de 2014 }}</ref> Nuna xornada de 35 hores selmanales esto correspuende a 484,05&nbsp;€ euros a la selmana, o a unos 2000&nbsp;€ al mes. === Noruega === 18&nbsp;796 corones noruegues al mes, qu'equivalen aproximao a unos 1401 €.<ref> {{cita web |url= http://www.worldsalaries.org/norway.shtml |títulu= Norway Average Salaries & Expenditures |fechaaccesu= 9 d'avientu de 2017 |fecha = 3 de mayu de 2007 |sitiuweb= International Average Salary Income Database |idioma = inglés |cita = Based on gross employment average income and non-consumption expenditure per worker. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070503214753/http://www.worldsalaries.org/norway.shtml |fechaarchivu= 3 de mayu de 2007 }} </ref> === Suecia === Nun hai nenguna tasa mínima obligatoria de salariu pa los trabayadores en Suecia.<ref>{{cita web |url=https://www.minimum-wage.org/international/sweden |títulu=Sweden Minimum Wage - World Minimum Wage Rates 2017 |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en |sitiuweb=www.minimum-wage.org}}</ref> Los sindicatos tienen una conferencia añal coles asociaciones de emplegadores. Estos contratos son obligatories de siguir de por llei. El sueldu mínimu va siendo 17&nbsp;192 corones sueques equivalente a 2000 euros mensuales.<ref>{{cita publicación |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nordic_model&oldid=774248793 |títulu=Nordic model |fecha=7 d'abril de 2017 |publicación=Wikipedia |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref> == Salariu mínimu y salariu vital == El [[salariu vital]] ye l'ingresu mínimu necesariu por que un trabayador pueda cubrir les necesidaes básiques de sigo mesmu y de la so familia,<ref name="NYT-20141027-LA">{{cita publicación |apellíu=Alderman |nome=Liz |apellíu2=Greenhouse |nome2=Steven |títulu=Fast Food in Denmark Serves Something Atypical: Living Wages |url=http://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html |fecha=27 d'ochobre de 2014 |obra=[[New York Times]] |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2014 }}</ref> les cualos inclúin; [[vivienda]], [[alimentación]], [[servicios públicos]], [[vistimienta]], [[tresporte]], [[cuidu infantil]], seguro médicu, recreación, capacidá pa poder ameyorar la so [[educación]], aforros pal so [[Xubilación|retiro]], costos llegales, Capacidá pa curiar d'un pariente [[enfermu]] o un [[Vieyu|familiar mayor]], ente otros. En dellos casos los salarios mínimos pueden ser inferiores al costu de vida ([[salariu vital]]), en dichu escenariu, el trabayador en llugar de ganar dineru al trabayar, pierde dineru cada mes que trabaya pa una empresa y cai nuna trampa de probeza,<ref>Mariñes Azariadis and John Stachurski, "Poverty Traps," ''Handbook of Economic Growth'', 2005, 326.</ref> mientres los gobiernos vuélvense sirvientes de les empreses y los bancos cuando fuercen a los trabayadores que cobren el salariu mínimu (la mayor proporción d'emplegaos) a trabayar so la [[llinia de probeza]] y a solicitar creitos a los bancos pa poder subsistir convirtiéndolos primeramente en trabayadores probes<ref name="census bureau 2009">{{cita web |apellíu=DeNavas-Walt |nome=Carla |títulu=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2009 |url=https://www.census.gov/prod/2010pubs/p60-238.pdf |editorial=US Census Bureau |fechaaccesu=14 d'avientu de 2011 |autor2=Bernadette D. Proctor |autor3=Jessica C. Smith }}</ref> por cuenta de que subsisten baxu de la llinia de la probeza y con un déficit d'[[Renta familiar disponible per cápita|ingresu]] y a la fin pierden les sos cases por aciu [[execuciones hipotecaries]] convirtiénndose en [[Persona ensin llar|persones ensin llar]]. Pa evitar dichos escenarios ya inxusticies sociales los salarios mínimos, si hai tienen de tar sobre'l nivel del [[salariu vital]]. == Ver tamién == * [[Beneficios llaborales]] * [[Derechu llaboral]] * [[Población económicamente activa]] * [[Salariu máximu]] * [[Cesta básica d'alimentos]] * [[Derechu a la vivienda]] * [[Productividá]] * [[Control de precios]] * [[Desemplegu]] * [[Renta básica universal]] * [[IPC]] * [[Indicador Público de Renta d'Efeutos Múltiples]] == Bibliografía == * {{cita publicación |apellíu=Becker |nome=Gary S. |enllaceautor=Gary Becker |títulu=It's Simple: Hike The Minimum Wage, And You Put People Out Of Work |fecha=1995 |url=http://www.businessweek.com/stories/1995-03-05/its-simple-hike-the-minimum-wage-and-you-put-people-out-of-work |revista=Businessweek |idioma=inglés }} * {{cita web |url=http://krugman.blogs.nytimes.com/2009/12/16/would-cutting-the-minimum-wage-raise-employment/ |títulu=Would cutting the minimum wage raise employment? |fechaaccesu=28 de xineru de 2013 |apellíu=Krugman |nome=Paul |enllaceautor=Paul Krugman |fecha=16 d'avientu de 2009 |idioma=inglés }} * {{Cita enciclopedia |apellíu=Gorman |nome=Linda |añu=2007 |títulu=Minimum Wages |apellíu-editor=Henderson|nome-editor=David R. |idioma=inglés |url=http://www.econlib.org/library/Enc/MinimumWages.html|enciclopedia=The Concise Encyclopedia of Economics |editorial=Liberty Fund |allugamientu=Indianapolis |páxines=346-350 |isbn=978-0-86597-665-8 }} * {{cita publicación |apellíu=Stigler |nome=George J. |enllaceautor=George Stigler |títulu=The Economics of Minimum Wage Legislation |fecha=1946 |url=http://www.jstor.org/stable/1801842 |revista=The American Economic Review |volume=36 |númberu=3 |páxines=358-365 |idioma=inglés }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Minimum wage}} {{Tradubot|Salario mínimo}} [[Categoría:Salariu mínimu|Salariu mínimu]] [[Categoría:Derechos humanos]] [[Categoría:Bienestar]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] bcrhxraosbqe0t6kaob7ve7gblfa59j 0 114804 4496412 4372569 2026-05-26T06:06:32Z Limotecariu 735 4496412 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} '''Nacionalidá''' ye un conceutu polisémicu de gran importancia nes [[ciencies sociales]], el [[derechu priváu]], el [[derechu constitucional]] y les [[rellaciones internacionales]]; que puede referise a: * Nacionalidá xurídica, alministrativa o ''de [[pasaporte]]'': la pertenencia d'una persona a un [[ordenamientu xurídicu]] concretu. Esti venceyu d'un individuu con un [[Estáu]] xenera derechos y deberes recíprocos; y pal constitucionalismu contemporaneu implica'l conceutu de [[soberanía nacional]].<ref>Diverses fontes, citaes por Frida Alicia Iduñate Gutiérrez [http://catarina.udlap.mx/o_dl_a/tales/documentos/ledi/idunate_g_fa/capitulo1.pdf ''La ensin perder de la nacionalidá mexicana''], cpt. 1: ''La nacionalidá''</ref> Por casu: ''arxentín, bolivianu, brasilanu, chilenu, colombianu, costarricense, cubanu, dominicanu, ecuatorianu, español, guatemalianu, hondureñu, mexicanu, nicaraguanu, panamiegu, paraguayu, peruanu, puertorriqueñu, salvadoreñu, uruguayu, venezolanu''. * Nacionalidá social, identitaria o ''de sentimientu'': la pertenencia a un [[grupu social]] de fuerte personalidá identitaria (el calter nacional d'un pueblu), que s'identifica col conceutu (tamién polisémicu) de nación, especialmente nel contestu del [[nacionalismu]] que s'impon como ideoloxía constitutiva del [[estáu-nación]] a partir del [[sieglu XIX]]. La identificación d'esti conceutu col anterior depende de l'aplicación del denomináu principiu de nacionalidá (identidá ente nación y Estáu), qu'históricamente se pretendió xeneralizar n'[[Europa]] tres la [[Primer Guerra Mundial]] (de resultes de los denominaos ''[[14 puntos de Wilson]]'') y na mayor parte del mundu tres la [[Segunda Guerra Mundial]] (procesos de [[descolonización]]). Tal pretensión foi considerada por variaos autores imposible de realizar na práutica dada la multiplicidá d'identidaes y tracamundiu ente distintes comunidaes, cultures, llingües, relixones, territorios y fronteres (por casu, ente ''vascu, catalán, gallegu, quebequense, californianu, nayarita, sinaloense, jalisciense, huichol, cora, tepehuano, serranu, costeño, nortizu, etc.) '',<ref>Benedict Anderson ''Comunidaes imaxinaes''; Eric J. Hobsbawn ''Les revoluciones burgueses'', ''La era del capital'', ''La Era del Imperiu'' y ''Hestoria del sieglu XX''; Jon Juaristi ''El bucle murniu'' y ''El monte imaxinariu'', etc.</ref> pero ye de facto lo qu'asocede nos estaos yá asitiaos (la mayoría de los estaos actuales son plurinacionales nel sentíu d'allugar más nacionalidaes que la nacionalidá singular que de normal lo anicia). * [[Nacionalidá histórica]]: la denominación que la [[Constitución española de 1978]] reserva pa ciertes [[comunidaes autónomes]] (les llamaes ''nacionalidaes históriques''), en llugar de la denominación común de ''rexones''.<ref>Constitución española de 1978, Artículu 2 y Títulu VIII. {{cita DRAE|nacionalidá}}</ref> Por casu: ''[[Andalucía]], [[Galicia]], [[Aragón]], [[País Vascu]], [[Cataluña]], [[Comunidá Valenciana]], etc.'' == Etimoloxía de nacionalidá == Nacionalidá provién de la pallabra nacional y esta del llatín natio-onis:nación, raza, de nasci:nacer S. XV - Territoriu y habitantes d'un país<ref>CORRIPIO, Fernando, Diccionariu Etimolóxicu xeneral de la Llingua Castellana, Bruguera, España 1973, p.317</ref> == Alquisición de la nacionalidá == Distinta según la llexislación de cada país, les variantes pueden resumise en cuatro principios xurídicos espresaos en llatín:<ref>[https://web.archive.org/web/20110820013050/http://redalyc.uaemex.mx/pdf/645/64504313.pdf Caso chilenu]. [http://nacionalidades.blogspot.com/2007/04/nacionalidá-juri-sanguinis-vs-juri.html Caso español]. [https://web.archive.org/web/20050908191046/http://www.sre.gob.mx/tramites/nacionalid%C3%A1/leynacionalidad.htm Caso mexicanu]. [http://www.monografias.com/trabayos37/nacionalidá/nacionalidá2.shtml Caso venezolanu].</ref> * ''[[Ius sanguinis]]'': derechu de sangre. La nacionalidá adquierse de resultes de nacer d'unos determinaos proxenitores (poniendo como requisitu la nacionalidá de la madre, del padre o de dambos). Toma como base los nexos familiares de raza y tradición. La nacionalidá ye la de los padres, anque'l fíu naciera nel estranxeru. * ''[[Ius soli]]'': derechu de suelu. La nacionalidá adquirir pol llugar de nacencia, independientemente de la nacionalidá de los padres. * ''[[Ius domicili]]'': derechu de casa. La nacionalidá adquirir pol llugar del [[casa]], [[vecín|vecindá]] o [[domicilio|residencia]] llegal, poniendo como requisitos determinaos plazos o criterios d'enraigono (propiedá, trabayu, etc.). * ''[[Ius optandi]]'': Derechu d'optar, ye'l poder d'optar a una nacionalidá distinta de la que s'ostenta; tien llugar cuando la persona puede escoyer ente dos o más nacionalidaes orixinaries, o, lo que ye lo mesmo, cuando nun concordar el derechu de suelu y el derechu de sangre (ius soli - ius sanguinis) y puede escoyese d'ente les nacionalidaes a les que se tien derechu. == Perda de la nacionalidá, apátrides, doble nacionalidá y naturalización == La nacionalidá puede perdese en dellos casos, puede compartise una [[doble nacionalidá]], y puede adquirise una nueva nacionalidá, cumpliendo determinaos requisitos ([[naturalización]]). La situación d'[[apátrida]] ye la del que nun tener nenguna nacionalidá. Los ciudadanos de los Estaos Xuníos pueden arrenunciar a la so nacionalidá y voluntariamente convertise n'[[apátrida|apátrides]], [[Garry Davis]] y [[Glen Roberts]] son dos exemplos.<ref>{{Cita web |url=http://glr.com/cpn |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160327093320/https://glr.com/cpn |fechaarchivu=2016-03-27 }}</ref> == La nación y l'espaciu xeográficu == Una nación, entiéndase un grupu de persones que comparten una cultura, puede exercer dicha cultura en cualesquier [[espaciu xeográficu]] ensin perder la so nacionalidá. Ye posible que mientres esti exerciciu, la nacionalidá tresportada (pola emigración) sufra dellos cambeos na so estructura cultural, modificando'l comportamientu de los sos integrantes; tal cambéu puede xenerase al atopase con otros grupos culturales y asimilando dalgunes de les sos costumes, inclusive asimilando'l grupu a la so propia nación. Esti cambéu cultural afecta direutamente la esencia de la [[nación]], pudiendo xenerar una nueva nacionalidá distinta ya independiente a la orixinal; tal efeutu tuvo presente en toa interacción social del home rellacionada col desplazamientu xeográficu d'una nación, inclúyanse esploración, guerres, invasiones o colonizaciones, toes elles xeneraron tresformamientos culturales que deriven na fundación de nueves naciones. Entiéndase qu'esti tresformamientu namái puede asoceder si un grupu numberosu con una identidá nacional muévese o reasitia; un ente individual, inclusive investido ya identificáu con una nacionalidá nun podría imponer tal efeutu, yá que'l so estáu solitariu nun tener un motor de fuercia social pa llograr el cambéu; otra manera, esta mesma rellación espaciu xeográficu / nación, podríen llograr un efeutu inversu y asimilar al individuu a la coleutividá y sentimientu nacional qu'apodera la rexón. == La nación y el territoriu == Ta claro qu'una nación nun puede exercer la so identidá cultural si nun s'atopa allugada nun espaciu xeográficu; d'igual forma esta identidá cultural nun puede ser executada ensin un númberu abondu de miembros de dicha nacionalidá allugaos nun mesmu espaciu xeográficu. En dalgún momentu, ye posible qu'una nación, sola o en coesistencia con otra, pueda asumir supremacía del espaciu xeográficu nel que mora, y faese col control d'ésti pa exercer pela vía del fechu o por derechu la propiedá del espaciu xeográficu como'l so territoriu pa tola so nación. Entiéndase qu'esti control del espaciu xeográficu y demarcación territorial trai a una induldable asociación y execución de toles costumes culturales de la nación, faciendo que'l territoriu conforme parte induldable del sentimientu, propiedá ya identidá nacional; esta situación va caltener hasta tantu otra nación o coalición desaposiar de tal control que tien sobre'l territoriu. Dientro d'un territoriu puede haber delles nacionalidaes. == La nación y l'Estáu == Una vegada qu'una nación tea provista d'una solidez cultural, suficientes integrantes y recursos, según del dominiu d'un territoriu, puede eventualmente, si asina'l so costume aceptar, fundar un [[estáu]] pa exercer el control sobre esi territoriu pa garantizar la sobrevivencia de la nación. L'estáu ye una organización inmaterial, una autoridá qu'exerz la so supremacía y poder sobre un territoriu y tola población que nel habiten; de normal, la so fuercia atópase regulada so los principios de la so cultura xeneradora, o bien sobre los principios culturales de la nación que la constituyó. En tal sentíu, tien d'aprofiase que puede esistir una nación ensin estáu y ensin territoriu; pero ''nun puede esistir un estáu ensin nación y territoriu'', porque nun exercería'l so poder sobre nenguna persona, cosa o llugar. == El casu del Reinu Xuníu == Inglés, galés, escocés, irlandés, son nacionalidaes históriques, y a éstes p'asignar en cada casu cuando correspuende la nacionalidá británica y cuando non, hai que tener presente'l procesu de formación del Reinu Xuníu. En 1707 Inglaterra fundir con Escocia pa formar el Reinu de Gran Bretaña, pos precisamente nesi añu dambes naciones alcordaron constituyir un parllamentu únicu. Gales formó parte d'Inglaterra a partir de 1301, pero como'l pueblu caltuvo'l so idioma y la so cultura, puede considerase qu'a partir d'esa fecha Gales namái foi una nación ocupada per Inglaterra. Con posterioridá hubo conflictos y guerres, ya inclusive dellos años de llibertá nos que Gales inclusive formó'l so propiu parllamentu, hasta qu'en 1542 Gales foi anexonada definitivamente a Inglaterra, anque dexando que los galeses llograren representación nel parllamentu inglés. A partir d'entós por tanto, realmente los galeses dexaron de ser tales pa pasar a ser ingleses, y depués pa pasar a ser británicos a partir de 1707. En 1800 eslleióse'l parllamentu d'Irlanda, xuniéndose'l so territoriu al d'El Reinu de Gran Bretaña, pa formar el Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda, pero'l Tratáu de Londres de 1921 dio nuevamente la independencia a esa rexón, anque por causes diverses hubo conflictos y tensiones y retrasos, marches y contramarchas, polo que seique namái puede dicise que la República d'Irlanda realmente surdió como independiente en 1949. Pero pol citáu Tratáu de Londres de 1921 tamién se creó Irlanda del Norte, integrándose la mesma al Reinu Xuníu, que dende entós pasó a ser Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte. == Nacionalidá de les persones morales == Les [[Persona xurídica|persones morales o xurídiques]], adquirieron personalidá xurídica en virtú d'un mandatu llegal, esisten distintes teoríes alrodiu de la naturaleza xurídica d'estos entes, pero en concretu podemos afirmar que xurídicamente son persones. La nacionalidá ye unu de los atributos de la personalidá. Ye lo que se conoz como l'estáu políticu, la espresión de la soberanía entiéndese y entiende atendiendo a que tien una población, na que, tolos que formen el so pueblu seríen consideraos como nacionales. Al respeutu ellaboráronse tres postures, les que nieguen espresamente qu'una persona moral pueda tener nacionalidá, los que la acepten, y los eclécticos que dixeron que sí, pero que ye dafechu distinta a la d'una persona física, yá que se rixe por regles distintes. '''Postures sobre la Nacionalidá''' ''Los que nieguen que les persones morales puedan tener una nacionalidá'' Llindar a dicir que les persones morales, al ser una ficción xurídica, nun tienen los elementos necesarios pa tener un estáu; esto ye, nun tienen estáu civil nin políticu. Nel derechu d'Estaos Xuníos esta postura quedó bien enraigonada. Na opinión d'estos tratadistas dizse que al atribuyir nacionalidá a les persones morales confundiéronse les nociones de nacionalidá y casa. La casa de la sociedá ye afitáu pol estatutu, que ta conforme a la llei aplicable y resuelve los problemes del so funcionamientu estraterritorial, ensin necesidá de recurrir a la noción de nacionalidá. Siendo la nacionalidá un venceyu con un Estáu, nun ye posible que dichu venceyu pueda esistir ente una persona moral y un Estáu. Cuando l'Estáu determina quién son los sos nacionales, lo que realmente fai ye un inventariu. Pa esta posición, la verdadera nacionalidá, la única qu'esiste, crea una rellación d'orde políticu ente un individuu y un Estáu. ''Los qu'acepten que les persones morales tienen nacionalidá llanamente'' En realidá quiciabes munchos de les persones con estos criterios ven a les persones morales como un ente xurídicu, con una verdadera personalidá y que les sos decisiones esprésense al traviés de los sos órganos. Xeneralmente argumenten la so posición al reproducir les normes llegales que-y atribúin una nacionalidá a les persones morales. Unos identifiquen la nacionalidá de les sociedaes a los individuos, y asina apliquen analógicamente el conceutu de nacionalidá de la persona física anque afaciéndolo a la naturaleza distinta de les persones morales. ''Los qu'acepten que les persones morales tienen una nacionalidá'' Al respeutu nun s'ellaboró una teoría única, y podemos dicir que munchos d'estos criterios han perneado na llexislación, nun siendo la nuesa una esceición. Los principales criterios son los siguientes: Nacionalidá de los Socios: Tomóse como criteriu'l que l'Estáu conoza la nacionalidá de los principales socios y dexe abiertamente que les sos rellaciones privaes llevar a cabu coles regles de calter priváu del so país d'orixe. Representa'l grave problema, de que nes grandes sociedaes la nacionalidá de los dueños de les partes sociales esta llamada a camudar. Podemos añader de qu'esti criteriu nun ta dafechu abandonáu na nuesa llexislación, y que si produz efeutos xurídicos el fechu de que los accionistes, socios, o dueños sían d'una nacionalidá o d'otra. Conforme al País en que se constituyó la sociedá: Según el país en que foi constituyida la sociedá, va rexise conforme a les normes de derechu priváu de los sos estatutos y del so país d'orixe. Esti casu dase bien frecuentemente nos países nos que se regula la tresferencia de see. La de la Casa Social: El llugar onde se tomen les decisiones puede sirvir pa da-y la nacionalidá a una sociedá, anque esiste'l problema de qu'esti puede variar, o inclusive qu'estes decisiones tomar nun llugar distintu cada vegada, amás de que nun ta claro, si en munchos casos ye la casa de l'Asamblea Xeneral o'l de l'Alministración d'una sociedá. La de la Nacionalidá de los Alministradores: N'otres llexislaciones tomóse como criteriu la nacionalidá del sociu alministrador o del conseyu d'alministración, col grave problema de que ye esti o estos pueden camudar fácilmente. Conforme a la Regulación nes sos Rellaciones Privaes: En munchos casos puede dase la posibilidá de que col cambéu de nacionalidá, o regulándose con una llexislación estranxera una sociedá, considérese qu'esi ye un elementu abondu pa da-y una nacionalidá a la sociedá. Criterios de Control: Diose'l casu sobremanera cola posibilidá de la develación de la personalidá y colos casos onde se busca saber quien colos verdaderos socios, por cuenta de qu'en munchos casos nun se conoz con claridá quien son los dueños de les partes sociales, tómese como criteriu que la nacionalidá d'una sociedá ye aquella de los qu'exercen el control. Na llexislación alemana usóse esti criteriu, en concretu estremar ente nacionalidá d'una persona, y pertenencia al Estáu, siendo la pertenencia'l criteriu pa saber si forma parte de los intereses de la nación alemana. De l'autorización que fai l'Estáu: Partir de la base de que la personalidá xurídica d'una persona moral nun s'integra cabalmente hasta que recibe un permisu o autorización del Estáu pa constituyise. En Méxicu, sería'l permisu concedíu pola Secretaria de Rellaciones Esteriores, anque n'otres llexislaciones tómase analógicamente el criteriu de la inscripción nel Rexistru Públicu, con efeutos constitutivos. == Múltiples nacionalidaes == Lo enantes espuesto, indica qu'un ciudadanu d'otra nacionalidá puede adoptar, si asina'l so derechu confier-y, la nacionalidá del estáu onde s'atopa desenvolviendo la so vida. Enmarcáu xurídicamente, ye posible que l'autoridá ríca-y d'arrenunciar so xuramentu a la so anterior nacionalidá, sicasí esti procedimientu ye incompletu pos tendría d'arrenunciar formalmente ante les autoridaes consulares del país o nel país del que pretende desligarse; tamién puede se-y conferida la posibilidá de caltener dambes nacionalidaes o múltiples nacionalidaes, pero namái una d'éstes puédese exercer, nun pudiendo a convenencia mesma faer usu de les otres. Amás ye precisu, argumentar que cuando una persona arrenuncia a la so ciudadanía orixinaria, ye bien difícil que la vuelva a llograr siempres y cuando presente prescripciones válides de la so decisión. == Nacionalidá activa y pasiva == Un ciudadanu investido d'una o más nacionalidaes namái puede exercer una sola nacionalidá al empar. Tal exerciciu ye'l de la nacionalidá activa. Tou sistema xurídicu de cualquier estáu confier a los sos ciudadanos y a la so nación una serie de derechos y deberes, que tienen de ser cumplíos pal gocie de los beneficios de la nacionalidá. Un estáu cualesquier nun-y apurre a los ciudadanos los sos derechos si éstos nun cumplieron colos sos deberes; un ciudadanu podría nun estáu tener derechu a una pensión de xubilación paga pol Estáu, pero tal derechu namái puede ser apurríu si esti ciudadanu cumple cola so obligación del pagu d'impuestos y deducciones nos sistemes del Estáu, qu'ayuden al caltenimientu del mesmu y a la formación del sistema de pensiones. En tal sentíu, un ciudadanu nun podría caltener simultáneamente dos vides en dos estaos distintos, lo cual inhabilitaría-y pa cumplir coles sos obligaciones y el gocie de los sos beneficios. De normal, esta situación ta regulada polos estaos y ríquese del cumplimientu de procedimientos pa exercer los sos derechos que la nacionalidá confier-y. Polo anterior entiéndese, que la o les nacionalidaes que nun s'exercen son les pasives, que nun se pierden pero tampoco pueden exercese. La nacionalidá activa midir pol tiempu de residencia atayada o consecutiva que sumen la metá de díes del añu más un día, nel ralu d'un añu. Igualmente, ye midida nos sos desplazamientos internacionales pol pasaporte de que la so nacionalidá utilice pa ingresar a otros países. == Significáu alternativu == N'[[Europa Central]] y [[Europa del Este|del Este]], y n'otres zones del [[mundu]], la pallabra ''nacionalidá'' entiéndese como un [[sinónimu]] d'[[etnia|etnicidad]], yá que [[nación]] definir neses árees como un agrupamientu basáu na autodeterminación cultural, en mayor midida que nes rellaciones col Estáu. Por casu, muncha xente podría dicir que pertenez a la nacionalidá [[Curdos|curda]], a pesar de que [[Curdistán]] nun ye un estáu. Nel ámbitu de la estinguida [[Xunión Soviética]] y l'antigua [[Yugoslavia]], ''nacionalidá'' úsase como traducción de los términos rusu y serbiu usaos pa referise a los grupos étnicos dientro d'un país. Similarmente les [[nacionalidaes de China]] son grupos étnicos. N'[[España]] la [[Constitución Española de 1978|Constitución de 1978]] fai mención a les ''rexones y [[nacionalidá histórica|nacionalidaes]]'' que constitúin la [[nación española]]. Yá que nesti contestu nun se refier a la nacionalidá (tocantes a ciudadanía) española, el términu usar con esti significáu alternativu. == Ver tamién == * * [[Nacionalidaes per país]] * [[Naturalización]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ucm.es/info/eurotheo/diccionario/N/nacion_nacionalismu.htm ''Nación/Nacionalismo'' nel Diccionariu Críticu de Ciencies Sociales de la UCM] * [http://www.docstoc.com/docs/102290408/Einburgerungstest--Pruefungsfragen-mit-Antworten Entrugues del exame de nacionalización d'Alemaña con respuestes]. {{Tradubot|Nacionalidad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Nacionalidá]] [[Categoría:Derechu de les persones]] [[Categoría:Términos xurídicos]] [[Categoría:Ciencia política]] [[Categoría:Socioloxía política]] [[Categoría:Xeopolítica]] [[Categoría:Wikipedia:Tradubot]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] acmqfv25ryhot4b5eio4vy1uufhjm8j 0 114961 4496466 4483242 2026-05-26T07:06:19Z Limotecariu 735 4496466 wikitext text/x-wiki {{redirixe equí|Guerrilla|Guerrilla (dixebra)}} {{Copyedit|t=20151213}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:El Empecinado de Goya.jpeg|thumb|200px|[[Juan Martín Díez]], ''L'Encerriscáu''<br />Por [[Francisco de Goya]].]] La '''guerra de guerrilles''' ye una táctica militar de conflictos armaos que consiste n'atacar ensin ser vistu, hostigando al enemigu nel mesmu terrén, que conocen perbién, de les fuercies defensores con destacamentos [[Exércitu irregular|irregulares]] y esvalixaos. Actúen por aciu ataques rápidos y sorpresivos, infiltrando o interceptando les comunicaciones, volando infraestructures como pontes y caminos, o prindando armes y provisiones. Fundamentalmente ye un tipu tácticu de guerra que la subordina tou a la gastadura, pol cual la llarga erosión d'una guerra atomizao y esvalixao, na que ye esencial l'arte d'axuntase y esperdigase ensin dexar rastru. Asina pueden algamar oxetivos estratéxicos qu'un exércitu entamáu y al descubiertu nun podría enxamás consiguir. En zones montascoses, como les que se prodigen n'[[España]], esta táctica foi determinante pa repeler invasiones, tales como la de los romanos, los árabes y los franceses de [[Carlomagno]] y [[Napoleón]]. [[Henry Kissinger]] dixo al respeutu, con ocasión de la [[guerra de Vietnam]], que "un exércitu pierde si non gana, una guerrilla gana si nun pierde". Con éses esti métodu de guerra utilizar con frecuencia en situaciones de [[guerra asimétrica]] y resulten bien difíciles de neutralizar gracies a la so movilidá, a la so habilidá pa esleise ente la población civil y a la so fácil dispersión en pequeños grupos y ensin uniforme identificativo.<ref>[http://www.luisvillamarin.com/defensa-nacional-y-seguridad-nacional/191-guerra-irregular-y-guerra-de-guerrilles.html Funcionamientu y significáu de la guerra irregular y guerra de guerrilles]</ref> Un aspeutu distinto y destacao d'actuación ye'l desenvueltu pola ''guerrilla urbana'', nes ciudaes y ciertos nucleos rurales, como foi'l casu del [[maquis (resistencia francesa)]] frente a les tropes alemanes y munches guerres coloniales n'África ente los nativos y les fuercies estranxeres d'ocupación. ==Guerra d'intensidá media== Delles clasificaciones de conflictos, como la utilizada pol [[Departamentu de Defensa d'Estaos Xuníos|Departamentu de Defensa]] d'[[Estaos Xuníos]], estremen les guerres según dellos criterios, ente ellos el del ''tipu del enemigu a combatir''. Siguiendo esti criteriu los conflictos armaos pueden arrexuntase en: # ''Conflictos d'alta intensidá'' o ''guerres convencionales'': Aquelles onde l'enemigu ye otru [[exércitu]], meyor o peor armáu que'l mesmu, pero que dispón de cuarteles, centros de mandu y territoriu que defender, lo que provoca que la guerra seya más o menos pareya. # ''Conflictos de media intensidá'' o ''guerra de guerrilles'': Los realizaos contra grupos paramilitares sosteníos, ruinamente armaos, pero que controlen ciertes rexones de mal accesu y col sofitu tácito de la población direuta o polos poderes electos al traviés de los sos exércitos. # ''Conflictos de baxa intensidá'': Los qu'impliquen a ''movimientos terroristes'' (pequeños grupos que nun controlen territoriu, pero que, dacuando, son sofitaos per una parte de la población). Los sos ataques suelen dir empobinaos contra los poderes establecíos y les fuercies del orde públicu, anque tamién pueden provocar matances indiscriminaes contra la población civil.<ref>[http://www.luisvillamarin.com/defensa-nacional-y-seguridad-nacional/191-guerra-irregular-y-guerra-de-guerrilles.html Guerra Irregular y Guerra de Guerrilles]</ref> Cuando esti tipu de llucha arreya tropes regulares, denominar [[operaciones de comandu]]s. El ''comandu'' ye un [[soldáu]] o un grupu de soldaos entrenaos y armaos nun exércitu regular que realiza aiciones especiales en campu enemigo. Los guerrilleros tamién pueden actuar en rellación col exércitu regular, pero son de normal milicies integraes polos civiles. Al traviés de la práutica de la guerra de guerrilles, los rebeldes cubanos empobinaos por [[Fidel Castro]] llograron vencer al exércitu de [[Batista]], quien se vio obligáu a salir exiliáu. El 1 de xineru de 1959 foi declaráu'l trunfu de la revolución cubana y establecióse el gobiernu provisional de [[Manuel Urrutia Leo]]. Pasu ente pasu, Fidel Castro y los sos siguidores fuéronse faciendo col poder y movieron al presidente Urrutia. == Orixe del términu == Los términos "'''guerrilla'''" y "'''guerrilleru'''" empezaron a usase n'España mientres la [[Guerra de la Independencia Española|invasión]] de [[Napoleón Bonaparte]], nel [[sieglu XIX]]. El sufixu "''-illa''" acepta la desigual llucha ente civiles y un exércitu regular de soldaos profesionales entamáu por un [[Estáu]]. Trátase d'un vocablu castellanu que, conocíu dacuando como '''guerilla''', pasó al ámbitu internacional. Ensin esi nome concretu, esta forma de llucha diose nel intre de tola historia. Por casu: los [[xudíu|xudíos]] conquistaron [[Canaán]], según el rellatu [[Biblia|bíblicu]], por aciu ataques sorpresivos; [[Alexandru Magnu]] tuvo d'enfrentase a les guerrilles de tribus montañeses mientres la so primer incursión contra los [[Persia|perses]]; y [[Aníbal]] perdió dellos guerreros a manes de les tribus [[salasios|salasias]] cuando cruciaba los [[Alpes]]. Na mesma [[Península Ibérica]] atópense exemplos de guerrilles yá mientres la [[conquista d'Hispania|invasión romana]] ([[Viriato]], [[Corocota]]) y los primeros sieglos de la [[Edá Media]] ([[Don Pelayo]] y los sos siguidores contra los [[islam|musulmanes]] n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]] o los [[vascón|vasconos]] contra [[Carlomagno]] en [[Roncesvalles]]). Esti tipu de guerra foi tamién usáu polos patriotes na Revolución d'Estaos Xuníos. Pero'l términu algamó la so consagración mientres les campañes napoleóniques n'España, destacando [[Jerónimo Merín]], [[Francisco Chalecu]], [[Agustina d'Aragón]], [[Juana Galán|Juana "La Galana"]] y [[Juan Martín Díez]]. Eponderáu, si quierse, pol mesmu Napoleón que llegó a considerar a la resistencia española la causa principal de la so derrota; percima inclusive, según la so opinión, de les catástrofes en Rusia que, según los historiadores, fueron muncho más sangrientes que los españoles.<ref name="aventura74">[[Manuel Moreno Alonso]], L'Imperiu, un suañu imposible, nº 74 de [[L'aventura de la Historia]], [[Arlanza Ediciones]], [[Madrid]], avientu de [[2004]]</ref> N'[[El Sáḥara Occidental]] (entá [[de iure]] so alministración española, pero de facto so alministración marroquina nes sos 2/3 partes) el ''Frente de Lliberación d'El Sáḥara Occidental'' combináu con un exércitu y táctiques convencionales desamarró la primer guerra de guerrilles a gran escala nel desiertu, principalmente contra [[Marruecos]], y en menor midida contra [[Mauritania]], [[España]], [[EE. XX.]] y [[Francia]] que sofiten o sofitaron de dalguna manera a la primera. == Resume históricu == Polo xeneral, la llucha de guerrilles ye de resistencia a un invasor y ta aureolada por motivos patrióticos, revolucionarios o relixosos. * Nel [[Sieglu II e.C.|Sieglu II antes de Cristu]], la guerra de guerrilles foi utilizada poles tribus lusitanes, al mandu de [[Viriato]], na llucha contra la [[Conquista d'Hispania|invasión romana de Hispania]] no que güei ye [[España]] y [[Portugal]].<ref>{{cita web|autor=Javier Sanz. Web Histories de la Historia.|títulu=Archienemigos de Roma. Viriato.|url=http://historiasdelahistoria.com/2010/07/05/archienemigos-de-roma-viriato/|fecha=5 de xunetu de 2010}}</ref> * Los [[galeses]] oponer a la [[invasión]] de los [[normandos]] por aciu guerrilles d'arqueros certeros nel [[sieglu XII]]. * La lleenda de [[Robin Hood]] básase probablemente na resistencia de llabradores armaos al reináu de [[Xuan I d'Inglaterra|Juan ensin Tierra]]. * Nel [[sieglu XVII]], nel territoriu de l'actual [[Colombia]], los indios [[pijaos]] emplegaron la guerra de guerrilles contra España, a sabiendes de qu'un combate contra ellos a campu abierto terminaría nuna estrueldosa derrota.<ref>{{cita web|autor=Y. Villarejo y Manuel P. Villatoro. Diariu ABC|títulu=Trés batalles nes que la picaresca dio la victoria a la menguante España del sieglu XVII|url=https://www.abc.es/espana/20121228/abci-tres-batalles-espanoles-201212271641.html|fecha=28 d'avientu de 2012}}</ref> * En 1808 los españoles sirvir de la guerra de guerrilles como manera de llucha contra les tropes franceses de [[Napoleón]]<ref>{{cita web|autor=Emisión por RTVE. Productor Executivu Luis González|títulu=Memoria d'España: ¡Vivan les Caenas!|url=http://www.youtube.com/watch?v=57hMePEFSh8|fecha=2004}}</ref> nel contestu de la [[Guerra de la Independencia d'España]]. Sicasí, nesta guerra tamién se presentó combate en batalles de manera tradicional, como ye'l casu de la [[Batalla de Bailén]]. * Mientres tol sieglu XIX, los movimientos nacionalistes, como'l de [[Garibaldi]], la resistencia postunitaria de [[Carmine Crocco]] n'[[Italia]] o la guerra d'independencia de los griegos mientres la dominación turca, basar en lluches de grupos civiles armaos. * La llucha independentista n'[[Estaos Xuníos]] foi acompañada por guerrilles que sorprendíen a les tropes ingleses n'emboscaes. * Tanto los exércitos [[patriotes]] como [[Exércitu Realista n'América|realistes]] recurrieron a la táctica de guerra de guerrilles mientres la [[Guerra d'Independencia Hispanoamericana]]. Los principales focos de les guerrilles independentistes fueron [[Nueva España]], [[Venezuela]], [[Colombia]], [[Alto Perú]], [[noroeste arxentín]] y el [[La Frontera (Chile)|centrosur chilenu]]. A mediaos del sieglu XIX, la guerra de guerrilles tamién foi usada poles tropes mexicanes republicanes al mandu del presidente [[Benito Juárez]] mientres la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu]] (1861-1867), que llucharon contra los invasores franceses sofitaos pol grupu conservador, a los cualos llograron ganar y espulsar de territoriu mexicanu. * El patriota [[República Dominicana|dominicanu]] [[Matías Ramón Mella]], que contribuyó de manera significativa como estratega mientres la [[Guerra de la Independencia Dominicana]] contra la ocupación haitiana, siendo Ministru de la Guerra ellaboró'l '''Manual de Guerra de Guerrilles''' dau a conocer el [[26 de xineru]] de [[1864]]. * En [[Cuba]], el Mayor Xeneral [[Ignacio Agramonte]] realizó un apurra en cuanto al emplegu de la [[caballería]] na guerra de guerrilles por aciu cargues fulminantes al [[machete]] mientres la [[Guerra de la Independencia de Cuba]]. * Mientres la [[Guerra de los bóers]], na actual [[Sudáfrica]], los colonos holandeses utilizaron esa táctica. Tamién los irlandeses crearon un exércitu d'irregulares pa oponese a los británicos: l'[[IRA]], sigles n'inglés d'Exércitu Republicanu Irlandés. Llograda la independencia, la guerrilla siguió operando na zona que quedó so control británicu, el [[Ulster]]. * Nes primeres décades del sieglu XX, el [[Partíu Lliberal Mexicanu]], [[Francisco Villa]] nel norte y [[Emiliano Zapata]] nel sur, formaron exércitos de llabradores en [[Méxicu]] y empecipiaron una [[Revolución mexicana|revolución]] con métodos de guerrilla, finalmente atayada. * Ente los años [[1927]] y [[1933]], los [[Estaos Xuníos]] enfrentar a la guerra de guerrilles liderada pol patriota [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Augusto César Sandino|Augusto C. Sandino]] contra la ocupación militar d'Estaos Xuníos. * Na [[Revolución Cubana]], mientres les primeres fases de la llucha armada emplegóse la guerra de guerrilles per parte de los revolucionarios. * El británicu [[Thomas Edward Lawrence|Lawrence d'Arabia]] utilizó la guerra de guerrilles, colos árabes y contra los turcos, con devastadores efeutos. * Nel [[Rif]], nos [[años 1920|20]] del [[sieglu XX]], [[Abdelkrim|Mohammed Abdelkrim al-Jattabi]] punxo en marcha una guerra de guerrilles contra les tropes coloniales españoles y franceses, la llamada ''[[harka]]'', basada en gran midida na gastadura producida por [[francotirador]]es invisibles a güeyos del enemigu (llamaos ''[[paco (Guerra del Rif)|pacos]]'' polos soldaos españoles). Los fundamentos teóricos d'esta guerrilla seríen estudiaos años más tarde por [[Ho Chi Minh]] y [[Vo Nguyen Giap]] en [[Vietnam]]. === La Segunda Guerra Mundial === [[Ficheru:Soviet guerilla.jpg|thumb|200px|right|Guerrilleros soviéticos en 1943.]] Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], les guerrilles acosaron a los invasores [[Nacionalsocialista|nazis]] en dellos países d'Europa: destaquen los [[Maquis (resistencia francesa)|maquis]] [[Francia|franceses]], la [[Resistencia italiana|Resistencia]] [[Italia|italiana]] y los [[partisanos (Yugoslavia)|partisanos]] [[Yugoslavia|yugoslavos]]. Na [[Xunión Soviética]], les guerrilles hostigaron al exércitu alemán mientres la so meyora escontra [[Moscú]]. Coles mesmes, hubo guerrilles que llucharon tantu contra los alemanes como contra los soviéticos. Terminada la guerra, los métodos guerrilleros remanecieron en [[Vietnam]] contra la dominación de Francia. [[Ho Chi Minh]] foi'l líder d'esa llucha, y el so gran estratega'l xeneral [[Vo Nguyen Giap]]. El [[Vietcong]] (la guerrilla norvietnamita) siguió lluchando nel sur del país contra los Estaos Xuníos, a los que finalmente llogró espulsar infligiéndoles una traumática derrota. N'[[Arxelia]], los métodos de guerrilla aplicar contra los dominadores franceses. === Los "movimientos de lliberación nacional" === Les guerrilles arrobinar por [[África]] y [[Iberoamérica]] nes décades de [[Años 1950|1950]] y [[Años 1960|1960]]. La guerrilla de [[Fidel Castro]] y otros sublevaos contra la dictadura de [[Fulgencio Batista|Batista]] llograron tomar el poder en [[Cuba]] en [[1959]]. Unu de los sos líderes, l'arxentín [[Che Guevara|Ernesto ''Che'' Guevara]], convertir na figura central de los movimientos guerrilleros d'esquierda, qu'intentaron revoluciones [[socialistes]] nel llamáu [[Tercer Mundu]]. Asesináu en [[1967]] en [[Bolivia]], onde intentaba establecer un focu guerrilleru, Guevara teorizó alrodiu de la guerrilla revolucionaria, definiéndola como ''vanguardia del pueblu en llucha''. Los sos escritos y métodos dieron llugar a que se falara del "[[foquismo]]" revolucionariu, criticáu por otres organizaciones de la esquierda. En [[Colombia]], les [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia]] (FARC) son la guerrilla más antigua y numberosa d'[[América Llatina]]. Fundaes dempués de la ofensiva que, "col fin de reafitar l'autoridá del llamáu Frente Nacional", l'exércitu colombianu realizó en 1964 contra la "República de Marquetalia", una de les comunidaes autónomes creada por grupos armaos comunistes y lliberales radicales a finales de la dómina de la violencia que siguió al Bogotazo en 1948. Tamién ta l'Exércitu de Lliberación Nacional (ELN). Na [[Arxentina]], la primer guerrilla entamada dar a conocer públicamente col copamiento de la comisaría de Frías, Santiago del Estero, en 1959. Denomináronse "'''[[Uturuncos]]'''", que significa "Homes Tigres" n'idioma aborixe. Ente 1970 y 1979 desenvuelve'l so remanar la organización guerrillera "'''Montoneros'''". Los sos oxetivos iniciales fueron la desestabilización del gobiernu de facto autodenomináu "Revolución Arxentina" (Onganía, Levingston, Lanusse / 1966-1973) y la torna al poder del xeneral [[Juan Domingo Perón]]. Pero los movimientos guerrilleros efeutuaron aiciones con continuidá y d'altu impautu públicu recién a empiezos de la [[años 1970|década de 1970]]. Finalmente, fueron abrasaos mientres el "[[Terrorismu d'Estáu n'Arxentina nes décades de 1970 y 1980|Terrorismu d'Estáu]]" entamáu polos militares nel poder dende [[1976]] hasta [[1983]]. Lo mesmo asocedió n'[[Uruguái]], anque'l movimientu guerrilleru [[MLN Tupamaros]] yá fuera desarticuláu militarmente antes del [[Golpe d'Estáu del 27 de xunu de 1973|Golpe d'Estáu]]. El [[20 de mayu]] de [[1973]], el [[Frente Polisariu]] empecipia los primeros enfrentamientos armaos, combates basaos nuna estratexa de guerra de guerrilles, la primera nel mundu entamada nun desiertu y a gran escala, contra les tropes del exércitu [[Marruecos|marroquín]]. Fundada na [[Años 1960|década de 1960]], la guerrilla del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (llamáu asina pol xeneral [[Augusto C. Sandino]]) tomó'l poder en [[Nicaragua]] tres el derrocamientu'l [[19 de xunetu]] de [[1979]] del dictador [[Anastasio Somoza Debayle|Anastasio Somoza D.]], constituyendo'l segundu movimientu guerrilleru trunfal n'América Llatina. En [[Chile]], dende la década del 1960, vemos cómo los movimientos revolucionarios guerrilleros confórmense, tales como'l [[Movimientu d'Izquierda Revolucionaria (Chile)|Movimientu d'Izquierda Revolucionaria]] (MIR) y a mediaos de los años 1970 y 1980 col brazu armáu del [[Partíu Comunista de Chile|Partíu Comunista Chilenu]], el [[Frente Patrióticu Manuel Rodríguez]] (FPMR), grupos que legitimaban la opción armada pa derrocar la dictadura de dereches del xeneral [[Augusto Pinochet]]. Anguaño estos grupos siguen vixentes, anque dempués de variaos congresos internos realizaos dende 1997 créese que'l pueblu los legitima, poro, nun puede cesar la so llucha. Estos movimientos concentráronse en puestos de poder en grupos estudiantiles universitarios y secundarios. Na [[Años 1990|década de 1990]], surdió'l [[Exércitu Zapatista de Lliberación Nacional]] en [[Chiapas]], unu de los estaos más probes de [[Méxicu]]. En [[Perú]] na [[Años 1980|década de 1980]] empezaron los ataques de grupos rebalbos de calter socialistes pol [[Exércitu de Lliberación Nacional (Perú)|Exércitu de Lliberación Nacional]] y el [[Movimientu d'Izquierda Revolucionaria (Perú)|Movimientu d'Izquierda Revolucionaria]] darréu cola cayida d'estos apaecieron partíos políticos de calter [[Fundamentalismu|fundamentalista ideolóxicu]] como [[Senderu Lluminosu]] y el [[Movimientu Revolucionariu Tupac Amaru]] que cometieron actos terroristes, d'estos el primeru sigue activu hasta l'actualidá nuna zona conocida como'l [[VRAEM]] y utilizando'l métodu de guerres de guerrilles p'atacar a les autoridaes del Estáu peruanu. L'exércitu de dichu país tamién utilizó táctiques de guerrilles pa responder a los grupos insurxentes; más palantre utilizaron les táctiques (ente ella la de guerrilla) pa enfrentase a les [[Conflictu estremeru ente'l Perú y l'Ecuador|invasiones ecuatorianes]] de [[1981]] y [[1995]]. === Guerrilla urbana === {{AP|Guerrilla urbana}} La guerrilla urbana ye un tipu específicu de táctiques de guerrilla apaecíu na segunda metá del sieglu XX, que se caracteriza por desenvolvese nun ambiente urbano como parte d'una estratexa coordinada de llucha militar, munches vegaes de naturaleza anticolonial o revolucionaria. Por casu, el [[M-19]] de Colombia o'l [[FPMR]] de Chile. == Oxetivos == Mientres una [[guerra]] convencional, la guerrilla ye auxiliar del [[exércitu]] y funcional a los sos oxetivos. Les guerrilles que se plantegaron como métodu de lliberación nacional na década de 1960 proponíense sicasí crear exércitos populares a partir de la llucha de grupos guerrilleros. Acordies cola concepción militar tradicional (por casu, la del teóricu militar prusianu [[Carl von Clausewitz]]), la guerrilla nun ye posible si nun s'esplega nun territoriu natural de mal accesu. La guerrilla de la segunda metá del [[sieglu XX]] despintóse y actuó nes ciudaes y realizó operativos de comandu y ataques con bombes non solo contra oxetivos [[policía|policiales]] y [[exércitu|militares]], sinón tamién contra bancos y otres empreses. Tamién recurrió al secuestru como forma de "propaganda armada" y de "recuperación de fondos" pa financiar les sos actividaes. La llamada "guerrilla urbana", [[marxista]] o [[nacionalista]], tuvo manifestaciones n'Europa, coles [[Brigaes Rojas]] d'[[Italia]] o la [[Fraición del Exércitu Coloráu]] n'[[Alemaña]]. Tamién n'[[América Llatina]], principalmente na [[Arxentina]] y [[Uruguái]], la guerrilla actuaba nes ciudaes, como de fechu asocediera n'[[Arxelia]] y n'[[Irlanda]]. Sicasí, dellos trataos militares, incluyíu'l del Departamentu de Defensa d'Estaos Xuníos, nun consideren a estos movimientos como guerrilleros, sinón movimientos de baxa intensidá, yá que nun tener un espaciu físicu que controlen y gobiernen. ===Les fases de la guerra de guerrilles=== Magar resultar bien difícil establecer ciertos pasos daos pola mayoría de los movimientos guerrilleros, pola mesma naturaleza de la guerra y les grandes diferencies ente países, sí esiste ciertu consensu en reconocer la tesis de [[Mao Zedong|Mao]] (1894-1976) -consideráu un brillosu estratega militar- "''el poder naz del fusil''" y el [[campesinado]] pue ser movilizáu pa participar na [[guerra popular]] de la llucha armada al traviés d'una guerra de guerrilles en tres fases que tou movimientu guerrilleru ta obligáu a cubrir: * Fase 1.- Consiste na movilización del campesinado y l'establecimientu de la '''organización'''. * Fase 2.- Consiste nel '''establecimientu de bases rurales''' y la medría de la coordinación ente les [[Guerrilla|guerrilles]]. * Fase 3.- Consiste na transición a una '''[[guerra convencional]]'''. Los escritos de Mao sobre la guerra de guerrilles y la noción de guerra popular son consideraos xeneralmente como llectura esencial p'aquellos que deseyen conducir operaciones de guerrilla y pa los que s'oponen a la mesma. [[Che Guevara|Ernesto "Che" Guevara]] (1928-1967) -ideólogu y comandante de la [[Revolución Cubana]]- impulsó la instalación de [[Foquismo|focos guerrilleros]] en dellos países. Ente 1965 y 1967, él mesmu combatió nel [[República Democrática d'El Congu|Congo]] y en [[Bolivia]]. Nel so llibru, "''La guerra de guerrilles''" (1960), señalo al respeutu (en respaldu a la tesis de Mao): * El terrén de la llucha armada ten de ser fundamentalmente'l campu. * Les fuercies populares pueden ganar una guerra contra l'exércitu. * Non siempres hai qu'esperar a que se dean toles condiciones pa la revolución; el focu insurreccional puede creales. Na serie de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] "Soldaos" tómase'l casu de la China mientres la so guerra civil ente comunistes y nacionalistes como'l paradigma de cómo un exércitu guerrilleru puede llegar a ganar a otru regular pelos sos propios medios y ensin ser la fuercia auxiliar de naide. Según esta fonte la guerra de guerrilles traviesa estos trés fases:<ref name="soldaos12">Dellos, Irregulares, capítulu 12 de Soldaos, [[Londres]], [[British Broadcasting Corporation|BBC]], [[1984]].</ref> === Organización === [[Ficheru:My Tho, Vietnam. A Viet Cong base camp being. In the foreground is Private First Class Raymond Rumpa, St Paul, Minnesota - NARA - 530621 edit.jpg|thumb|200px|right|Soldáu d'Estaos Xuníos mientres la quema y destrucción d'una supuesta base del [[Viet Cong]], la organización guerrillera de [[Vietnam]], en [[1968]].]] Al escarecer de la fuercia numbérico y del armamentu aparente pa enfrentase a un [[exércitu]] regular, les guerrilles eviten l'enfrentamientu en campu abierto. En cuenta de ello, actúen dende bases establecíes en terrenos inaccesibles y remotos tales como [[viesca|viesques]], [[Monte|montes]] o [[xungla|xungles]], dependiendo del sofitu de los sos habitantes pa consiguir reclutes, alimentos, abellu ya información. Les guerrilles tamién pueden recibir sofitu en forma d'armes, suministros médicos y asesoría militar del so propiu exércitu o de los sos aliaos. Empieza cola entrada d'una fuercia estranxero o un gobiernu opresor y la nacencia d'un sentimientu en ciertos grupos pa terminar con él. Otra posibilidá ye qu'un grupu dau decida faese col control del poder, pero evalúe que nun tener el sofitu popular suficiente pa llegar al gobiernu por métodos democráticos y por ello diseñe una estratexa pa desestabilizar el país y tomar el gobiernu pola fuercia. Nesta fase se entablan rellaciones ente los distintos grupos opositores, empezar a establecer la organización de mandu y a realizar les primeres aiciones. === Afitamientu === Cuando la fuercia gubernamental empieza a actuar, los guerrilleros suelen retirase a llugares pocu accesibles onde pueden faer una vida más o menos normal (si ye necesariu llevar a la población que los tuvo sofitando). Nestos llugares entrénense, perfeccionen la so preparación militar, planien les sos aiciones y tornen a la parte de combate pa efeutuar les sos operaciones. Estos llugares suelen ser tamién los arsenales onde guarden l'armamentu prindáu al enemigu y mercáu nel mercáu negru pol dineru que recueyen por coleutes, secuestros, estorsiones, etc. === Pasu a guerra convencional === L'afitamientu termina cuando se consiguió controlar suficiente terrenal y población pa formar un exércitu y axuntáronse abondes armes de toes clases como pa poder enfrentase al exércitu gubernamental nel so propiu terrén. Cuando se dan estos puntos lláncense grandes ofensives que terminen per foliar y desmoralizar al exércitu enemigu qu'opta por retirar se, rindise o a cencielles esbarrumbase. Esti últimu pasu nun ye una consecuencia inevitable de la guerra de guerrilles y non tolos movimientos guerrilleros lleguen a él. Consiguir en [[China]], en [[Cuba]], en [[Vietnam]], en [[Nicaragua]] o n'[[Afganistán]] cola ayuda otros países como la Xunión Soviética y n'otros casos d'Estaos Xuníos; pero fracasaron estrepitosamente o s'enllancaron como nél [[Sáḥara Occidental]], [[Arxentina]], [[Chile]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Colombia]], [[Méxicu]] o [[Perú]]. ''' Atayar esti últimu pasu puede consiguise per dellos caminos: aplicación d'una efeutiva campaña [[Contrainsurgencia|contrainsurgente]], escosamientu de la guerrilla, cambeos políticos d'onde reciben sofitu económicu, perda de sofitu popular o un altu'l fueu negociao. ''' == Efeutos nel oponente == L'efeutu de la guerra de guerrilles sobre l'oponente ye variable dependiendo del terrén nel que se lluche. En campu abierto nun ye bien eficaz, pero en xungles (como'l casu de la [[guerra de Vietnam]]) o escenarios urbanos puede aportar a devastador, especialmente pa desmoralizar al oponente y escosar les sos fuercies. Dellos politólogos{{quién}} consideren que la guerra de guerrilles ye una modalidá bélica qu'obedez al patrón d'una guerra de gastadura. == Ver tamién == * [[Foquismo]] * [[Tierra esfarrapada]] * [[Movimientos guerrilleros|Llista de movimientos guerrilleros de posguerra]] * [[Grupos partisanos y de resistencia mientres la Segunda Guerra Mundial|Llista de grupos partisanos y de resistencia mientres la Segunda Guerra Mundial]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Guerrilla warfare}} * [https://web.archive.org/web/20120622050358/http://seguridadinternacional.es/gesi/es/contenido/delimitaci%C3%B3n-te%C3%B3rica-de-la insurxencia-conceutu-fines-y-medios “Delimitación teórica de la insurxencia: conceutu, fines y medios”], por [http://www.ugr.es/~jjordan/ Javier Xordán], publicáu en GESI, 20 de febreru de 2011. * [https://web.archive.org/web/20120624052908/http://12company.org/ Llibru que narra los desafortunaos sucesos que llevaron a la muerte a ensame de mozos guerrilleros, grupu d'operaciones especiales] * [https://web.archive.org/web/20070709072544/http://www.edicionesestrategia.com.ar/oa.html Centru d'Estudios Universitarios del Sur - Ediciones Estrategia / seición "Historia y pensamientu d'Organizaciones n'Armes."] * {{Enllaz rotu|1=Los Artefautos Esplosivos Improvisaos (IEDs) |2=http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones/ieds.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} por Fernando M. Mañas y Javier Xordán * [http://www.elortiba.org/uturuncos2.html Uturuncos. La primer guerrilla arxentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018190546/http://www.elortiba.org/uturuncos2.html |date=2006-10-18 }} * [https://web.archive.org/web/20070112135547/http://www.juliocarreras.com.ar/ensayos.htm Grupos guerrilleros na Arxentina - Sieglu XX] * [https://web.archive.org/web/20171002232111/http://www.boinasverdes.es/ Foru Guerrilleru onde s'axunten aquellos que sirvieron nes Boínes Verdes d'España] en * [http://www.ugr.es/~gesyp/ GESYP. Grupu d'Estudios sobre Política y Seguridá Internacional] * [https://web.archive.org/web/20120526212922/http://www.quipueditorial.com.ar/Polarmad.pdf La Política Armada - Dende Uturuncos y el FRIP al ERP y Montoneros] * [http://www.shopguerrilla.com/ Material y equipu pa la guerra de guerrilles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203192646/http://www.shopguerrilla.com/ |date=2011-12-03 }} {{Tradubot|Guerra de guerrillas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de guerrilles| ]] l7wfev41gwxd126j8zi2j75vyuraupk 0 116170 4496373 3893208 2026-05-26T05:34:45Z Limotecariu 735 4496373 wikitext text/x-wiki Col nome de '''Luis Enrique''' podemos referinos a: * '''[[Luis Enrique Mejía López]]''' (1962-), cantante y compositor nicaraguanu. * '''[[Luis Enrique Martínez García]]''' (1970-), ex-futbolista y entrenador asturianu. {{dixebra de persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} sdenay0wk54pajhpbry1wncwi6encq4 0 116240 4496418 4494271 2026-05-26T06:09:13Z Limotecariu 735 4496418 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20121120}} [[Ficheru:Police in Malayan Emergency.jpg|thumb|Policías entruguen a un civil mientres la [[emerxencia malaya]]. La contrainsurgencia implica aición d'autoridaes tanto policiales como militares.]] [[Ficheru:6th Marine Rgt. on patrol in Marja 2010-02-22 crop.jpg|thumb|[[Marines d'Estaos Xuníos]] patrullando mientres una operación contrainsurgencia en [[Marjah]], [[Afganistán]], en febreru de 2010.]] La '''contrainsurgencia''' ye un conxuntu de téuniques y práutiques aplicaes polos estaos coles mires de detectar y destruyir a los miembros y [[bases de sofitu]] de los [[guerrilla|grupo insurxentes]]. Estes midíes son de dos tipos: per un sitiu, operaciones militares, policiales y d'intelixencia, destinaes a degradar la capacidá d'aición de la insurxencia y esaniciala si ye posible, y, por otru, aiciones de sofitu a la población combinaes con otres de propaganda y guerra psicolóxica, empuestes a influyir nel ánimu de la población civil y debilitar o inclusive anular el sofitu qu'esta empresta a la insurxencia, que d'esta manera quedaría privada del mediu fundamental nel que vive y desenvuelve la so actividá («ganar corazones y mentes», según la espresión utilizada per primer vegada pol xeneral francés [[Louis Hubert Lyautey]] mientres la so campaña contra la insurxencia de les llamaes Banderes Negres na frontera ente China ya Indochina en 1895 y que foi emplegada darréu polos británicos mientres la [[Emerxencia malaya|Emerxencia Malaya]] y polos norteamericanos mientres la [[Guerra de Vietnam]]). En numberosos casos, los estaos combinaron téuniques de contrainsurgencia con práutiques de guerra puerca», actividaes illegales y contraries a los derechos humanos, tales como execuciones estraxudiciales, secuestros y tortures, que podríen constituyir crímenes de guerra y crímenes contra la Humanidá. == Estratexes == Un exemplu de contrainsurgencia producir na guerra salvadoriana, na cual [[Estaos Xuníos]] gastó mil millones de dólares destinaos a la contrainsurgencia con cuenta de neutralizar a les fuercies guerrilleres. Esti dineru foi emplegáu n'aviones, entrenamientos al exércitu y teunoloxía militar d'avanzada. Estes táctiques contrainsurgentes, emplegar mientres la [[Guerra de Vietnam]] pol Exércitu francés y desenvueltes pol Exércitu norteamericanu, en dichu conflictu utilizáronse midíes como: * [[Aldegues estratéxiques]] * Control d'entraes y salíes de la población * Censos de tolos pobladores d'una aldega estratéxica * Llabor social del exércitu == Casos == La hestoria de les campañes contrainsurgencia nun s'amuesa bien favorable colos exércitos que les llibraron antes de la [[guerra de Vietnam]]. De primeres la contrainsurgencia consistía nuna represión ferrial, pero gracies a la esperiencia y a la meditación les estratexes fueron camudando pa llograr atraese al pueblu escontra la causa gubernamental. # Mientres les guerres napoleóniques los españoles causaron graves baxes a los exércitos de [[Napoleón]] y, hasta'l final de los sos díes, la campaña n'España foi'l gran escayu claváu nel arguyu de Napoleón, inclusive percima de la derrota en [[Rusia]].<ref name="aventura31">[[Manuel Moreno Alonso]], L'asesinatu de Napoleón, nᵘ 31 de [[L'aventura de la Hestoria]], [[Arlanza Ediciones]], [[Madrid]], mayu de [[2001]]</ref> # Ente [[1927]] y [[1933]] les tropes del [[EDSN]] lideraes pol patriota [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Augusto César Sandino|Augusto C. Sandino]] llograron sostener una guerra nacional nos montes tropicales de [[Nueva Segovia|Las Segovias]] que foi bien aleccionadora pa los oficiales y ''marines'' norteamericanos que darréu combatiríen na Segunda Guerra Mundial. # Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] los xaponeses aplicaron la norma de los ''Trés toos'' (''Quemar tou, mátalo tou y destrúyilo tou'') nes rexones y países qu'ocuparon. # En [[1954]] los vietnamites del [[Vietminh]] ganaron a los franceses na [[Guerra d'Indochina]]. # En [[1975]] los americanos terminaron d'estrellase totalmente na [[guerra de Vietnam]]. # En [[1989]] los soviéticos retirar d'[[Afganistán]] y unos años dempués cayó'l gobiernu procomunista.<ref name="aventura37">[[Arturo Arnalte]], El Vietnam soviéticu, nᵘ 37 de [[L'aventura de la Hestoria]], [[Arlanza Ediciones]], [[Madrid]], payares de [[2001]]</ref> == Un exemplu esitosu == Una de les campañes contrainsurgencia más famoses y que marcó les llinies d'actuación de les siguientes foi la llevada a cabu polos [[ingleses]] en [[Malasia]] tres la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref name="elite">Dellos, Cuerpos d'Élite, Misión Imposible, [[Círculu Dixital]] - [[British Broadcasting Corporation|BBC]], [[Madrid]] - [[Londres]], [[2006]], ISBN 84-609-6758-1</ref> Por cuenta de una serie d'atentaos y ataques realizaos por guerrilles, especialmente'l Partíu Comunista Malayu, el gobiernu inglés vio la necesidá de combatir estes aiciones d'una manera distinta, ante la incapacidá de les unidaes regulares p'atopar y neutralizar a los grupos guerrilleros. La campaña tenía tres eje básicos: - Asitiar a la población civil en nuevos poblaos protexíos y zarraos (''esraizadura''). Asina los habitantes podíen ser controlaos, tantu pa entrar como pa salir, amenorgando a les guerrilles les posibilidaes de llograr suministros, [[armes]], información, etc. - Ufiertar la imaxe de que ye'l gobiernu y non les guerrilles quien pueden apurrir un sistema de vida meyor a la población. Pa esti fin imprimiéronse [[folletos]] ilustraos y suministróse ayuda a les aldegues en forma de cuidos sanitarios o [[alimentos]], ente otres. - Combatir a les guerrilles nel so propiu terrén, la [[xungla|xungla malaya]], emplegando una fuercia cuasi igual a la guerrillera; nel sentíu de ser pequeña y móvil, tener una gran conocencia del terrén ya independencia del restu del exércitu. Pa ello volvió formase'l [[Special Air Service (SAS)|SAS]], desenvolvióse la táctica del "''saltu a los árboles''" (pa cayer dientro de la xungla) y lleváronse a cabu delles misiones de busca y destrucción. Na serie "Soldaos" de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] califica la campaña como un ésitu, magar que Malasia terminó siendo independiente. Darréu los americanos afixeron delles d'estes téuniques en [[Guerra de Vietnam|Vietnam]] con un resultáu catastrófica. Na coleición Nam llega a describila como la meyor forma de reclutamiento que tenía los [[Vietcong]]. == Vietnam y Afganistán== Tres la guerra nel sureste asiáticu la llucha contra la insurxencia dio un entorno por dos razones: * Conciencia nes grandes potencies de que non toles guerres son susceptibles de ser ganaes. * Esperiencies llograes nes campañes anterior y estudiáu profusamente. D'esta miente los fracasos de los movimientos guerrilleros ya insurxentes fuéronse atropando progresivamente: # El [[Frente Polisariu]] nun llogró imponese al exércitu [[Marruecos|marroquín]], magar los sos ésitos iniciales.<ref name="aventura89">[[David Solar]], Ensin Solución. Sáḥara, 30 años de conflictu, nᵘ 89 de [[L'aventura de la Hestoria]], [[El Mundo (España)|Arlanza Ediciones]], [[Madrid]], marzu de 2006</ref> # En [[El Salvador]] la guerrilla del [[FMLN]] nun llogró tomar del poder políticu. Sicasí robláronse Alcuerdos de Paz qu'habilitaron al FMLN como partíu políticu. Ganando les eleiciones presidenciales en 2009 y en 2014, llevando como candidatu a un ex-guerrilleru. # Los [[contras]] nicaraguanos nun llograron derrocar al gobiernu [[Sandinista]], mesmu que salió al ser ganáu nes urnes mientres les eleiciones del [[25 de febreru]] de [[1990]]. # En [[Guatemala]] terminó roblándose la paz ente'l gobiernu y les guerrilles de la [[Union Revolucionaria Nacional Guatemalteca|UNRG]]. == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === == Ver tamién == * [[Bruce Hoffman]] * [[Contraterrorismu]] * [[Terrorismu d'estáu]] * [[Rexistros de la Guerra d'Iraq]] {{Tradubot|Contrainsurgencia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra|Contrainsurgencia]] [[Categoría:Ciencia militar|Contrainsurgencia]] [[Categoría:Estratexa militar|Contrainsurgencia]] [[Categoría:Contrainsurgencia| ]] tjloxwpqlgpsv7wkv71jofw7hupbnr3 0 116465 4496276 4300480 2026-05-25T13:51:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496276 wikitext text/x-wiki {{rexón}} La '''Provincia d'Agrigento''' ye una provincia de la [[Sicilia]]. Allugada nel sur sobre la [[Canal de Sicilia]], leinda: * al oeste cola [[provincia de Trapani]], * al norte cola [[provincia de Palermo]], * al nordeste cola [[provincia de Caltanissetta]]. == Datos == La provincia consta de 43 conceyos, 448.053 habitantes (el 9% de la población siciliana) y estiéndese por 3.042 km (el 11,8% del territoriu sicilianu). == Xeografía == [[Ficheru:Platani delta seen from Eraclea Minoa - Italy 2015.JPG|thumb|250px|left|Paisaxe qu'amuesa la provincia]] La provincia, allugada nel [[Sicilia Central|centru]], y al sur de Sicilia, estrémase claramente ente la [[Mariña]], baxa y arenosa, y la "[[Sicilia interior|interior]] compuesta por [[colina|colina principalmente montascoses]], que nuna dómina fueron [[azufre]] períes redondes y seques. Escontra'l norte, atópase los [[Montes Sicanos]], al este y al oeste los ríos [[Saláu (ríu)|Mueyu]] y [[Ríu Belice (Italia)|Belize]], ente que al sur atopa la mariña. La llanura, sicasí, anicia principalmente nel territoriu del conceyu de [[Licata]], enantes descritu como'l Champs-Frost pal rodio Creta. Atopar nel territoriu provincial el ''Llagu di Magazzolo'' y el ''Llagu Arancio'', ente [[Sambuca di Sicilia]], xunto a los montes Arancio (403 m) y Cirami (516 m). Formen parte del territoriu provincial les [[Islles Pelagie]] qu'amás formen parte d'[[África]] pola proximidá al continente, faciendo que Agrigento, [[Sicilia]] ya [[Italia]] sían Transcontinentales. L'archipiélagu inclúi a la [[Isla de Lampedusa]], [[Linosa|Isla de Linosa]] y la [[Lampione|Isla Lampione]], entendíes nel Conceyu de [[Lampedusa y Linosa]]. Ente [[Sambuca de Sicilia]] y [[Caltabellota]] atópase un enclave de la [[provincia de Palermo]] (San Biagio, fraz. di [[Bisacquino]]). === Orografía === [[Ficheru: Monterosebivona1.jpg|thumb|200px|right|El [[Monte Rose]] ([[Bivona ]])]] La provincia d'Agrigento ye montascosa al norte, ta entendida nel territoriu'l cordal los [[Montes Sicanos]], que presenta dellos picos de más de 1000 m d'altitú como'l [[Monte Rose]], allugáu en llende de les provincies d'Agrigento y Palermo (nos conceyos de [[Bivona]] y [[Palazzo Adriano]] en Palermo), y [[Monte Cammarata]] (1578 m), el picu más altu de la provincia . === Hidrografía === [[Ficheru: Belice-map-bjs.jpg|left|thumb|200 px|Ruta del ríu [[Ríu Belice (Italia)|Belize]] ente Tripani y Agrigento]] La provincia cunta con trés [[llagu|llagos]] artificiales: la [[presa Castillo]] (o Llagu Magazzolo), en [[Bivona]], el [[Orange Lake]], en [[Sambuca di Sicilia]] y xunto a los montes la [[presa San Juan]] d'Orange (403 m) y Cirami (516 m) y nel ríu Naro, el ríu cerca de la ciudá del mesmu nome. A pesar de la presencia d'esti ríu, la provincia ye bien baxa n'[[agua]] y ye de cutiu suxetos a la falta d'[[agua]] potable, debíu al réxime de los ríos semi-enchentes que causa que mientres el branu ensúguense dafechu. Sicasí, hai más d'un ríu d'importancia qu'afecta la provincia: * El ríu [[Ríu Belice (Italia)|Belize]], crucia'l dell'agrigentino norte de la frontera cola [provincia [de Trapani.]] El caudal mediu añal (alredor de 4,5 m / s) ye bien modestu en rellación a la estensión de la cuenca. * El ríu [[Platani]], que pasa per delles ciudaes de la provincia (como [[San Biagio Platani]]) pa dar llugar dempués d'un viaxe trabancosu nel [[Estrechu de Sicilia]]. Hinchentes enchentes del ríu cola cayida significativa de la magra y bien fuerte pel branu, con un caudal mediu añal de 7,5 m/s . * El ríu [[Imera Sur]], tamién conocíu como saláu, secu o mediu plazu namái per un añu, tien una escala modesta, (namái 5,1 m / s) a pesar de 'amplia coleición de la cama. La Imera sur de los fluxos nes zones montascoses ente la [provincia [de Enna]] y Agrigento y desagua nel mar de [[Licata]]. Ye'l ríu más llargu en Sicilia y nel pasáu representó a la frontera de la parte oriental de Sicilia y sicanos occidental de Sicilia y los sicilianos, cartaxineses y griegos a los romanos, de siguío, la llinia divisoria ente'l [[Val di Noto]] y [[Val di Mazara.]] == Clima == Agrigento ye una de les provincies más templaes en Sicilia, anque la menos espuesta a condiciones estremes que se producen n'otres árees de la islla mientres les foles de calor más intensu pel branu. A lo llargo de la mariña y les llanures costeres pel hibiernu les temperatures escasamente toquen debaxo de 7.8 ° C, ente que pel branu, les temperatures medies son bastante altes (permediu diariu d'alredor de 26 / 27 ° C en [[xunetu]] y [[agostu]]). La provincia d'Agrigento caracterízase principalmente pola alta mugor, de manera bien intensa. Ye frecuente la presencia de borrina sobremanera nel suroeste. == Economía == La provincia d'Agrigento ye eminentemente [[agricultura|agrícola]]. Ye la penúltima provincia más probe d'[[Italia]] con un [[PIB per cápita]] nominal de € 14,605 nel [[2009]].<ref>http://www.unioncamere.gov.it/images/stories/documenti/doc/allegati2/Comunicati_stampa/com_assemblea_11_12_2010.doc</ref> == Turismu == [[Ficheru:Temple of Hera - Agrigento - Italy 2015.JPG|left|thumb|300px|Templu de Hera]] Puede visitase el [[Valle de los Templos]] en [[Agrigento]], el monumentu de [[Sciacca]], o l'antigüedá de [[Barocco|barocca]] [[Naro]] con inscripciones paleocristianes. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Llocalidaes de la provincia d'Agrigento]] * [[Agrigento]] * [[Empédocles]] * [[Porto Empedocle]] * [[Valle de los Templos]] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20060213031420/http://www.regione.sicilia.it/turismo/web_turismu/sicilia/it/localita/provincia_ag.htm Provincia d'Agrigento (Información turística na web oficial de la Rexón Sicilia)] * [http://www.guidadiagrigento.it Portal con guía de la provincia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322154710/http://guidadiagrigento.it/ |date=2018-03-22 }} {{Tradubot|Provincia de Agrigento}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies desapaecíes de Sicilia|Agrigento]] hj5hr1msxher73oz1i0kwm5n87nduje 0 117622 4496493 4452214 2026-05-26T07:30:13Z Limotecariu 735 4496493 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20150406004245}} {{Ficha de congresu |nome = Parllamentu Centroamericanu |llexislatura = |imaxe = Bandera del Parlamento Centroamericano.svg |tamañu_imaxe = 200px |pie_imaxe = |creación = [[28 d'ochobre]] de [[1991]] |términu = |tipu_cámara = [[Unicameral]] |cámara_alta = |llende_alta = |cámara_baxa = |llende_baxa = |empecipio_sesiones = |empecipio_sesiones_alta = |empecipio_sesiones_baxa = |sesiones = |lider1 = [[Tony Raful Tejada]] |partíu1 = |eleccion1 = 2017-2018 |lider2 = |partíu2 = |eleccion2 = |mayoría1 = |mayoría2 = |miembros = 120 Diputaos |camara1 = |camara2 = |estructura1 = Parlacen groups 2016-2017.svg |estructura1_res = 200px |grupos_politicos1 = {{lleenda|#FF0000|[[Grupu Izquierda Parllamentaria|Izquierda Parllamentaria]]: 28 }} {{lleenda|#32CD32|[[Grupo Integración Centro - Democráticu|Integración Centro - Democráticu]]: 62 }} {{lleenda|#FFFF00|Unidá Democrática Integracionista: 20 }} {{lleenda|#0000FF|[[Grupo Alianza Democrática|Alianza Democrática]]: 7 }} |autoridá = Tratáu Constitutivu del Parllamentu Centroamericanu y otres Instancies Polítiques |lema = |salon_sesiones_alta = |salon_res = |sede_alta = {{bandera|Guatemala}} [[Ciudá de Guatemala]] |salon_sesiones_baxa = |salon_res = |sede_baxa = |sitiu_web = http://www.parlacen.int/ |anterior = |siguiente = }} '''Parllamentu Centroamericanu''' (tamién conocíu como '''Parlacen''') ye una [[institución]] [[política]] consagrada a la integración de los países de [[Centroamérica]]. Tien la so central na [[Ciudá de Guatemala]]. L'orixe del Parlacen tuvo llugar el 14 de xineru de 1986, mientres el discursu de toma de posesión del presidente electu de Guatemala pal periodu 1986-1990, [[Marco Vinicio Cerezo Arévalo]], formalizando la so propuesta a los países del ismu argumentando que dichu organismu fungiría como caxa de resonancia política col fin d'analizar ente hermanos centroamericanos les regles comunes de la convivencia pacífica y desenvolvimientu de la rexón. El ''Tratáu Constitutivu del Parllamentu Centroamericanu y otres Instancies Polítiques'' foi suscritu en [[1987]], efectuándose la so primer sesión solemne'l [[28 d'ochobre]] de [[1991]] en Ciudá Guatemala. El Parlacen como órganu políticu de la rexón, forma parte del [[Sistema de la Integración Centroamericana]] SICA constituyíu pol [[Protocolu de Tegucigalpa]] a la Carta de la [[Organización d'Estaos Centroamericanos]] (Odeca), suscritu'l 13 d'avientu de 1991, que tien como oxetivu fundamental realizar la integración y representatividá política ya ideolóxica, nun sistema democráticu pluralista que garantice eleiciones llibres y participatives, en condiciones d'igualdá de los partíos políticos. == Composición y países integrantes del Parlacen == El Parlacen integrar con 20 [[diputaos]] nacionales electos direutamente por aciu [[sufraxu universal]] polos ciudadanos de cada Estáu miembru. Los diputaos del Parlacen son electos por un periodu igual al periodu d'eleición de cada gobiernu en cada país miembru del Parlacen. Amás integrar, los Presidentes y los Vicepresidentes o Designaos a la Presidencia de la República de cada unu de los Estaos Centroamericanos, al concluyir el so mandatu, pol periodu que determina la Constitución de cada país. == Estaos miembros == * {{Bandera|Guatemala}} [[República de Guatemala]] * {{Bandera|El Salvador}} [[República d'El Salvador]] * {{Bandera|Hondures}} [[República d'Hondures]] * {{Bandera|Nicaragua}} [[República de Nicaragua]] * {{Bandera|República Dominicana}} [[República Dominicana]] * {{Bandera|Panamá}} [[República de Panamá]] * {{Bandera|Méxicu}} [[Méxicu]] (Estáu Observador) ** {{Bandera2|Chiapas}} (Estáu Observador) * {{Bandera|Puertu Ricu}} [[Puertu Ricu]] (Estáu Observador) * {{Bandera|Marruecos}} [[Marruecos]] (Estáu Observador) * {{Bandera|Taiwán}} [[Taiwán]] (Estáu Observador) * {{Bandera|Venezuela}} [[Venezuela]] (Estáu Observador) En 2013 roblóse l'alcuerdu por que el Estáu de Chiapas ingresara como observador. Ente 1998 y 2010 la República Dominicana unvió 22 diputaos designaos y a partir de 2010 la República Dominicana ye miembru plenu del PARLACEN con diputaos electos en forma direuta por sufraxu universal.<ref>{{cita web|url=http://www.parlacen.org.gt/diputaos/venceyo-2-diputaos-v-001-buscar.html|títulu=Direutoriu de diputaos|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111006093747/http://www.parlacen.org.gt/diputaos/venceyo-2-diputaos-v-001-buscar.html|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.listin.com.do/la-republica/2010/8/28/156664/Juramentan-a diputaos dominicanos-al-Parlacen|títulu=Juramentan a diputaos dominicanos al Parlacen }}</ref> '''Retiru temporal de Panamá''' Panamá anunció'l so retiru del PARLACEN pero 12 diputaos electos en 2009 van siguir hasta 2014.<ref>{{cita web |url=http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2009/12/01/hoy/panorama/2013290.asp|títulu=Panamá da'l llombu al Parlacen }}</ref>(Vease Nota)<ref name="ref_duplicada_2">[https://web.archive.org/web/20101015165254/https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5iQsHrUSp1PaVpfsRTwB5STFgTDkA Panamá comunica oficialmente'l so retiru del Parllamentu Centroamericanu al SICA] - ''[[Axencia EFE|EFE]]'' (19 d'agostu de 2009)</ref> El Presidente del PARLACEN del periodu 2010-2011 foi'l diputáu por Panamá Dorindo Cortez y 12 diputaos electos en 2009 van caltenese como diputaos electos de Panamá hasta 2014. La Corte Centroamericana de Xusticia afirma nun resolución sobre'l Tratáu Constitutivu del PARLACEN, que nun esiste mecanismu p'arrenunciar al PARLACEN, polo que Panamá nun puede salise d'esi ente parllamentariu rexonal.(Vease nota)<ref>{{cita web |url=http://horacero.com.pa/index.php?option=com_content&view=article&id=14853:hora-cero&catid=129:politica&Itemid=111115|títulu=Panamá nun puede salise del Parlacen, diz Corte Centroamericana }}</ref> Nel añu 2012 la Corte Suprema de Xusticia de Panamá declara inconstitucional la decisión del Órganu Executivu de salir del PARLACEN polo que Panamá se reintegra. [[Belize]] y [[Costa Rica]] nun son miembros del Parlacen. Nel casu de Costa Rica tanto'l gobiernu como práuticamente tolos partíos d'oposición concuerden en nun ingresar al Parlacen nin a la Corte Centroamericana de Xusticia sacante nel casu que se realicen ciertes reformes, como esaniciar la diputación automática pa ex presidentes y amenorgar los costos de caltenimientu y salarios.<ref name="crhoy_1">{{cita web|url=http://www.crhoy.com/costa-rica-se-mantendra-fuera-del-parlacen/|títulu=http://www.crhoy.com/costa-rica-se-mantendra-fuera-del-parlacen/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140508061152/http://www.crhoy.com/costa-rica-se-mantendra-fuera-del-parlacen/|fechaarchivu=2014-05-08}}</ref><ref name="crhoy_2">{{cita web|url=http://www.crhoy.com/parlacen-nun tien-nenguna utilidá-diz-vicecanciller/|títulu=http://www.crhoy.com/parlacen-nun tien-nenguna utilidá-diz-vicecanciller/}}</ref> Adicionalmente el gobiernu de Costa Rica y de Panamá empecipiaron un procesu d'integración distinta al SICA ya inclusive, según dalgunos, paralelu. Costa Rica intentó averase más a Panamá y a [[Colombia]] qu'a Centroamérica por razones diverses, anque una d'elles pue ser el sofitu diplomáticu dadu per Colombia y Panamá a delles reivindicaciones territoriales y tensiones con Nicaragua, mientres la [[Corte Centroamericana de Xusticia|CCJ]] y otros espacios de la SICA inclináronse más a favor de Nicaragua.<ref>{{cita web |url=http://www.larepublica.net/app/cms/www/index.php?id_menu=96&pk_articulo=30120&ut=30|títulu=http://www.larepublica.net/app/cms/www/index.php?id_menu=96&pk_articulo=30120&ut=30 }}</ref> == Antecedentes == Na histórica [[:s:Declaración de Esquipulas|Declaración de Esquipulas I]] emitida polos Presidentes de los países de Centroamérica, na ciudá d'[[Esquipulas]], [[República de Guatemala]], el 25 de mayu de 1986, declararon: "Que ye necesariu crear y complementar esfuercios d'entendimientu y cooperación con mecanismos institucionales que dexen fortalecer el diálogu, el desenvolvimientu conxuntu, la democracia y el pluralismu, como elementos fundamentales pa la paz nel área y pa la Integración de Centroamérica. Ye por ello que convién crear el Parllamentu Centroamericanu. Los sos integrantes van ser electos llibremente por sufraxu universal direutu, nel que se respete'l principiu del pluralismu políticu participativu." Ye según suscríbese'l Tratáu Constitutivu del Parllamentu Centroamericanu y Otres Instancies Polítiques nel mes d'ochobre (8, 15 y 16) de 1987, polos Estaos de [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Costa Rica]], [[Nicaragua]] y [[Hondures]], respeutivamente, preséu que cobró vixencia pa los primeros trés países depositantes (Guatemala, El Salvador y Hondures) a partir del 1 de mayu de 1990. El Parllamentu Centroamericanu quedó oficialmente instaláu'l 28 d'ochobre de 1991 y tien la so sede na [[ciudá de Guatemala]], República de [[Guatemala]]. La naturaleza xurídica del Parlacen definir como l'órganu rexonal y permanente de representación política y democrática del [[Sistema de la Integración Centroamericana]] (SICA), col fin de realizar la integración centroamericana y una convivencia pacífica dientro d'un marcu de seguridá y bientar social, que s'enconte na democracia representativo y participativo, nel pluralismu y nel respetu a la llexislación en materia d'integración, les llexislaciones nacionales y al [[derechu internacional]]. == Oxetivos == Ser l'órganu de representación democrática y política de los pueblos centroamericanos y dominicanu, exerciendo les funciones parllamentaries del Sistema Comuñal de la Integración Rexonal, que dexe llograr la unión de los nuesos pueblos. Exercer un lideralgu eficaz y democrático ente los distintos sectores rexonales, que nel marcu del desenvolvimientu sostenible coadyuve a la construcción gradual y progresivo de la Unión Centroamericana y de [[República Dominicana]], conformando una sociedá moderna, xusta y solidaria, onde se garantice la paz y el respetu a los derechos humanos. == Atribuciones == Son atribuciones del Parllamentu Centroamericanu: * Ye l'órganu rexonal y permanente de representación política y democrática col fin fundamental de realizar la integración * Proponer llexislación en materia d'integración ya iniciatives de profundización de la integración, según exercer control parllamentariu de la integración ya impulsar y empobinar los procesos d'Integración y la más amplia cooperación ente los países centroamericanos. * Proponer proyeutos de trataos y convenios, a axustase ente los países centroamericanos que contribuyan al prestu de les necesidaes del área y conocer los que proponga'l SICA * Participar nes xuntes de presidentes y de conseyos de ministros del SICA * Conocer de la eleición de los executivos de les instituciones del SICA y juramentarlos. Conocer los presupuestos de les instituciones de la integración y crear comisiones especiales p'analizar desalcuerdos ente los Estaos del SICA cuando afecten la integración. * Favorecer la convivencia pacífica y la seguridá de Centroamérica y los [[derechos humanos]] * Promover l'afitamientu del sistema democráticu, pluralista y participativu nos países centroamericanos, con estrictu respetu al [[derechu internacional]]. * Contribuyir a fortalecer la plena vixencia del Derechu Internacional. == Órganos del PARLACEN == El Parlacen s'estructura orgánicamente de l'Asamblea Plenaria, de la Xunta Direutiva del Secretariáu. === Asamblea Plenaria === L'Asamblea Plenaria ye l'órganu supremu del Parllamentu Centroamericanu y ta integrada por tolos diputaos y diputaes. Amás, collaboren nel desenvolvimientu de les sos xeres, les Comisiones y los Grupos Parllamentarios. Les atribuciones de l'Asamblea Plenaria son les siguientes: * Dirixir a la Xunta de Presidentes los encamientos qu'envalore pertinentes alrodiu de los asuntos que confronte Centroamérica en rellación cola paz, la seguridá y el desenvolvimientu de la rexón. * Escoyer cada añu a la Xunta Direutiva. * Aprobar el presupuestu del Parllamentu Centroamericanu. * Considerar y decidir alrodiu de los informes que-y presente la Xunta Direutiva. * Ellaborar y aprobar el Reglamentu Internu del Parllamentu Centroamericanu y los demás reglamentos que se riquir. * Integrar les comisiones de trabayu que considere convenientes. * Proponer proyeutos de trataos y convenios, a axustase ente los Estaos Centroamericanos que contribuyan a satisfaer les necesidaes del área. * Ratificar añalmente a les direutives de les Comisiones Permanentes del Parllamentu. * Les demás que se-y asignen nesti Tratáu o nos sos preseos complementarios. ==== Comisiones ==== Les Comisiones son instancies colexaes que la so función ye la de realizar los estudios y les investigaciones pertinentes avera del ámbitu de la so competencia, según aquellos que-yos sían treslladaos pola Xunta Direutiva o l'Asamblea Plenaria con cuenta de rindir l'informe o dictame correspondiente. Les comisiones de trabayu del Parllamentu Centroamericanu clasificar en: Permanentes: Son les establecíes nel Reglamentu Internu, con duración ilimitada, pal estudiu de los asuntos propios de la naturaleza de cada comisión. Les Comisiones Permanentes del PARLACEN son les siguientes: 1. Comisión Política y Asuntos Partidarios; 2. Comisión de Seguridá Ciudadana, Paz y Derechos Humanos; 3. Comisión de Macroeconomía y Finances; 4. Comisión d'Educación, Cultura, Deporte, Ciencia y Teunoloxía; 5. Comisión d'Integración, Comerciu y Desenvolvimientu Económicu; 6. Comisión d'Asuntos Agropecuarios, Pesca, Ambiente y Recursos Naturales; 7. Comisión de la Muyer, Niñez, Mocedá y Familia; 8. Comisión de Desenvolvimientu Municipal y Participación Ciudadana; 9. Comisión de Salú, Seguridá Social, Población y Asuntos Llaborales y Gremiales; 10. Comisión d'Asuntos Xurídicos y Institucionalidad Rexonal; 11. Comisión de Rellaciones Internacionales y Asuntos Migratorios; 12. Comisión de Turismu; 13. Comisión de Pueblos Indíxenes y Afrodescendientes; y, 14. Delegación de EUROLAT Estraordinaries: Van Ser establecíes pola Asamblea Plenaria p'asuntos d'especial importancia y trescendencia institucional del Parllamentu Centroamericanu y del procesu d'integración. Especiales: Son aquelles establecíes pola Xunta Direutiva, p'asuntos específicos. ==== Grupos Parllamentarios ==== Similares a les Bancaes del [[Parllamentu Européu]], consisten n'uniones ideolóxiques de los partíos políticos participantes. Los Grupos Parllamentarios son la espresión ideolóxica de les Diputaes y Diputaos Centroamericanos y entámense d'alcuerdu a l'afinidá política de los sos partíos. van conformar por aciu Acta Constitutiva que se fai de la conocencia de l'Asamblea Plenaria ya inscríbese ante la Xunta Direutiva, teniendo de publicar, lo cual pertenez ente otros principios ideolóxicos, fines políticos, órganos mínimos de direición y un Reglamentu de funcionamientu. Los actuales son:<ref>{{cita web|url=http://www.parlacen.int/Funcionamientu/GruposParlamentarios2013-2014.aspx|títulu=http://www.parlacen.int/Funcionamientu/GruposParlamentarios2013-2014.aspx|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140926073424/http://www.parlacen.int/Funcionamientu/GruposParlamentarios2013-2014.aspx|fechaarchivu=26 de setiembre de 2014}}</ref> * [[Grupo Alianza Democrática|Alianza Democrática]] * [[Grupo Unidad Democrática Integracionista|Unidá Democrática Integracionista]] * [[Grupo Integración Centro - Democráticu|Integración Centro - Democráticu]] * [[Grupu Izquierda Parllamentaria|Izquierda Parllamentaria]] === Xunta Direutiva === Ye l'órganu colexáu executor de les decisiones que emanen de l'Asamblea Plenaria, correspondiéndo-y dirixir alministrativamente al Parllamentu Centroamericanu. Puede constituyise de manera ampliada según lo regulao pol Reglamentu Internu. Ye electa pola Asamblea Plenaria d'ente los sos miembros, funciona de manera permanente por un periodu d'un añu, ya intégrase de la siguiente forma: * Un Presidente. * Cinco Vicepresidentes. * Seis Secretarios. Adopta les sos decisiones col votu favorable de siete de los sos integrantes y en casu d'empate la Presidencia gocia de votu calificáu. La Presidencia exercer de manera rotativa, según l'orde alfabéticu de los Estaos parte, empezando pol Estáu see. Toes los sos resolvimientos son apellables ante l'Asamblea Plenaria. Pol calter d'Observador Especial, República Dominicana cunta ante la Xunta Direutiva, con un Vicepresidente y un Secretariu axuntos. === Secretariáu === El Secretariáu ye l'órganu téunicu alministrativu del Parlacen, que s'estructura en tres Secretaríes especializaes que tienen les funciones y atribuciones principales siguientes: La Secretaría d'Asuntos Parllamentarios tramita y da siguimientu a les decisiones qu'adopte'l Parlacen, de lo cual va informar dacuando a l'Asamblea Plenaria, emprestará-y asistencia téunica en toles sos actividaes, según a les comisiones. Otramiente, coordina y dirixe l'asesoría de les comisiones y tien d'asistir a la Xunta Direutiva Ampliada na ellaboración de l'Axenda de les sesiones d'Asamblea Plenaria, cuando ésta riquir. La Secretaría d'Alministración y Finances tien al so cargu l'alministración de toles dependencies, direiciones, departamentos y unidaes alministratives, según del personal del Parllamentu Centroamericanu y tien de velar pola correutu alministración de los sos recursos. La Secretaría del Gabinete de Xunta Direutiva apurre asistencia téunica a la Xunta Direutiva de conformidá coles atribuciones d'ésta y nes temes que-y dir asignaos pola mesma. == Presidentes del Parlacen == {| {{tablaguapa}} ! Presidente !! Gobiernu !! País |- | [[Roberto Carpio Nicolle]] || Oct. 1991 – Oct. 1992 || Guatemala |- | [[Ilsa Díaz Zelaya]] || Oct. 1992 – Oct. 1993 || Hondures |- | [[José Francisco Merín López]] || Oct. 1993 – Jul. 1994 || El Salvador |- | [[Víctor Augusto Vela Mena]] || Jul. 1994 – Oct. 1994 || Guatemala |- | [[Roland Valenzuela Oyuela]] || Oct. 1994 – Dic. 1995 || Hondures |- | [[Raúl Zaldívar Guzmán]] || Dic. 1995 – Oct. 1996 || Hondures |- | [[Ernesto Lima Mena]] || Oct. 1996 – Oct. 1997 || El Salvador |- | [[Marco Antonio Solares Pérez]] || Oct. 1997 – Oct. 1998 || Guatemala |- | [[Carlos Roberto Reina]] || Oct. 1998 – Oct. 1999 || Hondures |- | [[José Ernesto Somarriba Sosa]] || Oct. 1999 – Oct. 2000 || Nicaragua |- | [[Hugo Guiraud Gargano]] || Oct. 2000 – Oct. 2001 || Panamá |- | [[Rodrigo Samayoa Rivas]] || Oct. 2001 – Oct. 2002 || El Salvador |- | [[Víctor Augusto Vela Mena]] || Oct. 2002 – Oct. 2003 || Guatemala |- | [[Mario Facussé Handal]] || Oct. 2003 – Oct. 2004 || Hondures |- | [[Fabio Gadea Mantiella]] || Oct. 2004 – Oct. 2005|| Nicaragua |- | [[Julio Enrique Palacios Sambrano]] || Oct. 2005 – Oct. 2006|| Panamá |- | [[Ciro Cruz Zepeda]] || Oct. 2006 – Oct. 2007|| El Salvador |- | [[Julio Guillermo González Gamarra]] || Oct. 2007 – Oct. 2008 || Guatemala |- | [[Gloria Guadalupe Oquelí Solórzano de Macoto]] || Oct. 2008 – Oct. 2009|| Hondures |- | [[Jacinto José Suárez Espinoza]] || Oct. 2009 - Oct. 2010|| Nicaragua |- | [[Dorindo Jayan Cortez Marciaga]] || Oct. 2010 - Oct. 2011|| Panamá |- | [[Manolo Pichardo]] || Oct. 2011 - Oct. 2012|| República Dominicana |- | [[Leonel Búcaro]] || Oct. 2012 - Oct. 2013|| El Salvador |- | [[Paula Rodríguez]] ||Oct. 2013 - Oct. 2014|| Guatemala |- | [[Armando Bardales]] || Oct. 2014 - Oct. 2015 || Hondures |- | [[José Antonio Alvarado Correa]] || Oct. 2015 - Oct. 2016|| Nicaragua |- | [[Priscilla Weeden de Miró]] || Oct. 2016 - Oct. 2017|| Panamá |- | [[Tony Raful Tejada]] || Oct. 2017 - Oct. 2018|| República Dominicana |} == Integración de Costa Rica == Les rellaciones de [[Costa Rica]] respectu al [[Parlacen]] y el procesu d'integración centroamericanu fueron históricamente ambigues y en dellos casos contradictories. Anguaño Costa Rica ye miembru del [[SICA|Sistema d'Integración Centroamericana]] pero nun ye miembru del '''Parllamentu Centroamericanu''' nin de la [[Corte Centroamericana de Xusticia]]. Dende la fundación del Parlacen y a pesar de que l'Alcuerdu de Esquipulas que punxo fin a la guerra en Centroamérica foi axustáu pola mediación d'[[Óscar Arias]] (que-y valió'l [[Premiu Nobel de la Paz]]) Costa Rica nun ingresó al Parllamentu Centroamericanu siendo l'únicu país centroamericanu en nun faelo xunto con [[Belize]]. El presidente del Parlacen el [[dominicanu]] Manolo Pichardo visitó Costa Rica xunto a una delegación de diputaos centroamericanos nel [[2011]] pa encamentar l'ingresu de Costa Rica al Parlacén axuntándose cola presidenta y los dirixentes de los principales partíos políticos del país, asina mesmu la delegación foi recibida pola Comisión d'Internacionales de l'Asamblea Llexislativa. Sicasí tanto'l gobiernu de [[Laura Chinchilla]] como l'entós presidente de l'[[Asamblea Llexislativa de Costa Rica|Asamblea]] [[Juan Carlos Mendoza García|Juan Carlos Mendoza]] (del [[Partíu Aición Ciudadana]], entós primer fuercia d'oposición) repitieron que Costa Rica nun tien de pertenecer al Parlacen.<ref name="crhoy_1"/><ref name="crhoy_2"/> Costa Rica amás empecipió un procesu d'acercamientu ya integración que dalgunos tachen de paralelu con [[Panamá]] y [[Colombia]] dende la presidencia d'Óscar Arias<ref>{{cita web |url=http://www.soitu.es/soitu/2009/10/29/info/1256854251_706716.html|títulu=http://www.soitu.es/soitu/2009/10/29/info/1256854251_706716.html }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.revistasumma.com/economia/990-costa-rica-averar%20a-panama-y-colombia-allo%C3%B1ar%20de-restu-sica.html|títulu=http://www.revistasumma.com/economia/990-costa-rica-averar a-panama-y-colombia-alloñar de-restu-sica.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110627084444/http://www.revistasumma.com/economia/990-costa-rica-averar|fechaarchivu=2011-06-27}}</ref> Les rellaciones diplomátiques ente Costa Rica y [[Nicaragua]] deterioráronse so l'alministración Chinchilla y [[Daniel Ortega|Ortega]] por cuenta de disputes territoriales como'l casu del reclamu nicaraguanu sobre [[Isla Calero]] anguaño en disputa ante instancies internacionales y el dictame de la Corte Centroamericana de Xusticia contra Costa Rica onde aduz qu'esti país tien de detener la carretera fronteriza por daños al mediu ambiente. Dictame que foi refugáu pol gobiernu costarricense, ente otres coses, argumentando que Costa Rica nun pertenez a la CCJ y nun reconoz la so autoridá.<ref>{{cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/239038 http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/240473|títulu=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/239038 http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/240473|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/239038 http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/240473 |fechaarchivu=5 d'abril de 2017 }}</ref> A la inversa, tanto Panamá como Colombia sofitaron a Costa Rica en dambes situaciones. Sobre la tema manifestó'l canciller de Panamá Roberto Henriquez<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/2012-02-03/ElPais/panama-sofita-a%20Costa%20rica-en-lio-con-nicaragua-por-trocha.aspx|títulu=http://www.nacion.com/2012-02-03/ElPais/panama-sofita-a Costa rica-en-lio-con-nicaragua-por-trocha.aspx|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120208065927/http://www.nacion.com/2012-02-03/ElPais/panama-sofita-a|fechaarchivu=2012-02-08}}</ref> :Panamá siéntese dafechu identificada colos planteamientos fechos pola República de Costa Rica, yá que tampoco reconoz la xurisdicción y competencies de la Corte Centroamericana de Xusticia. El dictame de la CCJ y el posterior pronunciamientu del Parlacen a favor de que Costa Rica acepte dichu dictame esfrecieron les rellaciones de Costa Rica col Parlacen.<ref>{{cita web|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/243243|títulu=http://www.elnuevodiario.com.ni/politica/243243}}</ref> Magar les [[rellaciones Costa Rica-Panamá]] siempres fueron cordiales dende va munches décades<ref>{{cita web|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/240473|títulu=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/240473}}</ref> la tema tamién averó a dambos países. Panamá intentó fallidamente salise del Parlacen. Hai de solliñar que, a la inversa, Costa Rica (xunto con [[Hondures]]) tamién sofitó a Colombia nos sos propios reclamos diplomáticos territoriales con Nicaragua<ref>{{cita web|url=http://www.rnw.nl/espanol/bulletin/colombia-destaca-sofitu-de Costa rica-y-honduras-en-pleitu-con-nicaragua|títulu=http://www.rnw.nl/espanol/bulletin/colombia-destaca-sofitu-de Costa rica-y-honduras-en-pleitu-con-nicaragua}}</ref> Les diferencies económiques ente Centroamérica y Costa Rica son bultables. Costa Rica y Panamá son los países más desenvueltos de la rexón y los niveles de probeza de dambos países son enforma menores. Asina ente que namái'l 11 % de les esportaciones ticas van al restu de Centroamérica, el 6 % va a Panamá. Esto ye, namái a Panamá, van más de les metá de les esportaciones que van a los otros cinco países de CA (incluyendo Belice). Coles mesmes, dambos países tienen un índiz de desenvolvimientu humanu calificáu como "alto" ( puestos 62 y 54, a nivel mundial, respeutivamente), col ingresu per capita más altu de la rexón (aproximao 12.000 dólares añales en cada unu, siguiendo El Salvador con 7.200 y terminando con Nicaragua con 3.000) y con menor probeza (22 % Panamá y 19 % Costa Rica). De fechu la salida de Costa Rica del [[Mercáu Común Centroamericanu]] foi un duru golpe pal mesmu. La negociación del Tratáu Llibre de Comerciu ente la Unión Europea y Centroamérica ye otra tema complexa. Una de les esixencies d'Europa pal mesmu ye la integración centroamericana y l'ingresu de Costa Rica al Parlacén, cosa que'l país refuga enfáticamente ya inclusive desea faer fincapié en que s'incluya a Panamá (que nun ye miembru del SICA) na negociación. L'ingresu al Parlacén ye desaxeradamente impopular en Costa Rica. Práuticamente nengún partíu manifestóse a favor del so ingresu y l'organismu recibió fuertes crítiques d'Óscar Arias (ex presidente y figura prominente nel PLN, primer fuercia d'oposición),<ref>{{cita web |url=http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2006/07/07/hoy/mundu/661631.html|títulu=http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2006/07/07/hoy/mundu/661631.html }}</ref> [[Ottón Solís]] (ex candidatu presidencial y figura importante del oficialista PAC) y otres figures polítiques. Ente les crítiques principales inclúyese'l fechu de que los sos resolvimientos nun son venceyantes, de que nun representa una verdadera integración, de que los salarios de los diputaos son demasiáu altos, de que l'altu gastu qu'implica'l so sostenimientu nun ye recuperáu al nun ser venceyantes les sos decisiones y de que'l nomamientu de los ex presidentes centroamericanos como diputaos al terminar el so periodu (col altu salariu y la inmunidá qu'implica) emprestar pa la corrupción. Les reformes que se pidieron al respeutu como esixencia pa ingresar al Parlacén fueron, ente otres, esaniciar el cargu de diputaos pa ex presidentes. Polo xeneral el Parlacen y l'ingresu al mesmu son bien impopulares ente la ciudadanía costarricense y nin el gobiernu nin los partíos d'oposición sofitar. == Discutinios == Los diputaos decidieron amontase los gastos de representación en USD$1,000 a partir de xineru de 2013, según aceptar los mesmos llexisladores. Tomando como base esa medría, los sos ingresos algamen los USD$5,000 mensuales.<ref>{{cita web|url=http://www.laprensagrafica.com/2014/06/16/20-diputaos-en-el-parlacen-lleguen-a-los-5000-en-salariu|títulu=http://www.laprensagrafica.com/2014/06/16/20-diputaos-en-el-parlacen-lleguen-a-los-5000-en-salariu}}</ref> En pallabres del ex-presidente de Panamá, Ricardo Martinelli: el Parlacen “ye una cueva de lladrones”, dixo cuando desvenceyó a Panamá d'esi foru rexonal. Más tarde retratóse de les sos declaraciones y asumió de volao el yá que tienen acutaos los ex-presidentes y ex vicepresidentes nesi organismu como diputaos. Según los sos críticos, llegó en busca d'inmunidá.<ref>{{cita web|url=http://www.laprensa.com.ni/2015/11/01/politica/1928851-para-que-sirve-el-parlacen|títulu=http://www.laprensa.com.ni/2015/11/01/politica/1928851-para-que-sirve-el-parlacen|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170905184913/http://www.laprensa.com.ni/2015/11/01/politica/1928851-para-que-sirve-el-parlacen|fechaarchivu=2017-09-05}}</ref> El Salvador solo nel añu 2014 gastu USD$ 1,700,000 añales como apurra pal sostenimientu de los 20 diputaos salvadoreños del Parllamentu Centroamericanu (Parlacen) y pal funcionamientu d'esti órganu rexonal, que'l so trabayu y les sos resultancies ye desconocíu pola ciudadanía de los países que lu integren, según alverten los abogaos Ulices del Dios Guzmán y René Hernández Valiente, dambos exmagistrados de la Corte Suprema de Xusticia (CSJ).<ref>{{cita web |url=http://www.elsalvador.com/articulo/elsalvador/salvador-gasta-millones-ano-pa-caltener-parlacen-57767|títulu=http://www.elsalvador.com/articulo/elsalvador/salvador-gasta-millones-ano-pa-caltener-parlacen-57767 }}</ref> == Ver tamién == * [[Casu PARLACEN]] * [[Parllamentu Andín]] * [[Parllamentu Llatinoamericanu]] * [[Alianza del Pacíficu#Comision Interparlamentaria|Parllamentu de l'Alianza del Pacíficu]] * [[Parllamentu del Mercosur]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.parlacen.int Parllamentu Centroamericanu] {{Tradubot|Parlamento Centroamericano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Congresos y Parllamentos internacionales|Centroamerica]] [[Categoría:Instituciones unionistes centroamericanes]] 7jnw42lxxabei7q2ztga6ivbuyncp7z 0 117643 4496277 4489010 2026-05-25T13:54:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496277 wikitext text/x-wiki {{Rexón}} La '''Provincia d'El Oro''' ye una de les 24 [[Provincies d'Ecuador|provincies]] que conformen la [[Ecuador|República del Ecuador]], asitiada nel sur del país, na zona xeográfica conocida como [[Rexón Mariniega del Ecuador|rexón mariniega o mariña]]. La so capital alministrativa ye la ciudá de [[Machala]], que amás ye la so urbe más grande y poblada. Ocupa un territoriu d'unos 5.988 [[km²]], siendo la docena provincia del país por estensión. Llenda al norte con [[Provincia de Guayas|Guayas]], al sur y este con [[Provincia de Loja|Loja]], pol nordés con [[Provincia d'Azuay|Azuay]], y al occidente cola [[provincia de Zarumilla]], [[Perú]]. Nel territoriu orense habiten 600.659 persones, según l'últimu censu nacional (2010), siendo la sesta provincia más poblada del país. La Provincia d'El Oro ta constituyida por 14 cantones, de les cualos derívense les sos respeutives parroquies urbanes y rurales. Según l'últimu ordenamientu territorial, la provincia d'El Oro va pertenecer a una rexón entendida tamién poles provincies de [[Provincia de Loja|Loja]] y [[Provincia de Zamora Chinchipe|Zamora Chinchipe]], anque nun tea oficialmente conformada, denomada [[Región Sur d'Ecuador|Región Sur]]. Ye unu de los más importantes centros alministrativos, económicos, financieros y comerciales del Ecuador. Les actividaes principales de la provincia son el comerciu, la ganadería, la industria y l'agricultura. La so rica rexón xenera un gran comerciu basáu na producción agrícola, centrada nel cultivu d'[[arroz]], [[banana|bananes]], [[café]] y [[cacáu]].<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.mundomachala.com Mundu Machala.] |2=http://www.mundomachala.com/ |bot=InternetArchiveBot }} Páxina con información sobre la llocalidá.</ref> [[Puerto Bolívar (Ecuador)|Puerto Bolívar]], al suroeste, ye'l más importante puertu esportador de bananas d'Ecuador y poro, Machala ye conocida tamién como la "capital bananera del mundu", por cuenta de que la actividá de la ciudá y la provincia xira en redol a la esportación de banano. Tuvo distintos periodos migratorios como los Tumbecinos y Punaes. Más palantre foi conquistada polos [[Inca|inques]] al mandu de [[Túpac Yupanqui]]. La colonización española dar en [[1537]] según Torres de Mendoza, cuando los españoles afayaron el pobláu de los Machalas; mientres esi periodu la entidá máxima y precursora de la provincia sería la [[Tenencia de la isla Puná]]. Dempués de la guerra independentista y l'anexón d'Ecuador a la [[Gran Colombia]], créase la [[Provincia de Guayaquil]] el 25 de xunu de 1824, na que dientro de les sos llendes atopa l'actual territoriu orense. El [[23 d'abril]] de [[1884]] créase la décima cuarta provincia del país, la Provincia d'El Oro. == Historia == === Dómina colonial === Dellos aventureros españoles salieron escontra [[Puná]] dempués de fundar Guayaquil, llegaron a [[Balao]] y dempués a la desaguada del [[ríu Xubones]]; en [[1537]] según Torres de Mendoza, los españoles afayaron el pobláu de los Machalas, que pudo tar en Guarumal, al sur de la ciudá. Machala nun tuvo fundación española y foi solo un pasadoriu. En 1758, apurrióse tierres a los Machalas por que faigan el so pobláu, onde anguaño s'alluga'l barriu San Xacintu. L'indíxena Ambrosio Gumal foi primer Gobernador; en 1763 l'apurrió definitivamente les tierres a los Machalas. Años dempués, Machala foi xubíu a Tenencia, mientres la gobernación del Cacique Julián Belitama.<ref>https://web.archive.org/web/20131107080737/http://www.eqguia.com/provinciasciudades.php?provincia=7&ciudá=37</ref> === Independencia y Gran Colombia === En 1820, Machala sumar al movimientu independentista de Guayaquil, faciéndose representar con una estrella na [[Bandera de Guayaquil]]. En 1822, inténtase la creación de la Provincia de Tomalá, formada polos cantones, ente ellos, el de Machala coles sos parroquies: Puná, Balao y Naranxal; la capital tenía de ser Santa Elena. Machala foi declaráu cantón de la [[Provincia de Guayas]], ésta de la mesma formaba parte del [[Departamentu de Guayaquil]] el 25 de xunu de [[1824]] per mediu de la Llei de División Territorial de la [[Gran Colombia]]. En 1829, dellos machaleños sumir al exércitu de Sucre y engarren na [[Batalla del Portete de Tarqui]]. === Dómina floreana === Al igual que tiempos anteriores, Machala sofitaba cada decisión de Guayaquil, en 1830 sofitó a Guayaquil, que, tres falses promeses de [[Juan José Flores]] quería la independencia de [[Colombia]]. Años más tarde, Machala sofita al líder revolucionariu [[Vicente Rocafuerte]], qu'intentaba en Guayaquil derrocar a Flores; actu que se vuelve a confirmar el 6 de marzu de 1845. Y tiempu dempués Machala brinda sofitu a Urbina p'acabar con Flores; polo que'l 11 de xunetu de 1852, el pueblu de Machala llibró un combate en Barbones, frente a les tropes de Flores, venciendo definitivamente a Flores y poniendo puntu final al ''floreanismo''.<ref>{{Cita web |url=http://www.mundomachala.com/pages/datos/historia.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160825074442/http://www.mundomachala.com/pages/datos/historia.htm |fechaarchivu=2016-08-25 }}</ref> === Batalla de la Carreta === Ante'l descontentu nacional pola denomada ''Venta de la Bandera'', l'entós daquella coronel Manuel Serrano Renda sulevar n'El Guabo, el 2 de mayu de [[1895]], con sofitu d'un exércitu voluntariu de revolucionarios lliberales, tomando tamién les ciudaes de Pasaxe y [[Santa Rosa (Ecuador)|Santa Rosa]]. Faltando tomar de la ciudá de Machala pa consolidase, los revolucionarios lliberales supieron de la llegada de refuerzos d'artillería que torgaríen tomar dicha ciudá; entós, el coronel Serrano dispunxo que les sos fuercies pasen d'El Guabo a Santa Rosa y dellí a Machala. El 8 de mayu hubo poques fregadures, pero a otru día vivióse un ambiente de combate. El 9 de mayu, el [[Juan Borja Mata|Dr. Juan Borja Mata]], Elías Puyano, Federico Irigoyen y otros, dirixeron l'asaltu de la carreta, en que les fuercies lleales a [[Vicente Lucio Salazar]] llevaben un cañón Krupp, una ametralladora Manlincher, dellos fusiles Winchester y más pertrechos. Tres munchos combates hasta dempués del mediudía, llegó la capitulación de les fuercies del gobiernu, comandadas pol gobernador Pompeyo Baquero, ante los comisionados del coronel Serrano Renda. D'ellí'l nome [[Batalla de les Carretes|"Combate de les carretes" o "Toma de la carreta"]], que ye como se califica a un episodiu de la llucha lliberal, qu'anque foi curtia y non precisamente una batalla -yá se faló enforma alrodiu de qu'hubo cierta desaxeración nos rellatos posteriores-, sí marcó pautes pa tomar del poder nacional per parte de los homes del xeneral Eloy Alfaro. Esta batalla foi un preámbulu pa la victoria de la revolución lliberal en Guayaquil, el 5 de xunu de 1895, que llevó al [[Eloy Alfaro|Xeneral Eloy Alfaro Delgado]] a la presidencia de la República.<ref>http://www.eluniverso.com/2007/05/09/0001/18/D9BFEF18AF81486EB5348745A3A6B588.html</ref> === Ferrocarril === [[Ficheru:Huertas casa colonial.jpg|thumb|300px|Casa Republicana en Huertas, Cantón Zaruma.]] En 1898, el Congresu Nacional aprobó la categoría de Puertu Mayor de la República pa [[Puerto Bolívar (Ecuador)|Puerto Bolívar]]. A fines del añu [[1899]], la vía ferrial taba concluyida, pero nel 23 d'abril de [[1900]], cuando aportó a Machala el primer ferrocarril, inauguróse'l serviciu pa Machala. La construcción del ferrocarril ente Puerto Bolívar a Machala y dempués hasta Pasaxe, espertó'l progresu de la rexón, dexó la comunicación ente los pueblos riberanos al mar y de la mesma per vía marítima con Guayaquil, considerada yá la capital económica del Ecuador y darréu colos puertos d'ultramar, considerándose al sistema ferroviariu provincial como un gordón umbilical” que brindó la oportunidá por que la producción especialmente agrícola pueda ser esplotada en tola so dimensión.. Pa fines del añu 1899, la vía ferrial taba virtualmente concluyida, pero llegó'l 23 d'abril de 1900, cuando aportó a Machala definitivamente la primer llocomotora, inaugurando'l serviciu de trenes pa gayola del pueblu orense. Cinco años dempués d'inaugurase'l serviciu ferroviariu ente Puertu de Bolívar y Machala, llegaron les llocomotores y terminóse la construcción de la Estación Terminal en Machala. Con esti material rodante, siguió la construcción de la vía ferrial hasta la ciudá de Pasaxe, el mesmu que se concluyó en 1908, so l'alministración de los Conceyos de Machala y Pasaxe respeutivamente. Nel añu antes mentáu, el gobiernu del Xeneral Eloy Alfaro plantegara un ambiciosu plan de redes ferroviaries nacionales. Con rellación a la provincia d'El Oro, esti proyeutu incluyía estender les víes escontra tres rexones del sur ecuatorianu: Machala-Loja, Machala-Cuenca y Machala-Durán, na provincia del Guayas. Sicasí, por razones polítiques y económiques el plan nun se cumplió y na primer ruta solamente llegó hasta l'actual parroquia Piedres, xurisdicción del cantón Piñes; el ramal que llegara hasta Cuenca, solo quedó en Pasaxe y finalmente'l que tuvo d'avanzar hasta Durán, foi atayáu nel sitiu La Iberia por causa d'una llena del río Xubones asocedíu en 1909. Por esta razón, esti sistema ferroviariu pasó a llamase FERROCARRILES DEL ORU. === Entamos del sieglu XX === Cinco años dempués d'inaugurase'l ferrocarril, ente Puerto Bolívar y Machala, terminóse la construcción de la Estación Terminal de Machala. Dempués siguióse la construcción de la vía ferrial hasta Pasaxe, esta obra concluyir en 1908. Por un plan de Xeneral Eloy Alfaro sobre redes ferroviaries nacionales quería estendese les víes dende Machala hasta: [[Loja (Ecuador)|Loja]], [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]] y [[Cantón Eloy Alfaro (Durán)|Durán]], pero, por razones polítiques y económiques esto nun se cumplió y na primer ruta solamente llegóse hasta la parroquia de Piedres, del cantón [[Piñes]]; la vía que llegara hasta Cuenca, quedar en Pasaxe y el que tuvo de llegar a Durán, llegó hasta La Iberia por una llena del río Xubones en 1909. Cuando llegó l'añu 1910, les rellaciones ente Ecuador y Perú taben tirantes, polo que, el Xeneral Eloy Alfaro, al mandu del exércitu, llegó dende Guayaquil cola cuenta de pone-y fin al ambiente de tensión, pero, por intervención del [[Rei d'España]], el problema nun progresó, pero siguió hasta años dempués. === Actualidá === [[Ficheru:Ecuador_en_guerra.jpg|thumb|300px|right|Bombardéu aereu de la llocalidá ecuatoriana d'Arenuces fechu polos aviones bombarderos del [[Fuercia Aérea de Perú|Cuerpu Aeronáuticu de Perú]] na Campaña Militar del Norte y Nororiente de 1941.]] Machala foi unu de los pueblos más afeutaos por invasión peruana de 1941. Dempués de tantu engarrar, por falta de sofitu los machaleños tuvieron que fuxir escontra'l norte, hasta a Guayaquil, Cuenca y Quito. N'añu de 1948, empecipióse'l denomináu '''“boom bananero”'''. Foi una etapa na que'l [[banano]], convertir na esperanza económica del pueblu. Tres la firma del alcuerdu de paz ente Ecuador y Perú nel añu 1998, amontóse l'intercambiu comercial ente los dos países, dende esi entós amontóse la carga en tránsitu polos muelles de Puerto Bolívar, provenientes especialmente del norte peruanu, pa los mercaos norteamericanu y européu. El Grupu Binacional pa la promoción Inversión Privada (GBPIP) nel marcu del Plan Binacional Ecuador – Perú incentiva la creación d'una exa portuaria binacional de complementariedá de los puertos de Paita en Perú y de Puerto Bolívar n'Ecuador p'amontar el comerciu marítimo y terrestre ente los dos países. == Gobierno == El Gobiernu Provincial Autónomu d'El Oro (GPAEO) ye'l gobiernu del territoriu, qu'asume les competencies descrites na Constitución de la República y el Códigu Orgánicu d'Organización Territorial, Autonomía y Descentralización (COOTAD). Anguaño ye presidíu pol Econ. [[Esteban Quirola]], quien cumple les funciones de Prefeutu Provincial dende'l 14 de mayu de 2014, ganando coles eleiciones seccionales a la prefeutura ante'l candidatu que buscaba la reeleición per cuarta ocasión y que llevaba un llargu periodu d'aproximao 18 años nel poder de la Prefeutura. El Conseyu Provincial ye l'órganu llexislativu del GPAEO, el mesmu que se conforma polos alcaldes o alcaldeses de los cantones de la provincia y delegaos de los gobiernos autónomos descentralizaos parroquiales. El Gobiernu Nacional executa nes provincies les competencies asignaes pola Constitución, polo que tien presencia nel territoriu con direiciones ministeriales y la Gobernación d'El Oro. == Xeografía == [[Ficheru:Salati-turismo.png|thumb|cascada l'arcu iris y cascada el tobogan allugaes na parroquia Salati , Cantón Portovelo]] La provincia d'El Oro ye la provincia más meridional(allugada al sur) de la Mariña ecuatoriana. Tien una zona subtropical, sableres de singular guapura, zones d'importancia histórica y una tierra fértil y pródigo. Les zones sur y sureste montascoses tán compuestes pol cordal de Tahuín y de Glaya repectivamente. El restu ye un Piedemonte que baxa escontra'l noroeste p'acabar nel Golfu de Guayaquil. Gran parte del sector costeru de la provincia, sobremanera na desaguada del ríu Santa Rosa, tien un paisaxe d'esteros, palmeres y manglares; frente a esti atopa un conxuntu de canales que la dixebren del archipiélagu de Jambelí. === Llendes === Llenda al norte coles provincies del [[Guayas (provincia)|Guayas]] y [[Azuay]], al noroeste col [[Golfu de Guayaquil]], al sur y al este cola provincia de [[Loja (provincia)|Loja]], y al oeste col [[Perú]]. === Clima === El clima de la provincia varia no referente a la cantidá d'agua que cai en cada sector. Por casu: tien una zona costera seca en dómina de branu y lluviosa pel hibiernu, y una zona montascosa lluviosa. y la temperatura varia d'alcuerdu a l'altitú, siendo na zona costera d'unos 25° a 35°C, y nel altiplanu d'unos 10° a 18°C. === Hidrografía === Hidrografíes d'esta [[provincia]] nacen nel cordal de los [[Cordal de los Andes|Andes]] y desagüen nel [[Golfu de Guayaquil]]. El más importante de toos ye'l [[ríu Xubones]], que traviesa la provincia d'este a oeste y desagua cerca de les ciudaes d'[[El Guabo (Ecuador)|El Guabo]] y [[Machala (cantón)|Machala]]. Nesta provincia tamién puede destacar el [[ríu Arenuces]], el ríu Santa Rosa, el [[ríu Zarumilla]], que forma la [[frontera]] col [[Perú]], y el [[ríu Puyango]], que dixebra a esta provincia de [[Loja (provincia)|Loja]]. === Orografía === Esta provincia ta estremada en dos árees: escontra'l noroeste, atópense les [[llanura|llanures]], onde se cultiva [[banano]], la principal fonte económica de la provincia; equí atópase [[Machala (cantón)|Machala]], la capital, y otres ciudaes importantes como [[Santa Rosa (Ecuador)|Santa Rosa]], [[Arenuces]] y [[Huaquillas]], na frontera. El sureste, sicasí, ta travesáu pel Cordal Occidental de los [[Cordal de los Andes|Andes]], y la [[temperatura]] va baxando d'alcuerdu a l'[[Altitú|altor]]. Les ciudaes principales d'esta zona son [[Piñes]], famosa poles sos [[orquídea|orquídees]], [[Portovelo]], célebre poles sos mines d'[[oru]] que dan nome a la provincia, [[Zaruma]], conocida pola so arquiteutura colonial y Atahualpa conocida poles sos ruines arqueolóxiques cañaris, denominaes Yacuviñay. == División política == Estremar en 14 cantones: [[Ficheru:Machala - parque central de noche.jpg|miniaturadeimagen|Ciudá de Machala, ye la cuarta mas importante del pais y la capital de la provincia]] [[Ficheru:Mapa de la provincia de El Oro (político 2020).svg|thumb|right|300px|Cantones d'El Oro]] {| class="wikitable sortable" |- ! Cantón !! Pob. !! Área (km²) !! Cabecera cantonal |- | [[Arenuces (cantón)|Arenuces]] || 26844 || 803 || [[Arenuces (Ecuador)|Arenuces]] |- | [[Ficheru:Bandera_atahualpa.jpg|20px|border]] [[Atahualpa (Ecuador)|Atahualpa]] || 5833 || 278 || [[Paccha (Ecuador)|Paccha]] |- | [[Ficheru:Bandera de Balsas.png|20px|border]] [[Balses (Ecuador)|Balses]] || 6861 || 69 || [[Balses (Ecuador)|Balses]] |- | [[Ficheru:Bandera de Chilla.png|20px|border]] Chilla || 2484 || 328 || Chilla |- | [[Ficheru:Flag of El Guabo.svg|20px|border]] [[El Guabo (cantón)|El Guabo]] || 50009 || 603 || [[El Guabo (Ecuador)|El Guabo]] |- | [[Ficheru:Flag of Huaquillas.svg|20px|border]] [[Cantón Huaquillas|Huaquillas]] || 48285 || 72 || [[Huaquillas]] |- | [[Ficheru:Bandera de Las Lajas.png|20px|border]] [[Cantón Los Llábanos|Los Llábanos]] || 4794 || 297 || La Victoria |- | [[Ficheru:Machala_Flag.svg|20px|border]] [[Cantón Machala|Machala]] || 345972 || 338 || [[Machala]] |- | [[Ficheru:Bandera de Marcabelí.png|20px|border]] [[Cantón Marcabelí|Marcabelí]] || 5450 || 147 || [[Marcabelí (Ecuador)|Marcabelí]] |- | [[Ficheru:Flag of Pasaje.svg|20px|border]] [[Cantón Pasaxe|Pasaxe]] || 72806 || 452 || [[Pasaxe (Ecuador)|Pasaxe]] |- | [[Cantón Piñes|Piñes]] || 25988 || 615 || [[Piñes]] |- | [[Ficheru:Bandera_de_Portovelo.png|20px|border]] [[Cantón Portovelo|Portovelo]] || 12200 || 282 || [[Portovelo (Ecuador)|Portovelo]] |- | [[Ficheru:Flag of Santa Rosa.svg|20px|border]] [[Cantón Santa Rosa|Santa Rosa]] || 69036 || 889 || [[Santa Rosa (Ecuador)|Santa Rosa]] |- | [[Ficheru:Bandera_zaruma_2.jpg|20px|border]] [[Cantón Zaruma|Zaruma]] || 24097 || 645 || [[Zaruma]] |} == Fiestes populares == * La Feria de Minería * Esposición Agropecuaria * Festival del Café * Feria Mundial del Banano == Gastronomía == [[Ficheru:Bananas white background DS.jpg|thumb|300px|El [[banano]], principal cultivu d'El Oro.]] * Caldu de Boles * Caldo de Pates * Arroz con menestra y carne de res, chancho o pollu * Tigrillo dar na parte alta de la provincia : Portovelo, Piñes, Zaruma, Atahualpa. (plátanu verde cocináu, espeñicáu en sartén, entemecíu con güevu y quesu; y enriba pónse-y la carne asao) con cáfe de la zona. * [[Ceviche]] de camarón, concha, pexe, pulpu * [[Encebollado]] de pexe * [[Sopa Marinera]] * [[Arroz marinero]] * Molloco. con plátanu asáu, cocináu o fritu y maní * Pan de molde. roscones y bizcochuelos dar en Piñes. * Guatita * Cangrejada * Repe de guineo * Arbeyeres con cueru dar en Piñes == Ver tamién == * [[Provincies del Ecuador]] * [[Rexón Mariniega d'Ecuador]] * [[Machala]] == Referencies == {{llistaref}} La enciclopedia del estudiante - 20 Historia y Xeografía del Ecuador Editorial Santillana - Primer edición 2006 == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.eloro.gob.ec Gobierno Provincial Autónomu d'El Oro], sitiu oficial del gobiernu de la Provincia d'El Oro. * [http://visitaeloro.com VisitaElOro.com Portal Turísticu, Comercial de Piñes y la Parte Alta] * [http://www.orenses.net Ourenses - El Oro - Machala - Ecuador] Comunidá Virtual de la Provincia d'El Oro {{Tradubot|Provincia de El Oro}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies d'Ecuador]] 4rg2fgf4b283n8jmggmq1hk6fxmsqwk 0 117814 4496343 3834833 2026-05-26T03:31:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496343 wikitext text/x-wiki La '''Rede d'Utrecht''' (''Utrecht Network'' n'[[idioma inglés|inglés]]) ye un grupu de cooperación interuniversitaria n'[[Europa]]. La Rede d'Utrecht tien l'oxetivu de promover: * Escueles temátiques de branu. * La movilidá estudiantil n'Europa * Los planes d'estudiu y titulaciones conxuntes n'Europa * La cooperación na investigación y l'intercambiu d'estudiantes de doctoráu y d'investigadores ente llaboratorios asociaos. La Rede d'Utrecht representa a 31 universidaes europees en 28 países. Anque d'amplia base, la Rede d'Utrecht sigue siendo bien selectiva n'ampliase a nuevos miembros y eso, por necesidá de caltener flexibilidá y manejabilidad dientro de la organización. [[Ficheru:Utrecht Network Logo.jpg|centre]] == Miembros de la Rede d'Utrecht == {| border=0 | '''{{DEU}}''' * [[Universidá de Bochum]] * [[Universidá de Leipzig]] '''{{AUT}}''' * [[Universidá de Graz]] '''{{BEL}}''' * [[Universidá d'Amberes]] '''{{CZE}}''' * [[Universidá Masaryk]] '''{{DAN}}''' * [[Universidá de Århus]] '''{{SVK}}''' * [[Universidá Comenius de Bratislava]] '''{{SLO}}''' * [[Universidá de Ljubljana]] '''{{ESP}}''' * [[Universidá Complutense de Madrid]] '''{{EST}}''' * [[Universidá de Tartu]] '''{{FIN}}''' * [[Universidá de Ḥélsinki]] '''{{FRA}}''' * [[Université Lille Nord de France|Universidá de Lille Nord-de-France]] - USTL Lille I * [[Universidá Louis Pasteur]] Strasbourg I * [[Universidá Marc Bloch]] Strasbourg II * [[Universidá Robert Schuman]] Strasbourg III '''{{GRE}}''' * [[Universidá Aristóteles de Tesalónica]] '''{{HUN}}''' * [[Universidá de Budapest]] | width="20px" | &nbsp; | valign="top" | '''{{ISL}}''' * [[Universidá d'Islandia]] '''{{IRL}}''' * [[Universidá College Cork]] '''{{ITA}}''' * [[Universidá de Boloña]] '''{{LAT}}''' * [[Universidá de Letonia]] '''{{LTU}}''' * [[Universidá de Vilnius]] '''{{MLT}}''' * [[Universidá de Malta]] '''{{NOR}}''' * [[Universidá de Bergen]] '''{{NLD}}''' * [[Universidá d'Utrecht]] '''{{POL}}''' * [[Universidá Jagellónica]] '''{{POR}}''' * [[Universidá de Coímbra]] '''{{GBR}}''' * [[Queen's University Belfast]] * [[University of Hull]] '''{{ROU}}''' * [[Universidá Alexandru Ioan Cuza]] '''{{CHE}}''' * [[Universidá de Basilea]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * (en) [http://www.utrecht-network.org/ Utrecht Network Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208032926/http://www.utrecht-network.org/ |date=2009-02-08 }} {{Tradubot|Red de Utrecht}} [[Categoría:Rede d'Utrecht| ]] [[Categoría:Redes universitaries]] 1h7ntveordbwlz41e1i11glun7vfacu 0 117896 4496440 4485550 2026-05-26T06:41:27Z Limotecariu 735 4496440 wikitext text/x-wiki {{estremar|Tercer posición}} '''Tercer vía'''<ref>Muncha agrupaciones ideolóxiques xuntaes a la tercer vía, usaron el términu "nueva democracia" pa autoidentificarse.</ref> ye'l nome que se dio a una variedá d'aproximamientos teóricos y propuestes polítiques<ref>Lorenzo Bernaldo de Quirós diz: La busca d'una vía entemedia ente dos puntos del espectru políticu nin ye una novedá nin significó siempres lo mesmo" en "La Tercer Vía". La Ilustración Lliberal Madrid, 1999-2007 - http://www.libertaddigital.com/ilustracion_lliberal/articulo.php/12</ref> que, polo xeneral, suxeren un sistema económicu d'[[economía mista]], y el [[centru políticu|centrismu]] o [[reformismu]] como ideoloxía. Na práutica política, estes posiciones refuguen la validez absoluta de les filosofíes tantu del ''[[laissez faire]]'' como del mercáu totalmente controláu del [[marxismu]]-[[leninismu]] (consultar "[[Condición de Samuelson]]"); promueven la profundización de la [[democracia]], y enfatizan el desenvolvimientu teunolóxicu, la educación, y los mecanismos de competencia regulada, con cuenta de llograr [[progresu]], [[desenvolvimientu económicu]], [[desenvolvimientu social]], y otros oxetivos sociu-económicu-políticos igualmente importantes.<ref name="Democratic Leadership Council, About the Third Way">{{cita web|url=http://www.ndol.org/ndol_ci.cfm?kaid=128&xubíi=187&contentid=895|títulu=Democratic Leadership Council, About the Third Way|fechaaccesu=7 de xunetu de 2007}}</ref> Les filosofíes de la tercer vía fueron de cutiu descrites como una síntesis del [[capitalismu]] y el [[socialismu]] por dalgunos de los sos proponentes.<ref>ver, por casu: "40 años d'esperiencia cola economía social de mercáu" por Willi Noack. en: http://eforobolivia.org/sitio/leerArticuloEspecifico.php?id=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609131006/http://www.eforobolivia.org/sitio/leerArticuloEspecifico.php?id=1 |date=2007-06-09 }}</ref> Yá que el términu nun se define específicamente, puede falase de "terceres víes" nel sentíu ampliu o nel más estrictu de la pallabra. La diferencia taría en que'l sentíu ampliu incorporaría cualquier proposición que buscara llograr o caltener una posición equidistante tantu del comunismu como del capitalismu, al traviés yá sía d'una economía mista o polítiques que refuguen eses perceiciones estremes. Sicasí, non toes eses alternatives pueden ser catalogaes como [[progresu|progresistes]] sinón tamién dalgunes tienen de ser definíes como fuerte o abiertamente [[Reaccionariu|reaccionaries]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050717182845/http://www.utas.edu.au/government/APSA/KMcCrackenfinal.pdf University of Texas, Third Way]</ref> Consecuentemente, l'analís políticu modernu fai notar que la tercer vía nun tien de confundir se col conceutu ''[[tercer posición]]'' o ''tercerposicionismo'', que ye como se autodefinen movimientos diversos que son consideraos d'orientación [[fascista]] neonazi o [[neofascista]], opuestos tanto al lliberalismu políticu como al socialismu y que nun almiten el so allugamientu nel [[espectru políticu]] esquierda-derecha. La tercer vía suelse calificar, otra manera, de centrista. Sicasí, dellos críticos de la tercer vía utilizaron esi paralelismu de terminoloxía.<ref>''Según [[Ignacio Ramonet]] yá na [[Años 1930|década del 30]], falar del surdimientu d'una "Tercer Vía", el fascismu, alternativa a los dos mundos nuevos que surdieron tres la [[Primer guerra mundial]].'', citáu n'Enrique Fernández M. [http://members.tripod.com/~propolco/5sem/via.htm ''Guidens, Blair y Lagos, la tercer vía'']</ref> Na práutica política, los proponentes de la tercer vía nel so sentíu estrictu van dende munchos que sofiten la [[socialdemocracia]] a aquellos que sofiten el [[lliberalismu progresista]]; incluyiría tamién aquellos que proponen la [[Economía social de mercáu]], proyeutu que busca explícitamente ser un puntu mediu ente'l lliberalismu y el socialismu. == Oríxenes y evolución del términu == Los usos del conceutu atópase en [[Karl Marx|Marx]] y los sos siguidores, xeneralmente pa negar que tal posibilidá esista. Pa Marx, el capitalismu va ser destruyíu poles mesmes fuercies que lo crean y caltienen, siendo reemplazáu pol socialismu: nun hai alternativa o tercer posibilidá. (ver por casu 'Crítica al Programa de Gotha") Más tarde, l'usu sigue na mesma llinia pero aplicáu a situaciones distintes: Para [[Rosa Luxemburg]] la [[dicotomía]] ye ente socialismu o fascismu. Para [[Lenin]] y otros, la tercer vía ye'l utopismo traicioneru productu de "el [[reformismu]] [[Burguesía|burgués]]"<ref>Thesis and Report on Bourgeois Democracy and the Dictatorship of the Proletariat March 4 (1919)</ref> Sicasí, faise evidente que, p'aquella dómina, daqué que podría ser llamáu "propuesta de la tercer vía" yá esiste: asina por casu, nel discursu citáu, Lenin amiesta: "La condena de la dictadura y un sentíu democráticu son particularmente fuertes ente esos argumentos. La falsedá ya hipocresía d'esti argumentu, repitíu mil veces na prensa capitalista y na Conferencia Internacional Mariella en Berne en febreru de 1919<ref>esta ye una referencia a la primer conferencia de la Segunda Internacional dempués de la Primer Guerra Mundial. Nella lo que los partidarios de Lenin llamaron "socialistes de derecha", lideraos por [[Kautsky]] y [[Eduard Bernstein]] denunciaron la dictadura del proletariáu y abogaben pola democracia</ref> son obvies a tolos que se nieguen a traicionar los principios fundamentales del socialismu" Nuna notable coincidencia d'opinión, unu de los grandes teóricos del [[lliberalismu económicu]], [[Ludwig von Mises]], afirma: "A cencielles nun hai otra opción qu'esta: yá sía abstener d'interferir nel llibre xuegu del mercáu, o se delega el manexu completu de la producción y distribución al gobiernu. Yá sía capitalismu o socialismu: nun hai un camín entemediu""<ref>Mises, Ludwig von [http://www.mises.org/lliberal/ch2sec5.asp] ''[[Liberalism (book)|Liberalism]]'', 1927. (la fonte ye la traducción al inglés de 1985.)</ref> D'alcuerdu a John Browning<ref>nel contestu del alderique "en llinia" sobre la tercer vía na revista Nexus: http://www.netnexus.org/library/papers/3way.html#history {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305032133/http://www.netnexus.org/library/papers/3way.html#history |date=2008-03-05 }}</ref> el términu como tal aniciar nuna propuesta del papa [[Pío XII]] abogando por una ''Tercer Vía'' ente'l socialismu y el capitalismu escontra'l fin del sieglu XIX<ref>esto paez ser un error. El papa nesa epoca yera [[Lleón XIII]], autor de la famosa [[Rerun novarum]] en 1891, sobre les rellaciones de capital y trabayu. Sicasí, la encíclica nun menta'l términu. Sacantes que se refiera a [[Pío IX]], l'inmediatu anterior a Lleón XIII.</ref> Faise evidente que yá nos dos o trés primeres décades del XX, con o ensin l'usu específicu del términu, dellos pensadores o filósofos políticos -representando una variedá de posiciones- habíen yá empezáu a suxerir posiciones que correspuenden polo xeneral a l'aspiración d'atopar un camín entemediu a la llei del mercáu y a la dictadura del proletariáu. Consecuentemente, toes eses posiciones fueron llamaes Tercer Vía en dalgún momentu. Dempués de la Segunda Guerra Mundial, el términu empezar a faer común. Atopamos el so primer usu documentáu pa describir un proyeutu pol creador del mesmu -o'l so siguidores cercanos- en [[Alfred Müller-Armack]]. Sicasí, l'usu nun ye exactamente'l que polo xeneral tien: d'alcuerdu a Schuller, Alfred y Hans-Gunter Krusselberg:<ref>Conceutos Básicos sobre l'Orde Económicu - pp 97</ref> na so obra aportunar en que'l marcu de la economía, qu'entiende lo humano, "ye infinitamente más importante que'l mercáu mesmu, d'ende la necesidá d'un tercer camín ente'l paleoliberalismo y el camín del neolliberalismu". El primer usu de "Tercer Vía" nel sentíu qu'agora tien atopar nun comentariu de 1949 alrodiu de la Conferencia de [[L'Habana]] (Cuba): "El proyeutu orixinal de la Carta de L'Habana pa la creación de la OIC foi "ellaboráu nes xuntes preparatorias de Londres (1946) y Xinebra (1947) tomando en considerancia la perspeutiva del desenvolvimientu, debíu en gran midida a la mayor y más activa presencia de países del Sur. En particular, na Habana hubo fuerte presencia de países llatinoamericanos encabezadures per Arxentina, que so la presidencia de Perón, tenía una política esterior bien activa na busca de lo qu'entós se denominó Tercer Vía, un tercer camín ente capitalismu y socialismu.”<ref>Comerciu Internacional Contemporaneu, Mauricio Recio Costain, Bogotá 1949. en http://www.usa.edu.co/derecho/derecho_economico/carta_de_la_habana.htm</ref> El términu popularizóse. En 1955, Anvil (una revista socialista popular en círculos académicos n'EEXX) publicó un exemplar dedicáu al "Alderique sobre la Tercer Vía<ref>marxists.org/history/etol/newspape/anvil/index.htm</ref> [[E. P. Thompson]] dedicar a buscar esa Tercer Vía como una solución a los problemes de la [[Guerra Fría]]<ref>www.marxists.org/glossary/people/t/h.htm</ref> y en 1963 [[Ramon Trias i Fargas]] publica la so introducción a un llibru de Muller Armack sol títulu: ¿Ente'l Capitalismu y el Comunismu, un Tercer Camín?<ref>http://obratriasfargas.wordpress.com/a-¿ente-el capitalismu-y-el comunismu-un-tercer-camín-1963/</ref> Coles mesmes o darréu, una variedá de posiciones fueron llamaes "Tercer Vía". Estes van dende lo que foi llamáu "[[humanismu marxista]]" al " [[autoxestión|esperimento]]" [[Yugoeslavo]] pasando poles propuestes que dieron orixe a la [[Primavera de Praga]]. Pensadores que propunxeron programes de Tercer Vía nel so sentíu más ampliu inclúin (dende un puntu de vista socialista) [[Eduard Bernstein]]; [[Ferdinand Lassalle]], [[Abba Lerner]]. Dende un puntu de vista lliberal [[Thomas Hill Green]]. Dende un puntu de vista cristianu, [[Karl Polanyi]] y [[Alfred Müller-Armack]]. En dalgún llugar entemediu atopamos [[Franz Oppenheimer]], quien se definía como "socialista lliberal". Un pensador contemporaneu, [[Anthony Giddens]], podría ser clasificáu como [[posmodernidad|postmodernista]] Ente los movimientos políticu-intelectuales que yá sía contribuyeron o s'inspiraron d'estes visiones, amás de los yá nomaos, tenemos el [[Distributismo]]; la [[Sociedá Fabiana]] y el [[ordoliberalismo]]. == Visión y práutica política == La situación ye, dende'l puntu de vista de la tercer vía, muncho más complexa que la simple dicotomía [[mercáu llibre]] versus [[economía centralizada]] o l'[[autarquía]] llegal opuesta a la [[dictadura del proletariáu]]. Nun ye que tal problema escareza de toa importancia, pero ye que lo qu'importa ye, per un sitiu, la preservación de ciertos llogros básicos (tales como la [[democracia]] y los [[derechos humanos]]) y, pol otru la maximización de la producción, nuna situación dada na que los recursos, etc, nun son nin infinitos nin totalmente moldiable (ver: [[Condición de Samuelson]]). Obviamente la definición de cuál ye'l meyor resultáu en función d'esos oxetivos ye debatible y abierta a considerancies sociales específiques. Pero esi ye precisamente'l puntu: la evaluación de qué ye meyor y más conveniente va ser distinta en distintes situaciones, dependiendo, por casu, de los recursos humanos y físicos anguaño disponibles, situaciones qu'esistan, problemes que resolver, etc. Nun hai nin puede haber una receta única, que diga qu'una solución ye la única posible perdayuri y en tou momentu. "El problema ye que nun mundu abiertu nun hai a cencielles tres víes. Hai -como indiqué n'otra parte- 101, que ye otra forma de dicir un númberu indefiníu. A efeutos de la política práutica, esto ye importante. La cuestión puede ser la mesma perdayuri, yá que deriva de condiciones qu'en gran midida son globales: ¿Cómo podemos consiguir crear riqueza y cohesión social nes sociedaes llibres? Les respuestes, sicasí, son munches. Hai munchos capitalismos, non yá el de Chicago; hai munches democracies, non yá la de Westminster. La diversidá nun ye un extra opcional de l'alta cultura; ye daqué básicu nun mundu qu'abandonó la necesidá de sistemes zarraos y englobadores.".<ref>Ralph Danhrendorf en "La Tercera Via": http://www.politica.com.ar/tercer_via/Dahrendorf_Tercer_via.htm</ref> Poniéndolo n'otres pallabres: nel mundu real, nun hai nin pueden haber respuestes simples a los problemes socioeconómicos (ver [[Teoría del Segundu Meyor]]) Como exemplu considérese que'l casu de la busca d'igualdá d'oportunidaes pa toos na educación. Eso puédese llograr al traviés del estáu siendo'l propietariu de tolos establecimientos educativos. Pero tamién puede llograse al traviés del estáu subvencionando estudiantes nun sistema nel cual tales establecimientos sían privaos. Quiciabes la propiedá podría ser comuñal, al traviés de les municipalidaes o [[ONG]]. Sía que non, hai que considerar el papel de les caridaes y organismos filosóficu relixosos. Puede haber un amiestu de toos esos sistemes. Pero'l problema de la educación va muncho más allá qu'eso, por casu: cómo se venceya esa educación a les metes sociales. Coses tales como: qué tipu d'educación (téunica. humanista, o quiciabes más realista, cual entemez de tales aproximamientos) los criterios a utilizar pa escoyer los estudiantes, el cómo se financia'l sistema: ¿páguense sueldos y gastos d'establecimientu? ¿danse beques a estudiantes? ¿a toos o namái a dalgunos? quiciabes sería meyor tener un sistema de préstamos universal? (eso enfatizaría qu'aquellos que reciben una educación que ta siendo pagada al traviés d'un esfuerciu social común, tamién son parte d'esa sociedá, que na midida que reciben, tamién adquieren una obligación): cuálos programes tienen de ser implementaos p'asegurar qu'aquellos que nun apuerten a ciertos niveles (por casu, educación terciaria) nun escarezan de toa capacitación (esto ye, cuál ye'l sistema d'educación non académica y de capacitación, incluyendo adultos). Que papel xueguen o deberíen o podríen xugar en tou eso otros actores sociales? (puede implementase un sistema d'educación y capacitación ensin participación dalguna de sectores empresariales, sindicales, etc? ye realista y sería "eficiente" un sistema que nun aprova un mecanismu por que, por casu, empresarios -yá sía privaos, comuñales o estatales- dean información alrodiu de que tipu de calificaciones son necesaries agora y nel futuru por ellos previsible?). En realidá, y yá que tamos considerando "el meyor resultáu", el problema ye entá más complexu: como sabemos, tanto como sociedá y como individuos (estudiantes y padres):cuál ye'l meyor sistema?. podría ser el criteriu a cencielles la cantidá d'individuos que llogren dalgún títulu -cualesquier qu'esi sía- o ye la comparanza ente les habilidaes d'aquellos que se titulen lo que realmente importa? tien de comparase con otros sistemes educativos n'otros países (y nesi casu, cualos? los que tean en situaciones similares o los que representen una meta deseable?) Adicionalmente, como utilizamos esa conocencia non solo pa tomar decisiones individuales (tales como cuálos colexos escoyer) sinón sociales: como ameyorar la resultancia tanta d'establecimientos individuales como tamién el sistema mesmu. Dempués de too, la sociedá, la economía y la situación tán camudando constantemente, la educación nun puede tar ayena, intocada y inafectada por esos cambeos. == Representantes más conocíos == Ente los economistes y políticos partidarios de la "Tercer vía" más conocíos -amás de los mentaos- atópense: [[John Maynard Keynes]], [[Śrī Pandit Jawāharlāl Nehru]], [[Amartya Sen]], [[John Kenneth Galbraith]], [[Joseph E. Stiglitz]], Conrad P. Waligorski, [[Tony Blair]], [[Ricardo Lagos]], [[Óscar Arias]], [[Bill Clinton]]. == Tercer Vía na actualidá == Anguaño afírmase que les posiciones "terceristas" n'[[Europa]] tán más influyíes por visiones lliberales, lo más, con un llixeru toque de socialismu o interés reformador<ref>de nuevu vemos esi notable alcuentru ideolóxicu ente, dende un llau, por casu, [[Alain Touraine]], quien suxer: "Nos testos que se publicaron nada dexa definir esa vía, que s'asitiaría ente la "sociedá de mercáu" y la socialdemocracia, que, dende hai 50 años, convirtióse nel Estáu Providencia. Habría que falar más bien d'una variante de la política neolliberal que nun afecta nin a la distribución de los beneficios nin a los mecanismos de decisión. Un aciertu publicitariu". http://www.politica.com.ar/tercer_via/Un aciertu publicitariu_Touraine.htm y, nel otru, Lorenzo Bernaldo de Quirós, quien afirma: "A la de la verdá, la Tercer Vía blairita ye un diagnósticu brillosu y dacuando demoledor de la vieya esquierda nos sos dos versiones, la blandia socialdemócrata y la dura comunista. Sicasí, los sos planteamientos positivos, les sos formulaciones polítiques concretes o son simples reescrituras de los programes lliberales clásicos o son vagues declaraciones de principiu ensin conteníu real dalgunu. Con éses la nueva esquierda mover nel planu doctrinal ente'l plaxu y el vacíu lo que, magar puede desilusionar a los doctrinarios, resulta bien tranquilizador pa los ciudadanos d'a pies que, a lo llargo del sieglu xx, esperimentaron nes sos carnes los diversos esperimentos socialistes. Lo meyor de la Tercer Vía, xunto a la so aceptación de les bases del discursu lliberal, ye'l so magníficu usu del marketing. Resuelve cualesquier grave problema de definición, añadiendo al sustantivu problemáticu l'axetivu "nuevu" y yá ta. Nesti sentíu, Giddens ye un maestru y Blair nun dexa de ser un aprendiz" http://www.liberalismo.org/articulo/260/35/</ref> produciéndose asina un movimientu escontra polítiques de [[desregulación]], [[descentralización]] y amenorgamientu d'[[impuestos]], buscando menguar lo que se vía como sobredependencia del estáu y coles mesmes aumentar el sentíu de responsabilidá personal. Sicasí, otros, incluyendo Giddens, negar<ref>"Pa mi, el proyeutu de la Tercer Vía ye definitivamente la esquierda del centru. Ver asina porque la xusticia social y la emancipación son cuestiones centrales de la política de la Tercer Vía. Ye una renovación del proyeutu socialdemócrata. Per otra parte, la Tercer Vía aportuna en que, tres 1989, los partíos políticos tienen de falar unos con otros ya interactuar. Y en dellos casos puede llegase a que partíos de la esquierda, del centru y de la derecha del centru comparta, por casu, una mesma política de llucha contra'l desemplegu. A Giddens en: http://www.politica.com.ar/tercer_via/Reportaxe_a_Giddens_sobre_la_tercer_via.htm</ref> Sía que non hai que considerar que tal movimientu sería escontra perceiciones del [[lliberalismu social]] sobre'l telón de fondu del [[estáu de bientar]] el que aportó a vistu como demasiao poderosu, bordiando no avasallador.<ref>Unu de los grandes esponentes del neolliberalismu como practica política, [[Margaret Thatcher]], dixo, refiriéndose a esti tipu de posiciones: "Cada regulación ye una restricción de la llibertá; cada regulación tien un costu." y "Nun hai llibertá, nun siendo qu'haya llibertá económica." y "(La xente que pide constantemente la intervención del gobiernu) ta echando la culpa de los sos problemes a la sociedá. Y, sabe usté, nun hai tal cosa como la sociedá. Hai individuos, homes y muyeres, y hai families. Y nengún gobiernu puede faer nada si nun ye al traviés de la xente, y la xente primero tien de curiar de sigo mesma. Ye nuesu tener de curiar de nós mesmos y dempués, tamién, curiar de los nuesos vecinos." (ver wikiquote)</ref> Coles mesmes, arguméntase que l'[[Estáu]] tendría de trespasar poderes a la [[sociedá civil|comunidá]] y a los individuos. Esa posición esta bien representada por dellos gobernantes como'l que fuera primer ministru británicu [[Tony Blair]] (quien se refirió al so proyeutu como "The Third Way"), l'antiguu canciller alemán [[Gerhard Schröder]], l'ex primer ministru holandés [[Wim Kok]], etc.<ref>, etc. Pa una visión xeneral de lo qu'esta posición ye, ver Wolfgang Merkel "Les terceres víes de la socialdemocracia nel 2000" - http://www.politica.com.ar/tercer_via/Les_terceres_vias_de_la socialdemocracia_en_el_2000_Wolgang_Merkel.htm</ref> Nel contestu d'[[América Llatina]], los proponentes de la tercer vía enfrenten una problemática distinta: "Na nuesa rexón, poro, l'acentu tien de tar n'incluyir a los escluyíos ameyorando la vida d'éstos ensin qu'ello asoceda por cuenta del restu. La idea ye que naide pierda nel procesu d'inclusión social, pa lo cual ríquese, simultáneamente, progresu material y progresu social, talo como lo postulen los nuesos amigos europeos." ([[Ricardo Lagos]] en "Escontra una 'tercer vía ' llatinoamericana"<ref>Escontra una 'tercer vía ' llatinoamericana: http://www.politica.com.ar/tercer_via/Escontra_una_tercer_via_llatinoamericana_llagos.htm</ref>). Visiones similares fueron espresaes pol que fuera presidente brasilanu [[Fernando Henrique Cardoso]]<ref>"La Tercer Vía, según Cardoso" en http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_6637000/6637007.stm</ref> y otros, tales como la socesora de Lagos, [[Michelle Bachelet]]. === Un modelu reformista === Los partidarios d'esti modelu inspirar nes teoríes d'[[Anthony Giddens]]<ref>Pa una visión xeneral d'esa propuesta, ver: ¿Qué ye la tercer vía de Anthony GIDDENS? en: http://www.ciudadpolitica.com/modules/smartfaq/faq.php?faqid=63 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014407/http://ciudadpolitica.com/modules/smartfaq/faq.php?faqid=63 |date=2016-03-05 }}</ref>y consideren qu'esti modelu ye una reforma que precisa la [[socialdemocracia]] pa poder siguir defendiendo los elementos básicos del [[Estáu del bientar]] na era de la [[globalización]], qu'adoptó un modelu económicu de corte [[sociolliberalismu|sociolliberal]].<ref>"anguaño, la tercer vía del Nuevu Llaborismu tendría de llevanos per un senderu muncho más estrechu ente'l neolliberalismu radical y la vieya socialdemocracia estatal-neocorporativista de la posguerra" Wofgang Merkel en "Les terceres víes de la socialdemocracia nel 2000": http://www.politica.com.ar/tercer_via/Les_terceres_vias_de_la socialdemocracia_en_el_2000_Wolgang_Merkel.htm</ref> La puxanza de la Tercer Vía débese principalmente al escosamientu de les polítiques socialistes tradicionales, sobremanera na [[Xunión Europea]]. L'oxetivu de la Tercer Vía ye compatibilizar los valores tradicionales de [[centru-esquierda]], como la [[Solidaridá (socioloxía)|solidaridá social]], la [[xusticia social]], la responsabilidá y les oportunidaes, colos postulaos económicos del [[llibre mercáu]], como l'amenorgamientu del [[intervencionismu]] y de los impuestos. === Política económica y fiscal === La función que la Tercer Vía asigna al Estáu ye favorecer la estabilidá [[Macroeconomía|macroeconómica]] y desenvolver polítiques de bienestar, pero ensin intervenir direutamente nin imponer polítiques [[Paternalismu|paternalistes]]. Otru puntu clave ye la creación d'empléu, por aciu la meyora de la [[educación]] y de los beneficios fiscales pa les empreses qu'asuman les sos responsabilidaes. === Política internacional === Na política internacional, la Tercer Vía intenta afaese a la [[globalización]] y a los nuevos retos políticos que surdieron tres el final de la [[guerra fría]], refugando les vieyes idees y amenaces del orde bipolar, y esmolezse polos nuevu problemes, como la [[Mafia|delincuencia entamada]], el [[terrorismu]], el [[tráficu de drogues]] y el [[mediu ambiente]]. La cooperación internacional y el reforzamientu de les organizaciones supranacionales, como la XE, son otros puntos clave de la Tercer Vía, pero ensin arrenunciar a la [[soberanía]] nacional. La seguridá ye tamién vital, pero utilizando la fuercia namái cuando sía imprescindible. Esta Tercer Vía, qu'empezó'l so marcu teóricu en Gran Bretaña, tiende a xunir la teoría Neoclasicista cola teoría Neokeynesiana. == La Tercer Vía en diversos países == {{Referencies|t=20160620}} === Alemaña === N'Alemaña, les polítiques de Tercer Vía fueron denominaes ''Neue Mitte'' sol gobiernu socialista del canciller alemán [[Gerhard Schröder]], quien espresó la so cercanía a les tesis del ''Third Way'' del primer ministru británicu Tony Blair. === Arxentina === N'Arxentina, les polítiques del [[Xusticialismu]] fueron denominaes como una tercer vía (o tercerposicionismo). El Teniente Xeneral [[Juan Domingo Perón]] en calidá de [[Presidente de La Nación Arxentina]] a partir de 1946 dio impulsos a la industria nacional, nacionalización de los servicios públicos, víes de tresporte etc.. Na política esterior asitióse tantu alloñáu del capitalismu lliberal de los Estaos Xuníos como del comunismu marxista de la Xunión Soviética. Propunxo y desenvolvimientu una [[Economía Social de Mercáu]]. A partir del 2002, col Presidente [[Eduardo Duhalde]], volver a eses pautes de la Tercer Vía y foi siguíu tantu pol Presidente [[Néstor Kirchner]] como la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] (toos del [[Peronismu]]). === Brasil === Conózse-y como siguidores d'esa Tercer Vía mundial a los adeptos al ex presidente [[Fernando Henrique Cardoso]]. Tamién l'ex presidente [[Luis Ignacio Lula Da Silva]] dio un xiru enorme na so política socioeconómica, llegando al espectru del centru ya identificándose tamién con esta nueva corriente. === Chile === Tanto'l gobiernu del socialdemócrata [[Ricardo Lagos]], unu de los más profusos adeptos a la Tercer Vía, desenvolvió un gobiernu que representaba de forma casi testual l'ideariu de [[Giddens]]. Darréu, nun papel socialista más clásicu [[Michelle Bachelet]], nel so primer gobiernu, dio un xiru anque siguiendo coles polítiques de la Tercer Vía. === Colombia === El presidente de Colombia pal periodu 2010-2014, [[Juan Manuel Santos]], anunció tres la so eleición, que'l so gobiernu sería de tercer vía {{Enllaz rotu|1=mio-gobiernu-sera-de-tercera-via-juan-manuel-santos |2=http://www.elespectador.com/impreso/temadeldia/articuloimpreso-210192-el |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, lo que puede interpretase como una rotura col gobiernu de derecha lideráu por [[Álvaro Uribe Vélez]]. === España === N'[[España]] conocer a la Tercer Vía como l'espectru nel que s'atopen aquellos partíos que se salen de les denominaciones tradicionales d'izquierdes y dereches. Na Tercer Vía española, atopamos a partíos relativamente nuevos, pero que yá tienen relativa fuercia y proyeición nacional. Tamién se conoz n'España como "Tercer Vía" a una corriente entamada hacia l'añu 1997 dientro d'Izquierda Xunida, que'l so nome referir a un espaciu distintu tantu del Partíu Comunista d'España como del Partíu Democráticu de la Nueva Izquierda, que tán enfrentaos nesi momentu. Tres la espulsión del segundu d'ellos y tres la llegada nel añu 2000 al cargu de Coordinador Xeneral de Gaspar Llamazares, sofitáu ente otres corrientes pela Tercer Vía, ésta dexa de funcionar. Per otru llau atopamos a [[UPyD]], que podría identificase nesti espectru. Estos partíos, tienen un fuerte ideal de patriotismu constitucional, defensa de los valores democráticos, y la igualdá ente individuos. [[Ciudadanos-Partíu de la Ciudadanía Ciudadanos - Partíu de la ciudadanía]] fundáu en 2006 en Barcelona tamién podría asitiase nel espectru políticu de la tercer vía. Ciudadanos nació a partir de la plataforma cívica [[Ciutadans de Catalunya]]. Nes [[Eleiciones xenerales d'España de 2015|Eleiciones Xenerales]] de 2015 consigue 40 escaños nel [[Congresu de los Diputaos]] y nes [[Eleiciones xenerales d'España de 2016|Eleiciones de 2016]] 32 diputaos. Dende 2006 el so presidente ye [[Albert Rivera]]. Nel marcu del alderique sobre la [[independencia de Cataluña]] el líder d'[[Unió Democràtica de Catalunya]], [[Josep Antoni Duran Lleida]] propón una tercer vía ente la independencia y el ''statu quo''. La propuesta federal plantegada polos socialistes conozse tamién como "tercer vía". === Costa Rica === El principal esponente de la tercer vía en [[Costa Rica]] foi'l [[Presidente de Costa Rica|ex presidente]] y [[Premiu Nobel de la Paz]] [[Óscar Arias Sánchez]] según l'enclín que lu sigue dientro de les llinies del [[Partíu Lliberación Nacional]] conocida como [[arismo]].<ref>http://cambiopolitico.com/61-aniversariu-del-partíu-liberacion-nacional-y-la tercera-via/23938/</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/c/cfi-086.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201112221213/http://www.albedrio.org/htm/articulos/c/cfi-086.html |fechaarchivu=2020-11-12 }}</ref> === Nicaragua === Nes eleiciones presidenciales de 1996, partíos de derecha, autodenomínense de tercer vía, na busca de consiguir el votu independiente, partíos como [[Unión Nacional Opositora|UNU 96]], [[Partíu Conservador de Nicaragua]] y [[Fuercia 96]] (d'enclín [[socialcristiana]]), estos partíos nun llograron ocupar nenguna posición importante, pos el votu foi polarizáu ente'l [[Frente Sandinista]] (Izquierda) y l'[[Alianza Lliberal Nicaraguana|Alianza Lliberal]] (derecha). Darréu, pa les eleiciones municipales del 2000, creáronse delles iniciatives tendientes a establecer una tercer vía política, como alternativa al [[Partíu Lliberal Constitucionalista (Nicaragua)|Partíu Lliberal Constitucionalista]] que dirixe [[Arnoldo Alemán]] y el [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] controláu por [[Daniel Ortega]]; dambos partíos atopábense sumíos nun pactu políticu nel que se partieron los principales cargos públicos nel estáu, partidarizando los poderes Eleutoral y Xudicial. Estes iniciatives, fueron encabezaes pol Partíu Conservador y [[Movimientu Democráticu Nicaraguanu]], y al nun ponese d'alcuerdu, por contraiciones ideolóxiques nun llogró llograr nenguna resultancia positiva. Nel 2010, el [[Partíu Socialdemócrata (Nicaragua)|Partíu Socialdemócrata]] (PSD), empecipió una reingeniería y una reorganización política, estableciéndose como una opción de Tercer Vía, tantu no político, económicu y social. === Nuevu Llaborismu nel Reinu Xuníu === [[Ficheru:New Labour new Britain logo.png|200px|thumb|right|Logo del Partíu Llaborista qu'alude al Neollaborismu insturado en dicha coleutividá.]] El Nuevu Llaborismu referir a un periodu na hestoria del [[Partíu Llaborista británicu]] de mediaos de los años 1990 a la década de 2000, en virtú de los líderes de [[Tony Blair]] y [[Gordon Brown]]. El nome remontar a un eslogan utilizáu per primer conferencia del partíu en [[1994]], que foi vistu más tarde nun proyeutu de manifiestu publicáu en 1996, llamáu'l "''Nuevu Llaborismu, Nueva Vida Pa Gran Bretaña''". Preséntase como la marca d'un partíu recién reformáu qu'alteriara la cláusula IV y sofitáu la [[economía social de mercáu]]. La marca foi llargamente utilizada ente que'l partíu taba nel gobiernu, ente [[1997]] y [[2010]]. ''New Labour'' ganó victories arrolladores nes eleiciones en 1997 y 2001, y volvió ganar en 2005. En 2007, Blair dimitió como líder del partíu y foi asocedíu por Gordon Brown. El partíu llaborista nun ganó les [[eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 2010]], que dio llugar a un parllamentu ensin mayoría y llevó a la creación d'un gobiernu de coalición conservadora-lliberal; Gordon Brown arrenunció como primer ministru y como líder llaborista pocu dempués. Foi asocedíu por [[Ed Miliband]] dempués de les eleiciones internes d'esi añu. El Nuevu Llaborismu desenvolvió y suscritu a la "Tercer Vía", como plataforma de centru diseñáu pa ufiertar una alternativa al capitalismu y al socialismu completo y absoluto. La ideoloxía desenvolver pa faer que'l partíu progresara y atraer a los votantes de tol espectru políticu. El Neollaborismu ufiertó un camín entemediu ente los neolliberales la economía de llibre mercáu de la nueva derecha, que vio como económicamente eficiente, y el reformismu éticu de post-1945 del Partíu Llaborista, que comparte la esmolición del Nuevu Llaborismu pola [[xusticia social]]. La ideoloxía del Nuevu Llaborismu colar coles sos creencies tradicionales nel llogru de la xusticia social en nome de la clase trabayadora al traviés de la masa. === Uruguái === N'Uruguái'l pensamientu de la Tercer Vía, ensin qu'esta fuera considerada siquier una corriente política, remontar al reformismu social y lliberalismu del [[Batllismo]], ideariu del [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloriáu d'Uruguái]]. Los sos líderes espresáronse d'últimes coincidencia col pensamientu de centru reformista y republicanu. Dientro del [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloriáu d'Uruguái]], el sector más rellacionáu a la Tercer Vía ye'l Foru Batllista, ente qu'otros son lliberales y centru-derechiegos. Dientro del [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Nacional d'Uruguái]], les corrientes identificaes col pensamientu de [[Wilson Ferreira Aldunate]], son les que más s'identifiquen cola Tercer Vía. La Tercer Vía n'Uruguái ta representada pol ex presidente coloriáu [[Julio María Sanguinetti]], quien amás formó un grupu llamáu El Círculu de Montevideo con diversos presidentes llatinoamericanos, como [[Ricardo Lagos]] ([[Chile]]), o [[Fernando Henrique Cardoso]] ([[Brasil]]), col fin de forxar esa corriente de pensamientu. Tamién se pronunciaron a favor d'esa Tercer Vía grupos como'l nuevu y minoritariu [[Partíu Independiente (Uruguái)|Partíu Independiente]], de centru esquierda. Dientro del [[Frente Ampliu (Uruguái)|Frente Ampliu]], nengún sector manifestó abiertamente la so adhesión a la Tercer Vía. Ello ye que los gobiernos frenteamplistas de [[Tabaré Vázquez]] y [[José Mujica]] tuvieron un fuerte calquier socialdemócrata. == Crítiques == Hai tres aproximaciones xenerales a la crítica contra la tercer vía. La primera ye a cencielles negar que tal posibilidá esista o tenga validez. La segunda ye la falta de propuestes específiques de llargu plazu per parte de los sos proponentes. La tercera centrar nel usu (o non) de propuestes o posiciones que se ven yá sía como enemigues o como esenciales a los oxetivos finales de los críticos. Ye necesariu empezar notando lo que solo puede ser llamáu un alcuentru notable ente los marxistes y los neolliberales, los que nieguen tamién que la posibilidá d'una tercer vía esista, pero citando a [[Ludwig von Mises]] en llugar de Marx.<ref>H.A. Scott Trask: “There is Non Third Way” en: http://www.mises.org/story/885</ref> Como ye xeneralmente aceptáu, dambos autores demostraron con elocuencia y conocencia productu d'estudios y sabiduría innegables que los sos respeutivos sistemes son los únicos que van poder satisfaer les necesidaes de la humanidá nel futuru. Esto xeneralmente interprétase como significando que cualquier esviación de les sos propuestes, por xenerales o vagues qu'eses fueren, ye imposible o utópica. La respuesta de proponentes modernos<ref>ver, por casu, la posición de [[Tony Blair]]en http://www.analitica.com/bitblio/tblair/tercer_via.asp</ref> de la tercer vía ye que tales oxetivos son aspiraciones a situaciones ideales, de llargu plazu. Nun puede sacrificase indefinidamente les xeneraciones del presente a la tiranía de, por casu, un [[Stalin]] o un [[Pol Pot]] cola esperanza que dalgún día “el [[Estáu]] va sumir” o abandonar a quien se muerren de fame güei día a la mercé del mercáu totalmente llibre cola esperanza que dalgún día, quiciabes décades o sieglos nel futuru, la riqueza “va pingar” a quien sían que llograren sobrevivir.<ref>ver por casu, Carlos Fuentes en: http://www.politica.com.ar/tercer_via/La_nueva_esquierda_Fontes.htm</ref> Específicamente, nun puede sacrificase la democracia, sistema que, parafrasiando a [[Winston Churchill]], “toos tamos d'alcuerdu en que ye'l peor, cola esceición de tolos demás que se trataron”. Como se notó, inclusive dende un puntu de vista lliberal –y esto nun ye cuestión d'analís d'escritos filosóficos, sinón de la realidá histórica– precisamos la intervención estatal “como un resguardu contra'l poder que tien el mercáu pa socavar nueses instituciones polítiques y sociales más valuables...(..).. un mercáu totalmente llibre ye definitivamente non el meyor mercáu pa una democracia, un mercáu ensin regulaciones nun garantiza nin xusticia nin prosperidá...”<ref>Lliberal Economics and Democracy.- ISBN 978-0-7006-0803-4 - {{cita web |url=http://www.kansaspress.ku.edu/wallib.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=7 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090123151243/http://www.kansaspress.ku.edu/wallib.html |fechaarchivu=23 de xineru de 2009 }}</ref> Amás, les midíes entemedies nun impliquen abandonu de principios: que güei s'intervenga nel mercáu nun sector nun quier dicir qu'esa intervención sía permanente o irrepetible. Pero esos ideales de llargu plazu, válidos como son, nun pueden sustituyir nin pueden responder les cuestiones de la práutica política presente. La vida política de les naciones nun puede amenorgase a la [[exéxesis]] de les obres d'un [[Marx]] o un [[Ludwig von Mises|Von Mises]], por importantes qu'esi autores sían, especialmente cuando se fai col [[dogmatismu]] que ye común ente estudiantes d'esi autores. Alrodiu de la segunda crítica. Inevitablemente la tercer vía emprestar a equívocos y aburuyes. Más allá d'una definición simplaya de ser una propuesta (cualesquier) a favor de la democracia y la [[economía mista]] nun hai alcuerdu xeneral, nun hai un criteriu definíu sobre lo que ye, representa o busca. Propuestes o posiciones “terceristas” pueden ser (y de cutiu son) fácilmente caricaturizaes como'l trunfu de la pusilamidad ya indecisión: prefier el mercáu, pero dientro de ciertes llendes; busca dexar la espresión de les fuercies y sectores sociales, pero non tantu. Respuende por la llibertá d'aición del individuu, siempres que sía llindada. Busca anovar, pero escarez d'una idea central nueva que sía distinta a la d'otros.<ref>por casu, Lorenzo Bernaldo de Quirós aliega que “Na hestoria recién d'España, la UCD, el centrismu, foi un intentu más d'esa mesma naturaleza y, amás, una muestra del enclín dexenerativu que suelen carecer esti tipu d'enfoques nes sociedaes democrátiques: la indefinición constante, la busca enfermiza del consensu en tou y pa tou y la falsa vieya idea de que la verdá siempres ta nel xustu mediu. Agora bien, en toos esos proyeutos centristes, apodera un componente ideolóxicu sobre los demás: por casu, el lliberalismu nos doctrinarios y l'estatismu nel corporativismu o los fascismos” n'a Ilustración Lliberal Madrid, 1999-2007 - http://www.libertaddigital.com/ilustracion_lliberal/articulo.php/12</ref> Sicasí, d'alcuerdu a John Kay<ref>“The Third Way” en Prospect, 01 May 1998: http://www.johnkay.com/political/134</ref> esa ye precisamente la so fortaleza. La tercer vía nun ye un programa concretu d'aición, sinón un conxuntu d'aspiraciones y motivaciones, que van dende lo moral a propuestes bien práutiques. Eses aspiraciones –de xusticia social, eficiencia, crecedera y desenvolvimientu, llibertá, democracia–, esprésense como s'espresen, representen les idees y aspiraciones que llegaron a constituyir l'oxetu de la práutica política contemporánea. Que les midíes práutiques pa llograr esos oxetivos sían folgazanes más qu'un problema constitúi la capacidá d'atopar distintes maneres de llogralos en distintos momentos y llugares. En llugar de tar arreyaos a dogmatismos ideolóxicos sobre oxetivos al llargu plazu o programes específicos de supuesta valides universal, respuende por la posibilidá d'atopar distintos arreglos y compromisos, d'aunir fuercies alredor de problemes y soluciones reales d'interés a sociedaes específiques en situaciones concretes. (ver [[Inxeniería social (ciencies polítiques)#Inxeniería social y Karl Popper|Inxeniería social y Karl Popper]]). Ye precisamente esa flexibilidá, especialmente en rellación a programes xenerales, lo que se critica dende'l tercer puntu de vista. Munchos partidarios del [[socialismu]] –incluyendo partíos socialdemócrates¬ acusar de ser un abandonu de los principios del socialismu. Lo más, ven la Tercer Vía como una evolución de los antiguos socialdemócrates escontra postures muncho más [[neolliberalismu|neolliberales]] y con escasos tintes socialistes, coles mires de devolver el poder a los partíos socialdemócrates que perdieron les eleiciones. Amás, los críticos afirmen que les polítiques de la Tercer Vía beneficien n'última instancia los intereses de les grandes corporaciones, en desterciu de les clases trabayadores y los probes. Dende l'otru llau, por partidarios del [[conservadorismu]] y el lliberalismu clásicu o [[neolliberalismu]] se la crítica por non aceptar totalmente el llibre mercáu y asina “matar la pita de los güevos d'oru”.<ref>por casu: William L. Anderson: “Suecia: Más probe de lo que crees” en http://www.jorgevalin.com/weblog/2004/07/el-tercer-camín.html</ref> De ser solo una versión más de, nes pallabres de [[Margaret Thatcher]], l'Estáu neñera”, sofocador de les llibertaes y capacidá d'escoyer de los individuos. Los partidarios de la tercer vía afirmen que, nun sistema democráticu, ye la obligación de los políticos responder a los deseos de la ciudadanía.<ref>compárese cola posición neolliberal de, por casu, Margaret Thatcher: “La misión de los políticos nun ye la de gustar a tol mundu.” y “Pa mi, el consensu paez ser el procesu d'abandonu de toles creencies, principios, valores y polítiques. Esto ye que ye daqué no que naide cree y a lo que naide pon oxeciones.” (ver Wikicitas)</ref> Y, dempués del fracasu del modelu soviéticu d'economía centralizada y planiada pol estáu burocráticu, y el re-emerxencia de visiones [[individualismu|individualistes]] nes sociedaes industrializaes, “Los ciudadanos busquen un aldu. Quieren saber cómo afaese y espolletar, cómo xenerar estabilidá y seguridá nesti mundu de cambeos. Abracen los tradicionales valores de centru esquierda, de solidaridá, xusticia social, responsabilidá y oportunidaes. Pero son conscientes de que tenemos de dir, de forma decidida, más allá de les maneres de pensamientu superaos. Más allá d'una esquierda tradicional, esmolecida pol control del Estáu, les elevaes cargues impositives y los intereses de los productores; y de una nueva derecha llibrecambista, que postula qu'un individualismu de mires estreches y la fe na llibertá de los mercaos son la respuesta a tolos problemes.”<ref>Tony Blair: "La Tercer Vía" - http://www.analitica.com/bitblio/tblair/tercer_via.asp</ref> Naz asina la necesidá de responder a eses esmoliciones y protexer al ciudadanu como tal, ensin abandonar la visión que l'estáu tien d'intervenir p'asegurar la xusticia social y la igualdá d'oportunidaes, educación y salú universal, proteición del mediu ambiente, seguridá y justicia pero coles mesmes, con independencia del poder políticu, ensin tresformar a esos ciudadanos en veceros del patronaje estatal. De manera positiva, podría dicise que llegó la hora en que la participación popular nel gobiernu, el trespasu de poderes dende l'estáu a la sociedá, tresformar en daqué más qu'un dichu nun programa eleutoral. Ye la hora de que les [[comunidá|comunidaes]], la [[sociedá civil]], empiecen a xugar el papel que-yos correspuende na vida política de les naciones. == Referencies == === Notes === {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Economía mista]] * [[Reformismu]] * [[Centru políticu]] {{Tradubot|Tercera vía}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política económica]] [[Categoría:Ideoloxíes del capitalismu]] [[Categoría:Socialdemocracia]] [[Categoría:Lliberalismu social]] [[Categoría:Neolliberalismu]] [[Categoría:Filosofía política]] [[Categoría:Teoríes polítiques]] [[Categoría:Espectru políticu]] at75sakree39djggkiajhumbiqn4sgm 0 118574 4496298 4221727 2026-05-25T19:26:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496298 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Puigcerdà''' ye una villa [[España|española]], capital de la contorna [[Cataluña|catalana]] de la [[Baxa Cerdaña]], na [[provincia de Girona]], [[comunidá autónoma]] de [[Cataluña]], y capital histórica de la contorna natural de la [[Cerdaña]]. Asitiar na ribera del [[ríu Segre]], a unos 1.200 m sobre'l [[nivel del mar]], y ye fronteriza con [[Francia]]. == Historia == Hai enclín a creer que Puigcerdà foi fundada por [[Alfonsu II d'Aragón]] redolada al añu 1177; estos fechos, basar nun documentu que por utilidá y conveniencia de tola [[Condáu de Cerdaña|Cerdaña]], el monarca fai treslladar la capital de la Cerdaña d'[[Bourg-Madame|Hix]] a Montcerdà y que comparez Arnald de Perexens, [[Diócesis d'Urgell|Obispu de Urgell]]; ésti ruégalu qu'asígnelu y déa-y un sitiu onde construyir la ilesia y cases pa honrar a Dios y a Santa María de Urgell. El Rei col conseyu y otros Obispos y barones conceder. Anque esti documentu paez dexar claro que'l monarca dio un estatus xurídicu a una nueva población, podría falase d'una repoblación, yá que resulta bien probable que'l llugar yá tuviera pobláu con anterioridá tal que diz ''Mossèn'' Doris Lozano; el cual básase en noticies antigües y descubrimientos arqueolóxicos que lleguen a datar del 1094. Son diverses les cites antigües d'un "''Oppidum Ceretanum''" o "Podiu Cerdano", que pol so significáu solo pueden referise a esta villa de Puigcerdà yá que ye la única población de Cerdaña que caltuvo'l so raigañu de la denominación inicial; identificándose por tanto con toes estes noticies. Ye probable que por tratase d'un llugar fortificáu (''Oppidum'') fuera destruyíu en diverses ocasiones. En 1270 empecípiase'l cercáu y fortificación de la villa. Por un documentu del añu 1342 sábese que la muralla qu'arrodiaba la ciudá llegó a tener hasta nueve puertes. * Portal del Castillo (''Font del Cúcuru''). * ''Portal del Querol''. * ''Portal del [[Call]]'' o ''de Framenors''. * ''Portal de la Morera'' na confluencia de la Plaza Barcelona. * ''Portal del Llívia'' o d'El Predicadores. * ''Portal de Frància''. * ''Portal d'Age''. * ''Portal d'en Calva''. Nos años [[1281]] y [[1309]] sufrió unes grandes quemes que causaron grandes daños a la ciudá, y en [[1428]] tuvo llugar un gran terremotu que destruyó nuevamente parte de la ciudá. Tien un gran llagu artificial que la so concesión pa construyilo dio'l rei [[Sancho I de Mallorca]] nel añu [[1260]], y que'l so fin yera pal regadío de les tierres del so términu. Foi prefeutura (capital) del [[Segre (departamentu)|departamentu del Segre]] mientres la so curtia pertenencia al [[Primer Imperiu francés|Primer Imperiu Francés]]. == Clima == El clima de Puigcerdà ye mediterraneu pirenaicu, con iviernos bien fríos con temperatures medies de 2ºC y -3ºC, y branos nidios, con temperatures bazcuyando ente los 12ºC y los 21ºC. La precipitación media na llanura ye d'unos 700mm. La nieve ye bien común mientres l'iviernu, dexando dacuando dellos episodios con espesures importantes. Puede xelar mientres tol añu, y mientres l'iviernu xela casi a diariu. Quepe a destacar la gran amplitú térmica qu'hai mientres l'añu y, especialmente, mientres el branu, cuando dacuando pueden haber más de 20ºC d'amplitú. == Demografía == A 1 de xineru de 2010 la población del conceyu xubía a 8746 habitantes, 4421 homes y 4325 muyeres.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |títulu=INE: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180226130553/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |fechaarchivu=2018-02-26 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=550|color_10=blue|color_11=blue|color_12=blue|nome=Puigcerdá (conceyu)|1900|2572 |1910|2667 |1920|2508 |1930|2842 |1940|2569 |1950|3365 |1960|4276 |1970|5526 |1981|5818 |1990|6475 |2000|6902 |2010|8746 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de fechu]] (1900-1981) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#115cc3|[[Población de derechu]] (1990-2010), población según el [[padrón municipal]], datos del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} == Conceyu == {| class="sortable" width="100%" | {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center;" align="center" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Resultaos Eleiciones Municipales de 2015 en Puigcerdà.<ref>{{cita web |url = http://resultados.elpais.com/elecciones/2015/municipales/09/17/141.html |títulu = Resultáu Eleiciones Municipales en Puigcerdà 2015 |editor = Periódicu El País (España) |fechaaccesu = 30 de mayu de 2015 }}</ref> |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="3"|[[Eleiciones municipales d'España de 2015|2015]] |- style="background:#eee" ||%||Conceyales |- |align="left"|[[Convergència i Unió|Convergència i Unió (CiU)]]||68,94||11 |- |align="left"|[[Esquerra Republicana de Catalunya|Esquerra Republicana de Catalunya (ERC)]]||11,46||1 |- |align="left"|[[Reagrupament]]||11,31||1 |- |} == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = José Turiera-Puigbó Masana | Partíu_1 = Independiente | Alcalde_2 = Joan Llombart i Padrós | Partíu_2 = [[Ficheru:Logo CiU.png|20px]] [[Convergència i Unió|CiU]] | Alcalde_3 = Joan Llombart i Padrós | Partíu_3 = [[Ficheru:Logo CiU.png|20px]] [[Convergència i Unió|CiU]] | Alcalde_4 = Francesc Rosell i Blanich | Partíu_4 = [[Ficheru:Logotip ERC (tallat).jpg|20px|link=Esquerra Republicana de Catalunya]] [[Esquerra Republicana de Catalunya|ERC]] | Alcalde_5 = Joan Carretero i Grau | Partíu_5 = [[Ficheru:Logotip ERC (tallat).jpg|20px|link=Esquerra Republicana de Catalunya]] [[Esquerra Republicana de Catalunya|ERC]] | Alcalde_6 = Joan Carretero i Grau | Partíu_6 = [[Ficheru:Logotip ERC (tallat).jpg|20px|link=Esquerra Republicana de Catalunya]] [[Esquerra Republicana de Catalunya|ERC]] | Alcalde_7 = Joan Carretero i Grau (2003) <br /> Joan Planella i Casasayas (2003-2007) | Partíu_7 = [[Ficheru:Logotip ERC (tallat).jpg|20px|link=Esquerra Republicana de Catalunya]] [[Esquerra Republicana de Catalunya|ERC]] | Alcalde_8 = Joan Planella i Casasayas | Partíu_8 = [[Ficheru:Logotip ERC (tallat).jpg|20px|link=Esquerra Republicana de Catalunya]] [[Esquerra Republicana de Catalunya|ERC]] | Alcalde_9 = Albert Piñeira Brosel | Partíu_9 = [[Ficheru:Logo CiU.png|20px]] [[Convergència i Unió|CiU]] | Alcalde_10 = Albert Piñeira Brosel | Partíu_10 = [[Ficheru:Logo CiU.png|20px]] [[Convergència i Unió|CiU]] }} == Llugares d'interés == [[Ficheru:Estany Puigcerdà Catalunya.jpg|thumb|600px|Estanque de Puigcerdà.]] * [[Llagu de Puigcerdà]] * Torre del Campanariu, del [[sieglu XII]]. Restos d'una parroquia que foi destruyida en [[1936]], tres l'empiezu de la [[Guerra civil española|Guerra civil]]. * [[Ilesia de Sant Tomàs de Ventajola]] ([[Arte románico en Cataluña|románica]]). * [[Conventu de San Domingo (Puigcerdà)|Conventu de San Domingo]] * [[Ilesia de Santa María de Puigcerdà]] * [[Hospital de Puigcerdà]] === Galería d'imáxenes === <gallery> Ficheru:Estany_de_puigcerdà.jpg|[[Llagu de Puigcerdà]] Ficheru:Campanar_de_Santa_Maria_P1030180.JPG|[[Ilesia de Santa María de Puigcerdà]] Ficheru:Estació de Puigcerdà 1.jpg|[[Estación de Puigcerdà]] Ficheru:Hospital (Puigcerdà) - 1.jpg|[[Hospital de Puigcerdà]] Ficheru:Antic Convent Sant Domenec.JPG|[[Conventu de San Domingo (Puigcerdà)|Conventu de San Domingo]] </gallery> == Comunicaciones == Na población remata la carretera nacional [[N-152]], de [[Ripoll]] a Puigcerdà (continuación de la [[Autovía C-17|C-17]]). Na actualidá hai un proyeutu nel cual la [[C-16]] va ser convertida n'autovía dende [[Berga]] onde remata na actualidá hasta la frontera [[Francia|francesa]] cerca de Puigcerdà onde va acabar y va empezar l'autopista francesa [[Autoroute A66 (Francia)|A66]] dexando asina que la llocalidá esti comunicada per víes d'alta capacidá. Puigcerdà cunta con una estación na [[llinia R3]] de ''[[Rodalies de Catalunya]]'' ([[cercaníes de Barcelona]]), magar dende [[Vic]] les estaciones de la llinia tienen la señalización propia d'[[ADIF]]. Amás de les víes d'[[anchu ibéricu]], la estación de Puigcerdà cunta tamién con víes d'[[anchu estándar]] anque ensin usu, una y bones los trenes de la [[SNCF]] tienen como última estación [[estación de Latour de Carol-Enveitg|La Tour de Carol-Enveitg]]. N'el so cercanía atopa'l [[Aeródromu de La Cerdaña]]. == Persones destacaes == * [[José Antonio Hermida]], ciclista de monte profesional, medaya de plata en [[Atenes 2004]] y campeón del mundu de [[Bicicleta de monte|BTT]]. == Ver tamién == * [[Bienes d'interés cultural de la contorna de Baxa Cerdaña (provincia de Girona)|Bienes d'interés cultural de la contorna de Baxa Cerdaña]] * [[Bienes d'interés cultural de la provincia de Girona]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.puigcerda.cat/ Páxina web del conceyu] * [http://www10.gencat.net/pls/municat/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=1714110007 Información de la Xeneralidá de Cataluña] * [http://www.idescat.es/servlet/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=17141 Información del Institutu d'Estadística de Cataluña] * [http://www.poblesdecatalunya.cat/municipi.php?m=171411 Patrimoniu históricu-artísticu de Puigcerdà] * [http://www.turismorural.com/Ficha_Inf_Turistica.aspx?ID=8024 Información de Turismu Rural de Puigcerdà] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430222319/https://www.turismorural.com/Ficha_Inf_Turistica.aspx?ID=8024 |date=2019-04-30 }} {{ORDENAR:Puigcerda}} |} {{Tradubot|Puigcerdá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Girona]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Girona]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] t3cf0p1rf1r6f99dcox8cn4vnl4vi20 0 118897 4496530 4450272 2026-05-26T09:34:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496530 wikitext text/x-wiki {{otrosusos|Rivadavia}} {{llocalidá}} '''Ribadavia''' ye un conceyu [[España|español]] asitiáu nel suroeste de la [[provincia d'Ourense]], en [[Galicia]], y perteneciente a la [[contorna del Ribeiro]]. Ye sede del [[Partíu xudicial de Ribadavia|partíu xudicial nᵘ2 de la provincia d'Ourense]]. La etimoloxía del so nome significa "a veres del ríu Avia", na so versión romana ''abobriga'' o llatina ''Rippa Avie''. == Xeografía == === Allugamientu === La [[Contorna del Ribeiro]] atopar ente les sierres de Faro y Suido, onde conflúin los valles del [[Ríu Miño|Miño]], [[Ríu Avia|Avia]], [[Ríu Arnoia|Arnoia]] y Barbantiño. Definir ente una serie de valles y superficies qu'oldeen coles altes tierres circundantes d'alredor de 312 [[km²]], de los cualos dedica 3000 [[hectárees]] al viñéu. Arrodiáu de relieves montascosos y abellugáu de la influencia oceánica, el cultivu de la vide ye la carauterística dominante del paisaxe, ocupando casi la totalidá de les fasteres y fondalaes nos terrenes de Ribadavia, [[Castrelo de Miño]], [[Cenlle]], [[Beade]], [[Leiro]] y [[Carballeda de Avia]], según les rimaes meyor empobinaes y soleyeres de los conceyos estremeros. Tierra regada por una trupa rede fluvial, con una microclima seco y templao, pero con un mugor mientres el periodu ivernizu. L'área urbana fuelga nel llau derechu del [[ríu Miño]] y la última parte del [[ríu Avia]]. === Parroquies === * Prexigueiro (Santa Lucia) * Campo Redondo (Santu André) * Esposende (Santiago) * [[Francelos]] (Santa María Madalena) * Ribadavia (San Domingos de Fóra) * Ribadavia (San Domingos) * San Cristovo de Regodeigón (San Cristovo) * Sanín (San Pedro) * Ventosela (San Paio) === Demografía === {{hab info|4.788|6.341|7.369|7.050|5.510|5.390|5.319|5.230}} === Tresporte === Ta comunicada pola [[carretera nacional]] [[N-120]], d'[[Ourense]] a [[Vigo]], y l'[[Autovía de les Ríes Baxes]] [[A-52]]. La distancia a la capital de la provincia, [[Ourense]], ye de 30 km y 65 [[km]] a [[Vigo]], magar les sos rellaciones con esta última ciudá son tan importantes como con Ourense, tanto económica como culturalmente,<ref>{{cita web |url = http://www.anuarieco.lacaixa.comunicacions.com/java/X?cgi=caixa.-y_DEM.pattern&CLEAR=YES |títulu = laCaixa.es - anuariu económicu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110806175039/http://www.anuarieco.lacaixa.comunicacions.com/java/X?cgi=caixa.-y_DEM.pattern&CLEAR=YES |fechaarchivu = 6 d'agostu de 2011 }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> rellaciones calteníes mientres sieglos, yá que Ribadavia perteneció al [[Diócesis de Tui-Vigo|obispáu de Tui]] hasta 1954<ref>Suso de Vila,''A Cidade de Tui mientres a Baixa Idade Media''. Ed. Toxosoutos, 2008.ISBN 9788496673885</ref> y non al d'Ourense (igual que los cercanos conceyos de [[Melón (Ourense)|Melón]], [[Carballeda de Avia]], [[Leiro]], [[Beade]] y [[Padrenda]], tamién tudenses histórica, cultural y hasta lingüísticamente.<ref>Francisco Fernández Rei: Dialeutoloxía da lingua galega, edicións Xerais, 1990</ref> Ye cabeza de partíu xudicial de la [[contorna del Ribeiro]]. Ta comunicada per [[ferrocarril]], con [[Ourense]], [[Vigo]], [[Llión (España)|Llión]], [[Valladolid]] y [[Madrid]]. == Corporación municipal == {| {{tablaguapa}} border="1" |----- | colspan="5" bgcolor="#FFFF00" | <p align="center">'''Resultáu eleiciones municipales del 25 de mayu de 2015 en Ribadavia'''</p> |----- | bgcolor="#EFEFEF" | '''Nome''' | bgcolor="#EFEFEF" | '''Votos''' | bgcolor="#EFEFEF" | '''Porcentaxe''' | bgcolor="#EFEFEF" | '''Conceyales''' |----- | bgcolor="#FF0000" | '''[[PSdeG|Partíu de les Socialistes de Galicia]]''' | 1.136 | 34.08% | 5 |----- | bgcolor="#87CEFA" | '''[[PPdeG|Partíu Popular de Galicia]]''' | 1.112 | 33.36% | 5 |----- | bgcolor="#00FFFF" | '''[[Bloque Nacionalista Galego]]''' | 404 | 12.12% | 1 |----- | bgcolor="#FDE910" | '''Agrupación d'Electores Ribeiro de mancomún''' | 379 | 11.37% | 1 |----- | bgcolor="#32CD32" | '''[[Compromisu per Galicia]]''' | 264 | 7.92% | 1 |} == Historia == Los primeros pobladores de Ribadavia fueron los [[celta|celtes]], quien fueron atraíos a la zona non solo pola so guapura, sinón poles riqueza de les sos mines y montes, l'oru nel llechu de los ríos y les agües termales cargaes de minerales. Darréu, la zona foi habitada polos romanos, quien se dedicaron a la estracción d'oru y usu de les agües termales.<ref>Ribadavia y el Ribeiro: http://sobregalicia.com/2009/09/22/ribadavia-y-el-ribeiro-l'alcordanza-de-la {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120220301/http://www.sobregalicia.com/2009/09/22/ribadavia-y-el-ribeiro-l%27alcordanza-de-la |date=2019-11-20 }} historia/</ref> <br /> Coles mesmes, dexaron al so pasu numberoses construcciones como altares ya ilesies. Nel añu 754, les tropes musulmanes de Abdul-Azis afararon la rexón d'[[Ourense]], que foi conquistada nel añu 793 por Abdul-Malek, pa ser reconquistada y reconstruyida pol [[Reinu d'Asturies|rei asturianu]] [[Alfonsu III d'Asturies|Alfonsu III]], fíu d'[[Ordoño I]]. La rexón empieza a tomar gran relevancia en tiempos de los cristianos. Ente los sieglos VII y XII, la proliferación de monesterios y fortaleces contribúi al desenvolvimientu de l'agricultura so la comunidá del Monesteriu de Arnoia y tamién s'atribúi a esta dómina'l llamátigu de ''territoriu de castela'' o '''tierra de castiellos'''. Ente 1065-1071, llogró'l títulu de capital del [[Reinu de Galicia]] mientres el reináu de Don García, en parte pol poderíu eclesiásticu y pola comercialización esitosa del vinu Ribeiro, que tenía cuatro virtud: ''puxanza, golor, color y sabor''.<ref>Pueblos d'España: http://www.pueblos-espana.org/galicia/orense/verin/mensaxe/1016953/</ref><br /> [[Ficheru:Iglesia de San Juan, en Ribadavia (4572547984).jpg|thumb|Ilesia de San Xuan.]] Nel sieglu XII, empecipióse la espansión demográfico y económico de la ciudá, potenciada pol poder monásticu de San Clodio, [[Monesteriu de Santa María de Melón|Santa María de Melón]] y [[Monesteriu de Santa María la Real de Oseira|Oseira]] y el poder de la encomienda de la [[Orde de Malta]] en [[Beade]], xunida a la producción y comercialización del [[vinu del Ribeiro]]. Los monxos encargar de realizar contratos con pequeños terratenientes nes veres del [[ríu Miño]] pa establecer granxes y prioratos dedicaos al cultivu de la vide, en cuantes que reconocíen les escelentes virtúes del vinu de la zona.<ref>Historia del Ribeiro: http://www.ribeiro.es/?seccion=historia&idioma=es {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423192054/http://www.ribeiro.es/?seccion=historia&idioma=es |date=2017-04-23 }}</ref> Espolletó na villa una comunidá hebrea arrexuntada en redol a la denomada Porta Nova, atraida por posibilidaes interesantes pa los sos negocios. La población xudía algamó una gran densidá en Ribadavia y presumir que tuvieron una relevancia notable na esportación de la producción vitivinícola polos sos contactos nel norte d'Europa. Amás de comerciantes, exercieron oficios d'artesanos como ferreru, xastre, zapateru, etc. El Barriu Xudíu foi declaráu monumentu nacional ya inda caltién les sos carauterístiques del medievu.<ref>Ribadavia Xudía: http://web.jet.es/cem/ribadavia_judia.htm</ref><br /> Nel añu 1375, [[Enrique II de Castiella|Enrique II de Trastámara]] noma a Don Pedro Ruiz Sarmiento señor de Ribadavia y [[Adelantado Mayor]] del [[Reinu de Galicia]] pol so sofitu na guerra dinástica contra'l so hermanascu, [[Pedru I de Castiella|Pedru I]], colo qu'empieza'l señoríu de Ribadavia colos Sarmiento, lo que causa la perda del estatutu de villa realenga. Nel añu 1386, los ingleses sol mandu del [[duque de Lancaster]] invadieron y escalaron Ribadavia, quien pretendía'l tronu castellanu pol so matrimoniu con una fía de [[Pedru I de Castiella|Pedru I]], pero atopó una aportunante resistencia popular. El conflictu quedó atayáu col [[Alcuerdu de Bayona]] (1388). Tres un llargu y épicu asediu onde los burgueses aguantaron más que los caballeros, los ingleses ocuparon la villa mientres nueve meses antes de ser vencíos. Los habitantes de la [[judería]] amosaron especial tenacidá na defensa de les muralles de Madalena y Porta Nova, anque los sos llares fueron afaraos con particular desdeñu per parte de les tropes estranxeres.<ref>http://www.absolutourense.com/curiosos-turisticos/</ref> Nel sieglu XIV, empecípiase la esportación del vinu del Ribeiro por toa España y Europa, a Francia, Portugal, Italia y n'especial [[Inglaterra]]. Tresportar en balses y carruaxes pal embarque nos puertos y yera fundamental la navigabilidad del Miño pa estos menesteres. El comerciu foi continuu, abondosu y prósperu hasta'l sieglu XVIII. Esiste constancia documental de qu'en 1592 embarcar en [[Ferrol]] con destín a América 127 pipes de vinu Ribeiro a 190 reales. Cultivábase y destilaba el vinu con tal perfeición ya intensidá polo qu'algamó un enorme'l so prestíu internacional. Reputáu ente los meyores d'España de la dómina, [[Cervantes]] na so obra ''El llicenciáu vidreres'' o nel so ''Descripción del Reinu de Galicia'' referir a Ribadavia como la ''«Madre del vinu en quilate xubíu»''. El dominiu de los [[Familia Sarmiento|Sarmiento]], naturales de Ribadavia, foi reforzáu en 1476 cola institución del Condáu de Ribadavia en favor de Bernardino Pérez Sarmiento, privilexu concedíu polos [[Reis Católicos]] como pagu pola so ayuda na guerra dinástica contra [[Xuana la Beltranexa]] y el so aliáu gallegu [[Pedro Madruga]]. En 1494, los mesmos monarques espulsaron a los xudíos de los territorios, pero nel reinu de Galicia hubo una notable ausencia de pogroms baxumedievales, una y bones munchos hebreos optaron por convertir se al cristianismu o bien abellugase na frontera con Portugal, pa tornar cuando los inquisidores se colaren. La banda de música de la villa, [[La Llira de Ribadavia]], formar en [[1840]] y ta considerada como la más antigua de [[Galicia]]. En 1853, apaeció na contorna una [[plaga]] nes [[vide|vides]], el [[oidium]], qu'abrasó en bien pocu tiempu la producción vitivinícola y empecipió la dómina de mayor fame y ruina de Ribadavia. En 1892, el [[mildiu]] y la [[filoxera]] volvieron atacar les vides, polo que les variedaes autóctones de la planta dieron llugar a otres más fuertes, pero de menor calidá. Asina, el viñéu dexó protagonismu y calidá polo que l'alternativa ante la probeza foi l'éxodu. Mientres la guerra civil carlista contra la banda de Mateo Guillade y les tropes de la [[milicia nacional]] de la contorna tuvieron llugar varios enfrentamientos. Mientres la [[revolución de 1868]], tuvo como alcalde a Cesáreo Rivera Abraldes quien ocupó'l primer puestu d'alcalde nel [[sexeniu democráticu]] (1868-1873). Mientres el so mandatu, entamó una milicia local d'ocho compañíes pa precaverse de les partíes carlistes qu'afaraben la provincia. Aprovechando la cercanía de la frontera con [[Portugal]] pa guarecer del exércitu regular español, fundó la loxa masona "Lluz de Avia n º 64" ente 1871 y 1894. El 4 de marzu de 1881, inauguróse la [[Estación de Ribadavia|estación de ferrocarril de Ribadavia]], pasu importante de la vía ferrial ente [[Vigo]] y [[Ourense]]. A principios del sieglu XX, los habitantes formaron asociaciones agrícoles pa modernizar los sos cultivos y por que el gobiernu derogara los foros yá que esistíen na provincia, foros caros que gravitan sobre los viñeos faciendo que'l nivel de vida fuera baxu y aumentara la sangría de la emigración a América. El baturiciu social intensificar n'Ourense y Ribadavia, les capitales del agrarismo, onde les asociaciones agraristas de Ribadavia y San Paio fueron les más radicales cola estratexa de nun pagar el foru. Asina se da un mitin agrarista en Ventosela en 1920. La villa foi una de les primeres poblaciones gallegues en celebrar la llegada de la [[II república española]]. El 5 de xunetu de 1936 l'alcalde d'[[Izquierda Republicana]], Benito Gallego Montero, foi deteníu. El 9 de febreru de 1937 foi fusiláu n'Ourense xunto con otros trés vecinos de Ribadavia rellacionaos con partíos y sindicatos d'esquierda. En 1943, la [[Diputación provincial]] escoyó al [[alcalde]] [[Tirso Sánchez Rei]] pal cargu de [[procurador en Cortes]] na [[I Llexislatura de les Cortes Españoles (1943-1946)]], en representación de los [[conceyu|conceyos]] d'esta [[provincia]]<ref>Apartáu y), artículu 2º de la [[Llei de Creación de les Cortes Españoles]] Decretu de [[14 d'ochobre]] de [[1942]], sobre designación de [[procuradores en Cortes]] representando a los Conceyos ([[BOE]] nᵘ288, de [[15 d'ochobre]] de [[1942]])</ref> La ciudá foi declarada ''[[Monumentu Históricu Artísticu]]'' en 1947. Tres la [[Transición Española|transición]] gobernó la [[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]], dempués el [[PP]] y na actualidá una coalición ente'l [[PSOE]] y el [[BNG]] lidera la corporación municipal. == Patrimoniu == * Castillo de Ribadavia. * Capiya prerrománica de [[Capiya de San Xes de Francelos|San Xes de Francelos]]. * Na [[sierra del Suído]] atópense los singulares chozos. == ''Festa da Istoria'' (Fiesta de la Historia) == Ye una fiesta dientro d'un ambiente medieval d'orixe xudíu na que participa gran parte del pueblu y la contorna. Dientro de los oxetivos básicos d'esta fiesta atopen la recuperación de tradiciones ancestrales ya históriques, que formaron parte de la so historia y de la contorna. La ciudá engalanar por toles sos cais y totalidá de los habitantes y la gran parte de los visitantes vistir con ropes de la dómina pa intentar recrear l'ambiente que se debía vivir naquella dómina. La organización ye bien completa llegando a editar la so propia moneda, los [[maravedín|maravedinos]], pa la realización de les distintes transaiciones comerciales que pueden realizase mientres la fiesta como son arrendar traxes de dómina, tastiar distintes comíes, tanto medievales como xudíes, o mercar distintos oxetos d'artesanía. Mientres la fiesta realícense numberosos actos de promoción d'oficios artesanales o sumíos, esposiciones d'oxetos medievales, según otres actividaes rellacionaes cola dómina medieval, munchos d'ellos especialmente centraos nos neños. Los actos centrales son el Tornéu Medieval, la simulación d'una Boda Xudía, y una Cena Medieval que cierra la fiesta. == Galería d'imáxenes == <gallery> Beronza outubro 2 002.jpg|Ribadavia. Rio Avia en Beronza. Ribadavia.Virxe do Portal.jpg|Ribadavia. Capiya de la Virxe del Portal (patrona del Ribeiro). Ribadavia.Mostra Internacional de Teatro 2003.Teatro infantil na rúa. Praza Maior.JPG| MIT 2003. Teatru infantil na cai. Plaza Mayor de Ribadavia. Ribadavia.Mostra Internacional de Teatro 2003.JPG|MIT 2003. Teatru na cai. Plaza Mayor de Ribadavia. Ribadavia.Mostra Internacional de Teatro 2003. Día de feira.JPG|MIT 2003. Teatru na cai. "As Maríes" nun día de feria en Ribadavia. Ribadavia ponte de San Francisco.jpg|Ponte de San Francisco sobre'l ríu Avia. Amanecer desde Valdepereira.jpg|Vista del ríu Miño nel banzáu de Castrelo dende Valdepereira. Fotos mostra 03.jpg|Ribadavia. Semeyes Mostra 2003. Mostra de Teatro 2004.jpg|Ribadavia. Semeyes Mostra 2004. Castelo desde la alameda.jpg|Ribadavia. Castillo nocherniegu. Ribadavia.Paseo fluvial nocturno.jpg|Ríu Avia nocherniegu en Ribadavia. Ribadavia_060115_18.jpg|Río Avia en Ribadavia. Ribadavia_060115_19.jpg|Ribadavia. Ríu Avia. Ribadavia_060115_20.jpg|Ribadavia. Ribadavia_060115_21.jpg|Viviendes, parte trasera. </gallery> == Personaxes célebres == Les hermanes Lola, Amparo y Julia Touza ayudaron a 500 xudíos a fuxir del estermín Nazi, recordando'l casu d'[[Oskar Schindler]] ([[Schindler's List]]). Fueron nomaes pal premiu ''[[Xustos ente les Naciones Xustes ente les Naciones]]'' per Israel. Les sos alcordances recoyer nel poemariu ''[[Poemes dempués de Auschwitz]]'' d'[[Antón Patiño Regueira]].<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/12/17/galicia/1324117895.html Poemes dempués de Auschwitz]</ref> * [[Venancio González Iglesias]], futbolista. == Ver tamién == * [[Abóbrica]] * [[Gastronomía de la provincia d'Ourense]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Leopoldo Meruéndano Arias, ''Los Xudíos de Ribadavia y orixe de los cuatro parroquies''. * Samuel Eiján, ''Historia de Ribadavia y la so contorna''. == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [http://www.ribadavia.com Páxina web del conceyu] * [http://www.ribadavia.es Portal web del conceyu] * [http://www.ribadavia.net/esp/index_cast.htm Asociación Turística de Ribadavia] * [http://www.turismoribadavia.com Turismu en Ribadavia.] {{Tradubot|Ribadavia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos d'Ourense]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Ourense]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] snkmtbokd4c4yw5pqo09tbdkerg8x9d 0 119718 4496383 4414825 2026-05-26T05:41:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496383 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Relleu''' ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]], [[España]]. Asitiáu nel interior de la [[provincia d'Alicante]], na contorna de la [[Marina Baxa]]. Cuenta con 1.205 habitantes ([[INE (España)|INE]] [[2008]]). == Xeografía == Relleu se enclava nel centru d'un valle arrodiáu de montes como'l [[Cabezón d'Oru]] (1.207&nbsp;m.), la [[Sierra de Granar]] (1.112&nbsp;m.), y la [[Sierra del Aguilar]], de 889 metros d'altitú. La meyor forma d'aportar a Relleu ye, saliendo dende [[La Vila Joiosa]], tomar la carretera que comunica [[Sella (Alicante)|Sella]] con [[Orxeta]] (CV-770). == Historia == Relleu (qu'en valencianu significa "relieve") debe'l so nome a l'accidentada orografía que conforma'l so términu municipal. Trátase d'una población d'orixe musulmán, que los sos habitantes llevantaron el ''castiellu de Relleu''. Tres la conquista de la [[Marina Baxa|contorna]] poles tropes de [[Xaime I d'Aragón]], foi dau en propiedá a [[Bernardo de Sarriá]]. Eclesiásticamente, dependió de la parroquia de [[Finestrat]] hasta l'añu [[1535]]. Tratábase un llugar de [[Moriscu|moriscos]], constituyíu en [[1609]] por 170 cases, según el [[Censu de Caracena]] d'aquel mesmu añu, dependientes de [[Cocentaina]]. Dempués del so [[espulsión de los moriscos|espulsión]], estos abellugar nel monte y remontáronse contra dicha orde. Na llocalidá namái permanecieron 15 families de cristianos vieyos. == Demografía == La población pasó de los 3.342 habitantes censaos en [[1900]] a 717 nel [[2000]], por cuenta de la [[emigración]] de los sos habitantes. Nos últimos años, convirtióse nun destín curiosu de [[turismu d'interior]] para (principalmente) ciudadanos británicos, colo que s'invirtió'l fenómenu de despoblación, de manera que cunta con 1.279 habitantes nel [[2010]]; un 41.2% de los sos habitantes nel 2010 yera de nacionalidá estranxera.<ref>'''Fonte''': Esplotación estadística del censu según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'España]]. [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245&file=inebase&L Población por sexu, conceyos y nacionalidá (principales nacionalidaes).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142435/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245&file=inebase&L |date=2018-06-12 }}</ref> {| {{tablaguapa}} !bgcolor=black colspan=20 style="color:white;"|Evolución demográfica de Relleu<ref>'''Fonte''': Población de fechu según l'Institutu Nacional d'Estadística d'España. [https://web.archive.org/web/20070908193658/http://www.ine.es/intercensal/index Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842,] [http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 Series de población de los conceyos d'España dende 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813054947/http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 |date=2009-08-13 }}</ref> |- ! !![[1857]] !![[1887]] !![[1900]] !! [[1910]] !! [[1920]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1991]] !! [[2001]] !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2009]] !! [[2010]] |- | Población|| align=center| 2.521 ||align=center| 3.018 ||align=center| 3.342 || align=center| 3.080 || align=center| 2.690 || align=center| 2.242 || align=center| 2.001 || align=center| 1.813 || align=center| 1.539 || align=center| 1.307 || align=center| 1.009 || align=center| 717 || align=center| 795 || align=center| 1.046 ||align=center| 1.090 ||align=center| 1.262 ||align=center| 1.279 |} == Economía == Anque l'[[agricultura]] (principalmente d'[[almendrales]] y [[olivar|olivares]]) sigui tando en práutica, nun tien la importancia que tuvo nel sieglu pasáu y anguaño la fonte económica de Relleu depende, na so mayor parte, del sector servicios. == Monumentos y llugares d'interés == [[Ficheru:Castillo de Relleu 01.jpg|thumb|Castiellu de Relleu]] * '''[[Casa Fortificada la Garrofera]]'''. Declarada Bien d'Interés Cultural. * '''Castillo de Relleu'''. Declaráu Bien d'Interés Cultural. * '''Torre Casa Balde'''. Declarada Bien d'Interés Cultural. * '''Torre de la Vallonga'''. Declarada Bien d'Interés Cultural. * '''Conceyu'''. Data del sieglu pasáu. * '''Cascu Urbanu'''. El cascu urbanu de la población, empináu y estrechu como los meyores zocos árabes, ta perbién calteníu y tien exemplos arquiteutónicos de notable interés. La Plaza del Sagráu Corazón de Xesús ye l'epicentru convivencial de Relleu y exa de comunicaciones de la población. * '''[[Ilesia de Santiago Apóstol|Ilesia parroquial de Santiago Apóstol]]'''. Alzar nel [[sieglu XVII]] sobre l'antiguu campusantu de la población pa ser baltada a finales del sieglu pasao y acabao de reconstruyir en 1931. Les sos campanes son singulares por cuenta de que son les más antigües de tola provincia. * '''Ermita de San Alberto'''. Atopar nuna de los altores cercanos al cascu urbanu. L'ascensión dexa contemplar la meyor vista de Relleu y de gran parte del so términu. * '''Banzáu de Relleu'''. Asitiáu nel estremu sureste del términu municipal y xusto antes del términu d'[[Orxeta]], recueye les agües del ríu [[Amadorio]]. Trátase d'una construcción del [[sieglu XVIII]], del tipu bóveda-arco de 30 metros d'altor y de 10 metros d'espesura na paré. La presa foi construyida a iniciativa de los habitantes de [[La Vila Joiosa]], que recibieron en [[1653]] el documentu del rei [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] autorizando la so construcción. Anguaño, esti banzáu nun tien nenguna finalidá como tal. La paraxa ye impresionante por cuenta de lo abrupto del estrechu que forma'l ríu. * '''''La "Patada de [[Jaime (santu)|San Jaime]]"'''''. Ye una buelga de pies marcada sobre la roca que'l so orixe atribuyir a una supuesta visita que l'Apóstol fixo a la población. * '''''Los Tollos'''''. Pequeños banzaos o cuellos d'agua onde podese somorguiar pel branu. * '''Pobláu [[íberu]]''' de Peña colorada. * '''Muséu de Relleu'''. Muséu históricu y etnolóxicu de Relleu. [http://www.museuderelleu.org museuderelleu.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619004250/http://www.museuderelleu.org/ |date=2018-06-19 }} == Política == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Antonio Gosálbez Lloréns | Partíu_1 = IND | Alcalde_2 = Vicente García Gosálbez | Partíu_2 = [[PSOE]] | Alcalde_3 = Vicente García Gosálbez | Partíu_3 = [[PSOE]] | Alcalde_4 = Vicente García Gosálbez | Partíu_4 = [[PSOE]] | Alcalde_5 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_5 = [[PP]] | Alcalde_6 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_6 = [[PP]] | Alcalde_7 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_7 = [[PP]] | Alcalde_8 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_8 = [[PP]] | Alcalde_9 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_9 = [[PP]] | Alcalde_10 = Santiago Cantó Pérez | Partíu_10 = [[PP]] }} == Fiestes == [[Ficheru:Aixama2.jpg|thumb|Aixama]] * '''Fiestes patronales'''. Celébrense l'últimu fin de selmana de setiembre, n'honor a la Mare de Déu del Miracle y a Sants Metges Cosme i Damià. Con dichu motivu tienen lugar acto relixosos y lúdicos ente los que destaquen: L'Ofrena (na que se baillen les Danses y les Fadrines ofrendan alfàbigues a la so patrona), procesión, concursu de paelles, correfoc, espectáculos musicales, fueos artificiales y cucañes. * '''San Alberto'''. El primer fin de selmana d'agostu celebra la [[romería]] a la ermita de "sant Albert de Sicília". Los mozos son quien entamen la fiesta, na que destaquen: la ''sardinà'', paelles, ''[[cucaña|cucañes]]'', desfile d'amarutes, orquestes y ''"la banyà"''. * '''''"[[Aixama|Les aixames]]"'''''. El calendariu festivu cerrar en [[Nuechebona]]. El 24 d'avientu "la Nit de Nadal" al anochecer empecípiase una fiesta d'orixe paganu na que s'encender antorches d'espartu "aixames" coles que se percuerren les cais del pueblu pidiendo l'aguilandu. * '''Sant Antoni del porquet'''. Celébrase'l fin de selmana más próximu al 17 de xineru. El sábadu, mientres tol día, remémbrase l'antigua matanza que se faía nes masías del monte alicantín. El domingu Missa Major con bendición de los animales y repartida del Pa Beneït. == Gastronomía == Los platos típicos de la llocalidá son la "''Olleta de Blat''", la "''Borra''" fecha con espinaques y bacaláu, la "''Faseura''" con maíz o les diverses tortas "''coques''": "''Farcida''", "''Escaldá'" o "''a la Paleta''". == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Relleu}} * [http://www.relleu.org/ Conceyu de Relleu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027203420/http://www.relleu.org/ |date=2020-10-27 }} * [http://www.museuderelleu.org/ Muséu de Relleu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619004250/http://www.museuderelleu.org/ |date=2018-06-19 }} Muséu históricu y etnolóxicu de Relleu. * [http://www.dip-alicante.es/documentacion/local/menulocal.asp?codigo=03112&Submit.x=40&Submit.y=14 Índiz estadísticu municipal de Relleu.] Unidá de Documentación de la Diputación d'Alicante. * [http://www.dip-alicante.es/documentacion Datos y cifres de los conceyos de la provincia d'Alicante]. Unidá de Documentación de la Diputación d'Alicante. * [https://web.archive.org/web/20071009115436/http://www.just.gva.es/pls/civisc/p_civis.municipios?codcat=03112 Relleu nel Rexistru d'Entidaes Llocales de la Xeneralidá Valenciana] * {{FVMP}} {{Tradubot|Relleu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Alacant]] [[Categoría:Conceyos d'Alacant]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] kso4t8593rm3lz76ok6h6jnyaix3vdz 0 120306 4496310 4298737 2026-05-25T21:40:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496310 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Quintana del Pidio''' ye una llocalidá y un [[Llista de conceyos de Burgos|conceyu]]<ref>códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]-281</ref> asitiáu na [[provincia de Burgos]], comunidá autónoma de [[Castiella y Llión]] ([[España]]), contorna de [[La Ribera (Burgos)|La Ribera]], partíu xudicial d'[[partíu d'Aranda de Duero|Aranda]], conceyu del mesmu nome. == Información xeneral == '''Xentiliciu:''' quintanapidiense, elpidiano<br /> '''Altor sobre'l nivel del mar:''' 845 [[metru|m]]<br /> '''Posición xeográfica:''' Llargor 3º 45' oeste. Llatitú 41º 45' norte.<br /> '''Ríos:''' [[Gromejón]]<br /> '''Densidá de población:''' 17 hab/km²<br /> '''Códigu postal:''' 09370<br /> '''Prefixu telefónicu:''' 947<br /> '''Códigu INE:''' 09281 == Llocalización == Quintana del Pidio tópase asitiada a 70&nbsp;[[quilómetru|km]] de [[Burgos]] ([[capital (política)|capital]] [[provincia]]l) y a 15&nbsp;[[quilómetru|km]] d'[[Aranda de Duero]]. Apuértase al traviés de la [[N-I]], salida 176, en [[Oquillas]], dende la salida 171 en [[Gumiel de Izán]] o dende [[Aranda de Duero]]. Atiesta al [[norte]] colos términos de [[Gumiel de Mercado]] y [[Gumiel de Izán]] al [[sur]] con [[La Aguilera (Burgos)|La Aguilera]], al [[oeste]] con [[Gumiel de Mercado]] y al [[este]] con [[Gumiel de Izán]]. == Historia == [[Fray Valentín de la Cruz]] nel so llibru ''Burgos, guía completa de les tierres del Cid'' describe a Quintana de la siguiente manera: «a media llegua curtia, a la izquierda de [[Gumiel de Mercado]], queda Quintana del Pidio ([[oppidum]] = [[castiellu]]), [[villa (población)|villa]] de 365 habitantes que la so graciosa torre parroquial vixila los campos». Anque según [[Gonzalo Martínez Díez]] nel so llibru ''Pueblos y alfoces burgaleses de la repoblación'', el so nome dexa claro cual foi'l so orixe medieval: una '''Quintana''', especie de llatifundiu agrariu trabayáu por aciu el sistema de "quinteros", '''de''' un señor propietariu o concesionariu del rei, llamáu '''Arpidio/Erpidio/o Elpidio'''; lo que daría col tiempu '''Quintana d´el Pidio'''. L'orixe de Quintana del Pidio paez tar acomuñáu al [[monesteriu]] [[benedictín]]. Nos sos empiezos, nel [[sieglu XII]], yera una propiedá real; pero en [[1190]] [[Alfonsu VIII de Castiella]] se lo permutó al [[monesteriu de Santu Domingu de Silos]] en cuenta de unos terrenes que tenía la Orde en Tordesillas. De magar, cobren importancia les sos [[viñéu|viñeos]]. La importancia de Quintana podemos apreciar nes muertes que queden de dómines pasaes, fundamentalmente la so ilesia parroquial y dalgunes de les sos casones con [[escudu|escudos]]. == Personalidaes == * El [[Cardenal Sancha]], [[Primáu]] d'[[España]], eminente [[personalidá]] del nuesu [[sieglu XIX]] nació en Quintana del Pidio. == Edificios == [[Ficheru:QuintanaDelPidio20100101014628SAM 1941.jpg|Ilesia de Santiago apóstol na Plaza Mayor.|thumb|right]] La ilesia parroquial dedicada a [[Santiago'l Mayor|Santiago Apóstol]] ta na Plaza Mayor d'estilu [[Arquiteutura de la Renacencia|renacentista]] con transición al [[barrocu]]. El [[pórticu]] ye fecháu en [[1633]]. Na parte cimera de la torre ta allugáu'l [[reló]] que la so fachada de [[lladriyu]] nun guarda rellación cola torre. Hai dos [[ermita|ermites]], una dedicada a la [[Virxe de les Llameres]], que se caltién en bon estáu y que ta asitiada na zona cercana a los [[Llagar (recipiente)|llagares]]. La otra [[ermita]] ye la de [[Ana (madre de María)|Santa Ana]], asitiada nel [[campusantu]]. El nucleu de crecedera asitiar na parte [[este]] dando llugar a un nuevu [[barriu]] de recién construcción llamáu [[El Salegar]]. Na parte [[oeste]], atópense les [[Bodega (vitivinicultura)|bodegues]] y [[Llagar (recipiente)|llagares]] con propiedá compartida y con poco caltenimientu de caltenimientu. == Economía == L'[[actividá]] principal de la [[llocalidá]] ye fundamentalmente agrícola destacando'l [[Viticultura|sector vitivinícola]], con importantes bodegues, [[cebera|ceberes]] y daqué de [[ganadería]] especialmente [[ovín]]. Cuenta coles siguiente ocho bodegues: * '''[[Cillar de Silos]]'''<ref>48 hectárees de variedá tinta del país (tempranillo) asitiaes en fasteres y arropaes por montes. [https://web.archive.org/web/20091223090439/http://www.cillardesilos.es/esp/Secciones/IMG/menu_2.gif]</ref> * Cooperativa '''La nuesa Señora de les Llameres''' * '''Pagos de Quintana'''<ref>Arrodiáu de pequeñes llombes y cuetos poblaos de carbayos, esquenos y encines que la protexen de los vientos fríos. [https://web.archive.org/web/20080512000810/http://www.pagosdequintana.com/Ubicacion%201.htm]</ref> * '''J.A. Calvo Casajús'''.<ref>Puntuación de 90 sobre 100 per parte de [[Robert Parker]] el más importante gurú americanu del vinu [https://web.archive.org/web/20090129194931/http://bodegascasajus.com/esp/main.asp?seccion=3]</ref> * '''Marqués de Valparaíso'''<ref>Cola construcción de la bodega "Marqués de Valparaíso", Paternina ta presente en trés de les Denominaciones d'Orixe españoles más relevantes: Rioja, Xerez de la Frontera y Ribera del Duero. [http://www.paternina.com/bodegues/denominacion.php?id=2]</ref> * '''Valle de Monzón'''<ref>Nació en 1993 cola noble xera de consiguir grandes vinos, el so tradiccón viticultora vien sofitada por una familia de llabradores de la llocalidá. [http://www.vallemonzon.com/]</ref> * '''Prau de Olmedo'''<ref>Los sos vinos tomaron nome d'un topónimu del llugar: Monesteriu de San Miguel. [http://www.pradodeolmedo.com/sensaciones-perdíes/enoturismo-y-visites-a-la bodega.html]</ref> * '''Alto Miraltares == Fiestes == Les fiestes patronales son el [[25 de xunetu]] pol patronu [[Santiago'l Mayor|Santiago Apóstol]] y el [[8 de setiembre|8]], [[9 de setiembre|9]], [[10 de setiembre|10]] de [[setiembre]], les más importantes, n'honor de [[Virxe de les Llameres Nuesa Señora Virxe de les Llameres]]. == Parroquia == Ilesia parroquial católica de ''[[Santiago'l Mayor|Santiago Apóstol]]'' nel [[Arciprestalgu de Roa]], diócesis de [[Arzobispáu de Burgos|Burgos]].<ref>Guía Diocesana [https://web.archive.org/web/20051023191309/http://www.archiburgos.org/guia/parroquies/q.htm]</ref> == Ver tamién == * [[Ribera del Duero]] * [[D.O. Ribera del Duero]] * [[Cardenal Sancha]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Quintana del Pidio}} * [http://www.quintanadelpidio.es Conceyu de Quintana del Pidio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317084435/http://quintanadelpidio.es/ |date=2018-03-17 }} {{Tradubot|Quintana del Pidio}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Burgos]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Burgos]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 35rrnzg1q86epelg1d82e0q6pllccex 0 120575 4496286 4221458 2026-05-25T16:47:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496286 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Pueblica de Valverde''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Llión]].<ref name="DPZ"></ref> El conceyu asítiase na contorna de [[Benavente y Los Valles]], cuenta con una superficie de 25,76&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]] y, según datos del padrón municipal {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], tien un censu de población de {{Población|ES|49167|formatu=non}} habitantes. El so términu inclúi la devesa de Pozos<ref name="APV">{{cita web|url=http://www.aytopueblicadevalverde.es/es/localidad/localidad1/|títulu=Conceyu de Pueblica de Valverde - Llocalidá de Pueblica de Valverde|fechaaccesu=20 de febreru de 2014|apellíu=|nome=Conceyu de Pueblica de Valverde|fecha=|formatu=|obra=|editor=Conceyu de Pueblica de Valverde|editorial=|allugamientu=|idioma=castellanu|cita=Nel so términu alcuéntrense la Devesa de Pozos y el regueru Zamarrilla. Destaquen ente les sos producciones les cereces, conocíes en tou la contorna como “Guindes de La Pueblica”. La so ilesia parroquial, dedicada a San Vicente Mártir, tien una gran sobriedá esterior con un campanariu con tres ventanes. Nel so interior tien un retablu neoclásicu bien repintado. Les principales fiestes de Pueblica de Valverde son San Vicente ( 22 de xineru) y la Virxe del Amor Formoso.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241226091419/http://www.aytopueblicadevalverde.es/es/localidad/localidad1/|fechaarchivu=2024-12-26}}</ref> y la llocalidá pedánea de [[Bercianos de Valverde]], esta postrera asitiada nes proximidaes del regueru Castrón. == Xeografía física == ;Allugamientu :Pueblica de Valverde atopar nel centru del triángulu que formen les carreteres [[N-630]] al este, [[N-631]] al oeste y [[N-525]] al norte, esta postrera paralela a l'[[Autovía de les Ríes Baxes|A-52 o autovía de les Ríes Baxes]]. Asítiase a una distancia de 25 [[km]] de [[Benavente (Zamora)|Benavente]], 13 [[km]] de [[Tábara]], 71 de [[Puebla de Sanabria]] y 58 [[km]] de [[Zamora]], la capital provincial. ;Orografía :El terrén tien una [[orografía]] accidentada, con [[cuetu|cuetos]] cultivables. Esisten dellos picos na zona con altitúes variables, ente los que destaquen l'Altar Mayor, Tarcibera y Penosillos que dixebren el pueblu de la devesa de Pozos. Estes paraxes más elevaes suelen ser ricos en caza, con especies cinexétiques ente les qu'abonden [[llebre|llebres]], [[coneyu|coneyos]], [[perdiz|perdices]] y [[xabalín|xabalinos]], amás de ser relativamente frecuente la presencia de [[llobu|llobos]] que lleguen a estes tierres nes sos batíes dende la próxima [[sierra de la Culiebra]]. ;Hidrografía :El regueru Zamarrilla crucia Pueblica de sur a norte, paralelu a la carretera ZA-121. Esti regueru naz nel términu de [[Litos]], percuerre la devesa de Pozos, Pueblica de Valverde y [[Morales de Valverde]] hasta desaguar nel regueru Castrón, nuna paraxa asitiada ente Morales y [[San Pedro de Zamudia]].<ref>{{cita web |url=http://epmencia.blogspot.com.es/2012/04/les zrezales-del valle-del-zamarrilla.html|títulu=Les zrezales del Valle del Zamarrilla|fechaaccesu=20 de febreru de 2014|apellíu=Pérez Mencía |nome=Emiliano |enllaceautor= |fecha=9 d'abril de 2012|formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma=castellanu |cita=El regueru Zamarrilla, o La Zamarrilla como dicen pellí, que pasa cerca de Pueblica de Valverde.}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.laopiniondezamora.es/benavente/2011/12/10/confederacion-llimpia-regueru-zamarrilla-morales-pueblica/564885.html|títulu=La confederación llimpia'l regueru del Zamarrilla ente Morales y Pueblica|fechaaccesu=20 de febreru de 2014|apellíu= |nome=[[La Opinión-El Correo de Zamora]]|enllaceautor= |fecha= 10 d'avientu de 2011|formatu= |obra= |editor=[[La Opinión-El Correo de Zamora]]|editorial= |allugamientu= |idioma=castellanu |cita=Pol regueru del Zamarrilla escurren les agües dende'l términu de Litos, devesa de Pozos y restu de Pueblica, Morales de Valverde hasta'l regueru Castrón ente Morales y San Pedro de Zamudia.}}</ref> == Historia == Na Edá Media, la victoria del exércitu d'[[Alfonsu III de Llión|Alfonsu III]] na [[Batalla de Polvoraria|batalla de la Polvorosa]], nel añu 878, foi decisiva pa la posterior integración y repoblación de la llocalidá de Pueblica, que quedó integrada nel [[Reinu de Llión]]. Darréu, na Edá Moderna, Pueblica foi una de les llocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del Conde de Benavente y dientro d'esta na Merindad de Valverde y la receptoría de Benavente.<ref>{{cita llibru |apellíu= Salgado Fuentes|nome= Carlos Javier |títulu= La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora y León) |idioma= castellanu |añu= 2016 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 149-150 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq=}}</ref> Sicasí, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá pasó a formar parte de la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]],<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> quedando integrada en 1834 nel partíu xudicial de [[Benavente]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/obra/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Subdivisión en partíos xudiciales de la nueva división territorial de la Península ya islles axacentes / aprobada por S. M. nel real decretu de 21 d'abril de 1834]</ref> == Economía == Nesta llocalidá destaca la producción de [[cereza|cereces]], popularmente denominaes como «guindes de la Pueblica».<ref name="APV"></ref> Amás, nos últimos años el floriamientu de les zrezales convirtióse nun recursu turísticu, al que s'allega pa ver la imaxe del mantu blancu que xeneren los miles de zrezales esistentes nel campu d'esti conceyu zamoranu.<ref>{{cita web|url=http://ocio.laopiniondezamora.es/planes/noticies/nws-179762-la-floracion-zrezales-pueblica-atrai-decenes-interesaos-contorna.html|títulu=El floriamientu de les zrezales de Pueblica atrai a decenes de curiosos de la contorna|fechaaccesu=20 de febreru de 2014|apellíu=|nome=[[La Opinión-El Correo de Zamora]]|enllaceautor=|fecha=23 d'abril de 2013|formatu=|obra=|editor=[[La Opinión-El Correo de Zamora]]|editorial=|allugamientu=|idioma=castellanu|cita=Un bon númberu de curiosos vienen averándose hasta Pueblica de Valverde pa estampar nes sos retines la interesada imaxe de les zrezales provistes de flores. Pueblica tiñir de blancu por estes feches por cuenta de les numberoses zrezales qu'apoderen el campu d'esti términu. La zrezal florida convirtióse yá na imaxe por excelencia d'esti pueblu d'onde salen los petitosos frutos coloraos puestos a la venta poles places de la contorna.}}</ref> == Demografía == <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Orange|color_2=Orange|color_3=Orange|color_4=Orange|color_5=Orange|color_6=Orange|color_19=blue|nome= Pueblica de Valverde (conceyu)<ref name = "EVO">{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Pueblica+de+Valverde&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842. Pueblica de Valverde|autor=Institutu Nacional d'Estadística (España)|fechaaccesu=20 de febreru de 2014}}</ref>|1842|158|1857|571|1860|561|1877|519|1887|626|1897|631|1900|615|1910|878|1920|861|1930|822|1940|911|1950|970|1960|858|1970|609|1981|450|1991|390|2001|317|2011|253|2017|199|notes=<small> {{lleenda|#FB9902|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<br />Ente'l Censu de 1857 y l'anterior, crez el términu del conceyu porque incorpora a [[Bercianos de Valverde]]}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001-2011) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#115cc3|Población según el [[padrón municipal]] de 2017 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}}}</small> </center> == Patrimoniu == El so edificiu más significativu ye la so ilesia parroquial, con un campanariu nel que se dibuxen tres ventanes qu'alluguen a les sos campanes. Tantu nel so esterior como nel so interior puede apreciase una estrema austeridá. Cuenta cola imaxe de la Virxe del Amor Formoso. == Fiestes == Les principales fiestes de Pueblica de Valverde celebren el 22 de xineru, San Vicente, y el 29 de mayu, Amor Formoso. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Pueblica de Valverde}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] msdfbva3314w3fk4ucfcm852621i35f 0 122592 4496472 4400308 2026-05-26T07:08:18Z Limotecariu 735 4496472 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ohanes''' ye una [[villa (población)|villa]] y un [[conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia d'Almería]] y la [[Andalucía|comunidá autónoma d'Andalucía]], asitiáu na contorna de l'[[Alpujarra Almeriense]], nel valle del ríu [[Andarax]] y a 52 km de la capital provincial, [[Almería]]. El so términu municipal, tien 32 km² y l'añu [[{{Población|ES|añu}}]] cuntaba con {{Población|ES|04067}} habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]). == Xeografía física == === Situación === La villa d'Ohanes asítiase nel valle del [[Andarax]] en plenu [[Parque nacional de Sierra Nevada]], Les sos [[coordenaes xeográfiques]] son 37º 02' N, 2º 44' O. Asítiase a una altitú de 958 [[msnm]] y a 52 quilómetros de la capital de provincia, [[Almería]]. ;Llocalidaes estremeres == Historia == === Prehistoria === Les primeres evidencies de presencia humana na zona remontar al [[neolíticu]], na llamada ''Cultura de las Cuevas'', destaquen les cueves de Nieles y Almecena. Nel V mileniu apaecen les primeres evidencies cerámiques n'impresiones.<ref name="Ohanes Historia"> {{cita web |url = http://www.ohanes.net/historia.html |títulu = Historia d'Ohanes |editor = Conceyu d'Ohanes |fechaaccesu = 10 de mayu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090624044643/http://www.ohanes.net/historia.html |fechaarchivu = 24 de xunu de 2009 }} </ref> === Edá Antigua === La [[Cultura del Argar]] y les progresives hordas [[íberos|ibériques]], [[fenicios|fenicies]] y [[cartaxineses]] dieron pasu a la dominación [[Imperiu romanu|romana]], abrir un crucial pasiellu históricu ente la [[Baetica]] y el [[Mediterraneu]]. La proximidá de la [[calzada romana]] que xunía [[Gádor]], [[Abla]], [[Fiñana]] y [[Guadix]] influyó notablemente en población de la zona.<ref name="Ohanes Historia" /> === Edá Media === Ye colos musulmanes cuando empieza'l desenvolvimientu d'una población en Ohanes. Los [[Yeme|yemeninos]] son los primeros árabes que lleguen a la zona. Estos caltienen continuos enfrentamientos colos [[muladí]]es y colos [[mozarabes]]. Nel añu [[912]] [[Abderramán III]] asume'l [[Califatu de Córdoba]] y pon fin a esos enfrentamientos.[[Ficheru:Ohanes.JPG|thumb|Semeya en Ohanes, Alpujarra almeriense]] Cuando s'instauren los [[Taifa|Reinos de Taifas]] la zona de la Alpujarra queda estremada en ''tahas''. Ohanes forma parte de la taha de Hichar encabezando la mesma hasta que foi sustituyida por [[Canjáyar]]. El [[2 de xineru]] de [[1492]] róblense les Capitúlaciones poles cualos la zona pasa a manes de los [[Reis Católicos]] poniendo fin al dominiu musulmán de la mesma.<ref name="Ohanes Historia" /> === Edá Moderna === Mientres el [[sieglu XVI]] prodúcesse les [[rebelión de los moriscos|rebeliones de moriscos]] de l'[[Alpujarra]] y [[Valle de Lecrín]]. Les primeres d'elles fueron nos años [[1500]] y [[1501]]. Nos años [[1568]] a [[1570]] tienen llugar nueves rebeliones, nesta ocasión sol mandu d'[[Aben Humeya]]. El llevantamientu moriscu estender por tol [[Reinu de Granada (Corona de Castiella)|Reinu de Granada]] y [[Felipe II d'España|Felipe II]] confía a [[Xuan d'Austria]] el so sofocamientu'l cual produzse al ser vencíos na llocalidá de [[Güéjar Sierra]]. Como castiellu los moriscos son desterraos de les Alpujarras y conducíos a [[Castiella]]. Esto fai que Ohanes quedar ensin población. darréu Ohanes va repoblar con 36 families procedentes, de [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]], [[Sacedón]], [[Zafra]], ente otros llugares. En [[1574]] Ohanes tenía una población de 495 [[moriscu|moriscos]]. Cuntaba con 100 cases, dos fornos de pan y cuatro molinos (unu na sierra) Tocantes a tierres de cultivu tenía 290 [[fanega|fanegues]] de tierra de regadíu, de les cualos 80 taben nel Pagu de Castillejo, 100 nes fasteres, 50 nel Castañar y 60 en [[Santuariu de Tices|Tices]]; y 600 fanegas de secanu. Nel secanu producíense 16.000 cepes, 350 olivares, y 98 tomes de semienta de seda. Nel censu ellaboráu pol [[Marqués de la Ensenada]], ente [[1572]] y [[1752]], la población d'Ohanes ye de 468 habitantes, con 514 cases, y los barrios que componíen la llocalidá yeren: L'Altu, el Mediu, el de la Plaza, el de Mesón, el de las Heras y el del Puertu. La so población dedicar a l'agricultura y a la industria testil.<ref name="Ohanes Historia" /> [[José Luis Ruz Márquez]] afirma que nel [[sieglu XVIII]] Ohanes tenía una población de 1.698 habitantes, 514 cases y 1.101 fanegas de tierra llaborable.<ref name="Ohanes Historia" /> === Edá Contemporánea === En xunu de [[1810]], mientres la [[Guerra de la Independencia española|Guerra de la Independencia]], l'alcalde d'Ohanes, Francisco Moreno moteyáu "''el Negru''", alzar contra la ocupación francesa xunto colos alcaldes de les poblaciones vecines. El sofitu de la población a los alzaos fai que l'exércitu [[Francia|francés]] escalen el pueblu y darréu, en [[1812]], amburen el depósitu municipal. Un fechu relevante que se produció nel [[sieglu XIX]] foi la introducción de la llamada ''uva d'Ohanes''.<ref name="Ohanes Historia" /> [[Ficheru:Atardecer Ohanes.JPG|thumb|Vistes atapecer en Ohanes]] == Demografía == Ohanes ocupa'l 57º puestu como [[conceyu]] de mayor población de la [[Provincia d'Almería]], con una población de {{Población|ES|04067}} habitantes en {{Población|ES|añu}}.<ref>{{Población|ES|fonte}}</ref> de los que 368 son homes y 377 son muyeres, . La so densidá de población ye de {{Densidá de población|{{Población|ES|04067|formatu=non}}|32}}&nbsp;hab/km². === Pirámide de población === {{Pirámide de población 2 |añu=2009<ref name="Pirámide INE">{{cita web |url= |títulu= Revisión del Padrón municipal 2009. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Navarra|editor=Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu= 4 de payares de 2010}}</ref> |población=776 |testu=sí |vmax=5 |mmax=5 | 9 | 14 | 13 | 22 | 20 | 26 | 23 | 31 | 23 | 32 | 30 | 26 | 24 | 13 | 24 | 26 | 16 | 10 | 7 | 15 | 12 | 23 | 17 | 22 | 21 | 19 | 24 | 22 | 20 | 23 | 29 | 22 | 26 | 41 | 32 | 19 }} == Evolución de la población == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|color_12=blue|nome=Ohanes|1900|2359|1910|2475|1920|2110|1930|2201|1940|2151|1950|1743|1960|1818|1970|1322|1981|1042|1991|883|2001|781|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|04067|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do;jsessionid=C83BF372213F3B1B23Y0D17B3200F09D.intercensal02?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Ohanes&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n |títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 |editor=Institutu Nacional d'Estadística (España) |fechaaccesu=4 de payares de 2010 }}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} === Población estranxera === La población nacida fuera d'España residente en Ohanes en 2009 ye de 22 persones ({{formatnum:{{#expr:(22*100/776 round 2)}}}}%), de les que 17 vienen de países de la [[Xunión Europea]] (8 de [[Rumanía]], 5 de [[Francia]], 2 del [[Reinu Xuníu]] y 1 d'[[Alemaña]]). Del restu 4 persones nacieron en [[Marruecos]] y 1 persona en [[Brasil]].<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do |títulu=Población por sexu, conceyos y llugar de nacencia |editor=Institutu Nacional d'Estadística (España) |fechaaccesu=16 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090115204400/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do |fechaarchivu=2009-01-15 }}</ref> == Alministración == === Alministración municipal === L'alministración política del conceyu realízase al traviés d'un Conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por [[sufraxu universal]]. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos en Ohanes mayores de 18 años y nacionales d'España y de los otros países miembros de la [[Xunión Europea]]. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral,<ref>{{cita web | url = http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1985/11672 | títulu = Ley Orgánica 5/1985, de 19 de xunu, del Réxime Eleutoral Xeneral. | fecha = 1985 | editor = Xefatura del Estáu (BOE n. 147 de 20/6/1985 | fechaaccesu = 13 de xunetu de 2009 }}</ref> qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal d'Ohanes ta formada por 7 conceyales. Anguaño y dende [[2009]], exerz el cargu [[Eufronio Hernández Carretero]], de [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía]] (PSOE-A). ==== Eleiciones municipales en Ohanes ==== {| {{tablaguapa}} align="center" style="font-size: 90%; text-align:center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Ohanes.<ref>{{cita web |url = http://www.elecciones.mir.es/MIR/jsp/resultados/index.htm |títulu = Resultaos eleiciones llocales - Ministeriu del Interior |fechaaccesu = 22 de mayu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090519054242/http://www.elecciones.mir.es/MIR/jsp/resultados/index.htm |fechaarchivu = 19 de mayu de 2009 }}</ref> |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2015|2015]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales españoles de 2011|2011]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales españoles de 2007|2007]] |colspan="3"|[[Eleiciones municipales españoles de 2003|2003]] |- style="background:#eee" || Votos %||Conceyales|| Votos %||Conceyales||Votos%||Conceyales||Votos%||Conceyales |- | align=left bgcolor="#ff6033" | [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía]] (PSOE-A)|| 65,12% || 5|| 64,08% || 5 || 62,42% || 5 || 55,47% || 4 |- | align=left bgcolor="#33CCCC"| [[Partíu Popular]] (PP)|| 31,57% || 2|| 33,39% || 2 || 21,66% || 1 || 12,50% || 1 |- | align=left bgcolor="#7CFC00"|[[Izquierda Xunida Los Verdes-Convocatoria por Andalucía]] (IX-LV-CA)|| 3,31% || 0 || 1,44% || 0 || 0,8% || 0 || 11,72% || 1 |- | align=left bgcolor="#6495ED" |[[Partíu d'Almería]] (PdeAL)|| - || - || - || - || 14,81% || 1 || - || - |- | align=left bgcolor="#7AAA00"|[[Asamblea d'Izquierdes]] (A-IZ)|| - || - || - || - || - || - || 19,88% || 1 |- |} ==== Alcaldes ==== Estos son los alcaldes d'Ohanes dende les primeres eleiciones democrátiques de 1979: {| {{tablaguapa}} {{tablaguapa}} align="center" |+Alcaldes d'Ohanes dende 1979 !Mandatu!!Nome del alcalde!!Partíu políticu |- |[[1979]]-[[1983]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[1983]]-[[1987]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[1987]]-[[1991]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[1991]]-[[1995]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[1995]]-[[1999]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[1999]]-[[2003]]|| Pedro García Ferre ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[2003]]-[[2007]]|| Juan Francisco Sierra Martínez || [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[2007]]-[[2009]]|| Juan Francisco Sierra Martínez ||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[2009]]-[[2011]]||Eufronio Hernández Carretero|| [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[2011]] - [[2015]]||Eufronio Hernández Carretero|| [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |[[2015]] - ||Eufronio Hernández Carretero||[[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] |- |} == Economía == La economía d'Ohanes ta basada nel sector primariu, especialmente na agricultura y na ganadería. El productu más relevante ye la llamada [[uva d'Ohanes]] o d'Almería. Tamién se dan otres producciones de regadíu y secanu. La ganadería tien una presencia escasa y ta centrada nel sector caprino. == Uva d'Ohanes == {{AP|Uva d'Ohanes}} [[Ficheru:Uva de Almería.JPG|250px|thumb|Parrales d'Uva d'Ohanes.]] La uva denomada d'Ohanes, del Barcu, embarque o uva d'Almería, carauterizar por formar recímanos de gran tamañu, los sos granos cilíndricos de color mariellu cera y les sos escepcionales cualidaes de caltenimientu. La so esplotación industrial empezó a principios del [[sieglu XIX]].<ref name="tou Almeria">{{cita llibru | autor = | capítulu = La Uva d'Almería | títulu = Tou Almería y la so provincia | añu = 1987 | editorial = Escudu d'Oru | isbn = 84-378-0605-4 }} </ref> Esta uva xenerar pola hibridación natural d'otres variedas como la uva blanca "Xaén" y la Uva de Rágol o de colgar. Esta, según narra [[Simón de Roxas Clemente]], nuna obra publicada en [[1807]], que trata de los cultivos andaluces d'entós, esta variedá d'uva cultivar por vegada primer en Ohanes, estendiéndose'l so cultivu a [[Rágol]] y darréu por tolos terrenales cultivables del [[Valle del Andarax]]. esta uva, traxo consigo una importante industria artesanal de la barrilería, pos esta uva se embarrilaba pal so tresporte en barcu. La so esportación empecipiar en [[1835]], nun principiu yeren cases malagueñes les que veníen a embarrilar y embarcar la uva, que darréu fueron suplantaes por otres llocales.<ref name="Uva ohanes">{{cita llibru |autor=Rueda Casinello, Francisco |url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2161979&orden=72134 |títulu=Boletín del Institutu d'Estudios Almerienses. Lletres |id=ISSN 0211-7541 |añu=1982 |volume=2 |capítulu = La calidá y l'esportación de la uva d'Ohanes d'Almería |editorial=Institutu d'Estudios Almerienses |páxina=85-91 }} </ref> La so esportación, cobra a partir de [[1880]] una presencia hexemónica a nivel de mercaos, con un importante desenvolvimientu ente los años [[1906]] y [[1916]]. Un estudiu de Francisco Rueda Cassinello, fala d'una producción de 60.000 [[Arroba (unidá de masa)|arrobes]] en [[1835]], siendo 11 vegaes cimera en [[1881]] y en [[1907]] llegó a 2.491.273 barriles. Los principales mercaos nesos años yeren: [[Inglaterra]], [[Alemaña]] y [[Estaos Xuníos]]. A éstos sumáronse los países escandinavos como principales consumidores: [[Noruega]], [[Suecia]], [[Finlandia]] y [[Dinamarca]]. Tamién [[Portugal]], [[Francia]], [[Canadá]], [[Suiza]], [[Brasil]], [[Arxentina]], [[Cuba]], [[Arxelia]], [[Méxicu]], [[China]], [[Italia]], [[Bélxica]], [[Holanda]], [[Venezuela]] o [[India]] xunir a la demanda de la producción. A finales de los años setenta cayó irremisiblemente la cotización nacional d'esti productu, les «golden grapes» a les qu'aludíen les coloristes etiquetes en barriles y caxes que s'introducieron a nivel mundial, perdiéndose los mercaos internacionales ante les variedaes [[Italia|italianes]] y [[Israel|israelites]], de producción más temprana.<ref name="Uva ohanes-pag Ohanes">{{cita web |url = http://www.ohanes.net/lauvadeohanes.html |editor = Páxina d'Ohanes |títulu = la uva d'Ohanes |fechaaccesu = 23 de mayu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090624044708/http://www.ohanes.net/lauvadeohanes.html |fechaarchivu = 24 de xunu de 2009 }} </ref> === Otros cultivos === {| {{tablaguapa}} align="right" |+ Cultivo año 2005<ref name="TORCA ">[https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/sima/htm/sm04051.htm institutu d'Estadística d'Andalucía TORCA]</ref> |- ! !! Cultivos yerbáceos !! Cultivos maderizos |- | align=right|Superficie || 63 || 473 |- | align=right|Principal cultivu de [[regadíu]] || Xudía verde || [[Olivar]] |- | align=right|Principal cultivu de [[regadíu]] || 60 [[hectárea|ha]]|| 47 [[hectárea|ha]] |- | align=right|Principal cultivu de [[secanu]] || - || [[Prunus dulcis|Almendral]] |- | align=right|Principal cultivu de [[secanu]] || - || 407 ha |- Esta zona de l'[[Alpujarra]] eminentemente agrícola, con cultivos tan variaos como'l [[olivar]], l'[[Prunus dulcis|almendral]], el [[viña|parral vitivinícola]] en sustitución a la tan valorada [[uva d'Ohanes]], agora en decadencia, les hortolices y otres pequeñes [[agricultura ecolóxica|producciones ecolóxiques]]. Ye una zona minifundista, con pequeñes parceles onde se cultiva principalmente pal consumu familiar. Dicha producción principal ye [[Prunus dulcis|almendra]], [[aceita d'oliva]], les [[xudía verde|xudíes verdes]] y demás hortolices al campu. Hai tierres de [[regadíu]], [[secanu]] y una importante masa forestal compuesta de [[pinu|pinos]], carbes, [[encina|encines]], [[tomillu]], [[Castanea|castaños]], [[noguera|nogueres]]. Tamién l'agua, como recursu natural que flúi pel ríu, ye abondosu en Ohanes, disponiendo d'un [[banzáu]] pal so meyor aprovechamientu y usu na [[agricultura]]. Nel mesmu calce del ríu, na parte alta de la sierra esiste un [[dique]]. Ye de destacar que disponemos d'un sistema de riego [[Arquiteutura arábiga|árabe]], llamáu “Acequia de los Careos”, que se basa nel enllenáu d'esta [[acequia]] de tierra por aciu el peneráu de l'agua que baxa de la sierra; pa ello se encauzan les agües procedentes d'agües y de nevaes, que se van penerando en diversos puntos del so trazáu, y que depués más embaxo, broten les agües manantiales allugaos nes vegues de regadíu. Dexa tener agua pel branu procedente de la que meses antes se peneró pel terrén y que na dómina braniza vuelve fluyir, pero nos mentaos manantiales naturales.<ref name="Ameriapedia">{{Almeriapedia}}</ref> === Ganadería === El sector ganaderu, ye básicamente [[caprino]], xunto con delles vaques, vien calteniéndose a lo llargo de los años, tando centralizáu nunos cuatro o cinco families. Aprovechen la so lleche, la llana, la so carne. Tamién podemos atopar delles [[truébanu|truébanos]] destinaes a la producción de miel.<ref name="Ameriapedia" /> == Carreteres == Pola llocalidá escurre la carretera llocal [[AL-3404]] que cominica a Ohanes con [[Almería]] y l'[[Alpujarra]] al traviés de la carretera comarcal [[A-348]] per un sitiu y con Abla con otru. Tamién parte de la llocalidá la carretera llocal [[AL-4402]] que comunica a Ohanes con [[Beires]]. {| {{tablaguapa}} align="center" |+ Carreteres qu'escurren pol conceyu !Identificador !! Denominación !! Itinerariu |- ||{{Identificador carretera española|tipu=autonomica2|id=A-348|link=auto}}||[[A-348|Lanjarón - Almería]] || [[Benahadux]] - [[Lanjarón]] |- |{{Identificador carretera española|tipu=local|id=AL-3404|link=auto}}||| [[AL-404|Canjáyar-Abla]] || [[Canjáyar]] - Ohanes - [[Abla]] |- |{{Identificador carretera española|tipu=local|id=AL-4402|link=auto}}||| [[AL-4402|Beires-Ohanes]] || [[Beire]] - Ohanes |} === Autobuses === Ohanes cuenta con dos servicios diarios d'autobús que cubren el trayeutu [[Almería]]-Ohanes partiendo de la [[Estación Intermodal d'Almería]] y un servicios diarios col trayeutu Ohanes-[[Almería]], toos ellos de Llunes a Vienres. El serviciu ta xestionáu pola compañía [[ALSA Grupu|Alsa-ENATCAR]].<ref name="alsa ">{{cita web |url=http://www.alsa.es/portal/site/Alsa/template.PAGE/menuitem.a2b8c42c4264a03c66c766c7421000y5/?javax.portlet.tpst=28b12525bd34c9fec845c845421000y5&javax.portlet.prp_28b12525bd34c9fec845c845421000y5__spageview=%2FHome.do%3FsearchType%3Dshort%26zone%3D5&javax.portlet.begCacheTok=com.vignette.cachetoken&javax.portlet.endCacheTok=com.vignette.cachetoken |títulu=Información Serviciu d'autobuses |editor=Alsa-Etnacar |fechaaccesu=de febreru de 2009 }}</ref> Esti autobús ye conocíu na llocalidá como «La Alsina» por cuenta de qu'en antaño foi [[ALSA Grupu|Alsina Graells]] la compañía que xestionó esti serviciu. {| {{tablaguapa}} align="center" |+ Autobuses de la Compañía [[ALSA Grupu|Alsa-ENATCAR]]<ref name="alsa" /> |- !Díes de Serviciu !! Orixe-Destino !! Salida-Llegada !! Díes de Serviciu !! Orixe-Destino !! Salida-Llegada |- || Llunes a Sábadu ||Ohanes-[[Almería]] || 07:00 09:00 || Llunes a Sábadu ||[[Almería]]-Ohanes|| 18:00 19:45 || |- !colspan="3" align="right"|Paraes !! colspan="3" align="right"|Paraes |- |colspan="3"| * Almería * Bola Azul * [[Benahadux]] * [[Gádor]] * [[Alhama de Almería]] * Venta Pavón * [[Alicún]] * [[Huécija]] * [[Íllar]] * [[Instinción]] * [[Rágol]] * [[Canjáyar]] * [[Padules]] * [[Almócita]] * [[Beires]] * Ohanes |colspan="3" valign="top"| * Ohanes * [[Beires]] * [[Almócita]] * [[Padules]] * [[Canjáyar]] * [[Rágol]] * [[Instinción]] * [[Íllar]] * [[Huécija]] * [[Alicún]] * Venta Pavón * [[Alhama de Almería]] * [[Gádor]] * [[Benahadux]] * [[Almería]] |} == Monumentos y llugares d'Interés == === Monumentos relixosos === * '''Ilesia de la Purísima Concepción''': Ye la ilesia parroquial. Ye una obra d'estilu [[mudéxar]], con torre cuadrada. Los [[moriscu|moriscos]] quemar en [[1574]], volviéndose a reconstruyir en [[1593]] por [[Jorge de Baeza]]. La ilesia parroquial constaba d'un pórticu d'estilu [[renacencia|renacentista]], l'interior yera [[Arquiteutura gótica|góticu]] modernu, atopándose nel camarín una preciosa imaxe de la Virxe a la que curiosamente-y faltaben partes anatómiques, brazos y parte d'una pierna, presumiblemente arrancaes p'asitia-y les sagraes vestidures. Tamién había un retablu [[churrigueresco]] consagráu a la [[Virxe de los Dolores]], asitiáu al pie d'un muriu qu'amenaciaba destrucción pola presencia de mugor. Había cuadros al [[Pintura al oleu|oleu]] procedentes dalgunos de Tices, y na sacristía atopaba una tabla pintada representando a [[Antonio Abad|San Antonio]], pola que los anticuarios granadinos, n'estrechu contautu, ufiertaren hasta 500 [[peseta|pesetes]] de la dómina. Señalaba Santisteban la guapura del llugar y de las Cuevas de los Morteros cercanes, la de la Mora y les Nieles. D'Ohanes yera natural l'obispu [[Diego Ventaya Milán]], fusiláu mientres la [[Guerra Civil Española|guerra civil]].<ref name="monumentos Ohanes">> {{cita web |url = http://www.ohanes.net/quevisitar.html |títulu = Monumento d'Ohanes |editor = Páxina d'Ohanes |fechaaccesu = 10 de mayu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090623072332/http://www.ohanes.net/quevisitar.html |fechaarchivu = 23 de xunu de 2009 }} </ref> * '''Santuariu de Tices''' Asitiáu a 5 [[km]] d'Ohanes, na carretera provincial que xune'l conceyu con [[Abla]], pol puertu de Santillana. El santuariu construyó sobre la cortil d'una ermita, dedicada a [[Marcos l'Evanxelista|San Marcos]]. La so construcción tien llugar ente los años [[1800]] y [[1803]].<ref name="monumentos Ohanes" /> === Monumentos civiles === * '''Casa de la Torre''' Casa señorial del [[sieglu XVIII]]. Desgraciadamente, la torre tuvo que ser baltada, va unos años, por cuenta del so deterioru. Atópase na cai Ayalga. Según una lleenda, foi construyida por un Virréi que vieno de [[Méxicu]].<ref name="monumentos Ohanes" /> * '''Estatua del Obispu Diego Ventaya''' Realizada en bronce y allugada na Plaza del Conceyu. Dedicada a dichu obispu, fíu d'Ohanes. La escultura foi realizada nos [[años 1950|años 50]] pol escultor Juan Cristóbal, nacíu en Ohanes.<ref name="monumentos Ohanes" /> * '''Estatua de Miguel de Cervantes''' Realizada n'escayola sobre pie de granitu y asitiada na Plaza de Juan Cristóbal. Realizada pol alumnu de Juan Cristóbal sobre un motivu orixinal del escultor ohanense.<ref name="monumentos Ohanes" /> === Llugares d'interés === Dende esta llocalidá pueden realizase rutes escontra l'interior del [[Parque nacional de Sierra Nevada (España)|Parque nacional de Sierra Nevada]] pelos senderos PR-A 248 pol [[ríu Chicu (Almería)|ríu Chicu]] y el Camín de la sierra, PR-A 249. La sierra tien unes carauterístiques propies d'altu monte [[mediterraneu|mediterránea]]. La so cubierta vexetal ta formada por una estensa masa d'[[encina|encines]], [[Castanea|castaños]], [[pinu|pinos]] y carba de tipu mediterraneu, siendo éstos abellugu de [[cabra montesa|cabres monteses]] y el [[xabalín|jabalies]], al pie d'otres especies tales como'l [[águila]] o la [[perdiz colorada]]. Pel senderu de pequeñu percorríu PR-A 248 puede percorrese, a cuerpu o bicicleta de monte, les paraxes más singulares y carauterísticos de la sierra, xubiendo ente les terraces morisques que dende'l [[sieglu XIX]] tán dedicaes al cultivu de la [[uva d'Ohanes]], siguiéndose la visita por llugares como la Fábrica de la Lluz, el Molín Les Ferreríes, La Azayana y la acequia de Los Careos que destaca pol so sistema de riego árabe penerando l'agua dende'l cume volviendo viltar nos manantiales allugaos na zona baxa de la vega. Al algamar el cume más altu, el Peñón de la Polarda a 2.252 [[msnm]], dende onde de puede apreciar una vista panorámica de los valle del [[Andarax]] y [[Fiñana]]-[[Abrucena]], lo mesmo que de [[Sierra Nevada (España)|Sierra Nevada]].<ref name="Ohanes Rutes Naturales"> {{cita web |url = http://www.ohanes.net/recursosnaturales.html |títulu = Rutes Naturales d'Ohanes |fechaaccesu = 22 de mayu de 2009 |editor = Páxina d'Ohanes |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090623055805/http://www.ohanes.net/recursosnaturales.html |fechaarchivu = 23 de xunu de 2009 }} </ref> == Gastronomía == * '''[[Arrocillo (platu)|Arrocillo]]''': curiosamente, esta comida nun lleva arroz. Ye un guisu bien popular a base de habichuelas, fenoyos, chorizu, costiella, [[llombu de gochu]], pimientu secu, tomate, cebolla, ayos y [[panizo|harina de panizu]]. * '''[[Correas]]''': verdaderu cocíu d'iviernu. Les correes son habichuelas verdes granaes seques, cola vaina. Esti manxar non aptu pa colesterol alto lleva correes, rabu, oreya, espinazu y mazcaritu de gochu, especies, pataques, un pocu d'arroz y morciella. Ye'l platu d'Ohanes por excelencia. * '''[[Alfajor (España)|Tortas d'alfajor]]''': fáense, principalmente, pa Navidá. La so ellaboración ye con miel, azucre, pan turrao, almendres y nueces turraes, agua, clavu, raspadura de llimón, canela y oblees. == Fiesta == * San Antón - 16 de xineru. * San Marcos - 25 d'abril, y domingu más próximu. * Romería de Tices - 14 y 15 d'agostu. * Fiestes de la Virxe - 8 de setiembre. * Octava - 3º domingu de payares. == Ohanenses destacaos == * '''Francisco Moreno "El Negru"''' Guerrilleru que lluchó contra los franceses y la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]]. * '''Miguel Medina''' Médicu d'Ohanes. Evitó la muerte de los habitantes d'Ohanes mientres l'intre de la epidemia de cólera nel añu 1834. * '''Manuel García''' Según el poeta [[Francisco Villaespesa]], padre del famosu poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]]. * '''Enrique Carretero Granados''' Poeta y periodista nacíu en Ohanes en 1874. Emigró a Cuba en 1918, por cuenta de les sos idea polítiques. * '''Beatu Diego Ventaya Milán''', obispu mártir d'Almería, nacíu en Ohanes en [[1880]] y fusiláu en [[1936]], mientres la [[Guerra Civil Española]], xunto al obispu de [[Guadix]]. Foi beatificáu por [[Xuan Pablo II]], la so festividá'l 31 d'agostu. * '''Juan Cristóbal González Quesada''', Afamáu escultor, que'l so verdaderu nome foi Juan González Quesada, nació en Ohanes en [[1896]]. Podemos destacar ente les sos obres, la estatua d'[[El Cid Campeador|El Cid]] allugada en [[Burgos]]. * '''Cristóbal González Quesada''' Hermanu de Juan Cristóbal. Pintor y sobremanera restaurador y restaurador-xefe del [[Muséu del Prado]] ([[Madrid]]) hasta la so xubilación. * '''Miguel Vizcaino Márquez''' Xeneral Conseyeru Togáu, máxima categoría del Cuerpu Xurídicu Militar. De la mesma, foi Conseyeru Permanente del Estáu. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Alpujarra almeriense]] * [[Conceyos d'Almería]] == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} * [https://web.archive.org/web/20090406214041/http://www.juntadeandalucia.es:9002/sima/htm/sm04067.htm Datos estadísticos d'Ohanes] - Sistema d'Información Multiterritorial d'Andalucía {{Tradubot|Ohanes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Almería]] [[Categoría:Conceyos d'Almería]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 10hmszv4u646tdiqcv0cji4yo0sbvvr 0 122918 4496293 4443100 2026-05-25T17:31:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496293 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Puente de Génave''' ye una [[llocalidá]] y [[conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Xaén (España)|provincia de Xaén]], na [[comunidá autónoma]] d'[[Andalucía]], perteneciente a la [[contorna de Sierra de Segura]]. Según fontes del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]], en 2016 cuntó con 2.216 habitantes.<ref name="censu">{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2876|títulu=Institutu Nacional d'Estadística|fechaaccesu=2 d'avientu de 2017|autor=Institutu Nacional d'Estadística|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editor=juntadeandalucia.es|editorial=|idioma=}}</ref> == Toponimia == El nome d'esti pueblu vien dau per ser en [[dómina romana]] un [[ruta comercial]] escontra [[Génave]] d'estos y pela [[ponte romana]] que crucia'l ríu [[Guadalimar]]( afluente del [[Guadalquivir]])que de la mesma parte'l pueblu en dos; esti nun se debe confundir cola otra ponte que tien esti pueblu de construcción más tardía y d'oríxenes árabes. == Símbolos == ;Escudu {{cita|''Mediu cortáu y partíu: I cuartel: En campu de gules, un castiellu d'oru, esclariáu y almenado. II cuartel: En campu de plata, un pinu sobre terraza, tou de sinople. III cuartel: En campu de plata, una ponte del so color, d'un namái güeyu, mazonado de sable, y esclariáu d'azur, arrodiáu n'orla pola divisa en lletres de sable: ''Perme ad eccelsa''. Sobre'l tou, una cruz de Santiago, de gules. Contorna hispana-francés y timbre de corona d'infante. Estos últimos elementos esternos tendríen de ser sustituyíos pola contorna español, propiu de la nuesa heráldica nacional, y pola corona real zarrada, siguiendo la normativa en materia d'heráldica municipal dictada pola Xunta d'Andalucía''.<ref>''Xaén, Pueblos y Ciudaes''. Volume VI, páxina 2151. ''Heráldica de Puente de Génave''. Enciclopedia editada pol ''Diario Xaén'', 1998.</ref>}} ;Bandera == Xeografía física == === Situación === Atopar a 136 km de [[Xaén]], a 75 km d'[[Úbeda]] y a 26 km de [[Segura de la Sierra]],<ref>{{cita web |url=http://www.viamichelin.es/ |autor= Vía Michelin |editor=viamichelin.es |títulu=Itinerarios |fechaaccesu=3 d'avientu de 2010 }}</ref> siendo la Puente de Génave unu de los principales accesos a la Sierra, esviándose de la carretera '''{{Identificador carretera española|tipu=nacional|id=N-322|link=auto}}''' [[Bailén]]-[[Linares (Xaén)|Linares]]-[[Albacete]]. Queda representáu na fueya del MTN50: nᵘ {{enllaz rotu|1=[http://www.ign.es/imgmtn50/A1/508652001cns.pdf 865] |2=http://www.ign.es/imgmtn50/A1/508652001cns.pdf |bot=InternetArchiveBot }} (2001).<ref>{{cita web |url = http://centrodedescargas.cnig.es/CentroDescargas/index.js |títulu = Centro de Descargues del Centru Nacional d'Información Xeográfica |editor = Centro Nacional d'Información Xeográfica |fechaaccesu = 9 de xunu de 2010 |5 = }}</ref> Siendo les sos coordenaes: {{coord|38|21|N|02|48|W|}} <center> {| {{tablaguapa}} width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Segura de la Sierra]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[La Puerta de Segura]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[La Puerta de Segura]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Segura de la Sierra]] y [[Arroyo del Ojanco]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[La Puerta de Segura]] y [[Beas de Segura]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste'' [[Arroyo del Ojanco]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Beas de Segura]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Beas de Segura]] |}</center> === Climatoloxía === {| {{tablaguapa}} align="center" |+ '''Parámetros climáticos y permediu de Puente de Génave'''<ref>{{cita web |url= http://es.kyero.com/weather/25838-puente-genave-tiempo |títulu= Clima en Puente de Génave |editor= ye.kiero.com |fechaaccesu= 7 d'avientu de 2010 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! 2009 !! ene !! feb !! mar !! abr !! may !! jun !! jul !! ago !! sep !! oct !! nov !! dic !! ''Media'' |- | Temperatures medies (°C)||7||8||11||14||18||24||27||26||23||18||13||9||''16,5'' |- | Precipitaciones medies (mm)||23||24||35||53||93||29||24||39||38||43||45||29||''39,58'' |} == Historia == L'orixe de la ciudá remontar al sieglu I e.C. cola construcción de la Ponte Vieya que formaba parte de la vía romana que xunía'l valle del Guadalquivir con Cartaxena. Na fundación del pueblu influyó de manera importante la esistencia d'un molín que taba asitiáu xunto a la ponte. Nel primer terciu de sieglu creció rápido por impulsu d'unes esplotaciones mineres, anguaño abandonaes. Foi puntu crucial del comerciu ente Llevante y Andalucía, polo que s'intentó construyir un ferrocarril que nunca foi concluyíu. En dómina romana caltúvose la importancia d'esti llugar como zona de camín pos nesta dómina construyó'l Puente Viejo, qu'entá güei caltiénse, y que formaba parte de la ruta que xunía Cástulo con Cartaxena.{{ensin referencies}} Mientres la ocupación musulmana construyir na aldega de Peñolite una fortaleza que güei ye conocida como Les Torres. Na actualidá los restos caltiénense bien esfarrapaos pero paez qu'esti castiellu, construyíu polos almohades, cuntó con cuatro torres de tapial y una serie de dependencies interiores. Tres la conquista cristiana estes tierres quedaríen dientro del términu de Segura de la Sierra. El conceyu de Puente de Génave data de 1933, añu en que se segregó de La Puerta de Segura y na actualidá configúrase como una llocalidá agrícola dedicada al cultivu de la olivar. Nel sieglu XIX va empezar l'agrupación de la población nel cascu urbanu de lo que güei ye Puente de Génave, pos hasta entós dicha población atopábase esvalixada por dellos nucleu como Pedro Henares, El Molín, Les Ánimes y La Mina. Nesta dómina empieza tamién la construcción de la ilesia parroquial de [[San Isidro Llabrador]]. Ente les sos aldegues y cortijadas destacar Peñolite, Cortixos Nuevos, Pedronares (d'antiguo), El Tamaral y Los Avileses. == Población y ordenación urbana == === Nucleos de población === <center> {| {{tablaguapa}} align="center" |+ '''Nucleos urbanos que formen el conceyu de Puente de Génave (2009)'''<ref>{{cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadistica/bd/torca_web/index.jsp?c_ambterr=5&c_ambsup=23071&c_area=2 |editor=juntadeandalucia.es |autor=Institutu d'Estadística d'Andalucía |títulu=Población total de Puente de Génave |fechaaccesu=4 d'avientu de 2010 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! Nucleos de población !! Habitantes !! Homes!!Muyeres!!Distancia (km) |- |Puente de Génave (Nucleu principal)||2.009||1.013||996||0 km. |- |[[Peñolite]]||198||99||99||5 km |- |[[El Tamaral]]||9||6||3||4 km |}</center><center><small>Fuentes: [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] 2017 (datos de 2016), [[Google Earth]], [http://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadistica/bd/torca_web/index.jsp?c_ambterr=5&c_ambsup=23071&c_area=28 Distancies]</small></center> === Demografía === Cuntaba a 1 de xineru de [[2009|2016]] con una población de 2.216 habitantes, de los cualos 1.118 yeren homes y 1.098 muyeres. La población de Puente de Génave rexistró cambeos cuantitativos dende la so segregación de [[La Puerta de Segura]] el 1 de xineru de 1933, periodos de decrecimiento cuando se produció nos [[Años 1960|años 60]] la emigración de les zones rurales a les grandes ciudaes.<ref name= "censu"/> Anque a partir de los [[Años 1970|años 70]] la población va calteniéndose. {{Pirámide de población | añu= 2009<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2009/l0/&file=00023001.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=Revisión del Padrón municipal 2009. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Puente de Génave |editor=Institutu Nacional d'Estadística, España |fechaaccesu=12 d'avientu de 2010 }}</ref> | v0=2.43| v5=2.43| v10=2.25| v15=2.84| v20=3.11| v25=3.60| v30=3.78| v35=3.69| v40=5.16| v45=3.69| v50=2.83| v55=2.84| v60=2.61| v65=2.61| v70=2.52| v75=2.92| v80=1.53| v85=0.94 | m0=2.74| m5=2.79| m10=3.24| m15=3.40| m20=3.40| m25=3.06| m30=3.06| m35=3.64| m40=4.73| m45=3.11| m50=2.70| m55=1.98| m60=2.16| m65=2.61| m70=3.73| m75=2.56| m80=1.48| m85=1.30 |vmax=5 |mmax=5 }} {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=6 |1940|3410|1950|3347|1960|3040|1970|2299|1981|1851|1991|1900|2000|1979|2009|16=2222 |notes=Fonte Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia |17=2016|18=2216}} ;Pirámide de población Del analís de la [[pirámide de población]] relativa a 2009 deduzse lo siguiente: * La población menor de 20 años ye'l 21% de la población total. * La población entendida ente 20-40 años ye'l 29% * La población entendida ente 40-60 años ye'l 26% * La población mayor de 60 años ye'l 23% ;Población estranxera Nos últimos años producióse un aumentu de población estranxera, principalmente de [[marroquines]] y [[Pueblu rumanu|rumanos]], que viven mientres tol añu nel conceyu, llegando a tar censaos 79 estranxeros, a 1 de xineru de 2009.<ref>{{cita web |url= http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2009/l0/&file=00023002.px&type=pcaxis&L=0 |títulu= Rellación d'estranxeros censaos en 2009 en Puente de Génave. |editor= ine.es |fechaaccesu= 12 d'avientu de 2010 }}</ref> Tamién na dómina d'iviernu, aumenta considerablemente la población, debiéndose esti movimientu migratoriu a buscar trabayu na recoyida de l'aceituna. == Economía == |Sector primariu|| Al igual qu'otros pueblos estremeros bona parte de la economía del pueblu basar na agricultura en concretu na gueta de l'aceituna na so mayoría variedá [[picual]] pa la posterior producción d'[[aceite d'oliva]] para lo cual esisten la [[cooperativa]] "La Vicaria" y la cooperativa de 2º grau/embotelladora "Olivar de Segura" |Sector secundariu|| <center> {|class="sortable wikitable" style="text-align:center" align=center |- |+'''Distribución empreses industriales por sectores. 2008''' '''Aracena'''<ref name="lacaixa">{{cita web |url= http://www.anuarieco.lacaixa.comunicacions.com/java/X?_ev.1.TARGET=DAESMU.VIEW&_ev.1.METHOD=SETPARAMSONLY&_ev.1.PROVID=272 |títulu= Anuariu Económicu d'España 2009. Puente de Génave |editor= lacaixa.comunicacions.com |fechaaccesu= 12 d'avientu de 2010 }}</ref> |Sector industrial|| Empreses |- |Construcción||14 |- |Industria||26 |- |Industria tresformador||4 |- |Industria manufacturera||22 |- |Total||66 |} </center> === Sector terciariu === <center> {|class="sortable wikitable" style="text-align:center" align=center |- |+'''Distribución empreses comerciales por sectores''':<ref name= "lacaixa"/> |Sector comercial|| Empreses |- |Oficines bancaries. Bancos (0), Caxes d'aforros (3), Cooperatives de creitu (1) ||4 |- |'''Empreses comerciales mayoristas'''||10 |- |'''Empreses comerciales minoristes'''||98 |- |Chigres y restoranes||12 |- |} </center> Destacar la fábriques de café "Sierra de Segura", d'embutíos "Embutíos Peñolite" en [[Peñolite]], la quesería "La Vicaria" y la embotelladora d'[[aceite d'oliva virxe|aceite d'oliva virxe extra]]"Olivar de Segura" == Medios de comunicación == ;Prensa Véndense los periódicos de tirada nacional, según deportivos, y d'ámbitu provincial [[Ideal de Xaén]] y el [[Diario Xaén]], dambos tienen corresponsal na [[Contorna de Sierra de Segura|Sierra de Segura]]. El Diariu Xaén edita cada dos meses pa la contorna, '''La voz de Sierra de Segura''', onde se recueyen noticies d'actualidá. Tamién destacar la edición del selmanariu "Nuevo Puente" per parte del conceyu onde se recueyen noticies de la llocalidá. ;Radio Hai una emisora pa la contorna, [[Radio Sierra]], allugada na [[La Puerta de Segura]]. Tamién la emisora de la [[Ser El Condáu]] con sede en [[Santisteban del Puertu]], acomuñada a la [[cadena SER]], recueye noticies de la zona. ;Televisión Nel añu [[2010]] Puente de Génave aportó a la [[televisión dixital terrestre]], al igual que nel restu de les ciudaes y conceyos [[España|españoles]].Recibir les canales d'[[Andalucía]] ([[RTVA]])y pola so llocalización colindante tamién los de [[Castiella-La Mancha]] ([[Radiotelevisión de Castiella-La Mancha|RTVCM]]). ;Internet En Puente de Génave, la web del Conceyu informa de los servicios municipales, lo mesmo que de les temes d'interés pa los ciudadanos. Nel añu 2009, el conceyu cuntaba con 353 llinies de banda ancha.<ref name= "lacaixa"/> == Puenteños Pernomaos == * [[Santiago Ydañez]], pintor. * [http://www.edicionesatlantis.com/autor/570/ José Carlos González Sánchez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324083334/http://edicionesatlantis.com/autor/570/ |date=2016-03-24 }}, escritor. * [http://escritoresenalbacete.blogspot.com.es/2012/06/domingu-henares.html Domingo Henares], escritor. * [[Manuel Tejada]], actor. == Festexos == Fiestes n'honor de San Isidro, [15 de mayu] Na nuesa llocalidá celebra les fiestes patronales n'honor a san Isidro Llabrador en redol al día 15 de mayu, festividá del proteutor de los llabradores. El Conceyu entama concursos deportivos y distintes actuaciones culturales; ensin dulda, unu de los sos principales reclamos ye la suelta de vaquillas qu'atrai a un numberosu grupu de visitantes de les llocalidaes vecines. Famoses pola so charanga. Cada unu de los cuatro díes que duren los festexos, remata con una animada verbena que rexunta, hasta l'amanecer, a un numberosu públicu. Fiestes d'agostu', [27 d'agostu] Nel penúltimu fin de selmana d'agostu, desenvuélvese la fiesta del emigrante que tien como finalidá celebrar el realcuentru con familiares y amigos que moren fora del so conceyu natal y que destaquen poles amenes verbenes qu'enfresquen estes nueches de branu. Unu de los platos fuertes d'esta fiesta ye la cucaña que se celebra na piscina municipal. Enantes ésta celebrábase nel ríu atrayendo a munches persones pa participar y ver el concursu. Anguaño (2009) por cuenta de la riada d'agostu non pudo celebrase polos hinchentes pero seguru que l'añu que vien va siguir con esti gran concursu qu'atrai a munches persones pa participar y pa pasar un bon momentu. == Ver tamién == * [[Contorna de Sierra de Segura]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} * {{Wikimapia|38.3549505|-2.8013206|16|Puente de Génave}} * [http://www.puentedegenave.com/ Conceyu de Puente de Génave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021032331/http://www.puentedegenave.com/ |date=2016-10-21 }} * [http://www.sierradesegura.com/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=69 Contorna de Sierra de Segura] * [http://www.iaph.es/web/canales/conoce-el-patrimonio/guia-digital/buscador/municipio.jsp?provincia=23&municipio=3564 Patrimoniu cultural de Puente de Génave na Guía Dixital del Patrimoniu Cultural d'Andalucía. Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu] {{ORDENAR:Ponte de Genave}} {{Tradubot|Puente de Génave}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Jaén]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Jaén]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] gvptrpsalwyqxqr2cqkgu7y83ovschj 0 124300 4496488 4455968 2026-05-26T07:28:05Z Limotecariu 735 4496488 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Matiguas''' o '''Matiguás''' ye un [[conceyu]] perteneciente alministrativamente al [[departamentu de Matagalpa]], na República de [[Nicaragua]]. En llingua [[Idioma sumu|sumu]] significa "''mur d'agua"''. Ye'l conceyu de mayor estensión territorial del departamentu, asitiáu nel epicentru del país, tamién ye una de les cuenques llecheres más grande del país xunto con [[Muy Muy]], [[Río Blanco]] y [[Paiwas]]. == Xeografía == El términu municipal llinda al norte colos conceyos d'[[El Tuma - La Dalia]] y [[Rancho Grande (Nicaragua)|Rancho Grande]], al sur colos de [[Camoapa]] y [[Boaco]], al este colos conceyos de [[Río Blanco (Nicaragua)|Río Blanco]] y [[Paiwas]] y al oeste colos de [[Muy Muy]] y [[San Ramón (Nicaragua)|San Ramón]].<ref name='INIFOM'>[http://www.inifom.gob.ni/conceyos/conceyos.html Institutu Nicaraguanu de Fomentu Municipal]</ref> La cabecera municipal ta allugada a 265 km de la ciudá de [[Managua]]. Les principales elevaciones montascoses que sobresalen nel conceyu son: Sierra El Quiragua, Cuetu Paipí, Cuetu El Destín, Cuetu El Bijagual.<ref name='INIFOM'/> El deterioru del les cuenques hidrográfiques deber na so mayoría a la deforestación de los numberosos montes que como conceyu teníamos; con una alta tasa de deforestación, el conceyu foi perdiendo numberosos ríos, que nel branu yá nun cuerren sobre los sos causes, sinón qu'esti quédase dafechu secu esperando la estación lluviosa pa poder enllenar les sos cuenques d'agua.<ref name='INIFOM'/> == Naturaleza y clima == El conceyu tien un [[clima tropical]], cuenta con una estación lluviosa (iviernu) que dura aproximao ocho meses ente mayu y avientu y una estación seca (branu) que va dende xineru hasta abril. La precipitación permediu añal ye aproximao de 1.400 mm.<ref name='INIFOM'/> El porcentaxe de deforestación global nel conceyu ye aproximao d'un 40% añal. La deforestación deber a la crecedera desordenada de l'agricultura y la ganadería , l'usu y manexu del territoriu d'una manera desordenada son les principales causes de la erosión del suelu. Les especies madereres más afeutaes que son utilizaes na so mayoría pa gastos personales y pa comercialización son: Cedru Real, Cedru Machu, Pochote, Caoba, Coyote, Guanacaste, Genízaro, Cadápanu, Quita Calzón, Bálsamu, ente otros. Ente les especies madereres que s'escastaron; ente otres atopamos: L'Ébanu, El Granadillo, El Guayacán y El Cortés. La fauna arriendes de los despales, tamién sufre o sufrió perdíes d'incalculable valor, na desapaición total o poner en peligru d'estinción especies animales como: Venado, Tigre, Tigrillo, Danto.<ref name='INIFOM'/> == Hidrografía == Nel barriu Pancasán, ye'l plenu centru de la ciudá y de la República de Nicaragua.A 10 km de la Ciudá de Matiguas atópase'l pasu del Ríu Paso Real, (Tamién conocíu como Rio Viejo o Grande de Matagalpa) pola unión de los ríos Molín del Norte y San Francisco. El Grande de Matagalpa colos sos 550 km de llargor (cuntando dende la nacencia en Jinotega) ye'l segundu ríu del país dempués del Segovia (725 km). Crucia la ciudá de nordés a suroeste pa desaguar nel Atlánticu. El ríu causa daños nos barrios allugaos na so riberes, por cuenta de les sos crecíes ivernoses. Anque la topografía de Matagalpa ye bien accidentada, los ríos son abondosos y el suelu extremedamente fértil contribuyeron a la so elevada producción. == Llocalidaes == La cabecera cunta con 9 barrios y el territoriu estremar en 26 contornes siguientes:<ref>Alcaldía.</ref> Quilile, L'Anzuelu, Patastules, El Zabalete, Likia, Bilwas, El Cacáu, Sontolar, Cebadilla, Muy Muy Viejo, Les Llimes, Quirragua, Bijagual, Saltu de la Olla, Apantillo del Zabalar, Paiwitas, Tierra Blanca, Manceras, Llagartu Coloráu, El congo, Cuetu Coloráu, Saiz, El Corozo, San José de las Mulas, Les Minitas y Pancasán. == Economía == Les principales actividaes económiques son l'agricultura, la ganadería y el comerciu. Esti postreru ye importante nel cascu urbanu, que cunta con 205 [[pulpería|pulperíes]].<ref name='INIFOM'/> Tien munchos hoteles nes cercaníes del mercáu municipal, cuenta con un centru d'educación secundariu y Universitarios. La población rural dedícase fundamentalmente a l'actividá agrícola, esta se enrumba esencialmente a la producción de granos básicos destinaos en gran parte al consumu familiar y nun notable grau a la comercialización. Ye unu de los mayores productores lácteos del país anque'l ganáu [[vacunu]] ta menguando, pero la presencia d'aves de corral como la [[pita]], el [[coríu]], el [[chompipe]], según la infaltable presencia [[porcina]] xueguen un papel importante na economía familiar, yá que apurren carnes, güevos, mantega, y tamién son comercializaos pa percibir ingresos monetarios.<ref name='INIFOM'/> == Historia == Matiguas yera un [[villoriu]] indíxena a la llegada de los españoles a la rexón del ríu Muy Muy en [[1606]], sol lideralgu del misioneru Frai Juan de Alburquerque. Quedaba nes llendes del territoriu de los [[Ulvas]] o sumos al este, y los [[Matagalpas]] al oeste. El so nome significa "''Mure d'agua''" en llingua sumu.<ref>Kuhl, Eddy. Matagalpa y les sos xentes. Ediciones Matagalpa, 2000.</ref> N'el so cercanía fundáronse misiones relixoses católiques, ya inda esiste una finca col nome "La Misión" a 3 quilómetros al norte. Por falta de caminos paso enforma tiempu aislláu hasta qu'en [[1915]] "''denuncio un sitiu''" el Coronel Domingo Portillo Laínez, un exilado [[honduranu]], y fixo una finca que llamó "Les Mercedes", n'honor de la so esposa Mercedes Arauz Cantarero, natural de [[Matagalpa]]. Otros ciudadanos que teníen propiedaes fueron: Abel Flores, Alfredo Herrera, Joaquín Reyes y Domingo Calero. En [[1918]], Portillo Laínez, siendo [[Senador]] pol [[Partíu Conservador de Nicaragua|partíu conservador]] introdució la moción ante'l [[Asamblea Nacional de Nicaragua|Congresu de la República]] por que Matiguas fuera declaráu [[pueblu]], dexando de pertenecer a la xurisdicción de [[Muy Muy]]. Cerca de Matiguas sobre'l [[ríu Grande de Matagalpa]] esta un sitiu llamáu "Pasu Real", hasta onde llegaben los españoles pel oeste; mintras que, pel este llegaben ndios sumos-ulvas embarcaos en cayucos y dories a faer comerciu colos ladinos, los sumos venian ente otres coses a mercar perros, nun se sabe con que fin. Matiguas foi alzada a categoría de [[ciudá]] en [[1999]]. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Matiguás}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Matagalpa]] [[Categoría:Conceyos de Nicaragua]] mwylg8pvxltvqgbtg1adl3iur4qtmdp 0 124301 4496384 4455966 2026-05-26T05:41:59Z Limotecariu 735 4496384 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Muy Muy''' ye un [[conceyu]] del [[departamentu de Matagalpa]], na República de [[Nicaragua]]. == Xeografía == El términu municipal llenda al norte col conceyu de [[San Ramón (Nicaragua)|San Ramón]] y [[Matiguás]], al sur col conceyu de [[Boaco]], al este col de Matiguás y al oeste colos conceyos d'[[Esquipulas]] y [[Matagalpa]].<ref name='INIFOM'>[http://www.inifom.gob.ni/conceyos/conceyos.html Institutu Nicaraguanu de Fomentu Municipal]</ref> La cabeza de conceyu ta allugada a 148 km de la ciudá de [[Managua]]. La topografía del terrén presenta les siguientes carauterístiques: 32,1% terrén llano, 41,0% terrén ondulao y 26,9% terrén quebrao.<ref name='INIFOM'/> == Naturaleza y clima == El conceyu tien un [[clima tropical]].<ref name='INIFOM'/> L'ecosistema del territoriu carauterízase pola presencia d'una vexetación rala o casi nula, con árees compautes, sicasí esisten pequeños montes d'importancia (la Peña) a nivel territorial inda sobreviven delles especies forestales que tán en periodu d'estinción como: el [[caoba]], [[pochote]], [[cedru real]], [[cedru machu]], [[lloréu]], [[Arbutus unedo|yérbadu]], [[coyote]], [[bálsamu]] o [[cadápanu]]. No que fai a les agües superficiales y soterrañes tienden a minorar los sos caudales, too ello por cuenta de baltar, caza, pesca usu irracional y la contaminación de les agües ensin el debíu control.<ref name='INIFOM'/> == Llocalidaes == Cuenta con una cabecera municipal del mesmu nome con 11 barrios y 12 contornes rurales:<ref>Alcaldía de Muy Muy, 2000.</ref> Compasagua, San Marcos, Malpaso, San Pedro, Les Paves, Guiligua, El Bálsamu, Cuetu'l Caballu, Maizama, Esquirin, Olama y Agües Calientes. == Economía == L'actividá económica predominante ye l'agricultura, que ye fundamentalmente pa consumu del mercáu internu y familiar, semándose granos básicos, tales como arroz, frijoles, musaceas, yuca, esto ye tubérculos nuna economía llabradora de subsistencia. La economía municipal tamién fuelga fuertemente na collecha de cafe y producción ganadera de lecha y engorde, con una industria del [[quesu]] qu'esporta'l so productu escontra otros países.<ref name='INIFOM'/> == Historia == L'actual conceyu de Muy Muy ye'l segundu qu'esistió con esi mesmu nome, créese que los sos primeros pobladores fueron los indíxenes descendientes de les tribus de los Matagalpa, na paraxa denomada "Muy Muy Viejo" nos montes al norte de Matiguás, onde la navegabilidad de los ríos onde vívian convirtió-yos en bona presa pa los invasores [[Zambo (casta)|Zambos]] y [[Misquitos]], que baxaben pel ríu Tuma y atacáben-yos. Esto obligó-yos a treslladase a la llocalización actual.<ref name='INIFOM'/> El nome de Muy Muy yera pa los indíxenes "Mui Mui" en llinguaxe Matagalpa significaba "los meyores" y en llinguaxe Nahualt significaba "llondra", animal que vive nos ríos y aliméntase de peces.<ref name='INIFOM'/> == Cultura == Les sos fiestes tradicionales son bailles kermesse, corríes de cinta, xugaes de toros.<ref name='INIFOM'/> == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Muy Muy}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Nicaragua]] [[Categoría:Conceyos de Nicaragua]] 2qxzy975nb7222s3yqdubhb55pao29n 0 127434 4496376 4386516 2026-05-26T05:37:06Z Limotecariu 735 4496376 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} '''Banzáu Apanás''', más conocíu como '''Llagu Apanás''' ye'l primer [[llagu artificial]] de [[Nicaragua]] creáu en [[1964]] pol hinchente del valle de Apanás col caudal del [[ríu Tuma]]. Allúgase cerca del Valle de "La Cruz" nel [[departamentu de Jinotega]]. Tien una superficie de 51 quilómetros cuadraos aproximao y crucialo d'una vera a otra retrásase 1 hora. El so propósitu ye'l suministru d'agua pa la [[Central hidroeléctrica|planta hidroeléctrica]] "''Centroamérica Power Plant''" asitiada a unos cuantos quilómetros al suroeste, na rexón d'El Cacáu. Esta ye la principal xeneradora d'enerxía pa la rede llétrica nacional, representando'l 35% aproximao. == Toponimia == L'orixe del nome ''Apanás'', según l'estudiosu llingüista Alfonso Valle Candia<ref>Valle Candia, Alfonso. Diccionariu de la fala nicaraguana.</ref> derivar de les voces "''apano''" "''vadear''" y "''atl''" - "''agua''" esto ye, "''Apan-atl''" - "''Vau''".<ref>Urtecho, Rafael. Raigaños náhuatl nel idioma nicaraguanu. Páx. 64</ref> "''Apanás''" traduzse como "'''vau d'agua'''" o "'''cañu d'agua'''". == Sitiu RAMSAR == El "'''Güelga Llagu de Apanás-Asturies'''" ye un [[área protexida]] allugada a 6 quilómetros de la ciudá de [[Jinotega]] y ta bordiáu per carreteres, lo que dexa algamar fácilmente les sos mariñes en munchos llugares. En [[2001]] foi declaráu como "'''sitiu [[RAMSAR]]'''" ("'''Güelga d'importancia internacional'''") pola [[UNESCO]], yá que ye un abellugu pal caltenimientu de la [[flora]] y [[fauna]] montesa, non solamente en Nicaragua sinón qu'en [[Mesoamérica]]. == Turismu d'aventura == Les agües del llagu Apanás faen posible que los visitantes nacionales y estranxeros esfruten de la esperiencia nel so navegación en turismu d'aventura<ref>Rivera M., Félix. Ecoturismo nel Apanás. Diariu La Prensa. Edicion del martes 23 d'abril de 2013. Managua, Nicaragua. Seccion Economia, páx. 1 C. http://www.laprensa.com.ni/2013/04/23/economia/143599-ecoturismo-en-el-apanas {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306111326/https://www.laprensa.com.ni/2013/04/23/economia/143599-ecoturismo-en-el-apanas |date=2019-03-06 }}</ref> realizando actividaes de [[pesca]] deportiva y competencies de botes de remos,<ref>Galu, Humberto. A conquistar llagu de Apanás. Diariu La Prensa. Edicion del miercoles 9 d'abril de 2014. Managua, Nicaragua. Seccion Economia, páx. 3 C. http://www.laprensa.com.ni/2014/04/09/economia/190202-a-conquistar-llagu-de-apanas</ref> según la observación d'aves al ser hábitat d'una gran variedá de flora y fauna llacustre. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Lago Apanás, Jinotega, Nicaragua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Banzaos d'América|Llagu Apanás]] [[Categoría:Sitios Ramsar en Nicaragua|Llagu Apanás]] [[Categoría:Llagos de Nicaragua]] [[Categoría:Árees protexíes establecíes en 2001]] h76vmacye5rhj4davfkcnf9bmhdg8yk 0 128013 4496375 4391354 2026-05-26T05:36:29Z Limotecariu 735 4496375 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201106123101}} {{Ficha de divisa | moneda fora de cursu = si | país = [[Ficheru:Flag of the United Provinces of Central America.svg|sinmarco|20px]] [[República Federal de Centro América]] | símbolu = | fracción = | monedes = | billetes = | entidá = [[Casa de Moneda]] de [[Guatemala]]<ref name="creadorademonedas">{{cita web|autor=Muséu Numismáticu de Guatemala / Bancu de Guatemala|títulu=Época Independiente y Federación Centroamericana|url=http://www.banguat.gob.gt/museo/independencia_y_fed.htm|fechaaccesu=4 de xunu de 2013|idioma=castellanu|cita=Les primeres monedes de la Federación fueron acuñaes en 1824; un Decretu, del 19 d'abril d'esi mesmu añu, autorizó namái a la Casa de Moneda de Guatemala la producción de pieces que circularíen na Federación|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180327062315/http://www.banguat.gob.gt/museo/independencia_y_fed.htm|fechaarchivu=2018-03-27}}</ref><ref name="creadorademonedas2">{{cita web|autor=Bancu Central de Nicaragua|títulu=V. INDEPENDENCIA DE CENTROAMERICA - PRIMERES MONEDES DE LA REPUBLICA FEDERAL|url=http://www.bcn.gob.ni/billetes_monedes/index.html?&val=0|fechaaccesu=4 de xunu de 2013|obra="DEL CACÁU AL CORDOBA ORU" CURTIU RESEÑA DE LA HESTORIA DE LA MONEDA EN NICARAGUA|idioma=castellanu|cita=Dispónse entós rehabilitar la Casa de Moneda en Guatemala, colo que s'empecipia un nuevu periodu monetariu coles monedes de la Federación, "les más belles y significatives de toles que fueron acuñaes n'América".|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130702065425/http://www.bcn.gob.ni/billetes_monedes/index.html?&val=0|fechaarchivu=2 de xunetu de 2013}}</ref> | tipu de cambéu = 16 Reales de [[plata]] = 1 [[Escudu español|Escudu]] d'[[Oru]] | moneda anterior = [[Real colonial español]] | moneda posterior = •[[Real costarricense|Real CR]]<br />•[[Real hondureñu|Real HN]]<br />•[[Pesu nicaraguanu|Pesu NIN]]<br />•[[Pesu guatemalianu|Pesu GT]]<br />•[[Pesu salvadoreñu|Pesu SV]] }} El '''real''' foi la moneda de cursu llegal de la [[República de Centroamérica]] y de la [[República Federal de Centroamérica]] dende [[1824]]. == Monedes == Dieciséis reales de [[plata]] equivalía a un [[Escudu_(moneda)|escudu]] d'[[oru]]. El real de la República Federal de Centroamérica reemplazó al [[Real colonial español]] al par, aun así la moneda española siguió circulando. El Real de les Provincies Xuníes del Centru d'América siguió circulando y espandiéndose el so usu nos Estaos constitutivos de la [[República de Centroamérica]]. La moneda foi reemplazada pol [[real costarricense]], el [[pesu salvadoreñu]], el [[pesu guatemalianu]], el [[pesu nicaraguanu]] y el [[real hondureñu]]. == Referencies == {{llistaref}} *''Krause, Chester L. and Clifford Mishler (1991). Standard Catalog of World Coins: 1801–1991 (18th ed. ed.). Krause Publications. ISBN 0873411501.'' {{Tradubot|Real de la República Federal de Centroamérica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Monedes fuera de cursu]] [[Categoría:Reales]] 8f99yz13ii04one4ajl0vktb04a3vs7 0 128232 4496444 4490515 2026-05-26T06:42:47Z Limotecariu 735 4496444 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra de los Mil Díes |parte_de = [[Guerres civiles de Colombia]] |imagen = AGHRC (1890) - Carta XIII - División política de Colombia, 1886.jpg |descripción_imaxe = Departamentos de Colombia al rematar el sieglu XIX |fecha = [[17 d'ochobre]] de [[1899]] - [[21 de payares]] de [[1902]] (1130 díes). |llugar = Actuales territorios de [[Colombia]], [[Panamá]], [[Venezuela]] y [[Ecuador]]. |casus = |descripción = |resultáu = Vitoria conservadora que crea la [[hexemonía conservadora]] y fina cola disolución del Partíu Ñacional. |consecuencies = |territoriu = |combatientes1 = '''[[Conservadores]]''':<br />[[Ficheru:Military flag of Colombia.svg|16px|border]] [[Partíu Nacional (Colombia)|Gobiernu nacionalista]] <small>(1899-1900)</small><br />[[Ficheru:Single Color Flag - 0434B1.svg|20px|border]] [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]] <small>(1900-1902)</small><br />''Sofitaos por'':<br />{{Bandera|Venezuela|1863}} [[Ignacio Andrade|Andradistas]]<br />{{Bandera|Ecuador}} [[Partíu Conservador Ecuatorianu-Xunión Ñacional|Conservadores ecuatorianos]] |combatientes2 = '''[[Lliberales]]''':<br />[[Ficheru:Single Color Flag - BF0000.svg|20px|border]] [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]]<br />''Sofitaos por'':<br />{{Bandera|Venezuela|1863}} [[Estaos Xuníos de Venezuela|Venezuela]]<br />{{Bandera|Ecuador}} [[Ecuador]]<br />{{Bandera|Nicaragua|1896}} [[Nicaragua]]<br />{{Bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |comandante1 = [[Manuel Antonio Sanclemente]]<br />[[José Manuel Marroquín]]<br />[[Próspero Pinzón]]<br />[[Ramón González Valencia]]<br />[[Pedro Nel Ospina]]<br />[[Carlos Albán]]<br />[[Carlos Rangel Garbiras]] |comandante2 = [[Gabriel Vargas Santos]]<br />[[Rafael Uribe Uribe]]<br />[[Benjamín Herrera]]<br />[[Belisario Porras Barahona]]<br />[[Victoriano Lorenzo]] |soldaos1 = 15&nbsp;000 (1899)<ref>Ministeriu del Interior de Colombia (1899). ''Lleis Colombianes''. Bogotá: Oficina Asesora Publicaciones del Ministeriu del Interior. {{Cita|Amenórgase l'Exércitu de la República á 15000 homes. Art. 2.° Facúltase al Ministeriu de Guerra pa entamar l'Exércitu —de la manera más conveniente, (...).}}</ref><br />50&nbsp;000 (1901-1902)<ref>César Torres del Río & Saúl Mauricio Rodríguez Hernández (2008). ''[https://books.google.com.ar/books?id=PwMu1YÁ5Ct4C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false De Milicies Reales a Militares Contrainsurgentes: La Institución Militar en Colombia Del Sieglu XVIII Al XXI]''. Santa Fe de Bogotá: Pontificia Universidá Javeriana, páxs. 284, 287. ISBN 978-958-716-087-1.</ref> |soldaos2 = 5000 (1899)<ref name= Ref1 >Fabio Sánchez, Ana María Díaz & Michael Formisano (2003). ''Conflictu, violencia y actividá criminal en Colombia: Un analís especial''. Bogotá: Universidá de los Andes, páxs. 3. ISSN 1657-7191.</ref><br />26&nbsp;000 (1902)<ref name= Ref1 /><br /><small>(10&nbsp;000 en Panamá)</small><ref name=Ref2>{{cita web |url=https://www.sites.google.com/site/diegovergaraolaya/laguerracivildelosmildias |títulu=La Guerra Civil de los Mil Díes |fechaaccesu=5 de xineru de 2013 |autor=Diego Vergara Olaya |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160924142348/https://www.sites.google.com/site/diegovergaraolaya/laguerracivildelosmildias |fechaarchivu=2016-09-24 }}</ref> |baxes1 = |baxes2 = |notes = 60&nbsp;000-150&nbsp;000 muertos en total,<ref>{{cita web |url=http://necrometrics.com/20c100k.htm#1000D |títulu=War of a Thousand Days: Death Tolls |fechaaccesu=5 de xineru de 2013 |editorial=Twentieth Century Atles}}</ref> posiblemente alredor de 100&nbsp;000.<ref>Waiss, Óscar (1954). ''Nacionalismu y Socialismu n'América Llatina''. Prensa Llatinoamericana, páxs. 17.</ref> |campaña = Guerra de los Mil Díes |campaña2 = Guerres civiles de Colombia }}. La '''Guerra de los Mil Díes''' foi una [[guerra civil]] de [[Colombia]] apostada ente'l 17 d'ochobre de 1899 y el 21 de payares de 1902, nun principiu ente'l [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]] y el gobiernu del [[Partíu Ñacional (Colombia)|Partíu Ñacional]] en cabeza del [[Presidente de Colombia|presidente]] [[Manuel Antonio Sanclemente]], quien foi ganáu'l 31 de xunetu de 1900 por [[José Manuel Marroquín|José Manuel Marroquín Ricaurte]], representante del [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]], n'alianza col lliberal [[Aquileo Parra]];<ref name="Sanclemente">{{cita web |url=http://www.colombia.com/colombiainfo/nuestrahistoria/presidentes/sanclemente.asp |títulu=Manuel Antonio Sanclemente 1898-1900 |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |editorial=Colombia Info}}</ref> a partir d'entós, y a pesar de dicha alianza, la guerra siguiría ente lliberales y conservadores históricos. Esta guerra carauterizar per un enfrentamientu irregular ente l'exércitu gubernamental (nun principiu ñacionalista, dempués conservador) bien entamáu y un exércitu de guerrilles lliberales mal entrenáu y anárquicu.<ref>{{cita web |url=http://manuelcepeda.atarraya.org/spip.php?article6 |títulu=La Guerra de los Mil Díes (1899-1902) |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |editorial=Fundación Manuel Cepeda Vargas }}</ref> El confliutu tuvo como resultáu la vitoria del [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]], la devastación económica de la ñación, más de cien mil mortos, la desapaición del [[Partíu Ñacional (Colombia)|Partíu Ñacional]] y l'estáu en que quedó'l país tres el confliutu constituyir nel visu por que se dieren dalgunes de les condiciones ñecesaries pa la posterior [[Separación de Panamá de Colombia|separación de Panamá]] (que nesi entós [[Departamentu de Panamá|yera unu de]] los [[departamentos de Colombia]]) en payares de 1903. El sópitu cambéu provocáu pela derogación de la [[Constitución de Rionegro]] de 1863 (que reforzó los [[Estaos Xuníos de Colombia|modelu federal]]) pela [[Centralismu|centralista]] [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]] (establecía sol mandatu de [[Rafael Núñez]]), amás de los violentos intentos de cooptación de los conservadores históricos a traviés de Marroquín, como los intereses lliberales de retomar el poder, foron les principales causes de la guerra. Trátase d'un confliutu interñacional que s'estendió parcialmente a países vecinos como l'[[Ecuador]] y [[Venezuela]], nos cualos llibráronse engarros ente fuercies colombianes y ecuatorianes y/o venezolanes que sofitaben a los atores colombianos en confliutu. Otres ñaciones como [[Guatemala]], [[El Salvador]] y [[Nicaragua]] sofitaron a los lliberales y a los conservadores con armamentu y suministros.<ref name="Contrabandu">{{cita web |url=http://www.revistacredencial.com/credencial/content/contrabandu-de-armes-en-la%20guerra-de-los%20mil-d |títulu=Contrabandu d'armes na Guerra de los Mil Díes |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |apellíu=Jaramillo Castillo |nome=Carlos Eduardo |fecha=2012 |editorial=Revista Credencial |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120828011314/http://www.revistacredencial.com/credencial/content/contrabandu-de-armes-en-la |fechaarchivu=2012-08-28 }}</ref><ref name="MilDías">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis130.htm |títulu=Guerra de los Mil Díes |fechaaccesu=5 de xineru de 2013 |apellíu=Vélez Ocampo |nome=Antonio |añu=2005 |obra=Cartago, Pereira, Manizales: encruz de caminos históricos |editor=Biblioteca Luis Ángel Arango |editorial=Editorial Papiru |allugamientu=Pereira |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130224071751/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis130.htm |fechaarchivu=24 de febreru de 2013 }}</ref> [[Estaos Xuníos]] tamién intervieno n'aiciones béliques en Panamá, onde una flota norteamericana garantizaba la seguridá del [[Departamentu de Panamá|ismu]] dende'l [[tratáu Mallarino-Bidlack]] de 1846. == Antecedentes == Nel [[sieglu XIX]] rexistrar en Colombia numberosos conflictos rexonales y [[Guerres civiles de Colombia|guerres civiles]], primeramente ente [[Simón Bolívar|bolivarianos]] y [[Francisco de Paula Santander|santanderistas]] que fueron evolucionando a conflictos ente [[Conservadorismu|conservadores]] y [[Lliberalismu|lliberales]].<ref name="Selmana">{{cita web |url=http://www.semana.com/opinion/articulo/resena-historica-la guerra-mil-dias-1899-1902/55045-3 |títulu=Reseña histórica de La Guerra de los Mil Díes. 1899-1902 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |editorial=Revista Semana }}</ref> La [[Constitución de Rionegro]], que reforzaba l'estáu federal establecíu polos lliberales, semó cada vez más les distinciones llocales, como ente los mesmos estaos que n'ocasiones teníen exércitos muncho más grandes que los del gobiernu central y teníen derechu a declarase la guerra ente ellos. Nuna situación chiscada de conflictos sociales y guerres civiles, redactóse la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]] que pretendía, al contrariu de la constitución anterior, un estáu central fuerte. Cola Constitución de 1886 diose tamién el concordatu cola [[Santa Sede]], por aciu el cual la educación en Colombia quedaba sol control de la [[ilesia católica]], que determinaba los testos escolares y universitarios que podíen estudiase estableciendo una censura por motivos relixosos o políticos. Igualmente, tolos nomamientu de docentes quedaron so la so supervisión, desamarrándose nos centros educativos del país la persecución y espulsión de los educadores que nun profesaren la fe [[ilesia católica|católica]].{{ensin referencies}} Los emplegaos públicos lliberales fueron despidíos y como lo rellata Lucas Caballero nes sos memories, periodistes y críticos de los gobiernos hexemónicos, como Ospina y Santiago Pérez, fueron encarcelaos o condergaos al destierru; sicasí, la oposición d'otros como [[Rafael Uribe Uribe]] y [[Marceliano Vélez]] foi dexada. Los lliberales realizaron un intentu d'insurrección en 1895, y la esaltación y los conflictos del momentu xeneraron reñedielles ente los candidatos de la oposición y los del gobiernu oficial.{{ensin referencies}} Los empresarios y comerciantes opositores de los gobiernos de vez yeren hostigados y les sos actividaes yeren atrabancaes. Terminando'l sieglu XIX, nel congresu de Colombia solo había un congresista lliberal.{{ensin referencies}} En víspores de la guerra, el país atopábase estremáu en delles corrientes polítiques: los nacionalistes, que conformaben el gobiernu y caracterizábense por ser altamente escluyentes colos lliberales, y los conservadores históricos, qu'aceptaben la necesidá d'entendese colos lliberales, qu'entós daquella yeren un grupu políticu importante, oponíense igualmente a la censura de prensa y a la restricción de los derechos individuales, como veníen actuando los nacionalistes amparaos nun pasaxe transitoriu de la constitución de 1886.<ref name="Selmana"/> Los lliberales tamién s'atopaben fraccionaos: aquellos que deseyaben escosar les instancies polítiques p'aportar al poder, y quien taben dispuestos a conquistar los espacios que'l Gobiernu cerrába-yos por aciu la confrontación armada.<ref name="Selmana"/> Ye por ello que los lliberales belicistes taben sollertes al desenvolvimientu de los acontecimientos políticos, ensin abandonar los sos preparativos pa la guerra. Mentanto los conservadores históricos (arrexuntaos nel partíu conservador) coincidíen colos lliberales pacifistes na oposición al gobiernu y promovían la introducción de reformes polítiques y fiscales. === Causes === [[Ficheru:Banquete2.jpg|thumb|300px|Exércitu del gobiernu en [[1899]].]] Les eleiciones presidenciales de 1898 realizáronse dempués d'una campaña solmenada por vientos de guerra. Dende marzu de 1897, a nome de los lliberales, [[Nicolás Esguerra]] propunxera un frente nacional, con un executivu plural de lliberales y conservadores históricos qu'escluyía del gobiernu a los nacionalistes.<ref name="Guerra">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/mayu2004/guerra.htm |títulu=La Guerra de los Mil Díes |apellíu=Santos Molano |nome=Enrique |fechaaccesu=22 de xineru de 2013 |editorial=Revista Credencial Historia |añu=2004}}</ref> Pel so llau, el partíu conservador oponíase de cutio a tou aquello que pudiera llegar a representar el gobiernu de los nacionalistes; por casu, declaraba nel alcuerdu 3 del 17 d'agostu de 1899: «1. Qu'en l'actualidá nun esiste venceyu políticu nengunu ente'l Gobiernu, que ye nacionalista y el Partíu Conservador; y que, otra manera, los miembros d'esta comunidá son sistemáticamente alloñaos de la cosa pública...Alcuerda 1. Declarar que'l Gobiernu actual, pola so política y enclinos, nun correspuende a los ideales, práutiques y aspiraciones del Partíu Conservador». [[Manuel Antonio Sanclemente|Sanclemente]], por cuenta de problemes de salú, tuvo que delegar provisionalmente el poder al vicepresidente [[José Manuel Marroquín]],<ref>{{cita web|url=http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/37.htm|títulu=Manuel Antonio Sanclemente|autor=|fechaaccesu=6 de setiembre de 2009|editorial=Presidencia de la República|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090622002736/http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/37.htm|fechaarchivu=22 de xunu de 2009}}</ref> esto foi aprovecháu polos conservadores históricos yá que Marroquín yera cercanu a esti bandu.<ref>{{cita web |url=http://www.partidoconservador.org/partidoc/index.php?doc=conten%C3%ADu&doc1=ex-presidente&did=1&eid=17&y |títulu=Partíu Conservador Colombianu |fechaaccesu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241106072029/http://www.partidoconservador.org/partidoc/index.php?doc=conten%C3%ADu&doc1=ex-presidente&did=1&eid=17&y |fechaarchivu=2024-11-06 }}</ref> Los primeros actos de gobiernu de Marroquín, en materia económico, sorprendieron a toos: los lliberales aplaudir y los nacionalistes sintiéronse defraudaos. Marroquín empezara a desmontar la política proteicionista de la [[Rexeneración (Colombia)|Rexeneración]] y a da-y vía al llibre cambéu. Caro unvió-y mensaxes d'urxencia a Sanclemente por que viniera a posesionarse, xenerándose un vacíu de poder que dexó que se dieren les condiciones pa la guerra. Sanclemente asumió'l poder nos primeros díes de payares de 1898, poniendo fin, d'esta forma, a los ochenta díes de l'alministración Marroquín. El vicepresidente Marroquín arrenunció acosáu poles crítiques de Caro'l 20 de setiembre. El senáu refugó l'arrenunciu de la que los lliberales anunciaben el so sofitu entusiasta a les reformes llibrecambistes, que'l so paquete foi presentáu por Marroquín nel senáu'l 26 de setiembre, con gran allegría per parte de los comerciantes y diverses crítiques de los industriales. El 4 d'ochobre Marroquín ufiertó en palaciu una velada cultural a la que fueron convidaos los xefes lliberales radicales.<ref name="Guerra"/> Les reformes polítiques a favor del llibre cambéu que veníen promoviendo los históricos y los lliberales yeren opuestes a los postulaos nacionalistes de la Rexeneración, polo que nun podía dase alcuerdu dalgunu ente les agrupaciones. De la mesma, tocantes a la concepción del Estáu, los postulaos conservadores y lliberales oponer a los del Partíu Nacional. La negativa del Senáu n'ochobre d'aprobar la llei d'eleiciones, que los lliberales uribistas consideraben garantía indispensable pa la pureza del sufraxu, foi una de les causes polítiques principales del conflictu de la Guerra de los Mil Díes. A partir d'esta negativa, los lliberales de Uribe llegaron a la conclusión de que pel camín de les urnes enxamás tendríen accesu al poder.<ref name="Guerra"/> La guerra empecipiar col asaltu de [[Bucaramanga]] per parte de lliberales mal entamaos, provocando la respuesta del gobiernu central. == La guerra == Mientres la primer fase del conflictu ambos bandos combatieron con exércitos en grandes batalles campales, siendo llamaos los sos comandantes los ''Xenerales Caballeros'' pol tratu respetuosu que daben el vencedores a los vencíos.<ref name= Ref2 /> Primeramente esto debía a la rocea de los altos mandos lliberales a les sos propies guerrilles, consideraes bandoleres y anárquiques. El mesmu comandu militar rebelde taba estremáu por rivalidaes internes (''belicistes'' y ''pacifistes''), ente los xenerales [[Justo Leónidas Durán]], [[Benjamín Herrera]] y [[Rafael Uribe Uribe]] que'l so intento d'unión y coordinación al traviés del nomamientu de [[Gabriel Vargas Santos]] como ''Presidente Provisional de la República'' foi un fracasu. Los insurrectos recibieron el sofitu de lliberales d'otros países, cuantimás [[Venezuela]]. Tien de mentase que'l conflictu dexeneró nuna llarga [[guerra de guerrilles]] na que dambos bandos cayeron n'escesos y brutalidaes a una escala enxamás vista en Colombia dende los tiempos de la [[Independencia de Colombia|independencia]]. Per otru llau los conservadores históricos arrexuntaos nel partíu conservador conspiraben contra Sanclemente. Los máximos líderes del partíu y de esa corriente, [[Marceliano Vélez]] y [[Carlos Martínez Silva]], escribieron cartes en qu'afalaben a los conservadores a nun sofitar al gobiernu.<ref name="Guerra"/> === Primer fase === ==== La rebelión en Santander ==== El 17 d'ochobre de 1899, los lliberales alzar en delles partes del país, empezando de momentu a atacar pueblos y ciudad ante la falta de reaición del gobiernu, quien foi tomáu por sorpresa.<ref>De La Pedraja, 2006: 6</ref> Esi día, el xeneral Juan Francisco Gómez Pinzón declaróse a favor de la guerra na so facienda La Peña, tomó la población d'[[El Socorru (Santander)|El Socorru]] y camín a [[San Gil (Santander)|San Gil]] ganó a les tropes del gobiernu al mandu del capitán Sanmiguel.<ref name="MilDías"/> A otru día y n'hores de la nueche'l coronel Juan Francisco Garay empecipió'l llevantamientu lliberal dende'l barriu de Les Llanaes, ensin resistencia dalguna de les autoridaes llocales, que fuxeron a la llocalidá de La Cruz (güei [[Ábrigu (Norte de Santander)|Ábrigu]]). El coronel Garay llogró tomar darréu la población de [[Río de Oro (Cesar)|Río de Oro]], bien cercana a [[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]], y dirixóse a La Cruz pa protexer la meyora del xeneral Justo Durán quien venía dende [[Cáchira]] a asumir la comandancia de les fuercies lliberales del Magdalena y del norte de Santander. Cuando llegó, atopó que los conservadores históricos roblaren un pactu col xefe lliberal Adán Franco, nel que censuraben al gobiernu de Sanclemente.<ref name="Ocaña">{{cita web |url=http://www.ciudadocana.com/ocana-datos-xenerales/historia/la guerra-de-los mil-dias-historia/ |títulu=La Guerra de los Mil Díes |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |apellíu=Pacheco |nome=Mario Javier |fecha= |obra=Historia y Xeografía del Conceyu de Ocaña}}</ref> Los alzaos consiguieron apoderase de práuticamente la totalidá del [[Santander (Colombia)|departamentu de Santander]], españando llevantamientos en [[Boyacá]], [[Tolima Grande|Tolima]] y [[Magdalena Grande|Magdalena]]. Por tal razón, el gobiernu declaró la llei marcial pa tol día 18 d'ochobre.<ref name="MilDías"/><ref>Ricord, 1986: 44</ref> Les primeres derrotes militares pal bandu lliberal empezaron díes más tarde d'empecipiar la guerra na [[batalla de los Obispos]] nel [[ríu Magdalena]] el 24 d'ochobre cuando los rebeldes de Santander intentaron establecer contautu cola mariña por dichu río.<ref>De La Pedraja, 2006: 8</ref> Como resultáu la flota rebalba foi destruyida y el xeneral Durán, qu'entamaba empecipiar operaciones na ribera del Magdalena, tuvo que llindase a realizar percorríos pel territoriu pa incorporar sobrevivientes a la so causa, y dempués d'abastecese partió colos batallones Cazadores, Llibres de Ocaña, Carmen de Santander, Córdoba y La Palma a llibrar los combates de Peralonso (15 y 16 d'avientu d'esi añu), Cáchira y Arbolees, ente otros.<ref name="Ocaña"/> Los lliberales quedaron aisllaos depués de la derrota na batalla de los Obispos, polo que-yos foi imposible sofitar al xeneral Vicente Carrera nel Tolima, quien foi derrotáu y morrió en [[San Luis (Tolima)|San Luis]] el 14 de payares,<ref>Ricourt, 1986: 46</ref> a partir d'entós les fuercies lliberales tolimenses quedaron amenorgaes a aiciones de guerrilla.<ref>De La Pedroja, 2006: 9</ref><ref>Rugeles, 2005: 37. En Tolima en xineru de 1900 operaben unos 2000 lliberales al mandu de Aristóbulo Ibáñez.</ref> A pesar d'esti revés, les fuercies lliberales en Santander pasaron a 7000 homes a finales d'esi mes.<ref>Rugeles, 2005: 24. Uribe Uribe con 1000 homes avanzando a Pamplona vía Páramo, 1500 con Pedro Soler Martínez por García Rovira avanzaba pa xuntase con 500 homes, 1000 con Justo Durán en Rionegro, 2500 en Pamplona con Pedro Rodríguez, 500 en Lebrija con Rosario Díaz.</ref> ==== La rebelión nel Cauca ==== A finales d'ochobre de 1899, nel [[Cauca (Colombia)|departamentu del Cauca]] tamién españaron guerrilles lliberales que se tomaron a [[Tumaco]] y asaltaron a [[Palmira (Valle del Cauca)|Palmira]] en payares, pero que resultaron vencíes. La victoria rebalba en Peralonso diolos nuevu aires y empezaron a reclutar homes nes comunidaes indíxenes del Cauca, y tamién volvieron munchos lliberales exiliaos n'[[Ecuador]]. Producióse un ataque rebalbu contra [[Popayán]] el 25 d'avientu, siendo vencíos a venti quilómetros al sur de la ciudá, en Flautes. Munchos volvieron fuxir a Ecuador, onde'l presidente lliberal, [[Eloy Alfaro]], armó a los alzaos,<ref name="Contrabandu"/> quien volvieron al ataque produciéndose una batalla cerca de la frontera, nel sitiu de [[Cascajal (Nariño)|Cascajal]] (allugáu nel conceyu de [[San Llorienzo (Nariño)|San Llorienzo]], [[Nariño (Colombia)|departamentu de Nariño]]), el 23 de xineru de 1900. La victoria gubernamental foi total y con ella acabó momentáneamente la rebelión nel Cauca.<ref>De La Pedreja, 2006: 14-15</ref> L'ayuda económica dada pol entós obispu de [[Campera (Colombia)|Campera]], Frai [[Ezequiel Moreno y Díaz]], escontra les fuercies conservadores foi crucial pa la victoria gubernamental nel territoriu del actual departamentu de Nariño. ==== La rebelión en Panamá ==== [[Ficheru:BenjaminHerrera.jpg|thumb|right|220px|[[Benjamín Herrera]], comandante de les tropes lliberales en Panamá.]] A pesar d'esto, los lliberales, animaos pola so victoria en Peralonso, decidieron llanzar una ofensiva sorpresa en Panamá onde tuvieron enforma ésitu por cuenta de la alloñanza d'esti departamentu de la capital.<ref>De La Pedreja, 2006: 15</ref> L'asaltu foi encabezáu por lliberales exiliaos n'[[América Central]], cuantimás [[Nicaragua]], onde'l so presidente [[José Santos Zelaya]] dio-yos un importante sofitu. Finalmente los exiliaos, dirixíos por [[Belisario Porras|Belisario Porras Barahona]] partieron el 31 de marzu de 1900 dende [[Punta Burica]] nun barcu cargáu d'armes y suministros. Desembarcaron cerca de [[San José de David|David]] el 4 d'abril, onde ganaron a la pequeña guarnición local, xuniéndose-yos dirixentes colos sos homes na so inmediata marcha a la [[Panamá (ciudá)|ciudá de Panamá]]. Porras, en recibiendo l'ayuda de Zelaya, nomó al caudiellu exiliáu [[Emiliano Herrera]], nativu del [[Boyacá|departamentu de Boyacá]], como comandante del so exércitu. Los rebeldes cometieron l'error de nun acelerar la so marcha cuando pudieron y llegaron refuerzos al mandu del xeneral [[Víctor Salazar]] a la ruinamente defendida capital departamental, qu'empezó a ser fortificada. Al mandu de la mesma taba'l gobernador del departamentu, el xeneral [[Carlos Albán]].<ref>De La Pedreja, 2006: 15-16</ref> Sicasí, Albán, deseosu de entablar combate lo antes posible, nun esperó a que les defenses tuvieren llistes y unvió tres batallones a [[Capira]] a detener a los alzaos. El 8 de xunu produció'l combate y nun primer alcuentru fueron vencíos los lliberales; forzaos a recular, l'exércitu del gobiernu escorrer, lo que foi aprovecháu p'atraer a los gubernamentales a un terrén difícil onde los lliberales contraatacaron y ganaron dafechu a los sos enemigos, que recularon a la capital departamental.<ref>De La Pedreja, 2006: 16</ref> Los lliberales avanzaron hasta [[La Chorrera (Panamá)|La Chorrera]], onde establecieron la so base d'operaciones; el so plan yera atacar la ponte de [[Calidonia (Panamá)|Calidonia]] obligando al enemigu a concentrase en dichu llugar, onde los alzaos podríen escoyer y atacar los puntos más débiles. Sicasí, Herrera decidió atacar la ponte sola colos sos homes ensin esperar los refuerzos de Porras p'asina nun tener que compartir la gloria con él.<ref>De La Pedreja, 2006: 16-17</ref> Herrera avanzó y tomó posiciones el 20 de xunetu nuna estación ferroviaria en [[Corozal (Panamá)|Corozal]], a otru día llegó'l gobernador Albán con tres batallones produciéndose una importante batalla en que les fuercies del gobiernu fueron nuevamente vencíos y forzaos a volver a la ciudá de Panamá. Herrera aprovechó pa empecipiar darréu negociaciones pola so cuenta pa consiguir la capitulación de la urbe. Tres esto, suplió la llerza na ciudá, tarrecíase que fuera escalada y destruyida nos combates, pero entós el xeneral Salazar convenció al so superior, Albán, de que nun tenía de rindir se y la so única opción yera aguantar. Patrulles gubernamentales detectaron a los alzaos averase per tierra y per mar en botes. Enteráu del próximu asaltu, Salazar fortificó dellos edificios y caminos, pero viendo lo vulnerable que yera la posición de la ponte de Calidonia, entendió que defendela yera un bagazu y decidió faelo con pocos homes mientres fuercies más numberoses taben ocultes pela redolada esperando emboscar al enemigu. Cuando Porras llegó al llugar, Herrera volvió desafialo y contra los sos órdenes atacó les posiciones fortificaes, resultando nuna masacre (24 de xunetu). Darréu, un ataque nocherniegu so foi detectáu prematuramente y terminó nun nuevu fracasu.<ref>De La Pedreja, 2006: 17-18</ref> Na xornada siguiente llevar a cabu un altu al fueu nel que dambos bandos recoyeron a los sos muertos y mancaos, suspendíu a les 16:00 hores cuando Herrera reinició los sos ataques, que volvieron terminar en carniceríes pa los sos homes. Los ataques terminaron cuando llegaron noticies de la venida de refuerzos gubernamentales dende [[Colón (Panamá)|Colón]]; tiroteos esporádicos asoceder hasta a otru día cuando les sos fuercies recularon al interior de la [[península de Azuero]], despintándose na selva. Mientres, el gobernador Albán llograba en poco tiempu restablecer el so control en tol departamentu.<ref name= Pedreja18 >De La Pedreja, 2006: 18</ref> ==== Ofensiva en Santander ==== [[Ficheru:Rafael Uribe Uribe by Francisco Cano.png|thumb|right|220px|[[Rafael Uribe Uribe]].]] Conforme a la meyora de la guerra, esta tomó un xiru más represivu y cruel. Inclusive la población estremar pa tomar parte en cada bandu d'una manera más fanática, magar los esfuercios de cada partíu por llograr victories que depués seríen ilusories. En Santander los lliberales reorganizáronse y decidieron tomar les estratéxiques urbes de [[Cúcuta]] y [[Bucaramanga]]; el xeneral Herrera atacó la primera con un gran exércitu y el comandante de les tropes gubernamentales na plaza, xeneral Juan B. Tobar, sacupar coles sos tropes y dirixóse a reforzar les defenses de la segunda ciudá. Les tropes restantes en Cúcuta, al mandu del coronel Luis Morales Berti (quinientos homes bien armaos) rindiéronse'l 1º de payares de 1899, la ciudá pasó a ser la so base principal d'operaciones.<ref>De La Pedraja, 2006: 10-11</ref> Ende los lliberales llograron xuntar, según ellos mesmos, unos 8000 a 10&nbsp;000 homes bien armaos (más 1500 a 2000 llaneros que llogró xuntar Vargas Santos) pa enfrentar la segura ofensiva del gobiernu que tendría 8500 soldaos en Boyacá llistos p'atacar.<ref>Rugeles, 2005: 27</ref><ref>Camelo, 2000: 9. En Cúcuta, tres la derrota de Bucaramanga, axuntáronse los trés exércitos lliberales de Santander: el del Norte, al mandu d'Herrera; el de Ocaña, de Durán; y el de Bucaramanga, de Uribe Uribe.</ref> Sicasí, estes cifres, respectu de les fuercies lliberales, son refugaes anguaño, cifrando'l númberu d'alzaos en 3500, munchos d'ellos armaos solu con machetes; per otru llau, les fuercies del gobiernu que colaben contra ellos llegaben a los 10&nbsp;000.<ref name= Camelo9 >Camelo, 2000: 9-10</ref> Los homes de Uribe Uribe, en tantu, [[Batalla de Bucaramanga (1899)|atacaron Bucaramanga]] el 11 de payares, la ciudá foi defendida pol xeneral [[Vicente Villamizar]], quien tuvo ésitu y, tres dos díes de feroz batalla, forzó al enemigu a recular.<ref>De La Pedraja, 2006: 11</ref> Uribe Uribe xunir a Durán y con unos 2000 homes colaron a xunise a Herrera<ref>Ricord, 1986: 47</ref> empezando entós una importante ofensiva al interior del país. Sicasí, esta derrota costó-y el títulu de ''Comandante en Xefe'' de les fuercies lliberales,<ref>Camelo, 2000: 9</ref> rangu que recibió'l 12 del mesmu mes, yá que más enriba retiróse del campu de batalla cuando los sos soldaos siguíen atacando.<ref>Camelo, 2000: 8</ref> Na [[batalla de Peralonso]], Uribe Uribe consiguió ganar a Villamizar y cruciar el ríu Peralonso,<ref>De La Pedraja, 2006: 11-13</ref> pudiendo tomar [[Pamplona (Colombia)|Pamplona]] el día 24, xuniéndose-yos a les tropes lliberales el xeneral Vargas Santos y una columna de [[Llanos|llaneros]] na xornada siguiente; Vargas foi nomáu ''Presidente Provisional de la República'' pa unificar el mandu lliberal.<ref>Ricord, 1986: 49</ref> Vargas yera un combatiente y dirixente veteranu de delles rebeliones, caudiellu de [[Casanare]] y foi recibíu por entusiasmu poles desesperaes fuercies lliberales,<ref>Camelo, 2000: 10</ref> que sumaben más de 12&nbsp;000 homes según ellos.<ref>Rugeles, 2005: 31</ref> Por desgracia, y a pesar del so prestíu como líder de l'anterior rebelión lliberal, escarecía de talentu militar, amás intentó desmovilizar les tropes de Uribe Uribe quien yera un poderosu rival so y trató d'estremalo políticamente contribuyendo con eso solo a estremar a les sos fuercies. Los lliberales terminaron per dar mayor importancia a la llucha ente Vargas Santos y Herrera contra Uribe Uribe qu'a la llucha común contra'l gobiernu nacionalista.<ref name= Pedreja14 >De La Pedreja, 2006: 14</ref> Ante esto, Uribe Uribe decidió siguir la marcha aprovechando que'l gobiernu taba distrayíu pol alzamientu d'[[Antioquia]] del 1º de xineru de 1900, asediando la ciudá hasta la so rindición.<ref name= Pedreja14 /> Nestos momentos, más de 5000 homes avanzaben con Uribe Uribe mientres más de 6000 quedaron de reserva guarniendo a Cúcuta<ref>Rugules, 2005: 29</ref> (les cifres reales probablemente yeren más modestes).<ref name= Camelo9 /> Los fechos en Panamá y el Cauca amosaron al gobiernu colombianu que la insurrección xeneralizada en tol país fracasara y yera posible acabar ún por ún colos focos alzaos en llogrando aisllalos. El presidente Sanclemente preparó una ofensiva contra'l principal bastión en Santander, reemplazó a Villamizar pol xeneral [[Manuel Casabianca]], quien taba decidíu a detener la meyora rebalba contra [[Bogotá]]. Aprovechando la inaición de los lliberales allugaos cerca de [[Cúcuta]], Casabianca foi capaz d'axuntar les sos fuercies (unos 9000 homes) mientres el xeneral [[José María Domínguez]] avanzaba escontra la ciudá dende [[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]]. Casabianca alvirtió al gobiernu que la columna de Domínguez podía ser fácilmente aisllada y destruyida polos lliberales pero nun foi escucháu.<ref name= Pedreja18 /> Viendo'l peligru que significaba aquella ofensiva conxunta pa les sos fuercies, Vargas Santos, quien se topaba entamando tres Peralonsos como siguir la campaña, ordenó a Uribe Uribe y Herrera acabar con Domínguez. Uribe Uribe coló rápido a intentar torgar que dambes fuercies gubernamentales axuntárense, yá que Casabianca colaba rápido a aidar a Domínguez. Dambos xenerales esperaben axuntase en [[Pamplona (Colombia)|Pamplona]]. Mientres, Herrera aprovechó p'atacar y ganar a Domínguez en [[Gramalote]] (2 de febreru), los restos del exércitu gubernamental fuxeron a la cercana facienda de [[Terán]], pero Herrera dedicar a celebrar y nun los escorrió. Finalmente aprovechó pa unviar delles tropes qu'asonsañaron ser refuerzos del gobiernu y llograron prindar a Domínguez, quien salió a recibilos. Enteraos d'esto, la mayoría de les sos tropes capitularon y solo unos pocos volvieron a Ocaña. La victoria de Terán dio a les tropes de Uribe Uribe un botín enorme, incluyendo más de dos mil rifles. Tarreciendo ser reemplazáu pol so subalternu, Vargas Santos ordenó a les sos tropes recular a Peralonso esbardiando la oportunidá d'avanzar contra'l gobiernu nel so momentu de mayor debilidá.<ref>De La Pedreja, 2006: 18-19</ref> ==== La rebelión nel Tolima ==== [[Ficheru:Negro Marin.jpg|thumb|right|220px|Ramón "El Negru" Marín, guerrilleru lliberal del Tolima.]] El [[Tolima Grande|departamentu del Tolima]] yera'l llugar d'operaciones de los guerrilleros [[Ramón Marín|Ramón "El Negru" Marín]], natural de [[Marmato]], y [[Tuliu Varón]]. Les fuercies de dambos asaltaron en xineru de 1900 a la población d'[[Honda (Tolima)|Honda]] onde s'apoderaron de les municiones y rifles almacenaos nel cuartel, ya igualmente secuestraron al embaxador español [[Manuel Guirior]], que foi dexáu en llibertá dempués del pagu de 100 [[Pesu colombianu|pesos oro]]; depués siguieron na so meyora escontra [[La Dorada (Caldas)|La Dorada]]. Siguiendo cola so campaña contra los conservadores, en payares de dichu añu les fuercies guerrilleres conxuntes de Marín, Varón, Ibáñez, Macallister y Rosas atacaron en [[Girardot]] a les fuercies del gobiernu al mandu de Nicolás Perdomo col fin d'apoderase de pertrechos y armes provenientes d'Europa, pero dempués d'un día de combate fueron refugaos.<ref name="MilDías"/> N'abril de 1901 el batallón Pagola foi atacáu pola guerrilla de Tuliu Varón mientres acampaba nel so camín dende Antioquia, quedando solamente venti soldaos sobrevivientes. Varón siguió coles sos incursiones nocherniegues en campamentos del exércitu, y ye según na madrugada del 31 d'agostu les sos fuercies sorprendieron al exércitu apostáu na facienda La Rusia, al norte del Tolima, matando más de quinientos soldaos a cuchiellu. El 21 de setiembre Tuliu Varón tuvo l'infortuniu d'asaltar [[Ibagué]] n'estáu d'enfile, xunto cola so tropa, cayendo muertu d'un disparu. Tres ello'l so cadabre foi abasnáu hasta la casa onde vivía la so muyer.<ref name="MilDías"/> ==== Segundu alzamientu nel Cauca ==== [[Ficheru:1000tropas.jpg|thumb|left|300px|Tropes gubernamentales (c. 1900).]] [[Ficheru:Eloy Alfaro.JPG|thumb|right|220px|El presidente ecuatorianu [[Eloy Alfaro]].]] L'ésitu lliberal na facienda Terán (Santander) motivó un nuevu alzamientu nel Cauca; con sofitu del presidente ecuatorianu [[Eloy Alfaro]], los colombianos exiliaos llanzaron una nueva ofensiva. Sicasí, les fuercies nacionalistes yeren fuertes na rexón pol sofitu de la [[Ilesia Católica]], liderada pol obispu [[Ezequiel Moreno]], quien movilizó a la población ante una posible invasión ecuatoriana, una [[guerra santa]] contra dichu gobiernu, conocíu poles sos lleis laicistes. En marzu, los exiliaos invadieron el Cauca reclutando tropes ente delles comunidaes indíxenes. La respuesta gubernamental nun se fixo esperar y unvió un poderosu contingente de regulares bien armaos.<ref>De La Pedreja, 2006: 19</ref> El 27 del mesmu mes los lliberales sofitaos por batallones ecuatorianos trataron de tomar [[Ipiales]]; tres tres díes de resistencia, la llegada de refuerzos gubernamentales y de conservadores ecuatorianos exiliaos forzaron a los rebeldes a recular. Los derrotaos decidieron abellugase n'Ecuador, yá que les sos tropes incluyíen tamién un altu númberu de neños, muyeres y vieyos, munchos mancaos.<ref>De La Pedreja, 2006: 19-20</ref> Los lliberales llanzaron un segundu ataque y tomaron Flautes el 16 d'abril, onde axuntaron les sos fuercies (miles de lliberales ya indios aliaos); aprovechando esta concentración, les fuercies del gobiernu arrodiaron el pueblu y atacaron el mesmu día. Sicasí, la mayoría de los alzaos algamó a escapar pero quedaron ensin sofitu o suministros y cola moral pol pisu. Foi entós cuando Moreno aportunó en llanzar un ataque a Ecuador ya intentar derrocar a Alfaro. El 22 de mayu, tropes colombianes y exiliaos ecuatorianos cruciaron la frontera y atacaron el pueblu de [[Tulcán]], siendo refugaos. Asina la guerra cayó nun puntu muertu, si dalgunu de los bandos invadía los territoriu del otru, yera rápido refugáu. Alfaro comprometer a sofitar a los lliberales pero dexó claro a los sos dirixentes que nun taben dispuestos a dise a una guerra a gran escala con Colombia. Los lliberales llanzaron una postrera ofensiva'l 20 de xunetu cruciando cerca de Ipiales, siendo sorprendíos por tropes del gobiernu y resultando espulsaos.<ref>De La Pedreja, 2006: 20</ref> Los rebeldes taben ganaos nel Cauca, pero sorprendentemente fueron ayudaos polos sos compañeru insurrectos en Tolima, estos cruciaron la [[cordal de los Andes]] ya invadieron el [[Cauca (Colombia)|Cauca]] dende'l norte n'ochobre consiguiendo ganase ciertu sofitu de la población, formando una columna de 2000 homes colos qu'atacaron la capital de dichu departamentu, [[Popayán]]. El gobiernu foi tomáu por sorpresa y nun pudo detener primeramente a los insurrectos, solo la oportuna llegada de refuerzos dexó al gobiernu ganar a los lliberales a pocos quilómetros de la urbe. Los lliberales, siempres curtios de municiones, escosaron rápido les sos reserves y esvalixáronse escorríos polos sos enemigos. La represión conservadora nun se fixo esperar, los alzaos caucanos, sobremanera indíxenes, fueron fusilaos sumariamente, ente que los tolimenses escaparon a la so contorna. Les comunidaes indíxenes fueron duramente castigaes por que nun volvieren alzar se y encarceláronse a les families y cercanos de los dirixentes lliberales. Un grupu importante de lliberales se exilió n'Ecuador, esperando la resultancia de la guerra en Santander pa volver o non a la ofensiva.<ref>De La Pedreja, 2006: 20-21</ref> ==== Campaña de Palonegro ==== {{VT|Batalla de Palonegro}} [[Ficheru:Palonegro.jpg|thumb|left|220px|Güesera llevantada colos restos de les víctimes ensin identificar de la Batalla de Palonegro (1900).]] En febreru de 1900 los lliberales quedaron aisllaos en Santander y con ínfimes posibilidaes de victoria. Amás, los recursos humanos de dichu departamentu escosábense ente que les files del exércitu reemplazaron les baxes y permanecieron intactes; a pesar del entusiasmu de los sos voluntarios, los alzaos quedar ensin suministros, dependiendo de lo que podíen quitar a los sos enemigos. Les fuercies lliberales restantes n'otres partes del país esperaben la siguiente aición de Vargas Santos pa ver qué faer, pero esti negar a tomar la ofensiva en vista de la vulnerabilidá de les sos fuercies, por ello permaneció inactiva la guerra per dellos meses. Pa empeorar la resultancia. cuando Vargas Santos finalmente empezó a movilizar el so exércitu a finales d'abril, nin siquier tenía un plan definíu. Avanzó al sur dende Cúcuta dempués de qu'españó una [[epidemia]] de [[malaria]]. Sicasí, nun actuó contra les tropes enemigues que permanecíen en [[Pamplona (Colombia)|Pamplona]], asumiendo que nun se moveríen. Estes postreres vieron cómo'l so comandante, el xeneral Casabianca, yera nomáu Ministru de Guerra y reemplazar el xeneral [[Próspero Pinzón]],<ref>De La Pedreja, 2006: 21</ref> un home bien paciente y metódicu al empar qu'un [[Ilesia católica|católicu]] devotu que llogró enllantar nes sos tropes la idea de lluchar una [[guerra santa]]. Ensin sabelo, dambos bandos colaben al empar en busca d'una batalla decisiva.<ref>De La Pedreja, 2006: 21-22</ref> Los movimientos de los lliberales fueron rápido detectaos polos sos enemigos y el gobiernu nacionalista aportunó al xeneral Pinzón empecipiar una ofensiva escontra Bucaramanga, mientres los lliberales siguíen en ruta al sur pasando por [[Rionegro (Santander)|Rionegro]] y llegando el 10 de mayu a [[Palonegro]], onde decidieron detener al enemigu. A otru día empecipióse la batalla más importante de tola guerra, unos 7000 lliberales enfrentar a unos 21&nbsp;000 nacionalistes. El día 25 terminaron los combates cola derrota total de los lliberales, que dende entós abandonaron les táctiques de guerra regular.<ref>De La Pedreja, 2006: 24-23</ref> Pinzón, sicasí, decidió nun escorrelos, polo que foi criticáu. ==== Fin de la rebelión en Santander ==== Unos 3400 lliberales sobrevivientes llegaron a Rionegro y los sos comandantes entablaron duros discutinios sobre qué faer ente'l 26 y 27 del mesmu mes. Cuando'l xeneral Pinzón supo del plan rebalbu d'internase nes xungles del noroeste de dichu departamentu, abandonó la persecución seguro de qu'estos nun sería capaces de sobrevivir a les dures condiciones de vida selváticas. Sicasí, decidió atacar Cúcuta pa cortar cualesquier posible sofitu de [[Venezuela]] a los lliberales.<ref>De La Pedreja, 2006: 23-24</ref> Sicasí, Vargas Santos entendió que-y yera imposible defender Cúcuta ya ingresó a la selva al mandu de la columna lliberal cerca de Ocaña, onde en dos selmanes por cuenta de les tarrecibles condiciones morrieron, sumieron o desertaron más de mil homes. Tamién unvió una carta a Pinzón por que lliberara del so [[Sitiu de Cúcuta|asediu a Cúcuta]]. Sabiendo que Bucaramanga taba indefensa cola mayoría de les tropes rivales en Cúcuta, Vargas Santos decidió atacala, pero la ruta foi demasiáu inhóspita, pasaron cerca de Rionegro y finalmente a entamos d'agostu llegaron menos de 1500 homes con dellos cientos de muyeres ente que Pinzón prindaba a Cúcuta el 16 de xunetu onde supo de los movimientos enemigos volviendo a Bucaramanga el día 27 y atopando el 3 d'agostu a la columna lliberal y forzar a fuxir al oeste. Vargas Santos decidió colar a les cercaníes de Bogotá colos menos de mil homes que-y quedaben pero Pinzón antemanóse-y y atopar cuando cruciaba'l [[ríu Sogamoso]], los lliberales teníen solo una canoa pa cruciar, y les fuercies del gobiernu aprovecharon pa bombardearlos. Solo la metá de los rebeldes algamó a cruciar al mandu de Uribe Uribe, qu'intentó atacar a los agresores, pero foi refugáu; la otra metá quedó tras al mandu de Vargas Santos y [[Benjamín Uribe]] fuxó a la selva, desintegrándose a la llarga, anque los sos comandantes llograron llegar a Venezuela. El grupu de Uribe Uribe quedó amenorgáu a él y trés compañeros qu'escaparon nuna balsa pela nueche baxando pel ríu Magdalena, y tres un llargu viaxe llegó a Venezuela.<ref>De La Pedreja, 2006: 24</ref> La rebelión lliberal en Santander terminara y empecipióse de momentu un procesu de pacificación, guerrilles rebalbes siguieron operando nel departamentu anque nunca cola fuercia abondo p'amenaciar el control gubernamental del mesmu. Pero contrariamente a lo esperao, la guerra sigue por cuenta de que Vargas Santos, Uribe Uribe y Herrera llograron escapar y el gobiernu nun llogró convencelos de baxar les armes. Cualquier posibilidá de victoria pa los alzaos taba acabada pa xunetu de 1900, fracasaren na guerra regular enfrentando al exércitu en campu abierto en grandes batalles. Les fuercies gubernamentales impunxérense porque mientres la guerra empezaron a entrar n'operaciones oficiales y soldaos bien entrenaos y armaos. La mayoría de los rebeldes taben muertos, exiliaos o en prisión, pero una pequeña minoría, sol mandu de los sos líderes, empezó a entamar a partir d'agostu una nueva insurrección aprovechando'l caos causáu por un [[golpe d'estáu]] de los conservadores históricos. ==== Golpe d'estáu ==== [[Ficheru:Colombia Coup 1900.jpg|thumb|right|300px|Anunciar nel [[Palaciu de San Carlos (Bogotá)|Palaciu de San Carlos]] el golpe d'estáu contra Sanclemente (31 de xunetu de 1900).]] Mientres la guerra, el [[Partíu Nacional (Colombia)|partíu Nacional]], que gobernaba encabezáu pol presidente [[Manuel Antonio Sanclemente]], buscó axustar colos llamaos ''conservadores históricos'' que s'atopaben nel [[Partíu Conservador Colombianu|partíu Conservador]] incluyendo a dalgunos d'estos nel gobiernu pa usar el so sofitu na necesidá d'ampliar l'aparatu militar, de la mesma nel intentu de pacificar al país incluyir nel gabinete a ciertos [[Partíu Lliberal Colombianu|lliberales direutoristas]] como Nicolás Esguerra como comisionado pa entendese cola empresa de la [[canal de Panamá]], y a Carlos Arturo Torres como'l so secretariu. Sicasí, esto resultaría inútil, pos los conservadores históricos taben en conflictu colos nacionalistes y teníen afinidaes colos lliberales, quien tampoco teníen intenciones d'axustar col gobiernu. Trenta y un históricos, ente civiles y militares, empezaron a conspirar rápido pa dar un golpe d'estáu; los conservadores contautaron al xefe del lliberalismu, Aquileo Parra,<ref name="Sanclemente"/> y ufiertáron-y la presidencia a mediaos de 1900. Los conservadores entamaren que depués del golpe d'Estáu buscaríase una paz honrosa ensin represalies (lo que nun se llevaría a cabu), la convocatoria d'un cuerpu constituyente por eleición, llibertá a los presos políticos, y separación del gobiernu de Aristides Fernández, quien yera odiáu pol lliberalismu. El ministru de Guerra, Manuel Casabianca, facilitó indirectamente'l golpe al nomar como comandante de les fuercies de Sumapaz al xeneral Jorge Moya Vásquez, unu de los 31 históricos de la intriga. El xeneral Moya, con una fuercia de mil homes, mover dende Soacha amenaciando colar sobre Villeta y, efeutivamente, tomó camín escontra Bogotá, a onde llegó nes hores de la tarde del 31 de xunetu. Pero l'actitú indecisa de gran parte de los oficiales del exércitu y l'ausencia de Marroquín fixeron duldar a Moya del desenllaz de la situación y arrenunció ante'l xeneral Casabianca.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/xunu2000/126centenariu.htm |títulu=Centenariu del golpe de Marroquín : ente la intransixencia y la conxura |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |apellíu=Marín Taborda |nome=Iván |añu=2005 |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> Con ello creóse gran tensión nes guarniciones de Bogotá que tuvieron d'axustar. El golpe dar nes hores de la tarde del 31 de xunetu de 1900, el ministru de Guerra y les tropes acuartelaes nun fixeron oposición. Nesti movimientu nun hubo disparos, nin motinos, nin derramamiento de sangre. Finalmente entró a terciar el nefastu comandante de la policía, el xeneral Aristides Fernández famosu pola persecución y represión de lliberales. Este garantizó l'ésitu del movimientu al mover una gran fuercia pa nomar como presidente de Colombia a [[José Manuel Marroquín]] Ricaurte, mientres Sanclemente yera informáu na so residencia particular depués de que s'unviaren 300 homes a Villeta onde esti atopábase, a pesar de ser protexíu por 500 soldaos, estos nun opunxeron resistencia y Sanclemente seria arrestáu. Nel documentu que foi unviáu al cuerpu diplomáticu señalóse que'l movimientu fíxose por cuenta de la salú y avanzada edá del presidente, quien por cuenta de ello escoyera pa gobernar los pueblos de Anapoima, más tarde Tena y Villeta, faciéndose acompañar permanentemente pol so ministru de Gobiernu, Rafael M. Palaciu. Según espresa'l documentu, l'ausencia de Sanclemente escordó'l gobiernu. Tres esto, Marroquín aportunó en siguir la guerra y nomó como nuevu Ministru de Guerra a [[Arístides Fernández]],<ref name= Ref2 /> la guerra siguiría por otros dos años y mediu. === Segunda etapa === El gobiernu nacionalista foi depuestu del poder polos conservadores, que tomaron control del Estáu y les instituciones militares. Esto diose a pesar de dos intentos infructuosos de restablecer a Sanclemente nel poder. Mientres, el xeneral Uribe Uribe aprovechaba'l caos producíu pa llanzar una nueva campaña militar, pero pa esto precisaba'l sofitu d'un gobiernu esternu pa consiguir les armes, pertrechos, suministros, homes y una base segura. Buscó l'ayuda del gobiernu del país onde taba abellugáu, [[Venezuela]], nación que se convirtió nun [[santuariu]] pa los rebeldes exiliaos, onde s'entamaron y empezaron a llanzar una serie de campañes escontra l'interior de Colombia. Col tiempu terminaron per estremar se en ''Belicistes'' y ''Pacifistes''. El gobiernu venezolanu finalmente aportó a da-yos municiones, suministros y armes gracies a les simpatíes que sentía los presidente [[Cipriano Castro]] pola so causa.<ref name="Contrabandu"/> Castro ver a sigo mesmu como un nuevu [[Napoleón Bonaparte]] o [[Simón Bolívar]] que la so misión yera lliberar al restu d'[[América del Sur]] de gobiernos conservadores y formar con Ecuador y Colombia una [[Gran Colombia|gran confederación bolivariana]] con él como presidente y [[Eloy Alfaro]] y dalgún lliberal colombianu como vicepresidentes. Productu d'esto llevó a cabu una política intervencionista en países vecinos. Foi esta la principal causa de que la guerra allargárase tantu.<ref>De La Pedreja, 2006: 25-26</ref> Asina mesmu, por causa de esti sofitu tuvo qu'enfrentar l'[[Revolución Llibertadora (Venezuela)|alzamientu de los conservadores del so país]] con sofitu del gobiernu colombianu. Castro llegó al poder tres la so victoria nun alzamientu militar lleváu a cabu n'ochobre de 1899 contra'l presidente [[Ignacio Andrade]]. [[Ficheru:Bogota recruiting 1900.jpg|thumb|left|250px|Reclutamiento de llabradores en Bogotá (1900).]] La espedición de Uribe Uribe dirixir al [[Magdalena Grande|departamentu de Magdalena]], que tenía un escasu resguardu militar productu del so papel secundariu na guerra y la reorganización producida tres el golpe d'estáu. Tres la captura de [[Riohacha]] (onde españó una rebelión lliberal) en payares de 1899, nun se producieron nuevos enfrentamientos, anque les autoridaes conservadores enxamás llegaron a controlar l'interior de la rexón, que quedó vulnerable ante una posible ofensiva lliberal,<ref name= Pedreja27 >De La Pedreja, 2006: 27</ref> como finalmente asocedió. Una primer invasión producir en febreru de 1900, cuando una columna d'homes bien armaos y entrenaos en Venezuela al mandu del xeneral [[Justo Durán]] prindó a Riohacha y de momentu empezó a reclutar voluntarios, sumando 2000 homes. A pesar d'esti ésitu inicial, Durán nun empecipió nueves aiciones perdiendo la iniciativa ganada. Solo en xunu llanzó un ataque per tierra a [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] col sofitu de dos buques de guerra, pero antes d'empecipiar l'asaltu camudó de paecer y reculó a [[Riohacha]]. Tres esto la flota traicionó a Durán y tornó a Venezuela, onde informaron a Castru de la so inactividá, polo que decepcionáu dexó d'unvia-y suministros. Viendo que'l control del Magdalena yera vital pa la resultancia de la guerra por ser la principal vía de tresporte ente la Mariña y l'interior del país, Uribe Uribe decidió llanzar una campaña pa cortar el pasu de suministros enemigos. Dende'l [[Bolívar (Colombia)|departamentu de Bolívar]] entamaba avanzar con una columna guerrillera hasta les veres del ríu; dempués d'eso'l xeneral Durán tenía de colar hasta onde s'atopaba, una y bones Uribe Uribe sería unviáu con un gran númberu de suministros que Durán precisaba pa faese al control del calce fluvial.<ref name= Pedreja27 /> Cuando Uribe Uribe llegó a Bolívar, consiguió axuntar un gran númberu de guerrilleros, pero Vargas Santos unvió rápido un mensaxe a los comandantes llocales indicando nun aceptar a Uribe Uribe como'l so comandante cimeru, pero esto foi ignoráu y sumáronse en masa al yá llexendariu xeneral lliberal. ==== La campaña del Caribe ==== Los homes de Uribe Uribe cuntaben con poques municiones, polo que yera imposible atacar ciudaes con importancia estratéxica como [[Cartagena de Indias]] y [[Barranquilla]]; en vista de lo anterior, decidió atacar a [[Magangué]], un pueblu y puertu asitiáu a veres del [[Ríu Magdalena|Magdalena]], que prindó en xunu de 1900. Sicasí, rápido un gran númberu d'unidaes del exércitu salieron al so alcuentru viéndose forzáu a recular a les selves. Viendo que-y sería imposible consiguir vencer ensin asegurar un fluxu constante de suministros de Venezuela y los sos partidarios en [[Nueva York]], el xeneral lliberal viaxó a [[Riohacha]] n'avientu, ordenando a los comandantes llocales caltener actives les sos guerrilles na so ausencia. Terminó viaxando personalmente a [[Caraques]] a solicitar ayuda a Castro, pero esti negóse, depués intentó consiguir el sofitu de los llatinoamericanos exiliaos en Nueva York, pero estos taben más esmolecíos polos sucesu de [[Cuba]]. ==== La invasión colombiana a Venezuela ==== [[Ficheru:Cipriano Castro, 1899.jpg|thumb|right|220px|El presidente venezolanu [[Cipriano Castro]].]] Sicasí, pa eses feches los lliberales taben vencíos y solo los sos dirixentes negar a aceptalo. Tantu asina que el 12 d'abril de 1901 Uribe Uribe publicó un famosu manifiestu onde aponderaba a los lliberales a nun aceptar los términos de paz propuestos polos conservadores. Esto producióse dempués de que fuera refugáu un proyeutu de paz diseñáu pol mesmu Uribe Uribe onde se desmovilizarían les guerrilles lliberales en cuenta de una representación minoritaria nel [[Congresu de Colombia]], pero'l presidente Marroquín facer# risión xunto con dellos sectores lliberal que lu tacharon de ''traidor''.<ref>De La Pedreja, 2006: 28</ref> La principal razón de por qué Marroquín refugó la propuesta foi'l so completu enfotu en que l'exércitu podría ganar los últimos focos de resistencia lliberal nunos pocos meses. Amás, taba decidíu a acabar col santuariu en que se convirtiera Venezuela pa los sos enemigos, por ello empezó a entablar conversaciones colos conservadores venezolanos exiliaos nel so país, el más prestixosu de los cualos yera'l xeneral [[Carlos Rangel Garbiras]], quien yá entamaba una espedición pa invadir el so país con sofitu de dellos colombianos. Antes de producise la invasión y pa consiguir la paz con Marroquín, Castro tuvo qu'aceptar la completa sumisión al gobiernu colombianu, perdiendo parte del so prestíu como líder. Castro taba esperando a Uribe Uribe, que taba en Nueva York pa entamar a los lliberales colombianos pa refugar dicha espedición. El presidente venezolanu entamó los sos defenses en [[San Cristóbal (Táchira)|San Cristóbal]] al mandu del xeneral [[Celestino Castro Ruiz]], hermanu del presidente Castro. Uribe Uribe viaxó rápido a sofitar nes defenses. El 15 de xunetu axuntara a más de 1500 homes, insuficientes pa invadir Santander (solo na frontera'l gobiernu conservador instalara a 4000 efeutivos). El gobiernu colombianu supo que les tropes de Uribe Uribe taben mui cerca de la frontera y teníen la posibilidá de destruyiles d'una vegada por toes polo que decidieron adelantrase a Rangel Garbiras. Destruyir a Uribe Uribe y empecipiar una rebelión conservadora en Venezuela yeren los oxetivos de la ofensiva.<ref>De La Pedreja, 2006: 29</ref> Enteráu d'esto, Castro escribió un manifiestu llamando a los sos partidarios a aguantar cualquier invasión estranxera'l 18 de xunetu. El día 26 del mesmu mes empecipió la ofensiva colombiana en territoriu venezolanu, avanzó rápido a San Cristóbal, capital del [[Táchira]]. Yeren unos 5000 espedicionarios contra los que creíen unos 300 soldaos venezolanos, la guarnición avezada de la ciudá, más dellos centenares de milicianos colombianos. Desconocía Rangel Garbiras que, enteráu de la campaña, Castro concentrara más de mil regulares propios y la totalidá de les fuercies de Uribe Uribe, qu'anque siguíen tando en franca inferioridá numbérica taben allugaos n'escelentes posiciones. Na xornada siguiente Rangel Garbiras entamó les sos fuercies en cinco columnes mientres se producíen dellos tiroteos nes cercaníes de la urbe. Finalmente na nueche del 28 de xunetu empecipió la decisiva [[batalla de San Cristóbal]] col asaltu de los conservadores, pero los lliberales taben allugaos en posiciones bien sólides y refugar. La llucha siguió hasta a otru día, cuando s'intentó delles vegaes flanquear les posiciones de los defensores, ensin ésitu. Finalmente los conservadores retiráronse dexando cientos de muertos y mancaos nel campu de batalla, amás d'importantes cantidaes de material bélico que fueron usaos polos sos enemigos.<ref>De La Pedreja, 2006: 30</ref> L'ésitu d'esta defensa dio-yos a los lliberales un importante botín, pero sobremanera, alzó-yos el so alicaída moral, lo que llevó a que la guerra allargar hasta 1902, cuando yá nun había una razón lóxica p'aquello, les guerrilles lliberales volvieron alzase n'armes con un nuevu ímpetu y violencia, el gobiernu conservador yá nun pudo asumir como un mes primero que'l país taba práuticamente pacificado.<ref>De La Pedreja, 2006: 29-31</ref> Castro pela so parte usó la victoria p'asegurar la so posición al interior de Venezuela y consiguió empecipiar negociaciones col gobiernu colombianu yá que nengunu de los dos deseyaba arriesgase a una guerra a gran escala col so vecín, sicasí, estes nun espolletaron.<ref>De La Pedreja, 2006: 30-31</ref> ==== Invasión venezolana del Magdalena ==== {{VT|Batalla de Carazúa}} Castro finalmente decidió llanzar una campaña de castigu, anque llindada. Mientres les tropes colombianes atropábense masivamente na frontera ente [[Táchira]] y Santander con base xeneral en Cúcuta, decidió llanzase una ofensiva por un sector menos protexíu, el [[Magdalena Grande|Magdalena]], onde los lliberales teníen un ampliu sofitu popular. Pa sofitar la campaña, los lliberales reactivaron les sos guerrilles na rexón y entamaron tomar a [[Riohacha]].<ref>De La Pedreja, 2006: 31</ref> A entamos d'agostu, unos doscientos soldaos venezolanos cruciaron la frontera escontra [[La Guajira]] xuniéndose-yos les tropes lliberales; a empiezos del siguiente mes xunióse-yos un refuerzu de 1200 regulares venezolanos con dellos cañones y una ametralladora, amás de rifles y municiones pa los sos aliaos llocales.<ref name="Contrabandu"/> El so oxetivu yera Riohacha, defendida por 400 regulares colombianos. Castro nomó al xeneral [[Batalla de Carazúa|José Antonio Dávila]], pero esti nunca cuntó cola aceptación de los xefes colombianos lliberales que deseyaben a unu d'ellos al mandu de la columna, polo que munchos d'ellos desertaron. Unviáronse refuerzos pol gobiernu de Bogotá a reforzar Riohacha, polo que Dávila decidió tomala primero que llegaren. Dávila entendió qu'un ataque direutu a Riohacha sería un suicidiu, polo que treslladó parte de les sos fuercies al este de Carazúa pa engañar a la guarnición enemiga faciéndo-yos creer que yeren atacaos por dos exércitos al empar; los conservadores unviaríen a parte de les sos fuercies a Carazúa dexando desarimada a Riohacha, pudiendo atacala col restu de les sos tropes. Les tropes conservadores entraríen en llerza y sacuparíen o se rindiríen na ciudá, depués de lo cual los lliberales podíen atacar a [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] o a [[Barranquilla]], amás de controlar el calce del Magdalena. El 12 de setiembre llevar a cabu'l plan. Los lliberales averar a Carazúa, pero les tropes conservadores que salieron a defender el pueblu volvieron rápido a les cercaníes de Riohacha ensin entrar en combate. Cualquier ataque sería un fracasu. Por ello pasaron la nueche vixilando la población ensin atacar, hasta que finalmente llegaron los 1100 refuerzos conservadores sofitaos por dellos cañones y ametralladores al mandu del xeneral [[Juan Tovar]]. A les 11:30 a.m. del día 13, los 3000 venezolanos y lliberales decidieron llanzar un asaltu desesperáu sofitaos pola so artillería. Dávila pudo trate obligáu a llanzar l'ataque productu del so deber de recuperar l'honor pal so país.<ref>De La Pedreja, 2006: 32</ref> L'asaltu resultó nuna feroz batalla con grandes baxes pa dambos bandos hasta que los defensores forzaron a fuxir a los guerrilleros lliberales, y ensin sofitu los venezolanos retiráronse de vuelta a los sos país apresuradamente. Gran parte del so material bélico quedó en manes de los sos enemigos. ==== Segunda rebelión en Panamá ==== [[Ficheru:Belisario Porras.jpg|thumb|right|220px|El xeneral lliberal [[Belisario Porras]].]] Tres l'anterior fracasu de los lliberales, el gobiernu unvió refuerzos militares y navales. Los lliberales quedaron amenorgaos a pequeñes bandes armaes esperdigaes nel interior que se dedicaron a les guerrilles, sabotaxe, pillaje, asaltos y otomíes contra tou aquel que nun cooperara con ellos. El so comandante más famosu foi [[Victoriano Lorenzo]], y siguíen recibiendo suministros y armamentu del presidente nicaraguanu Zelaya, quien forzara a reemplazar a Porras como líder de los lliberales exiliaos por [[Domingo Díaz]], quien nun tenía enforma sofitu ente los sos homes.<ref>De La Pedreja, 2006: 33</ref> Este llanzó una nueva invasión anfibia al ismu desembarcando'l 16 de setiembre de 1901 en La Chorrera, disponiéndose a unificar les bandes armaes y planiar el so próximu pasu. Pasó dellos meses na zona, pero'l gobiernu nun lu atacó, lo que foi vistu como una muestra de debilidá. El gobiernu nun reaccionó bien, apenes unvió refuerzos dende [[Barranquilla]] per tierra. Finalmente, el gobernador Albán decidió ente reforzar la ciudá de Panamá o atacar a los rebeldes, y optó polo segundo. Coló'l 17 de payares a Colón col gruesu de les sos tropes na so flota dexando una pequeña guarnición na capital departamental. Esperaba llanzar un ataque sorpresa contra La Chorrera y consiguir una nueva victoria pa engrandecer el so prestíu personal. Los lliberales avanzaron escontra Colón pero darréu volvieron reculando escontra la so base. Albán decidió intentar algamar cola mayor parte de la so tropa saleando xunto a la mariña dexando sele guarnida la ciudá. Sicasí, los lliberales haber engañáu, mientres la mayoría d'ellos reculaba a La Chorrera escorríos pola mayoría de los soldaos enemigos un destacamentu de dos cientos guerrilleros, atacó a Colón. Mientres, en La Chorrera los lliberales torgaron a los sos enemigos cualesquier desembarcu, bombardiando y ametrallando los botes de desembarcu. D'esta manera, Colón cayó en poder insurxente'l 19 de payares.<ref>De La Pedreja, 2006: 34</ref> L'ésitu lliberal foi total y la so moral alzóse totalmente, quedando amás llibre la meyora a la ciudá de Panamá. El xeneral Albán se enfureció polo asocedío ya intentó volver prindar a Colón, lo que-y foi torgáu pol embaxador d'[[Estaos Xuníos]], quien por aciu un mensaxe'l día 24 ufiertó la unviada de [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|marines]] norteamericanos pa garantizar la paz de la rexón, mientres nel [[mar Caribe]] había una flota d'Estaos Xuníos llista pa desembarcar. La victoria rebalba llevó tamién al gobiernu central colombianu a acelerar la unviada de refuerzos col buque de guerra ''Próspero Pinzón''. Finalmente, los lliberales, seguros de la so derrota, capitularon y apurrieron la ciudá'l 28 de payares, pero a los marines, quien darréu entraron nella pa evitar la so destrucción ante'l casi inevitable ataque del xeneral Albán. Poco dempués d'esto, les bandes rebalbes se desintegraron y los americanos ocuparon la principal ruta que comunicaba a Colón cola ciudá de Panamá. Ante esto, el xeneral Albán entamó espulsalos del ismu en cuanto llegaren los refuerzos, pero'l gobiernu central forzar a aceptar lo asocedío y darréu empecipiáronse negociaciones polítiques pa resolver el conflictu, quedando l'ismu en manes colombianes. Tres esto, el gobiernu central volvió centrar los sos esfuercios n'otres rexones del país. ==== Los Llanos y el Caribe ==== Mentanto, la rexón de los Llanos cayera en poder de les guerrilles lliberales llocales, que llueu estendieron les sos operaciones a los departamentos de [[Cundinamarca]] y [[Tolima Grande|Tolima]]. Los sos colegues exiliaos n'Ecuador y América Central entamaben en tantu invadir nuevamente'l Cauca y Panamá. Enteráu, el gobiernu colombianu unvió refuerzos a les dos últimes rexones. Dende [[Táchira]], Uribe siguió xestionando la unviada de suministros a los rebeldes qu'operaben en Santander, pero col pasu del tiempu, les unidaes guerrilleres fueron abarganaes, destruyíes o se rindieron. Por cuenta de esto, foi-y bien difícil atopar voluntarios ente los sos compañeros exiliaos, fartos de la guerra, pa llanzar una nueva espedición. Otru factor que lu xugaba en contra era l'alta concentración de tropes conservadores en dicha parte de la frontera. Amás, diose cuenta que Marroquín y Castro empezaron a axustar la paz polo que se dio cuenta de que llueu podría quedase ensin sofitos nel exiliu, polo que decidió llanzar una nueva ofensiva. Tenía dos opciones, al norte, a [[Magdalena Grande|Magdalena]]; o al sur, a los Llanos, cerca de Bogotá. Debíu al fracasu de setiembre del mesmu añu en Riohacha, y el deséu propagandísticu d'asonsañar la campaña de [[Simón Bolívar]] de 1819, que terminó na [[batalla de Boyacá]] al cruciar sorpresivamente andar por dicha rexón, Uribe Uribe optó pola segunda alternativa.<ref name= Pedreja35 >De La Pedreja, 2006: 35</ref> El 24 d'avientu de 1901 partió de Táchira enfusándose na selva con una columna de siguidores bien armaos, llegando a les cercaníes de [[Tame (Arauca)|Tame]] el 24 de xineru de 1902, yá nos [[Rexón de la Orinoquía (Colombia)|Llanos]], siendo de momentu bien recibíos polos rebeldes llocales. Como de costume, la carismática personalidá de Uribe Uribe dexó-y ganase el sofitu de los pobladores. Siguieron colando al sur, bordiando andar, hasta [[Medina (Cundinamarca)|Medina]], que se convirtió na so base d'operaciones. En [[Gachalá]] les tropes conservadores enterar de la presencia de la columna lliberal y el gobiernu central mandólos atacala, siendo derrotada y esvalixada el 12 de marzu. Tres esto'l gobiernu de Bogotá decidió finalmente atacar a Uribe Uribe unviando tropes a la rexón. Sicasí, el comandante lliberal yá tenía abondos problemes cola falta de disciplina de los sos llugartenientes llocales. Esto nun lu torgara ordenar en febreru al so oficial [[Juan MacAllister]] invadir la [[sabana de Bogotá]] y prindar dellos pueblos y granxes de la rexón (anque enxamás atacó a la capital colombiana, fuertemente defendida) pero si pesó-y na campaña. Tres esti ésitu inicial, Uribe Uribe dirixir col restu de les tropes y l'artillería que llevaba consigo. MacAllister intentó atacar a [[Soacha]] con un ataque masivu dende toes direiciones, pero fracasó porque munches de les bandes guerrilleres nun quixeron atacar (23 de febreru). Tres esta derrota, los lliberales tuvieron que tornar a los Llanos pela vía ente [[Quetame]] y [[Villavicencio]], escorríos pol exércitu. Uribe Uribe, enteráu d'esto, tomó la indefensa Medina y salió al alcuentru de los sos homes, momentu en que llogra la victoria de Gachalá, lo que fuercia al gobiernu a detener la so persecución y abellugar a los sos homes en Villavicencio. Uribe Uribe llogró xunise a los sos homes y ende ocupó la contorna de la ciudá. Tenía unos seis mil homes contra cuatro mil efeutivos conservadores.<ref name= Pedreja35 />Sicasí, el gobiernu tamién vio la oportunidá d'arrodiar y acabar d'una vegada por toes cola amenaza que representaba'l líder insurrectu. La victoria de Gachalá diolu nuevu aires a la rebelión, Uribe Uribe volvió unviar tropes a la sabana bogotana, unos dos mil homes armaos con parte del importante equipu militar prindáu'l 12 de marzu encabezaos por él mesmu. Sicasí, la indisciplina de los sos homes llevar a una derrota tarrecible (y casi prinda) cuando atacó a [[Guasca (Cundinamarca)|Guasca]] el 21 de marzu. Escapó colos sos homes a la elevación de "El Amoladero", onde estableció una sólida llinia de defensa, a otru día llegaron los conservadores que lu escorríen, y atacáron-y pero pa desgracia del líder lliberal varies de les sos unidaes nun ocuparen les posiciones que-yos fueren asignaes. Anque'l primer asaltu foi refugáu, nel siguiente nun tuvieron tanto ésitu y los conservadores fixeron colapsar la so llinia defensiva y forzaron a los rebeldes a fuxir. El comandante lliberal nuevamente escapó milagrosamente de ser prindáu o muertu. Sicasí, consiguió restablecer l'orde ente los sos homes derrotaos, estableciendo rápido una nueva llinia defensiva'l día 25, pero al notar que-y sería imposible volver enfrentar a los conservadores nun combate abiertu, ordenó retirase y abandonar les sos posiciones de forma ordenada y metódica, pero los sos indisciplinaos llugartenientes nun volvieron respetar les sos instrucciones. Los conservadores vieron lo que pasaba y nun duldar en llanzar un asaltu masivu contra la columna lliberal en desorde y la so victoria foi total. Prindando parte importante del armamentu de los alzaos. El 2 d'abril, Uribe Uribe y los sobrevivientes de la so columna xunir a los lliberales qu'arrodiaben Villavicencio. Sicasí, a pesar de tener una gran cantidá d'homes aconceyaos, la baxa moral y constante deserciones llevaron al líder rebalbu a decidir atayar l'asaltu de la ciudá y llevar a los sos homes a Medina, onde informó a los xefes llocales que la campaña taba perdida y debíen desmovilizarse; tres estos volvió a Táchira y los sos homes esvalixáronse.<ref>De La Pedreja, 2006: 36-37</ref> Uribe Uribe encargóse entós d'unviar suministros y armamentu per contrabandu dende [[Curaçao]] a la [[Rexón Caribe (Colombia)|Mariña Atlántica]]. Na primer contorna asocedió que tres la so derrota en Carazúa l'añu anterior, les guerrilles lliberales habíen casi termináu les sos operaciones béliques, pero gracies a apurrir recibíos, pudieron reactivase y empezar a reorganizase, estableciendo como base de les sos operaciones [[Valledupar]]. Los intentos de los conservadores fracasaron por causa de lo inhóspito del terrén, que nun sirvió pa otra cosa sinón desmoralizarlos. D'esta manera, foi-yos relativamente senciellu a los alzaos prindar a Riohacha el 16 d'abril de 1902. La captura de la ciudá dio-yos a los rebeldes una base d'operaciones lo suficientemente importante como por que Uribe Uribe pudiera entamar nuevamente una espedición y torgólu al gobiernu central conservador unviar refuerzos a Panamá, una y bones la vía del Magdalena foi-y bloquiada.<ref>De La Pedreja, 2006: 38</ref> ==== Tercer rebelión en Panamá ==== [[Ficheru:Lautaro Sinking I.jpg|thumb|right|300px|Fundimientu del buque Lautaro, comandado pol conservador Carlos Albán, fináu na aición (1902).]] [[Ficheru:Victoriano Lorenzo Execution.jpg|thumb|right|300px|Execución de [[Victoriano Lorenzo]], guerrilleru lliberal (1903).]] Tres la capitulación de los lliberales en Colón (28 de payares de 1901) les hostilidaes na rexón entraron nuna relativa posa. Mientres los lliberales más radicales negar a aceptar la so derrota y el carismáticu y lliberal fanáticu Uribe Uribe tomara'l control de les fuercies lliberales, clisando a los sos vieyos cimeros. Por cuenta de que el gobiernu conservador tenía la so flota bélica intentando restablecer el pasu pol calce del Magdalena mientres el xeneral Herrera entamó aprovechar el momentu pa introducir armes per vía marítima al país y reiniciar les rebeliones nel Cauca y Panamá. Entamáronse dos espediciones: una pal ismu y otra pa tomar a Tumaco ya invadir el centru del Cauca. Optó polo segundo, mientres una flotilla con homes, armes y municiones viaxaba al sur.<ref>De La Pedreja, 2006: 38-39</ref> Herrera usó la mayor parte de la so fortuna familiar pa mercar y armar con cañones un barcu, ''Almirante Padilla'', que se dedicó a llanzar ataques contra embarcaciones na [[Rexón Pacífica (Colombia)|mariña pacífica]]. El barcu atacó a Tumaco el 16 d'ochobre de 1901 pa intentar reiniciar la rebelión nel Cauca, pero les fuercies lliberales llocales pa tener dalguna posibilidá d'ésitu pero polo que'l ''Almirante Padilla'' abandonó'l sur y foi al ismu a sofitar a los rebeldes. El barcu dedicar a atacar los navíos enemigos, robándo-yos suministros, armamentu y municiones. Llegó al so destín el 24 d'avientu con una flotilla d'unos 1 500 homes bien entrenaos y forníos.<ref>Camelo, 2000: 12</ref> El gobernador Albán tomó control del [[Tresporte Rímac|''Lautaro'']], un barcu mercantil [[chile|chilenu]] de gran tamañu, perfectu pa tresportar un gran númberu de tropes y armar con cañones calteniendo a la tripulación chilena cargu de la direición de la nave. El 19 de xineru de 1902 el ''Lautaro'' foi unviáu con un batallón a bordu p'atopar y acabar colos rebalbos pero nun se-y dio permisu de zarpar hasta a otru día, pero mientres la nueche les municiones esplotaron, nun se supo qué asocedió, pero abarruntar d'un sabotaxe. La embarcación quedó inmovilizada y na nueche del 20 llegó'l ''Almirante Padilla'' sorpresivamente y de momentu abrió fueu nel so contra; mientres el combate'l xeneral Albán resultó muertu y el ''Lautaro'' quedó inutilizable. Sicasí, Herrera inda tenía qu'enfrentar a los homes del xeneral [[Francisco de Paula Castro]], quien quedó al cargu de les tropes gubernamentales nel departamentu. El xeneral lliberal decidió atacar a los conservadores acantonaos n'[[Aguadulce (Panamá)|Aguadulce]], unvió esploradores pa vixilar al so enemigu dende los montes cercanos y p'escoyer qué posiciones ocupar. Pa esi momentu, tantu les tropes gubernamentales como'l xeneral Castro topábense moralmente afaraos tres el golpe sufríu. El día 23 de febreru produció l'ataque, siendo arrodiaos unos doscientos soldaos, y tres hores de desesperada resistencia, obligaos a rindise. Castro retiróse al entamu mesmu del combate cola mayoría de les tropes pudiendo salvase asina d'una derrota mayor; ensin sabese entá'l motivu, nun optaron por volver a la ciudá de Panamá pela carretera principal, sinón que s'abellugaron en inhóspitas islles montascoses llamaes [[Archipiélagu de Bocas del Toro|Bocas del Toro]]. Herrera unvió a quinientos homes a les islles dende [[San José de David|David]] pa empecipiar operaciones contra los sos enemigos. Na capital departamental, en tantu, asumía como nuevu gobernador el xeneral [[Víctor Salazar]], un home bien capaz y brillante, pero con recursos demasiáu llindaos, polo que-y resultaría imposible llograr bones resultaos.<ref>De La Pedreja, 2006: 39-40</ref> Los rebeldes qu'atacaron les Bocas del Toro prindar a entamos d'abril, pero solu pa notar cómo una flota militar unviada dende [[Barranquilla]] dexar aisllaos nelles y forzába-yos a rindise. Sicasí, el xeneral Salazar foi bien imprudente coles sos rellaciones col embaxador norteamericanu, quien terminó interviniendo pa llograr que los rebeldes pudieren sacupar les islles y ser asina reintegrados a les tropes d'Herrera. D'esta manera, una aparente victoria conservadora volvióse un ésitu propagandísticu pa los lliberales. Los alzaos pudieron recibir de cutio suministros dende Nicaragua pola mariña pacífica, una y bones el ''Almirante Padilla'' bloquiaba a la ciudá de Panamá, anque la mariña caribeña permanecía en manes conservadores. Salazar decidió llanzar una ofensiva per tierra y los lliberales recularon hasta Aguadulce dando la impresión de ser bien débiles p'aguantar. Salazar pidió refuerzos p'acabar cola revuelta pero nesos momentos dio la espedición de Uribe Uribe a los [[Llanos]] y foi-y negada toa ayuda. Entós foi cuando'l ''Almirante Padilla'' viaxó a Nicaragua pa rearmarse y pa realiza-y arreglos, y Salazar decidió arriesgase y atacar a los rebeldes n'Aguadulce. Unvió dos columnes, una al mandu del xeneral [[Luis Morales Berti]] a [[Antón (Panamá)|Antón]] y otra empobinada pol xeneral Castro al [[ríu Santa María (Panamá)|río Santa María]] col enfotu de arrodiar a los insurrectos y aniquilalos. Pero cometió'l grave error d'escoyer a dambos comandantes, famosos polos sos fracasos, fuxíes y desaciertos anteriores. El 10 de xunu Morales Berti llegó a Antón y pocu dempués Castro camudó d'aldu y llegó a esa mesma ciudá, Morales Berti optó por avanzar a Aguadulce y Castro a Bocas del Toro. Los lliberales optaron por retirar se d'Aguadulce a [[Santiago de Veraguas]] esperando que l'enemigu nun los siguiera per una ruta tan mal pero al ver que lo faía Herrera nun tuvo más opción qu'atacar a la columna conservadora. Nesos momentos (mediaos de xunetu) retirar a Aguadulce. Los comandantes gubernamentales supieron que los insurrectos taben perbién forníos y entrenaos amás de cuntar con una amplia superioridá numbérica polo que recular yera la so única opción. La retirada empecipió'l 22 de xunetu, pero Salazar optó por unviar refuerzos esperando poder acabar colos alzaos lo que nesos momentos y circunstancies yera totalmente ilusoriu.<ref>De La Pedreja, 2006: 41</ref> Un navío mercantil foi escoyíu pa tal misión, el ''Boyacá'', pero atopar col ''Almirante Padilla'' el 30 del mesmu mes na mariña cercana a Aguadulce viéndose forzáu a rindise y les sos tropes fueron feches prisioneres. La victoria rebalba desmoralizó fondamente a los soldaos conservadores que tuvieron qu'escoyer ente volver a la ciudá de Panamá travesando la trupa xungla o dar cara y lluchar. Enteráu de lo asocedío, Castro empezó a faer lo mesmo. Dambos xenerales optaron por axuntar se n'Aguadulce, onde s'atrincheraron. Herrera empecipió un llargu asediu sofitáu pola so artillería y los defensores empezaron a sufrir fame hasta que se rindieron el 27 d'agostu. Pero los rebeldes perdieron demasiao tiempu nel sitiu d'Aguadulce y llegaron a la ciudá de Panamá los refuerzos tan necesarios per tierra. La guerra terminó entós nun nuevu cese del fueu, cola zona ente Aguadulce y la capital departamental como tierra de naide, dixebrando a dambos bandos.<ref>De La Pedreja, 2006: 41-42</ref> ==== Final de la guerra ==== [[Ficheru:Battleship Wisconsin.jpg|thumb|right|300px|USS Wisconsin, [[acorazáu]] d'Estaos Xuníos que sirvió de sede pa les negociaciones de paz.]] Los sucesos del ismu fixeron imperiosa la necesidá de bloquiar la ruta del Magdalena pa torgar el pasu de refuerzos del gobiernu central escontra dicha rexón. Uribe Uribe intentó entamar una espedición al Magdalena, pero los lliberales nel exiliu negáron-y sofitu tarreciendo que pasara a convertise nun dictador si llegaba al poder. Volvieron unviar instrucciones a los comandantes llocales por que nun lo reconocieren como comandante de la mariña caribeña, pero estes fueron inoraes y Uribe Uribe desembarcó cerca de Riohacha el 14 d'agostu d'esi añu.<ref>De La Pedreja, 2006: 42-43</ref> A pesar de cuntar col sofitu popular local, los lliberales taben yá vencíos, el bloquéu del Magdalena solo podía retrasar l'inevitable desenllaz, Panamá y la mariña caribeña dependíen demasiáu del comerciu col interior o otros países. Tou favorecía al gobiernu conservador, tenía un gran exércitu, y apoderaba la mayor parte del territoriu y la población, solo precisaba unviar un gran númberu de tropes bien forníes pa someter a los rebeldes. Uribe Uribe empezó a entendelo tres la so derrota nos Llanos, ya informólos a los comandantes llocales en Riohacha que perdieren la guerra y que cualquier resistencia solo traería la ruina y muerte a la so contorna. L'antes prósperu [[Magdalena Grande|departamentu del Magdalena]] taba en ruines, aprobetáu y sometíu a pasar constantes necesidaes. Uribe Uribe empezó a axustar la paz, pero sabiendo que la so reputación como líder de los lliberales taba en xuegu yá que prometiera bloquiar la ruta del Magdalena, decidió llanzar una postrera ofensiva. En llugar d'atacar a [[Barranquilla]], oxetivu imposible pa les sos fuercies, optó por [[Tenerife (Magdalena)|Tenerife]]. El comandante lliberal unvió parte de les sos fuercies al norte ente la [[Barraquera Grande de Santa Marta|Barraquera Grande]] y [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] pa distrayer al enemigu y preparó a mil homes pa prindar a Tenerife. Tamién consiguió refuerzos de les guerrilles del vecín [[Boyacá|departamentu de Boyacá]], y el 18 de setiembre atacó por sorpresa'l so oxetivu col sofitu de dellos navíos y dos cañones, ganó la pequeña guarnición local pudiendo asina bloquiar el calce del Magdalena. Sicasí, Uribe Uribe enterar de que'l gobiernu unvió tropes a recuperar la ciudá y decidió sacupala'l 2 d'ochobre, pero'l bloquéu de dos selmanes de dicha ruta dexó-yos a los rebeldes nel ismu, gracies a lo llargo del viaxe y a la lenta burocracia, un tiempu de dos meses primero que llegaren los refuerzos, ralu que los lliberales sabríen aprovechar.<ref>De La Pedreja, 2006: 43</ref> Uribe Uribe atacó a Barraquera'l 13 d'ochobre pa tener al so algame a [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]]; la pequeña guarnición local abellugar nel so cuartel, que terminó siendo dinamitado, dalgunos consiguieron fuxir al pequeñu navío ''Nely Gazan'', qu'armáu con pequeños cañones bombardeó a los rebeldes y por poco matu al so líder. Esto nun camudó'l cursu del combate nin de la campaña, los rebeldes caribeños aceptaron roblar el [[Tratáu de Neerlandia]] el 24 del mesmu mes.<ref>De La Pedreja, 2006: 44</ref>El tratáu significó'l fin de les operaciones militares nel actual territoriu colombianu y de cualquier esperanza pal xeneral Benjamín Herrera, quien sabía que cuando llegaren los batallones conservadores de refuerzu taría vencíu. L'alcuerdu esixía a Uribe Uribe interceder p'acabar cola guerra en dicha contorna, polo qu'unvió una carta a Herrera pidiéndo-y axustar un alcuerdu, pero esti yá llevaba meses axustando de callao. == Los trataos de ''Neerlandia'' y del ''Wisconsin'' == [[Ficheru:Tratado de Paz del Wisconsin.jpg|thumb|right|300px|Firma del tratáu del USS Wisconsin.]] Los trataos de paz roblar na facienda ''Neerlandia'' (allugada na [[Zona Bananera|zona bananera]] del [[Magdalena (Colombia)|Magdalena]], cerca a [[Barraquera (Magdalena)|Barraquera]]) el 24 d'ochobre de 1902, pol ''[[Xeneral Florentino Manjarrés]]'', a quien-y dicíen El Gorrumbu”, Gobernador del Magdalena, nesi entós, metanes un sancocho de pita, punxo fin a la Guerra de los Mil Díes, el 24 d'ochobre de 1902. Magar los combates duraron hasta payares d'esi añu en Panamá ente los navíos ''[[Almirante Padilla]]'' (lliberales) y el ''[[Lautaro]]'' (de propiedá chilena, espropiáu polos conservadores), combate que se venía presentando dende finales de 1901 y nel cual estos postreros fueron derrotaos frente a la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]] el 20 de xineru de 1902. Cola muerte del xeneral [[Carlos Albán]], que viaxaba nel ''Lautaro'', l'ismu quedaba ensin representante, siendo nomáu [[Arístides Arjona]]. Más tarde vieno la constante amenaza de la [[Marina d'Estaos Xuníos|marina d'Estaos Xuníos]] unviada pol gobiernu de [[Theodore Roosevelt]] pa protexer los futuros intereses na construcción de la [[canal de Panamá|canal]]. Los lliberales de [[Benjamín Herrera]] depunxeron les armes ensin combatir l'amenaza esterior. El tratáu de paz definitivu roblóse'l 21 de payares de 1902 a bordu del [[acorazáu]] d'Estaos Xuníos ''[[USS Wisconsin (BB-9)|USS Wisconsin]]'' atracáu na badea de [[Panamá (ciudá)|Panamá]]. El tratáu foi robláu pol xeneral [[Lucas Caballero Barrera]], en calidá de xefe del Estáu Mayor del Exércitu Xuníu del Cauca y Panamá, xunto col coronel Eusebio A. Morales, secretariu de Facienda de la direición de guerra del Cauca y Panamá, en representación del xeneral Benjamín Herrera y del partíu lliberal; y pol xeneral [[Víctor Manuel Salazar]], gobernador del [[departamentu de Panamá|ismu]], y el xeneral [[Alfredo Vázquez Cobo]], xefe d'Estáu Mayor del exércitu conservador na Mariña Atlántica, el Pacíficu y Panamá, en representación del gobiernu.<ref name="Tratáu">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/setiembre1999/117tratáu.htm |títulu=El Tratáu de Wisconsin : 21 de payares de 1902 |apellíu=Jaramillo Castillo |nome=Carlos Eduardo |fechaaccesu=22 de xineru de 2013 |editorial=Revista Credencial Historia |añu=2004}}</ref> === Postratado del Wisconsin === [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta XVIII - Correos y telégrafos de Colombia.jpg|thumb|right|300px|Correos y telégrafos de Colombia a finales del sieglu XIX.]] Al restu del país la noticia del fin de la guerra llegó tarde. Dada l'alloñanza del ismu de Panamá respeuto al restu de Colombia, y a que les escases llinies del telégrafu taben atayaes en dellos de los sos tramos, les comunicaciones quedaron en manes de estafetas y comerciantes trashumantes. Les telegrames de la direición lliberal qu'informaben del fechu y ordenaben la rindición de les fuercies entá combatientes a les guarniciones conservadores, según los avisos pegaos pol gobiernu nes places de los pueblos, llegaron y aplicáronse de manera irregular, polo que'l Tratáu del Wisconsin, col qu'oficialmente se punxo fin a la guerra, nun llogró concluyir d'un tayo con ella.<ref name="Tratáu"/> Siguieron asocediendo fechos violentos nel país, como la execución de [[Victoriano Lorenzo]] por orde del xeneral Pedro Sicard Briceño en 1903, fechu consideráu unu de los detonantes de la posterior separación del ismu. El primeru de xunu de 1903, el gobiernu declara'l cese absolutu d'hostilidaes nel país, proclamando que l'orde públicu fuera restablecíu. == Consecuencies de la guerra == Dempués de la guerra, Colombia quedó totalmente afarada en tolos aspeutos: diose una gran crisis económica que s'agravó cola [[separación de Panamá de Colombia|separación de Panamá]] el 3 de payares de 1903, y la delda de los gastos militares nos qu'incurrió'l gobiernu. El país taba aprobetáu, les sos industries y víes de comunicación atopábense destruyíes, y la delda esterna ya interna yeren considerables, tantu asina que la [[llibra esterlina]], tipu de cambéu de la dómina, pasara en 1898 de 15,85 pesos hasta llegar a cotizase en 1903 a 505 pesos.<ref name="Selmana"/> De la mesma, por causa de la derrota de los nacionalistes roblóse la Llei 33 de 1903 qu'establecía los patrón oro pa controlar la emisión monetaria recoyendo'l circulante que fuera emitíu mientres la [[Rexeneración (Colombia)|Rexeneración]]. Prohibió cualesquier nueva impresión de moneda fiduciaria y amestó que suspendiera les emisiones de papel moneda como recursu fiscal por aciu el Decretu 217 de febreru de 1903.<ref>http://www.banrep.gov.co/docum/ftp/borra318.pdf</ref> Mientres la guerra unos 75&nbsp;000 homes fueron movilizaos en total por dambos bandos, dexando unes 300&nbsp;000 baxes a lo más.<ref>Centenu, 2002: 228</ref> Al país costó-y protexer el delicáu equilibriu de paz mientres aproximao cuarenta y cinco años<ref name="Selmana"/> hasta que la [[La Violencia (Colombia)|violencia bipartidista]] provocó que les tensiones salir de control hasta 1958 (cuando'l [[Frente Nacional (Colombia)|Frente Nacional]] acabó coles tensiones), dando pasu dempués al [[Conflictu armáu en Colombia|conflictu armáu]] de la segunda metá del [[sieglu XX]] y empiezos del [[sieglu XXI]]. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Humberto Y. Ricord (1986). [http://www.salacela.net/images/autores_pty/30.pdf ''Panamá na Guerra de los Mil Díes'']. Panamá: Institutu Nacional de Cultura (INAC). * René De La Pedraja Tomán (2006). ''[https://books.google.com.ar/books?id=RhNzcCNIoeIC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Wars of Latin America, 1899-1941]''. Ciudá de Méxicu: McFarland. ISBN 978-0-7864-2579-2. * Miguel Ángel Centenu (2002). ''[https://books.google.com.ar/books?id=0xG6j3ZBbVMC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Blood and Debt: War and the Nation-State in Latin America]''. Filadelfia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-271-02165-9. * Bartolomé Rugeles (2005). ''[https://books.google.cl/books?id=ajRkXmjM8-cC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Diarios d'un comerciante bumangués 1899-1938]''. Bogotá: Editorial Guadalupe. Edición d'Aída Martínez Carreño. ISBN 958-8040-39-6. * Camelo, Alfredo (mayu-xunu, 2000). "[https://web.archive.org/web/20140301184022/http://deslinde.org.co/IMG/pdf/La traxedia_de_la Guerra_de_los Mil_Dias-_Alfredo_Camelo_Bogota.pdf La traxedia de la Guerra de los Mil Díes y la Secesión de. Panamá]". Esllinde Nᵘ33, (Bogotá): páx. 1-22. * Caballero, Lucas (1939). "Memories de La Guerra de Los Mil Díes". Distribuidora y Editor Aguilar, Alfaguara, S.A. Bogotá. 2006. * Bergquist, Charles W. "Café y conflictu en Colombia, 1886 - 1910: La guerra de los mil díes: los sos antecedentes y consecuencies". FAES. Medellín 1981. * Villegas, Jorge. Yunis, José. "La Guerra de los mil díes". * Castiella Jácome, Ciro A. "Historia d'un soldáu na Guerra de los mil díes. Bogotá1989. Biblioteca Xurídica. * Martínez Carreño, Aida. (1999) "La guerra de los mil díes. Testimonios de los sos protagonistes". Bogotá: Ed. Planeta. == Enllaces esternos == {{commonscat|Guerra_de_los Mil_D%C3%ADas|Guerra de los Mil Díes}} * [https://web.archive.org/web/20070928063543/http://www.deslinde.org.co/Dsl33/guerra_de_los mil_dias.htm Revista electrónica ''Esllinde''] * {{Enllaz rotu|1=Reflexones sobre la Guerra de los Mil Díes |2=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/xineru2000/121reflexones.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, ''[[Biblioteca Luis Ángel Arango]].'' * Carlos Pérez Morales (2010). ''[http://lasa.international.pitt.edu/members/congress-papers/lasa2010/files/1954.pdf Dempués de los Trataos Torrijos-Carter. ¿Persiste la hexemonía d'Estaos Xuníos en Panamá?]''. Toronto: Asociación d'Estudios Llatinoamericanos, ''[[:w:en:University_of_Puertu_Ricu_at_Humacao|University of Puertu Ricu at Humacao]]''. * [http://www.salacela.net/images/autores_pty/48.pdf Capítulu XVIII. "Balance de la Guerra de los Mil Díes"]. ''El Lliberalismu y [[Carlos Antonio Mendoza|Carlos A. Mendoza]] na hestoria panamiega''. * {{Enllaz rotu|1=La Guerra de los Mil Díes. ''Sabanet''. |2=http://sabanet.unisabana.edu.co/comunicacion/nuestracarrera/downloads/2006-1/2006-1_sem2_hestoria-colombia_guerra1000dias.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Guerra de los Mil Días}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de los Mil Díes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] a5lsx147pug0qbd7lqbgp37gz71i151 0 128277 4496291 4474195 2026-05-25T17:15:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496291 wikitext text/x-wiki {{Ficha de grupu étnicu |grupu=Palestinos<br />الفلسطينيون<br />a la filesṭīnīyyūn |imaxe= |descripción=Personalidad palestines<br />D'esquierda a derecha y de riba a embaxo: [[Sofronio I de Xerusalén]] • [[May Ziade]] • [[Tawfiq Canaan]] • [[Abd al-Rahim al-Hajj Muhammad]] • [[Khalil al-Sakakini]] • [[Izzat Muhammad Darwaza]] • [[George Habash]] • [[Yasir Arafat]] • [[Nayi al-Ali]] • [[Mahmud Darwish]] • [[Hanan Ashrawi]] • [[Tawfiq Ziyad]] • [[Edward Said]] • [[Hind Husseini]] • [[Leila Khaled]] • [[Rayéi Salah]] • [[Michel Sabbah]] • [[Ismail Haniya]] • [[Mohammad Bakri]] • [[Rania de Xordania]] • [[Hiam Abbass]] • [[Mustafa Barghouti]] • [[Samih al-Qasim]] • [[Rula Jebreal]] • [[Mohammed Assaf]] |población= [[c.]] 12.000.000 |asentamientu1 = {{bandera|Palestina}} [[Estáu de Palestina|Palestina]] |población1 = '''4.950.000'''<ref name='Monitor'>{{cita web|títulu=Palestinian population is 4.95 million|url=https://www.middleeastmonitor.com/20170711-palestinian-population-is-4-95-million/|editorial=The Middle East Monitor|idioma=inglés|fecha=11 de xunetu de 2017|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}</ref><br />-[[Cixordania]]<br />3.010.000<ref name='Monitor'/><br />-[[Franxa de Gaza]]<br /> aprox. 2.000.000<ref name='Monitor'/> |asentamientu2 = {{bandera|Xordania}} [[Xordania]] |población2 = 3.763.000<ref name= josh>Joshua Project. ''[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=107785 "Arab, Palestinian Ethnic People in all Countries".]''</ref> |asentamientu3 = {{ISR}} |población3 = 1.411.000<ref name= josh/> |asentamientu4 = {{bandera|Siria}} [[Siria]] |población4 = 482.000<ref name= josh/> |asentamientu5 = {{bandera|El Líbanu}} [[El Líbanu]] |población5 = 571.000<ref name= josh/> |asentamientu6 = {{bandera|Chile}} [[Chile]] |población6 = 500.000<ref name="Zalaquett pon a Chile como modelu de convivencia palestín-xudía">{{Cita web |url=http://www.lanacion.cl/zalaquett-pon-a-chile-como-modelu-de%20convivencia%20palest%C3%ADn-judia/noticies/2009-10-16/160813.html |títulu=Zalaquett pon a Chile como modelu de convivencia palestín-xudía |fechaaccesu=15 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170102163642/http://www.lanacion.cl/zalaquett-pon-a-chile-como-modelu-de |fechaarchivu=2017-01-02 }}</ref> |asentamientu7 = {{bandera|Arabia Saudita}} [[Arabia Saudita]] |población7 = 407.000<ref name= josh/> |asentamientu8 = {{bandera|Exiptu}} [[Exiptu]] |población8 = 71.000<ref name= josh/> |asentamientu9 = {{USA}} |población9 = 85.186<ref>American FactFinder. ''[https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk U.S. Census Bureau.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117213856/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |date=2019-01-17 }}''</ref> |asentamientu10 = {{bandera|Qatar}} [[Qatar]] |población10 = 301.000<ref name= josh/> |asentamientu11 = {{bandera|Canadá}} [[Canadá]] |población11 = 18.000<ref name= josh/> |asentamientu12 = {{HON}} |población12 = 180000<ref name= josh/> |asentamientu13 = {{ARE}} |población13 = 92.000<ref name= josh/> |asentamientu14 = {{Reinu Xuníu}} |población14 = 20.000<ref name= josh/> |asentamientu15 = {{Libia}} |población15 = 60.000<ref name= josh/> |asentamientu16 = {{COL}} |población16 = 72.000<ref name= josh/> |asentamientu17 = {{bandera|Kuwait}} [[Kuwait]] |población17 = 33.000<ref name= josh/> |asentamientu18 = {{bandera|Iraq}} [[Iraq]] |población18 = 20.000<ref name= josh/> |asentamientu19 = {{bandera|Yeme}} [[Yeme]] |población19 = 30.000<ref name= josh/> |asentamientu20 = {{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |población20 = 20000<ref name= josh/> |asentamientu21 = {{Eritrea}} |población21 = 38.000<ref name= josh/> |asentamientu22 = {{Dinamarca}} |población22 = 20.000<ref name= josh/> |asentamientu23 = {{Canadá}} |población23 = 18.000<ref name= josh/> |idioma = [[Idioma árabe|árabe]], [[Idioma hebréu|hebréu]] (históricamente),<ref>Eurosur «[http://www.eurosur.org/guiadelmundo.bak/paises/palesti/index.htm Palestina / Palestine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805014155/http://www.eurosur.org/guiadelmundo.bak/paises/palesti/index.htm |date=2017-08-05 }}» Consultáu'l 4 d'avientu de 2011</ref><ref>{{cita llibru |autor=Fundación Santa María, Institutu d'Estudios Políticos p'América Llatina y África |añu=2001 |títulu=Guía del mundu: el mundu vistu dende'l sur editorial=Institutu del Tercer Mundu |isbn=9789974574304}}, p. 450</ref> [[Idioma inglés|inglés]] |relixón = [[Sunismu|Islam suní]], [[cristianismu ortodoxu]], [[Xudaísmu]], [[Catolicismu]] |rellacionaos = [[Pueblos semites]], [[mediterraneu|mediterraneos]] }} El '''pueblu palestín''' (n'[[idioma árabe|árabe]] الشعب الفلسطيني, ''aš-šaˁb a la filesṭīnin''), llamáu davezu '''palestinos''' o '''árabes palestinos''', ye un pueblu [[pueblos semites|semita]] del [[llevante mediterraneu]] con oríxenes familiares na rexón histórica de [[Palestina (rexón)|Palestina]] y que constitúi una de les poblaciones autóctones de la totalidá de territorios de [[Estáu de Palestina|Palestina]] ya [[Israel]]. Estudios xenéticos realizaos na población palestina actual, confirmen que la mayoría de los [[musulmán|musulmanes]] de Palestina, incluyendo a los ciudadanos culturalmente [[árabes]] d'Israel son descendientes de los [[Cristianu palestín|cristianos]], xudíos y otros pueblos indíxenes del Llevante austral, que'l so nucleu poder siguir hasta la [[prehistoria]]. Un estudiu de [[haplotipos]] d'alta resolución demostró qu'una parte sustancial de los [[Cromosoma Y|cromosomes Y]], tantu de los xudíos d'Israel (70%), lo mesmo que de los palestinos musulmanes (82%) pertenecíen al mesmu grupu de cromosomes.<ref name="gibbons2000">{{Cita web |url=http://bric.postech.ac.kr/science/97now/00_10now/001030a.html |títulu=Jews and Arabs Share Recent Ancestry |apellíu=Gibbons |nome=Ann |fecha=30 d'ochobre de 2000 |obra=ScienceNOW |editorial=American Academy for the Advancement of Science}}. Studies cited are: {{Cita publicación |autor=M. F. Hammer |títulu=Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes |publicación=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |añu=2000 |volume=97 |páxines=6769-6774 | author-separator = , | display-authors = 1 |doi=10.1073/pnas.100115997 |númberu=12 |autor2=<Please add first missing authors to populate metadata.> | pmid=10801975 | pmc=18733 |apellíu3=Wood |nome3=ET |apellíu4=Bonner |nome4=MR |apellíu5=Jarjanazi |nome5=H |apellíu6=Karafet |nome6=T |apellíu7=Santachiara-Benerecetti |nome7=S |apellíu8=Oppenheim |nome8=A |apellíu9=Jobling |nome9=MA}} and {{Cita publicación |autor=Almut Nebel |títulu=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews |publicación=Human Genetics |volume=107 |añu=2000 |páxines=630-641 | author-separator = , | display-authors = 1 |doi=10.1007/s004390000426 | pmid = 11153918 |apellíu2=Filon |nome2=D |apellíu3=Weiss |nome3=DA |apellíu4=Weale |nome4=M |apellíu5=Faerman |nome5=M |apellíu6=Oppenheim |nome6=A |apellíu7=Thomas |nome7=MG |númberu=6}}Otru estudiu diznos que: "Our recent study of high-resolution microsatellite haplotypes demonstrated that a substantial portion of Y chromosomes of Jews (70%) and of Palestinian Muslim Arabs (82%) belonged to the same chromosome pool."[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1274378/?tool=pubmed]</ref> Dende la dómina de les [[espansión musulmana|conquistes musulmanes]] del territoriu de l'actual Palestina nel sieglu VII, les conversiones relixoses, munches vegaes buscando evitar la obligación de pagar la [[yizia]] o [[dhimmi|estáu de dhimmi]], dieron llugar a que la mayoría de los palestinos sían anguaño musulmanes, primeramente xiinos y darréu suníes, anque persite una importante minoría [[Cristianu palestín|cristiana]] de distintes denominaciones, según [[drusos]] y una pequeña comunidá [[samaritanos|samaritana]]. Anque los xudíos palestinos formaben parte de la población palestina previa a la creación del estáu d'Israel, pocos identifíquense colos ''palestinos'' anguaño. L'[[aculturación]], independientemente de la conversión al Islam, resultó en que los palestinos perdieren la so llingua y fueren asimilaos cultural y linguísticamente polos conquistadores árabes.<ref>https://books.google.com.au/books?id=RrcoTW_vKDUC&pg=PA221#v=onepage&q&f=false</ref> Aproximao, solo la metá de la so población habita na zona que considera históricamente'l so orixe; el restu viven tremaos, sobremanera por [[Oriente Próximu]], tres los acontecimientos vivíos na zona mientres el [[sieglu XX]] que provocaron [[Diáspora palestina|una importante diáspora]].<ref>{{cita llibru|apellíos=Farsoun |nome=Samih K. |títulu=Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World |añu=2005 |editorial=Springer Science+Business Media, Inc. |editor=Carol R. Ember, Melvin Ember, Ian Skoggard |isbn=0-306-48321-1 |páxina=1242 |url=https://books.google.es/books?id=7QEjPVyd9YMC&pg=PA234&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |páxines=233-243 |idioma=inglés |capítulu=Palestinian Diaspora}}</ref> == Población == La población total palestina, incluyíos [[refuxaos palestinos|refuxaos]] y [[movíos internos|movíos]], envalorar nunos 10 millones d'individuos, de los cualos aproximao la metá sigue viviendo na [[Palestina (rexón)|rexón histórica de Palestina]], un área aproximada que tomaba les actuales [[Israel]], l'[[Estáu de Palestina]] y l'occidente de [[Xordania]]. El restu, aproximao la otra metá de los palestinos, constitúin lo que se conoz como la [[diáspora palestina]], la mayoría de los cualos son abellugaos [[apátrida|apátrides]] qu'escarecen de ciudadanía en dellos países.<ref>Abbas Shiblak (2005). [https://web.archive.org/web/20080914013400/http://www.rsc.ox.ac.uk/PDFs/Shiblak.pdf "Reflections on the Palestinian Diaspora in Europe"] (PDF). The Palestinian Diaspora in Europe: Challenges of Dual Identity and Adaptation (Institute of Jerusalem. Studies). ISBN 9950-315-04-2.</ref> Más de dos millones y mediu d'ellos viven na vecina Xordania, un millón ye compartíu ente [[Siria]] y el [[El Líbanu]], y un cuartu de millón n'[[Arabia Saudita]], siendo los aproximao 500.000 en [[Chile]]<ref name="Zalaquett pon a Chile como modelu de convivencia palestín-xudía"/> la mayor concentración fora del [[mundu árabe]]. L'[[Axencia de les Naciones Xuníes pa los Refuxaos Palestinos|Axencia de Naciones Xuníes pa los refuxaos de Palestina n'Oriente Próximu]] (UNRWA) tien rexistraos a más de 5 millones de refuxaos palestinos partíos ente la Franxa de Gaza, Cixordania, Siria, Líbanu y Xordania. Casi un terciu d'ellos, más de 1,4 millones, viven en 58 [[Campamentos de refuxaos palestinos|campamentos de refuxaos]] que fueron creaos tres la [[guerra árabe-israelina de 1948]] na que más de 700.000 palestinos perdieron les sos cases y los sos medios de vida. Los refuxaos palestinos del sieglu XXI son les persones movíes naquel éxodu llamáu [[Nakba]]– y los sos descendientes.<ref name='UNRWA Ónde'>{{Cita web |autor=UNRWA |títulu=Los refuxaos - Ónde tán |url=http://www.unrwa.es/los refuxaos/onde-estan |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013}}</ref><ref name='UNRWA Nakba'>{{Cita web |autor=UNRWA |títulu=Los refuxaos - Nakba |url=http://www.unrwa.es/los-refuxaos/nakba |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013}}</ref> Según les estimaciones calculaes pola [[Oficina Central d'Estadístiques de Palestina]] (PCBS poles sos sigles n'inglés), l'[[Estáu de Palestina]] cunta 4.816.503 habitantes palestinos de los que 2.935.368 viven en [[Cixordania]]<ref name='PCBS'>{{cita web|títulu=Estimated Population in the Palestinian Territory Mid-Year by Governorate,1997-2016|url=http://pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_y.htm|editorial=PCBS|idioma=inglés|fecha=2016|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}</ref> (incluyida [[Xerusalén Esti]]) y 1.881.135 na Franxa de Gaza.<ref name='PCBS'/> == Llingua y relixón == La mayoría de los palestinos son [[musulmanes]]sobremanera de la caña [[sunismu|suní]] del [[islam]], y hai una importante minoría [[Cristianismu|cristiana]] de diverses confesiones, según una pequeña comunidá [[Samaritanos|samaritana]]. Como implica'l [[etnónimo]] "árabe palestín", aplicáu comúnmente, la llingua [[vernácula]] tradicional de los palestinos, independientemente de la so relixón, ye'l dialeutu [[árabe palestín]]. Los ciudadanos palestinos d'Israel son en munchos casos [[billingüe]]s, al utilizar tamién l'[[Idioma hebréu|hebréu]]. Estudios xenéticos modernos suxirieron que los palestinos como grupu étnicu representen los modernos "descendientes d'un nucleu de población que vivía na zona dende los tiempos prehistóricos",<ref>Gibbons, Ann (October 30, 2000). ''[http://bric.postech.ac.kr/science/97now/00_10now/001030a.html "Jews and Arabs Share Recent Ancestry".]'' ScienceNOW. American Academy for the Advancement of Science.</ref><ref>Hammer, et al. Figure 2: ''[http://www.pnas.org/cgi/content/full/97/12/6769/F2 Plot of populations based on Y-chromosome haplotype data.]''</ref> anterior a la conquista árabe musulmana qu'estableció l'árabe como la llingua franca, y que finalmente se convirtió na única llingua [[vernácula]] de los sos habitantes, la mayoría de los cualos col tiempu tamién se convirtió al [[islam]]. El 90% de los palestinos que viven n'América son de relixón [[Cristianismu|cristiana]]. == Historia == Sol [[Mandatu Británicu de Palestina]] (1920-1948), formáu como parte de la [[partición del Imperiu otomanu]], el términu palestín» referir a tolos habitantes que moraben naquel territoriu ensin distinciones relixoses o étniques, y los habitantes a los que les autoridaes mandataries concedíen la [[Ciudadanu|ciudadanía]] denominábense «ciudadanos palestinos».<ref>{{Cita web |autor=Gobierno del Reinu Xuníu, [[Lliga de les Naciones]] |títulu=REPORT by His Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of PALESTINE AND TRANS-JORDAN FOR THE YEAR 1930 |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/a47250072a3dd7950525672400783bde/c2feff7b90a24815052565y6004y5630!OpenDocument |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |fecha=31 d'avientu de 1930 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070222095422/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/a47250072a3dd7950525672400783bde/c2feff7b90a24815052565y6004y5630!OpenDocument |fechaarchivu=22 de febreru de 2007 }}</ref> El términu palestín» usábase por casu en denominaciones como «reximientu palestín» (n'inglés ''Palestine Regiment''), que yera la brigada xudía d'infantería del [[exércitu británicu]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], o en «Talmud palestín», un términu alternativu pa «Talmud de Xerusalén» que s'emplega en fontes académiques. Darréu a la [[Declaración d'independencia d'Israel]] en 1948, l'empléu de los términos Palestina» y «palestín» por y pa los [[Sabra|xudíos de la Palestina histórica]] cayó en desusu. Por casu, el periódicu en llingua inglesa ''The Palestine Post'', fundáu por xudíos en 1932, camudó'l so nome en 1950 pol de ''[[Jerusalem Post]]''. Dende entós los xudíos d'Israel y de los [[Asentamientos israelinos|asentamientos]] asitiaos en Cixordania considérense israelinos. Los [[Árabes israelinos|ciudadanos árabes d'Israel]] pueden identificase como israelinos y/o palestinos y/o árabes.<ref>{{Cita web |autor=Isabel Kershner |títulu=Noted Arab citizens call on Israel to shed Jewish identity |url=http://www.iht.com/articles/2007/02/08/africa/web.0208israel.php |editorial=International Herald Tribune |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |fecha=8 de febreru de 2007 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070210074315/http://www.iht.com/articles/2007/02/08/africa/web.0208israel.php |fechaarchivu=10 de febreru de 2007 }}</ref> L'usu xeneralizáu del términu "palestín" como [[autónimo]] referíu a la [[Nacionalismu palestino|concepción nacionalista d'un "pueblu palestín"]] identificáu cola población autóctona de fala árabe empezó antes del españíu de la [[Primer Guerra Mundial]],<ref name = enci>Encyclopedia Britannica. ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine Palestine.]''</ref> y la primer esixencia d'independencia nacional foi emitida pol congresu siriu-palestín del [[21 de setiembre]] de [[1921]].<ref>Porath, 1974, p. 117.</ref> Dempués de la creación del [[Estáu d'Israel]] y los [[Nakba|éxodos de 1948]] y [[Guerra de los Seis Díes|1967]], el términu vieno significar non yá un llugar d'orixe, sinón l'afirmación d'un pasáu común y un futuru en forma d'[[Estáu de Palestina|nación-estáu palestín]].<ref name = enci/> Los primeros pasos escontra la creación d'una organización representativa del pueblu palestín dar nel primer cume de los [[Lliga Árabe|Estaos árabes]] en [[xineru]] de [[1964]]. A instancies d'ésta, a partir del mes de febreru'l representante de Palestina ante la Lliga Árabe, [[Ahmed Shukeiri]], preparó la convocatoria d'un [[Conseyu Nacional Palestín]] (tamién llamáu Asamblea o Congresu naquel momentu) en Xerusalén pal mes de mayu. A tal fin constituyéronse comités qu'escoyeron a 422 miembros representativos de la comunidá palestina: alcaldes y presidentes de conseyos rurales y urbanos de la [[Franxa de Gaza]] y [[Cixordania]], diputaos nel Parllamentu de [[Xordania]], profesionales, llabradores, sindicalistes y representantes de los campos de [[Refuxaos palestinos|refuxaos]] lo mesmo que d'organizaciones de muyeres y d'estudiantes. Na so sesión del [[1 de xunu]] de [[1964]], el Conseyu adoptó resolvimientos empobinaos a dotar a los palestinos d'infrastructuras militares, financieres, polítiques y alministratives, y proclamó la creación de la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]] (OLP).<ref name='What_PLO'>{{Cita publicación |apellíu=Hamid |nome=Rashid |títulu=What is the PLO? |publicación=Journal of Palestine Studies |añu=1975 |volume=4 |númberu=4 |url=http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jq/11403.pdf |fechaaccesu=29 de marzu de 2014 |páxines=94-96 |editorial=[[University of California Press]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121023021451/http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jq/11403.pdf |fechaarchivu=23 d'ochobre de 2012 }}</ref> La OLP representó al pueblu palestín ante la comunidá internacional a partir de [[1974]], añu en que foi reconocida como'l so únicu representante llexítimu polos [[Lliga Árabe|Estaos árabes]] y la [[ONX]], que la so asamblea xeneral concedió-y l'estatus d'observador en calidá de movimientu de lliberación nacional.<ref>IMEU, Institute for Middle East Understanding. ''[http://imeu.net/news/article0046.shtml "Who Represents the Palestinians Officially Before the World Community?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063651/http://imeu.net/news/article0046.shtml |date=2007-09-28 }}''</ref><ref>{{Cita web |autor=Ricky Shah |títulu=Security Council |url=http://www.worldmun.org/MUNBase2007/files/downloads/guides/SCGuideA.pdf |editorial=Harvard WorldMUN2007 |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |fecha=30 de marzu de 2007 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070808101615/http://www.worldmun.org/MUNBase2007/files/downloads/guides/SCGuideA.pdf |fechaarchivu=8 d'agostu de 2007 }}</ref> L'oxetivu declaráu de la OLP yera la destrucción del [[Estáu d'Israel]] por aciu la "llucha armada" y primeramente yera controlada pol gobiernu exipciu. La carta orgánica orixinal de la OLP llamaba abiertamente a l'aniquilación d'Israel, según la torna de los refuxaos palestinos y l'autodeterminación de los árabes palestinos, que nesi momentu atopar so la ocupación [[Xordania|xordana]] y [[Exiptu|exipcia]] de los territorios de [[Cixordania]] y la [[Franxa de Gaza]] respeutivamente. En dicha carta la creación d'un Estáu palestín nun yera mentada, anque darréu la OLP adoptó la idea de fundar un Estáu independiente pa los palestinos dende'l [[Ríu Xordán]] hasta'l [[Mar Mediterraneu]].<ref name=plo1974>[http://www.mideastweb.org/plo1974.htm The PNC Program of 1974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115184412/http://www.mideastweb.org/plo1974.htm |date=2017-11-15 }}, June 8, 1974. On the site of MidEastWeb for Coexistence R.A. - Middle East Resources. Page includes commentary. Accessed 5 December 2006.</ref> La [[Primer Intifada]] (1987–93) foi la primera revuelta popular palestina contra la ocupación israelina de 1967, y darréu la OLP [[Declaración d'independencia de Palestina|proclamó unilateralmente en 1988 la independencia de Palestina]], que foi reconocida entós por 94 países.<ref>{{Cita web |autor=Autoridá Nacional Palestina |títulu=International Recognition of the State of Palestine |url=http://www.pna.gov.ps/Government/gov/recognition_of_the_State_of_Palestine.asp |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060404211437/http://www.pna.gov.ps/Government/gov/recognition_of_the_State_of_Palestine.asp |fechaarchivu=4 d'abril de 2006 }}</ref> El Conseyu Nacional Palestín emitió un documentu amiesto a la declaración d'independencia, que pidía la retirada d'Israel de los territorios ocupaos dende xunu de 1967, la devolución de la parte árabe de Xerusalén, una xusta solución al problema de los refuxaos y la convocatoria d'una conferencia internacional de paz sobre la base de les [[Resolvimientos de la ONX sobre'l conflictu árabe-israelín#Resolvimientu 242|resolvimientos 242]] y [[Resolvimientos de la ONX sobre'l conflictu árabe-israelín#Resolvimientu 338|338]] del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes.<ref>{{Cita web |autor=Palestine National Council |títulu=Political communique. Palestine National Council Algiers, November 15, 1988. Official translation. |url=http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |fecha=15 de payares de 1988 |idioma=inglés |editorial=Al-bab.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm |fechaarchivu=20 d'abril de 2001 }}</ref> Estos acontecimientos contribuyeron a reforzar el sentimientu d'una identidá nacional palestina. En 1993 robláronse los [[Alcuerdos d'Oslu]], el primer alcuerdu interín de paz israelina-palestín. Taba previstu que'l procesu durara cinco años y terminara en 1999, cuando empezó la retirada de les fuercies israelines de la Franxa de Gaza y del área de [[Xericó]]. El vencimientu del plazu ensin qu'Israel reconociera l'Estáu de Palestina nin diera per terminada la ocupación dio llugar a la [[Segunda Intifada]] nel añu 2000,<ref>{{Cita web |títulu=Report of the Independent Fact Finding Committee On Gaza: Non Safe Place |url=http://www.arableagueonline.org/les/picture_gallery/reportfullFINAL.pdf |editorial=The League of Arab States |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |fecha=30 d'abril de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091013190358/http://www.arableagueonline.org/les/picture_gallery/reportfullFINAL.pdf |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2009 }}</ref><ref>{{cita llibru|apellíos=Farsoun |nome=Samih K.|apellíos2=Hasan Aruri |nome2=Naseer |títulu=Palestine and the Palestinians: a social and political history |añu=2006 |editorial=Westview Press |páxina=275 |idioma=inglés}}</ref> que foi más violenta que la primera.<ref>{{cita llibru|apellíos=Gordon |nome=Nieve |títulu=Israel's occupation |añu=2008 |editorial=University of California Press |isbn=0-520-25531-3 |url=https://books.google.com/books?id=4RX7t4X8_RMC&lpg=PA198&pg=PA198#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |páxina=198 |idioma=inglés}}</ref> Nuna opinión consultativa emitida en 2004, la [[Corte Internacional de Xusticia]] reparó que yá que Israel decidiera reconocer a la OLP como representante del pueblu palestín, la so esistencia yá nun yera cuestionable. La Corte apuntó tamién que l'alcuerdu interín israelín-palestín sobre la Franxa de Gaza y Cixordania del 28 de setiembre de 1995 faía numberoses referencies al pueblu palestín y a los sos «llexítimos derechos».<ref>{{Cita web |autor=Corte Internacional de Xusticia (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1671.pdf |títulu=LEGAL CONSEQUENCES OF THE CONSTRUCTION OF A WALL IN THE OCCUPIED PALESTINIAN TERRITORY - Advisory Opinion of 9 July 2004 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100706021237/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1671.pdf |fechaarchivu=6 de xunetu de 2010 }}</ref> Con respectu a dereches del pueblu palestín a formar un Estáu soberanu independiente, el xurista alemán Thomas Giegerich afirmó que «El derechu a l'autodeterminación da al pueblu palestín de forma colectiva'l derechu inalienable de determinar llibremente'l so estatus políticu, ente qu'Israel, que reconoció'l pueblu palestín como un pueblu separáu, ta obligáu a promover y a respetar esi derechu de conformidá cola [[Carta de les Naciones Xuníes]]».<ref name='Giegerich'>{{cita llibru|apellíos=Giegerich |nome=Thomas |títulu=New Political Entities in Public and Private International Law: With Special Reference to the Palestinian Entity |añu=1999 |editorial=Kluwer Law International |editor=Amo Shapira, Mala Tabory |isbn=9041111557 |url=https://books.google.com/books?id=kSMTX5jwaxQC&pg=PA198 |fechaaccesu=28 d'avientu de 2013 |páxines=198-200 |idioma=inglés |capítulu=The Palestinian Autonomy and International Human Rights Law: Perspectives on an Ongoing Process of Nation-Building}}</ref> L'[[Autoridá Nacional Palestina]] foi establecida oficialmente arriendes de los [[Alcuerdos d'Oslu]] como l'órganu alministrativu provisional nominalmente responsable de l'alministración de los centros de población palestina en Cixordania y la Franxa de Gaza. Tres l'almisión de Palestina como país miembru de la [[Unesco]] el [[31 d'ochobre]] de [[2011]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries/ ''La Conferencia Xeneral almite a Palestina como Estáu Miembru de la UNESCO''], UNESCOPRESS, Serviciu de Prensa, 31.10.2011. Consultáu'l 29 d'avientu de 2013.</ref> al añu siguiente, el [[29 de payares]] de [[2012]], l'[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] aldericó'l cambéu d'estatus del territoriu palestín na organización, por que pasara de ser «entidá» a "Estáu observador non miembru", lo que significaría una meyora diplomática pa la creación del [[Estáu de Palestina Estáu palestín]] independiente d'Israel.<ref>{{Cita web |títulu=Palestina entra como estáu na ONX |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/11/29/actualidad/1354211937_218747.html |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |fecha=28 de payares de 2012 |editorial=La vanguardia}}</ref> El pidimientu de Palestina foi aprobada'l mesmu día con 138 votos a favor, 41 astenciones y 9 votos en contra. La resolución, copatrocinada por 60 países, pronuncióse a favor de los derechos inalienables del pueblu palestín y puxó pol fin de la ocupación israelina empecipiada en 1967 y por un Estáu palestín independiente, soberanu, democráticu y allegante con [[Llinia Verde (Israel)|les fronteres definíes antes de 1967]]. <ref>{{Cita web |autor=Centro de noticies de la ONX |títulu=Asamblea Xeneral acepta a Palestina como Estáu observador non miembru de la ONX |url=http://www.un.org/spanish/News/story.asp?NewsID=25110#.ULj7QYUiPHw |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |fecha=29 de payares de 2012}}</ref> Al mes siguiente, n'avientu de [[2012]], la ONX sustituyó'l nome de «Palestina» pol de «[[Estáu de Palestina]]», reconociendo implícitamente a [[Mahmud Abbas]] como presidente del nuevu Estáu.<ref>{{Cita web |títulu=After upgrading status, UN officially switches from 'Palestine' to 'State of Palestine' |url=http://www.timesofisrael.com/after-upgrading-status-un-officially-switches-from-palestine-to-state-of-palestine/ |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |fecha=25 d'avientu de 2012 |idioma=inglés |apellíu=Ahren |nome=Raphael |editorial=The Times of Israel}}</ref><ref>{{Cita web |títulu=Observadores permanentes - Estaos non Miembros |url=http://www.un.org/es/members/nonmembers.shtml |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |editorial=ONX}}</ref> D'acordies cola terminoloxía adoptada poles Naciones Xuníes, un decretu promulgáu'l 5 de xineru de 2013 pol presidente palestín sustituyó oficialmente'l nome d'Autoridá Nacional Palestina» per «Estáu de Palestina».<ref>{{Cita web |autor=Europa Press |títulu=L'Autoridá Nacional Palestina va ser l'Estáu de Palestina, tres un decretu d'Abbas |url=http://ecodiario.eleconomista.es/oriente-medio/noticias/4510791/01/13/L'Autoridá Nacional-Palestina-sera-l'Estáu-de-Palestina-tres-un decretu-de-Abbas.html |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |fecha=6 de xineru de 2013 |editorial=elEconomista.es}}</ref><ref>{{Cita web |títulu=PA officially changes name to State of Palestine |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=298473 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2013 |fecha=5 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Jerusalem Post}}</ref> A finales de 2017, 137 países reconocíen oficialmente al Estáu de Palestina.<ref>Misión Permanente Observadora del Estáu de Palestina nes Naciones Xuníes (2017). [http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ «Rellaciones Diplomátiques»] (n'inglés). Consultáu'l 29 d'ochobre de 2017.</ref> == Ver tamién == * [[Árabe israelín]] * [[Drusos]] * [[Nakba]] * [[Pueblu árabe]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Cordesman, Anthony H (2005). ''The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere''. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-98758-2 * Porath, Yehoshua (1974). ''The Emergence of the Palestinian-Arab National Movement 1918–1929''. London: Frank Cass and Co., Ltd. ISBN 0-7146-2939-1 == Enllaces esternos == * [http://www.papp.undp.org/en/index.html United Nations Development Programme.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091112155615/http://www.papp.undp.org/en/index.html |date=2009-11-12 }} Programme of Assistance to the Palestinian People. * {{Cita episodiu|títulu=Palestina dempués de la diáspora|serie=Alquibla|creitos=[[Juan Goytisolo]]|cadena=[[Televisión Española]]|fecha=17 de febreru de 1989|temporada=1|númberu=3|minutos=28:36|transcripciónurl=https://www.rtve.es/alacarta/videos/alquibla/alquibla-palestina-despues-diaspora/912436/#aHR0cDovL3d3dy5ydHZlLmVzL2FsYWNhcnRhL2ludGVybm8vY29udGVudHRhYmxlLnNodG1sP3BicT0yJm9yZGVyQ3JpdGVyaWE9REVTQyZtb2RsPVRPQyZsb2NhbGU9ZXMmcGFnZVNpemU9MTUmY3R4PTQxMDMwJmFkdlNlYXJjaE9wZW49ZmFsc2O=}} {{Tradubot|Pueblo palestino}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Persones de Palestina| ]] [[Categoría:Sociedá de Palestina]] [[Categoría:Pueblos musulmanes]] [[Categoría:Etnies d'Asia]] [[Categoría:Pueblos semites]] dimkbdo13vn08qz501ph49spby501cs 0 128300 4496476 4491742 2026-05-26T07:09:33Z Limotecariu 735 4496476 wikitext text/x-wiki {{noneutralidad}} {{Mal traducíu}} {{organización}} El '''Frente Popular pa la Lliberación de Palestina''' ('''FPLP'''; n'[[idioma árabe|árabe]]: ''الجبهة الشعبية لتحرير فلسطين Al-Ŷabha Aš-Šaʿbiyya li-Taḥrīr Filesṭīn'') ye una organización [[Socialismu revolucionario|revolucionaria]] [[Marxismu-leninismu|marxista-leninista]] y [[llaicismu|llaica]] fundada en [[1967]] por [[George Habash]]. Ye la segunda organización más grande de la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]] (OLP), dempués de [[Fatah]].<ref>{{cita noticia|apellíu=Ibrahim|nome=Arwa|títulu=PROFILE: The Popular Front for the Liberation of Palestine|url=http://www.middleeasteye.net/news/profile-popular-front-liberation-palestine-29954131|periódicu=[[Middle East Eye]]|fecha=13 de febreru de 2015|fechaaccesu=12 d'avientu de 2017|idioma=inglés}}</ref> Nes [[eleiciones parllamentaries de Palestina de 2006]] el FPLP presentó una llista sol nome «Martir Abu Ali Mustafa»,<ref>{{cita noticia|títulu=Who's who in the Palestinian elections|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4601420.stm|periódicu=[[BBC]]|fecha=16 de xineru de 2006|fechaaccesu=12 d'avientu de 2017|idioma=inglés}}</ref> ganando 3 de los 132 asientos nel [[Conseyu Llexislativu Palestín]]. Unu de los miembros escoyíos foi'l secretariu xeneral [[Ahmad Sa'adat]], anguaño cumpliendo una sentencia de 30 años de prisión n'[[Israel]]. Anguaño'l FPLP considera illegales tanto'l gobiernu lideráu por [[Fatah]] en [[Cixordania]] como'l de [[Hamas]] na [[Franxa de Gaza]] por cuenta de la ausencia d'eleiciones a l'[[Autoridá Nacional Palestina]] dende 2006.<ref>{{cita noticia|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90854/7242501.html|títulu=Fatah slams Hamas' intention to reshuffle its deposed government|fecha=26 d'avientu de 2010|periódicu=People's Daily Online|fecha=26 d'avientu de 2010|fechaaccesu=13 d'avientu de 2017|idioma=inglés}}</ref> El PFLP ye consideráu una organización [[terrorista]] por [[Estaos Xuníos]],<ref>{{cita web|url=https://www.state.gov/j/ct/rls/other/des/123085.htm|títulu=Foreign Terrorist Organizations|sitiuweb=[[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]|fechaaccesu=13 d'avientu de 2017}}</ref> [[Canadá]],<ref>{{cita web|url=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx#2042|títulu=About the listing process|sitiuweb=[[Public Safety Canada]]|fechaaccesu=13 d'avientu de 2017|idioma=inglés}}</ref> y la [[Xunión Europea]].<ref>{{cita web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:165:0072:0074:EN:PDF|títulu=COUNCIL DECISION 2012/333/CFSP|formatu=PDF|fecha=25 de xunu de 2012|idioma=inglés}}</ref> == Historia == === Orixe === {{AP|Movimientu Nacionalista Árabe}} El doctor [[George Habash]], un pediatra palestín residente nos campos de refuxaos de [[Xordania]], creó'l [[Movimientu Nacionalista Árabe]] en [[1953]] como una organización [[panarabismu|panarabista]]. El MNA tuvo mientres la so esistencia delegaciones en cuasi tolos países d'[[Oriente Mediu]], amás d'una caña militar. El MNA acometía duramente contra les monarquíes árabes, especialmente [[Xordania]], que calificaben de "capataz de los esclavos palestinos". Nes décades de 1950 y 1960, cayeron dos talos rexímenes monárquicos n'[[Exiptu]], [[Iraq]] y [[Yeme]], que fueron sustituyíos por repúbliques de calter [[socialismu|socialista]], [[militarismu|militarista]] y panarabista, dirixíes por oficiales militares como [[Gamal Abdel Nasser]] n'[[Exiptu]], y [[Abdul Karim Qasim]] n'[[Iraq]]. Habash creyó que les monarquíes árabes de [[Xordania]] y los estaos del [[Golfu Pérsicu]] ([[Kuwait]], [[Emiratos Árabes Xuníos]], [[Qatar]] y [[Baḥréin]]) taben retardando la progresión del [[panarabismu]] sobre la base de les sos "intereses mezquinos" y el so "obsoleta manera de gobernar". Anque'l so primer oxetivu foi xunir la nación árabe, Habash siempres se propunxo lluchar contra'l [[Estáu d'Israel]], que creía que yera la torga más grande na llucha faía unidá ente los árabes. El movimientu sofitaba a Nasser, el Presidente d'[[Exiptu]], especialmente mientres el so proyeutu panarabista de la [[República Árabe Xunida]], que formabn'[[Exiptu]] y [[Siria]] ente [[1958]] y [[1961]]. Tres la cayida de la RAU y de la derrota árabe na [[Guerra de los Seis Díes]], en [[xunu]] de [[1967]], el MNA llegó a un puntu d'inflexón: siguir sofitando a los gobiernos d'[[Exiptu]] y [[Siria]] o empecipiar una campaña independiente de llucha armada, ensin instrucciones de Nasser. Anque los países del [[Bloque del Este]] nunca almitieron ellos sofitu por FPLP, Fatah, y demás organizaciones palestines, nel casu del FPLP ye reconocíu que los gobiernos d'ellos países daronle ayuda en delles formes. Dr. Wadi Haddad, por casu, un terrorista bien simpáticu a la URSS, recibía atención médica en [[Polonia]] y Alemaña Oriental (hai teoríes que'l Mossad trató-y asesinar con [[chicolate]]s). Habash, Muhammad Oudeh (''«Abu Daoud»''), y otres persones del FPLP viaxaron nos países del bloque delles vegaes mientres los años 1970s y 1980s. Pero la URSS y la meyor parte del Bloc Oriental sofitaron nos palestinos na capacidá oficial de les sos polítiques esterna. El nadir de l'alianza foi nos años 1970s. Mientres los años 1980s la URSS fixo esfuercios de reconciliar les sos rellaciones económiques colos Estaos Xuníos, y por eso menguó'l so sofitu financial na FPLP y los palestinos polo xeneral. === Formación === El MNA tuvo célules durmientes en numberosos países árabes como [[Libia]], [[Arabia Saudita]] o [[Kuwait]], esti postreru entá baxu dominiu colonial británicu. Adoptó entós los principios del [[secularismu]] y el [[socialismu]], ya impulsó la llucha armada. En collaboración col Exércitu pola Lliberación de Palestina, el movimientu estableció en [[1966]] una caña militar qu'actuaba como un grupu de comandos. Tres la [[Guerra de los Seis Díes]], esti grupu xunir n'agostu a otros dos, la Mocedá Combatiente y el [[Frente pa la Lliberación de Palestina]], dirixíu por [[Ahmed Jibril]]. Ente toos fundaron al frente Popular pa la lliberación de Palestina, con Habash como líder. Pa principios de [[1968]] entrenaron ente 1.000 y 3.000 [[guerrilla|guerrilleros]]. El so cuartel xeneral taba asitiáu en [[Siria]], d'onde provenía'l so sofitu financieru, y unu de los sos campos d'entrenamientu taba asitiáu en [[Xordania]]. En [[1969]] el FPLP declaróse como una organización marxista-leninista, anque ensin abandonar el [[panarabismu]], yá que consideraba al conflictu palestín como parte d'un llevantamientu más ampliu contra'l [[imperialismu]] occidental. El FPLP publicó un diariu, ''[[Al-Hadaf]]'' (traducible al [[Idioma español|castellán]] como "L'Oxetivu"), editáu por [[Ghassan Kanafani]] (un escritor palestín que depués foi asesináu pol [[Mossad]] israelín). === Divisiones === El problema central nel FPLP mientres los sos primeros años yera l'ausencia d'un programa políticu que cuntara cola aprobación de tolos sos militantes. Los miembros del grupu teníen dellos oríxenes, incluyendo a [[comunismu|comunistes]] como [[Nayef Hawatmeh]], panarabistes como Habash, y persones ensin programa políticu concretu pero con muncho prestíu ente los militantes nuevos como [[Ahmed Jibril]]. En [[1968]] Jibril biforcar del FPLP, y creó'l [[FPLP-Comandu Xeneral]], afirmando que'l FPLP falaba demasiáu, pero nun executaba los sos deberes militares contra [[Israel]]. Yibril quixo formar un grupu esclusivu de guerreros qu'habría lluchar contra [[Israel]] ensin confundir a los sos miembros col [[marxismu]]. En [[1969]], Hawatmeh abandonó tamién el FPLP y formó el [[Frente Democráticu pola Lliberación de Palestina]]. Hawatmeh tenía una razón distinta pa salir del FPLP que Jibril; pos creyó que'l conflictu árabe-israelín yera de clases, non de races, y que'l pueblu palestín tenía qu'abrazar el [[marxismu-leninismu]] pa llograr el trunfu contra [[Israel]]. Depués dexó'l FPLP en [[1972]] una facción más pequeña llamada'l [[FPRLP|Frente Popular Revolucionariu pa la Lliberación de Palestina]] formada polos izquierdistes que quedaben dempués de la salida de Hawatmeh. En [[1975]], [[Wadi Haddad]], un militante dende'l FPLP formó'l [[FPLP-Maniobres Esternes]], un grupu estremista que desobedeció la orde de Habash de parar el secuestru d'aviones. De toes estes facciones, inda esisten el FDLP y FPLP-CG, pero'l FPRLP y FPLP-SUMIÉRONME nos 70. == Estratexa Habash == Habash creyó que'l mayor problema pal pueblu palestín y la so causa yera la apatía ya inorancia ente los países del mundu occidental del so conflictu con [[Israel]]. Habash y los sos siguidores decidieron montar una campaña de secuestros de vuelos internacionales en [[1968]]. == Llista d'ataques realizaos pol FPLP == === [[1968]] === * [[23 de xunetu]]: Secuestru d'un vuelu d'[[El Al]] de [[Roma]] al aeropuertu de [[Lod]]. Al paecer, los secuestradores creyeron qu'a bordu del avión taba l'embaxador israelín en [[EEXX]] y antiguu xefe del Estáu Mayor, el xeneral [[Isaac Rabin]]. L'avión aterrizó en [[Arxel]] con 21 pasaxeros y 11 miembros de la tripulación reteníos mientres 39 díes. * Pistoleros del FPLP dispararon contra un avión d'[[El Al]] n'[[Atenes]], intres antes del so despegue escontra [[Nueva York]]. Mataron a un pasaxeru y mancaron a otros dos. === [[1969]] === * [[18 de febreru]]: Asaltu contra un avión d'El Al dende [[Zurích]], en que morrió'l copilotu y resultó mancáu'l pilotu. * [[20 de febreru]]: Atentáu con bomba nun mercáu de [[Xerusalén]]. La resultancia fueron dos muertos y 20 mancaos. * [[29 d'agostu]]: Secuestru d'un vuelu de [[TWA]] de [[Los Angeles]], redirixíu a [[Damascu]] por una célula del FPLP so la xefatura de [[Leila Khaled]], la militante más famosa del grupu. Dos pasaxeros fueron secuestraos mientres 44 díes. * Tres homes y trés nuevos palestinos de 14 y 15 años llanzaron granaes contra les embaxaes israelines en [[L'Haya]] y [[Bonn]], y la oficina d'El Al en [[Bruxeles]], ensin mancaos. === [[1970]] === * [[10 de febreru]]: Asaltu contra los pasaxeros d'un autobús d'El Al nel Aeropuertu en [[Munich]], unu asesináu y once mancaos. * [[21 de febreru]]: Bombardéu del vuelu 330 de [[Swissair]] a [[Israel]], con 47 víctimes. * '''6-9 de [[setiembre]] - [[Secuestros de Dawson's Field]]:''' Secuestru de cuatro aviones de [[Pan American World Airways|Pan Am]], TWA, y Swissair que salíen escontra [[Nueva York]] procedentes de [[Bruxeles]], [[Frankfurt del Main]], y [[Zúrich]]. El [[9 de setiembre]], secuestru d'un avión de [[BOAC]] que volaba dende [[Baḥréin]] escontra [[Londres]], vía [[Beirut]]. Tres vuelu de Dawson's Field aterrizaron en [[Xordania]], y el de Pan Am aterrizó n'[[El Cairu]]. Leila Khaled y el nicaraguanu [[Patrick Arguello]] secuestraron el vuelu 219 d'El Al que volaba d'[[Ámsterdam]] a [[Nueva York]], nel 6 de febreru falló cuando les centineles del vuelu dispararon contra Arguello y detuvieron a Khaled. En [[Zarqa]], la llocalidá xordana onde s'atopaben 3 de los 6 aviones secuestraos, el FPLP atacar cuando yá lliberaren a los rehenes. L'acción causó una gran conmoción na opinión pública mundial. == Militantes == Una parte de la estratexa de Habash yera'l reclutamiento d'alumnos palestinos exiliaos n'[[Europa]], dende la facción del FPLP na [[Unión Xeneral d'Estudiantes Palestinos]]. La UGEP yera un mediu por que munchos terroristes palestinos pudieren atopar sofitos con ciudadanos estranxeros, y establecer rellaciones con grupos similares n'[[Europa]], como la [[Fracción del Exércitu Coloráu]] (RAF) na [[República Federal Alemana]] o les [[Brigaes Rojas]] n'[[Italia]]. Patrick Argüello, por casu, yera un ciudadanu de [[Nicaragua]] (anque tamién nacionalizáu d'Estaos Xuníos). Amás, los asaltos terroristes nun fueron realizaos solo por palestinos. Exemplos d'eso son la matanza del Aeropuertu de Lod en [[1972]], llevada a cabu per parte de terroristes del [[Exércitu Colorado Xaponés]], o'l secuestru del vuelu 139 d'[[Air France]] nel [[27 de xunu]] de [[1976]] por terroristes del grupu disidente FPLP-ME, con [[Brigitte Kuhlmann]] y [[Wilfried Böse]], militantes alemanes [[Revolutionäre Zellen]] ''(Célules Revolucionaries)''. == Setiembre Negru == Los secuestros de Dawson Field fueron la última provocación d'una serie de crímenes que perpetaron los guerrilleros palestinos en territoriu xordanu de manera illegal y humildaron a [[Hussein de Xordania]], que tenía una alianza col [[Reinu Xuníu]] y los [[Estaos Xuníos]]. El [[16 de setiembre]] de [[1970]], Hussein declaró la [[llei marcial]] y empezó una campaña en tol país contra les fuercies de [[Fatah]], el FPLP y tolos grupos palestinos qu'actuaben en [[Xordania]]. La operación, conocida como [[Setiembre Negru (historia)|Setiembre Negru]], terminó l'actividá de los militantes palestinos en [[Xordania]], pero motivó la creación de [[Setiembre Negru|la organización terrorista palestina del mesmu nome]]. == Fuxida a El Líbanu == Cuasi tolos grupos armaos establecíos en [[Xordania]] fuxeron al sur d'[[El Líbanu]], formando una zona llamada ''Fatahland'' na prensa mundial. Dende [[1971]], los guerrilleros establecieron un estáu similar a lo qu'asocedía en [[Xordania]] hasta [[1970]], asaltando a civiles y militares na frontera con [[Israel]]. Los grupos de mayor tamañu recibieron ayuda militar de [[Estáu socialista|países socialistes]] como la [[República Democrática Alemana]]. == Xuegos Olímpicos de Múnich == {{AP|Masacre de Múnich}} El [[6 de setiembre]] de [[1972]] un grupu d'ocho terroristes de [[Setiembre Negru (organización)|Setiembre Negru]], un grupu tapadoria de Fatah y el FPLP, asaltaron el cuartu de los atletes israelinos na villa olímpica de [[Múnich]]. Fueron asesinaos dos deportistes del equipu olímpicu israelín y tomaron a otros nueve comos rehenes. En permaneciendo so la mirada de la prensa mundial mientres dos díes, los terroristes axustaron con oficiales alemanes como [[Hans-Dietrich Genscher]], que fuera Ministru del Interior de la [[RFA]] y antiguu Ministru d'Asuntos Esteriores. Nuna infructuosa operación pa salvar a los rehenes nel Aeropuertu de Furstenfeldbrück, cerca de la capital bávara, mientres el tresporte de los terroristes y los rehenes, los nueve israelinos, cinco terroristes, y un axente de la policía alemana fueron asesinaos. La traxedia foi unu de los principales socesos de [[1972]], amás d'una humildación pal gobiernu [[Alemaña|alemán]]. Anque l'afiliación de los terroristes atribuyir a [[Fatah]], militantes del FPLP o grupos rellacionaos como [[Muhammad Oudeh]] y [[Wadi Haddad]] ayudaron nes preparaciones y esquema del ataque. Nes contraofensives israelines como la [[Operación Cólera de Dios]] y la ''Fonte de Mocedá'', el FPLP foi l'oxetivu prioritariu del [[Mossad]]. == Entebbe == El [[27 de xunu]] del [[1976]] terroristes de los Revolutionäre Zellen y el FPLP (o un grupu aliáu del FPLP como FPLP-ME dende cuantes hestories) secuestraron el Vuelu 139 d'[[Air France]] que desapegó d'[[Atenes]] a [[París]] y esviar escontra [[Libia]]. Depués l'avión desapegó aldu [[Entebbe]], [[Uganda]], onde'l presidente d'aquel estáu, el Mariscal [[Idi Amin]] recibir colos brazos abiertos. Los secuestradores pidieron la lliberación de cuarenta terroristes d'ellos grupos encarcelaos n'Europa ya Israel. Per una selmana entera los rehenes esperaron en Entebbe debaxo la observación del gobiernu y con muncha cobertoria de la prensa mundial, la que foi encantada pola conducta estrafalaria d'Idi Amin. Los rehenes xudíos y ciudadanos israelinos fueron dixebraos de los otros, que llibertaren. Pero na nueche del [[4 de xunetu]] comandos de [[Sayeret Matkal]] de les [[Fuercies de Defensa Israelines]] fixeron un asaltu armáu contra l'aeropuertu y salvaron los rehenes. La operación, llamada [[Operación Entebbe]], foi una derrota qu'humildó a los terroristes, especialmente a George Habash, él que nun dexó secuestrar. El partíu culpáu col fiascu yera Wadie Haddad, él cual censurara y depués espulsáu del grupu dempués el fracasu. == Paz y Civilidad == Dempués la publicación de la [[Programa de los Diez Puntos]] en [[1974]] dende'l Presidente de la OLP, Arafat, y la so declaración antes l'Asamblea Xeneral pola [[ONX]] indicando que la OLP ye preparada p'axustar con Israel, Habash otros dirixentes na OLP dexar y formaron el Frente por Refugu, lo qu'aportunó en que resistencia armada ye la sola respuesta contra la ocupación. Dr. Habash fixo nel xefe del Frente por Refugu, pero mientres les décades de 1970 y 1980, el frente fixo un apoderáu empobináu dende [[Siria]]. Siria tuvo'l predominiu n'El Líbanu onde que'l meyor de los militantes palestinos yeren basaos tres [[1971]]. === Guerra Civil Libanesa === Mientres la [[Guerra Civil Libanesa]] ([[1976]]-[[1990|90]]), el FPLP trataba caltener neutralidá nes batalles ente los sirios y los sos aliaos contra Arafat, anque organizaciones como [[as-Saika]] y el FPLP-CG ayudaron a Siria. El FPLP lluchó contra Israel n'Operación Paz pola Galilea como otros grupos palestinos. === Consultes de [[Madrid]] y [[Oslu]] === Mientres la [[Primer Intifada]] (1987-91) cuadrielles del FPLP llucharon contra Israel nes ciudaes de Cixordania y la Franxa de Gaza de llau de grupos similares que yeren afiliaos con Fatah y el movimientu de la resistencia islámica o [[Hamás]]. El FPLP nun unvió nengún dirixente nin siquier representantes pola [[Conferencia de Paz de Madrid]] en 1991, y tamién en 1993 George Habash dirixó refugar participase nos [[Alcuerdos d'Oslu]]. Pero en 1999 el grupu alcordó haltar la resistencia armada. Nel conseyu de la direición de FPLP en 2000, Habash quedó'l so puestu como secretariu-xeneral del FPLP. El nuevu xefe del grupu, [[Abu Ali Mustafa]], tornó a l'[[Autoridá Nacional Palestina]], y estableció cañes zonales de la organización nes ciudaes de Cixordania y la Franxa de Gaza. Pero la FPLP nun reconoció'l derechu d'esistir d'Israel. Anque'l FPLP alcordó axustar con Israel como miembros del gobiernu palestín de Yasser Arafat y la OLP, l'ala militar del FPLP nun s'eslleió. Pero aquella situación foi común na ANP. Fatah, el grupu qu'axustó los alcuerdos d'Oslu con Israel formaba una milicia ([[Tanzim]]) anque la esistencia de grupos militantes fora de la policía yera una violación de los alcuerdos. == Polítiques al llargu plazu == La política del FPLP camudaba pocu mientres los años. Dr. Habash escribió na década de 1960 qu'un alcuerdu de dos estaos dende'l [[Ríu Xordán]] al [[Mediterraneu]] ye inaceptable. Ende hai otres polítiques que resten dende la fundación de FPLP. * '''Derechu a la torna:''' Ye'l derechu de cada abellugu palestín que fuxó del país en [[1948]] y de los sos descendientes a tornar al so llar ancestral. El derechu a la torna supón negar la llexitimidá del Estáu d'Israel, y reclamar tol territoriu d'Israel, y non solo los territorios que fueron conquistaos en [[1967]], como parte de la tierra y de la nación palestina. * '''Un estáu secular y marxista'''. El FPLP, al contrariu de los grupos islámicos [[Hamás]] y el Yihad Islámicu, refuga la precedencia del [[Islám]] como la relixón estatal nel estáu futuru de Palestina. George Habash y otros partisanos de FPLP yeren [[cristianismu|cristianos]] árabes. La minoría cristiana ente los palestinos alredor del mundu, y especialmente n'Israel y Cixordania, opónse los estremistes musulmanes, y cree nun estáu secular. El FPLP en particular cree nun estáu del modelu [[comunismu soviéticu|soviéticu]]. * '''[[Panarabismu]]'''. FPLP crecía na parte final de la popularidá del [[Gamal Abdel Nasser|nasserismu]], un movimientu en favor d'un estáu xuníu de los pueblos árabes, y amás contra los rexímenes [[Conservadorismu|conservadores]] n'[[Arabia Saudita]] y [[Xordania]]. La idea del panarabismu queda nel programa de FPLP, a pesar del fechu que cuasi tolos homólogos panarabistes nel mundu árabe fracasaron y eslleieron. Los Alcuerdos d'Oslu, na mente de Habash fueron una traición dende Arafat, como'l Programa de los Diez Puntos en 1974. Arafat naquellos tiempos dixo que'l Programa ye pola lliberación de Palestina en fases. En 1993, a lo menos al mundu, Arafat declaró que Oslo ye empezar de paz dientro dos estaos (y al públicu palestín aportunó que ye una parte de la llucha armada de lliberar la entera tierra de Palestina). Cuando alcordó axustar con Israel en 1999, el FPLP comitió a la policía d'Arafat de lliberación en fases. El FPLP cree nun estáu xuníu en Palestina, onde que los xudíos y árabes son iguales, pos nun ye sabíu si esa frase inclusive los xudíos este-[[européu|européos]], o solos los que les sos families llegaron a Israel d'estaos mediu-orientes. == Al-Aqsa == En setiembre de 2000 les negociaciones ente Israel y la OLP fracasaron, y los militantes palestinos decidieron reempezar la llucha armada contra Israel. Tolos grupos armaos, Fatah, Hamas, el FPLP atacaron oxetivos militares israelinos. El FPLP fixo una campaña de coches bomba en ciudaes israelines como [[Xerusalén]], [[Or Yehuda]]/Yehud y [[Haifa]]. [[Abu Ali Mustafa]], el xefe del FPLP decidió asaltar oxetos mas allá de la "llinia verde" ente "Israel" y Cixordania, y llamó al pueblu a lliberar tola tierra histórica de Palestina. El [[27 d'agostu]], [[2001]], foi asesináu na so oficina en [[Ramala]] por un helicópteru de la aéronautica israelina. El so socesor foi Ahmad Sa'adat, qu'ordenó l'asesinatu del ministru de turismu israelín Rehavam Ze'evi el [[17 d'ochobre]] de 2001 por vengación del asesinatu d'Abu Ali Mustafa. L'ala militar del FPLP llamar dende 2001 les '''Brigaes del Mártir Abu Ali Mustafa''' y la so ala política llámase '''Llista del Martír Abu Ali Mustafa'''. Ahmad Sa'adat fuxó tres l'asesín a la ''Mukata'', una cortil bon defendíu en Ramala onde s'atopa los edificios de gobiernu como la oficina d'Arafat. Los executores abellugar na [[Basílica de la Natividá]] en [[Belén]]. Los israelinos abarganaron el barriu y lo destruyeronlo por fases hasta que Arafat alcordó encarcelar a Sa'adat en [[Xericó]], debaxo la observación de carceleros [[Reinu Xuníu|británicos]] y americanos. Los asesinos de Ze'evi tamién fueron encarcelaos con él. El [[14 de marzu]], [[2006]], fuercies especiales del exércitu israelín detuvieron a Sa'adat y los asesinos de Ze'evi. Sa'adat inda ye'l xefe del FPLP, pos el líder del grupu fuera de la cárcel nun ye conocíu pol públicu. == Perfil de Miembru == Los miembros del FPLP son palestinos seculares que s'oponen los Alcuerdos d'Oslu, pero tarrecen, amás, un estáu islámicu como'l que proponen Hamas y el Yihad Islámicu. Los cristianos palestinos siempres tomaron parte n'organizaciones militantes, pero'l FPLP foi la primera con miembros dirixentes cristianos. El [[FDLP]] foi dirixíu pol cristianu Nayef Hawatmeh. Nes ciudaes cisjordanas Belén y Ramala, onde vive la mayoría de la población cristianu-palestina atópase'l mayor sofitu al FPLP. Esta organización apigura dende obreros hasta Palestinos ricos. Un detalle importante ye que les muyeres militen con mayores cotes d'igualdá nel FPLP que nel restu de los grupos, y hai munches guerreres nes Brigaes del Martír Abu Ali Mustafa. == Nel Gobiernu == El FPLP nun tomó parte na primera [[Eleiciones xenerales palestines de 1996|eleición por del Conseyu Llexislativu Palestín]] (CLP), el parllamentu palestín, en [[1996]] porque opunxo los Alcuerdos d'Oslu, pero quedaba nel Conseyu Executivu na OLP, el grupu que dirixe les negociaciones con Israel. En 2006 la FPLP tomó parte nes eleiciones al CLP y recibió dos asientos. La caña política del Frente Popular ye la [[Llista del Mártir Abu Ali Mustafa]], y el xefe ye Sa'adat, lo que, como otros conseyeros palestinos ye encarcerado n'Israel por cargues de crimen seguridad. === Atentaos recién === ==== 2001 ==== * [[8 de febreru]]: Cochebomba nuna ruta a Xerusalén. Cinco civiles mancaos. * [[21 de marzu]]: Cochebomba descubierta y neutralizada na zona de Mexa Shearim, en Xerusalén. * [[23 d'abril]]: Cochebomba en Or Yehuda. Cuatro civiles mancaos. * [[27 de mayu]]: Cochebomba alrodiu de la Ilesia Rusa en Xerusalén. Ensin víctimes. * [[1 de xunu]]: Bomba en Mevasseret Zion. Ensin víctimes * [[18 de xunu]]: Motobomba afayada en Haifa. Ensin víctimes. * [[2 de xunetu]]: Dos cochebombas en Yehud. Once civiles mancaos. * [[27 de xunetu]]: Bomba asitiada nun ómnibus nel centru comercial Malja, en Xerusalén. La bomba había afayada por un guardia de seguridá. Ensin víctimes. * [[22 d'agostu]]: Cochebomba en Xerusalén. Ensin víctimes. * [[3 de setiembre]]: Cochebomba y tres bombes españaes por control remotu en Xerusalén. Nueve civiles mancaos. == Negacionismu del Holocaustu == Nuna entrevista del [[2009]], el representante d'esta organización n'[[El Líbanu]], [[Anwar Raxa]], declaró que [[negacionismu del Holocaustu|negaba l'Holocaustu]], abondando que "los sionistes pudieron falsificar la historia, usando la desgualdrada mentalidá que ve a la historia según los intereses d'unu." (...) Tolos fechos apunten a que ye enchida,<ref>la cifra de 6 millones de xudíos muertos mientres l'[[Holocaustu]]</ref> a la falsificación y la desaxeración".<ref>[http://www.radiojai.com.ar/OnLine/notiDetalle.asp?id_Noticia=42981 ''Entrevista a Anwar Raxa''] en [[Radio Jai]] ([[Arxentina]]). Fonte en [http://www.memri.org/bin/articles.cgi?Page=archives&Area=sd&ID=SP237509 PFLP-GC Representative in Lebanon Anwar Raxa Denies Holocaust, Claims 'Hitler Was No Worse Than the Current U.S. Administration'], ([[MEMRI]]).</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.pflp.ps/ sitio del FPLP (n'árabe)] {{Tradubot|Frente Popular para la Liberación de Palestina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Palestina|Frente Popular pa la Liberacion de Palestina]] [[Categoría:Organizaciones definíes como terroristes per Estaos Xuníos]] [[Categoría:Terrorismu palestín]] [[Categoría:Organizaciones antisemites]] [[Categoría:Organizaciones definíes como terroristes pola Unión Europea]] [[Categoría:Partíos políticos palestinos d'esquierda]] [[Categoría:Frente Popular pa la Lliberación de Palestina]] [[Categoría:Movimientos de lliberación nacional]] nxynob2do5225j66giijwe30lwimijm 0 128310 4496439 4492984 2026-05-26T06:41:05Z Limotecariu 735 4496439 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra Civil d'El Salvador |parte_de = [[Guerra Fría]] |imaxe = ERP_combatants_Perqu%C3%ADn_1990_55.jpg |descripción_imaxe = Guerrilleros de les [[Fuercies Populares de Lliberación Farabundo Martí]] en tomando [[Perquín]], [[departamentu de Morazán]] |fecha = [[15 d'ochobre]] de [[1979]] - [[16 de xineru]] de [[1992]]<br />({{edá n'años, meses y díes |15|10|1979|16|01|1992|}}) |lugar = {{Bandera2|El Salvador}} (zones centrales y orientales) |coordenaes = |casus = |descripción = |resultáu = [[Alcuerdos de Paz de Chapultepec]] |consecuencies = |territorio = |combatientes1 = {{bandera imaxe |Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg}} '''[[Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional|FMLN]]''' ([[Coordinadora Revolucionaria de Mases|CRM]]) * [[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (El Salvador)|ERP]] ([[Lligues Populares 28 de febreru|LP-28]]) * {{bandera imaxe |The flag of the Fuerzas Populares de Liberación Farabundo Martí (FPL).svg}} [[Fuercies Populares de Lliberación Farabundo Martí|FPL]] ([[Bloque Popular Revolucionariu|BPR]]) * {{bandera imaxe |RNflag.jpg}} [[Resistencia Nacional|RN]] ([[Frente d'Aición Popular Unificada|FAPU]]) * [[Partíu Revolucionariu de los Trabayadores Centroamericanos|PRTC]] ([[Movimientu de Lliberación Popular|MLP]]) * [[Partíu Comunista Salvadoreñu|PCS]] ([[Unión Democrática Nacionalista|UDN]]) '''Sofitaos por:''' * {{bandera2|Cuba}} * {{bandera2|Nicaragua}} * {{bandera2|Libia|1977}} |combatientes2 = {{bandera|El Salvador}} '''[[Política d'El Salvador|Gobiernu d'El Salvador]]''' * [[Fuercia Armada d'El Salvador]] (FAES) * {{bandera imaxe |Salvadoran Army Seal.svg}} [[Exércitu d'El Salvador]] * {{bandera imaxe |El Salvador Air force Badge.svg}} [[Fuercia Aérea Salvadoriana]] * {{bandera imaxe |Salvadoran Navy Seal.svg}} [[Fuercia Naval d'El Salvador]] * [[Escuadrones de la muerte (El Salvador)|Escuadrones de la muerte]] '''Sofitaos por:''' * {{bandera2|Estaos Xuníos}} *{{bandera2|Méxicu}} * {{bandera2|Taiwán}} * {{bandera2|Israel}} * {{bandera2|Reinu Xuníu}} * {{bandera2|Arxentina}} * {{bandera2|Brasil|1968}} * {{bandera2|Guatemala}} * {{bandera2|Colombia}} * {{bandera2|Paraguái|1954}} * {{bandera2|Chile}} * {{bandera2|Costa Rica}} |combatientes3 = |comandante1 = {{bandera imaxe |Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg}} [[Schafik Handal]] * {{bandera imaxe |Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg}} [[Joaquín Villalobos]] * {{bandera imaxe |Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg}} [[Salvador Cayetano Carpio|Cayetano Carpio]] * {{bandera imaxe |Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg}} [[Salvador Sánchez Cerén]] |comandante2 = {{bandera|El Salvador}} [[José Guillermo García]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[Onecífero Blandón]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[Eugenio Vides Casanova]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[René Emilio Ponce]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[Álvaro Magaña]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[José Napoleón Duarte]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[Alfredo Cristiani]] |comandante3 = |soldaos1 = '''FMLN''':<br /> 12&nbsp;000-15&nbsp;000 (1984)<ref name= Doyle222 >Michael W. Doyle, Ian Johnstone & Robert Cameron Orr (1997). ''Keeping the Peace: Multidimensional UN Operations in Cambodia and El Salvador''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], páxs. 222. ISBN 978-0-521-58837-9.</ref><br />6000-15&nbsp;000 (1985)<ref>Charles Hobday (1986). ''Communist and Marxist parties of the world''. Nueva York: Longman, páxs. 323. ISBN 978-0-582-90264-0.</ref><br /><small>(probablemente 10&nbsp;000)</small><ref name= Gallardo249 >María Eugenia Gallardo & José Roberto López (1986). ''Centroamérica''. San José: IICA-FLACSO, páxs. 249. ISBN 978-92-9039-110-4.</ref><br />8000-10&nbsp;000 (1992)<ref>«[http://eleconomista.com.mx/columnes/columna-especial-politica/2010/10/13/salvador-30-anos-fmln El Salvador 30 años del FMLN]». ''L'Economista''. 13 d'ochobre de 2010.</ref><ref>[http://redalyc.uaemex.mx/pdf/520/52001601.pdf 2006 - Manuel Guedán - Carta del Direutor. Un Salvador violentu celebra quince años de paz], artículu de la revista ''Quorúm. Revista del Pensamientu iberoamericanu'', iviernu, númberu 016, Universidá d'Alcalá, Madrid, España, páxs. 6-11.</ref><ref>Armaos con: [[Fusil d'asaltu|fusiles d'asaltu]] [[AK-47]] y [[Fusil M16|M16]], [[Ametralladora|Ametralladores]] [[RPK]] y [[PKM]] y esplosivos artesanales.</ref> |soldaos2 = '''FFAA''':<br />9850 (1980)<ref name= Doyle222 /><br />39&nbsp;000<ref name= Doyle222 />-51&nbsp;150<ref name= Gallardo249 />(1985)<br />63&nbsp;000<ref>{{Cita web |url=http://spanish.state.gov/respas/38114.htm |títulu=Direición d'Asuntos del Hemisferiu Occidental Información xeneral-- El Salvador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140317111453/http://spanish.state.gov/respas/38114.htm |fechaarchivu=2014-03-17 }}</ref><ref>Armaos con fusiles d'asaltu M16, [[IMI Galil]] y [[Heckler & Koch G3|G3]]. [[Subfusil]]es [[Uzi]]. Armes pesaes incluyendo [[artillería]] y [[misil]]es de fabricación norteamericana y [[helicópteru|helicópteros]] y aviones de combate.</ref>-70&nbsp;000<ref name= Bounds384 >Andrews Bounds (2001). «El Salvador: History.» ''South America, Central America and The Carribean 2002''. 10a. edición. Londres: Routledge páxs. 384. ISBN 978-1-85743-121-6. Unos 55&nbsp;000 regules y 15&nbsp;000 paramilitares.</ref>(1992) |soldaos3 |baxes2 = |baxes3 = |baxes4 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = Unos 80&nbsp;000 muertos (mayoría civiles), 550&nbsp;000 movíos internos y 500&nbsp;000 refuxaos n'otros países.<ref name= Bounds384 /> }} Conozse comúnmente como '''[[guerra civil]] d'[[El Salvador]]''' al conflictu bélicu internu asocedíu nel país [[Centroamérica|centroamericanu]], nel que l'exércitu gubernamental —la [[Fuercia Armada d'El Salvador]] (FAES)— enfrentar a les fuercies insurxentes del [[Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional]] (FMLN). El conflictu armáu nunca foi declaráu en forma oficial, pero considérase usualmente que se desenvolvió ente 1980 y 1992,<ref name="CVES">{{Cita web |url=http://virtual.ues.edu.sv/bvues/index.php?option=com_content&task=view&id=103&Itemid=125 |títulu=Cronoloxía de la violencia, Reporte de la Comisión de la Verdá pa El Salvador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028171959/http://virtual.ues.edu.sv/bvues/index.php?option=com_content&task=view&id=103&Itemid=125 |fechaarchivu=2007-10-28 }}</ref> anque'l país vivió un ambiente de crisis política y social mientres la década de [[1970]]. El [[Víctimes de la Guerra Civil d'El Salvador|númberu de víctimes]] d'esta confrontación armada foi calculáu en 75&nbsp;000 muertos y sumíos.<ref>Les cifres non oficiales sobre'l númberu de víctimes varien, «75&nbsp;000 muertos y 15&nbsp;000 sumíos»: free-people.net, [http://tierra.free-people.net/paises/pais-historia-de-el-salvador.php, República d'El Salvador]</ref><ref>«70,000 muertos»: BBC Mundo. «[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_3550000/3550459.stm Radiografía d'El Salvador]»</ref> El conflictu armáu concluyó, depués d'un procesu de diálogu ente les partes, cola firma de los [[Alcuerdos de Paz de Chapultepec]], que dexó la desmovilización de les fuercies guerrilleres y la so incorporación a la vida política del país. Sicasí, El Salvador yá sufriera enantes, siquier una guerra civil, ente [[1826]] y [[1829]], cuando formaba parte de les [[República Federal de Centro América]].<ref>''Historia Xeneral de Centroamérica'', Tomu III, páxs. 103-118</ref> Según la [[Comisión de la Verdá pa El Salvador|Comisión de la verdá]] de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]], les fuercies gubernamentales fueron les acusaes nel 85% de les 22.000 denuncies recibíes ente casos d'homicidios, desapaiciones, violaciones, tortures, secuestros y mancadures,<ref>http://www.nytimes.com/es/2016/07/15/la corte suprema-de-el-salvador-declara-inconstitucional-la llei-de-amnistia/</ref> concluyendo dempués que fueron les responsables del 62% de los asesinatos de civiles, ente que los grupos paramilitares d'estrema derecha (ente los que s'atopen los [[Escuadrones de la muerte (El Salvador)|Escuadrones de la Muerte]]) seríen responsables del 35% y los guerrilleros del [[Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional|FLMN]] yeren responsables tan solo del 3% de los homicidios.[https://www.marxists.org/espanol/tematica/elsalvador/organizaciones/naciones-xuníes/cv-ye/anexos-informe-comision-verdá-pa-el-salvador-t2.pdf] == Antecedentes == {{AP|Historia d'El Salvador}} === La continua crisis política === Dende la independencia d'[[España]] en [[1821]], el país vivió continues crisis polítiques. Nos dos décades que siguieron a esti fechu, El Salvador intentó establecer una federación coles demás naciones centroamericanes. Tres el fracasu del proyeutu federal, El Salvador promulgó la so primer Constitución como estáu unitariu en [[1841]]. Nos años siguientes, el país vivió nun estáu de constante inestabilidá política, por cuenta del bracéu ente [[lliberal]]es y [[Conservadorismu|conservadores]]. El trunfu definitivu de los primeres, en [[1871]], favoreció una socesión de gobiernos empobinaos por terratenientes, la República Cafetalera». Mientres esta dómina, en [[1881]] y [[1882]], el presidente [[Rafael Zaldívar]] decretó l'abolición de la propiedá comunal y [[ejido|ejidal]]. Los historiadores consideren qu'esta midida contribuyó a crear una '''concentración na tenencia de la tierra''', una de les causes de la guerra civil nel sieglu XX.<ref>''Historia d'El Salvador'', Tomu II, páxs. 13-21</ref> === Los gobiernos militares === N'avientu de [[1931]], el xeneral [[Maximiliano Hernández Martínez]] convertir en [[Presidente d'El Salvador]], dempués del derrocamientu del gobernante civil, [[Arturo Araujo]] . Col xeneral Hernández Martínez empecipió una socesión de gobiernos militares qu'habríen de rexir el país hasta 1979. La concentración de la tierra en poques manes y les enormes desigualdaes sociales xeneraron un [[Llevantamientu llabrador de 1932 (El Salvador)|llevantamientu llabrador ya indíxena en 1932]], que foi brutalmente reprimíu, con cerca de 30.000 muertos. El réxime de Martínez consolidóse dempués de contener la rebelión, calteniéndose nel poder hasta [[1944]]. Na década de 1950, los gobiernos de los coroneles [[Óscar Osorio]] y [[José María Lemus]], impulsaron delles reformes sociales pero caltuvieron un fuerte control de la oposición. La llamada «[[Guerra del Fútbol]] » con Honduras 1969, provocó'l regresu en masa de miles de salvadoreños establecíos nel país vecín, lo que fizo aumentar les tensiones sociales.<ref>ibid. páx. 246</ref> === Los años 1970 === Mientres la década de 1970, El Salvador tresformóse progresivamente nuna fervencia social. La falta de llibertaes, l'abismal fienda ente ricos y probes (el 10&nbsp;% de la población esfrutaba del 80&nbsp;% de les riqueces del país), sumaos a la creciente tensión internacional ente occidente y el bloque comunista, contribuyíen a caldiar el país. En [[1970]], surdieron les [[Fuercies Populares de Lliberación Farabundo Martí]] (FPL), una dixebra del [[Partíu Comunista Salvadoreñu]] (fundáu en [[1930]]). En [[febreru]] de [[1971]], el Grupu», una organización formada por estudiantes universitarios, (antecedente del [[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (El Salvador)|Exércitu Revolucionariu del Pueblu]], ERP) secuestró y dio muerte al empresariu Ernesto Regalado Dueñas, na primer aición armada d'un grupu d'esquierda revolucionaria.<ref>Escobar Galindo, David. «[https://web.archive.org/web/20070926221448/http://archive.laprensa.com.sv/20060520/opinion/483679.asp El duelu pol Duelu...”]»</ref> Nes eleiciones del [[20 de febreru]] de [[1972]], la oposición civil conformó la coalición denomada Unión Nacional Opositora (UNU) que presentó como candidatu presidencial, al ex alcalde de [[San Salvador]], [[José Napoleón Duarte]]. Depués de los comicios, el Conseyu Central d'Eleiciones, declaró ganador al candidatu oficial, Coronel [[Arturo Armando Molina]]. La UNU realizó denuncies repitíes sobre un fraude eleutoral de grandes proporciones: {{cita|Estudios fechos con posterioridá amosaron que de forma fraudulenta el Conseyu Central d'Eleiciones suspendió'l conteo y finalmente declaró que'l coronel Molina llograra la mayoría sobre la UNU.<ref>''Historia d'El Salvador'', Tomu II, páx. 234</ref>}} El [[25 de marzu]] de [[1972]], en protesta pol fraude, un grupu de mozos militares trató fallidamente de dar un golpe d'estáu. El fracasu de la oposición eleutoral contribuyó a acelerar el procesu de radicalización social y a engrosar les files de les apocayá fundaes organizaciones guerrilleres.<ref>ibid. páx. 240</ref> En febreru de [[1977]], nun nuevu procesu eleutoral calificáu como fraudulento foi escoyíu presidente'l xeneral [[Carlos Humberto Romero]]. En [[1975]] constituyéronse les Fuercies Armaes de la Resistencia Nacional (FARN), como dixebra del ERP y en 1976 surdió'l Partíu Revolucionariu de los Trabayadores Centroamericanos. Estos grupos armaos caltuvieron una rellación de cooperación coles organizaciones obreres, llabradores y estudiantiles (los llamaos ''frentes de mases''). Pa financiase los nacientes grupos guerrilleros recurrieron a los secuestros d'empresarios y funcionarios públicos como los de Roberto Poma (secuestráu pol ERP) y Mauricio Borgonovo Pohl (secuestráu poles FPL), dambos socedíos en [[1977]]. El gobiernu de Molina y el del so socesor Romero trataron de contener la crecedera de los movimientos d'esquierda cola represión executada polos cuerpos de seguridá y el grupu paramilitar ORDE. A fines de los años setenta los grupos paramilitares sumaben unos 100&nbsp;000 miembros armaos.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/elsalvador2.htm Global security - El Salvador Civil War]</ref> Hubo asesinatos selectivos de maestros, dirixentes llabradores y sindicales y estudiantes universitarios y represión de manifestaciones públiques, como la disolución d'una [[Masacre estudiantil del 30 de xunetu de 1975|marcha estudiantil]] el [[30 de xunetu]] de [[1975]] y la llamada ''[[Catedral Metropolitana de San Salvador|matanza de les graes de Catedral]]'' el 8 de mayu de [[1979]]. == Contendentes == === Gobiernu d'El Salvador y Fuercia Armada === {{AP|Fuercia Armada d'El Salvador}} === FMLN === {{AP|Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional}} Antes de la formación del FMLN, hubo dellos intentos pa llograr la unidá de les fuercies guerrilleres. El [[19 d'avientu]] de [[1979]] formóse la Coordinadora Políticu Militar, integrada poles FPL, la RN y el PCS. El [[22 de mayu]] de [[1980]] formóse la [[Direición Revolucionaria Unificada]] (DRU), nel cual participaron les FPL, el ERP, la RN y el PCS. Foi fundáu'l [[10 d'ochobre]] de [[1980]], como l'alianza de les organizaciones políticu militares d'esquierda: les [[Fuercies Populares de Lliberación Farabundo Martí]] (FPL), l'[[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (El Salvador)|Exércitu Revolucionariu del Pueblu]] (ERP), la [[Resistencia Nacional]] (RN) y el [[Partíu Comunista Salvadoreñu]] (PCS). N'avientu del mesmu añu sumóse'l [[Partíu Revolucionariu de los Trabayadores Centroamericanos]] (PRTC). === Contestu internacional === La guerra civil d'El Salvador, foi considerada como unu de los conflictos derivaos de la confrontación ideolóxica, política y militar ente la [[Xunión Soviética]] y los [[Estaos Xuníos]] (colos sos respeutivos aliaos), conocida como [[Guerra Fría]]. Los dos bandos en bracéu nel conflictu salvadoreñu, taben influyíos pola guerra global. El Gobiernu d'El Salvador caltuviera una firme alianza colos Estaos Xuníos dende mediaos del [[sieglu XX]]. Oficiales del exércitu gubernamental, la FAES, recibieron ensayamientu en centros militares d'Estaos Xuníos como la [[Escuela de les Amériques]] entá na dómina anterior al conflictu bélicu salvadoreñu, llogrando'l sofitu de los gobiernos de [[Jimmy Carter]], [[Ronald Reagan]] y [[George H. W. Bush]].[[Ficheru:Protest_against_the_Salvadoran_Civil_War_Chicago_1989_4.jpg|thumb|derecha|Protestes en Chicago pola intervención d'Estaos Xuníos n'El Salvador (1989).]] Per otra parte, dellos movimientos d'[[esquierda]] que conformaron el FMLN, cuantimás, el [[Partíu Comunista Salvadoreñu]], calteníen rellaciones de cooperación cola [[XRSS]], los países del bloque socialista d'[[Europa del Este]], [[Cuba]] y [[Nicaragua]]. == El conflictu armáu == {{VT| Cronoloxía de la Guerra Civil Salvadoriana}} Escontra [[1979]], la violencia ente'l gobiernu derechiegu y la oposición izquierdista dexeneró nuna guerra civil. La izquierda entamar na agrupación que buscaba recoyer el testimoniu de [[Agustín Farabundo Martí|Farabundo Martí]], el denomináu [[Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional]] (FMLN), lideráu por [[Schafik Handal]], [[Salvador Cayetano Carpio]] y [[Joaquín Villalobos]], con sofitu de los sectores llabradores entamaos nes zones rurales y ente los sectores obreros urbanos. El [[24 de marzu]] de [[1980]] el [[Arzobispu]] de [[San Salvador (El Salvador)|San Salvador]], Monseñor [[Óscar Arnulfo Romero]], foi asesináu por Marín Samayor Acosta, baxu ordenar de [[Roberto d'Aubuisson]],<ref>Valencia, Francisco Elías; Castellón, Gabriela; Pérez, David (9 de setiembre de 2011). «El francotirador que disparó contra Monseñor Romero foi un ex Guardia Nacional». Diariu Co Llatín. Archiváu dende l'orixinal el 27 de payares de 2015. Consultáu'l 24 de mayu de 2013.</ref><ref>Diariu Clarín, ed. (11 de setiembre de 2011). «Dempués de 31 años supo quién asesinó al arzobispu Arnulfo Romero». Consultáu'l 24 de mayu de 2013</ref> mientres la celebración d'una [[misa]], na [[capiya]] del hospital Divina Providencia. A midida que el conflictu avanzaba, la [[guerrilla]] llogró sofitu indireutu y direutu tamién de [[Cuba]], y el plenu respaldu del réxime sandinista de [[Nicaragua]], una vegada nel poder, tres el derrocamientu de la [[dictadura]] [[Somocismo|somocista]] d'[[Anastasio Somoza Debayle]] el [[19 de xunetu]] de [[1979]] pola [[guerrilla]] [[marxista]] del Frente Sandinista de Lliberación Nacional ([[FSLN]]). El [[Exércitu Popular Sandinista]] (EPS) d'esi país sofitó al FMLN unviándo-y armes d'orixe [[URSS|soviéticu]], tales como los [[Fusil d'asaltu|fusiles d'asaltu]] [[AK-47]] y [[ametralladora|ametralladores]] llixeres [[RPK]], dambos de [[Calibre (armes de fueu)|calibre]] [[7,62 x 39 mm]]; les ametralladores [[PKM]] de [[7,62 x 54 R]] y les [[bazuca|bazuques]] antitanque [[RPG-7]] al traviés del [[Golfu de Fonseca]]. Atribuyóse la insurrección, la [[Ofensiva xeneral de 1981]] a entamos del mes de xineru del mesmu añu, a una combalechadura soviético-cubano-nicaraguana y el [[23 de febreru]] dar a conocer un documentu ellaboráu pola Axencia Central d'Intelixencia ([[CIA]]) demostrando la unviada d'armes a los guerrilleros salvadoreños dende Nicaragua. Munchos sandinistas dexaron los sos llares y fuéronse a El Salvador a combatir del llau del FMLN. [[Ficheru:Masakro-%C4%89e-Suchitoto-Salvadoro.jpg|thumb|left|mural de la masacre de tenango y guadalupe]] El gobiernu, pela so parte, movilizó al exércitu y a la policía con cuenta de combatir a la insurxencia. Con sofitu del gobiernu norteamericanu, establecióse los [[Batallones d'Infantería de Reaición Inmediata]] (BIRI), ente estes unidaes d'élite, el denomináu [[Batallón Atlacatl]]. El [[gobiernu d'Estaos Xuníos]] unvió al exércitu salvadoreñu, la [[Fuercia Armada d'El Salvador]] (FAES), fusiles d'asaltu [[Fusil M16|M16]] de [[5,56 x 45 mm]], que foi'l más usáu pola FAES; delles unidaes d'esta usaron los fusiles d'asaltu [[Heckler & Koch G3]] [[Alemaña|alemán]], de 7,62 x 51 mm, [[IMI Galil]] [[Israel|israelín]] de la mesma munición del M16 y el [[subfusil]] [[Uzi]] israelín de 9 mm. La FAES tenía dellos [[helicópteru|helicópteros]] Huey y Md 500 de defensa d'Estaos Xuníos artillados, como los usaos na [[Guerra de Vietnam]], colos cualos patrullaben dende l'aire les cais de la capital p'afayar a los ''subversivos'', términu despreciatible col cual dicíase-y a los guerrilleros. Enllantóse'l [[toque de queda]] a les 7 de la nueche y el reclutamiento de menores d'edá na FAES anque tamién hubo menores que llucharon nel FMLN. [[Ficheru:ERP_combatants_Perqu%C3%ADn_1990_39.jpg|thumb|Combates en Perquín, marzu de 1985.]] En tantu, grupos de militares y policías al marxe de la llei, con sofitu d'empresarios y terratenientes, crearon los llamaos [[Escuadrones de la Muerte]], que se dedicaben a apavorar les zones rurales y paupérrimas, d'onde'l FMLN llograba'l so mayor sofitu. En dos ocasiones ([[1981]] cola [[Ofensiva xeneral de 1981]], y en [[1989]], cola [[Ofensiva hasta'l tope]]) el FMLN intentó conquistar la ciudá capital, [[San Salvador (El Salvador)|San Salvador]], y les cabeceres departamentales ensin consiguilo, pos la FAES refugó l'ataque de los guerrilleros que baxaron de los montes qu'arrodien a la capital; na postrera de les cuales la llucha llegó hasta poques cortes de la Casa Presidencial. Cuando'l [[Presidente d'Estaos Xuníos]] [[Ronald Reagan]] tomó posesión del poder el [[20 de xineru]] de 1981 presentó esa ofensiva, empecipiada 3 selmanes antes, como una prueba de la meyora soviética en Llatinoamérica. Los gobiernos de [[Méxicu]], [[Venezuela]] y [[Francia]] reconocieron al FMLN como una fuercia batalloso lllexítima. == La paz == En [[1990]] les dos partes aceptaron que la [[ONX]] oficiara de mediador nel conflictu y empecipiáronse conversaciones con cuenta d'atopar una solución a la guerra. Tres intenses negociaciones, la ONX diseñó un plan, a cumplise per etapes, según el cual: * Los rebeldes teníen de destruyir les sos armes ya indicar la llocalización de tolos sos arsenales y municiones. Coles mesmes, debíen desmovilizarse y dexar el pasu de les autoridaes y la policía. * El gobiernu debía, pela so parte, desmovilizar al exércitu, la policía y desarticular a los [[Escuadrón de la muerte (El Salvador)|escuadrones de la muerte]]. A finales de [[1991]] la ONX certificó que dambos bandos cumplieren colos sos compromisos y convocar a la firma de los [[Alcuerdos de Paz de Chapultepec]] el [[16 de xineru]] de [[1992]] nel [[Castiellu de Chapultepec]], [[Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]]. El ministru de defensa na dómina del cumplimientu del Alcuerdu de Paz foi'l Xeneral [[Xeneral H. Corado Figueroa|Humberto Corado Figueroa]]. === Consecuencies === [[Ficheru:Monumento memoria y verdad.JPG|right|200px|thumb|''[[Monumentu a la Memoria y la Verdá]]'' : Dedicáu a les víctimes de violaciones a los derechos humanos mientres el periodu de los años setenta a los noventa n'El Salvador.]] Envalórase que la guerra dexó un saldu de 75&nbsp;000 muertos, na so mayoría civiles. Si tener en cuenta que na década de 1980 la población d'El Salvador rondaba los 4,5 millones d'habitantes, ello equival a dicir que casi'l 2&nbsp;% de la población perdió la vida nel conflictu. Decenes de miles de persones resultaron mancaes físicamente (de resultes d'armes de fueu, esplosiones, [[Mina terrestre|mines antipersonales]], etc.) y miles d'ellos quedaron con mutilaciones que los incapacitaron pa tola vida. Miles, tamién, resultaron con graves remortines psicolóxiques (si tener en cuenta les [[violación|violaciones]] a les que fueron sometíes incontables muyeres y les [[tortura|tortures]] y vexames que carecieron otros tantos homes). Numberosos neños quedaron güérfanos de padre, madre, o dambos. Los daños materiales fueron cuantiosos. Pontes, carreteres, torres de tresmisión llétrica, etc. resultaron destruyíos o severamente estropiaos; la fuga de capitales, y la retirada del país o'l zarru d'innumberables empreses fizo que la economía del país estancara mientres más d'una década. La reconstrucción de la infraestructura enllargóse hasta l'actualidá. Dende'l puntu de vista social, el costu tamién foi bien alto. La desmovilización de los excombatientes y la so reinserción a la vida civil fueron un duru llabor qu'entá sigue. De resultes de la guerra, quedaron en manes de la población civil miles d'armes de fueu, lo cual favoreció'l surdimientu de les peaes de moces y adultos denominaes ''[[mara (peada)|maras]]'', dedicaes a la delincuencia y al tráficu de drogues, y que fixeron d'El Salvador unu de los países (con ausencia de guerra) más violentos del mundu. Per otru llau, cerca de 500&nbsp;000 salvadoreños viéronse obligaos a abandonar el país. La mayoría aniciar nel estáu [[Estaos Xuníos d'América|norteamericanu]] de [[California]], onde los emigraos y los sos descendientes convirtiéronse nuna importante fuercia económico-llaboral, y les remeses de dineru qu'unvien a los sos familiares n'El Salvador tresformáronse n'unu de los principales motores de la economía nacional. Dende'l puntu de vista políticu, el país [[democracia|democratizóse]]. Dende'l final de la guerra civil hasta agora, toles eleiciones realizaes n'El Salvador fueron curioso monitorizadas pola ONX y otros organismos internacionales, con cuenta d'asegurar la tresparencia de los comicios. Les nueves instituciones creaes como productu de los alcuerdos de paz (Procuradoría de los Derechos Humanos, [[Policía Nacional Civil d'El Salvador]], etc.) garanticen el bon funcionamientu del sistema políticu, y procuren caltener a tolos sectores de la sociedá. Sicasí tou ello, la guerra dexó una gran polarización y rensía na sociedá salvadoriana == Ver tamién == * [[Alcuerdos de Paz de Chapultepec]] * [[Comisión de la Verdá pa El Salvador]] * [[Batallones d'Infantería de Reaición Inmediata]] (BIRI) * [[Escuadrón de la muerte (El Salvador)]] * [[Equipu Arxentín d'Antropoloxía Forense]] * [[Frente Farabundo Martí pa la Lliberación Nacional]] * [[Fuercia Armada d'El Salvador]] * [[Historia d'El Salvador#La Guerra Civil (1980-1992)|Historia d'El Salvador]] * [[Llevantamientu llabrador n'El Salvador de 1932]] * [[Mártires de la UCA]] * [[Ofensiva xeneral de 1981]] * [[Óscar Arnulfo Romero]] * [[Películes sobre la Guerra Civil d'El Salvador]] * [[Susan Meiselas]] (fotógrafa) * [[Víctimes de la Guerra Civil d'El Salvador]] * [[Voces Inocentes]] (película) == Bibliografía == * ''De la Llocura a la Esperanza: la guerra de los Dolce Años n'El Salvador'': Reporte de la Comisión de la Verdá pa El Salvador, 1993. * ''Historia d'El Salvador'', Tomos I y II, Conveniu Cultural Méxicu-El Salvador, Ministeriu d'Educación, 1994. * ''Historia Xeneral de Centroamérica'', Edelberto Torres Rivas, et al., Sociedá Estatal Quintu Centenariu y Facultá Llatinoamericana de Ciencies Sociales, 1a. edición, Madrid, 1993, ISBN 84-86956-28-5 * ''Masacres: Trazos de la hestoria salvadoriana narraos poles víctimes''. (Segunda edición, abril de 2006). San Salvador: Centru pa la Promoción de los Derechos Humanos Madeleine Lagadec. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Wikisource|Category:Guerra Civil d'El Salvador|la Guerra Civil Salvadoriana}} * {{Enllaz rotu|1=El Salvador: Puxanza del Movimientu popular |2=http://www.nodo50.org/arevolucionaria/masarticulos/payares2004/salvador6.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.museo.com.sv Muséu de la Pallabra y la Imaxe El Salvador] * [http://www.youtube.com/user/salarrues Documentales sobre la guerra civil salvadoriana] {{Tradubot|Guerra civil de El Salvador}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'El Salvador]] [[Categoría:Guerra Civil d'El Salvador| ]] [[Categoría:Guerra Fría]] [[Categoría:Guerres civiles]] 7cj8u5kpqn89ilpybaq13lcinqekcsx 0 128380 4496429 4467019 2026-05-26T06:15:09Z Limotecariu 735 4496429 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Invasión de Sablera Girón |imaxe = Cuba Bahia de Cochinos-es.svg |descripción_imaxe = Llocalización de la badea de Cochinos |conflictu = Parte de la [[Guerra Fría]] |fecha = [[15 d'abril|15]]-[[19 d'abril]] de [[1961]] |lugar = Playa Girón na Badea de Cochinos, costa sur de [[Cuba]]. |resultáu = Victoria cubana |descripción = |casus = [[Revolución cubana]] |territorio = Ciénaga de Zapata, Provincia de Matances combatientes1 = {{bandera|Cuba}} [[República de Cuba]] |combatientes2 = {{bandera|Cuba}} [[Disidencia cubana|Exiliaos cubanos]]<br/> '''Sofitaos por:''' * {{bandera2|Estaos Xuníos}}<br /> '''Sofitaos por:''' {{bandera2|Guatemala}}<ref>http://www.soy502.com/articulo/operacion-fallida-bahia-cochinos-xestu-guatemala-50172</ref><ref>http://cronica.gt/la-cia-guatemala-y-bahia-cochinos/</ref><br />{{bandera2|Nicaragua}}<ref>http://www.prensalibre.com/john-f-kennedy-llogra-la presidencia-d'estaos xuníos</ref> |comandante1 = {{bandera|Cuba}} [[Fidel Castro|Fidel Castro Ruz]] * {{bandera|Cuba}} [[José Ramón Fernández Álvarez (militar)|José Ramón Fernández]] * {{bandera|Arxentina}}&nbsp;{{bandera|Cuba}} [[Ernesto "Che" Guevara]] * {{bandera|Cuba}} [[Efigenio Ameijeiras Delgado]] |comandante2 = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[John F. Kennedy]] * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Richard M. Bissell]] * {{bandera|Cuba}} [[José Pérez San Román]] * {{bandera|Cuba}} [[Erneido Oliva]] |soldaos1 = 15&nbsp;000{{ensin referencies}} |soldaos2 = 1.511 |baxes1 = 157 muertos |baxes2 = 115 muertos<br />1.189 prindaos |mancaos1 = 300 |mancaos2 = |campaña = }} La '''invasión de badea de Cochinos''', tamién conocida como '''invasión de [[Sablera Girón]]''' o la '''batalla de Girón''',<ref>[http://www.ain.cu/2011/abril/15ed-mesa.htm Mesa Redonda cola Reflexón de Fidel La Batalla de Girón]{{ enllaz rotu|1=Mesa Redonda cola Reflexón de Fidel La Batalla de Girón|2=http://www.ain.cu/2011/abril/15ed-mesa.htm}}</ref>foi una operación militar na que tropes de cubanos exiliaos, sofitaos por [[Estaos Xuníos]] invadieron [[Cuba]] n'abril de [[1961]], pa intentar crear una [[cabeza de sablera]], formar un gobiernu provisional y buscar el sofitu de la [[Organización de los Estaos Americanos]] y la reconocencia de la comunidá internacional. L'aición acabó en fracasu en menos de 65 hores. Foi dafechu entartallada poles Milicies y les Fuercies Armaes Revolucionaries (FAR) de Cuba. Más d'un centenar de soldaos invasores morrieron, y los cubanos prindaron a otros 1200, xunto con importante material bélico. == Contestu históricu y xeográficu == El [[1 de xineru]] de [[1959]], dempués de 25 meses de llucha guerrillera, trunfó la [[Revolución cubana]] dirixida pol abogáu [[Fidel Castro]]. Hasta entós, y dende la independencia formal d'[[España]] en [[1898]], Cuba tuviera so la influencia político y económico d'[[Estaos Xuníos]], incluyendo una ocupación militar (1898 y 1906). Nun contestu de plena [[Guerra Fría]] l'alministración d'Estaos Xuníos consideró que la Revolución Cubana yera seriu peligru, non solo pol fechu de tener tan próximu un aliáu de la [[Xunión Soviética]], sinón porque dende bien ceo quedó n'evidencia que podíen sirvir d'exemplu a otres revoluciones en [[Llatinoamérica]]. La deposición del presidente interín [[Manuel Urrutia Lleó]] (más favorable a la democracia representativa), el conflictu pol llevantamientu del Comandante [[Huber Matos]], los fusilamientos de exmiembros de les fuercies represives batistianas y la promulgación de la llei de [[Reforma Agraria]] qu'espropió los [[Latifundio|latifundio]] agrícoles y agropecuarios de compañíes d'Estaos Xuníos llevaron a que les rellaciones ente Estaos Xuníos y Cuba empezaren a enterriase. Los Estaos Xuníos suspendieron la cuota [[caña d'azucre azucrero]] y dexaron de mercar esti recursu a Cuba, qu'entós daquella yera práuticamente'l so únicu productu d'[[esportación]] con alta rentabilidá, pero llueu'l gobiernu cubanu atopó un comprador seguru na [[Xunión Soviética]]. El gobiernu d'Estaos Xuníos detuvo toles ventes de [[petroleu]] a Cuba provenientes d'Estaos Xuníos y los sos países aliaos col propósitu desestabilizador de paralizar la [[industria]] y polo xeneral la [[Economía de Cuba|economía de la isla]]. La [[XRSS]] rápido respondió unviando petroleu crudo a Cuba, les refineríes de capital d'Estaos Xuníos negar a procesar el petroleu soviético y en respuesta a estes aiciones, Cuba [[estatización|nacionalizó]] progresivamente toles posesiones d'empreses d'Estaos Xuníos nel país. Amás de decretar casi de momentu l'[[embargu]] económicu de Cuba, el presidente [[Dwight Eisenhower]] nun tardó n'ordenar el sofitu d'organizaciones anticastristas tanto dientro como fora de la islla que trataren de derrocar al réxime de [[Fidel Castro]], y asina s'entamaron cientos d'intentos d'asesinatu del líder cubanu per parte de la [[CIA]] (darréu desclasificaos). Esta situación llevó a la rotura de toa clase de rellaciones polítiques y económiques ente los dos países a principios de [[1961]]. N'agostu de 1960, la CIA contauta en Chicago cola Cosa Nostra pa desenvolver un proyeutu d'asesinatos simultáneos de Fidel Castro, Raúl Castro y Che Guevara. Sicasí, si la operación tenía ésitu y qué un gobiernu proamericano fuera restauráu en Cuba, los Estaos Xuníos comprometer a que la mafia recupere " el monopoliu de los xuegos, de la prostitución y de la droga "<ref>https://www.theguardian.com/world/2007/jun/27/usa.cuba</ref><ref>http://www.legrandsoir.info/L-invasion-de-la-Baie-des-Cochons-a-Cuba.html</ref> == Preparativos == El [[17 de marzu]] de [[1960]], Eisenhower ordenó a la [[CIA]] la organización d'una unidá de [[guerrilla]] compuesta por [[cubano-norteamericanu|exiliaos cubanos]], col propósitu de derrocar al líder [[Fidel Castro]]. Nesta empresa, la CIA tenía la responsabilidá de coordinar aiciones d'intelixencia con grupos anticastristas dientro de Cuba, que pudieren facilitar la invasión. Pos se confiaba en llevantamientos populares contra Castro y en deserciones masives nes sos fuercies.<ref>[http://www.conexioncubana.net/index.php?id=1465&sitd=317&sk=view&st=content Conexón Cubana - Badea Cochinos]</ref> En payares de [[1959]] empezaron a axuntase grupos que fueren opositores a la dictadura de Batista, y que nun taben acordies con l'aldu que taba tomando la revolución, como la Lexón d'Aición Revolucionaria (LLAR)<ref>[https://web.archive.org/web/20070528160136/http://www.intercuba.com/Canales/EfemeridesCubanas/Payares.htm Efemérides Cubanes - Payares]</ref> o l'Aición Católica Universitaria (ACU). Estos movimientos taben formaos, na so mayoría, por mozos universitarios católicos de clases acomodaes, quien decidieron buscar a otros excombatientes del [[Movimientu 26 de Xunetu]] qu'amosaren desalcuerdu cola implementación d'un réxime [[comunista]], recibiendo amás el sofitu de la CIA y parte del cleru cubanu.<ref>[https://web.archive.org/web/20090502013208/http://www.terrorfileonline.org/es/index.php/Empecipio Terrorismu "made in U.S.A." nel continente americanu; una enciclopedia básica]</ref> Nestes xuntes creóse'l Movimientu de Recuperación Revolucionaria (MRR). Ente los sos fundadores taba [[Manuel Artime Buesa]], quien aportó a teniente de les fuercies de Castro, lideraba un grupu de mozos de la ACU, que fueren fundadores del LLAR, y tábense treslladando a los [[Estaos Xuníos]] pa ser entrenaos militarmente pola CIA. A partir de xineru de [[1960]] empezaron a treslladase a Estaos Xuníos en forma individual el grupu formáu polos estudiantes universitarios y el [[17 de mayu]] de [[1960]], un grupu de 10 los cualos llamábense José Andreu, Antonino Díaz Pou, Vicente Blancu Capote, Javier Souto, Armando Acevedo Arencibia, Carlos Rodríguez Santana, Enrique Casuso, José Raffo, Ramón Machado Vidal y Humberto Solís Jurado, fueron treslladaos al Motel María Antonieta de [[Fort Lauderdale]]. Na madrugada del [[19 de mayu]], Manuel Artime y Roberto de Varonas presentar nel Motel y fueron presentaos a los miembros de la CIA (Carl Jenkins y Gordon) quien fueron los encargaos de treslladalos a Useppa Island, nel estáu de [[Florida]]. Nesi grupu inicial taba Carlos Rodríguez Santana. En díes posteriores fueron llegando los otros miembros que conformaríen el grupu fundador de la [[Brigada 2506]]. A esti grupu d'estudiantes sumóse un grupu de mozos oficiales del Exércitu de Cuba, que sirvieren mientres el gobiernu de [[Fulgencio Batista]] lluchando contra la [[guerrilla]] de Fidel Castro. El grupu foi estremáu en dos, un grupu recibiría entrenamientu como radio-operadores (los universitarios) y l'otru quedaría como instructores militares de los futuros combatientes. El plan orixinal consistía nuna llucha de guerra de [[Guerra de guerrilles|guerrilles]]. El [[4 de xunetu]] de 1960, el grupu de los ''radio-operadores'' foi treslladáu al aeropuertu de Opalocka en [[Miami]] y tresportáu a [[Guatemala]]. Enantes, el grupu conformáu por exmilitares y un puñáu d'universitarios, fuera treslladáu a [[Panamá]]. El grupu de Guatemala aterrizó nel aeropuertu de [[Puerto San José|San José]], na mariña del [[océanu Pacíficu]], y foi treslladáu nun autobús perteneciente al Exércitu de Guatemala a la finca Helvetia, propiedá de Roberto Alejos, hermanu del Embaxador de Guatemala en Washington, sol Gobiernu del Presidente [[Miguel Ydígoras Fuentes]]. Los miembros d'esti grupu de radio-operador estudiaben telegrafía mientres la selmana, los sábados y domingos construyíen la Base TRAX, nos montes axacentes a la finca Helvetia. Darréu llegó'l coronel Napoleón Valeriano (a) ''Coronel Vallina'', que tenía gran esperiencia na llucha guerrillera en [[Filipines]], la so tierra natal, ganando a la guerrilla comunista [[Hukbalahap]]. Nun orixe, entamóse que la llucha sería de [[guerrilla|guerrilles]]; darréu, una decisión política del gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] tresformar nuna brigada de combate bautizada como "[[Brigada 2506]]". La Brigada 2506 cuntaba cola élite de les fuercies aérees de Cuba, compuesta por ex-pilotos de la Marina de Guerra, Fuercia Aérea y Exércitu. Na parte civil de la Fuercia Aérea de Lliberación (FAL), los pilotos de los aviones de tresporte proveníen de les llinies aérees comerciales como [[Cubana de Aviación]] y Aerovías Q; dalgunos d'ellos teníen un permediu de 20&nbsp;000 hores de vuelu. Ellos volaríen obsoletos aviones bimotores C-46 y cuatrimotores C-54 dados de baxa tres la [[Segunda Guerra Mundial]]. L'armamentu militar que'l gobiernu d'Estaos Xuníos suministró a la Brigada componer de pistoles [[M1911|Colt M1911A1]], fusiles [[M1 Garand|Garand]], carabines [[Carabina M1|M1 y M2]], subfusiles [[Subfusil M3|M3]], subfusiles [[Subfusil Thompson|Thompson]], fusiles automáticos [[Fusil automáticu Browning|Browning BAR]], ametralladores [[Ametralladora Browning M1919|M1919]], ametralladores [[Browning M2|M2]] y granaes [[Granada Mk 2|Mk 2]]. L'armamentu pesáu consistía en morteros de 60&nbsp;mm, 81&nbsp;mm y 4,2 pulgaes, según [[Cañón ensin retroceso|cañones ensin retrocesu]] de 57&nbsp;mm y 75&nbsp;mm. Tamién fueron forníos con esplosivu C-3 y C-4 pa les baltaderes. Los sos equipos de radio yeren los PR-6 y PR-10. Tocantes a medios de tresporte apurrióse-yos: * 8 aviones de tresporte [[Curtiss C-46 Commando|C-46]]. * 6 aviones de tresporte [[Douglas C-54 Skymaster|C-54]]. * 16 bombarderos [[A-26 Invader|B-26]]. * 5 tanques [[M41 Walker Bulldog|M41]] amás de jeeps, cañones, morteros y camiones. * 8 barcos y 7 llanches para desembarcu. == Plan d'invasión == === Plan inicial === El plan inicial foi diseñáu por '''[[Richard M. Bisell]]''', altu funcionariu de la [[CIA]], cola cuenta de llanzar una invasión de exiliaos cubanos, establecer un "gobiernu provisional" opositor a Fidel Castro y sostenese en dalguna gran ciudá de [[Cuba]], lo más lloñe posible de [[L'Habana]], y dende ellí llanzar una [[guerra de guerrilles]] contra'l gobiernu cubanu, cuntando con armes y suministros d'[[Estaos Xuníos]]. El primer plan de Bisell apuntaba a llanzar trés ataques aéreos socesivos contra les Fuercies Aérees Revolucionaries (l'aviación de guerra del gobiernu cubanu) pa destruyir los sos aparatos nos sos aeródromos y ganar asina control del espaciu aereu de Cuba. La zona de la invasión sería la mariña sur de Cuba, nun puntu cercanu a la ciudá de [[Trinidad (Cuba)|Trinidad]], onde s'establecería'l "gobiernu provisional" auspiciado por EE. XX., gracies a qu'esta llocalidá tenía abonda [[infraestructura]] pa sirvir a esti fin y taba lo bastante alloñada de [[L'Habana]] pa soportar les primeres reaiciones del gobiernu cubanu. Inclusive, nesti plan les sierres d'[[Escambray]] yeren l'alternativa d'escape si fallaba la invasión, cuntando amás col sofitu de les guerrilles anticastristas que lluchaben nel Escambray. === Plan modificáu === Esti plan de Bisell foi modificáu por decisión de [[John F. Kennedy]], n'alcuerdu col Secretariu d'Estáu [[Dean Rusk]], esmolecíu pola imposibilidá de negar la participación d'Estaos Xuníos nun asaltu de tan gran escala. Nel aire, ordenóse que pasaren de 16 a 8 los aviones participantes. En tierra, n'arrenunciando al desembarcu cerca de [[Trinidad (Cuba)|Trinidad]], el nuevu plan treslladó'l puntu d'ataque a [[sablera Girón]], na [[badea de Cochinos]], costa sur de Cuba. Les fuercies invasores partiríen per mar dende [[Puerto Cabezas]], [[Nicaragua]]. Los ataques aéreos partiríen tamién dende Puerto Cabezas y el plan yera que destruyeren la fuercia aérea cubana bombardiando los aviones y les pistes de los aeropuertos. Mientres el desembarcu siguiríen los vuelos de suministru y proteición de forzar atacantes. La [[infantería]] y l'[[artillería]] intentaríen controlar en principiu la [[Península de Zapata]], cerca de badea de Cochinos (dende Sablera Llarga a Sablera Girón), onde s'asitiaría una cabeza de sablera, que dempués d'un periodu de tres díes solicitaría'l treslláu hacia pa ellí, dende [[Miami]], d'un Gobiernu Provisional conformáu polos miembros del "Conseyu Revolucionariu", organización que sustituyera al ''Frente Revolucionariu Democráticu'', que componer los cinco movimientos orixinales: MRR, OA, AAA, MDC y DRE. Al frente del Conseyu Revolucionariu taba [[José Miró Cardona]] y reclamaríase formalmente l'ayuda militar de EE.&nbsp;UU. La zona escoyida pal desembarcu yera una zona pantanosa de mal accesu, cola vasta [[Barraquera de Zapata]] al oeste y con una sola entrada per tierra na zona oriental, que los invasores trataríen de controlar ante la respuesta del exércitu cubanu, pero la mesma Badea de Cochinos tampoco ufiertaba opciones d'escape en casu de fallar el plan. Dende [[Puerto Cabezas]] (actual [[Bilwi]]), [[Nicaragua]], partieron los buques que tresportaben al contingente integráu por unos 1500 homes cola aprobación de [[John F. Kennedy]] como continuación de la política del gobiernu anterior. Richard M. Bisell aprobó los cambeos suxeríos por Kennedy, y realizóse especial énfasis en despintar el patrociniu d'Estaos Xuníos a la invasión. == La operación militar == === 15 d'abril === Na madrugada del [[sábadu]] [[15 d'abril]] de 1961 ocho aviones [[Douglas A-26 Invader|A-26]], con bandera cubana nel fuselaje, bombardiaron los aeropuertos militares de [[Ciudad Libertad]], [[San Antonio de los Baños]] y l'aeródromu ''Antonio Macio'' de [[Santiago de Cuba]], cola resultancia de 5 aviones destruyíos: un [[Sea Fury]] y dos [[Douglas A-26 Invader|B-26]] (en San Antonio de los Baños), y dos aviones de tresporte (en Santiago de Cuba). Sicasí, l'ataque sobre Ciudad Libertad solamente destruyó dos antiguos aparatos [[P-47 Thunderbolt]] que yeren yá inservibles pa les fuercies aérees cubanes. Los bombardeos tuvieron un amenorgáu ésitu pos nos aeródromos cubanos quedaron intactos cuatro potentes aviones a reaición [[T-33]] y cuatro [[Caza (avión)|caces]] ''Sea Fury''. Estos postreros yeren aparatos d'[[Héliz (dispositivu)|hélice]], pero bien cimeros en velocidá y potencia de fueu a los vieyos A-26, qu'amás viaxen ensin artilleros de cola, ente que les fuercies aérees cubanes entá cuntaben con siete aviones B-26, de potencia similar a les aeronaves invasores. La [[Brigada 2506]], pela so parte, perdió trés A-26. Un A-26, pilotáu pol capitán Mario Zúñiga, foi preparáu específicamente pa dir direutamente escontra [[Estaos Xuníos]] dende Valle Feliz en [[Nicaragua]] y aterrizar na base aeronaval de [[Key West]] na mañana del mesmu 15 d'abril, onde se presentó como "desertor" de la [[Fuercia Aérea Cubana]], informando qu'él y otros pilotos cubanos fueren los autores del ataque a los aeropuertos, y que yeren parte d'un grupu militar que'l so oxetivu yera derrocar al gobiernu de [[Fidel Castro]]. Esti eventu yera parte de la estratexa escurrida pola [[CIA]] pa tratar de cubrir la implicación del gobiernu d'Estaos Xuníos nel derrocamientu del gobiernu de Cuba, alegando qu'esistía una auténtica sulevación de militares cubanos desafectos al réxime castrista. Darréu, el pilotu Mario Zúñiga tornó a Puerto Cabezas y participó n'otros ataques. Na mañana del día [[15 d'abril]] l'embaxador cubanu na [[ONX]], [[Raúl Roa]], acusó formalmente a los [[Estaos Xuníos]] de patrocinar una invasión contra [[Cuba]]. Anque l'embaxador d'Estaos Xuníos ante la ONX, [[Adlai Stevenson]], refugó les declaraciones de Roa y sostuvo que los aviones atacantes yeren en realidad «piloto cubanos sulevaos contra Castro», la mentira foi afayada cuando Stevenson amosó la fotografía del avión supuestamente pilotáu pol "desertor" Mario Zúñiga qu'aterrizara en [[Key West]]. Al respeutu, Stevenson nun fuera informáu en detalle sobre la operación militar contra Cuba que'l so gobiernu yá taba llanzando hores antes. En sabiéndose d'esti incidente en [[Washington D.C.]] mientres la tarde del 15 d'abril, los otros dos bombardeos entamaos pola [[CIA]] para esa mesma nueche fueron atayaos de momentu por orde espresa del presidente [[John F. Kennedy]], alegando que «la posición d'Estaos Xuníos nun podía quedar comprometida ante'l mundu». === 16 d'abril === A otru día del ataque, na mañana del [[domingu]] [[16 d'abril]], [[Fidel Castro]] sostuvo una alocución pública per radio y televisión ante un ensame armáu en [[L'Habana]] con fusiles belgues y checos. Ellí Castro declaró'l calter ''[[socialista]] y [[marxista]]'' de la [[Revolución Cubana]], magar qu'en [[1959]] repitiera'l so refugu al [[comunismu]] n'entrevistes a la prensa radial, escrita y televisiva, primero que se produxera la clausura de la cuota azucrera, el zarru de la venta de petroleu y la negativa de les refineríes de capital d'Estaos Xuníos de refinar petroleu soviético. L'exércitu regular cubanu y les ''Milicies Nacionales Revolucionaries'' (baxu control gubernamental) concentraron los sos efectivos en puestos estratéxicos ante una posible invasión. El naciente [[Departamentu de Seguridá del Estáu de la Revolución Cubana]] (más conocíu como G-2) llevó a cabu una estensa redada pa encarcelar a un gran númberu de potenciales opositores, lo que neutralizó numberosos contactos de la contrarrevoluciónsobremanera en [[L'Habana]]. Mentanto, los buques d'Estaos Xuníos llevando a los invasores dende [[Nicaragua]] yá taben en marcha escontra les mariñes cubanes. Sicasí, en [[Washington D.C.]] los xefes militares revisaron les reconocencies aérees fechos polos aviones d'Estaos Xuníos [[U-2]] n'hores previes y afayen que la destrucción real causada polos bombardeos del [[15 d'abril]] ye enforma menor a la declarada primeramente polos pilotos "desertores", y que por tanto la fuercia aérea cubana entá podía xugar un papel decisivu. === 17 d'abril === Tres cuatro o cinco díes de navegación, mientres la madrugada del [[llunes]] [[17 d'abril]] produzse'l desembarcu en [[Sablera Girón]] y Sablera Llarga de 1200 miembros de la [[Brigada 2506]] escoltaos polos sos buques y ante escaso resistencia local. Hores dempués los invasores son tresportaos tierra adientro p'ampliar la zona invadida, cola misión principal de controlar los trés carreteres d'accesu al llugar. Escontra les {{esd|06:30 a. m.}}, los aviones [[Sea Fury]] y [[T-33]] de la naciente Fuercia Aérea Revolucionaria del gobiernu cubanu baltaron siete aviones B-26 qu'escoltaben a los invasores, y punxeron fora de combate a los buques ''Houston'' y ''Ríu Escondíu'', cerca de Sablera Llarga, perdiéndose'l [[armamentu]] que tresportaben pa les fuercies en tierra. Los invasores, dirixíos polos oficiales cubanos José San Roman y Erneido Oliva, quedaron sorprendíos al notar que los aviones gubernamentales apoderaben el cielu de [[Sablera Girón]], en contra de lo qu'aseguraben los mandos militares d'Estaos Xuníos dende'l día 15. Les tropes regulares del gobiernu cubanu lleguen pasu ente pasu a la zona, reforzando a los miembros de les Milicies Nacionales Revolucionaries locales qu'hasta entós refugaben l'ataque con medios bastante amenorgaos. Antes del ocaso del día 17 los barcos de la [[Brigada 2506]] retírense definitivamente quedando ensin desembarcar equipos y municiones; el ''Houston'' quedó llancáu y el ''Ríu Escondíu'' foi fundíu. A la fin del día, los 1200 invasores establecieren una [[cabeza de sablera]], enfusando hasta 10&nbsp;quilómetros en tierra firme, tomando les llocalidaes de San Blas y El Rincón, mientres se proyeuten escontra les poblaciones de Jocuma y Horquitas. Pese a la meyora, la [[Brigada 2506]] escarez de sofitu aereu efectivu, en tanto'l gobiernu de EE. XX. nun autorizó nuevos vuelos d'aviones [[Douglas A-26 Invader|A-26]] dende [[Nicaragua]]. === 18 d'abril === Empecípiase la contraofensiva cubana'l [[martes]] [[18 d'abril]], col emplegu masivu d'[[artillería]] adquirida apocayá na [[Xunión Soviética]] y [[Checoslovaquia]]. Les maltrechas tropes de la [[Brigada 2506]] que controlen los dos carreteres d'accesu a Sablera Girón son obligaes a recular hasta la zona de San Blas, mientres siguen siendo atacaes dende l'aire polos [[T-33]] y [[Sea Fury]] del gobiernu cubanu. La población civil asitiada na zona súmase masivamente al esfuerciu en contra de los invasores, lo cual desmoraliza a los xefes de la Brigada 2506. L'únicu sofitu que reciben los invasores provién de dos aviones [[Douglas A-26 Invader|A-26]] unviaos a toa priesa dende [[Nicaragua]], que pela mañana bombardien convóis de tropes cubanes na zona de Horquitas, pero qu'eviten lluchar contra los aviones gubernamentales y retírense casi de momentu. En [[Sablera Llarga]] les tropes asaltantes, ante la so difícil situación pola falta de municiones, deciden abandonar les sos posiciones dempués del mediudía y dirixise a [[Sablera Girón]] pa xunise a los otros miembros de la brigada. Al acabar el día, l'exércitu regular cubanu facer col control de Sablera Llarga. Esa mesma nueche, Richard M. Bisell axuntar con [[John F. Kennedy|Kennedy]] en [[Washington D.C.]] p'aldericar les aiciones a siguir. Bisell retratar del so plan orixinal y pide a Kennedy qu'aviones de guerra d'Estaos Xuníos faigan vuelos de sofitu a los invasores de [[Sablera Girón]], ante'l grave riesgu de sufrir un fracasu militar en casu de non auxiliar a los invasores. La posición de Bisell ye sofitada por '''Arleigh Burke''', almirante d'Estaos Xuníos al cargu de les operaciones navales de la invasión, quien aliega ante Kennedy ''"nós llevamos a esos cubanos, y nós tenemos que sacalos d'ellí"''. El xeneral '''Lyman Lemnitzer''', asesor militar de Kennedy, suxirió que los invasores fuxeren escontra l'este, a los montes d'[[Escambray]], pa empecipiar guerra de [[guerrilla|guerrilles]], pero Bisell negó qu'ello fuera posible al tar yá cercaos por tropes cubanes diez veces cimeres en númberu. Finalmente Kennedy, sofitáu pol Secretariu d'Estáu [[Dean Rusk]], negar a unviar sofitu militar alegando la urxencia de caltener «mínima visibilidá» y torgar que s'afaye'l patrociniu d'[[Estaos Xuníos]] a la invasión. === 19 d'abril === El [[miércoles]] [[19 d'abril]], les fuercies invasores tienen que recular mientres la madrugada dende San Blas escontra Sablera Girón, onde queden práuticamente sitiaes poles tropes gubernamentales; los que queden arrezagaos llueu son cercaos y ríndense nel intre de la mañana. Na sablera, a la escasez de municiones xune la completa falta de sofitu aereu, polo cual los casi 1100 homes de la [[Brigada 2506]] son un blancu fácil pa los aviones [[Douglas A-26 Invader|B-26]] qu'unvia'l gobiernu cubanu. El comandante [[José Ramón Fernández Álvarez (militar)|José Ramón Fernández]] (conocíu como "Gallego") y el mesmu Fidel Castro treslladar a la zona del conflictu y repararon direutamente les últimes aiciones béliques. Precisamente Castro primió fuertemente por que la ofensiva acelerárase y asina evitar que trescurrieren les 72 hores que precisaba'l gobiernu de los EE.&nbsp;UU. pa reconocer al "gobiernu provisional" qu'ellí s'intentara establecer, coles mires d'evitar la invasión direuta de la Marina y l'Exércitu d'Estaos Xuníos. Escontra'l final del día unos cientos d'invasores intentaron fuxir, dalgunos buscando llanches, otros despintándose peles zones pantanoses de la [[Barraquera de Zapata]], anque la mayoría de sobrevivientes tuvieron de rindise pocu antes del anochar. Dellos sobrevivientes de la fuercia invasor cruciaron la [[badea de Cochinos]] escontra l'oeste y tuvieron mientres dellos díes analayando polos mestos [[manglar]]es de la [[Barraquera de Zapata]], hasta ser prindaos. La operación terminó con una derrota total de los miembros de la [[Brigada 2506]]. == Consecuencies == [[Ficheru:LittleHavanOct06BayOfPigsMonument.jpg|thumb|right|200px|El Memorial de Badea de Cochinos en [[Little Havana]], [[Miami]]]] El númberu de baxes ente los invasores devasó'l centenar de muertos; los prindaos fueron 1189. Los prisioneros invasores fueron xulgaos y condergaos a prisión pol gobiernu cubanu, anque dellos ex oficiales de la policía de Batista fueron condergaos a muerte y executaos. Los sobrevivientes fueron trocaos a fines de [[1962]] por aciu intermediarios col gobiernu d'Estaos Xuníos en cuenta de 53 millones de dólares en forma d'alimentos, medicines y tractores. El [[29 d'avientu]] de [[1962]] llegaron a EE. XX. los sobrevivientes de la Brigada 2506, onde fueron recibíos y homenaxaos pol presidente Kennedy. La victoria xeneró un enorme respaldu políticu a [[Fidel Castro]] ente les mases cubanes y dexó al so gobiernu afondar nel calter socialista de la [[Revolución Cubana]], proclamáu tiempo antes, ente que la oposición interna quedaba neutralizada pola alarma xenerada mientres la invasión. El mesmu [[Che Guevara]] declaró pocu dempués que'l fracasu d'Estaos Xuníos resultara de inestimable ayuda pos "fortalecíu como nunca antes''" el sofitu de les mases cubanes escontra'l gobiernu de Castro, sirviendo amás de duru revés propagandísticu pa los EE. XX. El fracasu de la invasión tamién motivó agrios bancies ente altos funcionarios del gobiernu d'Estaos Xuníos, especialmente sobre la conocencia real que tendría la [[CIA]] sobre les condiciones de la llucha en Cuba, según sobre la falta de sofitu bélicu nos momentos decisivos de la llucha. Un reporte final del [[13 de xunu]] concluyó que'l plan de derrocar al gobiernu cubanu «per medios tapaos» taba destináu al fracaso pero ello nun foi alvertíu a tiempu pol gobiernu d'Estaos Xuníos, amás de nun desenvolvese mediu dalgunu por que los EE. XX. consiguieren una "negación plausible" cola cual refugar la so participación nos fechos. Dempués de llegar la [[Brigada 2506]] a Estaos Xuníos y ser convidaos los sobrevivientes a ingresar nel Exércitu d'Estaos Xuníos, [[Robert Kennedy]], Procurador de Xusticia, decidió volver preparar una nueva invasión, y pa tal efeutu pidió-y a Manuel Artime qu'entamara de nuevu otros campamentos; con esi envís Artime consiguió que'l dictador nicaraguanu [[Anastasio Somoza Debayle|Anastasio Somoza]] aceptara dar el so sofitu y ésti volvió emprestar el so territoriu pa entamar los nuevos campamentos. El nuevu proyeutu invasor nutrir de los miembros de la Brigada que s'habíen enrolado nel Exércitu d'Estaos Xuníos, excombatientes que taben viviendo en [[Miami]] y otros exiliaos cubanos. Dende Nicaragua fixéronse dellos ataques de [[sabotaxe]] contra instalaciones en Cuba, pero la operación terminó cuando'l [[13 de setiembre]] de [[1964]] atacar por error al barcu [[España|español]] ''[[Sierra Aránzazu]]'' al confundilo col barcu cubanu ''Sierra Maestra''. Nesi ataque morrió'l capitán del barcu español con otros dos tripulantes de la mesma nacionalidá; la [[CIA]] tuvo que pagar un millón de dólares como indemnización y púnxose fin a les actividaes en Nicaragua. Darréu, parte de les barcaces daes a Manuel Artime fueron cortaes a la metá y tresportaes al [[Congo]]. La CIA contrató a dellos cubanos que taben entrenándose en Nicaragua por que participaren nes lluches nel [[Congo]]. Axentes de la [[CIA]] igualmente contrataron pa esi fin a dellos pilotos que participaren na Invasión de Badea de Cochinos, quien volaron nuevamente nos B-26 y ayudaron a que los comunistes congoleses nun se fixeren col poder. L'aportar históricu del conflictu ente dambes naciones, el sofitu del llamáu campu socialista y de les mases populares al gobiernu revolucionariu y la conocida como [[Crisis de los misiles de Cuba]] o Crisis d'Ochobre fueron atayando les aiciones de l'alministración de Kennedy con al respective de una invasión a Cuba. El pactu Kennedy-Jruschev consistió nun alcuerdu ente Estaos Xuníos y la [[XRSS]] para nun dexar nengún nuevu ataque contra Cuba per parte de los exiliaos cubanos. N'ochobre de 1996, el proyeutu de Documentación de Cuba del Archivu de Seguridá Nacional entamó una xunta colos dos direutores principales de la operación de Badea de Cochinos, Jacob Esterline y el coronel Jack Hawkins, que s'axuntaron nun hotel de Washington DC pa una llarga entrevista filmada alrodiu de la invasión. La xunta marcó per primer vegada que se vieren dende'l fin de selmana del 17 a 19 d'abril de 1961, y la primer vegada que tuvieron xuntos recordó los acontecimientos qu'arrodiaron la invasión fallida. Esta entrevista foi realizada pol direutor del archivu [[Peter Kornbluh]] y ye un estractu del so llibru, [[Bay of Pigs Declassified: The Secret CIA Report on the Invasion of Cuba (National Security Archive Documents)|''Badea de Cochinos desclasificaos'' (New York: The New Press, 1998)]].<ref name="Global"/> == Desclasificación d'archivos secretos == {{AP|FOIA}} En cumplimientu d'una demanda [[FOIA]] interpuesta pol [[Archivu de Seguridá Nacional]] nel 50° aniversariu de la invasión de [[Cuba]] empobináu pola [[CIA]], esta publicó cuatro volúmenes de la so Historia Oficial de la operación de Badea de Cochinos. L'Archivu publicó la {{fecha|1|8|2011}} el volume 2, "La participación na conducción de la política esterior" (Parte 1<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB353/bop-vol2-part1.pdf Parte 1]</ref> y Parte 2<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB353/bop-vol2-part2.pdf Parte 2]</ref>), clasificáu como d'altu secretu, que contién información detallada sobre les negociaciones de la CIA con [[Guatemala]], [[Nicaragua]] y [[Panamá]] en sofitu a la invasión.<ref name="Global">{{cita web |url=http://www.globalresearch.ca/cia-forced-to-release-long-secret-official-history-of-bay-of-pigs-invasion/25864|títulu=CIA obligada a lliberar la llarga historia oficial secreta de Badea de Cochinos |fechaaccesu= 9 de setiembre de 2013 |apellíu=Kornbluh |nome=Peter |fecha=1 d'agostu de 2011 |obra= |idioma=inglés |cita= }}</ref> {{Cita|Estos son dalgunos de los últimos rexistros de secretos que queden d'esti actu d'agresión de EE. XX. contra Cuba.|[[Peter Kornbluh]], direutor del Archivu Proyeutu de Documentación de Cuba<ref name="Global"/>}} == Invasión de la badea de Cochinos na ficción == * Nel primer nivel del videoxuegu ''[[Call of Duty: Black Ops]]'' encarna un norteamericanu en [[badea de Cochinos]] coles mires de matar a [[Fidel Castro]]. == Ver tamién == * [[Operación 40]] * [[Intermountain Airlines]] * [[Orde Nacional Sablera Girón]], condecoración cubana creada n'alcordanza de la victoria. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == Kornbluh, Peter. 1998. ''Bay of Pigs Declassified: The Secret CIA Report on the Invasion of Cuba''. The New Press ISBN 1-56584-494-7 ISBN 978-1-56584-494-0 == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20080128120948/http://www.granma.cu/espanol/2006/abril/mier19/17giron.html Invasión a Sablera Girón (diariu Granma)] * {{Enllaz rotu|1=La CIA, Castro y Badea de Cochinos |2=http://www.guerraeterna.com/archives/2005/07/la_cia_castru_y.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20041225072942/http://www.pt.org.uy/textos/temas/giron.htm Sablera Girón, la segunda derrota militar d'Estaos Xuníos n'América Llatina] * [http://www.youtube.com/watch?v=Rg0ZDVlXk5g Sablera Girón, cantar de Silvio Rodríguez] {{Tradubot|Invasión de Bahía de Cochinos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres de Cuba|Bahia de Cochinos]] [[Categoría:Revolución cubana]] [[Categoría:Operaciones de la CIA]] [[Categoría:Intervenciones d'Estaos Xuníos n'América Llatina]] 53t1ndgizwcfc5ux84lf1sjtw0e2ilu 0 129323 4496432 4468730 2026-05-26T06:19:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 14 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496432 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Repsol Honda Team}} {{non neutral}} {{Formatu de referencies|t=20180220121350}} {{equipu}} '''Repsol Honda Team''' ye dende [[1994]] l'equipu oficial de la fábrica [[Xapón|xaponesa]] [[Honda]]-[[Honda Racing Corporation|HRC]], col patrociniu principal de la petrolera española [[Repsol]]. Como equipu consiguió 15 títulos de pilotos (5 de [[Mick Doohan]], 4 de [[Marc Márquez]], 3 de [[Valentino Rossi]], 1 d'[[Álex Crivillé]], 1 de [[Nicky Hayden]] y 1 de [[Casey Stoner]]). Anguaño los sos pilotos son [[Dani Pedrosa]] y [[Marc Márquez]]. == Dómina Dorada == === Dominiu de Michael Doohan === ==== 1994 ==== En 1994 los pilotos del Honda Team [[Honda Racing Corporation|HRC]], inda ensin el patrociniu de Repsol, son Mick Doohan, Álex Crivillé y el xaponés Shinichi Ito. Alzar de la mano de Doohan col campeonatu,<ref>[https://elpais.com/diario/1994/08/22/deportes/777506406_850215.html Doohan, el nuevu rei de la velocidá]</ref> Crivillé ye 6º y Ito ye 7º. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 96%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1994|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1994|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1994|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1994|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu d'Austria de Motociclismu de 1994|AUT]]<br />{{bandera|AUT}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1994|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1994|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1994|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1994|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1994|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1994|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 1994|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 1994|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu d'Europa de Motociclismu de 1994|EUR]]<br />{{bandera|EUR}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 4 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Mick Doohan]] |rowspan=3| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' !style="background:#ffffbf;"| 317 !style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 8 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 4 ! 144 ! 6º |- ! 7 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Shinichi Ito]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret ! 141 ! 7º |- |} ==== 1995 ==== [[Ficheru:Honda_NSR500_1995.jpg|thumb|right|200px|[[Honda NSR500|NSR500]] de Mick Doohan]] En 1995, yá como Repsol Honda Team, caltiénense los pilotos y repitir el títulu con Doohan, Crivillé acaba 4° consiguiendo una victoria nel postreru Gran Premiu<ref>[https://elpais.com/diario/1995/10/09/deportes/813193213_850215.html Crivillé despide l'añu como ganador]</ref> y Ito remata 5º. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 97%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1995|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1995|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1995|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1995|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1995|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1995|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1995|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1995|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1995|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1995|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 1995|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 1995|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu d'Europa de Motociclismu de 1995|EUR]]<br />{{bandera|EUR}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Mick Doohan]] |rowspan=4| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#efcfff;"| '''''Ret''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| 4 !style="background:#ffffbf;"| 248 !style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 6 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| 1 ! 166 ! 4º |- ! 7 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Shinichi Ito]] |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! 127 ! 5º |- ! 55 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Takuma Aoki]] | | |style="background:#ffdf9f;"| 3 | | | | | | | | | | ! 16 ! 23º* |} :* <small>*</small>''Takuma Aoki participó nel GP de Xapón con HRC, pero ensin el patrociniu de Repsol.'' ==== 1996 ==== [[Ficheru:Alex Criville 1996 Japanese GP.jpg|left|thumb|190px|Crivillé nel [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1996|GP Xapón 1996]]]] [[Ficheru:Tadayuki Okada 1996 JapanGP.JPG|right|thumb|200px|Okada nel [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1996|GP Xapón 1996]]]] En 1996 Doohan y Crivillé caltienen mientres tola temporada duelos emocionantes, como nel Gran Premiu de la República Checa, onde l'español ganó pola menor diferencia de la hestoria, dos milésimes<ref>[https://elpais.com/diario/1996/08/19/deportes/840405624_850215.html Crivillé abrasa a Doohan por dos milésimes]</ref>, pero a la fin imponse Doohan y Crivillé acaba 2º. Cola moto qu'Honda acutó pa los equipos satélites, la NSR500V, pero colos colores de Repsol, pilotaron los xaponeses Tadayuki Okada y Shinichi Ito, rematando 7º y 12º respeutivamente. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align: center;" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1996|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Indonesia de Motociclismu de 1996|IDN]]<br />{{bandera|IDN}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1996|JAP]]<br />{{bandera|JPN}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1996|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1996|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1996|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 1996|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1996|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1996|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Austria de Motociclismu de 1996|AUT]]<br />{{bandera|AUT}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1996|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de la Ciudá de Imola de Motociclismu de 1996|IMO]]<br /> ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 1996|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 1996|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1996|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Mick Doohan]] |rowspan=3| [[Honda NSR500|NSR500]] <br/>(NV0W) |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| 8 ! style="background:#ffffbf;"| 309 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 4 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| '''''6''''' ! style="background:#dfdfdf;"| 245 ! style="background:#dfdfdf;"| 2º |- ! 52 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Takuma Aoki]] | | |style="background:#efcfff;"| Ret | | | | | | | | | | | | ! 0 ! NC* |- ! 6 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] |rowspan=2| [[Honda NSR500V|NSR500V]] <br/>(NVAA) |style="background:#efcfff;"| '''''Ret''''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! 132 ! 7º |- ! 41 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Shinichi Ito]] |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 9 ! 77 ! 12º |} :* <small>*</small>''Takuma Aoki participó nel GP de Xapón con HRC, pero ensin el patrociniu de Repsol.'' ==== 1997 ==== [[Ficheru:Honda_NSR500_1997.jpg|thumb|190px|right|[[Honda NSR500|NSR500]] de ''Mick'' Doohan <br /><br />Hasta 1999 l'apariencia de la moto apenes camudó. Depués suprimióse'l color blancu del frontal y del colín]] En 1997 y 1998 Doohan repite ésitos<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/1998/ochobre/04/deportes/motociclismu.html Doohan proclámase nuevu Campeón del Mundu]</ref> quedando Crivillé 4º y 3º respeutivamente, sumando nestes 5 temporaes 51 victories ente los dos (44 de Doohan y 7 de Crivillé). Pela so parte, Tadayuki Okada foi 2º en 1997 con una victoria<ref>[https://elpais.com/diario/1997/09/29/deportes/875484014_850215.html Okada acaba per un día cola hexemonía de Mike Doohan]</ref> y 8º en 1998. Takuma Aoki ye'l cuartu pilotu del equipu en 1997, rematando 5º. L'equipu Repsol-Honda gana toles carreres del campeonatu. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1997|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1997|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1997|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1997|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu d'Austria de Motociclismu de 1997|AUT]]<br />{{bandera|AUT}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1997|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 1997|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de la Ciudá de Imola de Motociclismu de 1997|IMO]]<br /> ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1997|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 1997|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1997|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1997|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 1997|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu d'Indonesia de Motociclismu de 1997|IDN]]<br />{{bandera|IDN}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1997|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Mick Doohan]] |rowspan=3| [[Honda NSR500|NSR500]] (NV0X) |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#efcfff;"| '''''Ret''''' ! style="background:#ffffbf;"| 340 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 7 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] |style="background:#dfffdf;"| '''10''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 4 ! style="background:#dfdfdf;"| 197 ! style="background:#dfdfdf;"| 2º |- ! 2 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| 1 ! 172 ! 4º |- ! 24 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Takuma Aoki]] | [[Honda NSR500V|NSR500V]] (NVAB) |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! 134 ! 5º |- |} ==== 1998 ==== Mientres la pretemporada de 1998, Takuma Aoki sufrió un severu accidente quedando paralíticu.<ref>[https://elpais.com/diario/1998/02/11/deportes/887151616_850215.html El xaponés Takuma Aoki puede quedase paralíticu]</ref> L'español Sete Gibernau pilotó la bicilíndrica NSR500V<ref>[https://elpais.com/diario/1998/02/18/deportes/887756409_850215.html Sete Gibernau prueba una Honda oficial]</ref><ref>[http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/HEM/1998/02/18/MD19980218-044.pdf Sete Gibernau, sustitutu de Takuma Aoki en HRC]</ref> rematando'l campeonatu en 11ª posición. {| | {| {{tablaguapa}} style="font-size: 96%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1998|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1998|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1998|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1998|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1998|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de Madrid de Motociclismu de 1998|MAD]]<br />{{bandera|Comunidá de Madrid}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 1998|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1998|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1998|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1998|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de la Ciudá de Imola de Motociclismu de 1998|IMO]]<br /> ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 1998|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1998|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 1998|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Mick Doohan]] |rowspan=3| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' ! style="background:#ffffbf;"| 260 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 4 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret ! style="background:#ffdf9f;"| 198 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 2 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#ffcfcf;"| DNQ |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' ! 106 ! 8º |- ! 15 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Sete Gibernau]] | [[Honda NSR500V|NSR500V]] |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 14 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 9 ! 72 ! 11º |- |} === Accidente de Doohan y títulu pa Crivillé === ==== 1999 ==== [[Ficheru:Honda_NSR500V.jpg|right|thumb|190px|NSR500V de Sete Gibernau]] L'accidente mientres los entrenamientos del GP de Xerez<ref>[https://elpais.com/diario/1999/05/08/deportes/926114410_850215.html Grave accidente de Doohan en Xerez]</ref> y posterior retirada<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/1999/avientu/10/deportes/doohan.html Michael Doohan retirar de la competición]</ref> de Michael Doohan en Xerez dan vía llibre a Álex Crivillé que, teniendo de compañeros a [[Sete Gibernau]] y [[Okada]], llogra'l so primer títulu de 500cc<ref>[http://archivo.marca.com/motociclismo/velocidad99/brasil99.html Álex Crivillé proclámase campeón del mundu de 500 c.c.]</ref> sumando seis victories en 1999, cuatro d'elles de forma consecutiva.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/1999/xunu/20/deportes/criville.html Crivillé consigue la so cuarta victoria consecutiva en 500cc]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/1999/06/27/deportes/930434410_850215.html Una cayida ruempe la racha de Crivillé]</ref> {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 1999|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 1999|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 1999|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 1999|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 1999|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 1999|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 1999|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 1999|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 1999|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 1999|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de la Ciudá de Imola de Motociclismu de 1999|IMO]]<br /> ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 1999|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 1999|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 1999|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 1999|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 1999|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|Australia}} [[Mick Doohan]] |rowspan=4| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#dfffdf;"| ''4'' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - |style="background:#dfffdf;"| - ! 33 ! 17º |- ! 3 |align="left"| {{bandera|España}} [[Àlex Crivillé]] |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 5 ! style="background:#ffffbf;"| 267 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 8 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 15 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret ! style="background:#ffdf9f;"| 211 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- !rowspan=2| 15 |align="left" rowspan=2| {{bandera|España}} [[Sete Gibernau]] | | | | | |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 6 !rowspan=2| 165 !rowspan=2| 5º |- | [[Honda NSR500V|NSR500V]] |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 6 | | | | | | | | | | | |} ==== 2000 ==== Nel añu 2000 caltiénse'l plantel nel Repsol Honda pero tan solo consigue una victoria en tola temporada per parte de Crivillé.<ref>[https://elpais.com/diario/2000/05/15/deportes/958341636_850215.html Àlex Crivillé vuelve ganar]</ref> {| | {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto ![[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 2000|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2000|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2000|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2000|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2000|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2000|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2000|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2000|NED]]<br />{{bandera|NED}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2000|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2000|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2000|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2000|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2000|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 2000|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu del Pacíficu de Motociclismu de 2000|PAC]]<br />{{bandera|JPN}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2000|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 1 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |rowspan=3| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret ! 122 ! 9º |- ! 8 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 14 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 15 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| ''5'' |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 9 ! 107 ! 11º |- ! 5 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Sete Gibernau]] |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 15 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#efcfff;"| Ret ! 72 ! 15º |} ==== 2001 ==== En [[Temporada 2001 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2001]] conformen l'equipu Crivillé y [[Tohru Ukawa]]. Nun consigue nenguna victoria l'equipu, anque Honda gana con [[Valentino Rossi]] el títulu dientro del Nastro Azurro Team.<ref>[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-14-10-2001/abc/Deportes/rossi-se-proclama-campeon-del-mundo-de-500-cc-en venciendo-en-el-gran-premiu-de-australia-de-motociclismu_53189.html Rossi proclámase campeón del mundu de 500 cc en venciendo nel Gran Premiu d'Australia de Motociclismu]</ref> {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto ![[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2001|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 2001|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2001|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2001|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2001|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2001|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu 2001|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2001|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2001|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2001|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2001|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2001|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} ! [[Gran Premiu del Pacíficu de Motociclismu de 2001|PAC]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2001|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2001|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 2001|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 28 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Àlex Crivillé]] |align="left" rowspan=2| [[Honda NSR500|NSR500]] |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 7 ! 120 ! 8º |- ! 11 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tohru Ukawa]] |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#cfcfff;"| 16 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' ! 107 ! 10º |} === Dominiu de Valentino Rossi === ==== 2002 ==== [[Ficheru:Motogp rossi 300.jpg|thumb|200px|right|Rossi cola [[Honda RC211V]]]] En [[Temporada 2002 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2002]] llega al Repsol Honda Valentino Rossi que ganara con un equipu satélite d'Honda'l campeonatu de 500cc teniendo como compañeru a [[Tohru Ukawa]]. La [[Honda RC211V|RC211V]] de 1000cc Y 5 cilindros da-yos una terrible superioridá y afaren con Rossi nel campeonatu<ref>[https://elpais.com/diario/2002/09/22/deportes/1032645614_850215.html Rossi ruempe tolos esquemes]</ref> ganando once carreres, siete d'elles de forma consecutiva y Ukawa acaba 3º, llogrando una victoria.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2002/04/21/motor/1019395329.html Ukawa sospriende a Rossi na vuelta final]</ref> {| {{tablaguapa}} style="font-size:89%; text-align:center" |-valign="top" !valign="middle" scope="col"| Dosal !valign="middle" scope="col"| Pilotu !valign="middle" scope="col"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} !scope="col" style="background:#8fcfdf"| [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2002|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} !scope="col"| [[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 2002|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} !scope="col"| [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2002|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} !scope="col" style="background:#8fcfdf"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2002|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} !scope="col"| [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2002|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} !scope="col"| [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2002|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} !scope="col"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2002|NED]]<br />{{bandera|NED}} !scope="col"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2002|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} !scope="col"| [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2002|ALE]]<br />{{bandera|GER}} !scope="col"| [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2002|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} !scope="col" style="background:#8fcfdf"| [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2002|POR]]<br />{{bandera|POR}} !scope="col" style="background:#8fcfdf"| [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 2002|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} !scope="col"| [[Gran Premiu del Pacíficu de Motociclismu de 2002|PAC]]<br />{{bandera|JAP}} !scope="col"| [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2002|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} !scope="col"| [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2002|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} !scope="col"| [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2002|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle" scope="col"| Puntos !valign="middle" scope="col"| Posición |- ! 46 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Valentino Rossi]] |rowspan=3| [[Honda RC211V|RC211V]] |rowspan=3 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! style="background:#ffffbf;"| 355 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 11 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tohru Ukawa]] |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfffdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffff;"| WD |style="background:#dfffdf;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 ! style="background:#ffdf9f;"| 209 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 72 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Shinichi Ito]] |style="background:#ffdf9f;"| 4 | | | | | | | | | | | | | | | ! 13 ! 21º* |} :* ''<small>*</small>Shinichi Ito parcitipó nel GP de Xapón con HRC, pero ensin el patrociniu de Repsol.'' ==== 2003 ==== <!--[[Ficheru:2003_Honda_RC211V_Valentino_Rossi.JPG|thumb|200px|left|[[Honda RC211V|RC211V]] de Rossi de 2003]]--> [[Ficheru:Honda_RC211V_2003.jpg|thumb|200px|right|Edición 2003 especial de la [[Honda RC211V|RC211V]] de Valentino Rossi]] En [[Temporada 2003 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2003]] repiten, sigue Rossi y fíchase a Hayden<ref>[http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/nicky-hayden-companero-rossi-repsol-honda_31439.html Nicky Hayden, compañeru de Rossi en Repsol Honda]</ref><ref>[http://www.repsol.com/es_es/competicion/motociclismo/noticias/actualidad/l'equipu_repsol_honda_anuncia_el_fichaj.aspx L'Equipu Repsol Honda anuncia'l fichaxe de Nicky Hayden]</ref> y de nuevu afaren nel campeonatu con Rossi, que gana 9 carreres. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 87%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2003|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 2003|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2003|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2003|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2003|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2003|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2003|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2003|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2003|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2003|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2003|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 2003|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu del Pacíficu de Motociclismu de 2003|PAC]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2003|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2003|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2003|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 46 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Valentino Rossi]] |rowspan=2| [[Honda RC211V|RC211V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' ! style="background:#ffffbf;"| 357 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 69 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#cfcfff;"| 16 ! 130 ! 5º |} == Yera post-Rossi == === Cayente === ==== 2004 ==== [[Ficheru:Barros Motegi2004.jpg|right|thumb|200px|Alex Barros en [[Circuitu de Motegi|Motegi]] 2004]] Tres la marcha de Rossi nel equipu oficial tán [[Nicky Hayden]] y el brasilanu [[Alex Barros]].<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2004/01/16/alex-folles-confirmado-finalmente-como-pilotu-de-honda/135719 Alex Barros, confirmáu finalmente como pilotu d'Honda]</ref> La [[Temporada 2004 del Campeonatu del Mundu de Motociclismo|temporada 2004]] resulta un fracasu y nun ganen nenguna carrera. Amás los equipos satélites de Gibernau y [[Max Biaggi]] ganen carreres y dexen en ridículu al equipu de fábrica. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Suráfrica de Motociclismu de 2004|RSA]]<br />{{bandera|RSA}} ! style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2004|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2004|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2004|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2004|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2004|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Rio de Janeiro de Motociclismu de 2004|RIO]]<br />{{bandera|BRA}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2004|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2004|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2004|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2004|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2004|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2004|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2004|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2004|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2004|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 4 |align="left"| {{bandera|BRA}} [[Alex Barros]] |rowspan=3| [[Honda RC211V|RC211V]] |rowspan=3 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#DFFFDF;"| 4 |style="background:#FFDF9F;"| 3 |style="background:#DFFFDF;"| 7 |style="background:#DFFFDF;"| 6 |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#DFDFDF;"| ''2'' |style="background:#DFFFDF;"| 9 |style="background:#EFCFFF;"| ''Ret'' |style="background:#FFDF9F;"| 3 |style="background:#DFFFDF;"| 4 |style="background:#DFFFDF;"| 4 |style="background:#FFDF9F;"| 3 |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#DFFFDF;"| 6 ! 165 ! 4º |- ! 69 |align="left"| {{Bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#DFFFDF;"| 11 |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#FFDF9F;"| 3 |style="background:#FFDF9F;"| 3 |style="background:#DFFFDF;"| 4 |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#DFFFDF;"| - |style="background:#EFCFFF;"| Ret |style="background:#DFFFDF;"| 5 |style="background:#DFFFDF;"| 4 |style="background:#DFFFDF;"| 6 |style="background:#EFCFFF;"| Ret ! 117 ! 8º |- ! 72 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tohru Ukawa]] | | | | | | | | | | | |style="background:#EFCFFF;"| Ret | | | | ! 0 ! NC* |} :* <small>*</small>''Tohru Ukawa participó nel GP de Xapón con HRC, pero ensin el patrociniu de Repsol.'' ==== 2005 ==== <!--[[Ficheru:2005_Hayden's_Honda_RC211V.JPG|left|thumb|200px|[[Honda RC211V]] de Hayden]]--> [[Ficheru:2005_0429_Max_Biaggi.jpg|right|thumb|200px|Max Biaggi nel box de Repsol]] En [[Temporada 2005 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2005]] caltener a Hayden y fíchase a Max Biaggi.<ref>{{Cita web |url=http://motor21.com/max-biaggi-ficha-repsol-honda-8621/ |títulu=Max Biaggi ficha por Repsol Honda |urlarchivu=https://archive.today/20150414160155/http://motor21.com/max-biaggi-ficha-repsol-honda-8621/ |fechaarchivu=2015-04-14 }}</ref> La temporada vuelve ser decepcionante y namái gana una carrera con Hayden nel regresu del GP d'EEXX en Laguna Seca.<ref>[http://www.repsol.com/es_es/box-repsol/equipo-repsol/motogp/noticias/hayden-feliz-repsol.aspx Hayden fai feliz a Repsol HRC]</ref> De nuevu los pilotos satélites del equipu de Gresini queden per delantre de los de fábrica. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2005|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2005|POR]]<br />{{bandera|POR}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de China de Motociclismu de 2005|CHN]]<br />{{bandera|CHN}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2005|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2005|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2005|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2005|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2005|USA]]<br />{{bandera|USA}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2005|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2005|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2005|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2005|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2005|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2005|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2005|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Turquía de Motociclismu de 2005|TUR]]<br />{{bandera|TUR}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2005|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 69 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |rowspan=2| [[Honda RC211V|RC211V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#efcfff;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| ''4'' |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! style="background:#ffdf9f;"| 206 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 3 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Max Biaggi]] |style="background:#dfffdf;"| 1 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfffdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 6 ! 173 ! 5º |} === Campeones con Nicky Hayden === ==== 2006 ==== [[Ficheru:Nicky Hayden, GP Brno 2006.JPG|left|thumb|208px|Nicky Hayden en [[Autódromu de Brno|Brno]] en 2006]] [[Ficheru:Daniel_Pedrosa.jpg|right|thumb|200px|Dani Pedrosa cola [[Honda RC211V|RC211V]]]] En [[Temporada 2006 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2006]] Hayden sigui como pilotu del equipu Repsol Honda al que se-y suma la sensación de les categoríes inferiores, [[Dani Pedrosa]],<ref>[http://motor.as.com/motor/2005/05/17/mas_motor/1116345023_850215.html L'equipu oficial Honda de MotoGP ficha a Pedrosa]</ref> que venía de ser campeón del mundu de 125cc y doble campeón del mundu de 250cc. La temporada arrinca bien y los dos tán nel podiu, en China llega la primer victoria del añu de la mano de Pedrosa<ref>[http://archivo.marca.com/edicion/marca/motor/motociclismo/motogp/es/desarrollo/646225.html Dani Pedrosa conquista la so primer victoria en MotoGP]</ref><ref>[http://motor.as.com/motor/2006/05/14/mas_motor/1147557603_850215.html Pedrosa vence per primer vegada en MotoGP]</ref> que vuelve ganar n'Inglaterra,<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2006/07/02/pedrosa-dase-un homenaxe-en-donington-park/141203 Pedrosa dase un homenaxe en Donington Park]</ref> ente que Hayden gana n'Holanda<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2006/08/11/mundial-06-hayden-vence-en-holanda/141448 Hayden vence n'Holanda]</ref> y en Laguna Seca.<ref>[http://deportes.elpais.com/deportes/2006/07/23/actualidad/1153639317_850215.html Hayden repite trunfu en Laguna Seca, per delantre de Pedrosa]</ref> A pesar de ganar tan solo dos carreres frente a los seis de Rossi o d'otros pilotos, y un incidente col so propiu compañeru nel penúltimu Gran Premiu,<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2006/10/15/motor/1160917236.html Pedrosa sírvelu a Rossi el Mundial en bandexa]</ref> Hayden facer col títulu<ref>[http://www.repsol.com/es_es/box-repsol/equipo-repsol/motogp/noticias/hayden-repsol-campeones.aspx Nicky Hayden y l'equipu Repsol Honda, Campeones del Mundu 2006]</ref> y Dani Pedrosa acaba 5º. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2006|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2006|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de Turquía de Motociclismu de 2006|TUR]]<br />{{bandera|TUR}} ! [[Gran Premiu de China de Motociclismu de 2006|CHN]]<br />{{bandera|CHN}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2006|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2006|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2006|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2006|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2006|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2006|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2006|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2006|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2006|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2006|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2006|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2006|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2006|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 69 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |rowspan=2| [[Honda RC211V|RC211V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| '''5''' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 ! style="background:#ffffbf;"| 252 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 14 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| '''''4''''' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 15 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 ! 215 ! 5º |} === Cosa de trés === ==== 2007 ==== [[Ficheru:NickyHayden2.jpg|thumb|right|200px|Hayden col númberu 1 nun test nel [[Circuitu Internacional de Sepang|Circuitu de Sepang]]]] [[Ficheru:DaniPedrosa.jpg|thumb|left|200px|Pedrosa nun test en [[Circuitu Internacional de Sepang|Sepang]]]] En [[Temporada 2007 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2007]] el Repsol Honda preséntase a lo más favoritu apostando fuerte por [[Dani Pedrosa]] como xefe de files del equipu cola nueva moto de Honda de 800cc, la [[Honda RC212V|RC212V]].<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2006/10/30/motor/1162238395.html Honda presenta en Valencia la nueva moto de 800]</ref><ref>[http://www.dailymotos.com/l'equipu-repsol-honda-presenta-la-nueva-rc212v/ L'equipu Repsol Honda presenta la nueva RC212V]</ref> La temporada nun acaba como s'esperaba y Pedrosa tiense que conformar con ser 2º ganando dos carreres<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/07/15/motor/1184495110.html Exhibición de Dani Pedrosa en Sachsenring]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/deportes/noticia/pedrosa-subcampeon-motogp-300414/0/ Dani Pedrosa vence en Valencia y llogra el subcampeonatu de MotoGP]</ref> y quedando a más de 100 puntos del campeón [[Casey Stoner]]. Nicky Hayden nun fai más que tres podios mediada la temporada y acaba 8º nel Mundial. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2007|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2007|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Turquía de Motociclismu de 2007|TUR]]<br />{{bandera|TUR}} ! [[Gran Premiu de China de Motociclismu de 2007|CHN]]<br />{{bandera|CHN}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2007|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2007|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2007|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2007|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2007|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2007|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2007|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2007|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2007|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2007|POR]]<br />{{bandera|POR}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2007|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2007|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2007|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2007|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |rowspan=2| [[Honda RC212V|RC212V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' ! style="background:#dfdfdf;"| 242 ! style="background:#dfdfdf;"| 2º |- ! 1 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#cfcfff;"| 17 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfffdf;"| '''''4''''' |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfffdf;"| 8 ! 127 ! 8º |} ==== 2008 ==== En [[Temporada 2008 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2008]] caltiénense Pedrosa y Hayden como pilotos oficiales. La primer parte de campeonatu ye bona y Pedrosa gana en Xerez<ref>[https://elpais.com/diario/2008/03/31/deportes/1206914425_850215.html Xerez bailla al ritmu de Pedrosa]</ref> y Cataluña<ref>[http://www.elconfidencial.com/archivo/2008/06/08/71_incontestable_victoria_pedrosa_montmelo.html Incontestable victoria de Pedrosa en Montmeló]</ref> llegando a liderar el campeonatu. Sicasí, la mancadura de Pedrosa<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/deportes/2008/07/19/pedrosa-apostara-carrera-llaguna-seca-torna-espana/290867.html Pedrosa nun va apostar la carrera de Laguna Seca y torna a España]</ref> y la debacle de los [[Michelín]] dan al traste cola temporada, llegando a camudar Pedrosa a [[Bridgestone]].<ref>[http://motor.as.com/motor/2008/08/31/mas_motor/1220133607_850215.html Pedrosa ruempe con Michelin y va emplegar neumáticos Bridgestone]</ref><ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2008/08/31/motor/1220196274.html Pedrosa ruempe con Michelin]</ref> Pedrosa acaba 3º y Hayden despidir del equipu<ref>[http://www.motociclismo.es/mundial-motogp/articulo/nicky-hayden-abandona-equipu-motogp-honda-repsol-5524 Nicky Hayden abandona l'equipu de MotoGP Honda Repsol]</ref> acabando 6º consiguiendo namái dos podios. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2008|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2008|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2008|POR]]<br />{{bandera|POR}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de China de Motociclismu de 2008|CHN]]<br />{{bandera|CHN}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2008|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2008|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2008|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2008|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2008|NED]]<br />{{bandera|NED}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2008|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2008|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2008|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2008|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2008|IND]]<br />{{bandera|Indiana}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2008|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2008|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2008|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2008|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- !rowspan=2| 2 |rowspan=2 align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |rowspan=4| [[Honda RC212V|RC212V]] |align="center" | {{Neumáticu|B}} | | | | | | | | | | | | | | |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 !rowspan=2 style="background:#ffdf9f;"| 249 !rowspan=2 style="background:#ffdf9f;"| 3º |- |rowspan=3 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret | - |style="background:#dfffdf;"| 15 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 8 | | | | |- ! 69 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] |style="background:#dfffdf;"| 10 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfffdf;"| 5 | - | DNS |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 5 ! 155 ! 6º |- ! 8 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Tadayuki Okada]] | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 14 | | | | | | | | | | | | ! 2 ! 21º |} ==== 2009 ==== [[Ficheru:Andrea Dovizioso Mugello 2009.jpg|right|thumb|200px|Dovizioso en [[Circuitu de Mugello|Mugello]] en 2009]] Para [[Temporada 2009 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2009]] caltiénse Pedrosa al que se-y xune [[Andrea Dovizioso]],<ref>{{Cita web |url=http://www.motogp.com/es/noticias/2008/09/26/dovizioso-correra-con-el-repsol-honda-en-2009/148189 |títulu=Dovizioso va correr col Repsol Honda en 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220103094626/https://www.motogp.com/es/noticias/2008/09/26/dovizioso-correra-con-el-repsol-honda-en-2009/148189 |fechaarchivu=2022-01-03 }}</ref> ye una temporada con dellos altibaxos. La primer victoria nun llega hasta Laguna Seca ganada por Dani Pedrosa.<ref>[http://www.motorpasionmoto.com/motogp/dani-pedrosa-vence-contundentemente-en llaguna seca Dani Pedrosa vence contundentemente en Laguna Seca]</ref><ref>[http://www.honda-montesa.es/noticias/xunetu09/victoria_en llaguna seca.php Dani Pedrosa y el Repsol Honda Team, vencedores del Gran Premiu d'Estaos Xuníos]</ref> El Repsol Honda vuelve ganar n'Inglaterra con Dovizioso,<ref>[http://www.honda-montesa.es/noticias/xunetu09/inglaterra-MotoGP.php Gran victoria d'Andrea Dovizioso nun difícil Gran Premiu d'Inglaterra]</ref> únicu podiu que consigue l'italianu mientres la temporada, y en Valencia con Dani Pedrosa<ref>[https://www.marca.com/2009/11/08/motor/mundial_motos/1257688166.html Pedrosa completa'l 'triplete' español en Cheste]</ref> qu'acaba 3º del campeonatu, ente que Dovizioso facer en 6º posición. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 84%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} <!--We reached consensus to use the flag displayed on motogp.com, DO NOT CHANGE THE FLAGS--> ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2009|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2009|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2009|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2009|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2009|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2009|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2009|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2009|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2009|ALE]]<br />{{bandera|GER}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2009|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2009|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2009|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2009|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2009|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2009|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2009|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2009|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 3 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |rowspan=2| [[Honda RC212V|RC212V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| '''''3''''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| '''10''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' ! style="background:#ffdf9f;"| 234 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 4 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Andrea Dovizioso]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 8 ! 160 ! 6º |} ==== 2010 ==== [[Ficheru:Dani_Pedrosa_2010_Assen.jpg|left|thumb|170px|Pedrosa n'[[Circuitu de Assen|Assen]] 2010]] [[Ficheru:Andrea_dovizioso-montmelo-2010.JPG|right|thumb|200px|Dovizioso en [[Circuitu de Montmeló|Montmeló]] en 2010]] En [[Temporada 2010 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2010]] siguen los mesmos pilotos y arrinca la temporada con un podiu de Dovizioso y con Pedrosa tras. La primer victoria llega en Mugello<ref>[http://www.honda-montesa.es/noticias/xunu2010/pedrosa-ganador-mugello.php Dani Pedrosa conquista Mugello y Andrea Dovizioso acompáña-y nel podiu]</ref> per parte de Pedrosa que repite n'Alemaña,<ref>[http://www.motorpasionmoto.com/motogp/motogp-alemania-2010-aplastante-victoria-de-dani-pedrosa-en-sachsenring-con-detencion-de carrera incluyida Aplastante victoria de Dani Pedrosa en Sachsenring con detención de carrera incluyida]</ref> Indianápolis<ref>{{Cita web |url=http://motor.as.com/motor/2010/08/29/mas_motor/1283032823_850215.html |títulu=Pedrosa completa otru triplete español al ganar en Indianápolis |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150415114330/http://motor.as.com/motor/2010/08/29/mas_motor/1283032823_850215.html |fechaarchivu=2015-04-15 }}</ref> y Misano.<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2010/09/05/pedrosa-estiende-la so racha victoriosa-en-misano/153895 Pedrosa estiende la so racha victoriosa en Misano]</ref> A pesar d'estes bones resultancies a falta de 5 carreres p'acabar la temporada y con opciones d'alzase col títulu, mientres el [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu Gran Premiu de Xapón]] un fallu mecánicu na Honda de [[Dani Pedrosa]] déxa-y ensin opciones al campeonatu al provoca-y una fuerte cayida y de resultes una quebra na clavícula.<ref>[https://www.marca.com/2010/10/01/motor/mundial_motos/1285911844.html Pedrosa sufre doble quebra de clavícula tres una cayida en Motegi]</ref> Aun así consigue acabar la temporada 2º nel campeonatu y el so compañeru Andrea Dovizioso 5º. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2010|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2010|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2010|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2010|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2010|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2010|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2010|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2010|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2010|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2010|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2010|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2010|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2010|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2010|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2010|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2010|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2010|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2010|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |rowspan=2| [[Honda RC212V|RC212V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffff;"| DNS | |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| ''7'' ! style="background:#dfdfdf;"| 245 ! style="background:#dfdfdf;"| 2º |- ! 4 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Andrea Dovizioso]] |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| ''14'' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 ! 206 ! 5º |} === Llegada de Casey Stoner === ==== 2011 ==== [[Ficheru:Casey Stoner 2011 Estoril 1.jpg|thumb|left|200px|[[Casey Stoner|Stoner]], [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2011|GP de Portugal 2011]]]] [[Ficheru:Casey Stoner - 2011 MotoGP World Champion.jpg|thumb|right|150px|[[Casey Stoner]], Campeón del Mundu de [[MotoGP]] en 2011]] Pa la [[Temporada 2011 del Campeonatu del Mundu de Motociclismo|temporada 2011]] confírmase'l fichaxe del australianu [[Casey Stoner]],<ref>[https://www.marca.com/2010/07/09/motor/mundial_motos/1278668338.html Honda confirma'l fichaxe de Stoner pa 2011]</ref> que s'incorpora al equipu formáu por Pedrosa y Dovizioso.<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2010/11/08/repsol-honda-anuncia-una-formacion-de-tres-piloto-pa-2011/154589 Repsol Honda anuncia una formación de tres pilotos pa 2011]</ref> La temporada nun puede ser meyor pa Stoner, faciéndose col campeonatu,<ref>[http://motor.as.com/motor/2011/10/16/mas_motor/1318716004_850215.html Stoner gana'l so segundu mundial nel so cumpleaños]</ref> llogrando diez victories y xubiéndose al podiu siempres que remataba la carrera. Dovizioso llogra dellos podios y termina terceru nel Mundial, ente que Pedrosa, dempués de ganar en Portugal, sufre una pergrave mancadura nel Gran Premiu de Francia<ref>[https://web.archive.org/web/20150528234047/https://www.rtve.es/deportes/20110515/pedrosa-québrase-clavicula-derecha/432566.shtml Pedrosa québrase la clavícula derecha]</ref> que lu caltién alloñáu de los circuitos mientres delles carreres. Tres el so regresu llogra dos victories<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2011/07/17/motor/1310892102.html Dani Pedrosa volvió]</ref><ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2011/10/02/pedrosa-gana-la-dramatica-carrera-de-japon/156966 Pedrosa gana la dramática carrera de Xapón ]</ref> y dellos podios consiguiendo la cuarta plaza final. {| {{tablaguapa}} style="font-size:85%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2011|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2011|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2011|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2011|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2011|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2011|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2011|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2011|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2011|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2011|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2011|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2011|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2011|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2011|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2011|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2011|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2011|MAL]]<sup>‡</sup><br />{{bandera|MYS}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2011|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 27 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Casey Stoner]] |rowspan=5| [[Honda RC212V|RC212V]] |rowspan=5 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffff;"| C |style="background:#ffffbf;"| '''1''' ! style="background:#ffffbf;"| 350 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 4 |align="left"| {{bandera|ITA}} [[Andrea Dovizioso]] |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffff;"| C |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' ! style="background:#ffdf9f;"| 228 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' | | | |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffff;"| '''C''' |style="background:#dfffdf;"| 5 ! 219 ! 4º |- ! 7 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Hiroshi Aoyama]] | | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 8 | | | | | | | | | | | ! 8 ! 10º* |- ! 72 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Shinichi Ito]] | | | | | | | | | | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 12 | | | ! 3 ! 13º** |} :* <small><sup>‡</sup> ''La carrera atayóse debíu al fallecimientu del pilotu [[Marcu Simoncelli]] mientres un accidente asocedíu na vuelta 2 de la carrera.''<ref>[https://www.marca.com/2011/10/23/motor/mundial_motos/1319359654.html Muerre Simoncelli]</ref></small> :* <small><sup>*</sup> ''Hiroshi Aoyama sustituyó a Dani Pedrosa nel GP de Assen, pero'l restu de la temporada compitió nel Gresini Racing Team.''<ref>[http://motor.as.com/motor/2011/06/22/mas_motor/1308693603_850215.html Dani Pedrosa, sustituyíu en Assen por Hiroshi Aoyama]</ref></small> :* <small><sup>**</sup> ''Shinichi Ito participó nel GP de Xapón con HRC, pero ensin el patrociniu de Repsol.''</small> ==== 2012 ==== [[Ficheru:Casey_Stoner_G.P._C.Valenciana.JPG|thumb|200px|left|Postreru Gran Premiu de Stoner]] [[Ficheru:Dani_pedrosa_honda_motogp_mugello_2012.jpg|thumb|right|200px|Pedrosa en [[Circuitu de Mugello|Mugello]] en 2012]] La [[Temporada 2012 del Campeonatu del Mundu de Motociclismo|temporada 2012]], con Stoner y Pedrosa, empieza con una reñida batalla frente a la [[Movistar Yamaha MotoGP|Yamaha]] oficial de [[Jorge Lorenzo]]. Pedrosa caltiénse toles carreres que remata nel podiu, salvo la carrera en moyáu de Francia, llogrando siete victories, el so récor personal na máxima categoría del Mundial de Motociclismu y el subcampeonatu final.<ref>[http://www.motociclismo.es/mundial-motogp/articulo/victoria-de-pedrosa-en-el-caotico-gran-premiu-de-valencia-de-motogp Victoria de Pedrosa nel caóticu Gran Premiu de Valencia de MotoGP]</ref> Stoner, pela so parte, llogra cuatro victories antes de retirase temporalmente por una mancadura d'escafoides. El británicu [[Jonathan Rea]] sustituyó-y en dos Grandes Premios.<ref>[http://www.paradaenboxes.com/2012/08/28/rea-correr%C3%A1-con-repsol-honda Rea va correr con Repsol Honda]</ref> Tres el so regresu llogró una nueva victoria más<ref>[https://www.marca.com/2012/10/27/motor/mundial_motos/1351313611.html Stoner confirma'l so dominiu en Phillip Island]</ref> y remató terceru nel Campeonatu. La reglamentación volvió camudar, dexando motores de 1000cc de 4 cilindros y una llende de 21 llitros per depósitu.<ref>[http://motor.as.com/motor/2011/05/17/mas_motor/1305583204_850215.html Stoner yá prepara la moto de 1000cc pa 2012 en Xerez]</ref> {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2012|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2012|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Portugal de Motociclismu de 2012|POR]]<br />{{bandera|POR}} ! style="background:#8fcfdf;"|[[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2012|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2012|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2012|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2012|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2012|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2012|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2012|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2012|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2012|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2012|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2012|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2012|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! style="background:#8fcfdf;"|[[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2012|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2012|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! style="background:#8fcfdf;"|[[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2012|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |rowspan=3| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=3 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' ! style="background:#dfdfdf;"| 332 ! style="background:#dfdfdf;"| 2º |- ! 1 |align="left"| {{bandera|AUS}} [[Casey Stoner]] |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| 4 | | | |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 ! style="background:#ffdf9f;"| 254 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 56 |align="left"| {{bandera|GBR}} [[Jonathan Rea]] | | | | | | | | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfffdf;"| 7 | | | | ! 17 ! 21º |} == Yera Márquez == === Dominiu de Marc Márquez === ==== 2013 ==== [[Ficheru:Dani_Pedrosa_Cool_Down_(13897572994).jpg|thumb|left|200px|Pedrosa en rematando'l [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2013|GP Indianápolis de 2013]]]] [[Ficheru:Marc_Marquez_2013.jpg|thumb|right|200px|Marc Márquez mientres los entrenamientos del [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2013|GP de Silverstone de 2013]]]] Casey Stoner confirma la so retirada definitiva de la competición al rematar la temporada 2012.<ref>[https://www.abc.es/20120517/deportes-motos/abci-stoner-motociclismu-casey-201205171718.html Casey Stoner anuncia la so retirada]</ref> Pela so parte, Honda forma un equipu dafechu español para [[Temporada 2013 del Campeonatu del Mundu de Motociclismu|2013]],<ref>[https://web.archive.org/web/20150528235559/https://www.rtve.es/deportes/20120712/honda-confirma-pedrosa-marquez-seran-pilotos-oficiales-pa-2013-2014/545521.shtml Honda confirma que Pedrosa y Márquez van ser los pilotos oficiales pa 2013 y 2014]</ref> yá que se fai col fichaxe del español [[Marc Márquez]],<ref>{{Cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/motociclismo/print-2063801.shtml |títulu=Honda confirma que Márquez va acompañar a Pedrosa en MotoGP |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924135541/http://www.sport.es/es/noticias/motociclismo/print-2063801.shtml |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> campeón na temporada anterior de [[Moto2]], faciendo que se flexibilizaren les normes yá que se prohibió temporaes tras qu'un debutante incorporar a un equipu de fábrica.<ref>[http://www.paradaenboxes.com/2012/06/18/m%C3%A1rquez-tendr%C3%A1-una moto oficial Dorna va acabar cola norma anti 'rookie']</ref> El so debú na máxima categoría ta apinada de records, siendo'l más nuevu en ganar una carrera na máxima categoría del motociclismu, superando al so compañeru Pedrosa, Lorenzo y al míticu [[Freddie Spencer]],<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2013/04/30/m-rquez-trunfa-y-fai-hestoria-en-el circuitu-de-les-am-riques/161124 Márquez trunfa y fai hestoria nel Circuitu de les Amériques]</ref> y tamién en faelo por dos vegaes consecutives. Llogró seis victories, cuatro d'elles consecutives,<ref>[https://www.rtve.es/deportes/20130825/marc-marquez-suma-brno-cuarta-victoria-consecutiva-mundial-motogp/743371.shtml Marc Márquez suma en Brno la so cuarta victoria consecutiva nel mundial de MotoGP]</ref> siendo l'únicu debutante en consiguilo, amás de podios en toles carreres nes que crució la llinia de meta, lo que lu sirvieron pa conquistar el Campeonatu,<ref>[https://www.abc.es/deportes/motos/20131110/abci-cronica-motogp-201311101431.html Marc Márquez, campeón del mundu de MotoGP]</ref> convirtiéndose nel más nuevu en faelo,<ref>[https://www.elmundo.es/deportes/2013/11/10/527f94ee0ab7400c058b4570.html Márquez, la maravía más precoz]</ref> igualando al "marcianu" [[Kenny Roberts]] en faelo na temporada del so debú. Tamién foi'l más nuevu en llograr una vuelta rápida, el más nuevu en xubir al podiu y en faelo dos y tres veces consecutives, el más nuevu en llograr una 'pole'<ref>[https://www.telecinco.es/motogp/temporada-2013/gran-premio-de-americas/motogp-texas-austin_18_1591275265.html Marc Márquez hace historia con su primera 'pole' en MotoGP en Texas]</ref> y el cuartu y más nuevu en llograr los campeonatos de les tres categoríes y otros tantos récores más.<ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2013/11/11/marc-m-rquez-el-devorador-de-r-cords/162846 Marc Márquez: El devorador de récores]</ref><ref>[https://www.marca.com/2013/11/10/motor/mundial_motos/gp-valencia/1384094717.html Márquez, una temporada de récor]</ref> Dani Pedrosa consiguió tres victories<ref>[https://www.marca.com/2013/05/05/motor/mundial_motos/gp-xerez/1367752431.html Pedrosa gana y Márquez pasa a Lorenzo na so curva]</ref><ref>[https://www.marca.com/2013/05/19/motor/mundial_motos/gp-francia/1368968553.html Pedrosa salea al lideralgu]</ref><ref>[https://www.marca.com/2013/10/13/motor/mundial_motos/gp-malaya/1381649885.html Pedrosa gana un duelu d'alta tensión]</ref> y numberosos podios, rematando terceru na temporada. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2013|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de les Amériques de Motociclismu de 2013|AME]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2013|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2013|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2013|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2013|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2013|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2013|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Estaos Xuníos de Motociclismu de 2013|USA]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2013|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2013|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2013|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2013|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2013|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2013|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2013|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2013|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2013|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 93 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Marc Márquez]] |rowspan=2| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#FFFFBF;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#FFFFBF;"|1 |style="background:#FFFFBF;"| ''1'' |style="background:#FFFFBF;"| '''''1''''' |style="background:#FFFFBF;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:#FFFFBF;"| '''1''' |style="background:#dfdfdf;"| '''''2''''' |style="background:black; color:white;"| ''DSQ'' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' ! style="background:#FFFFBF;"| 334 ! style="background:#FFFFBF;"| 1º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#FFFFBF;"| 1 |style="background:#FFFFBF;"| ''1'' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffff;"| DNS |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| ''3'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#FFFFBF;"| 1 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' ! style="background:#ffdf9f;"| 300 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |} ==== 2014 ==== [[Ficheru:Marquez_and_Pedrosa_(13900670575).jpg|thumb|left|200px|Márquez y Pedrosa nel [[Circuitu d'Indianápolis]]]] [[Ficheru:Marc_MARQUEZ_-_Repsol_Honda_Team_-_MotoGP_2014_-_Le_Mans_(14217609862)_(2).jpg|thumb|right|200px|Márquez nel [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2014|GP de Francia 2014]]]] La [[Temporada 2014 del Campeonatu del Mundu de Motociclismo|temporada 2014]], el flamante campeón empezó con duldes, yá que se mancó mientres la pretemporada y había duldes de que pudiera empezar el campeonatu y defender el llográu la temporada anterior. Marc Márquez llega a tiempu d'apostar el primer Gran Premiu ya inclusive consigue la victoria nes primeres diez carreres del añu, consiguiendo un total de trelce a final de temporada, superando'l récor de dolce de Mick Doohan en 1997 y revalidándolo per segundu añu consecutivu, daqué qu'Honda nun faía dende los dos campeonatos consecutivos de Valentino Rossi, y siendo Márquez el más nuevu en consiguilo, superando a [[Mike Hailwood]].<ref>[https://www.marca.com/2014/10/12/motor/mundial_motos/gp-japon/1413094545.html Márquez, el bicampeón del mundu más nuevu de la hestoria]</ref> Pela so parte, Dani Pedrosa xubió delles vegaes al podiu y llogró una victoria, la primera que nun consiguió Márquez, siendo la oncena siguida del equipu na temporada. Remató cuartu na clasificación final del Mundial. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2014|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de les Amériques de Motociclismu de 2014|AME]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 2014|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2014|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2014|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2014|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2014|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2014|NED]]<br />{{bandera|NED}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2014|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2014|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2014|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2014|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2014|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} !style="background:#8fcfdf;"| [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2014|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2014|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2014|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2014|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2014|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 93 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Marc Márquez]] |rowspan=2| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfffdf;"| ''15'' |style="background:#dfffdf;"| '''13''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' ! style="background:#ffffbf;"| 362 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 14 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 ! 246 ! 4º |} === Detrás de Yamaha === ==== 2015 ==== [[Ficheru:Marc_Marquez_MotoGP-2015_(3).JPG|thumb|right|185px|Márquez, [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2015|GP de Catalunya]]]] Tres dos temporaes consecutives conquistando'l títulu de pilotos y de marques. Márquez y Pedrosa nun consiguen caltener la regularidá y pasen a asitiase detrás de les Yamahas oficiales de [[Jorge Lorenzo]] y [[Valentino Rossi]], rematando en tercera y cuarta posición, correspondientemente. Marc Márquez consiguió cinco victories, ente que Pedrosa, pela so parte, xubió dos veces lo más alto del caxón. {| {{tablaguapa}} style="font-size: 87%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2014|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu de les Amériques de Motociclismu de 2014|AME]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 2014|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2014|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2014|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2014|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2014|CAT]]<br />{{bandera|CAT}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2014|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2014|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Indianápolis de Motociclismu de 2014|IND]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2014|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2014|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2014|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2014|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2014|JAP]]<br />{{bandera|JAP}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2014|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2014|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2014|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Ptos. !valign="middle"| Pos. |- ! 93 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Marc Márquez]] |rowspan=4| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=4 align="center" | {{Neumáticu|B}} |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| '''4''' |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#efcfff;"| ''Ret'' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! style="background:#ffdf9f;"| 242 ! style="background:#ffdf9f;"| 3º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#dfffdf;"| 6 | | | |style="background:#cfcfff;"| 16 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 8 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#dfffdf;"| 9 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 ! 206 ! 4º |- ! 7 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Hiroshi Aoyama]] | |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#efcfff;"| Ret | | | | | | | | | | | | | | ! 4 ! 25º* |- ! 72 |align="left"| {{bandera|JAP}} [[Takumi Takahashi]] | | | | | | | | | | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 12 | | | ! 3 ! 26º** |} :* <small><sup>*</sup> ''Hiroshi Aoyama sustituyó a Dani Pedrosa nos GPs de les Amériques, Arxentina y España, pero'l GP d'Alemaña compitió nel [[AB Motoracing]].''<ref>[http://www.motorpasionmoto.com/motogp/hiroshi-aoyama-sustituira-a-dani-pedrosa-que-pasara-por-el-quirofano Hiroshi Aoyama va sustituyir a Dani Pedrosa, que va pasar pol quirófanu]</ref><ref>{{Cita web |url=http://solomoto.es/1/hiroshi-aoyama-sustituira-karel-abraham-en-el-gp-de-alemania |títulu=Hiroshi Aoyama va sustituyir a Karel Abraham nel GP d'Alemaña |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160623204406/http://solomoto.es/1/hiroshi-aoyama-sustituira-karel-abraham-en-el-gp-de-alemania |fechaarchivu=2016-06-23 }}</ref></small> :* <small><sup>**</sup> ''Takumi Takahashi participó nel GP de Xapón con HRC, pero col patrociniu de [[Nissin]] en llugar de Repsol.''</small> === De vuelta a la sienda de les victories === ==== 2016 ==== {| | {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2016|QAT]]<br />{{bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 2016|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu de les Amériques de Motociclismu de 2016|AME]]<br />{{bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'España de Motociclismu de 2016|ESP]]<br />{{bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2016|FRA]]<br />{{bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2016|ITA]]<br />{{bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2016|CAT]]<br />{{bandera|Cataluña}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2016|NED]]<br />{{bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2016|ALE]]<br />{{bandera|GER}} ! [[Gran Premiu d'Austria de Motociclismu de 2016|AUT]]<br />{{bandera|AUT}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2016|CZE]]<br />{{bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2016|GBR]]<br />{{bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2016|RSM]]<br />{{bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2016|ARA]]<br />{{bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2016|JAP]]<br />{{bandera|JPN}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2016|AUS]]<br />{{bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2016|MAL]]<br />{{bandera|MYS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2016|VAL]]<br />{{bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 93 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Marc Márquez]] |rowspan=4| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=4 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#dfdfdf;"| '''2''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#dfffdf;"| 11 |style="background:#dfdfdf;"| 2 ! style="background:#ffffbf;"| 298 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#ffffff;"| DNS | | |style="background:#efcfff;"| Ret ! 155 ! 6º |- ! 7 / 73 |align="left"| {{bandera|JPN}} [[Hiroshi Aoyama]] | | | | | | | | | | | | | | |style="background:#dfffdf;"| 15 | |style="background:#cfcfff;"| 16 | ! 1 ! 25º* |- ! 69 |align="left"| {{bandera|USA}} [[Nicky Hayden]] | | | | | | | | | | | | | | | |style="background:#cfcfff;"| 17 | | ! 0 ! 26º* |} :* <small><sup>*</sup> ''Hiroshi Aoyama sustituyó a Dani Pedrosa nos GPs de Xapón, col dosal 7, y en Malasia, col dosal 73.''<ref>[http://www.motociclismo.es/mundial-motogp/articulo/hiroshi-aoyama-sustitutu-dani-pedrosa-gp-japon-2016 Hiroshi Aoyama va ser el sustitutu de Dani Pedrosa nel Gran Premiu de Xapón]</ref><ref>[http://lat.motorsport.com/motogp/news/aoyama-pedrosa-malaya-843085/ Aoyama va sustituyir a Pedrosa en Malasia]</ref></small> :* <small><sup>*</sup> ''Nicky Hayden sustituyó a Dani Pedrosa nel GP d'Australia, pero'l GP d'Aragón compitió col [[Marc VDS Racing Team|Estrella Galicia 0,0 Marc VDS]].''<ref>[https://www.marca.com/motor/motogp/gp-australia/2016/10/18/5806124fe2704eb1428b45ab.html Nicky Hayden va sustituyir a Pedrosa en Phillip Island]</ref><ref>[http://www.motogp.com/es/noticias/2016/09/19/hayden-sustituira-a-miller-en-el-gp-de-aragon/211008 Hayden va sustituyir a Miller nel GP d'Aragón]</ref></small> ==== 2017 ==== {| | {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center" |- valign="top" !valign="middle"| Dosal !valign="middle"| Pilotu !valign="middle"| Moto !valign="middle" scope="col"| {{abreviatura|Neu.|Neumáticos}} ! [[Gran Premiu de Qatar de Motociclismu de 2017|QAT]]<br />{{Bandera|QAT}} ! [[Gran Premiu d'Arxentina de Motociclismu de 2017|ARG]]<br />{{bandera|ARX}} ! [[Gran Premiu de les Amériques de Motociclismu de 2017|AME]]<br />{{Bandera|USA}} ! [[Gran Premiu d'España de motociclismu de 2017|ESP]]<br />{{Bandera|ESP}} ! [[Gran Premiu de Francia de Motociclismu de 2017|FRA]]<br />{{Bandera|FRA}} ! [[Gran Premiu d'Italia de Motociclismu de 2017|ITA]]<br />{{Bandera|ITA}} ! [[Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu de 2017|CAT]]<br />{{Bandera|Cataluña}} ! [[Gran Premiu de los Países Baxos de Motociclismu de 2017|NED]]<br />{{Bandera|NED}} ! [[Gran Premiu d'Alemaña de Motociclismu de 2017|ALE]]<br />{{Bandera|GER}} ! [[Gran Premiu de la República Checa de Motociclismu de 2017|CZE]]<br />{{Bandera|CZE}} ! [[Gran Premiu d'Austria de Motociclismu de 2017|AUT]]<br />{{Bandera|AUT}} ! [[Gran Premiu de Gran Bretaña de Motociclismu de 2017|GBR]]<br />{{Bandera|GBR}} ! [[Gran Premiu de San Marino de Motociclismu de 2017|RSM]]<br />{{Bandera|SMR}} ! [[Gran Premiu d'Aragón de Motociclismu de 2017|ARA]]<br />{{Bandera|Aragón}} ! [[Gran Premiu de Xapón de Motociclismu de 2017|JAP]]<br />{{Bandera|JPN}} ! [[Gran Premiu d'Australia de Motociclismu de 2017|AUS]]<br />{{Bandera|AUS}} ! [[Gran Premiu de Malasia de Motociclismu de 2017|MAL]]<br />{{Bandera|MAS}} ! [[Gran Premiu de la Comunidad Valenciana de 2017|VAL]]<br />{{Bandera|Valencia}} !valign="middle"| Puntos !valign="middle"| Posición |- ! 93 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Marc Márquez]] |rowspan=2| [[Honda RC213V|RC213V]] |rowspan=2 align="center" | {{Neumáticu|M}} |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#efcfff;"| '''Ret''' |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 6 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"|'''1''' |style="background:#ffffbf;"|'''1''' |style="background:#dfdfdf;"|'''2''' |style="background:#efcfff;"| '''''Ret''''' |style="background:#ffffbf;"| ''1'' |style="background:#ffffbf;"| 1 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffffbf;"| '''1''' |style="background:#dfffdf;"| 4 |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' ! style="background:#ffffbf;"| 298 ! style="background:#ffffbf;"| 1º |- ! 26 |align="left"| {{bandera|ESP}} [[Dani Pedrosa]] |style="background:#dfffdf;"| 5 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#ffffbf;"| '''''1''''' |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#ffdf9f;"| '''3''' |style="background:#dfffdf;"| 13 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfdfdf;"| 2 |style="background:#ffdf9f;"| 3 |style="background:#dfffdf;"| 7 |style="background:#dfffdf;"| 14 |style="background:#dfdfdf;"| ''2'' |style="background:#efcfff;"| Ret |style="background:#dfffdf;"| 12 |style="background:#dfffdf;"| '''5''' |style="background:#ffffbf;"| 1 ! 210 ! 4º |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de motociclismu]] [[Categoría:Equipos deportivos de Xapón]] hk3m55hnyn3lh5hejhoyehawosznlkn 0 129915 4496366 4422603 2026-05-26T05:28:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496366 wikitext text/x-wiki {{organización |nome = Reliance Industries Limited |imaxe = |tamañu_imagen = |pie_imaxe = |acrónimu = RIL |tipu = Pública |industria = <!-- industria nel mercáu --> |ISIN = |fundación = 1966 |fundador = [[Dhirubhai Ambani]] |see_central = [[Bombay]], {{bandera2|India}} |área_de_influencia = |título_líder1 = |nome_líder1 = |títulu_líder2 = |nome_líder2 = |persones_clave = [[Mukesh Ambani]] |producto = Petroleu, gas natural, petroquímicos, testiles, telecomunicaciones, medios d'información |producción = |marques = <!-- marques rexistraes y/o comercializaes --> |servicios = |presupuestu = |ingresos = {{creciente}} [[US$]] 750 mil millones (xunetu de 2015)<ref name="RIL" /> |beneficiu_d'esplotación creciente}} US$ 4.5 mil millones (2015)<ref name="RIL" /> |beneficiu_netu = {{creciente}} US$ 4 mil millones (2015)<ref name="RIL" /> |activos = |capital_social = |holding = |propietariu = |emplegaos = 27 000 (2015)<ref name="RIL">{{cita web |url=http://www.bloomberg.com/research/stocks/financials/financials.asp?ticker=RIL:IN&dataset=incomeStatement&period=A&currency=US%20Dollar |títulu= RIL annual report |autor=Bloomberg Business |fecha=2015 |fechaaccesu=6 de payares de 2015 |idioma=inglés }}</ref> |matriz = |divisiones = |afiliación = |filiales = |sitiu_web = http://www.ril.com/ }}'''Reliance Industries Limited''' ('''RIL''') ye un conglomeráu d'empreses de la [[India]] con sede en [[Bombay]]. Ye propietaria de delles empreses asitiaes por tol país encargaes de la producción d'enerxía, productos petroquímicos, testiles, recursos naturales y telecomunicaciones. Reliance ye la compañía más rentable d'India,<ref>{{Cita web|url = http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Industries-Limited-leads-India-Inc-as-the-highest-profit-earner/articleshow/47490361.cms|títulu = Reliance Industries Limited leads India Inc as the highest profit earner|autor = |enllaceautor = |fecha = 31 de mayu de 2015|idioma = inglés|editorial = The Times of India|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cita web|url = http://m.ndtv.com/profit/reliance-industries-overtakes-ongc-to-become-indies-most-profitable-firm-767386|títulu = Reliance Industries Overtakes ONGC to Become India's Most Profitable Firm|autor = |enllaceautor = |fecha = 31 de mayu de 2015|idioma = inglés|editorial = NDTV|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = }}</ref> la segunda mayor empresa cotizada na bolsa nel país por [[capitalización bursátil]]<ref>{{Cita web|url = http://www.nseindia.com/research/dynaContent/2013/4-12.xls|títulu = Top 50 companies by market capitalisation as on March 31, 2013|autor = |enllaceautor = |fecha = 31 de marzu de 2013|idioma = inglés|editorial = |fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = nseindia.com}}</ref> y la segunda mayor compañía de la nación por ingresos, solo superada pola empresa estatal [[Indian Oil Corporation]].<ref>{{Cita web|url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/full_list/|títulu = Global 500|autor = |enllaceautor = |fecha = 2013|idioma = inglés|editorial = CNN Money|fechaaccesu = 14 d'agostu de 2013|sitiuweb = cnn.com|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130907013637/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/full_list/|fechaarchivu = 2013-09-07}}</ref> En 2015 foi considerada como una de les más grandes corporaciones del planeta, siendo clasificada nel puestu 158 de la llista de [[Fortune Global 500]].<ref>{{Cita web|url = http://fortune.com/global500/reliance-industries-158/|títulu = Reliance Industries|autor = |enllaceautor = |fecha = 31 de marzu de 2015|idioma = inglés|editorial = Fortune|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = fortune.com|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20151017224830/http://fortune.com/global500/reliance-industries-158/|fechaarchivu = 2015-10-17}}</ref> RIL contribúi a la economía d'India col 20% de toles [[Economía de la India|esportaciones del país]].<ref>{{Cita web|url = http://ril.com/rportal1/DownloadLibUploads/1368015904301_AR08052013.pdf|títulu = Annual report 2012-13|autor = Reliance Industries Limited|enllaceautor = |fecha = 31 de marzu de 2013|idioma = inglés|editorial = |fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = ril.com|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130612185116/http://www.ril.com/rportal1/DownloadLibUploads/1368015904301_AR08052013.pdf|fechaarchivu = 12 de xunu de 2013}}</ref> == Historia == === Sieglu XX === La compañía foi fundada por [[Dhirubhai Ambani]] y el so hermanu Champaklal Damani a mediaos de la década de 1960 col nome de ''Reliance Commercial Corporation''. En 1965 la rellación concluyó y Dhirubhai siguió cola empresa, dedicada al comerciu de [[poliéster]].<ref>{{Cita web|url = http://www.arabnews.com/ambani-gas-station-attendant-reliance-owner|títulu = Ambani: From a gas station attendant to Reliance owner|autor = Farouk Luqman|enllaceautor = |fecha = 2 de payares de 2012|idioma = inglés|editorial = Arab News|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = arabnews.com}}</ref> En 1966 la empresa, sol nome de ''Reliance Testiles Industries Pvt Ltd'' constituyir en [[Maharastra]] y estableció una fábrica de teles sintétiques na ciudá de [[Naroda]], [[Gujarat]].<ref name=":0">{{Cita web|url = http://economictimes.indiatimes.com/reliance-industries-ltd/infocompanyhistory/companyid-13215.cms|títulu = Company History - Reliance Industries Ltd.|autor = |enllaceautor = |fecha = 2015|idioma = inglés|editorial = The Economic Times|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = economictimes.indiatimes.com}}</ref> En 1975 la compañía estendió los sos negocios na caña testil por aciu la marca ''Vimal'', que se volvió'l so mayor distintivu nos años siguientes. Realizó'l so [[Ufierta pública de venta|ufierta pública inicial]] en 1977.<ref name=":2">{{Cita web|url = http://www.ril.com/html/aboutus/major_milestones.html|títulu = Major Milestones|autor = |enllaceautor = |fecha = 2013|idioma = inglés|editorial = Reliance Industries|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = ril.com|fechaarchivu = 17 d'agostu de 2013|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130817071250/http://www.ril.com/html/aboutus/major_milestones.html}}</ref> En 1979 la empresa testil ''Sidhpur Mills'' fundir cola compañía.<ref>{{Cita web|url = http://www.moneycontrol.com/company-facts/relianceindustries/history/RI|títulu = Company History - Reliance Industries|autor = |enllaceautor = |fecha = |idioma = inglés|editorial = |fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = moneycontrol.com}}</ref> En 1980 Reliance amplió'l so negociu de texíos de poliéster por aciu la creación d'una planta d'esti material en [[Raigad]], [[Maharastra]], col sofitu téunicu y financieru de [[DuPont Corporation|DuPont]].<ref name=":0" /> En 1985 la empresa adquirió'l so nome actual: ''Reliance Industries Limited''. Ente 1985 y 1992 la compañía espandió la so capacidá de producción de poliéster a 145 mil tonelaes per añu.<ref name=":0" /> La planta petroquímica de Hazira foi construyida ente 1991 y 1992.<ref name=":1">{{Cita web|url = http://www.hdfcsec.com/Market/Information.aspx?CoCode=476&RptType=History|títulu = Reliance Industries Ltd.|autor = |enllaceautor = |fecha = 2015|idioma = inglés|editorial = HDFC securities|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = hdfcsec.com}}</ref> En 1993 entornar a los mercaos de capitales internacionales pa financiar la creación del so filial ''Reliance Petroleum'', dedicada a la industria petrolera. En 1996 convertir na primer empresa del sector priváu d'India en ser valorada poles axencies creiticies internacionales. [[Standard & Poor's]] dio-y una calificación de BB+, una perspeutiva estable llindada pola delda pública. [[Moody's]] dio-y un Baa3.<ref>{{Cita web|url = http://www.ndtv.com/photos/business/reliance-industries-milestones-of-an-oil-giant-13970/slide/8|títulu = Reliance Industries: Milestones of an oil giant|autor = |enllaceautor = |fecha = 2012|idioma = inglés|editorial = NDTV|fechaaccesu = 6 de payares de 2015|sitiuweb = ndtv.com}}</ref> Ente 1995 y 1996 la compañía entró nel sector de telecomunicaciones por aciu una campaña conxunta con [[NYMEX]] pa promover a ''Reliance Telecom Private Limited'' n'India.<ref name=":1" /> Ente 1998 y 1999 introdució nel mercáu'l so propiu [[gas llicuao del petroleu]] en cilindros de 15 kg, sol nome comercial de ''Reliance Gas''. Ente 1998 y 2000 la compañía realizó la instalación del complexu petroquímico de Jamnagar, allugáu en [[Gujarat]], India.<ref name=":1" /> === Sieglu XXI === En 2001 ''Reliance Industries Ltd.'' y ''Reliance Petroleum Ltd''. convertir nos dos compañíes más grandes de la India en términos de los principales parámetros financieros.<ref>{{Cita web|url = http://www.ndtv.com/photos/news/reliance-industries-milestones-of-an-oil-giant-13970|títulu = Reliance Industries: Milestones of an oil giant|autor = |enllaceautor = |fecha = 2012|idioma = inglés|editorial = NDTV|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = ndtv.com}}</ref> Ente 2001 y 2002 estes dos empreses fundiéronse.<ref name=":2" /> En 2002 Reliance anunció'l más grande descubrimientu d'un xacimientu de gas natural n'India, allugáu na [[cuenca de Krishna Godavari]]. Este foi'l mayor descubrimientu d'esti recursu nel añu, el más importante de les últimes trés décades y el primeru realizáu por una compañía del sector priváu indiu. El volume de gas natural ye cimeru a 7 billones de pies cúbicos (pocu menos de 200 billones de llitros), equivalentes a 1200 millones de barríles de petroleu.<ref name=":2" /><ref>{{Cita web|url = http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-11-01/news/27345331_1_huge-gas-gas-allocation-krishna-godavari-basin|títulu = Krishna-Godavari basin to yield 160mt oil: RIL|autor = |enllaceautor = |fecha = 1 de payares de 2002|idioma = inglés|editorial = The Economic Times|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = economictimes.indiatimes.com|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140110085847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-11-01/news/27345331_1_huge-gas-gas-allocation-krishna-godavari-basin|fechaarchivu = 2014-01-10}}</ref> Ente 2002 y 2003 RIL mercó la mayoría de la participación en ''Indian Petrochemicals Corporation Limited'' (IPCL), propiedá del gobiernu y la segunda mayor compañía petroquímica del país,<ref>{{Cita web|url = http://www.thehindubusinessline.com/2002/05/20/stories/2002052000790500.htm|títulu = Reliance makes it big with IPCL|autor = |enllaceautor = |fecha = 22 de mayu de 2002|idioma = inglés|editorial = The Hindu, Business Line|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = thehindubusinessline.com}}</ref> darréu esta empresa fundir con ''Reliance Industries'' en marzu de 2008.<ref>{{Cita web|url = http://www.business-standard.com/article/companies/ipcl-set-to-merge-with-reliance-industries-107030801104_1.html|títulu = IPCL set to merge with Reliance Industries|autor = |enllaceautor = |fecha = 8 de marzu de 2007|idioma = inglés|editorial = Business Standard|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = business-standard.com}}</ref><ref>{{Cita web|url = http://archive.financialexpress.com/news/story/193649|títulu = Reliance-IPCL merger swap ratio set at 1:5|autor = |enllaceautor = |fecha = 11 de marzu de 2007|idioma = inglés|editorial = The Financial Express|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = financialexpress.com}}</ref> Ente 2005 y 2006 la compañía reorganizó los sos negocios pa dixebrar les sos inversiones en cuatro sectores: xeneración d'enerxía, distribución d'enerxía, servicios financieros y telecomunicaciones.<ref>{{Cita web|url = http://www.ril.com/html/investor/scheme_demerger.html|títulu = Scheme of Demerger|autor = |enllaceautor = |fecha = 2015|idioma = inglés|editorial = Reliance Industries|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = ril.com|fechaarchivu = 15 de febreru de 2015|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150215073308/http://www.ril.com/html/investor/scheme_demerger.html}}</ref> En 2006 la empresa entró nel mercáu minorista d'India col llanzamientu de la so propia cadena de tiendes sol nome ''Reliance Fresh''.<ref>{{Cita web|url = http://www.btvin.com/videos/watch/7595/retail:-growth-engine-for-ril|títulu = Retail: Growth Engine For RIL|autor = |enllaceautor = |fecha = 18 de xunu de 2006|idioma = inglés|editorial = Bloomberg TV India|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = btvin.com}}</ref><ref>{{Cita web|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6112578.stm|títulu = Reliance launches retail venture|autor = Omer Farooq|enllaceautor = |fecha = 3 de payares de 2006|idioma = inglés|editorial = bbc.co.uk|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = BBC News}}</ref><ref>{{Cita web|url = http://www.business-standard.com/article/companies/coming-to-your-neighbourhood-reliance-fresh-106110300049_1.html|títulu = Coming to your neighbourhood - Reliance Fresh|autor = |enllaceautor = |fecha = 3 de payares de 2006|idioma = inglés|editorial = Business Standard|fechaaccesu = 7 de payares de 2015|sitiuweb = business-standard.com}}</ref> A finales de 2008 yá instalara 600 tiendes en 57 ciudaes del país.<ref name=":2" /> == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Reliance Industries}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Empreses de la India]] [[Categoría:Empreses fundaes en 1966]] [[Categoría:Empreses de medios de comunicación]] [[Categoría:Empreses de telecomunicaciones]] 3yeaoarcm86hvf1mkvo7qncupzc6dqp 0 129937 4496477 4490843 2026-05-26T07:09:47Z Limotecariu 735 4496477 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Rafael Carrera y Turcios''' {{nym}} foi un caudiellu militar [[Guatemalianos|guatemalianu]], [[Xefe d'Estáu]] (1844-1847) y presidente vitaliciu de la República de Guatemala (1847-1848; 1851-1865). Probablemente'l mayor representante de la [[Conservadores#Conservadorismu en Llatinoamérica|enclín conservador]] en [[Centroamérica]] del sieglu {{versalita|xix}}. Foi'l máximu dirixente que lluchó contra'l Presidente Lliberal de la [[Federación Centroamericana]], [[Francisco Morazán]], y considérase-y el principal causante de la disolución de dicha Federación al torgar que los lliberales desaposiaren a los conservadores de los privilexos de qu'hasta entós esfrutaben<ref group=lower-alpha>El [[Clan Aycinena]] disponía del monopoliu comercial y la Ilesia Católica les grandes propiedaes del [[cleru regular]] y el diezmu obligatoriu pal [[cleru secular]].</ref> anque llogró permedialo con concesiones a los indíxenes guatemalianos —con quien foi por demás benévolu y respetuosu— y el sofitu d'[[Inglaterra]], lo que llevó a la población guatemaliana a esfrutar de cierta prosperidá mientres el so gobiernu.{{harvnp|González Davison|2008|p=423}} Dende'l so ascensu al poder, permaneció gobernando direuta o indireutamente, por aciu presidentes aparentes pa esto, con sofitu de relixosos y conservadores. Constituyóse como presidente vitaliciu, y a pesar de la oposición lliberal, caltener nel cargu hasta la so muerte. Dellos sucesos internacionales condicionaron el gobiernu del xeneral Carrera. La [[Guerra de Secesión de los Estaos Xuníos]]<ref group=lower-alpha>Curiosamente, el presidente [[Abraham Lincoln]] morrió asesináu'l mesmu día que morrió'l xeneral Carrera: el 14 d'abril de 1865.</ref> y la espansión d'[[Inglaterra]] particularmente en [[Belize]], Roatán n'[[Hondures]] y el Reinu de Mosquitia en Nicaragua. Coles mesmes, la ocupación militar de [[Méxicu]] polos Estaos Xuníos que dio como resultáu la incorporación a esti país de cerca de 900&nbsp;000 km² mexicanos y la [[Guerra de Castes]] en Yucatán, que s'empecipió en 1847 y qu'enfrentó a les etnies mayes de la llocalidá contra los criollos y mestizos y enllargóse hasta 1901.<ref name=castes>{{cita llibru |apellíu1=Casares G. Cantón |nome1=Raúl |apellíu2=Duch Colell |nome2=Juan |enllaceautor2=Juan Duch Colell |enllaceautor3=Michel Antochiw Kolpa |apellíu3=Antochiw Kolpa |nome3=Michel |enllaceautor4=Silvio Zavala |apellíu4=Zavala Vallado |nome4=Silvio |títulu=[[Yucatán nel tiempu]] |añu=1998 |isbn=970 9071 04 1 |allugamientu=Mérida, Yucatán |ref=harv}}</ref> Darréu, yá cuando los Estaos Xuníos yeren dueños de California, la «[[fiebre d'oru]]» nesi estáu norteamericanu y la declaración de [[Nicaragua]] como un Estáu más de los Estaos Xuníos —esclavista y falando inglés—, gobernáu por [[William Walker]], y que desencadenó la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. Llocalmente, la principal torga qu'enfrentó'l xeneral Carrera foi'l deséu del xeneral Francisco Morazán de someter a los conservadores de Guatemala ya imponer una Unión Centroamericana empobinada por lliberales. Foi unu de los presidentes más [[dictadores]] d'esa dómina. == Aclaración == El capitán xeneral '''Rafael Carrera''' foi'l primer presidente de la República de Guatemala, que foi instituyida por él mesmu'l 21 de marzu de 1847; mientres el so gobiernu vitaliciu que duró dende 1839 hasta 1865, Guatemala constituyir nel baluarte del partíu conservador en Centro América, y evitó la formación d'una [[Federación Centroamericana]] que los criollos lliberales queríen de toes toes.{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}} Agora bien, el presidente Carrera yera mestizu y con traces indíxenes, lo que xunto al sofitu que recibió del conservador [[Clan Aycinena]], foi la razón por que la so figura fuera polémica na historia guatemaliana.{{harvnp|Woodward|1993|p=}}<ref>{{Cita publicación |apellíu=Belaubre |nome=Christophe |títulu=Larrazábal, Antonio: Principales etapes de la vida d'un influyente canónigu de la Ilesia Catedral de Guatemala que foi diputáu a les Cortes de Cádiz en representación de Guatemala |url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=730 |publicación=Asociación pal Fomentu de los Estudios Históricos en Centroamérica |añu=2015 |fechaaccesu=18 de mayu de 2015 |issn=1954-3891 |númberu=19 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170724220309/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=730 |archivedate=2017-07-24 }}</ref> === Versiones guatemalianes === He equí lo que se rellató del ex-presidente: * <o>Versión del partíu lliberal</o>: el partíu lliberal taba formáu por antiguos criollos llabradores que se dedicaben a la producción nos sos llatifundios na antigua Capitanía Xeneral de Goathemala. Taben aniciaos nos actuales departamentos guatemalianos de [[Totonicapan]], [[Quetzaltenango]], [[Huehuetenango]], parte de los actuales estaos mexicanos de Chiapas, y les provincies centroamericanes de Comayagua -Honduras-, El Salvador, Nicaragua y [[Costa Rica]].<ref name=martinez88>{{Cita publicación |apellíu=Martínez Peláez |nome=Severo |enllaceautor=Severo Martínez Peláez |títulu=Racismu y Analís Históricu de la Definición del Indiu Guatemalianu |editorial=Editorial Universitariu |allugamientu=Guatemala |añu=1988 |ref=harv}}</ref> Repunaben a los criollos guatemalianos y a la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]], a quien consideraben como esplotadores por ser ellos quien s'encargaben direutamente del comerciu cola metrópolis española mientres la colonia. El partíu lliberal escorría llograr el poder comercial qu'ostentaren hasta entós los criollos guatemalianos y utilizó los argumentos de la [[Ilustración]] francesa p'atacar los intereses eclesiásticos.<ref name=martinez88/> : Los historiadores lliberales<ref name=rosa74>{{cita llibru|apellíos=Rosa |nome=Ramón |enllaceautor=Ramón Rosa |títulu=Historia del Beneméritu Xeneral Don Francisco Morazán, ex-presidente de la República de Centroamérica |editorial=Ministeriu d'Educación Pública, Ediciones Téuniques Centroamericanu |allugamientu=Tegucigalpa |añu=1974 |url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-benemerito-gral-don-francisco-morazan-ex-presidente-de-la-republica-de-centroamerica/ |ref=harv}}</ref><ref name=montufar92>{{cita llibru |apellíu=Montúfar |nome=Lorenzo |enllaceautor=Lorenzo Montúfar y Rivera |nome2=Ramón A. |apellíu2=Salazar |editorial=Tipografía Nacional |títulu=El centenariu del xeneral Francisco Morazán |añu=1892 |allugamientu=Guatemala |ref=harv}}</ref>{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} describen a Carrera como un gobernante despóticu ya ignorante que retrasó'l desenvolvimientu de [[Centroamérica]] y contribuyó a la desintegración de la [[Federación Centroamericana]]. Tamién lu criticaron que yera analfabetu, argumentando que nun tenía abonda conocencia pa gobernar y que por ello yera a cencielles un títere de los xefes del [[Clan Aycinena]] —poderosu grupu del partíu conservador—. Pol so calter [[positivismu|positivista]] el partíu lliberal nun-y perdonaba que favoreciera a la Ilesia Católica —a la que devolviera lo que yá fuera espropiáu pol xeneral Francisco Morazán en 1829 y cola qu'estableciera'l [[Concordatu de Guatemala de 1852|Concordatu de 1852]] nel que-y apurría la educación del pueblu guatemalianu, comprometer a respetar los bienes eclesiásticos y autorizaba el diezmu obligatoriu.{{harvnp|Aycinena|1854|p=}} Los lliberales atacar tamién por suprimir la llibertá de prensa, y de ser un gobernante represivu. Finalmente, por cerrar l'[[Universidá de San Carlos de Guatemala|Academia de Ciencies]], acusar de cometer actos en contra del desenvolvimientu educativu llaicu qu'ellos proponíen, cuando en realidá, Carrera cerró l'[[Academia de Ciencies]] pol so calter llaicu, pero nun dexó a Guatemala ensin educación cimera: instauró nuevamente a la [[Universidá de San Carlos|Pontificia Universidá de San Carlos Borromeo]] de calter teolóxicu.<ref name=woodward435>{{harvnb|Woodward|1993|p=435-455}}</ref> :Autores como [[Ramón Rosa]] —ideólogu del lliberalismu de [[Justo Rufino Barrios]] y [[Marco Aurelio Soto]] en Guatemala y Honduras, respeutivamente— y [[Lorenzo Montufar y Rivera]] —intelectual destacáu de los gobiernos lliberales de Guatemala— nes sos biografíes del xeneral Francisco Morazán esforciar en presentar a Carrera como un xavaz analfabetu que namái sabía roblar como «Raca Carraca».<ref name=rosa74/><ref name=montufar92/> A pesar d'ello, anécdotes de renomaos escritores de la dómina lliberal amuesen que Carrera yera intelixente, hábil gobernante, y sabía caltener a raya a los sos rivales del Partíu Lliberal. He equí un exemplu tomáu de ''El llibru de les efemérides'' del escritor lliberal guatemalianu [[Federico Hernández de León]]:{{harvnp|Hernández de León|1930|p=8-118}} * <o>Segunda Invasión de Morazán a Guatemala (1840)</o>: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=70%| «Mientres los momentos críticos de la invasión del xeneral Morazán a Guatemala el 17 de marzu de 1840, Carrera, entós Xeneral en Xefe del Exércitu y recién vencedor en Los Altos, rexuntó a los principales personales de la ciudá de Guatemala y díxo-yos:<br /> - "Nun tarreza naide nada. Tengo un plan que non falla, un plan que nun puede dexar de salir puntu por puntu, de como lo tengo trazáu y que me dará la más completa victoria. Yo voi a Aceituno colos mios homes. D'ellí voi venir cola mio xente a llibertar a toos..."<br /> Daquién retrucó-y: <br /> - "¿Pero La so Excelencia abandónanos nun trance tan cruel?"<br /> Y Carrera con una sorrisa de prestu respondió:<br /> - "Nun tarreza naide nada. Tengo un plan que nun falla; yá voi volver."<br /> La victoria de Carrera foi absoluta: recuperó la capital, consolidóse como'l líder indiscutible de los conservadores en Guatemala, y terminó definitivamente cola carrera política del xeneral Morazán.»<ref name=hernandez16marzu>{{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |enllaceautor=Federico Hernández de León |publicación=El capítulu de les efemérides |títulu=Segunda invasión de Morazán |editorial=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |allugamientu=Guatemala |fecha=16 de marzu de 1959 |ref=harv}}</ref>}} * <o>Versión del partíu conservador</o>: el partíu conservador, que sofitaba la xestión de Carrera, taba conformáu asina: ** El [[Clan Aycinena]]: criollos guatemalianos que se dedicaben direutamente al comerciu cola [[Península Ibérica]] mientres la [[Colonia Española]] y teníen el monopoliu comercial de la rexón. Taben aniciaos na capital de Guatemala y afitaben los precios del comerciu arbitrariamente, pal disgustu de los criollos llabradores, a quien consideraben una clase inferior.<ref name=martinez88/> ** Cleru mayor: miembros de les [[cleru regular|órdenes regulares]], obispos y arzobispos criollos o españoles, que dirixíen el [[cleru secular]]. Taben na capital de Guatemala.<ref name=martinez88/><ref group=lower-alpha>Foi por esta razón que Carrera devolvió a la ilesia los bienes que-y retiraren los lliberales.</ref> ::Los conservadores debíen el so nome a que'l so principal oxetivu yera caltener la estructura social qu'había imperado mientres la Colonia Española, especialmente los privilexos de que disponíen;<ref name=woodward19>{{harvnb|Woodward|1993|pp=19-84}}</ref> Por tar conformaos por grupos aristocráticos y privilexaos, aceptaron con despreciu y rocea el lideralgu de Carrera y tuvieron que tolerar les considerancies qu'ésti tenía colos grupos indíxenes del país. Sicasí, nos escritos conservadores les sos traces mestices son pasaos por altu y ye celebráu como un héroe nacional. * <o>Versión de dellos intelectuales marxistes</o>: Dellos científicos sociales marxistes guatemalianos, qu'enceten la historiografía científica con un métodu científicu basáu na [[llucha de clases]] —como [[Severo Martínez Peláez]]—, cuando intentaron esplicar la dinámica colonial de Guatemala pasaron per alto ciertu papel de llexitimidá que tuvo'l xeneral Carrera y mentar namái como un dictador benévolu» qu'actuaba como «reyezuelo».<ref name=martinez842>{{harvnb|Martínez Peláez|1990|p=842}}</ref> === Estudios oxetivos de Woodward === Investigaciones oxetives que se realizaron ente 1984 y la primer década del sieglu {{versalita|xxi}},{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}} esclariaron el papel de Carrera; estes nueves investigaciones desenvuelven una nueva interpretación del papel históricu de Carrera y de los líderes conservadores que lu sofitaron nel poder, sobre la base de la evidencia de la dómina según a la lluz de la esperiencia guatemaliana dende 1865 y cartes del puñu y lletra del propiu Rafael Carrera. Los estudios recién argumenten que'l llevantamientu popular que Carrera encabezó, foi un esitosu movimientu de les mases llabradores contra la élite de la capital, y qu'una vegada nel poder, el caudiellu atendió a les reivindicaciones de dichos sectores probes, protexendo les sos tierres contra los abusos y les axudicaciones a estranxeros. Mientres el so gobiernu, [[Guatemala]] goció de crecedera económica estable y espansión de les sos esportaciones. L'estudiu igualmente revalúa la xestión alministrativa de Carrera, según los efeutos de la so actitú de descuidu benignu escontra los sectores llabradores.{{harvnp|Woodward|2002|p=720}}{{harvnp|Woodward|1993|p=}} Entá col discutiniu qu'arrodia a esti personaxe, ye indiscutible que foi unu de los personaxes más importantes y trascendentales de la [[historia de Guatemala]], y probablemente el mayor representante de los enclinos conservadores del sieglu {{versalita|xix}} en [[Centroamérica]]. Dalgunes de les sos idees entá siguen en vixencia; anque l'Estáu guatemalianu, dende la [[Revolución Lliberal de 1871]], tuvo un calter llaicu y celebró más a los líderes lliberales [[Justo Rufino Barrios]] y [[Miguel García Granados]], caltuvo —como polémicu heriedu del gobiernu de Rafael Carrera— la independencia de Guatemala de los demás países de [[Centroamérica]], el caltenimientu del territoriu que constituyiría'l [[Estáu de Los Altos]], la reivindicación de los derechos indíxenes (en concencia poles lluches autónomes de los pueblos indíxenes)—-como nel conveniu 149— y na [[Constitución Política de la República de Guatemala]] del artículu 66 al 70, y el caltenimientu de cierta preeminencia de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] nel país. {{harvnp|Woodward|2002|p=720}}{{harvnp|Woodward|1993|p=}} == Biografía == Rafael Carrera nació'l [[24 d'ochobre]] de [[1814]] en Lo de Rodríguez, Ciudá de Guatemala, el fíu menor de Simón Carrera y Juana Turcios.<ref name=woodward19/> La so partida de nacencia ta asitiada na parroquia de Candelaria. Nun realizó nengún estudiu formal y yera iletrado cuando empecipió'l so movimientu llabrador;{{harvnp|González Pérez|2008|p=7-8}} siendo presidente, supo arrodiase de los más importantes intelectuales conservadores guatemalianos (ente los que s'incluyía miembros del [[Clan Aycinena]] y l'escritor [[José Milla y Vidaurre]]) y la so cultura amontóse.<ref name=hernandez30mayu>{{harvnb|Hernández de León|30 de mayu de 1959|p=}}</ref> Primero aprendió a escribir el so nome y a roblar, y yá depués a escribir con propiedá.{{harvnp|González Davison|2008|p=212-250}} == Ascensu al poder == === Llucha contra'l gobiernu de Mariano Gálvez === {{AP|Mariano Gálvez}} [[Ficheru:Retratogalvez 2014-06-22 11-25.jpg|miniaturadeimagen|175px|left|Doctor Mariano Gálvez mientres la so dómina de Xefe del Estáu de Guatemala<br />''Muséu Nacional d'Historia de Guatemala'']] {{caxa de cita|«El gobiernu ve con dolor que nun tuvieron hasta agora tol efeutu deseyáu les sos providencies, dirixíes a reprimir los escesos de les partíes armaes qu'aflixen a dellos pueblos del Estáu y que caltienen en continuu respigu al hacendado y al comerciante. Repitíes instrucciones diéronse sobre'l particular al ciudadanu Rafael Carrera y, anque ésti manifiéstase anuente a los deseos del gobiernu, nun falten quexes de desórdenes cometíos sol so nome, según partes d'alarmes que se reparen por dellos puntos y proclámense ser autorizaos por aquél comandante».<br /> Y trés díes depués:<br /> «Non cabo dulda dalguna alrodiu de la invasión qu'intenten faer les fuercies de Carrera a esta capital. El peligru ye inminente y terrible: tolos habitantes de los campos tán so les sos banderes especialmente los de les cercaníes de la corte... El gobernante sería un criminal si nun declarara que nun puede aprovir al caltenimientu del Estáu, siguiendo l'orde regular de la Constitución y que precisa amplia autorización pa obrar con enerxía y poder destruyir les faiciones.» |Felipe Molina<br /> a l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional]]<br />Tomáu de: {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |enllaceautor=Federico Hernández de León |títulu=El Capítulu de les Efemérides: Cayida del réxime lliberal de Mariano Gálvez |publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |allugamientu=Guatemala |fecha=27 de febreru de 1959}}{{harvnp|Hernández de León|27 de febreru de 1959|p=1}}}} En 1837 empecipió la llucha armada contra'l réxime de Francisco Morazán, presidente de les [[República Federal de Centroamérica]]; Carrera lluchó contra quien gobernaba'l [[Estáu de Guatemala]], el doctor [[Mariano Gálvez|José Mariano Gálvez]], lliberal al igual que Francisco Morazán. Foi'l máximu dirixente de les fuercies insurxentes, ente les que s'atopaben numberosos indíxenes.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=63}} La razón pola que cuntó col sofitu de los indíxenes foi que'l 9 de xunu de 1837, el gobiernu del Estáu de Guatemala volviera enllantar el tributu indíxena que fuera suprimíu dende tiempu colonial poles [[Cortes de Cádiz]] en 1820. Los insurxentes empezaron les hostilidaes per mediu d'una guerra de guerrilles: atacando poblaciones ensin dar oportunidá de tener alcuentros coles tropes del gobiernu. Coles mesmes, arrobinábase la idea de los enemigos clericales de [[Mariano Gálvez|Gálvez]], que lo acusaba del envelenamientu de les agües fluviales p'arrobinar el [[Cólera|cólera morbus]] a la población, cosa que nun asocedía sinón pola crecedera poblacional y la poca capacidá de la estructura sanitaria del país. Esta acusación favoreció a los oxetivos de Carrera, poniendo a una gran parte de la población en contra de Mariano Gálvez y de los lliberales polo xeneral. Ente les sos batalles destaquen: la del cuartel de [[Mataquescuintla]]; la d'[[Santa Rosa (Guatemala)|Ambelis en Santa Rosa]], ganando al exércitu comandado por [[Teodoro Mejía]]; la del 7 d'avientu de 1837 na plaza de [[Jalapa (Jalapa)|Jalapa]] onde foi derrotáu; y el 13 de xineru de 1838 onde foi atacada la Guarnición de Guatemala. Dalgunos d'estos fechos militares tuvieron acompañaos por llamentables fechos cometíos por dambos bandos, como robos, asaltos, allanadures y asesinatos a xente indefenso. En particular, el gobiernu de Gálvez, al enterase de que Carrera yera'l líder de la revuelta, invadió [[Mataquescuintla]] y prindó a la so esposa, [[Petrona García Morales de Carrera|Petrona García]], a quien los soldaos tomaron pola fuercia; al enterase Carrera, xuró vengar l'ultraxe fechu a la so muyer, y acompañáu d'ésta reinició la llucha con nueves brengues. Petrona García, engafada pol deséu de vengación, cometió numberoses otomíes en contra de les tropes lliberales, al puntu que munchos correlixonarios de Carrera tarrecíen-y más a ella que al propiu caudiellu,<ref name=woodward56/> a pesar de que Carrera aquel día amosaba yá les traces de lideralgu y remangu militar que lo caracterizaríen. Ente ellos, una carta foi llanzada dende'l techu d'una de les ilesies, metanes una vasta congregación d'indíxenes. Esta carta supuestamente venía de la [[Virxe María]], que comisionaba a Carrera a liderar una revuelta en contra'l gobiernu.{{harvnp|Squier|1852|pp=429-430}} Pa compensar los violentos ataques de la guerrilla llabradora, el gobernador del Estáu de Guatemala [[Mariano Gálvez]] aprobó y depués allabó l'usu de la política de tierra esfarrapada en contra de los pueblos alzaos; esto motivó que dellos de los sos partidarios aconseyárenlu qu'arrenunciara d'esa táctica pos solamente contribuyiría a amontar la revuelta.<ref name=woodward56/> A principios de 1838, [[José Francisco Barrundia y Cepeda]], xefe lliberal de Guatemala y decepcionáu de la xestión de Gálvez poles sos otomíes, xestionó pa llevar a la Ciudá de Guatemala a Carrera, pa combatir al Xefe d'Estáu; Pa esi añu, la situación en Guatemala yera insostenible: la economía atopábase paralizada pola poca seguridá de los caminos y llegóse al puntu en que los lliberales axustaben con Carrera pa poner fin a esti enfrentamientu anque yera inevitable. Gálvez sale del exerciciu del poder el 31 de xineru de 1838 ante l'Exércitu de los Pueblos» al mandu de '''Rafael Carrera''' qu'empecipio la penetración na ciudá de Guatemala con un exércitu d'ente diez mil a dolce mil homes, depués del alcuerdu a que llegó Carrera con Barrundia y Cepeda. Les tropes victorioses de Carrera, al berru de «¡Viva la relixón!» y «¡Fuera los herexes estranxeros!» y constituyíes principalmente por llabradores ruinamente armaos, tomaron la Ciudá de Guatemala y dedicáronse al pillaje y a destruyir los edificios del gobiernu lliberal, incluyendo'l Palaciu Arzobispal, que yera onde moraba Gálvez y la casa del presentante inglés William Hall.<ref name=woodward56/> Pa detener a alteriar, Carrera pidió al decanu de la Catedral, Antonio Larrazábal, qu'abriera les puertes del edificiu, que permanecieren cerraes dende 1829; Larrazabal opúnxose dafechamente diciendo que al sagráu recintu nun ingresaba canaya y muncho menos armada; Carrera entós asitió-y un cuchiellu nel pescuezu y volvió pidi-y que por favor abriera les puertes. Larrazábal dio órdenes por qu'abrieren la cortil, y alteriar invadir pero respetar y asina s'aseló l'ánimu de la milicia.<ref name=woodward56>{{harvnb|Woodward|1993|pp=56-83}}</ref> === Golpe d'Estáu de 1839 === [[Ficheru:Map_of_Journey.jpg|miniaturadeimagen|left|175px|Mapa de Guatemala en 1839. Reparar les fronteres non delimitidas con Méxicu en Yucatán y Chiapas, y que Belice inda yera un asentamientu inglés.{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}}]] {{caxa de cita Fartu tiempu pasaron los guatemalianos sufriendo con fría indiferencia que los diversos bandos o les faiciones desenfrenaes, dispongan de la so suerte al arbitrio: ensin lleis, ensin moral pública, ensin gobiernu y ensin rentes, los males llegaron al so cuelmu, y yera precisu ser más qu'hotentotes, por que yá obráramos por notros mesmos, y consintiéramos en continuer siendo presa d'un puñáu d'homes que se ahn xulgáu dueños absolutos del pueblu inocente».| Titular del primer númberu del periódicu ''El Tiempu''<br />Tomáu de: {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León, F. |títulu=El Capítulu de les Efemérides: Golpe d'Estáu de 1839 |publicación=Diariu La Hora |allugamientu=Guatemala |añu=20 d'abril de 1959}}<ref name=hernandez20abril>{{harvnb|Hernández de León|20 d'abril de 1959|p=}}</ref>}} [[Ficheru:Serapio Cruz.jpg|miniaturadeimagen|200px|Mariscal [[Serapio Cruz]], esperimentáu militar guatemalianu. Pa compensar la so carismática personalidá, Carrera facer el so compadre y foi amante d'una de les sos hermanes.]] Cuando Carrera y les sos fuercies retornaron a [[Mataquescuintla]] en marzu de 1838, los criollos guatemalianos —tanto lliberales como conservadores, incluyendo a los acabante retornar miembros del [[Clan Aycinena]]— solicitaron al xeneral [[Francisco Morazán]] que fora a Guatemala a pacificar l'Estáu, y ufiertaron conferi-y poderes dictatoriales y suministra-y dineru pal efeutu.<ref name="Gaceta,p.6">{{harvnb|La Gaceta de Guatemala|1855|p=6}}</ref> D'esta suerte, el 14 d'abril de 1838 los conservadores perdieron el poder del Estáu de Guatemala, y Carrera foi confináu a les serranías de Mita.<ref name=hernandez20abril/> Tou empecipiar cola incursión de les fuercies lliberales de Morazán y [[José Francisco Barrundia y Cepeda]], quien ingresaron a Guatemala y al llegar a San Sur, executaron a Pascual Álvarez, suegru de Carrera, y asitiaron la so cabeza nuna pica pa escarmar a tolos siguidores d'este.<ref name=woodward84/> Al sabelo, Carrera y la so esposa Petrona, que salieren a enfrentar a Morazán asina enteráronse de la invasión y atopábense en [[Mataquescuintla]], xuraron que nun perdonaríen a Morazán nin na tumba; n'unviando a dellos emisarios, a quien Carrera nun quixo recibir —n'especial a Barrundia a quien lu informó que nun lo recibía pa nun matalo— Morazán empecipió una fuerte ofensiva de tierra esfarrapada, destruyendo a los pueblos taben al so pasu y desaposiándolos del so pocos bienes, y obligando a les fuercies de Carrera a escondese nos montes.<ref name=woodward84/> Creyendo que Carrera taba totalmente vencíu, Morazán y Barrundia dirixir a la Ciudá de Guatemala onde fueron recibíos como salvadores pol gobernador Valenzuela y los miembros del [[Clan Aycinena]], quien inclusive propunxeron patrocinar unu de los batallones lliberales, ente que Valenzuela y Barrundia punxeron a les órdenes de Morazán los recursos de Guatemala p'arreglar cualquier problema financieru que tuviera; los criollos de dambos partíos celebraron hasta l'amanecer el fechu de que tuvieren a la fin a un caudiellu como Morazán, capaz de ganar a la rebelión del campu.<ref name=woodward84/> Morazán utilizó los recursos pa sofitar a Los Altos y depués sustituyó a Valenzuela por [[Mariano Rivera Paz]], allegáu al [[Clan Aycinena]], anque nun lu retornó al clan los bienes confiscados en 1829; en vengación, [[Juan José de Aycinena y Piñol]] votó a favor de la disolución de la Federación Centroamericana en [[San Salvador]] un pocu más tarde, obligando con ello a Morazán a tornar a El Salvador pa lluchar pol so morrebundu mandatu federal. Nel camín, Morazán amontó la represión nel oriente guatemalianu, como escarmientu por ayudar a Carrera, a quien consideraba vencíu.<ref name=woodward84/> Sabiendo que Morazán fórase a El Salvador, Carrera intentó tomar [[Salamá]] cola pequeña fuercia qu'entá-y quedaba, pero foi derrotáu, perdiendo al so hermanu Laureano nel combate. Con apenes unos cuantos homes llogró fuxir, mal mancáu, escontra Sanarate.<ref name=woodward84/> En recuperándose a medies, atacó a un destacamentu en [[Jutiapa (departamentu)|Jutiapa]] y llogró llograr un pequeñu botín que lu partió a los voluntarios que lu acompañaben y se aprestó a atacar [[San Miguel Petapa|Petapa]], cerca de la Ciudá de Guatemala, onde trunfó, pero con considerables baxes.<ref name=woodward84/> En trunfando en Petapa, en setiembre d'esi añu Carrera intentó un asaltu a la capital de Guatemala, pero'l xeneral lliberal [[Carlos Salazar Capo]] ganar nos campos de [[Villa Nueva (Guatemala)|Villa Nueva]], y Carrera tuvo que replegase nuevamente al oriente del Estáu.<ref name=hernandez20abril/> Tres dellos intentos infructuosos de tomar la ciudá y [[Quetzaltenango]], Carrera foi abarganáu y mancáu y tuvo que capitular ante'l xeneral mexicanu Agustín Guzmán, comandante en xefe del exércitu del [[Estáu de Los Altos]], quien fuera aconseyáu pol gobernador d'[[Antigua Guatemala]], [[Manuel Francisco Pavón Aycinena]].<ref name="Gaceta,p.6"/> Morazán tuvo la oportunidá de fusilar a Carrera, pero nun pudo pos precisaba del sofitu del campesinado guatemalianu pa poder compensar los ataques de [[Francisco Ferrera]] n'El Salvador; en llugar d'eso, viose obligáu a nomalo como xefe militar de Mita, pero ensin armes; cuando taba en Mita, Ferrera convidar p'axuntase, a lo qu'aportó; sabiendo que Morazán diba atacar El Salvador, decidieron que Carrera diba atacar la Ciudá de Guatemala y pallo Ferrera dio-y mil armes y municiones.<ref name=woodward84>{{harvnb|Woodward|1993|pp=84-101}}</ref> Entrín y non, a pesar de los encamientos de los sos allegaos d'entartallar definitivamente les fuercies de Carrera, Salazar<ref group=lower-alpha >[[Carlos Salazar Capo]] fuera nomáu [[Presidente de Guatemala|Gobernador Interín de Guatemala]] por Morazán en llugar de [[Mariano Rivera Paz]].</ref> intentó axustar con ésti pela vía diplomática. Inclusive, pa demostrar a Carrera que nin se-y tarrecía nin se-y resabiaba, retiró les fortificaciones qu'había na capital guatemaliana dende la batalla de [[Villa Nueva (Guatemala)|Villa Nueva]].<ref name=hernandez20abril/> Aprovechando la bona fe de Salazar y les armes de Ferrera, el 13 d'abril de 1839 Carrera tomó por sorpresa la plaza de Guatemala; Salazar Castro, Barrundia y Mariano Gálvez fuxeron antes de la llegada de Carrera; Salazar, en camisa de dormir, saltó polos teyaos de les cases vecines y buscó abellugu. Dempués, como pudo, ganó la frontera amarutáu de llabrador y fuxó de Guatemala.<ref name=hernandez20abril/><ref name=woodward102>{{harvnb|Woodward|1993|pp=102-122}}</ref> Yá ensin Salazar, Carrera restituyó a [[Mariano Rivera Paz|Mariano Rivera y Paz]], como gobernador de Guatemala; Rivera Paz de la mesma nomar xeneral en xefe del Exércitu anque en realidá yera Carrera quien tenía'l mandu absolutu en Guatemala y constituyóse nun fuerte aliáu de Ferrera.<ref name=woodward102/> Enteráu d'esto, [[Manuel Francisco Pavón Aycinena]], quien s'atopaba en [[Ciudad Vieja (Guatemala)|Ciudad Vieja]] mientres el golpe d'estáu del 13 d'abril, foi a la Ciudá de Guatemala y dende esi momentu empezó a collaborar con Carrera.{{harvnp|La Gaceta de Guatemala|1855|p=7}} === Invasión y Absorción del Estáu de los Altos === {{AP|Estáu de Los Altos}} Depués de la separación del Estáu de Los Altos, l'Asamblea Constituyente estremó al Estáu de Guatemala en siete departamentos y dos distritos, d'alcuerdu al siguiente decretu del 12 de setiembre de 1839: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|L'Asamblea Constituyente del Estáu de Guatemala:<br /> Habiendo tomáu en considerancia la necesidá qu'hai de faer una nueva y conveniente división del territoriu, dempués de la separación de los departamentos que componen l'Estáu de los Altos. Con presencia de los datos ya informes que presentó'l gobiernu sobre'l particular, decretó:<br /> #L'estáu de Guatemala estremar en siete departamentos, a saber: el de Guatemala, el de Sacatepéquez, el de Chimaltenango, el de Escuintla, el de Mita, el de Chiquimula y el de la Verapaz. #Tamién componen dos distritos separaos con dependencia inmediata del gobiernu, Izabal y el Petén. #Los departamentos y distritos referíos, entienden les poblaciones y llugares que se señalen na tabla qu'acompaña a esta llei. #Mientres s'axunten datos más exactos, con presencia de los padrones que tienen de formase pa faer por otra llei la división permanente del territoriu, el gobiernu queda autorizáu pa poder amestar o segregóse d'unos a otros, los pueblos o llugares que lu soliciten, con causa fundada nel meyor serviciu y bien de los mesmos pueblos, previu al informe de los xefes respeutivos. #El mesmu gobiernu, nes providencies que tome, pa la demarcación del territoriu de los departamentos, va procurar no que sía posible, que sía la mesma la de los curatos y les sos comprensiones, con cuenta d'evitar embaranzos y facilitar en tol meyor serviciu públicu. |Manuel Pineda Mont, Escoyeta de les lleis de Guatemala, 1859<ref name=pinedamont>{{harvnb|Pineda Mont|1859|p=472-473}}</ref>}} [[Ficheru:Escudoaltos 2014-06-16 06-59.jpg|miniaturadeimagen|150px|left|Escudu del Estáu de los Altos esculpíu en piedra na tumba de los héroes altenses nel Campusantu de Quetzaltenango.]] Pero les revueltes indíxenes nel [[Estáu de Los Altos]] algamaron el so puntu críticu'l 1º d'ochobre de 1839. Los indíxenes allegaron a Carrera en busca de proteición. Mientres Carrera preparábase reclutando voluntarios na Verapaz, el gobiernu de Guatemala intentó llegar a una solución pacífica, y el 18 d'avientu de 1839 apremió al representante de Los Altos en Guatemala a roblar un conveniu de paz y amistá; el tratáu garantizaba la paz, pero cola condición de que Los Altos tenía que devolver a Guatemala les armes qu'Agustín Guzmán había-y confiscado a Carrera cuando la prindó en xineru de 1839.<ref name=woodward116/> Mientres los altenses consideraben aceptar el ultimatum guatemalianu, Carrera publicó una proclama na que llamó a los indíxenes de Los Altos a remontase en contra del gobiernu quetzalteco, lo que provocó revueltes de les que'l gobiernu guatemalianu valir en xineru de 1840 pa dicir que los indíxenes rogaben a Carrera pa salvalos de la «opresión de los lliberales quetzaltecos».<ref name=woodward116>{{harvnb|Woodward|1993|p=116}}</ref> Al mediudía del 20 de xineru de 1840, Carrera dirixir a la frontera col Estáu de Los Altos pa esperar al unviáu del estáu altense cola ratificación del ultimátum y el cargamentu d'armes;<ref name=woodward117/> mientres esperaba, arengaba a les sos tropes diciéndo-yos que l'enemigu lliberal inda tenía a Quezaltenango desapaecíu na opresión y la tiranía y que, xunto con San Salvador, yera la única torga por que retornaren a los sos llares.{{harvnp|Woodward|1993|p=113}} Pa contener una posible invasión de les fuercies morazánicas dende El Salvador, Carrera unvió a Vicente Cruz a guardar la frontera.<ref name=woodward117>{{harvnb|Woodward|1993|p=117}}</ref> El gobiernu de Los Altos unvió un emisariu a Morazán, pero ésti foi interceptáu poles fuercies de Carrera; entós, el 22 de xineru'l xeneral [[Agustín Guzmán]] declaró la guerra a Guatemala.{{harvnp|Woodward|1993|p=117}} Tres delles escaramuzas, los exércitos enfrentar en [[Sololá (departamentu)|Sololá]] el 25 de xineru; Carrera venció a les fuercies del xeneral Agustín Guzmán ya inclusive prindó a ésti{{harvnp|Woodward|1993|p=117}} El gobiernu quetzalteco colapsó entós, pos amás de les derrotes militares, los poblaos indíxenes abrazaron la causa conservadora de momentu; al entrar a Quetzaltenango al mandu de dos mil homes, Carrera foi recibíu por un gran ensame que lo saludaba como'l so «llibertador».{{harvnp|Woodward|1993|p=117}} Carrera impunxo un réxime duro y contrario pa los lliberales altenses, pero bondosu pa los indíxenes de la rexón —derogando l'impuestu personal— y pa los eclesiásticos restituyendo los privilexos de la relixón católica; llamando a tolos miembros del cabildru criollu díxo-yos tajantemente que se portaba bondosu con ellos por ser la primer vegada que lo desafiaben, pero que nun tendría piedad si había una segunda vegada.<ref name=woodward117/> El xeneral Guzmán, y el xefe del Estáu de Los Altos, Marcelo Molina, fueron unviaos a la capital de Guatemala, onde fueron exhibíos como trofeos de guerra mientres un desfile trunfal el 17 de febreru de 1840; nel casu de Guzmán, engrilletado, con firíes entá sangrantes, y montáu nuna mula.<ref>{{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |enllaceautor=Federico Hernández de León |publicación=El capítulu de les efemérides |títulu=Reconquista del Estáu de los Altos editorial=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |añu=29 de xineru de 1959 |ref=harv}}</ref> El 13 d'agostu foi nomáu correxidor, comandante xeneral del exércitu y superintendente de la rexón de Los Altos.{{harvnp|Woodward|1993|p=118}} === Segunda Invasión de Morazán a Guatemala === {{AP|Francisco Morazán}} [[Ficheru:General Francisco Morazán.JPG|miniaturadeimagen|200px|Xeneral [[Francisco Morazán]].<br />Intentó invadir a Guatemala per segunda ocasión en 1840 depués d'invadir en 1829 y espulsáu a los miembros del [[Clan Aycinena]] y les [[cleru regular|órdenes regulares]]. En 1840 foi vencíu por Carrera de manera aplastante, marcando'l fin de la so carrera en Centroamérica.]] {{caxa de cita|alliniación=left|«Tou home dende la edá de 14 a 50 años va presentar nel términu de seis hores a tomar les armes na casa municipal. El que nun se presentara, pasáu esi términu, va ser consideráu como sospechosu. Declárase la ciudá n'estáu de sitiu.»|Rafael Carrera<ref name=hernandez16marzu/>}} El 18 de marzu de 1840, siendo Morazán xefe lliberal de la yá morrebunda [[Federación Centroamericana]] y del [[El Salvador|Estáu d'El Salvador]], invadió a Guatemala con mil quinientos soldaos pa vengar l'ultraxe fechu a los vencíos en Los Altos, pos tarrecía esta aición fuera'l golpe final a los esfuercios lliberales de caltener xunida a la [[Federación Centroamericana]]. Cola información de mensaxeros apostaos nos caminos, Carrera urdió'l so plan de defensa dexando al so hermanu Sotero al cargu de tropes que presentaríen una leve resistencia na ciudá.<ref name=woodward102/> Carrera asonsañó fuxir y llevó al improvisáu exércitu a los altores de Aceituno yá que namái cuntaba con cerca de cuatrocientos homes ya igual númberu de cargues de fusilería, más dos cañones vieyos. La ciudá quedó a mercé del exércitu de Morazán, coles campanes de los sos ventidós templos tañendo por socorru divín.<ref name=hernandez16marzu/> Una vegada Morazán llegó a la capital, tomar fácilmente y lliberó a Guzmán, quien darréu partió pa Quetzaltenango pa dar la noticia de que Carrera taba derrotáu;<ref name=woodward102/> Carrera entós, aprovechando que los enemigos creíense victoriosos, aplicó una estratexa de concentración de fueu nel [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Guatemala)|Parque Central]] de la ciudá y complementar cola táctica del ataque sorpresa cola cual provocó grandes baxes al exércitu de Morazán para, finalmente, obligar a los sobrevivientes a lluchar cuerpu a cuerpu. Carrera, aquel día yá un esperimentáu militar<ref group=lower-alpha>Carrera inclusive yá sufriera dos ganes anteriores a manes del propiu Morazán.</ref> supo llantar cara y batalla a Morazán hasta ganalo de manera fulminante, al grau qu'ésti, ayudáu por Ángel Molina -quien yera fíu del líder lliberal [[Pedro Molina Mazariegos]]- y que conocía los caleyones al oeste de la ciudá, tuvo que fuxir colos sos predilectos amarutáu y glayando «¡Qué viva Carrera!» pol ribayu del Inciensu escontra El Salvador, pa salvar la vida.<ref name=hernandez16marzu/> En Guatemala, los salvadoreños sobrevivientes fueron fusilaos ensin piedá, mientres Carrera taba fuera en persecución de Morazán, a quien nun llogró da-y algame. Esti llance selló definitivamente'l status del xeneral Carrera y marcó el ocaso de Morazán.<ref name=hernandez16marzu/> === Recuperación definitiva del Estáu de Los Altos === {{AP|Estáu de Los Altos}} {{caxa de cita|«Falar d'él como «Rei de los Indios». Dada la so autoridá, con una pallabra podría causar la matanza de tolos blancos ensin dala dulda.»|[[John Lloyd Stephens]]{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=}}}} Cuando Guzmán llegó a Quetzaltenango cola noticia de que Morazán trunfara na ciudá de [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]], la élite criolla lliberal de la ciudá declaró nuevamente vixente'l [[Estáu de Los Altos]].<ref name=woodward102/> Carrera, unvió al militar salvadoreñu [[Francisco Malespín]] a avisar a les comunidaes k'iche' y k'achikel que se preparar nuevamente a combatir a los criollos quetzaltecos, y depués salió pa Quetzaltenango decidíu a escarmar a los lliberales quetzaltecos. Al conocer esta noticia, la mayoría de los miembros del cabildru salió fuxendo y los pocos que quedaron quixeron retratase y pidir perdón por tratar de formar l'estáu nuevamente.<ref name=woodward102/> Pero mientres los indíxenes de la rexón escorríen a los criollos que fuxeron, Carrera prindó a los miembros del cabildru que s'habíen quedáu y depués mandar a fusilar, a pesar de que la población altense que marmullaba «¡Masacre! ¡Masacre!»<ref group=lower-alpha>Los criollos del cabildru lliberal fusilaos por Carrera y Malespín fueron: Eulogio Quezada, Romualdo Briones, Cesareo Arango, Leandro Arango, Silvestre Gonzales, Roberto Molina, Manuel Pivaral, José Ignacio Fernández, José María Fernández, Zacarias Martínez, Pedro Meoño, Benito Escobar, Felipe Hernández, Félix López, Marcelo Pacheco, José María Alvarado, y José Ignacio Paz.</ref> Como resultancia, los criollos lliberales quedaron debilitaos y amenorgaos, y los conservadores capitalinos apavoriaos; pero les poblaciones indíxenes de Quetzaltenango diéronse cuenta de que teníen un aliáu fuerte en Carrera.{{harvnp|González Davison|2008|p=160}} Cuando Carrera tornó a Guatemala a atender a la so madre agonizante, los lliberales de la ciudá salieron fuxendo y la medrana fixo presa de los conservadores del [[Clan Aycinena]], pos taba claru que, d'habelo queríu, Carrera pudiera llevar a cabu la vengación indíxena y aniquilar a tolos criollos.{{harvnp|González Davison|2008|p=162}} Lo único qu'evitó una nueva masacre foi'l fechu de que Carrera precisara del dineru del Clan Aycinena pa paga-y a les sos tropes y de la esperiencia política de dichu Clan pa gobernar el país.{{harvnp|González Davison|2008|p=162}} == Primer Gobiernu == {{AP|Gobiernu conservador de los 30 años}} Rafael Carrera foi l'últimu gobernador del Estáu de Guatemala; asumió'l poder en [[1844]], nomáu pol cleru y el partíu conservador empobináu pol [[Clan Aycinena]].<ref group=lower-alpha>El cleru y el Clan Aycicena taben al mandu del III marqués de Aycineda: el sacerdote [[Juan José de Aycinena y Piñol]], quien depués sería conseyeru de Carrera</ref> Por esi entós, [[José Milla y Vidaurre]] yera lliberal, y escribió-y esti himnu críticu y sogón al teniente xeneral Carrera, himnu que los lliberales memorizaron de tantu repitir, a pesar de la so escasa calidá poética:<ref name=hernandez30mayu/> <div align=center> {|class=wikitable width=50% style=Font-size:0.9em align=center |+style=color:black;|Himnu Patrióticu, en loor del Excelentísimo Teniente Xeneral, R. Carrera Xefe del Exércitu, etc. por cuenta de la espedición salvadoriana:<br /> ''<o>Quia pulvis ye, et in pulverem reverteris''</o><br /> (Porque yes polvu, y en polvo te vas convertir){{harvnp|Hernández de León|30 de mayu de 1959|p=}} |- |Fíu de la miseria y de la nada<br />Tiranuelo opresor d'un pueblu inerme<br />Rapiega cobarde qu'acomete ardigosa<br />a un gallineru que tranquil duerme.<br /><br /> Xeneral, direutor, héroe, caudiellu;<br />Arcánxel, qué sé yo cómo te llamen.<br />Ente bordaos mal envueltu pillu<br />Yá los pueblos, de ti vengación clamen.<br /><br /> Por ente esa comparsa de malvaos,<br />Digna guardia d'honor de la to persona,<br />Ellos van pasar desesperaos<br />A romper nel to frente la to corona.<br /><br /> En pos del enemigu cuerres tarde,<br />Teniente xeneral, pos sonó<br />A la fin la to hora falta, tremez cobarde,<br />Dientro de los tos harapos de soldáu. |Execrada y maldita la to memoria,<br />Execrado va ser cuanto tu fixisti,<br />Y si hai de falar de ti, va dicir la historia,<br />Que tu nin entá ser déspota supisti.<br /><br /> Llobos, País, Carrera, veteranos<br />Del crime, y nel terror de les banderes,<br />Farsa llaina y burlesca de tiranos,<br />Parodis de Cartuch son charreteras.<br /><br />Aycinena, Pavón fuera señores,<br />Fora col vuesu ranciu servilismu,<br /> ¿Soñásteis ser seique conservadores,<br />O danos una burlla del torismo?<br /><br /> Honorable Marqués, non más Bretaña,<br />Non más ''statuquo'' nin tiranía:<br />Vaya que la so excelencia... nun s'engañar,<br />Ensin el ''statuquo'', por Dios, ¿qué fadría? [...] |} </div> Carrera non yá nun escorrió a Milla y Vidaurre, sinón que dos años dempués, cuando Milla fixo conservador, Carrera convidar a formar parte del so gobiernu, nel que sirvió en distintes posiciones hasta 1871; Milla tamién aportó a amigu y conseyeru de Carrera.<ref name=hernandez30mayu/> === Intentu de Colonia belga === [[Ficheru:Carte du District de Santo-Thomas (Etat de Guatemala).jpg|200px|miniaturadeimagen|Mapa de la rexón del Llagu de Izabal y del distritu de Santu Tomás. La rexón en mariellu correspuende al área que fuera vencida a perpetuidad por Carrera pa la colonia belga.]] Carrera, aconseyáu por [[Juan José de Aycinena y Piñol]] dio-y a la Compañía Belga de Colonización la rexón de Izabal a perpetuidad en cuenta de que la compañía pagara dieciséis mil pesos cada añu al gobiernu de Guatemala.<ref>{{Cita publicación |títulu=Colonisation du district de Santu-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union |autor=Compagnie Belge de Colonisation |publicación=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie |editorial=Orixinal held and digitised by the British Library |añu=1844 |idioma=francés |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santu_Thomas.jpg |páxines=31-44 |ref=harv}}</ref> Los colonos teníen que convertise al catolicismu y adoptar la ciudadanía guatemaliana, pero teníen el privilexu de tener el so propiu gobiernu;<ref>{{cita llibru |apellíu1=Faubert |nome1=Denis |apellíu2=Soldevila |nome2=Carlos |títulu=Ulysses Guatemala |fechaaccesu=28 de xineru de 2015 |editorial=Hunter publishing |ubicación=Estaos Xuníos |isbn=978-2-89464-175-3 |páxina=299|edición=2ª |url=https://books.google.com.gt/books?id=cSDXFkvGy9EC&pg=PA299&lpg=PA299 |añu=2000 |idioma=inglés |ref=harv}}</ref> tamién se comprometieron a dar al gobiernu guatemalianu dos mil fusiles, a construyir una ponte de metal sobre'l ríu [[Motagua]] y a construyir un puertu na badea de Amatique, na llocalidá de [[Santo Tomás de Castilla]].{{harvnp|González Davison|2008|p=198}} Amás de les obres d'infraestructura, Carrera consideraba que la colonia de belgues católicos yera una bona contención a les pretensiones de los británicos protestantes y el so contrabandu comercial en Belice.{{harvnp|González Davison|2008|p=188}} Sicasí, les condiciones del área yeren inhóspitas y empezaron a amenorgar rápido la salú de los belgues.{{harvnp|González Davison|2008|p=199}} Pa 1850, la colonia yá fracasara, les obres d'infraestructura prometíes nun se construyeron, y los colonos belgues esvalixárense al interior de la República de Guatemala.{{harvnp|González Davison|2008|p=325}} === Creación de la República de Guatemala === {{AP|Creación de la República de Guatemala}} [[Ficheru:Mapa carrera.jpg|200px|miniaturadeimagen|Mapa orixinal de la República de Guatemala en 1847.]] El 21 de marzu de 1847 robló un decretu proclamando a [[Guatemala]] como República soberana ya independiente,<ref>{{Cita web |url=http://es.wikisource.org/wiki/Llei_13_creaci%C3%B3n_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Guatemala |títulu=Creación de la República de Guatemala |fechaaccesu=14 d'agostu de 2014}}</ref> dixebrándola definitivamente de la patria federada centroamericana, y fíxose llamar «fundador de la Nueva República», pero a pesar de los esfuercios de Carrera, p'agostu de 1848 la situación de Guatemala yera caótica: [[Serapio Cruz]] (conocíu como «Tata Lapo») asaltaba'l Quiché promoviendo revueltes en contra del gobiernu; había revolver nel oriente del país; los lliberales y conservadores caltener en constante bracéu, y metanes tou esto, el presidente Carrera diose cuenta que'l so prestíu esmucíase y que yera conveniente arrenunciar, lo que fizo col siguiente manifiestu a l'Asamblea Llexislativa: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|«Toi resueltu a nun permanecer más tiempu na capital y a treslladame a un país estranxeru. Clamio a los señores representantes que, en pagu polos mios curtios servicios, sírvanse faer el sacrificiu de caltenese en sesión permanente hasta almitir el mio arrenunciu y nomar quién m'asoceda. Yo voi permanecer nel despachu, mientres esti respetable cuerpu tópese aconceyáu.» |Rafael Carrera<br />—Tomáu de: {{cita llibru |autor=Hernández de León, F. |títulu=El llibru de les efemérides, Tomu III |editorial=Tipografía Sánchez y de Guise |allugamientu=Guatemala |añu=1930}}{{harvnp|Hernández de León|1930|p=54}}}} L'Asamblea aceptó l'arrenunciu de Carrera nel actu, pasando a deliberar quién tendría de sustituyi-y. A la fin, escoyeron al señor [[Juan Antonio Martínez]] porque pasaba de los sesenta años, caltuviera una posición prudente con tolos gobiernos, amontara la so capital honradamente, la so firma gociaba del meyor creitu y yera lliberal moderáu, exemplar padre de familia, ensin vicios y con poca ambición de mandu pública.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=55}} L'entá presidente decidió vender los sos propiades de [[Palencia (Guatemala)|Palencia]], xunto a otres que tenía n'Agua Caliente, Plan Grande, Los Cubes, El Cangrejito y Lo de Silva<ref name=mg3/> y l'Asamblea Llexislativa dexó les tierres de Palencia a la [[Orde de Predicadores]], a quien solicitó Carrera que les tierres nun fueren comprometíes y que s'axuntara a los habitantes pacíficamente pa educalos.<ref name=mg3>{{harvnb|Martínez Gallardo|2005|p=5}}</ref> Carrera partió a Méxicu en 1848; na so ausencia, l'Asamblea Llexislativa, agora en poder de los lliberales, dictó una disposición pola que se-y declaraba fora de la llei que tenía d'aplicáse-y la pena de muerte si osaba tornar al país.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=56}} === Torna trunfal a Guatemala === [[Ficheru:Rafael Carrera coin.jpg|miniaturadeimagen|150px|Moneda cola efixe del presidente Rafael Carrera.]] Na so ausencia, Guatemala entró nuna fonda crisis: había crímenes políticos d'importantes personalidaes y bandoleros sueltos por tol país; el gobiernu dictaba lleis, pero naide cumplir. El ex-presidente [[Mariano Rivera Paz]] y el xeneral Vicente Cruz, hermanu de [[Serapio Cruz]] fueron asesinaos cuando intentaron tomar posesión del cargu de correxidor de Jalapa en 1849.{{harvnp|González Davison|2008|p=276}} A fines d'abril, Carrera tornó a Guatemala pela frontera d'[[Huehuetenango (departamentu)|Huehuetenango]], a pesar de la insistencia de Petrona por que nun lo fixera, una y bones ella sabía que lo perdería d'una o otra forma: yá fuera que lo mataren en combate o, si sobrevivía, quedaría en brazos de los sos amantes. Carrera conferenció colos líderes de les etnies k'iche', q'anjobal, y mam convenciéndo-yos de que teníen de xunise ente toes pa defendese. Carrera formó, inadvertidamente, una conciencia indíxena nel occidente del país, que constituyó la base del so poder militar nel área.{{harvnp|González Davison|2008|p=276}} El gobiernu de Paredes nomó al mayor [[José Víctor Zavala]] como correxidor de [[Suchitepéquez]] pa detener a Carrera; pero Zavala, en cuenta de detener a Carrera, poner a los sos órdenes.{{harvnp|González Davison|2008|p=278}} Agustín Guzmán, líder del acabante formar Estáu independiente de Los Altos, dirixir a [[Antigua Guatemala]] pa conferenciar con unviaos de Paredes y decidir qué estratexa usar contra Carrera; Carrera, pela so parte, aprovechó l'ausencia de Guzmán p'apoderase de [[Quetzaltenango]], pos yá cuntaba col sofitu militar de Zavala en Suchitepéquez.{{harvnp|González Davison|2008|p=282}} Al saber la noticia, y al enterase del masivu sofitu de les distintes etnies indíxenes al xeneral Carrera, el presidente [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]], tres enforma deliberar con lliberales y conservadores, finalmente siguió'l conseyu del conservador [[Luis Batres Juarros]], quien-y fixo ver que combatir a Carrera yera abrir un frente nel occidente del país, y dispunxo revocar la pena de muerte sobre Carrera y nomalo Comandante Xeneral de les Armes, con autorización p'atender a la pacificación de los pueblos trescalaos nel oriente del país, y pa dirixir les operaciones militares de la manera que la creyer conveniente. Paredes y Juarros teníen presente tamién la [[Guerra de Castes]] que taba enfrentando a los nativos contra los criollos en [[Yucatán]].{{refn|group=lower-alpha|La [[Guerra de Castes]] ente los [[etnia maya|nativos mayes]] del sur y oriente de [[Yucatán]] y la población de blancos ([[criollu|criollos]] y [[mestizu|mestizos]]), que s'atopaba establecida na porción occidental de la [[península de Yucatán]] empecipiar nel mes de xunetu de [[1847]] . La guerra, que costó cerca d'un cuartu de millón de vides humanes, la mayoría d'elles blancos, terminó oficialmente en 1901 cola ocupación de la capital maya de [[Chan Santa Cruz]] per parte de les tropes del exércitu federal mexicanu.<ref name=castes/>}} Ante esti decretu, los principales líderes lliberales fuxeron escontra El Salvador, onde-yos dio asilu'l presidente [[Doroteo Vasconcelos]].<ref group=lower-alpha>Ente los lliberales que fuxeron taben [[José Francisco Barrundia]] y el doctor [[Lorenzo Montúfar]]. En Guatemala quedó'l doctor [[Pedro Molina Mazariegos|Pedro Molina]], d'edá yá bien avanzada pa entamar asemeyáu viaxe.</ref> Finalmente, Carrera entró trunfalmente na Ciudá de Guatemala el 8 d'agostu de 1849{{harvnp|Hernández de León|1930|p=72}} y Paredes evitó formar un frente occidental combatiendo a Carrera en [[Quetzaltenango]].{{harvnp|González Davison|2008|p=292}} N'entrando trunfante a la ciudá, Carrera dedicar a celebrar en grande cola tropa y el so hermanu Sotero.{{harvnp|González Davison|2008|p=295}} Avanzada la nueche, na madrugada del 9 d'agostu de 1849, Carrera foi atacáu por José María Andrade, d'oficiu marimbero, quién lo mancó d'una puñalada en enterándose de que'l xeneral Carrera, bien dau a les aventures amoroses, seduxera a la so fía. La guardia del Xeneral en Xefe del Exércitu dio cuenta rápido del atacante y llevó al xeneral a la so residencia por que la curaren. A otru día, el presbíteru [[Jorge Viteri y Unxo]], Ministru del presidente Mariano Paredes —y quien depués sería nomáu como obispu d'El Salvador en 1852— ordenó que s'investigara al atacante y que'l so cadabre fuera treslladáu a la Plaza Mayor «pa obrar con respectu d'él, acordies cola Comandancia Xeneral». Esta orde foi cumplida, pero los encargaos de faelo fueron muncho más allá de lo que se-yos solicitara: estazaron el cadabre y asitiaron los sos miembros nos cuatro garites de la ciudá.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=74}}{{harvnp|González Davison|2008|p=190}} Anque foi recoyíu rápido por orde de Carrera, la imaxe del gobiernu de Paredes quedó bien desprestixada y el fechu foi aprovecháu polos lliberales n'El Salvador, quien acusaron al gobiernu conservador de xavaz, bárbaru y retrógradu.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=75}} A partir d'entós, Sotero Carrera decidió que'l so hermanu llevaría guardaespaldes en tou momentu.{{harvnp|González Davison|2008|p=296}} A los pocos díes, Carrera yá se sentía meyor y salió al galopie nun caballu, pero la so firida reabrióse y cayó esmorecíu frente al templu de La Mercé.{{harvnp|González Davison|2008|p=296}} === Exiliu de Miguel García Granados === {{AP|Miguel García Granados}} [[Miguel García Granados|Miguel García Granados y Zavala]], yera primu hermanu de [[José Víctor Zavala]] y cuñáu de [[Luis Batres Juarros]], y siempres foi un brillante diputáu opositor al réxime de Carrera. Nuna oportunidá en qu'atacó al gobiernu, aseguró que «prevalecía'l militarismu más escandalosu con quinientos soldaos na capital y otros mil nos departamentos, ganándose dos reales diarios cada unu, en cuenta de trabayar na agricultura y que la culpa de too esto tener Carrera que gustaba de tanta tropa».{{harvnp|Zavala Urtecho|1970|p=145}} D'alcuerdu al historiador guatemalianu [[Antonio Batres Jáuregui]] na so obra ''América Central ante la Historia'', Carrera resolvió la situación de la siguiente forma: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|Pocos díes dempués convidó el presidente Carrera a dellos a una comida na so casa, y tuvo convidáu «Chafandin», como-y dicíen a don Miguel. Reinaba tola cordialidá. A los postres, dirigióse Carrera [a don] [[José Víctor Zavala]] diciéndo-y:<br /> «Oya coronel, ¿usté cree en suaños? Esto ye, ¿que si va resultar ciertu lo qu'apaez cuando suaña?»<br /> [...] Contestóle [Zavala] nel actu:<br /> «Pos señor, hai munchos exemplos de realizase los suaños; [...] pero tamién ye verdá que non tolos suaños tienen efeutu real y apaecen dempués como un sucesu positivu.»<br /> «Preguntaba yo esto —siguió Carrera diciendo—, porque voi cuntar a usté un suañu tarrecible que tuvi anueche y que me trescaló bien de. Figúrese que suañé de sópitu, que me llevantara de la mio cama, y dirixéndome a la guardia del Cuartelito ([...] pela parte de tras cola casa de Carrera y tenía cien homes [...]), tomé una escolta, mandé a sentase nun bancu al nuesu bon amigu, l'intelixente don [[Miguel García Granados]], a quién apreciamos, y di la orde de face-y fueu, pasándolo poles armes... Entós esperté azarientu, me palpitaba reciu'l corazón, y dixi: ¡Qué ye lo que fixi! Inda, al recordalo, axorizo. Vamos tomar esta copa, por que nin en suaños vuelva yo a tener una velea tan grande. Salú, señores.»<br /> Toos entendieron el sentíu d'aquel suañu, pero siguieron cola mesma cordialidá que reinaba na llacuada. El mesmu Carrera, con xenial benevolencia, embromaba y ríase. García Granados, naturalmente, non se dio por entendíu; pero, al siguiente día, don Luis Batres Juarros, que yera mentor de Carrera, foi a ver al so hermanu políticu don Miguel que taba inda na cama, como acostumaba, hasta los dolce del día — y díxo-y:<br /> «Ye precisu que se cole a Europa, porque al menor barruntu que diera, o discursu que volviera dicir, realizaríase'l suañu.»|[[Antonio Batres Jáuregui]]{{harvnp|Zavala Urtecho|1970|p=147}} }} Dos selmanes dempués yá taba García Granados, xunto cola so esposa, en camín escontra París.{{harvnp|Zavala Urtecho|1970|p=147}} === Batalla de l'Arada === {{AP|Batalla de l'Arada}} El gobernante salvadoreñu [[Doroteo Vasconcelos]] dio asilu a los lliberales guatemalianos, ente quien taba [[José Francisco Barrundia]] quien fundó un periódicu p'atacar a Carrera, aprovechando fechos como'l del atentáu del Marimbero. Vasconcelos alimentó, mientres tou un añu a la faición rebalba «El Monte», nel oriente de Guatemala distribuyendo dineru y armes ente los sublevaos. A fines del añu de 1850, Vasconcelos sintióse cansáu d'esta guerra lenta contra Guatemala y decidió obrar abiertamente. Coles mesmes, el mandatariu salvadoreñu empecipió una cruzada contra'l réxime conservador de Guatemala, convidando a participar na alianza a Honduras y Nicaragua; pero de dambos gobiernos solo l'hondureñu presidíu por [[Juan Lindo]] aceptó participar na invasión.{{harvnp|Hernández de León|1925|p=193}} Entrín y non, en Guatemala, onde se conocíen perfectamente los planes d'invasión na so contra, el presidente de [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] toma les previsiones necesaries pa enfrentar la situación, mientres l'arzobispu don Francisco de Paula García Peláez ordena nel so archidiócesis rogativas de paz. El día 4 de xineru de 1851 axuntar en [[Ocotepeque]] los presidentes d'[[Hondures]] y [[El Salvador]], cola cual quedó sellada l'alianza en contra de Guatemala. L'exércitu salvadoreñu componer de cuatro mil homes perfectamente municionados y con sofitu d'artillería; los hondureños pela so parte, aprestaron 2000 homes pa la campaña. El gruesu de les fuercies aliaes asitiar en [[Metapán]], por ser esti unu allugamientu próximu a Honduras y a la frontera guatemaliana.{{harvnp|Hernández de León|1925|p=193}} La Batalla de l'Arada llibró'l [[2 de febreru]] de [[1851]] cola participación del [[San Carlos Sija|Batallón Sijeño]] cerca de la ciudá de [[Chiquimula]] en Guatemala, ente les fuercies de [[Guatemala]] y un exércitu aliáu d'Hondures y El Salvador. La batalla formó parte de la guerra ente'l gobiernu [[Conservadorismu#Conservadorismu en Llatinoamérica|conservador]] de Guatemala contra la coalición [[Lliberalismu|lliberal]] d'El Salvador y Honduras, y foi l'amenaza más patente pa Guatemala de perder la so soberanía como República. El combate resolver con una contundente victoria de les fuercies de Carrera, que selló definitivamente la so hexemonía na rexón.{{harvnp|Hernández de León|1925|p=194}} Pocos meses dempués de [[La Batalla de l'Arada]], el 19 d'ochobre de 1851 l'Asamblea Constituyente de Guatemala, que fuera convocada'l 24 de mayu de 1848 emitió'l ''Acta Constitutiva de la República de Guatemala'', na que s'especifiquen les funciones de los distintos representantes de la nación.{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|19 d'ochobre de 1851|p=10}} Esta acta foi ellaborada p'afaer les necesidaes de Carrera ya indicaba que'l presidente de la República sería escoyíu cada cuatro años por una Asamblea Xeneral compuesta pola Cámara de Representantes, arzobispu metropolitanu, de los miembros de la Corte Suprema de Justica y de los vocales del Conseyu d'Estáu; tamién especificadaba que'l presidente podía ser reelecto.<ref name=Asamblea1851>{{harvnb|Asamblea Nacional Constituyente|19 d'ochobre de 1851|p=11}}</ref> Les atribuciones del presidente incluyíen la inspeición de los establecimientos públicos y tribunales. Nos artículos transitorios especificábase que'l primer presidente sería escoyíu pola Asamblea Constituyente, los miembros de la Corte de Xusticia y los del Conseyu d'Estáu; esti presidente exercería'l poder del 1 de xineru de 1852 al 1 de xineru de 1856.<ref name=Asamblea1851/> Con éses el 22 d'ochobre de 1851 l'Asamblea Nacional nomó como presidente al capitán xeneral Rafael Carrera.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97}} == Ascensu definitivu al poder == [[Ficheru:Fuertesanjose1875.jpg|miniaturadeimagen|200px|Castiellu de San José na Ciudá de Guatemala. Fortaleza militar construyida por Carrera.]] [[Ficheru:Carreravitalicio 2014-06-22 08-47.jpg|miniaturadeimagen|200px|Acta onde se declara presidente vitaliciu a Rafael Carrera<br />''Muséu Nacional d'Historia de Guatemala''.]] === Concordatu de 1852 === {{AP|Concordatu de Guatemala de 1852}} En 1854 establecióse'l [[Concordatu]] cola Santa Sede, que fuera suscritu en 1852 pol cardenal Jacobo Antonelli —[[Secretariu d'Estáu de la Santa Sede|secretariu d'Estáu]] de la [[Santa Sede]]— y Fernando Lorenzana —ministru plenipotenciario de Guatemala ante la [[Santa Sede]]. Per mediu d'esti tratáu, Guatemala otorgaba la educación del pueblu guatemalianu a les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la Ilesia Católica, comprometer a respetar les propiedaes y los monaterios eclesiásticos, autorizaba'l diezmu obligatoriu y dexaba que los obispos censuraren lo que se publicar nel país; en cuenta de ello, Guatemala recibía gracies pa los miembros del exércitu, dexaba que quien adquirieren les propiedaes que los lliberales espropiaren a la Ilesia en 1829 caltener, percibía impuestos polo xenerao poles propiedaes de la Ilesia, y tenía el derechu de xulgar coles lleis guatemalianes a los eclesiásticos que perpetaren crímenes.{{harvnp|Aycinena|1854|p=2-16}} El concordatu caltenía la rellación estrecha ente Ilesia y Estáu y tuvo vixente hasta la cayida del gobiernu conservador del mariscal Vicente Cerna y Cerna.{{harvnp|Aycinena|1854|p=2-16}} === Presidencia vitalicia === En 1854 Carrera foi nomáu presidente vitaliciu. Namái'l claustru de la [[Universidá de San Carlos|Pontificia Universidá de San Carlos]]<ref group=lower-alpha>Nome que tuvo la [[Universidá de San Carlos]] de 1840 a 1871.</ref> oponer al nomamientu con argumentos de que la presidencia vitalicia yera práuticamente una monarquía, pero nun foi escucháu.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97}} El decretu pol cual foi nomáu presidente vitaliciu axustaba que se declarara presidente perpetuu de la República al «Excelentísimo señor capitán xeneral don Rafael Carrera»; que Carrera tuviera la facultá de nomar sustitutu interín, por ausencia o fallecimientu; convocar y eslleir, cuando lo envalorara conveniente, a la [[Congresu de la República de Guatemala|Cámara de representantes]], designando los negocios sobre los qu'ésta debe de deliberar nes sos xuntes; y mandar faer nueves eleiciones de diputaos, polos que resulten disidentes; y que la duración de la Cámara de Representantes fora de siete años.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97-98}} === Guerra contra los Filibusteros === {{AP|Guerra Nacional de Nicaragua}} [[Ficheru:Mariscalzavala 2014-07-01 20-32.jpg|miniaturadeimagen|200px|Coronel José Víctor Zavala. Comandante de les fuercies guatemalianes mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]].]] El 5 de mayu de 1856, el xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]], ex-presidente de Guatemala, partió con 500 homes escontra Nicaragua. El mesmu Carrera y dalgunos de los principales miembros de la sociedá guatemaliana diben na espedición. Los [[Estaos Xuníos]] reconocieren el gobiernu nicaraguanu de [[William Walker]], a lo que tolos gobiernos conservadores de Centro América respondieron mandando exércitos pa derrocar al filibusteru{{harvnp|Hernández de León|14 de mayu de 1959|p=1}}<ref group=lower-alpha >En 1856, Estaos Xuníos inda nun yera la potencia estranxera que foi dempués de tar nel bandu vencedor de la [[Primer Guerra Mundial|Primer]] y [[Segunda Guerra Mundial]]); otra manera, taba metanes les convulsiones internes que resultaron na [[Guerra de Secesión d'Estaos Xuníos|Guerra Civil]].</ref> Carrera arengó a les sos tropes de la siguiente manera: L'entós coronel [[José Víctor Zavala]] incorporar a la columna guatemaliana n'El Salvador, onde s'atopaba entós y [[Francisco Dueñas]], nuevu presidente d'El Salvador movilizó ochocientos homes al frente del xeneral [[Ramón Belloso]].{{harvnp|Hernández de León|14 de mayu de 1959|p=1}} Zavala terminó comandando el contingente de Guatemala mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua]] en 1856, como parte del Exércitu Aliáu Centroamericanu tres la muerte del Xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]]. Mientres el conflictu, Zavala entró en discordia col comandante xeneral de los aliaos, el salvadoreñu Belloso.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=124}} El día 12 d'ochobre de 1856, mientres el [[Destrucción de Granada (Nicaragua)|sitiu de Granada]], Zavala realizó un actu de valentía al travesar la plaza de la ciudá escontra la casa onde s'abellugaben los filibusteros baxu fueu intenso, llogrando arrincar la bandera del enemigu; coles mesmes, Zavala recibió so la so autoridá la ciudá de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] el 1 de mayu de 1857, una vegada que [[William Walker]] rindióse.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=140}} {{caxa de cita|anchu=70%|alliniación=center|«Bien conocíos son los sucesos asocedíos en Nicaragua desque, n'ochobre del añu pasáu, unos pocos estranxeros, procedentes de California, apoderar naquella república de l'autoridá, aprovechándose del escosamientu que produxeren la discordia y una enllargada llucha intestina».<br /> «Vais defender una causa santa: la causa de la nuesa relixón y de la nuesa raza. A los vuesos hermanos de Costa Rica cupió l'honor d'arramar la primer sangre en defensa de la patria. Vós vais acreditar que, en Guatemala tamos dispuestos a sacrificar tou por ella. Tengo enteru enfotu nel xefe que vos manda y nel vuesu valor y sufrimientu. Yo voi siguivos de cerca, con toos vuesos compañeros si fuera necesariu. Entrín y non, encamiéntovos la más estrecha unión colos vuesos hermanos d'El Salvador, Honduras y Costa Rica pa llevar a cabu la obra común de llanzar del país a los que, ensin derechu dalgunu, vinieron entemecer se nes nueses disenciones y a amenacianos cola más oprobiosa servidume.»<br /> |Tomáu de: {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |títulu=El capítulu de les efemérides: Guerra contro los filibusteros de Walker |publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |allugamientu=Guatemala |fecha=14 de mayu de 1959}}{{harvnp|Hernández de León|14 de mayu de 1959|p=}}}} En 1857 desamarróse una epidemia de cólera que cegó munches vides nel país, incluyendo la de la esposa del presidente, [[Petrona García Morales de Carrera|Petrona García]]. === Convención de Llendes con Belice === {{AP|Tratáu Wyke-Aycinena}} Cuando Carrera llegó al poder en 1840, non solamente nun siguió colos reclamos sobre'l territoriu beliceño, sinón qu'estableció un consuláu guatemalianu na rexón pa velar polos intereses de Guatemala nesi importante puntu comercial.{{harvnp|Woodward|1993|p=308}} El comerciu beliceño foi preponderante na rexón hasta 1855, en que los colombianos construyeron un ferrocarril tresoceánicu en Panamá en 1855, dexando que'l comerciu fluyera más eficientemente nos puertos del Pacíficu guatemalianu; a partir d'esti momentu, Belice empezó a tornar n'importancia.{{harvnp|Woodward|1993|p=308}} {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|«La Cámara de Representantes, dempués d'esaminar curioso la convención afai ente S.Y. el Presidente de la República y S.M. la Reina de la Gran Bretaña, el 30 d'abril próximu anterior, atopar útil y conveniente a los intereses de la República y basada en princiios d'una sana política, col enfotu de que se va poner n'execución, cuanto antes posible, lo convenío al respeutive de la vía de comunicación d'esta capital a les mariñes del Atlánticu.»<br /> Suscriben, ente otros, José Farfán, José Lluna, señor Piñol, obispu de Nicaragua, y [[José Milla y Vidaurre]].<br /> |Tomáu de: {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |títulu=El capítulu de les efemérides: Convención de llendes con Belice |publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |fecha=30 d'abril de 1959 |allugamientu=Guatemala}}<ref name=hernandez30abril>{{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |publicación=El capítulu de les efemérides |títulu=Convención de llendes con Belice |editorial=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |fecha=30 d'abril de 1959 |allugamientu=Guatemala |ref=harv}}</ref>}} Con cuenta de poder espulsar a [[William Walker]] definitivamente de Centroamérica, Carrera viose obligáu a solicitar armes a Inglaterra, la qu'a cambéu lo forzó a definir les llendes con Belice. El 30 d'abril de 1859 celebróse la convención ente los representantes de [[Inglaterra|Gran Bretaña]] y Guatemala pa definir les llendes con Belice, tres la cual emitióse un decretu nel que Guatemala viose favorecida nel artículu séptimu, qu'axusta qu'Inglaterra abriría pola so cuenta una vía de comunicación terrestre de la ciudá de [[Belize]] hasta la ciudá de Guatemala. La carretera enxamás se construyó por desavenencies sobre'l llugar en que se debería construyir, y depués pola cayida de los conservadores en Guatemala.<ref name=hernandez30abril/> === Sofitu al xeneral José María Medina Castejón === {{AP|José María Medina}} {{VT|Vicente Cerna y Cerna}} {{Caxa de cita|alliniación=derecha|El presidente salvadoreñu, Xeneral [[Gerardo Barrios]], caudiellu lliberal asesoráu por [[Miguel García Granados]],{{harvnp|Woodward|1993|p=548}} nun discursu empobináu a les sos tropes, diz en referencia a Carrera: «El Xeneral Carrera apurríu a los sos vicios y desórdenes nada aprovechó mientres el llargu periodu qu'apoderó a Guatemala. Ye'l mesmu selvaxe qu'albortaron los montes de [[Mataquescuintla]] na dómina del cólera morbo, y ta de más fala-y de derechu de xentes nin de convenciones. Un home públicu que nun puede lleer nin escribir ye un hotentote armáu,<ref group=lower-alpha>Pa 1863, Carrera escribía y lleía con propiedá, ya inclusive había estudiáu cantar operático col so amante, l'actriz salvadoriana Josefa Silva.</ref> quien apoderáu poles pasiones, amenacia l'orde y la civilización... »<ref group=lower-alpha>Por ''oponese al orde y civilización'' [[Gerardo Barrios]] quería dicir que Carrera nun dexaba la espropiación de les tierres d'indios y el repartu de les tierres ocioses de les órdenes relixoses pal cultivu a gran escala del café, cultivu en que los criollos lliberales fincaban los sos intereses.</ref>}} En 1863 el xeneral hondureñu [[José María Medina|José María Medina Castejón]], col so altu mandu compuestu ente otros oficiales pol xeneral Florencio Xatruch, y el teniente coronel Juan Antonio Medina Orellana, parolaron col xeneral '''Rafael Carrera''', quien axuntó un exércitu con hondureños, salvadoreños y guatemalianos comandados pol entós xeneral brigadier Vicente Cerna y Cerna. Esti exércitu invadió Honduras, tomando [[Cucuyagua]] el 10 de xunu y depués «Los Llanos» de Santa Rosa'l 15 de xunu, consiguiendo que depués d'esta aición, les comunidaes de [[Gracias a Dios (Hondures)|Gracias a Dios]] y la so contorna proclamaren a [[José María Medina]] como presidente d'Hondures.<ref name=zuniga>{{cita llibru |apellíu=Zúñiga Huete |títulu=Historia Cronolóxica d'Hondures |volume=Volume 1 |ubicación=Hondures |añu=1987 |ref=harv}}</ref> Finalmente, colaron escontra la capital [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] pa deponer al presidente interín José Francisco Montes Fonseca. Les tropes gubernamentales d'Hondures, amburaron la ciudá de Comayagua antes de fuxir al ver que l'exércitu de Cerna superábalos.<ref name=zuniga/> === Reformes === * Carrera revocó toles reformes feches pol gobiernu del doctor [[Mariano Gálvez]], yá que restableció los diezmos obligatorios, devolvió al cleru los bienes confiscados, enmudeció a la prensa y suprimió el tributu indíxena. Amás emitió la [[Llei de Pavón]], que disponía, ente otres coses, que los neños que manifestaren capacidá, aplicación, aprovechamientu y que tuvieren bon comportamientu na escuela, podíen ser emplegaos na ilesia como acólitos, tando suxetos en tou al párrocu. * Construyó los cuarteles «Castillo de San José» y «de Matamoros», utilizando'l primeru como cárcel pa presos políticos. El primeru tenía una gran utilidá táctica, pos s'atopaba a la salida de la Ciudá de Guatemala nesi entós, y taba edificáu nel visu d'una llomba. El Castiellu de Matamoros, pela so parte nun tenía nenguna utilidá táctica; foi construyíu como un caprichu del xeneral Carrera, que quería tener un cuartel militar nel vecinderu onde nación nel barriu de la Candelaria na Ciudá de Guatemala. * Mientres el so gobiernu empecipiar en Guatemala el cultivu del [[café]], qu'habría de convertise nel principal productu d'esportación mientres los gobiernos lliberales, que los sos gobernantes y principales miembros yeren cafetaleros. === Rellación colos indíxenes === El sofitu que Carrera personalmente dio a los pobladores indíxenes foi ignoráu por enforma tiempu tantu por quien lo atacaron como por quien lo sofitaron.{{harvnp|González Davison|2008|p=423}} La política de Carrera foi de sofitu escontra los indíxenes, que sirvieron sol so mandu mientres la rebelión del campesinado. En 1839, l'Asamblea de Guatemala, yá controlada por Carrera, reconociendo que los indíxenes constituyíen la mayoría de la población del país, consideró necesariu non solamente protexelos, sinón coles mesmes, desenvolver, ameyorar les sos costumes y civilizalos, pa lo cual decretó'l Códigu Indíxena.<ref name=lavarreda>{{cita llibru |títulu=El Reformador, Justo Rufino Barrios |url=http://justobarrios.files.wordpress.com/2012/03/justo-rufino-barrios-y-la-revolucic3b3n-de-1871-carlos-a-lavarreda.pdf |añu=2012 |editorial=Guate360 |allugamientu=Guatemala |páxina=54|apellíu=Lavarreda |nome=Carlos A. |ref=harv}}</ref> Esti códigu obligaba a los indíxenes a trabayar, a donar el so trabayu en ciertes obres públiques y a pagar impuestos, pero'l comité axustaba nel so reglamentos, que les tierres de los indíxenes seríen protexíes<ref name=lavarreda/> de les inxustes demandes de los criollos tanto conservadores como lliberales.{{harvnp|González Davison|2008|p=424}} Amás, daríase-y mayor atención al bienestar y la dignidá de los indíxenes, pa compensar l'impulsu de la revolución del campu. Cuando los criollos lliberales intentaron formar el [[Estáu de Los Altos]], por cuenta de les comunidaes k'iche' y k'achikel qu'habitaben na rexón, Carrera personalmente dirixó los ataques fronteros contra dichu Estáu y terminó retomando la rexón pa Guatemala y fusilando a diecisiete de los miembros del cabildru criollu lliberal ante'l plasmu de los indíxenes, que se dieron cuenta de que nel xeneral Carrera teníen un aliáu fuerte.{{harvnp|González Davison|2008|p=143}}{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}} Poco primero de morrer, n'abril de 1865, Carrera espresamente díxo-yos a los sos collaboradores cercanos: ''¡A los mios indios, curiar!''{{harvnp|González Davison|2008|p=410}}, pero esti encamientu nun tuvo ésitu. Al tomar el poder los criollos lliberales en 1871, derogaron el Códigu Indíxena ya implementaron el reglamente de xornaleros, per mediu del cual desaposiaben a los indios de les sos tierres ancestrales y obligar a trabayar práuticamente como esclavos nes finques cafetaleres, que convirtiéronse nel principal productu del país tres el colapsu del comerciu de los tintes naturales.<ref name=martinez842/> Barrios y los criollos lliberales consideraben a los indíxenes como una raza inferior, que con un manexu apropiáu, podríen ser obligaos a faer cualquier clase de trabayu.<ref name=lavarreda/> == Muerte == [[Ficheru:Carreraultima.jpg|miniaturadeimagen|200px|Última fotografía del capitán xeneral Carrera.]] {{caxa de cita|alliniación=esquierda|Na so tumba asitióse una placa de mármol que diz:<br /> «El Escelentísimu Sr. Capitán Xeneral don Rafael Carrera, Presidente Vitaliciu de Guatemala.<br /> Nació en Guatemala el 24 d'ochobre de 1814.<br /> Morrió'l 14 d'abril de 1865». |—Tomáu de: {{Cita publicación |autor=Hernández de León, F. |títulu=El capítulu de les efemérides: Muerte de Carrera |publicación=Diariu La Hora |allugamientu=Guatemala |añu=21 d'abril de 1959}}{{harvnp|Hernández de León|21 d'abril de 1959|p=1}}}} Al xeneral Carrera sobreviénolu la muerte cuando s'atopaba nel pináculo de la so carrera política: cuando se tomó un descansu en Escuintla, envelenaron los sos alimentos con un fervinchu de raigañu de [[chiltepe]] (una especie de chile picante), que provocólu agudos dolores intestinales que-y obligaron a tornar a la Ciudá de Guatemala. Yá na ciudá, los dolores enfoscáronse y sobreviéno-y un ataque de foria, del cual yá non reponer. Llegáu l'últimu momentu, llegó l'arzobispu a visita-y con un paquete d'[[escapularios]] que-y mandaben les relixoses de tolos conventos; y cola ayuda del preláu, persignar por última vegada.{{harvnp|Hernández de León|21 d'abril de 1959|p=1}} Carrera morrió'l [[Selmana Santa en Ciudá de Guatemala|Vienres Santu]], [[14 d'abril]] de [[1865]], a los nueve y media de la mañana y foi soterráu na Catacumbes de la [[Catedral de Ciudá de Guatemala|Catedral Metropolitana de la Ciudá de Guatemala]]<ref name=Gaitán >{{cita llibru |apellíu=Gaitán |nome=Héctor |títulu=La Cai onde tu Vives. Tomu I. |editorial=Artemis-Edinter |añu=1981}}</ref> depués de numberosos homenaxes. Al morrer, dexó bien pocos bienes, dexando constancia del celu con que protexó los bienes de la facienda pública, lo cual ye reconocíu inclusive por escritores lliberales, como [[Federico Hernández de León]].{{harvnp|Hernández de León|1929|p=13}} Curiosamente, el so homólogu d'Estaos Xuníos, el [[presidente de los Estaos Xuníos]], [[Abraham Lincoln]], quién fuera mancáu de bala'l 14 d'abril de 1865, día de la muerte de Carrera, morrió a otru día, el 15 d'abril.<ref name=Townsend>{{cita llibru |autor=George Alfred Townsend |títulu=The Life, Crime and Prinde of John Wilkes Booth |allugamientu=Nueva York |editorial=Dick and Fitzgerald |añu=1865}}</ref> == Gobiernos posteriores == A la so muerte, establecióse una presidencia provisional exercida por [[Pedro de Aycinena]], quien convocó a eleiciones na cámara de representantes, quien escoyeron al mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]], quien siguiría cola llinia conservadora de Rafael Carrera, y contra quien s'alzó l'exércitu lliberal comandado por [[Justo Rufino Barrios]] y [[Miguel García Granados]], que tomaron el poder na denomada [[Revolución Lliberal de 1871]], anque'l términu correutu ye «Reforma Lliberal». == Rafael Carrera na lliteratura == [[Ficheru:Firma de Rafael Carrera. Museo Nacional de Historia.jpg|miniaturadeimagen|200px|Robla de Rafael Carrera.<br /> L'escritor ya historiador lliberal [[Lorenzo Montúfar]] cuando daquién díxo-y en son de chancia que [[Justo Rufino Barrios]] roblaba como «Burros» contestó «¡Y Carrera como Raca Carraca!» dando asina orixe al mitu de que Carrera permaneció analfabetu tola so vida.]] La [[novela histórica]] ''Rafael Carrera, el Presidente Escaecíu'' d'Óscar René Cruz Oliva, contextualiza el gobiernu de Carrera refiriéndose a la [[Guerra de Secesión de los Estaos Xuníos]], la espansión d'[[Inglaterra]] particularmente en [[Belize]], Roatán y el Reinu de Mosquitia; cola ocupación militar de [[Méxicu]] polos Estaos Xuníos que dio como resultáu la incorporación a esti país de cerca de 900&nbsp;000 km² mexicanos; cola «[[fiebre d'oru]]» y la declaración de Nicaragua como parte de los Estaos Xuníos (esclavista y falando inglés). Pela so parte, [[José Milla y Vidaurre]] na so obra Cuadros de Costumes<ref>{{cita llibru |apellíu=Milla y Vidaurre |nome=José |enllaceautor=José Milla y Vidaurre |títulu=Cuadro de Costumbre |publicación=Testos Modernos |editorial=Escolar Piedra Santa |allugamientu=Guatemala |añu=1980 |ref=harv}}</ref> describe n'artículos de costumes cómo yera la vida en Guatemala mientres el gobiernu del xeneral Carrera. L'historiador guatemalianu [[Manuel Coronado Aguilar]] yera un almirador del xeneral Carrera y asina lo demuestra nes sos obres: * ''El Xeneral Rafael Carrera ante la Historia'' (1965) * ''Apuntes históricu-guatemalenses'' (1975)<ref name=gallu>{{Cita web |url=http://diariodelgallo.files.wordpress.com/2012/03/cronologc3ada-de-manuel-coronado-aguilar.pdf |títulu=Cronología de Manuel Coronado Aguilar |fechaaccesu=14 d'agostu de 2014}}</ref> Fernando González Davison, nel so llibru ''El Monte Infinitu''{{harvnp|González Davison|2008|p=}} fai referencia a los momentos que se vivíen en Centro América y les lluches internes que terminaron cola Unión Centroamericana y utiliza la vida de Carrera en forma novelada pa describir esi periodu. L'historiador y políticu guatemalianu [[Clemente Marroquín Rojas]] escribió'l llibru ''Francisco Morazán y Rafael Carrera'',<ref>{{cita llibru |apellíu=Marroquín Rojas |nome=Clemente |títulu=Francisco Morazán y Rafael Carrera |editorial=Piedrasanta |allugamientu=Guatemala |añu=1971 |cita=Refecha investigación hemerográfica y periodística alrodiu d'acontecimientos en Centroamérica y nos cualos dambos personaxes fueron protagonistes |ref=harv}}</ref> pal cual realizó una refecha investigación hemerográfica y periodística avera los acontecimientos d'estos dos personaxes en Centroamérica. == Ver tamién == * [[Clan Aycinena]] * [[Guatemala]] * [[Historia de Guatemala]] * [[Francisco Morazán]] * [[Mariano Gálvez]] * [[Pedro de Aycinena]] ==Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} ===Bibliografía=== {{refcomienza}} * {{Cita publicación |autor=Asamblea Nacional Constituyente |añu=19 d'ochobre de 1851 |allugamientu=Guatemala |títulu=Acta Constitutiva de la República de Guatemala |publicación=[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Constituyente de Guatemala]] |fechaaccesu=4 de mayu de 2015 |url=http://www.minex.gob.gt/ADMINPORTAL/Data/DOC/20100930181643120Consti1830-1900reform.ydcretos.pdf }} * {{Cita llibru |url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat |apellíu=Aycinena |nome=Pedro de |enllaceautor=Pedro de Aycinena |títulu=Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala |editorial=Imprenta La Paz |añu=1854 |allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Dueñas Van Severen |nome=J. Ricardo |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:p9bqEn00wJQJ:www.sica.int/centro_documentacion/inst/sgsica/La%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf+la+invasi%C3%B3n+filibustera+de+nicaragua+y+la guerra+nacinal&hl=es&gl=sv&pid=bl&srcid=ADGEEShYLMbR7hma04VMMPddlubeTi14br5dauU2leopMKVJdfal5RMsxrovCndJQHspoI1VFtzbK3TOeB_1c6Hala5WC2OQiBseJoHbvTl5HkZP87QNH2GxBBMmFPVnzn5gGd-83MMHiQ&sig=AHIEtbQXwU7sAEKIxoVgbGma2FxabsPCYw |títulu=La invasión filibustera de Nicaragua y la Guerra Nacional |añu=2006 |editorial=Secretaría Xeneral del Sistema de la Integración Centroamericana SG-SICA}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León |nome=Federico |enllaceautor=Federico Hernández de León |títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central |editorial=Tipografía Sánchez y de Guise |allugamientu=Guatemala |volume=Tomo I |añu=1925 |url=https://books.google.com/books?id=4a8WAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=L'Arada}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León |nome=Federico|máscaraautor=1 |títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central |editorial=Tipografía Sánchez y de Guise |allugamientu=Guatemala |volume=Tomo II |añu=1929 |url= https://archive.org/stream/ellibrodelasefem02herguat#page/n0/mode/2up}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León |nome=Federico|máscaraautor=1 |títulu=El llibru de les efemérides: capítulos de la historia d'América Central |volume=Tomo III |añu=1930 |editorial=Sánchez y de Guise |url=https://books.google.com/books?id=41oKAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Carrera}} * {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico|máscaraautor=1 |publicación=El capítulu de les efemérides |títulu=Golpe d'Estáu de 1839 |editorial=Diariu La Hora |allugamientu=Guatemala |añu=20 d'abril de 1959}} * {{Cita publicación |apellíu=Hernández de León |nome=Federico|máscaraautor=1 |publicación=El capítulu de les efemérides |títulu=José Milla y Rafael Carrera |editorial=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]] |fecha=30 de mayu de 1959 |allugamientu=Guatemala}} * {{Cita publicación |autor=La Gaceta de Guatemala |añu=1855 |volume=VII |númberu=58-62 |url=https://archive.org/stream/noticiabio00unseguat#page/n0/mode/1up |títulu=Noticia biográfica del señor D. Manuel Francisco Pavón, Conseyeru d'Estáu y Ministru de lo Interior del gobiernu de la República de Guatemala |allugamientu=Guatemala |publicación=La [[Gaceta de Guatemala]] |editorial=Imprenta La Paz, Palaciu de Gobiernu de Guatemala }} * {{Cita llibru |url=http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/07/07_0443.pdf |apellíu=Martínez Gallardo |nome=Libia Elina |añu=2005 |títulu=El Conceyu de Palencia |allugamientu=Guatemala |coleición=Tesis |editorial=Facultá d'Humanidaes de la Universidá de San Carlos de Guatemala |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140124192124/http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/07/07_0443.pdf |fechaarchivu=24 de xineru de 2014 }} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez |nome=Severo |enllaceautor=Severo Martínez Peláez |títulu=La patria del criollu; ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana |añu=1990 |ubicación=Méxicu |editorial=Ediciones en Marcha}} * {{cita llibru |apellíu=Pineda Mont |nome=Manuel |títulu=Recopilación de les lleis de Guatemala, compuesta ya iguada a virtú d'orde especial del Gobiernu Supremu de la República |volume=Tomo I |añu=1859 |editorial=Imprenta de la Paz |url=https://archive.org/details/recopilaciondela01manuguat}} * {{cita llibru |nome=Ephraim George |apellíu=Squier |enllaceautor=Ephraim George Squier |url=https://archive.org/stream/nicaraguaitspeo05squigoog |títulu=Nicaragua, its people, scenery, monuments and the proposed Interoceanic Canal |editorial=D. Appleton and Co. |allugamientu=Nueva York, EE.XX. |añu=1852 |páxines=429-430}} * {{cita llibru |apellíu=Stephens |nome=John Lloyd |apellíu2=Catherwood |nome2=Frederick |enllaceautor2=Frederick Catherwood |url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog |enllaceautor=John Lloyd Stephens |títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan |idioma=en |editorial=Arthur Hall, Virtue and Co. |añu=1854 |allugamientu=[[Londres]], [[Inglaterra]]}} * {{Cita publicación |url=http://www.plumsock.org/monu12.htm |nome=Ralph Lee, Jr. |apellíu=Woodward |títulu=Rafael Carrera y la creación de la República de Guatemala, 1821-1871 |publicación=Serie monográfica |númberu=12 |editorial=CIRMA y Plumsock Mesoamerican Studies |añu=2002 |isbn=0-910443-19-X |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812053241/https://plumsock.org/monu12.htm |archivedate=2022-08-12 |fechaaccesu=2018-03-21 }} * {{cita llibru |títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871|máscaraautor=1 |nome=Ralph Lee, Jr. |apellíu=Woodward |añu=1993 |editorial=University of Georgia Press |allugamientu=Athens, Georgia EE.XX. |formatu=Edición en llinia |url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600 |fechaaccesu=28 d'avientu de 2014 |idioma=en}} * {{Cita publicación |apellíu=Zavala Urtecho |nome=Joaquín |añu=1970 |url=http://www.enriquebolanos.org/data/media/magazine/RC_1970_01_N112.pdf |allugamientu=Managua, Nicaragua |publicación=Revista conservadora del pensamientu centroamericanu |volume=2 |númberu=112 |títulu=Huella d'una familia vasca-centroamericana en cinco siglos d'historia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919034522/http://www.enriquebolanos.org/data/media/magazine/RC_1970_01_N112.pdf |archivedate=2017-09-19 |fechaaccesu=2022-06-08 }} {{reftermina}} ==Bibliografía adicional== ===N'español === {{refcomienza}} * {{cita llibru |títulu=Diccionariu históricu biográficu de Guatemala |allugamientu=Guatemala |autor=Asociación d'Amigos del País editorial=Amigos del País, Fundación pa la Cultura y el Desenvolvimientu |añu=2004 |isbn=99922-44-01-1}} * {{Cita publicación |títulu=Llámina Multicolor Doble, Mandatarios de la República de Guatemala de 1821 hasta los nuesos díes. |editorial=Piedra Santa |allugamientu=Guatemala |nome=María Cristina |apellíu=Castillo |autor2=Maria José Cabrera |autor3=Claudia Castañeda de Llobos |fecha=s.f.}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison |nome=Fernando |añu=2008 |títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala |editorial=Artemis y Edinter |allugamientu=Guatemala |isbn=84-89452-81-4}} * {{cita llibru |nome=Italo |apellíu=López Vallecillos |títulu=Gerardo Barrios y el so tiempu |añu=1966 |editorial=Direición Nacional de Publicaciones del Ministeriu d'Educación |allugamientu=San Salvador, [[El Salvador]]}} * {{cita llibru |títulu=Testamentu y memories |cita=Testamentu y memories del xeneral Francisco Morazán: discursos y artículos relativos al héroe. Publicación conmemorativa del primer centenariu de la so muerte |apellíu=Morazán |nome=Francisco |enllaceautor=Francisco Morazán |editorial=Talleres tipográficos nacionales |allugamientu=Honduras |añu=1942|añu-orixinal=1842 |ref=harv |páxina=60 |url=https://books.google.com/books/about/Testamentu_y_memories_del xeneral_Franci.html?id=Cew8AQAAIAAJ}} * {{cita llibru |nome=Rafael |apellíu=Reyes |títulu=Nociones d'Historia del Salvador |allugamientu=San Salvador, El Salvador |editorial=Imprenta Francisco Sagrini |añu=1885}} * {{cita llibru |nome=Arturo |apellíu=Taracena |títulu=Invención criolla, suañu ladín, velea indíxena, Los Altos de Guatemala: de rexón a Estáu, 1740-1871 |allugamientu=Guatemala |editorial=CIRMA |añu=1999 |url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=244}} {{reftermina}} ===N'inglés=== {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu=Pelosu |nome=Vincent C. |nome2=Barbara A. |apellíu2=Tenenbaum |títulu=Liberals, politics, and power; state formation in Nineteenth-Century Latin America |idioma=inglés |editorial=University of Georgia Press |ubicación=Georgia, EE.XX. |añu=1996 |isbn=978-0-8203-1800-4 |ref=harv}} * {{cita llibru |nome=Héctor |apellíu=Pérez Brignoli |nome2=Ricardo |apellíu2=Sawrey |nome3=Susana |apellíu3=Stettri |url=https://books.google.com/books?id=LhF8K-iYNrcC&pg=PA60 |títulu=A brief history of Central America |volume=I |allugamientu=Madrid |editorial=O. C. Press |añu=1985 |isbn=0520068327 |fechaaccesu=3 d'abril de 2010 |idioma=inglés |ref=harv}} * {{Cita publicación |títulu=The ecclesiastical policy of Francisco Morazán and the other Central American liberals |añu=1920 |url=https://archive.org/details/ecclesiasticalpo00will |apellíu=Williams |nome=Mary Wilhelmine |publicación=The Hispanic American Historical Review |númberu=2 |volume=III |ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} {{Commonscat|Rafael Carrera}} * {{Cita web |url=http://www.historiadeguatemala.info/hoyhistoriagt/xueves-santu-en-1865-muerre-rafael-carrera |títulu=Muerre'l presidente Rafael Carrera |sitiuweb=Güei na historia de Guatemala |fecha=14 d'abril de 2016 |fechaaccesu=14 d'abril de 2016 |allugamientu=Guatemala |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230425020334/http://www.historiadeguatemala.info/hoyhistoriagt/xueves-santu-en-1865-muerre-rafael-carrera |fechaarchivu=2023-04-25 }} * {{Cita web |url=http://historiadeguatemala.info/rafael-carrera |títulu=Rafael Carrera |sitiuweb=Güei na Historia de Guatemala |fecha=7 de mayu de 2016 |fechaaccesu=7 de mayu de 2016 |allugamientu=Guatemala |ref=harv }} * {{Cita web |url=http://www.viajeaguatemala.com/museo-nacional-de-historia-onde-guatemala-cunta-el so-pasáu# |títulu=Muséu Nacional d'Historia de Guatemala |fechaaccesu=22 de setiembre de 2014 |allugamientu=Guatemala |ref=harv }} * {{Cita publicación |url=http://m.elperiodico.com.gt//2016/09/25/elacordeon/rafael-carrera-y-les causes-del llevantamientu-de-la-montana-1830-1840/ |títulu=Rafael Carrera y les causes del llevantamientu del monte (1830-1840) |apellíu=Pinto Soria |publicación=ElPeriódico |allugamientu=Guatemala |fecha=25 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2016 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160925135244/http://m.elperiodico.com.gt//2016/09/25/elacordeon/rafael-carrera-y-les causes-del llevantamientu-de-la-montana-1830-1840/ |fechaarchivu=25 de setiembre de 2016 }} {{reftermina}} {{socesión|predecesor=[[Mariano Rivera Paz]]|títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Guatemala (1825-1843).svg|35px]]<br />[[Presidente de Guatemala|Gobernador de Guatemala]]|periodu=1844-1847|socesor=''Cargu abolíu''<br />Él mesmu<br /><small>(Como [[Presidente de la República de Guatemala]])</small>|títulu2=[[Ficheru:Coat_of_arms_of_Guatemala_(1843-1851).svg|35px]]<br />[[Presidente de Guatemala|Presidente de la República de Guatemala]]|predecesor2=''Cargu creáu''<br />Él mesmu<br /><small>(Como [[Presidente de Guatemala|Gobernador del Estáu de Guatemala]])</small>|socesor2=[[Juan Antonio Martínez]]|periodu2=1847-1848|títulu3=[[Ficheru:Coat of arms of Guatemala (1858-1871).svg|35px]]<br />[[Presidente de Guatemala|Presidente de la República de Guatemala]]|predecesor3=[[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]]|socesor3=[[Pedro de Aycinena]]|periodu3=1851-1865}} {{Tradubot|Rafael Carrera}} {{NF|1814|1865|Carrera y Turcios, Rafael}} [[Categoría:Militares de Guatemala]] [[Categoría:Dictadores de Guatemala]] [[Categoría:Persones de la Ciudá de Guatemala]] k2xwkzxqqbrfv0mbpmwciunjw4xx70w 0 129994 4496442 4494568 2026-05-26T06:42:09Z Limotecariu 735 4496442 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Nancy Davis Reagan''' (nacida '''Anne Frances Robbins''', {{nym|paréntesis=non}})<ref>{{cita web |url= http://www.eluniversal.com/internacional/160306/murio-nancy-reagan-exprimera-dama-d'estaos xuníos|títulu= Morrió Nancy Reagan exprimera dama d'Estaos Xuníos|fechaaccesu=6 de marzu de 2016 |apellíu= |nome= |fecha= 6 de marzu de 2016|sitiuweb= http://www.eluniversal.com/|editorial= |idioma= |cita= }}</ref> foi una actriz, esposa de [[Ronald Reagan]], [[Presidentes de los Estaos Xuníos|40º]] [[presidente de los Estaos Xuníos]], y por tanto [[primer dama de los Estaos Xuníos|primer dama]] ente 1981 y 1989. Nacida en Nueva York, los sos padres divorciáronse pocu dempués de la so nacencia y Nancy crióse en Maryland colos sos tíos mientres la so madre siguía desempeñándose como actriz. Sol so nome llegal de '''Nancy Davis''', actuó en [[Hollywood]] nos años 1940 y 1950, protagonizando películes como ''[[Donovan's Brain]]'', ''[[Night into Morning]]'' y ''[[Hellcats of the Navy]]''. Casóse en 1952 con Ronald Reagan, presidente neses feches del [[Sindicatu d'Actores de Cine]], con quien tuvo dos fíos. Aportó a la primer dama de [[California]] mientres el mandatu del so home como [[Gobernador de California|gobernador]], dende 1967 hasta 1975, y foi mientres esti periodu que Nancy empezó a collaborar col Programa de Güelos Adoptivos. Convertir na primer dama d'Estaos Xuníos en xineru de 1981 dempués de la [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1980|eleición del so home]]. Foi criticada de primeres por cuenta de la so decisión de reemplazar la cacía de porzolana de la Casa Blanca, a pesar de ser sufragada por donaciones privaes. Per otra parte, el so interés pola alta cordura llamó l'atención y anició, de la mesma, crítiques. Abanderó la llucha contra'l [[usu recreativu de drogues]] y llanzó la campaña de concienciación llamada «[[Just Say No]]» (n'[[Idioma español|español]], «A cencielles di que non»), considerada la so mayor iniciativa como primer dama. Siempres proteutora del so home, xeneróse un mayor discutiniu cuando se reveló en 1988 que consultara a una [[astróloga]] por qu'ayudara na planificación de l'axenda del presidente dempués del [[Intentu d'asesinatu de Ronald Reagan|atentáu atayáu contra'l so maríu en 1981]]. Exerció una fuerte inflúi sobre'l so home y xugó un papel importante nes sos decisiones sobre la eleición de personal, según en cuestiones diplomátiques. Los Reagan retirar a la so casa de [[Bel-Air (Los Angeles)|Bel Air]], en [[Los Angeles]], [[California]], en 1989. Nancy dedicó la mayor parte del so tiempu a curiar al so home enfermu, diagnosticáu en 1994 con [[mal d'Alzheimer]], hasta [[Muerte y funeral d'Estáu de Ronald Reagan|la so muerte en 2004]]. Permaneció activa al traviés de la [[Biblioteca y Muséu Presidencial de Ronald Reagan|Biblioteca Reagan]] y la política, especialmente no relativo al sofitu de la investigación en [[célules madre]], hasta la so muerte en 2016. == Primeros años == [[Ficheru:Edith Luckett Davis with Nancy 1931.jpg|thumb|left|190px|Nancy, d'apenes 9 años, cola so madre, Edith Luckett, en 1931.]] Anne Frances Robbins nació'l 6 de xunetu de 1921,<ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times"/><ref>Cuando Nancy Davis robló con MGM, indicó como fecha de nacencia el 6 de xunetu de 1923, esto ye, quitóse dos años, una práutica común en Hollywood (ver Cannon, ''Governor Reagan'', p. 75). Esto causó tracamundiu darréu, una y bones delles fontes citen incorreutamente l'añu de nacencia.</ref> en [[Manhattan]], [[Nueva York]], nel Sloane Hospital for Women.{{harvnp|Powling|1997|p=79|sp=sí}}<ref>Delles fontes o sitio web la listan equivocadamente de nacer en Flushing o de ser criada en Manhattan.</ref> Foi la única fía del vendedor de coches Kenneth Seymour Robbins (1894-1972){{harvnp|Reagan|1989|p=66|sp=sí}} y la so esposa, l'actriz Edith Luckett (1888-1987).<ref name="Luckett-IMDB">[https://www.imdb.com/name/nm0524717/ Edith Luckett] en [[Internet Movie Database]]. Consultáu'l 17 d'avientu de 2011.</ref><ref name="IBDB Luckett">[http://www.ibdb.com/person.php?id=50307 Edith Luckett] n'Internet Broadway Database. Consultáu'l 17 d'avientu de 2011.</ref><ref name="First Lady Nancy Reagan"/> La so madrina foi la estrella del cine mudu [[Alla Nazimova]].{{harvnp|Wills|1987|p=182|sp=sí}} Vivió los sos dos primeros años en [[Flushing]], [[Queens]], en [[Nueva York]].<ref name="nyt041291">{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DE123CF931A25757C0A967958260 | títulu = Talk and More Talk About Nancy (That One!) in Flushing | autor = Gonzalez, David | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 12 d'abril de 1991 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> Cuando los sos padres divorciáronse pocu dempués de la so nacencia, yá llevaben dixebraos dalgún tiempu.<ref name="Reagan">{{Cita Harvard|Reagan|1989|p=67|sp=sí}}</ref> Como la so madre tenía de viaxar frecuentemente pel país pol so trabayu d'actriz, Nancy foi criada en [[Bethesda (Maryland)|Bethesda]], [[Maryland]], mientres los siguientes seis años polos sos tíos Virginia y Audley Gailbraith.<ref>{{cita web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/4297405 | títulu = The 'just say no' first lady | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011| editorial = MSNBC | fecha = 18 de febreru de 2004 | idioma = inglés}}</ref> Nancy describió cómo lu echaba de menos a la so madre mientres esos años: «los mios momentos favoritos yeren cuando la mio madre tenía un trabayu en Nueva York, y la mio tía Virginia llevábame en tren pa tar con ella».{{harvnp|Reagan|1989|p=71|sp=sí}} En 1929, la so madre casóse con Leal Davis (1896-1982), un prominente [[neurociruxanu]] políticamente [[Conservadorismu nos Estaos Xuníos|conservador]], col que la familia treslladar a [[Chicago]].<ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times">{{cita web | url = http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp | títulu = Nancy Reagan > Her Life & Times | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | editorial = Ronald Reagan Presidential Foundation | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20061024063625/http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp | fechaarchivu = 24 d'ochobre de 2006 | idioma = inglés }}</ref> Nancy y el so padrastru llevábense perbién,<ref name="nyt-lw">{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F70F1FF9395C17728DDDAF0A94D8415B8084F1D3 | títulu = The Biggest Role of Nancy's Life | autor = Weymouth, Lally | work=The New York Times Magazine | fecha = 26 d'ochobre de 1980 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | formatu = de pagu | enllaceautor = Lally Weymouth | idioma = inglés}}</ref> y más tarde diría que yera «un home de gran integridá que ejemplificó los valores tradicionales».{{harvnp|Reagan|1989|p=74|sp=sí La adoptó llegalmente en 1935,<ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times"/> y siempres se refirieron a Davis como'l padre de Nancy.<ref name="nyt-lw"/> Nel momentu de l'adopción, el so nome foi llegalmente camudáu a Nancy Davis (dende la so nacencia, yera llamada comúnmente Nancy).<ref name="Reagan"/> Asistió a la Girls' Latin School of Chicago (onde se describió a sigo mesma como una estudiante permediu), graduar en 1939 y darréu cursó estudios nel [[Smith College]] de [[Massachusetts]], onde se graduó en lliteratura y filoloxía inglesa en 1943.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/>{{harvnp|Reagan|1989|p=82|sp=sí}} == Carrera d'actriz == [[Ficheru:Publicity Shot of Nancy Davis.jpg|thumb|right|190px|Nancy Davis posando pa una semeya publicitaria, 1950.]] Depués de la so graduación, Davis tuvo dellos puestos de trabayu en Chicago como asistente de ventes nos grandes almacenes Marshall Field's y como auxiliar d'enfermeres.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Cola ayuda de colegues de la so madre del teatru, incluyendo a [[Zasu Pitts]], [[Walter Huston]] y [[Spencer Tracy]],<ref name="nyt-lw"/> empezó una carrera como actriz profesional. Llogró'l so primer papel mientres la xira teatral de Zasu Pitts de 1945 na obra ''Ramshackle Inn'';<ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times"/><ref name="First Lady Nancy Reagan"/> depués camudóse a la ciudá de [[Nueva York]] y representó el papel de Si-Tchun, una [[dama de compañía]],<ref>{{cita web | url=http://www.ibdb.com/production.php?id=1771 | títulu = Lute Song | editorial = Internet Broadway Database | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> nel musical de [[Broadway]] de 1946 sobre l'Oriente, ''Lute Song'', protagonizada por [[Mary Martin]] y [[Yul Brynner]].<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> El productor del ''show'' díxo-y: «paeces una auténtica china».{{harvnp|Reagan|1989|p=85|sp=sí}} Depués de pasar una [[Casting|prueba de cámara]],<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> camudar a California y robló un contratu de siete años cola [[Disney's Hollywood Studios|Metro-Goldwyn-Mayer Studios]] (MGM) en 1949,<ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times"/> fechu del que más tarde comentaría: «xunise al Metro yera como entrar nun mundu de suañu».{{harvnp|Reagan|1989|p=88|sp=sí}} A la MGM resultó-y difícil atopar los papeles más apropiaos pa Nancy y pa dala a conocer por cuenta de la combinación d'una apariencia curiosa, centrada nos sos grandes güeyos, y un estilu daqué distante y discretu.<ref name="metzger-32">{{Cita Harvard|Metzger|1989|pp=31-2|sp=sí}}</ref> Davis apaeció en 11 películes, xeneralmente encasillada como una ama de casa lleal»,<ref>{{cita web | url=http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?participantId=45332%7C115968&afiPersonalNameId=null | títulu = Biography for Nancy Davis | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | editorial = Turner Broadcasting System, Inc | añu = 2007 | idioma = inglés}}</ref> una «nueva madre responsable» o una muyer firme».<ref name="cannon-gov">{{Cita Harvard|Lou|2003|pp=75-6|sp=sí}}</ref> [[Jane Powell]], [[Debbie Reynolds]], [[Leslie Caron]] y [[Janet Leigh]] fueron dalgunes de les actrices que compitieron con ella pa los roles de MGM.<ref name="metzger-32"/> La carrera cinematográfica de Davis empezó con un pequeñu papel en 1949 en ''The Doctor and The Girl'' con [[Glenn Ford]], y siguió con ''East Side, West Side'', protagonizada por [[Barbara Stanwyck]].<ref name="The Films of Nancy Reagan"/> Personificó a una [[Siquiatra|psiquiatra infantil]] nel filme [[Cine negru|negru]] ''Shadow on the Mall'' (1950), con [[Ann Sothern]] y [[Zachary Scott]]; la so actuación ende foi llamada «bella y convincente» pol críticu del ''[[New York Times]]'' A. H. Weiler.<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F70F1FF83Y5D147B93CBA8178ED85F448585F9 | títulu = Another View of Psychiatrist's Task | autor = A. H. Weiler (acreditáu como «A. W.») | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 19 de mayu de 1950 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> Coprotagonizó na década de 1950 ''The Next Voice You Hear...'' , interpretando a una ama de casa embarazada qu'oi la voz de Dios dende la radio. L'influyente críticu [[Bosley Crowther]] de ''The New York Times'' escribió que «Nancy Davis [ye] encantadora como [una] xentil, normal y comprensiva esposa».<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=FB0B14F93D5C127A93C2AA178DD85F448585F9 | títulu = 'The Next Voice You Hear ...', Dore Schary Production, Opens at Music Hall | autor = Bosley Crowther | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 30 de xunu de 1950 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | enllaceautor = Bosley Crowther | idioma = inglés}}</ref> En 1951, Davis intervieno nel que sería'l so trabayu cinematográficu favoritu,{{harvnp|Reagan|1989|p=91|sp=sí}} ''Night into Morning'', un estudiu del [[Duelu (psicoloxía)|duelu]] protagonizáu por [[Ray Milland]], sobre'l cual Crowther dixo que Davis «vese perbién como la prometida que ye viuda y conoz la soledá del dolor»,<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=FA081EFA3855177B93C3A8178DD85F458585F9 | títulu = 'Night Into Morning,' Starring Ray Milland as a Bereaved Professor, at Loew's State | autor = Bosley Crowther | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 11 de xunu de 1951 | fechaaccesu = 18 d'avientu de 2011 | enllaceautor = Bosley Crowther | idioma = inglés}}</ref> ente qu'otru críticu de ''[[The Washington Post]]'', Richard L. Coe, señaló que «ye arrogante como la vilba comprensiva».<ref>Richard L. Coe. «'Night Into Morning' Is Almost Excellent», ''The Washington Post'', 9 de xunu de 1951.</ref> MGM lliberar de les sos obligaciones contractuales en 1952,<ref name="metzger-33">{{Cita Harvard|Metzger|1989|p=33|sp=sí}}</ref> y Davis entamó la busca de papeles más variaos.{{harvnp|Wills|1987|p=184|sp=sí}} Nesi mesmu añu casóse con Reagan —anque nun camudó'l so nome profesional— y dio a lluz a la so fía.<ref name="metzger-33"/> Llueu, protagonizó la película de ciencia ficción de 1953 ''[[Donovan's Brain]]''. Según Crowther, Davis, faciendo'l papel de la probe esposa confusa d'un científicu alloriáu, pasó pellí totalmente amoriada no que yera una película "absurda"».<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F00A12FC3A5A117A93C3AB178AD85F408585F9 | títulu = ' Donovan's Brain,' Science-Fiction Thriller, Has Premiere at the Criterion Theatre | autor = Bosley Crowther | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 21 de xineru de 1954 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | enllaceautor = Bosley Crowther | idioma = inglés}}</ref> Na so penúltima película, ''Hellcats of the Navy'' (1957), interpretó a la enfermera Lieutenant Helen Blair y compartió cartelu per única vegada col so home, incursionando como lo qu'un críticu más tarde llamó «una ama de casa que vien de paséu».<ref>{{cita web | url=http://www.toptenreviews.com/scripts/eframe/url.htm?o=http%3A%2F%2Fwww.dvdtalk.com%2Fdvdsavant%2Fs808hell.html | títulu = Hellcats of the Navy, review one | fechaaccesu = 17 d'ochobre de 2007 | editorial = Kleinman.com Inc | apellíu = Erickson | nome = Glenn | añu = 2003 | idioma = inglés}}</ref> Otra crítica, sicasí, dixo que Davis desenvolvió bien el so papel y que «saca provechu del material col que tien que trabayar».<ref>{{cita web | url = http://www.dvdverdict.com/reviews/hellcatsnavy.php | títulu = Hellcats Of The Navy, review two | fechaaccesu = 17 d'ochobre de 2007 | editorial = DVDVerdict | apellíu = Harper | nome = Erick | añu = 2003 | idioma = inglés}}</ref> [[Garry Wills]] cree que Davis foi subestimada como actriz polo xeneral por cuenta del so llindáu papel en ''Hellcats'', que foi la so película más vista.<ref name="cannon-gov"/> Amás, Davis restó importancia a les sos metes de Hollywood: nel material de promoción de MGM en 1949, espresó que la so «mayor ambición» yera tener un matrimoniu feliz»; décades dempués, en 1975, comentó que «nun yera realmente una muyer profesional pero [convertíme nuna] namái porque nun atopara al home col que quería casame. Nun podía quedame ensin faer nada, asina que fixi actriz».<ref name="cannon-gov"/> El biógrafu de Ronald Reagan, Lou Cannon, definir, sicasí, como una artista «confiable» y «sólida» que defendía'l so propiu llugar nes actuaciones con otros artistes más conocíos.<ref name="cannon-gov"/> Dempués de la so última película, Davis apaeció por un curtiu tiempu como estrella convidada en series de televisión tales como ''Wagon Train'' y ''The Tall Man'' hasta 1962, cuando se retiró del espectáculu.<ref name="The Films of Nancy Reagan">{{cita web | url = http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/films.asp | títulu = Nancy Reagan > Her Films | fechaaccesu = 8 de marzu de 2007 | editorial = Ronald Reagan Foundation | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070812232914/http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/films.asp | fechaarchivu = 12 d'agostu de 2007 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref><ref name="IMDB-Nancy">{{cita web | url = https://www.imdb.com/name/nm0004864/ | títulu = Nancy Davis | fechaaccesu = 19 de setiembre de 2011 | editorial = The Internet Movie Database | idioma = inglés}}</ref> Mientres la so carrera, Davis sirvió nel conseyu del [[Sindicatu d'Actores de Cine]] mientres casi 10 años.<ref>{{cita web | url = http://www.sag.org/ronald-reagan | títulu = Screen Actors Guild Presidents | fechaaccesu = 8 de marzu de 2007 | editorial = Screen Actors Guild | idioma = inglés}}</ref> Décades más tarde, Albert Brooks intentó persuadila por que volviera a la pantalla y ufiertó-y un papel protagonista nel filme ''Madre'' (1996),<ref name="peo012797"/> pero negóse con cuenta de curiar al so maríu y Debbie Reynolds interpretó'l papel.<ref name="peo012797">{{cita web |url=http://www.albertbrooks.com/articles/peoplemag97.html |títulu=To The Top |fechaaccesu=17 d'avientu de 2011 |autor=Lambert Pam |fecha=27 de xineru de 1997 |idioma=inglés |fechaarchivu=30 d'agostu de 2003 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030830025624/http://www.albertbrooks.com/articles/peoplemag97.html }}</ref> == Matrimoniu y familia == [[Ficheru:Newlyweds Ronald Reagan and Nancy Reagan 1952.jpg|thumb|left|220px|Los recién casaos Ronald y Nancy Reagan cortando la so tarta nupcial, 4 de marzu de 1952.]] Mientres la so carrera en Hollywood, Davis salió con munchos actores, incluyendo a [[Clark Gable]], [[Robert Stack]] y [[Peter Lawford]];<ref name="metzger-33"/> depués, llamó a Gable l'artista más atentu que conociera.<ref name="nyt-lw"/> El 15 de payares de 1949, conoció a Ronald Reagan,<ref name="cannon-gov-77">{{Cita Harvard|Cannon|2003|pp=77-8|sp=sí}}</ref> entós presidente del Sindicatu d'Actores. Nancy diérase cuenta de que'l so nome apaeciera nes [[Diez de Hollywood|llistes negres de Hollywood]] y buscó l'ayuda de Reagan pa caltener el so trabayu como actriz del gremiu en Hollywood y por que'l so nome fuera retiráu de la llista.<ref name="nyt-lw"/> Reagan depués informólu que se confundiera con otra actriz del mesmu nome.<ref name="nyt-lw"/> Los dos empezaron a salir, y la so rellación foi oxetu de munches columnes de cotilleo. Un reportaxe na prensa de Hollywood describió les sos nueches alloñaos de los clubes nocherniegos como «el romance d'una pareya que nun tien vicios».<ref name="cannon-gov-77"/> Reagan amosóse escépticu con respectu al matrimoniu dempués del so doliosu divorciu de l'actriz [[Jane Wyman]] en 1948 y siguió saliendo con otres muyeres.<ref name="cannon-gov-77"/> Dempués de trés años de novialgu, Reagan propúnxo-y matrimoniu nel restorán Chasen's, el favoritu de la pareya, en [[Beverly Hills]]. Casáronse'l 4 de marzu de 1952 nuna ceremonia senciella diseñada especialmente pa evitar a la prensa na pequeña ilesia de Brown nel [[Valle de San Fernando]] de Los Angeles. Les úniques persones que tuvieron presentes fueron l'actor [[William Holden]], el padrín de boda, y la so esposa, l'actriz Brenda Marshall, la madrina d'honor.<ref name="cannon-gov-77"/><ref name="First Ladies: Nancy Reagan">{{cita web |url= http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/nr40.html |títulu= First Ladies: Nancy Reagan |idioma= inglés |fechaaccesu= 17 d'avientu de 2011 |editorial= Casa Blanca |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070318010614/http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/nr40.html |fechaarchivu= 2007-03-18 }}</ref> La primer fía de la pareya, Patricia Ann Reagan (más conocida pol so nome profesional, Patti Davis), nació'l 21 d'ochobre de 1952, ente que'l so fíu, Ronald Prescott Reagan, nació seis años dempués, el 20 de mayu de 1958. Nancy Reagan tamién se convirtió na madrasca de Maureen Reagan (1941-2001) y Michael Reagan (n. 1945), los fíos del so home con Jane Wyman. [[Ficheru:Ronald Reagan and Nancy Reagan aboard a boat in California 1964.jpg|thumb|right|Nancy y Ronald Reagan nun bote en 1964.]] [[Ficheru:Photograph of Governor Ronald Reagan, Ron Junior, Mrs. Reagan, and Patti Davis - NARA - 198603.jpg|thumb|right|La familia Reagan en 1967, pocu dempués de l'asunción de Ronald Reagan como gobernador de California.]] El públicu describió la rellación ente Ronald y Nancy Reagan como «bien íntima».{{harvnp|Beschloss|2007|p=296|sp=sí}} Como presidente y primer dama, los Reagan fueron vistos frecuentemente amosando'l so ciñu. Un secretariu de prensa señaló que «enxamás yeren desconsideraos l'unu col otru. Nunca dexaron de cortexase».<ref name="Love Story"/> Ronald de cutiu llamaba «Mama» a Nancy, y ella moteyar «Ronnie» de forma cariñosa. Mientres el presidente taba recuperándose nel hospital depués del so atentáu en 1981, Nancy Reagan escribió nel so diariu: «nada puede pasa-y al mio Ronnie. Qué sería de la mio vida»,<ref name="Beschloss, Michael p. 284">{{Cita Harvard|Beschloss|2007|p=284|sp=sí}}</ref> ente que nuna carta Ronald escribiólu a Nancy: «tou lo que yo atesoro y esfruto... nun tendría sentíu si non te tuviera».<ref name="Reagan Love Story">{{cita web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/4201869/ | títulu = Reagan Love Story | editorial = NBC News | fecha = 9 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> En 1998, cuando'l so home carecía mal d'Alzheimer, Nancy díxo-y a ''[[Vanity Fair (revista)|Vanity Fair]]'': «la nuesa rellación ye bien especial. Tábamos bien namoraos ya inda lo tamos. Cuando digo que la mio vida empezó con Ronnie, bonu, ye verdá. Facer. Yo nun puedo imaxinar la mio vida ensin él».<ref name="Love Story">{{cita web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/265714.stm | títulu = End of a Love Story | editorial = BBC News | fecha = 5 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> Nancy yera particularmente conocida pola so mirada fixa y sollerte, denomada «La mirada», que siempres afitaba nel so maríu mientres los sos discursos y apaiciones.<ref name="Up Next for Nancy Reagan">{{cita web | url = http://www.sptimes.com/2004/06/13/Worldandnation/Up_next_for_Nancy_Rea.shtml | títulu = Up Next for Nancy Reagan: tending her Ronnie's flame | fecha = 13 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | editorial = ''St. Petersburg Times'' | idioma = inglés}}</ref> La muerte del presidente Reagan en xunu de 2004 acabó colo que [[Charlton Heston]] llamó «la mayor hestoria d'amor na hestoria de la presidencia d'Estaos Xuníos».<ref name="Love Story"/> La rellación de Nancy colos sos fíos non siempres foi tan estrecha como la que caltuvo col so home y con frecuencia, engarrar colos sos fíos biolóxicos y fiyascos. La so rellación con Patti foi la más contenciosa; Patti burllar del [[conservadorismu d'Estaos Xuníos]] y remontóse contra los sos padres al xunise al movimientu de [[desarme nuclear]] y al autorizar la publicación de dellos llibros anti-Reagan.<ref>{{cita web | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/reagan/peopleevents/pande05.html | títulu = The Reagan Children | apellíu = Wolf | nome = Julie | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | añu = 2000 | editorial = PBS | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090302222927/http://www.pbs.org/wgbh/amex/reagan/peopleevents/pande05.html | fechaarchivu = 2009-03-02 }}</ref> Los casi 20 años de reñedielles familiares dexar bien alloñada de los sos padres,<ref>{{cita web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/6478080/ | títulu = Reagan daughter shares her story | autor = Couric, Katie | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2011 | fecha = 14 de payares de 2004 | editorial = MSNBC | idioma = inglés}}</ref> pero pocu dempués de que Reagan fuera diagnosticáu cola enfermedá d'Alzheimer en 1994, Patti y la so madre reconciliáronse y empezaron a falar diariamente.<ref>{{cita web | url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/03/27/sunday/main4898395.shtml?source=RSS&attr=_4898395 | fecha = 27 de marzu de 2009 | fechaaccesu = 4 de xunu de 2009 | títulu = Road To A Reconciliation | editorial = CBS | idioma = inglés}}</ref> Los desalcuerdos ente Nancy y el so fiyascu Michael tamién fueron asuntos públicos. En 1984, Nancy dixo que dambos taben nun alloñamientu correutu agora» y Michael respondió que Nancy taba tratando de tapar el fechu de que nun conocía a la so nieta, Ashley, nacida faía casi un añu,{{harvnp|Reagan|1989|pp=148-9|sp=sí}} anque finalmente fixeron les paces. Nancy pensó que yera más cercana a la so fiyasca Maureen mientres los sos años na Casa Blanca, pero cada unu de los fíos de Reagan pasó per etapes de distanciamientu colos sos padres.<ref name="Love Story"/> == Primer dama de California (1967–1975) == [[Ficheru:Nancy Reagan as First Lady of California.jpg|thumb|right|Nancy como primer dama de California.]] Nancy Reagan foi primer dama del estáu de California mientres los dos mandatos consecutivos del so home como gobernador. Disgustába-y tener que vivir en [[Sacramento (California)|Sacramento]] yá que nun tenía les diversiones, la vida social y el clima templáu al que taba acostumada en Los Angeles.<ref name="can-gov-233">{{Cita Harvard|Lou|2003|p=233|sp=sí}}</ref> A principios de 1967, producióse un discutiniu cuando, dempués de vivir solamente cuatro meses na [[casona del gobernador de California]] en Sacramento, camudar col restu de la so familia a un ricu barriu residencial porque espertos en quemes etiquetaren a la casona como una trampa en casu de quema».<ref name="nancy-135"/> A pesar de que los Reagan arrendaron la casa col so propiu dineru,<ref name="can-gov-233"/> la mudanza foi vista como una muestra d'esnobismu. Nancy defendió les sos aiciones esclariando que yera pol bien de la so familia, un argumentu que foi rápido sofitáu pol so home.<ref name="can-gov-233"/><ref name="nancy-135">{{Cita Harvard|Reagan|1989|pp=135-7|sp=sí}}</ref> Más tarde, amigos de la familia ayudaron o contribuyeron a sufragar los gastos, mientres Nancy Reagan supervisaba la construcción d'una residencia pal gobernador d'[[Ranchu (vivienda)|estilu ranchu]] cerca de [[Carmichael (California)|Carmichael]].<ref name="nyt111904">{{cita noticia | url=http://www.nytimes.com/2004/11/19/national/19mansion.html | títulu=Forget the White House, Schwarzenegger Needs Digs Now | autor=Charlie LeDuff | newspaper=[[The New York Times]] | fecha=19 de payares de 2004| idioma=inglés | fechaaccesu=18 d'avientu de 2011}}</ref> La nueva residencia acabóse xusto cuando Ronald Reagan dexó'l cargu en 1975, pero'l so socesor, [[Jerry Brown]], negar a vivir ellí. Foi vendida en 1982 y los gobernadores de California vivieron en residencies provisionales dende entós.<ref name="nyt111904"/> En 1967, Nancy Reagan foi nomada pol so home miembru de la [[Comisión d'Arte de California]],<ref>{{cita noticia | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F1071FF93D5Y1A718DDDAE0994D9415B878AF1D3 | títulu=Reagan Panel Fills Arts Chief's Post After It Ousted Aide | autor=Robert Windeler |newspaper=[[The New York Times]] | fecha=17 de payares de 1967 |idioma=inglés | fechaaccesu=18 d'avientu de 2011}}</ref> y un añu más tarde foi escoyida «muyer del añu» por ''[[The Angeles Times]]''; nel perfil de Nancy, el periódicu definir como una «primer dama modelu».<ref>{{cita noticia | url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/527764082.html?dids=527764082:527764082&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+13%2C+1968&author=LYNN+LILLISTON&pub=Los+Angeles+Times+%281886-Current+File%29&edition=&startpage=F1&desc=TIMES+WOMAN+OF+THE+YEAR | títulu=A Model First Lady | autor=Lynn Lilliston | newspaper=[[Los Angeles Times]] | fecha=13 d'avientu de 1968 | idioma=inglés | fechaaccesu=18 d'avientu de 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107201702/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/527764082.html?dids=527764082:527764082&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+13%2C+1968&author=LYNN+LILLISTON&pub=Los+Angeles+Times+%281886-Current+File%29&edition=&startpage=F1&desc=TIMES+WOMAN+OF+THE+YEAR | archivedate=2012-11-07 }}</ref> El so glamur, estilu y mocedá convertir nun oxetivu habitual de los [[fotoperiodismo|reportero gráficos]].<ref name="fl-ca">{{Cita Harvard|Cook|2007|pp=110-1|sp=sí}}</ref> Como primer dama, Reagan visitó a veteranos, vieyos y discapacitaos, y trabayó con una serie d'organizaciones benéfiques. Arreyóse enforma col Programa de Güelos Adoptivos,<ref name="Foster Grandparent's Program"/> ayudando a amontar la so popularidá nos Estaos Xuníos y depués n'Australia.{{harvnp|Anthony|2003|p=135|sp=sí}} Más tarde, espandió'l so llabor cola organización tres la so llegada a Washington<ref name="Foster Grandparent's Program">{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Nancy Reagan: daqué más que la muyer del presidente |añu=1985 |publicación=ABC |volume= |númberu= |issn= |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1985/05/07/050.html}}</ref> y escribió sobre la so esperiencia nel so llibru ''Amar a un neñu'', publicáu en 1982.<ref>{{cita web | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,63814,00.html | títulu=Bio: Nancy Reagan | editorial=[[Fox News]] | autor=Samantha Jonas | fecha=5 de xunu de 2004 |idioma=inglés | fechaaccesu=18 d'avientu de 2011}}</ref> Los Reagan entamaron cenes con ex [[prisioneros de guerra]] y veteranos de la [[guerra de Vietnam]] mientres fueron gobernador y primer dama.{{harvnp|Timberg|1999|pp=119-121|sp=sí}} == El so papel nes campañes presidenciales de 1976 y 1980 == El mandatu como gobernador de Reagan terminó en 1975 ensin que decidiera participar nuna tercer campaña pola reeleición; axuntar colos sos asesores p'aldericar una posible candidatura a la [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidencia]] nes eleiciones nacionales que se llevaríen a cabu al añu siguiente, desafiando al daquella presidente [[Gerald Ford]]. Sicasí, Reagan entá precisaba convencer a Nancy, que s'amosaba ronciega{{harvnp|Benze|2005|p=32|sp=sí}} porque tarrecía pola salú del so home, anque taba convencida qu'él yera l'home fayadizu pal cargu y finalmente aportó.<ref name="lpm64">{{Cita Harvard|Loizeau|2004|p=64|sp=sí}}</ref> Nancy desempeñó un papel más tradicional na campaña, ocupándose de los cafés y xintes y falando colos ciudadanos de la tercer edá.<ref name="lpm64"/> Supervisaba al personal, vixilaba l'axenda del so home y dacuando preparó dalguna [[conferencia de prensa]].<ref name="Benze, James G., Jr. (2005), p. 33"/> La campaña de 1976 incluyó lo que llegó a llamase una batalla de reines», oldeando Nancy cola entós primer dama [[Betty Ford]]. Dambes falaron nel intre de la campaña sobre temes asemeyaes, pero con óptiques distintes.{{harvnp|Loizeau|2004|p=65|sp=sí}} Nancy enoxóse especialmente pola imaxe belicista qu'ufiertaba la campaña de Ford del so home.<ref name="lpm64"/> A pesar de perder la nominación [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicana]] en 1976, Reagan presentóse nuevamente a la presidencia en 1980 y llogró ganar la nominación y, darréu, les eleiciones xenerales. Mientres la so segunda campaña, Nancy exerció un papel bien importante y la so xestión del personal volvióse más evidente.<ref name="Benze, James G., Jr. (2005), p. 33">{{Cita Harvard|Benze|2005|p=33|sp=sí}}</ref> Entamó un alcuentru ente los xestores de la campaña que taben engarraos, [[John Sears]] y [[Michael Deaver]], y el so home, que traxo a la salida de Deaver de la campaña y tomar del control total per parte de Sears. Dempués de que Reagan perdiera nel [[caucus]] d'[[Iowa]] y cayera nes encuestes de [[New Hampshire]], Nancy entamó un segundu alcuentru y decidió que yera'l momentu de despidir a Sears y a los sos asociaos; ella mesma apurrió a Sears una copia de la nota de prensa anunciando'l so despidu.<ref name="Benze, James G., Jr. (2005), p. 33"/> La influencia qu'exercía nel so home empezó a ser bien notable; la so presencia nos mítines, xintes y receiciones faía amontar notablemente l'enfotu de Ronald en sí mesmu.{{harvnp|Loizeau|2004|p=69|sp=sí}} [[Ficheru:President Reagan and Mrs. Reagan greet King Juan Carlos I and Queen Sophia of Spain 1981.jpg|thumb|200px|[[Ronald Reagan|Ronald]] y Nancy Reagan colos [[Rei d'España|reis d'España]].]] == Primer dama de los Estaos Xuníos (1981–1989) == === El glamour de la Casa Blanca === ==== Renovación ==== [[Ficheru:President Ronald Reagan and Nancy Reagan waving from the limousine during the Inaugural Parade (cropped).jpg|thumb|left|Nancy y Ronald Reagan mientres el so desfile de toma de posesión de la presidencia, 1981.]] Nancy Reagan convertir na primer dama de los Estaos Xuníos cuando Ronald Reagan aportó a la [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidencia]] en xineru de 1981. Al empiezu del primer mandatu del so home, Reagan declaró'l so deséu de crear un fayadizu «primer llar» na [[Casa Blanca]], una y bones l'edificiu empezara a deteriorase tres años d'abandonu.<ref name="NR American"/> L'asesor de la Casa Blanca Michael Deaver describió que les plantes segunda y tercera de la residencia familiar teníen parés de yelsu sedaes, pintura descascarada [y] suelos foliaos.<ref name="md78">{{Cita Harvard|Deaver|2004|p=78|sp=sí}}</ref> En llugar d'utilizar los fondos del gobiernu p'anovar y redecorar la vivienda, buscó donaciones privaes.<ref name="First Lady Nancy Reagan">{{cita web | url = http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41 | títulu = First Lady Biography: Nancy Reagan | fechaaccesu = 2 de xunu de 2007 | editorial = National First Ladies Library | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41 | fechaarchivu = 2012-05-09 }}</ref> Nancy dirixó la renovación de delles habitaciones de la Casa Blanca, incluyendo toles de les plantes segundo y tercer<ref>{{cita web |url=http://www.whitehousehistory.org/05/subs/05_b20.html |títulu=The First Ladies |fechaaccesu=20 d'avientu de 2011 |autor= |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=3 de febreru de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040203161315/http://www.whitehousehistory.org/05/subs/05_b20.html }}</ref> y les habitaciones axacentes al [[Despachu Oval]], como la sala de conferencia de prensa.<ref>{{cita web | url = http://www.whitehousemuseum.org/west-wing/press-briefing-room.htm | títulu = Brady Press Briefing Room | fechaaccesu = 1 de febreru de 2008 | editorial = Muséu de la Casa Blanca | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20171211122027/http://www.whitehousemuseum.org/west-wing/press-briefing-room.htm | fechaarchivu = 2017-12-11 }}</ref> La renovación incluyó nueves manes de pintura, acabáu de suelos, arreglu de chimenees y reemplazu d'antigües tuberíes, ventanes y cables.<ref name="md78"/> El clóset del cuartu principal foi convertíu nun salón de guapura y vestuariu, y el cuartu de l'ala oeste foi tresformáu nun pequeñu ximnasiu.<ref>{{cita web | url = http://www.whitehousemuseum.org/floor2/west-bedroom.htm | títulu = West Bedroom | fechaaccesu = 1 de febreru de 2008 | editorial = Muséu de la Casa Blanca | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20170805063519/http://www.whitehousemuseum.org/floor2/west-bedroom.htm | fechaarchivu = 2017-08-05 }}</ref> La primer dama cuntó cola ayuda del renomáu diseñador d'interiores Graber Ted, popular ente les prósperes figures sociales de la mariña oeste, pa redecorar la vivienda de la familia.<ref name="graber">{{cita web | títulu = Ted Graber, 80, Decorator for Reagans, Dies | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | fecha = 12 de xunu de 2000 | newspaper=[[The New York Times]] | autor = Nemy, Enid | url = http://www.nytimes.com/2000/06/12/us/ted-graber-80-decorator-for-reagans-dies.html | idioma = inglés}}</ref> Les parés del cuartu principal fueron cubiertes con un papel tapiz pintáu a mano con motivos chinos,<ref>{{cita web| url =http://www.whitehousemuseum.org/floor2/master-bedroom.htm| títulu =Master Bedroom| idioma =inglés| fechaaccesu =20 d'avientu de 2011| publisher =Muséu de la Casa Blanca| urlarchivu =https://web.archive.org/web/20170716025834/http://www.whitehousemuseum.org/floor2/master-bedroom.htm| fechaarchivu =2017-07-16}}</ref> y los muebles de la familia fueron treslladaos al estudiu priváu del presidente.<ref name="graber"/> La primer dama y el so diseñador recuperaron una serie d'antigüedaes de la Casa Blanca, qu'habíen estáu guardaes, y asitiar por tola casona.<ref name="graber"/> La estensa redecoración foi financiada por donaciones privaes.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/><ref name="graber"/> Munchos de los cambeos significantes y de llarga duración produciéronse de resultes de la renovación y l'acondicionamientu, sobre lo que Nancy Reagan espresó: «Esta casa pertenez a tolos americanos y quiero de sía daqué de lo que puedan sentise arguyosos».<ref name="graber"/> ==== Moda ==== Nancy Reagan tamién s'estremó pola so pasión pola moda. Ente que'l so home entá yera [[presidente electu]], la prensa especulaba sobre'l so interés pola moda y la so vida social.<ref name="stylenyt">{{cita web | url=https://news.google.com/newspapers?id=v08NAAAAIBAJ&sjid=yG0DAAAAIBAJ&dq=nancy%20reagan%20fashion&pg=7004%2C1576501 | títulu = Nancy Reagan's White House: what's ahead? | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | fecha = 11 de payares de 1980 | autor = Nemy, Enid | obra = The New York Times publicáu en The Pittsburgh Post-Gazette | editorial = Archivu de Google Noticies | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url=https://news.google.com/newspapers?id=XlANAAAAIBAJ&sjid=yW0DAAAAIBAJ&dq=nancy%20reagan%20fashion&pg=5805%2C4581550 | títulu = Fashion Designers Look Ahead to '81 | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | fecha = 23 d'avientu de 1980 | autor = Proven, Grace | obra = The Pittsburgh Post-Gazette | editorial = Archivos de Google Noticies | idioma = inglés}}</ref> El so estilu foi comparáu favorablemente col de l'anterior primer dama, [[Jacqueline Kennedy Onassis]],<ref name="burns-148">{{Cita Harvard|Burns|2008|p=148|sp=sí}}</ref> sicasí, los sos amigos y persones más cercanes comentaron que, anque yera una muyer elegante como Kennedy, Nancy sería distinta a les otres primeres dames y la so amiga íntima, Harriet Deutsch, llegó a dicir que «Nancy tien el so propiu sellu».<ref name="stylenyt"/> El vestuariu de Nancy Reagan consistía en vistíos, prendes de gala y traxes realizaos por diseñadores de luxu, incluyendo a [[James Galanos]], [[Bill Blass]], Adolfo y [[Óscar de la Renta]]. El costu envaloráu del vistíu de gala que llució na inauguración del presidente, blancu, con piedres engarzadas a mano, d'un solu costazu y diseñáu por Galanos, foi d'unos 10&nbsp;000 USD,<ref name="Nancy's Closet"/> y calcúlase que tol vestuariu pa los eventos de la inauguración pudo costar alredor de 25&nbsp;000 USD. Vistía de colloráu, el so color favoritu, con frecuencia yá que, según ella, yera un color que «llevantaba l'ánimu»<ref name="Nancy's Closet"/> y el so tonu predilectu d'esti color, paecíu al de los camiones de bomberos, llegó a llamase «Coloráu Reagan».<ref>{{cita web |url=http://slate.comblogsblogues/xxfactor/archive/2008/02/06/color-me-nancy-reagan-red.aspx |títulu=Color Me Nancy Reagan Red |fechaaccesu=21 d'avientu de 2011 |autor=Stevens, Dana |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=9 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080209155042/http://slate.comblogsblogues/xxfactor/archive/2008/02/06/color-me-nancy-reagan-red.aspx }}</ref> Emplegar dos [[peluqueru|peluqueros]] privaos, quien diseñaben los sos peñaos regularmente na Casa Blanca.<ref>{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE0D81338F930A1575BC0A960948260 | títulu = Washington Talk: Briefing; A Do Ado | autor = King, Wayne and Warren Weaver, Jr. | fecha = 23 d'agostu de 1986 | fechaaccesu =20 d'avientu de 2011 | obra = The New York Times | idioma = inglés}}</ref> [[Ficheru:Nancy Reagan in The Red Room During a Photo Session with Vogue Magazine - DPLA - 55763df103e7c5b49d6941a01616040d.jpg|thumb|left|Unu de los modelos de Reagan pa la revista ''[[Vogue (revista)|Vogue]]'' nel Cuartu Coloráu, 1981.]]Los diseñadores de moda taben encantaos cola pasión de Nancy pola moda.<ref name="spbt">Bennetts, Leslie. «Nancy Reagan's inaugural wardrobe gives notice of new White House opulence», ''The New York Times'' publicáu en ''The St. Petersburg Times'' na so edición del 25 de xineru de 1981. Archivos de Google Noticies.</ref> Aldolfo dixo que la primer dama personificaba un estilu d'Estaos Xuníos elegante, ricu, chic y de "bona cepa"»,<ref name="spbt"/> ente que Bill Blass comentó: «nun creo qu'hubiera daquién na Casa Blanca tan elegante dende Jacqueline Kennedy Onassis».<ref name="spbt"/> William Fine, presidente de la compañía cosmética Frances Denney, señaló que «Reagan ye elegante, pero nun se convirtió nun iconu de la moda».<ref name="spbt"/> El so elegante estilu y vestuariu fueron emponderaos como un «glamoroso dechado d'elegancia»,<ref name="spbt"/> anque tamién foi una tema revesosa. En 1982, Reagan reveló qu'aceptara miles de dólares en ropa, xoyes y otros obsequios, y defendióse diciendo que pidiera la ropa emprestao, que la devolvería o donaría a los museos,<ref name="Nancy's Closet"/><ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/search/restricted/article?res=F60716FA3A5C0C758DDDA80894DA484D81 | títulu = For Mrs. Reagan, Gifts Mean High Fashion At Non Cost | editorial = Associated Press pa ''[[The New York Times]]'' | fecha = 16 de xineru de 1982 | formatu = de pagu | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | idioma = inglés}}</ref> y que la taba promocionando.<ref name="nyt021782"/> Frente a eses crítiques, llueu dixo que yá nun siguiría aceptando tales préstamos,<ref name="nyt021782">{{cita web | url=http://select.nytimes.com/search/restricted/article?res=F30912F9395F0C748DDDAB0894DA484D81 | títulu = Nancy Reagan Gives Up Dress Designer Loans | autor = Hedrick Smith | obra = [[The New York Times]] | fecha = 17 de febreru de 1982 | formatu = de pagu | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | enllaceautor = Hedrick Smith | idioma = inglés}}</ref> y anque de cutiu mercó prendes, siguió pidiéndoles emprestaes y, delles vegaes, quedar cola ropa d'alta cordura mientres tol so periodu como primer dama, fechu que salió a la lluz en 1988.<ref name="time102488">{{cita web | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,968774-1,00.html | títulu = Why Mrs. Reagan Still Looks Like a Million | autor = Ed Magnuson | obra = [[Time (revista)|Time]] | fecha = 24 d'ochobre de 1988 | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130521075442/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,968774-1,00.html | fechaarchivu = 2013-05-21 }}</ref> Nada d'esto fuera incluyíu dientro de los formularios de divulgación financiera;<ref name="time102488"/> el nun declarar los préstamos por un valor menor de 10&nbsp;000 USD incumplía un alcuerdu non venceyante algamáu cola Casa Blanca en 1982, ente que nun declarar préstamu por valor cimeres o traxes non devueltos suponía una posible violación de la Llei d'Ética nel Gobiernu.<ref name="time102488"/><ref name="wapo120589">{{cita web | url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-1226713.html | títulu = IRS Looking Into Gifts To Reagans; Borrowed Designer Dresses Subject of Tax Inquiry | autor = Kurtz, Howard | newspaper = [[The Washington Post]] | fecha = 5 d'avientu de 1989 | fechaaccesu = 2 de febreru de 2008 | formatu = de pagu | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121104103013/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1226713.html | fechaarchivu = 2012-11-04 }}</ref><ref name="nyt101888"/> Nancy declaró, al traviés del so secretariu de prensa, que «llamentaba nun habe-y fechu casu a los encamientos del so asesor llegal al respective de les declaraciones oportunes».<ref name="nyt101888">{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE4DA1Y3AF93BA25753C1A96Y948260 | títulu = First Lady Expresses 'Regrets' on Wardrobe | autor = Steven V. Roberts | obra = [[The New York Times]] | fecha = 18 d'ochobre de 1988 | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | enllaceautor = Steven V. Roberts | idioma = inglés}}</ref> A pesar del discutiniu, munchos diseñadores que-y dexaren tomar ropa emprestao, señalaron que l'alcuerdu yera bonu pa los sos negocios,<ref name="time102488"/> según pa la industria de la moda d'Estaos Xuníos polo xeneral.<ref name="nyt101888"/> En 1989, Nancy foi homenaxada na cena de premiación del Conseyu de Diseñadores de Moda d'América, mientres la cual recibió un premiu pola so trayeutoria.<ref name="honorednyt">{{cita web | url = http://www.nytimes.com/1989/01/10/style/fashion-amid-the-rustle-of-finery-fashion-celebrates-its-own.html | títulu = Fashion; Amid the Rustle of Finery, Fashion Celebrates Its Own | autor = Hochswender, Woody | fecha = 10 de xineru de 1989 | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2011 | obra = The New York Times | idioma = inglés}}</ref> [[Barbara Walters]] dixo al respeutu: «Tolos díes mientres ocho llargos años encarnó la pallabra "elegancia"».<ref name="honorednyt"/> ==== Elegancia y formalidá ==== [[Ficheru:President Ronald Reagan Nancy Reagan Miguel De La Madrid Hurtado and Mrs De La Madrid Hurtado in Cross Hall During State Dinner for President Miguel De La Madrid Hurtado of Mexico - DPLA - a5497006bc877bb01646c8ab808be5e3.jpg|thumb|left|250px|El presidente [[Ronald Reagan]], la primer dama Nancy Reagan, el presidente mexicanu [[Miguel de la Madrid]] y la primer dama [[Paloma Cordero]] na [[Casa Blanca]] nuna cena d'estáu.]] [[Ficheru:Reagans with Jackie Kennedy.jpg|thumb|right|Reagan y la so esposa cola anterior primer dama, [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jackie Kennedy]], en 1985. Dambes fueron comparaes pol so glamour.]]Aproximao un añu dempués de l'asunción de Reagan nel so primer mandatu, Nancy analizó la idea d'ordenar un nuevu serviciu de cacía de porzolana pa la Casa Blanca.<ref>«[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1987/03/06/pagina-4/32983652/pdf.html La fráxil Nancy, muyer de fierro a la solombra del presidente Reagan]» Hemeroteca de ''La Vanguardia'', edición del 6 de marzu de 1987, p. 4</ref> Dende l'alministración de [[Harry S. Truman|Truman]] na década de 1940 nun se mercara una cacía completa, yá que mientres el mandatu de [[Lyndon B. Johnson|Johnson]] solamente pidiérense delles pieces sueltes. Nancy comentó: «La Casa Blanca precisa desesperadamente una cacía». Trabayando con Lenox,<ref>«[https://web.archive.org/web/20120119230947/http://americanhistory.si.edu/visiting/espanol/FirstLadies.pdf Les Primeres Dames nel Smithsonian]» (PDF). americanhistory.si.edu. Institución Smithsonian. Consultáu'l 1 de xineru de 2012.</ref> el principal fabricante de porzolana d'Estaos Xuníos, la primer dama escoyó un esquema de diseñu de color coloráu con una banda d'oru grabada, bordiando los platos coloraos y crema marfil col [[Sellu del presidente de los Estaos Xuníos|sello presidencial]] grabáu n'oru nel centru. El serviciu completu taba compuestu por 4370 pieces, 19 pieces per cada xuegu individual, y costó 209&nbsp;508 USD.<ref>{{cita web | url = http://www.lenox.com/index.cfm?ss=services&cat=about&lp=whitehouse | títulu = Lenox: White House | fechaaccesu = 2 de xunu de 2007 | editorial = Lenox, Inc | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090111183137/http://www.lenox.com/index.cfm?ss=services&cat=about&lp=whitehouse | fechaarchivu = 11 de xineru de 2009 }}</ref> A pesar de que foi financiada por donaciones privaes, delles provenientes de la Fundación Knapp, la compra xeneró un fuerte discutiniu,<ref>«[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1981/10/16/092.html Próximos]» Hemeroteca de ABC (Madrid, edición del 16 d'ochobre de 1981, p. 92). Consultáu'l 1 de xineru de 2012.</ref> una y bones la cacía encargárase mientres un momentu en que la nación taba travesando una recesión económica.{{harvnp|Klapthor|1999|p=184|sp=sí}} [[Ficheru:Paloma Cordero Nancy Reagan Mexico City 1985 earthquake.jpg|derecha|thumb|230px|[[Paloma Cordero]] (esquierda) col embaxador d'Estaos Xuníos en Méxicu, [[John Gavin]] (centru) y Nancy Reagan (derecha), reparando los daños causaos pol [[terremotu de Méxicu de 1985]].]] El nuevu serviciu de cacía de porzolana, la renovación de la Casa Blanca, la ropa caro y la so presencia na boda de [[Carlos de Gales|Carlos]] y [[Diana de Gales|Diana]], los príncipes de Gales,<ref>{{cita web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/diana/background/wedding1.htm | títulu = Britain Celebrates, Charles Takes a Bride | fechaaccesu = 1 de xineru de 2012 | editorial = ''The Washington Post'' | fecha = 30 de xunetu de 1981 | autor = Downie, Leonard Jr. | idioma = inglés}}</ref> fueron los motivos pol cual acusar de perder « el contautu» col pueblu d'Estaos Xuníos mientres la recesión económica,<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> y el so gustu pola rellumanza valió-y el llamatu despreciatible de «Reina Nancy».<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Ente que Jacqueline Kennedy enfrentárase tamién a delles crítiques de la prensa polos sos habituales gastos, el tratu escontra Reagan yera muncho más consistente y negativu.<ref name="burns-148"/> En 1982, pa esviar les crítiques, allegó a la tradicional cena añal del Club Gridiron onde'l presidente del país, políticos de cada partíu, y la prensa moflar de sigo mesmos. Vistida de [[pordiosera]], Nancy cantó «Second-Hand Clothes», asonsañando'l cantar «Second-Hand Rose»,<ref name="Husband's Past will shape Nancy Reagan's future">{{cita web | url = http://www.usatoday.com/life/people/2004-06-13-nancy-reagan_x.htm | títulu = Husband's Past will shape Nancy Reagan | fechaaccesu = 1 de xineru de 2012 | editorial = ''USA Today'' | fecha = 13 de xunu de 2004 | autor = Page, Susan | idioma = inglés}}</ref> parodia qu'ayudó a recuperar la so reputación.<ref>{{cita web | url=http://articles.latimes.com/2007/aug/19/local/me-deaver19?pg=4 | páxina = 5 | títulu = Michael K. Deaver: 1938 - 2007 - Image guru set the stage for Reagan | obra = Los Angeles Times | fechaaccesu = 1 de xineru de 2012 | fecha = 19 d'agostu de 2007 | autor = Neuman, Johanna y David Willman | idioma = inglés}}</ref> Nancy Reagan trató sobre les crítiques na so autobiografía de 1989, ''La mio vez'', onde comentó que nuna xinta col ex-presidente del [[Comité Nacional Demócrata]], Robert Strauss, este díxo-y: «La primer vegada que llegasti a la ciudá, Nancy, nun me prestabes pa nada. Sicasí, dempués de conocete, camudé la mio opinión», a lo que la primer dama respondió: «Bob, teniendo en cuenta los informes de prensa que lleí, entós ¡yo tampoco me gustaría tantu!».{{harvnp|Reagan|1989|p=56|sp=sí}} [[Ficheru:Nancy Reagan with Mikhail Gorbachev.jpg|thumb|left|Nancy Reagan brindando con Gorbachov en 1987.]]Dempués de la presidencia de [[Gerald Ford]] (que prefería'l cantar de la [[Universidá de Michigan]], «The Victors», en cuenta de «Hail to the Chief») y de [[Jimmy Carter]] (qu'amenorgó notablemente la formalidá de les funciones presidenciales), Nancy reinstauró el glamur de la dómina presidencial de [[John F. Kennedy|Kennedy]] na Casa Blanca.<ref name="Nancy's Closet">{{cita web | nome = Kevin | apellíu = West | títulu = Nancy's Closet | url = http://www.wmagazine.com/society/2007/10/nancy_reagan | magacín = W | fechaaccesu = 1 de xineru de 2012 | fecha = ochobre de 2007 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090925011727/http://www.wmagazine.com/society/2007/10/nancy_reagan | fechaarchivu = 25 de setiembre de 2009 }}</ref><ref>{{cita web | url = http://articles.latimes.com/2009/01/18/features/ig-michelle18 | autor = Moore, Boothe | fechaaccesu = 1 de xineru de 2012 | fecha = 18 de xineru de 2009 | obra = Los Angeles Times | títulu = Can she stay 'everywoman'? | idioma = inglés}}</ref> Foi anfitriona de 56 cenes d'Estáu mientres ocho años al respective de los seis de George y Laura Bush.<ref name="dinners">{{cita web | url = http://www.independent.co.uk/news/world/americas/nancy-reagan-i-still-see-ronnie-in-my-bedroom-1694535.html | títulu = Nancy Reagan: I still see Ronnie in my bedroom | autor = Usborne, David | fecha = 2 de xunu de 2009 | fechaaccesu = 3 de xunu de 2009 | obra = The Independent | ubicación = Londres | idioma = inglés}}</ref> Nancy comentó que yeren «la cosa más fácil del mundu. Usté nun tien que faer nada. Solo pasar una ratada y faer un pequeñu negociu. Asina ye como Washington funciona».<ref name="dinners"/> En 1987, [[Mikhaíl Gorbachov]] convertir nel primer líder soviéticu en visitar [[Washington, D. C.]] dende [[Nikita Khrushchev]] en 1959 y Nancy foi la encargada de la planificación y celebración de la importante y bien esperada cena d'Estáu.<ref name="sj165">{{Cita Harvard|Schifando y Joseph|2007|p=165|sp=sí}}</ref> Nancy contrató pa amenizar la velada dempués de la cena al pianista [[Van Cliburn]] por qu'interpretara una versión de «Moscow Nights» pa la delegación soviética, na que Mikhaíl y [[Raísa Gorbachova|Raísa]] empezaron a cantar.{{harvnp|Schifando y Joseph|2007|pp=169-72|sp=sí}} El exsecretario de Estado George Shultz comentó: «Sentimos que'l xelu de la Guerra Fría se desmorona»,{{harvnp|Schifando y Joseph|2007|p=175|sp=sí}} y Nancy llegó a la conclusión de que foi un «final perfectu pa una de les nueches más grandes de la presidencia del mio home».{{harvnp|Schifando y Joseph|2007|p=173|sp=sí}} === «Just Say No» === {{AP|Just Say No}} Nancy Reagan llanzó en 1982 la campaña de prevención de la drogadicción «[[Just Say No]]», que se convirtió nel so proyeutu principal y la so mayor iniciativa como primer dama.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Nancy alvirtió per primer vegada de la necesidá d'educar a la xente nuevo sobre les drogues mientres un actu de campaña en 1980 en Daytop Village, Nueva York.<ref name="Just Say No"/> En 1981, comentó que «el primer pasu pa resolver el problema ye entender el dañu que les drogues pueden causar a los sos fíos, la presión de los compañeros, y el porqué recurren a les drogues».<ref name="Just Say No"/> La so campaña enfocar n'educar a la mocedá sobre drogues y n'alverti-yos del peligru que trai l'abusu d'estes sustancies.<ref name="Just Say No"/> [[Ficheru:Nancy Reagan Speaking at a "Just Say No" Rally in Los Angeles California.jpg|thumb|left|upright|Reagan dando una conferencia nun alcuentru de «[[Just Say No]]» en [[Los Angeles]] en 1987.]]En 1982, una escolina preguntó-y a Nancy Reagan qué tenía de faer si ufiertáben-y [[drogues recreatives|drogues]]; Nancy respondió: «Just say no» (n'[[Idioma español|español]], «A cencielles di que non»).<ref>{{cita web | url = http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1989/010489a.htm | títulu = Remarks at the Nancy Reagan Drug Abuse Center Benefit Dinner in Los Angeles, California | fechaaccesu = 3 d'ochobre de 2007 | editorial = Ronald Reagan Foundation | fecha = 4 de xineru de 1989 | cita = ... en Oakland, onde una alumna nuna audiencia púnxose de pies, dirixir a Nancy y preguntó-y lo qu'ella y los sos amigos teníen de dicir cuando daquién ufiertába-yos drogues. Y Nancy dixo: "Solamente di non". Y en pocos meses, miles de clubes "Just Say No" surdieren nes escueles de tol país | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160305201900/https://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1989/010489a.htm | fechaarchivu = 2016-03-05 }}</ref>{{harvnp|Loizeau|1984|pp=104-5|sp=sí}} La frase popularizar mientres la década de 1980 y delles organizaciones y programes escolares contra les drogues adoptaron el lema.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Reagan arreyóse viviegamente na campaña y los sos viaxes sumaron de más de 250&nbsp;000 milles (400&nbsp;000 km) a lo llargo d'Estaos Xuníos y dellos países, visitando programes de prevención contra l'abusu de drogues y centros de rehabilitación. Tamién apaeció en ''[[Talk show|talk shows]]'', grabó anuncios de serviciu públicu y redactó artículos en calter d'invitada.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Apaeció nun episodiu del esitosu drama televisivu ''[[Dinastía (serie de televisión)|Dinastía]]'' pa sorrayar el sofitu a les campañes en contra de les drogues y a midida que siguió promoviendo «Just Say No», apaeció nun episodiu de la popular comedia ''[[Diff'rent Strokes]]''<ref name="Dynasty">{{cita web | url = https://www.imdb.com/title/tt0560083/ | títulu = 'Diff'rent Strokes': The Reporter (1983) | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012| editorial = The Internet Movie Database | idioma = inglés}}</ref> de la década de 1980 y nun video musical de rock de 1985, ''Stop the Madness''.<ref>{{cita videu| people= Brian L. Dyak (Executive Producer), William N. Utz (Executive Producer) | fecha = 11 d'avientu de 1985 | títulu = Stop the Madness | medium=Music Video | editorial = Y.I.C. | allugamientu = Hollywood, California y la Casa Blanca, Washington, D. C. | fechaaccesu = 19 de payares de 2007 | time=3:15 | idioma = inglés}}</ref> Cuando se-y preguntar alrodiu de la so campaña, la primer dama comentó: «anque solamente salvárase un neñu, yá valdría la pena».<ref>{{cita videu| fecha = mayu de 2005 | títulu = Tribute to Nancy Reagan | url= http://www.youtube.com/watch?v=KZM0ioS1g58 | medium= película | editorial = Asociación Motion Picture, Biblioteca Presidencial Ronald Reagan | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | time=3:08 | idioma = inglés}}</ref> En 1985, Nancy amplió la so campaña a nivel internacional, convidando a [[Primer dama|primeres dames]] d'otres naciones a la Casa Blanca pa una conferencia sobre l'abusu de drogues.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> El 27 d'ochobre de 1986, el presidente Reagan aprobó la Llei en Contra del Abusu de Drogues, que garantizó 1700 millones USD en fondos pa lluchar contra la crisis y aseguró una pena mínima obligatoria pa los delitos de drogues, incluyendo cinco años pa la posesión de cinco gramos de [[Crack (droga)|crack]].<ref name="PBS Frontline">{{cita web | url = http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/cron/ | títulu = Thirty Years of America's Drug War | editorial = pbs.org | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> Anque dalgunos criticaron la llei y esta aumentó notablemente les penes y población carcelaria del país, Nancy Reagan considerar una victoria personal.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> En 1988, convertir na primer dama convidada a falar ante l'[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] sobre les lleis internacionales de intercepción de drogues y contra el [[narcotráficu]].<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> [[Ficheru:NREAGANDRUG.jpg|thumb|right|Reagan ufiertando la Conferencia sobre Abusu de Drogues pa Primeres Dames na Casa Blanca, 1985.]]Los críticos de los esfuercios de Reagan cuestionaron el so propósitu<ref name="critics of just say no">{{cita web | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n5_v25/ai_13786316/pg_3 | títulu = Just say nonsense - Nancy Reagan's drug education programs | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | editorial = ''Washington Monthly'' | mes = mayu | añu = 1993 | páxina = 3 | autor = Elliott, Jeff | idioma = inglés}}</ref> y argumentaron que'l programa nun foi lo suficientemente lloñe pa faer frente a munchos problemes sociales, incluyendo'l [[desemplegu]], la [[probeza]] y la disolución de la familia.<ref name="critics of just say no"/> L'enfoque de Nancy pa sensibilizar a la población sobre'l peligru de les drogues foi etiquetáu como «simplaya» polos críticos lliberales.<ref name="NR American">{{cita web | editorial = PBS | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/reagan/peopleevents/pande03.html | autor = Wolf, Julie | títulu = The American Experience: Nancy Reagan | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110119224109/http://www.pbs.org/wgbh/amex/reagan/peopleevents/pande03.html | fechaarchivu = 2011-01-19 }}</ref> Sicasí, una serie de clubes y organizaciones «Just Say Nun permanecieron en funcionamientu en tol país, y tuvieron como oxetivu educar a los neños y adolescentes sobre los efeutos de les drogues.<ref name="Just Say No">{{cita web | url = http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/just_say_non.asp | títulu = Mrs. Reagan's Crusade | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | editorial = Ronald Reagan Foundation | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070812171917/http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/just_say_non.asp | fechaarchivu = 12 d'agostu de 2007 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref> === La proteutora del so maríu === Nancy asumió'l papel oficiosu de proteutora del so home dempués del [[Intentu d'asesinatu de Ronald Reagan|atentáu contra la so vida]] en 1981.<ref>{{cita web | url = http://www.cbsnews.com/stories/2004/06/05/national/main621274.shtml | títulu = His Fierce Proteutor: Nancy | nome = David | apellíu = Hancock | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | fecha = 5 de xunu de 2004 | editorial = CBS | idioma = inglés}}</ref> El 30 de marzu d'esi añu, el presidente Reagan y otros trés individuos fueron tirotiaos cuando salíen del Washington Hilton Hotel. Nancy foi sollertada y llegó al Hospital de la Universidá George Washington, onde foi hospitalizáu Reagan. Recordó ver «les sales d'emerxencia antes, pero nunca viera una como esa col mio home dientro».{{harvnp|Reagan|1989|p=5|sp=sí}} Foi acompañada a una sala d'espera y, cuando pudo aportar a ver al so maríu, el presidente bromió con ella: «Ciñu, escaecióseme agachame», chiste que pronunciara'l boxeador [[Jack Dempsey]] a la so esposa depués de la so derrota.<ref name="NoonanPBS">{{cita web | url = http://www.pbs.org/newshour/character/essays/reagan.html | autor = Noonan, Peggy | títulu = Character Above All: Ronald Reagan essay | editorial = PBS | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121111174553/http://www.pbs.org/newshour/character/essays/reagan.html | fechaarchivu = 2012-11-11 }}</ref> Unu de los primeros exemplos de la so naturaleza proteutora producióse cuando'l senador [[Strom Thurmond]] entró na habitación del presidente nel hospital esi día del mes de marzu, pasando pol [[Serviciu Secretu de los Estaos Xuníos|Serviciu Secretu]], afirmando que yera un amigu cercanu» del presidente, presumiblemente p'adquirir l'atención de los medios de comunicación. Nancy taba indignada y pidió-y que se retirara.<ref name="Beschloss, Michael p. 284"/> Ente que el presidente recuperar nel hospital, la primer dama durmió con una de les sos camises pa ser confortada pol so arume,<ref name="Beschloss, Michael p. 284"/> y cuando Reagan foi dau d'alta'l 12 d'abril, acompañar de vuelta a la Casa Blanca. La prensa describía a Nancy como «proteutora en xefe», una ampliación de la representación xeneral que faíen primeramente d'ella como compañera solícita y arquetipu domésticu de la [[Guerra Fría]].{{harvnp|Burns|2008|pp=130, 138-9|sp=sí}} ==== Influencia na Casa Blanca ==== Nancy dixo nos sos [[memories]] que «sentía llerza cada vez que Ronald dexaba la Casa Blanca»{{harvnp|Reagan|1989|p=21|sp=sí}} dempués del atentáu, y fixo que'l so esmolición llevar a tar al corriente de los horarios del so home: los eventos a los que tenía d'asistir y con quién.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Col tiempu, Nancy consultó a una [[astróloga]], Joan Quigley, quien ufiertó la so visión alrodiu de los díes que yeren «bonos», «neutrales» y los que se debíen evitar, lo qu'influyó na axenda de la Casa Blanca del so home.<ref>{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF1030F93BA25750C0A966958260 | títulu = Stars and Strife | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | fecha = 18 de marzu de 1990 | newspaper=[[The New York Times]] | autor = Ivins, Molly | enllaceautor = Molly Ivins | idioma = inglés}}</ref> Los díes yeren codificados por color d'alcuerdu al conseyu de l'astróloga pa poder discernir con precisión qué díes y hores seríen óptimas pa la seguridá y l'ésitu del presidente.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> El [[Xefe de Gabinete de la Casa Blanca|xefe de gabinete de la Casa Blanca]], Donald Regan, sintióse atayáu con esti sistema, lo que creó resfregón ente él y la primer dama. Esto intensificóse cola revelación del escándalu [[Irán-Contra]], que consistió na venta illegal d'armes a [[Irán]] pa financiar a la [[Contras|Contra nicaraguana]] colos beneficios llograos, momentu en que Nancy sintió que Regan taba perxudicando al presidente.{{harvnp|Anthony|1991|p=396|sp=sí}} Pensó qu'él tenía d'arrenunciar, y espresar al so home, anque nun compartió'l so puntu de vista. Regan quería al presidente pa encetar l'asuntu d'Irán-Contra a principios de 1987 per mediu d'una [[conferencia de prensa]], anque Nancy negar a dexar que s'esforciara demasiáu por cuenta de una recién ciruxía de próstata y les recién alvertencies astrolóxiques.{{harvnp|Anthony|1991|p=398|sp=sí}} Regan enoxóse tantu con Nancy que-y cortó la comunicación mientres una charra telefónica en 1987 y según el excorresponsal d'[[ABC News]], Sam Donaldson, cuando'l presidente Reagan enterar de lo asocedío, esixó —y finalmente recibió— la dimisión de Regan. Nes sos memories de 1988, Regan escribió alrodiu de les consultes de Nancy a l'astróloga, la primer vegada que se mentaba la tema en públicu, polo cual la primer dama sintióse avergoñada.<ref>{{cita web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/01/AR2007050102070.html | títulu = Ronald Reagan, In His Own Words | autor = Kurtz, Howard | newspaper=[[The Washington Post]] | fecha = 2 de mayu de 2007 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012| enllaceautor = Howard Kurtz | idioma = inglés}}</ref> Nancy escribió dempués: «l'astroloxía yera a cencielles una manera d'enfrentar el mieu que sentí depués de que'l mio home tuviera a puntu de morrer...»{{harvnp|Reagan|1989|pp=44, 47|sp=sí}} [[Ficheru:Reagans talking in Oval Office cropped.jpg|thumb|left|Los Reagan falando nel Despachu Oval, 1985.]]Nancy exerció una fuerte inflúi sobre'l presidente Reagan.<ref name="BBC Nancy's image"/> Una vegada más, deriváu del intentu d'asesinatu, controló puramente l'accesu al presidente ya inclusive, de xemes en cuando, trató d'influyir en tomar de decisiones del so home.<ref name="BBC Nancy's image"/>{{harvnp|Reagan|1989|p=62|sp=sí}} A partir de 1985, Nancy encamentó-y encarecidamente que celebrara conferencies y cumes col secretariu xeneral soviéticu Gorbachov, y suxirió-y establecer una rellación personal de mano.<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> Tantu Ronald Reagan como [[Mikhaíl Gorbachov]] desenvolvieren una rellación granible al traviés de negociaciones del cume, pero la rellación ente Nancy Reagan y [[Raísa Gorbachov]] yera cualquier cosa menos la rellación amistosa ente los sos maríos. A Nancy resultába-y difícil parolar con Raísa y la rellación de dambes foi descrita como «fría».<ref>{{cita web | obra = The New York Times | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | fecha = 8 d'avientu de 1988 | autor = Celestine Bohlen | títulu = The Gorbachev Visit; Another Obstacle Falls: Nancy Reagan and Raisa Gorbachev Get Chummy | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE6DD1039F93BA35751C1A96Y948260 | idioma = inglés}}</ref> Les dos muyeres de normal tomaben té y aldericaben les diferencies ente la URSS y los Estaos Xuníos. Visitando EE.&nbsp;UU. per primer vegada en 1987, Raísa agafó a Reagan con llectures sobre temes que trataben dende l'arquiteutura al socialismu, lo que al paecer llevó a que Nancy dixéra-y bromiando a Reagan: «¿quién se piensa que ye esa dama?».<ref>{{cita web | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967592-1,00.html | magacín = Time | autor = Chua-Eoan, Howard G. | títulu = My Wife Is a Very Independent Lady | fecha = 6 de xunu de 1988 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130521075326/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,967592-1,00.html | fechaarchivu = 2013-05-21 }}</ref> La opinión de la prensa sobre Nancy, vista como ayudante y proteutora del so home, tresformóse y considerar daquién con un poder oculto.<ref name="burns-power">{{Cita Harvard|Burns|2008|pp=139-40|sp=sí}}</ref> A midida que la so imaxe como una intrusa política creció, trató de negar explícitamente que fuera'l poder detrás del tronu.<ref name="burns-power"/> A la fin del so tiempu como primer dama, sicasí, dixo que'l so maríu nun fuera bien atendíu pol so personal,<ref name="burns-power"/><ref name="reut111388"/> y reconoció el so papel pa tratar d'influyir nes sos decisiones personales, diciendo: «de nenguna manera esculpo por ello».<ref name="reut111388">{{cita web | url = http://www.nytimes.com/1988/11/13/us/nancy-reagan-criticizes-aides-to-president.html | títulu = Nancy Reagan Criticizes Aides to President | agency=Reuters | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 13 de payares de 1988 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> Nancy escribió nes sos memories: «nun creo que fuera tan mala, nin tuvi tanto poder nin fui tan débil como dicíen»,{{harvnp|Reagan|1989|p=7|sp=sí}} pero siguió: «sicasí, la primer dama encaxa, tien un papel únicu ya importante que desempeñar nel cuidu del so home y ye natural qu'ella-y faiga saber lo que piensa. Yo siempres lu fixi con Ronnie, y siempres lo fadré».{{harvnp|Reagan|1989|p=65|sp=sí}} === Cáncer de mama === [[Ficheru:Nancy in hospital.jpg|thumb|right|150px|Ronald Reagan besa a la so esposa dempués de la so mastectomía en 1987.]]N'ochobre de 1987, una [[mamografía]] detectó una mancadura nel pechu esquierdu de Nancy Reagan y darréu foi diagnosticada con [[cáncer de mama]]. Optó por someter se a una [[mastectomía]] en llugar d'una [[tumorectomía]]<ref>{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9B0DE2DA123DF93BA25753C1A961948260 | títulu = Surgeons Remove Cancerous Breast of Nancy Reagan | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | obra = The New York Times | autor = Altman, Lawrence K | fecha = 18 d'ochobre de 1987 | idioma = inglés}}</ref> y el senu foi extirpado el 17 d'ochobre de 1987 nel Bethesda Naval Hospital, en [[Maryland (Nueva York)|Maryland]]. Diez díes dempués de la operación, la so madre, Edith Luckett Davis, morrió en [[Phoenix]], [[Arizona]], a los 99 años, polo que Nancy definió aquel periodu como un mes tarrecible».{{harvnp|Reagan|1989|p=285|sp=sí}} Dempués de la so ciruxía, munches muyeres en tol país someter a mamografíes, un exemplu de la influencia qu'exerz una primer dama.<ref>{{cita web | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001360.htm | títulu = Perspectives in Disease Prevention and Health Promotion Trends in Screening Mammograms for Women 50 Years of Age and Older — Behavioral Risk Factor Surveillance System, 1987 | fechaaccesu = 12 de marzu de 2012 | fecha = 10 de marzu de 1989 | editorial = Department of Health and Human Services | idioma = inglés}}</ref> == Vida posterior == [[Ficheru:Nancy Reagan official White House portrait.jpg|thumb|left|170px|Semeya oficial de Nancy Reagan de la Casa Blanca colgáu na [[sala Velmeir]].]]A pesar de que Nancy foi una primer dama polémica, el 56&nbsp;% de los americanos tuvo una opinión favorable d'ella cuando'l so home dexó'l cargu'l 20 de xineru de 1989, con un 18&nbsp;% d'opiniones desfavorables y un restu que nun pronunció'l so puntu de vista.<ref name="Nancy Reagan's poll numbers">{{cita web | url = http://www.cbsnews.com/stories/2004/06/07/opinion/polls/main621632.shtml | títulu = A Look Back At The Polls | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | editorial = CBS Interactive Inc | fecha = 7 de xunu de 2004 | idioma = inglés}}</ref> En comparanza con otres primeres dames cuando los sos homes dexaron el cargu, l'aprobación de Reagan foi cimera a la de [[Rosalynn Carter]] y [[Hillary Rodham Clinton]], sicasí foi menos popular que [[Barbara Bush]] y el so índiz de desaprobación dobló al de Carter.<ref name="Nancy Reagan's poll numbers"/> Al abandonar la Casa Blanca, la pareya tornó a California, onde mercó una casa nel luxosu barriu [[East Gate Old Bel Air]], en [[Los Angeles (California)|Los Angeles]],<ref>{{cita web | url = http://articles.latimes.com/1988-12-04/news/vw-1262_1_nancy-reagan/8 | títulu = The Reagan Re-Entry: After Years in the Capital Fishbowl, the First Couple Hope to Find a Little Calm in a Much Changed L.A. | autor = Beyette, Beverly | author2=Cuniberti, Betty | newspaper=Los Angeles Times | fecha = 4 d'avientu de 1988 | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | apellíu = Stevens | nome = Pam | títulu = Reagan paid back his friends for house they bought for him | editorial = CNN | fecha = 21 de xineru de 2001 | url = http://archives.cnn.com/2001/ALLPOLITICS/stories/01/26/reagan.house/index.html | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071014210750/http://archives.cnn.com/2001/ALLPOLITICS/stories/01/26/reagan.house/index.html | fechaarchivu = 14 d'ochobre de 2007 }}</ref> estremando'l so tiempu ente Bel Air y el ranchu de Reagan en [[Santa Barbara (California)|Santa Barbara]], California; Ronald y Nancy asistíen regularmente a la Ilesia Presbiteriana de Bel Air tamién.<ref name="Agenting for God">{{cita web | apellíu = Netburn | nome = Deborah | títulu = Agenting for God | newspaper = Los Angeles Times | fecha = 24 d'avientu de 2006 | url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/1185261551.html?dids=1185261551:1185261551&FMT=ABS | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121107201716/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/1185261551.html?dids=1185261551:1185261551&FMT=ABS | fechaarchivu = 2012-11-07 }}</ref> Dempués de salir de Washington, Nancy fixo numberoses apaiciones públiques, munches en representación del so home. Ella siguió viviendo na casa de Bel Air, onde moró col so home hasta la muerte del mesmu'l 5 de xunu de 2004.<ref name="CNNHealth">{{cita web | url = https://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/06/05/reagan.health/ | títulu = Ronald Reagan dies at 93 | editorial = CNN | fecha = 5 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 10 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> === Primeres actividaes dempués de la Casa Blanca === A finales de 1989, la exprimera dama creó la Fundación Nancy Reagan, que'l so oxetivu ye siguir educando a la xente sobre los peligros del abusu de sustancies.<ref name="Nancy Reagan">{{cita web | url = http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/nancy_bio.asp | títulu = Nancy Reagan: Her Life and Times | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | editorial = Fundación Presidencial Ronald Reagan | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071112053844/http://www.reaganfoundation.org/reagan/nancy/nancy_bio.asp | fechaarchivu = 12 de payares de 2007 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref> La fundación acomuñóse con BEST Foundation For A Drug-Free Tomorrow en 1994, y desenvolvió el Programa Extraescolar Nancy Reagan. Siguió viaxando por tol país, pronunciándose en contra de les drogues y l'abusu d'alcohol. Dempués de que'l presidente Reagan revelara que fuera diagnosticáu cola [[enfermedá d'Alzheimer]] en 1994, Nancy convertir na so cuidadora principal y empezó a participar de l'Asociación Nacional d'Alzheimer y el so afiliáu, l'Institutu d'Investigación Ronald y Nancy Reagan, de [[Chicago (Illinois)|Chicago]], [[Illinois]].<ref name="First Lady Nancy Reagan"/> {{caxa de cita|«El llargu viaxe de Ronnie llevar finalmente a un llugar alloñáu a onde yá nun puedo llegar».|Nancy Reagan, mayu de 2004<ref name="BBC Nancy's image"/>}} Tamién, en 1989, publicó ''La mio vez: les memories de Nancy Reagan'', que rellata la so vida na Casa Blanca, fala abiertamente de la so influencia sobre l'alministración de Ronald Reagan y alderica los mitos y discutinios qu'arrodiaron a la pareya.<ref>{{cita web |url=http://www.nytimes.com/1989/11/01/books/books-of-the-times-nancy-reagan-tells-her-side-of-the-stories.html |títulu=Books of The Times; Nancy Reagan Tells Her Side of the Stories |fechaaccesu=11 de xineru de 2012 |apellíu=Apple Jr. |nome=R. W. |enllaceautor= |fecha=1 de payares de 1989 |editorial=The New York Times |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= }}</ref> En 1991, la polémica autora [[Kitty Kelley]] escribió una biografía ensin autorizar y en gran parte, non referenciada, que rellata sobre la so mala rellación colos sos fíos ya introduz rumores de supuestes rellaciones sexuales col cantante [[Frank Sinatra]]. Una amplia gama de fontes comentaron que les afirmaciones indocumentadas de Kelley tienen más probabilidaes de ser falses.<ref>{{cita web | url = http://www.usatoday.com/news/politicselections/nation/president/2004-09-13-kelley-bush-book_x.htm | títulu = Critical book on Bushes sparks firestorm | fecha = 13 de setiembre de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | newspaper=USA Today | apellíu = Kiely | nome = Kathy | cita = En 1991, ''The New York Times'' publicó un artículu de primera páxina sobre la biografía de Kelley de Nancy Reagan, y depués esculpóse pola repetición de delles acusaciones miqueres ensin ser verificaes. | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.slate.com/id/2106746/ | títulu = Kitty Kelley: Colonoscopist to the Stars | autor = Crowley, Michael | fechaaccesu = 13 de xunu de 2009 | fecha = 15 de setiembre de 2004 | obra = Slate | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.independent.co.uk/news/world/americas/fact-or-fiction-the-incredible-world-of-kitty-kelley-428539.html | títulu = Fact or fiction? The incredible world of Kitty Kelley | autor = Usborne, David | obra = The Independent | fecha = 15 d'avientu de 2006 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | ubicación = Londres | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3665-2004Sep7.html | títulu = Media View Kitty Kelley's Bush Book With Caution | autor = Kurtz, Howard | obra = The Washington Post | fecha = 8 de setiembre de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | enllaceautor = Howard Kurtz | idioma = inglés}}</ref> [[Ficheru:First Ladies at Ronald Reagan Presidential Library.jpg|thumb|right|Les primeres dames [[Lady Bird Johnson]], [[Pat Nixon]], [[Rosalynn Carter]], [[Betty Ford]] (sentaes), Nancy Reagan y [[Barbara Bush]] (de pies) en payares de 1991.]]En 1989, el [[Internal Revenue Service|Serviciu d'Impuestos Internos]] (IRS) empezó a investigar a los Reagan pa comprobar si debíen impuestos adicionales sobre obsequios y préstamos de ropa d'alta cordura y xoyes de Nancy mientres la so estancia na Casa Blanca<ref name="nyt120689">{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE6D9113CF935A35751C1A96F948260 | títulu = Gifts and Loans to Nancy Reagan Stir I.R.S. Interest in High Fashion | autor = Hershey, Robert D. | obra = [[The New York Times]] | fecha = 6 d'avientu de 1989 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012| idioma = inglés}}</ref> (los beneficiarios favorecer cola presentación de tales elementos que reconocen la renta imponible, inclusive si son devueltos).<ref name="nyt120689"/> En 1992, el IRS determinó que los Reagan nun incluyeren unos 3 millones USD n'artículos de moda ente 1983 y 1988 nes sos declaraciones d'impuestos;<ref name="irs">{{cita web | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,974751,00.html | títulu = Nancy with the Golden Threads | autor = Capo, Janice | fecha = 27 de xineru de 1992 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | obra = Time | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130825202547/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,974751,00.html | fechaarchivu = 2013-08-25 }}</ref> reclamóse-yos una gran cantidá d'impuestos atrasaos ya intereses, que se pagaron darréu.<ref name="irs"/> Nancy Reagan foi gallardoniada cola [[Medaya Presidencial de la Llibertá]], l'honor civil más altu, pol presidente [[George W. Bush]] el 9 de xunetu de 2002.<ref name="President Bush Honors Recipients of the Presidential Medal of Freedom Award">{{cita web | url = http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/07/20020709-8.html | títulu = President Bush Honors Recipients of the Presidential Medal of Freedom Award | fecha = 9 de xunetu de 2002 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012| editorial = Casa Blanca | idioma = inglés}}</ref> El presidente Reagan recibió la so propia Medaya Presidencial de la Llibertá en xineru de 1993. Nancy y el so maríu fueron gallardoniaos conxuntamente cola [[Medaya d'Oru del Congresu de los Estaos Xuníos|Medaya d'Oru del Congresu]] el 16 de mayu de 2002 nel [[Capitoliu de los Estaos Xuníos|Capitoliu]], y fueron el tercer presidente y la tercera primera dama en recibir la condecoración qu'ella aceptó en nome de dambos.<ref name="Congressional Gold Medal History">{{cita web | url = http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html | títulu = Congressional Gold Medal History | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | editorial = Cámara de Representantes d'Estaos Xuníos | idioma = inglés}}</ref> === Funeral de Ronald Reagan === {{AP|Muerte y funeral d'Estáu de Ronald Reagan}} [[Ficheru:Nancy Reagan says final goodbyes to RR June 11, 2004.jpg|thumb|right|170px|La exprimera dama Nancy Reagan dando'l so últimu adiós al presidente Ronald Reagan el 11 de xunu de 2004, antes de la inhumación y conclusión de la [[Muerte y funeral d'Estáu de Ronald Reagan|selmana de funeral d'Estáu]].]]Ronald Reagan morrió na so casa de Bel Air el 5 de xunu de 2004.<ref name="CNNHealth" /> Mientres el [[funeral d'Estáu]] de siete díes, Nancy, acompañada de los sos fíos y una escolta militar, condució a la nación en llutu,<ref>{{cita web | url = http://ap.grolier.com/article?assetid=atb999b159&templatename=/article/article.html | títulu = Nancy Reagan | añu = 2006 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | editorial = Scholastic Library Publishing, Inc. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080313110642/http://ap.grolier.com/article?assetid=atb999b159&templatename=%2Farticle%2Farticle.html | fechaarchivu = 13 de marzu de 2008 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref> calteniendo una compostura fuerte,<ref name="Nancy funeral role"/> viaxando dende la so casa a la Biblioteca Presidencial Reagan pa una ceremonia conmemorativa, y depués a [[Washington, D. C.]], onde los restos del so home tuvieron presentes mientres 34 hores antes d'un serviciu funerariu nacional na [[Catedral Nacional de Washington]].<ref>{{cita web | editorial = Oficina de Ronald Reagan | fecha = 6 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | títulu = Outline of Funeral Events in honor of Ronald Wilson Reagan | url = http://www.ronaldreaganmemorial.com/pressrelease_st5.asp | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080419070229/http://www.ronaldreaganmemorial.com/pressrelease_st5.asp | fechaarchivu = 19 d'abril de 2008 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref> Nancy tornó a la biblioteca en California pa un serviciu memorial al atapecer y el so posterior entierru, onde, superada pola emoción, perdió la compostura y lloró en públicu per primer vegada mientres la selmana.<ref name="Nancy funeral role"/><ref>{{cita web | url = http://www.cbsnews.com/stories/2004/06/05/national/main621238.shtml | fecha = 12 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | editorial = CBS | títulu = A Nation bids Reagan Farewell | idioma = inglés}}</ref> Dempués d'aceptar la bandera doblada, besó'l ataúd y bisbisó «te amo» antes de retirase.<ref>{{cita web | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,122528,00.html | títulu = Reagan Laid to Rest | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | editorial = Fox News | fecha = 12 de xunu de 2004 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071017054417/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C122528%2C00.html | fechaarchivu = 17 d'ochobre de 2007 }}</ref> El periodista [[Wolf Blitzer]], describiendo'l comportamientu de Nancy mientres esa selmana, dixo «ye una muyer bien, bien fuerte, a pesar del so aspeutu fráxil».<ref>{{cita web | fecha = tresmitíu'l 9 de xunu de 2004 | títulu = Reagan's Casket Arrives in Washington | url = http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0406/09/se.03.html | formatu =trescripción | editorial = CNN | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> Dirixó la planificación detallada de los funerales,<ref name="Nancy funeral role">{{cita web | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0DF1330F931A25755C0A9629C8B63&sec=&spon=&pagewanted=1 | títulu = The 40th President: The President's Widow; For a Frail Mrs. Reagan, A Week of Great Resolve | fecha = 12 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | obra = The New York Times | autor = Nogourney, Adam y Bernard Wienrob | idioma = inglés}}</ref> incluyendo la organización de tolos grandes eventos. Tamién s'encargó de solicitar al ex-presidente [[George H. W. Bush]], según a la exprimera ministra británica [[Margaret Thatcher]] y al exprimer ministru canadiense [[Brian Mulroney]], por que pronunciaren un discursu mientres la ceremonia relixosa na Catedral Nacional.<ref name="Nancy funeral role"/> Nancy punxo muncha atención a los detalles, daqué que siempres fixera na vida del so home. Betsy Bloomingdale, una de los sos meyores amigues, declaró: «vese un pocu fráxil. Pero ye bien fuerte nel so interior. Ella ser. Tien fuercies. Ta faciendo la so última cosa por Ronnie. Y va faer les coses bien».<ref name="Nancy funeral role"/> El funeral significó la primer apaición pública importante desque pronunció un discursu na Convención Nacional Republicana de 1996 en nome del so home.<ref name="Nancy funeral role"/> El funeral tuvo un gran impautu na imaxe pública de Nancy Reagan. Dempués de les crítiques considerables mientres el so mandatu como primer dama ver daqué según una heroína nacional, y munchos emponderar pol sofitu y los cuidos qu'emprestó al so home mientres sufría'l mal d'Alzheimer.<ref name="BBC Nancy's image">{{cita web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3794125.stm | títulu = Nancy Reagan remaneces as public icon | editorial = BBC News | fecha = 10 de xunu de 2004 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> ''[[U.S. News & World Report]]'', opinó: «dempués d'una década nes solombres, surdió una Nancy Reagan distinta, más nidia».<ref>{{cita web | títulu = A warm public embrace for the new Nancy | fechaaccesu = 13 d'avientu de 2008 | autor = Cannon, Angie | obra = US News and World Report | fecha = 21 de xunu de 2004 | url = http://www.usnews.com/usnews/politics/reagan/articles/21nancy.htm | idioma = inglés}}</ref> === Vida dempués de Ronald === [[Ficheru:Nancy Reagan with Michelle Obama cropped.jpg|thumb|upright|Reagan cola [[primer dama]] [[Michelle Obama]] nuna xinta, 3 de xunu de 2009]] Permaneció activa na política, especialmente no rellacionao a la investigación de [[célules madre]]. A partir de 2004, asitióse a favor del [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|Partíu Demócrata]] y pidió-y al presidente [[George W. Bush]] sofitu por aciu fondos federales pa la investigación con célules madre embrionaries cola esperanza de qu'esta ciencia pueda conducir a una cura pa la enfermedá del Alzheimer.<ref>{{cita publicación | autor = Erika Check | títulu = Bush pressured as Nancy Reagan pleads for stem-cell research | publicación = Nature | añu = 2004 | volume = 429 | páxina = 116 | doi = 10.1038/429116a | pmid = 15141173 | númberu = 6988 | idioma = inglés}}</ref> A pesar de que nun pudo camudar la posición del presidente, sofitó la so campaña pa un segundu mandatu.<ref>{{cita web | url = http://www.usatoday.com/news/politicselections/nation/president/2004-08-03-nancy-reagan-bush_x.htm | títulu = Former first lady Nancy Reagan supports Bush's re-election | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | newspaper=[[USA Today]] | fecha = 4 d'agostu de 2004 | idioma = inglés}}</ref> En 2005, Nancy Reagan foi honrada mientres una cena de gala nel Edificiu Ronald Reagan en Washington D. C., onde tuvieron convidaos [[Dick Cheney]], [[Harry Reid]] y [[Condoleezza Rice]],<ref name="dinner-wapo">{{cita web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/12/AR2005051200490_pf.html | títulu = Just Say Yes: Nancy Reagan Welcomed Back at Tribute | fecha = 12 de mayu de 2005 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | obra = The Washington Post | autor = Roberts, Roxanne | idioma = inglés}}</ref> que foi la so primer apaición pública importante dende'l funeral. Preguntóse-y cuálos yeren los sos planes futuros, a lo que Reagan negó cola cabeza y respondió: «Nun sé. voi saber cuando lo conoza. Pero la Biblioteca [Reagan] ye Ronnie, de cuenta que ye onde paso'l mio mayor tiempu».<ref name="dinner-wapo"/> [[Ficheru:President Bush, Laura Bush and Nancy Reagan.jpg|thumb|left|Nancy Reagan inaugura oficialmente'l Air Force One Pavilion na Biblioteca Ronald Reagan, [[Simi Valley (California)|Simi Valley]], [[California]], el 24 d'ochobre de 2005, en compañía de [[George W. Bush|George]] y [[Laura Bush]].]]En 2007, asistió al funeral nacional de [[Gerald Ford]] na [[Catedral Nacional de Washington]] y depués, entamó dos alderiques pa los candidatos presidenciales republicanos na Biblioteca Presidencial Reagan, el primeru en mayu de 2007 y el segundu en xineru de 2008. Anque nun participó nos discutinios, sentar na primer fila y escuchó a los homes que pertenecíen por convertir se nel 44º presidente de la Nación.<ref>{{cita web | fecha =4 de mayu de 2007 | autor = Nagourney, Adam | coautores = Santora, Marc | url = http://www.nytimes.com/2007/05/04/us/politics/04repubs.html?hp | títulu = '08 Republicans Differ on Defining Party's Future | editorial = ''The New York Times'' | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url = http://youdecide08.foxnews.com/2008/01/30/romney-mccain-out-of-step-with-conservative-mainstream/ | editorial = Fox News | fecha = 30 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | títulu = Romney Blasts McCain over Iraq War Charge | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080201084303/http://youdecide08.foxnews.com/2008/01/30/romney-mccain-out-of-step-with-conservative-mainstream/ | fechaarchivu = 1 de febreru de 2008 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref><ref>{{cita web | url = http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/01/31/one-word-reagan/ | títulu = One Word: Reagan | autor = Phillips, Kate | obra = The New York Times | fecha = 31 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> A pesar de delles especulaciones sobre si Reagan podría sofitar al alcalde de Nueva York, [[Michael Bloomberg]], na so candidatura a la presidencia,<ref name="Bloomberg">{{cita web | títulu = Bloomberg Turns to Reagan | url = http://www.nysun.com/new-york/bloomberg-turns-to-reagan/66254/ | autor = Rauh, Grace. | fecha = 12 de payares de 2007 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012| obra = The New York Sun | idioma = inglés}}</ref> nada d'eso asocedió. Sicasí, sofitó formalmente al senador [[John McCain]], daquella'l presuntu candidatu del Partíu Republicanu a la presidencia'l 25 de marzu.<ref>{{cita web | url = http://elections.foxnews.com/2008/03/25/nancy-reagan-to-endorse-mccain/ | títulu = Nancy Reagan gives McCain seal of approval | agency = Associated Press | editorial = Fox News | fecha = 25 de marzu de 2008 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080330060245/http://elections.foxnews.com/2008/03/25/nancy-reagan-to-endorse-mccain/ | fechaarchivu = 30 de marzu de 2008 | deadurl = yes | idioma = inglés }}</ref> [[Ficheru:2007 07 15 do 18 kaczynski USA 28.jpg|thumb|right|Reagan recibiendo la [[Orde de l'Águila Blanca]] en nome del so home, xunetu de 2007.]][[Ficheru:Nancy Reagan with Barack Obama6.jpg|thumb|right|Nancy Reagan caminando tomada del brazu de [[Barack Obama]] nel hall central de la [[Casa Blanca]], xunu de 2009.]]Reagan asistió al funeral de [[Lady Bird Johnson]] n'[[Austin (Texas)|Austin]], [[Texas]], el 14 de xunetu de 2007<ref name="Reagan Library Alderique">{{cita web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/18466314/ | títulu = Republicans walk tightrope over war in Iraq | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | autor = Alex Johnson | editorial = MSNBC | fecha = 4 de mayu de 2007 | idioma = inglés}}</ref> y trés díes depués, recibió la distinción más alta de Polonia al ser nomada [[dama de la Orde de l'Águila Blanca]], en nome del so maríu, na Biblioteca Reagan, onde darréu inauguró una esposición temporal llamada «Nancy Reagan: l'estilu de la primer dama», qu'amosó más d'ochenta de los sos vistíos d'alta cordura.<ref>{{cita web | nome = Monica | apellíu = Corcoran | títulu = The Nancy Years | url = http://articles.latimes.com/2007/nov/11/image/ig-reaganstyle11 | obra = The Los Angeles Times | fecha = 8 de payares de 2007 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | nome = Anna | apellíu = Bakalis | títulu = Style exhibit chronicles Nancy Reagan's life | url = http://www.venturacountystar.com/news/2007/nov/09/nancy-reagan-a-first-ladys-style-at-reagan-her/ | obra = The Ventura County Star | fecha = 9 de payares de 2007 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090305190145/http://www.venturacountystar.com/news/2007/nov/09/nancy-reagan-a-first-ladys-style-at-reagan-her/ | fechaarchivu = 5 de marzu de 2009 }}</ref> La salú y el bienestar de Nancy Reagan convertir nuna esmolición importante en 2008. En febreru, sufrió una cayida na so casa de Bel Air y foi treslladada al Centru de Salú St. John en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]], [[California]]. Los médicos informaron que nun se rompió'l cadril como se tarrecía y foi dada d'alta dos díes depués.<ref>{{cita web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/23241883/ | títulu = Nancy Reagan Released From Hospital | fecha = 19 de febreru de 2008 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | obra = MSNBC | idioma = inglés}}</ref> Los presentadores de noticies señalaron que la movilidá de Reagan amenorgárase de manera significativa, una y bones un mes dempués ver caminando bien adulces tomada del brazu de John McCain.<ref name="msnbc fall">{{cita videu| people= Williams, Brian (entrevista) | fecha = 15 d'ochobre de 2008 | títulu = Nancy Reagan suffers broken maxana | url = http://www.msnbc.msn.com/id/21134540/vp/271999154#27199154 | medium=producción de televisión editorial = MSNBC | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012| idioma = inglés}}</ref> Brian Williams, de la NBC, quien asistió a una cena con Reagan a mediaos de 2008, recordó: «La vista de la señora Reagan nun ye lo que yera antes y, como un montón de xente de la so edá, tomaba los sos pasos de forma bien duldosa... ye bien importante pa la xente de la so edá permanecer en posición vertical y ser capitán del so propiu barcu. Ella, en gran midida, ye capitán del so propiu barcu».<ref name="msnbc fall"/> Tocantes a la so lucidez mental, Williams comentó: «Ye tan aguda como siempres y esfruta d'una vida plena colos sos amigos en California, pero [la cayida] ye siempres un peligru, de xacíu. Ye una persona bien estoica, resistente y llena d'allegría y entusiasmu pola vida... nun ta exenta d'opiniones sobre la política y los personaxes políticos contemporáneos... ye, como la mayoría de los sos amigos describir, un llobu cerval».<ref name="msnbc fall"/> N'ochobre de 2008, Reagan foi ingresada nel [[Ronald Reagan UCLA Medical Center]] dempués de sufrir una cayida na so casa. Los médicos determinaron que la paciente de 87 años d'edá quebrárase la [[maxana]] y el [[Güesu sacru|sacru]], pero pudo recuperase na so vivienda con un réxime de [[Fisioterapia|terapia física]].<ref>{{cita web | url = http://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE49G7S420081017 | editorial = Reuters | títulu = Former first lady Nancy Reagan out of hospital | nome = Dan | apellíu = Whitcomb | fecha = 17 d'ochobre de 2008 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> Como resultáu del so percance, publicáronse artículos médicos con información sobre cómo prevenir cayíes.<ref>{{cita web | url = http://www.medicalnewstoday.com/articles/126942.php | títulu = Physical Therapy Will Play Key Role In Nancy Reagan's Recovery From Recent Fall | fechaaccesu = 6 d'avientu de 2008 | editorial = News Today | fecha = 27 d'ochobre de 2008 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081205201315/http://www.medicalnewstoday.com/articles/126942.php | fechaarchivu = 2008-12-05 }}</ref> En marzu de 2009, emponderó al presidente [[Barack Obama]] por revertir la prohibición d'otorgar fondos federales pa la investigación de célules madre embrionaries.<ref>{{cita web | url = http://www.politico.com/news/stories/0309/19787.html | títulu = Nancy Reagan praises Obama | nome = Craig | apellíu = Gordon | editorial = The Politico | fecha = 9 de marzu de 2009 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> Reagan viaxó a Washington, D. C. en xunu de 2009 pa develar una estatua del so difuntu maríu na Rotonda del Capitoliu,<ref>{{cita web | url = http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-reagan-statue4-2009jun04,0,2615911.story | títulu = Reagan returns to Washington, D.C., in bronze | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | fecha = 4 de xunu de 2009 | obra = The Los Angeles Times | autor = Simon, Richard | idioma = inglés}}</ref> y tamién tuvo presente cuando'l presidente Obama robló l'Acta Centenaria de la Comisión Ronald Reagan en 2010 y xintó en priváu con [[Michelle Obama]].<ref>{{cita web | url = http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2009/06/02/nancy-reagan-and-obama-kiss-and-make-up/?hp | títulu = Nancy Reagan and Obama Kiss and Make Up | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | fecha = 2 de xunu de 2009 | autor = Cooper, Helene | obra = The New York Times | idioma = inglés}}</ref> Nancy reveló nuna entrevista con ''[[Vanity Fair (revista)|Vanity Fair]]'' que Michelle Obama telefoniar pa pidi-y conseyos sobre la vida y l'entretenimientu na Casa Blanca.<ref>{{cita web | url = http://www.vanityfair.com/online/daily/2009/06/nancy-reagan-speaks-out-about-obamas-the-bushes-and-her-husband.html | títulu = Nancy Reagan Speaks Out About Obamas, the Bushes, and Her Husband | fechaaccesu = 11 de xineru de 2012 | fecha = 1 de xunu de 2009 | obra = Vanity Fair | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110615020557/http://www.vanityfair.com/online/daily/2009/06/nancy-reagan-speaks-out-about-obamas-the-bushes-and-her-husband.html | fechaarchivu = 15 de xunu de 2011 }}</ref> Arriendes de la muerte del senador [[Edward M. Kennedy]] n'agostu de 2009, dixo que taba «terriblemente murniu... Teniendo en cuenta les nueses diferencies polítiques, la xente dacuando sospriéndese de lo cercano que Ronnie y yo tuvimos de la familia Kennedy... voi estrañalo».<ref>{{cita web |url=http://www.huffingtonpost.com/2009/08/26/ted-kennedy-reactions_n_268989.html |títulu=Ted Kennedy Reactions |fechaaccesu=11 de xineru de 2012|fecha=25 de setiembre de 2009|editorial=Huff Post |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= }}</ref> N'agostu de 2011, un mes dempués d'apaecer nel funeral de Betty Ford en [[Palm Desert]], mientres una visita a la Biblioteca Reagan, Nancy zarapicó mientres caminaba con cayáu y foi [[Marco Rubio]], el representante republicanu de [[Florida]], quien la tomó pel brazu y suxetar pa evitar que cayera al suelu.<ref>{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/washington/2011/08/its-marcu-rubiu-to-the-rescue-when-nancy-reagan-falls.html |títulu=Marco Rubio to the rescue! Freshman senator saves a falling Nancy Reagan |fechaaccesu=11 de xineru de 2012 |apellíu=Malcolm |nome=Andrew |fecha=24 d'agostu de 2011|editorial=Los Angeles Times |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= }}</ref> N'abril de 2012, Nancy cayó y quebró tres costielles, unes selmanes antes d'apaecer públicamente nel Centru de Deprendimientu Presidencial de la Biblioteca Ronald Reagan.<ref>{{cita web |url=http://www.vcstar.com/news/2012/apr/15/journalist-tom-brokaw-speaks-at-reagan-library/ |títulu=Journalist Tom Brokaw speaks at Reagan Library |fechaaccesu=25 d'abril de 2012 |apellíu=Willer-Allred |nome=Michelle |fecha=15 d'abril de 2012 |editorial=Tge Star |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222063409/http://www.vcstar.com/news/2012/apr/15/journalist-tom-brokaw-speaks-at-reagan-library/ |fechaarchivu=2014-02-22 }}</ref> == Fallecimientu y funeral == Nancy Reagan finó a la edá de 94 años por causa d'una [[insuficiencia cardiaca]] na so residencia de [[Bel Air]], California, el 6 de marzu de 2016.<ref name="Fieldstadt">{{cita noticies|url=http://www.nbcnews.com/news/us-news/nancy-reagan-dead-94-n532871|títulu=Former First Lady Nancy Reagan Dead at 94|apellíu1=Fieldstadt|nome1=Elisha|apellíu2=Gittens|nome2=Hasani|editorial=[[NBC]]|fecha=6 de marzu de 2016|fechaaccesu=6 de marzu de 2016|idioma=en}}</ref><ref name="Cannon">{{cita web|url=http://www.nytimes.com/2016/03/07/us/nancy-reagan-a-stylish-and-influential-first-lady-dies-at-94.html|títulu=Nancy Reagan, a Stylish and Influential First Lady, Dies at 94|apellíu=Cannon|nome=Lou||fechaaccesu=6 de marzu de 2016|fecha=6 de marzu de 2016|editorial=[[The New York Times]]|idioma=en}}</ref><ref name="Dunham">{{cita web|url=http://www.reuters.com/article/us-people-reagan-idUSKCN0W80S4|títulu=Former First Lady Nancy Reagan dies at 94|apellíu=Dunham|nome=Will|fecha=6 de marzu de 2016|editorial=[[Reuters]]|fechaaccesu=6 de marzu de 2016|lugar=Washington D.C.|idioma=en}}</ref> A otru día, el presidente [[Barack Obama]] emitió una proclama presidencial ordenando que la [[Bandera de los Estaos Xuníos|bandera d'Estaos Xuníos]] fuera izada a [[mediu estil]] hasta l'atapecer del día del entierru de Reagan.<ref name="halfstaff">{{cita noticies|títulu=Presidential Proclamation -- Nancy Reagan|editorial=Casa Blanca|date=7 de marzu de 2016|idioma=inglés|url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2016/03/07/presidential-proclamation-nancy-reagan|fechaaccesu=25 de mayu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308063139/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2016/03/07/presidential-proclamation-nancy-reagan|archivedate=2016-03-08}}</ref> El so funeral llevar a cabu'l 11 de marzu de 2016 na [[Biblioteca y Muséu Presidencial de Ronald Reagan|Biblioteca Presidencial Ronald Reagan]] en [[Simi Valley (California)|Simi Valley]], California,<ref name="nyt-funeral">{{cita noticies| url=http://www.nytimes.com/2016/03/12/us/politics/nancy-reagan-funeral.html | títulu=At Nancy Reagan's Funeral, Honoring the Queen of a Republican Camelot | nome=Alessandra | apellíu=Stanley | publicación=The New York Times | fecha=11 de marzu de 2016 | fechaaccesu=25 de mayu de 2016}}</ref> onde foi soterrada xunto a los restos del so maríu.<ref>{{cita web|url=http://6abc.com/news/nancy-reagan-laid-to-rest-beside-her-late-husband/1241887/|títulu=Nancy Reagan Laid to Rest Beside Her Late Husband|editorial=6abc Philadelphia|fechaaccesu=25 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313080445/http://6abc.com/news/nancy-reagan-laid-to-rest-beside-her-late-husband/1241887/|fechaarchivu=2016-03-13}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.wdio.com/news/nancy-reagan-funeral-underway/4071767/|títulu=WDIO.com – Former First Lady Nancy Reagan Laid to Rest|editorial=WDIO.com|fechaaccesu=25 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160312132120/http://www.wdio.com/news/nancy-reagan-funeral-underway/4071767/|fechaarchivu=12 de marzu de 2016}}</ref> Tuvieron presentes representantes de diez families presidenciales, ente ellos el ex-presidente [[George W. Bush]] y cuatro primeres dames, [[Michelle Obama]], [[Laura Bush]], [[Hillary Clinton]] y [[Rosalynn Carter]].<ref name="vf-funeral">{{cita noticies| url=http://www.vanityfair.com/news/2016/03/nancy-reagan-funeral#15 | títulu=Nancy Reagan's Funeral: 'God Bless America,' White Roses, and a Red Adolfo Suit | nome=Bob | apellíu=Colacello | publicación=Vanity Fair | fecha=17 de marzu de 2016 | fechaaccesu=25 de mayu de 2016}}</ref> Otres personalidaes qu'asistieron incluyíen al gobernador de California, [[Jerry Brown]], los exgobernadores [[Peta Wilson]] y [[Arnold Schwarzenegger]], el ex-presidente de la Cámara, [[Nancy Pelosi]] y [[Newt Gingrich]], amás de exfuncionarios de l'alministración Reagan, incluyendo a [[George Shultz]] y [[Edwin Meese]]. Tamién tuvieron presentes una cantidá imprevista de figures de la industria del entretenimientu de Hollywood como [[Mr. T]], [[Maria Shriver]], [[Wayne Newton]], [[Johnny Mathis]], [[Anjelica Huston]], [[John Stamos]], [[Tom Selleck]], [[Bo Derek]] y [[Melissa Rivers]]. En total envaloróse la presencia d'unes 1000 persones.<ref name="vf-funeral"/> == Filmografía == {| |- valign=top | * ''The Doctor and the Girl'' (1949) * ''East Side, West Side'' (1949) * ''Shadow on the Wall'' (1950) * ''The Next Voice You Hear...'' (1950) * ''Night Into Morning'' (1951) * ''It's a Big Country'' (1951) || * ''Talk About a Stranger'' (1952) * ''Shadow in the Sky'' (1952) * ''[[Donovan's Brain]]'' (1953) * ''The Dark Wave'' (1956) * ''[[Hellcats of the Navy]]'' (1957)<ref name="The Films of Nancy Reagan"/> * ''Crash Landing'' (orixinalmente anunciada como ''Rescue at Sea'') (1958)<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F40Y1FF83F55137A93C1A91783D85F438585F9 | títulu = Universal Plans 7 Films in Month | autor = Thomas M. Pryor | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 3 d'agostu de 1957 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref><ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F70611F93D5F117B93C3AA178AD85F4C8585F9 | títulu = Of Local Origin | newspaper=[[The New York Times]] | fecha = 31 de xineru de 1958 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2012 | idioma = inglés}}</ref> |} Tamién fixo una serie d'apaiciones en televisión dende 1953 a 1962, como estrella convidada en programes dramáticos o entregues de series antolóxiques.<ref name="IMDB-Nancy"/> La so primer apaición con Ronald Reagan producir nuna d'estes postreres, ''Ford Theatre'', mientres un episodiu de 1953 tituláu ''First Born''.<ref>«[https://www.imdb.com/title/tt0581286/ ''The First Born'']» IMDb. Consultáu'l 12 de marzu de 2012.</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíu = Anthony | nome = Carl Sferrazza | títulu = America's Most Influential First Ladies | editorial = The Oliver Press | añu = 2003 | isbn = 1881508692 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | autor = Anthony, Carl Sferrazza | títulu = First Ladies: The Saga of the Presidents' Wives and Their Power; 1961-1990 (volume II) | añu = 1991 | editorial = William Morrow and Co | llugar = Nueva York | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Benze | nome = James G., Jr. | títulu = Nancy Reagan: On the White House Stage | editorial = University Press of Kansas | añu = 2005 | llugar = Lawrence, Kansas | isbn = 070061401X | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Beschloss | nome = Michael | enllaceautor = Michael Beschloss | títulu = Presidential Courage: Brave Leaders and How They Changed America | editorial = Simon & Schuster | añu = 2007 | llugar = Nueva York | isbn = 0684857057 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Burns | nome = Lisa M. | títulu = First Ladies and the Fourth Ta: Press Framing of Presidential Wives | editorial = Northern Illinois University Press | llugar = DeKalb, Illinois | añu = 2008 | isbn = 9780875803913 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Cannon | nome = Lou | enllaceautor = Lou Cannon | títulu = Governor Reagan: His Rise to Power | editorial = Public Affairs | añu = 2003 | isbn = 1586480308 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Cook | nome = Lynn | coautores = Janet LaDue | títulu = The First Ladies of California | editorial = Xlibris Corporation | añu = 2007 | isbn = 1425729657 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Deaver | nome = Michael K. | enllaceautor = Michael Deaver | títulu = Nancy: A Portrait of My Years with Nancy Reagan | editorial = William Morrow | añu = 2004 | llugar = Nueva York | isbn = 0060780959 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Klapthor | nome = Margaret Brown | añu = 1999 | títulu = Official White House China: 1789 to the Present | editorial = Harry N. Abrams | isbn = 0810939932 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Loizeau | nome = Pierre-Marie | títulu = Nancy Reagan: The Woman Behind the Man | añu = 2004 | editorial = Nova Publishers | isbn = 159033759X | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Metzger | nome = Robert Paul | títulu = Reagan, American Icon | añu = 1989 | editorial = Bucknell University, Center Gallery | isbn = 0916279057 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Reagan | nome = Nancy | títulu = I Love You, Ronnie: The Letters of Ronald Reagan to Nancy Reagan | añu = 2002 | editorial = Random House | lugar = Estaos Xuníos| isbn = 0375760512 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Reagan | nome = Nancy | coautores = William Novak | títulu = My Turn: The Memoirs of Nancy Reagan | editorial = Random House | añu = 1989 | llugar = Nueva York | isbn = 0394563689 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Reagan | nome = Nancy | títulu = Nancy: The Autobiography of America's First Lady | añu = 1980 | editorial = [[HarperCollins]] | lugar = Estaos Xuníos | isbn = 9780688035334 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Reagan | nome = Nancy | títulu = To Love a Child | añu = 1982 | editorial = [[Bobbs-Merrill]] | lugar = Estaos Xuníos| isbn = 0672527111 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Schifando | nome = Peter | coautores = J. Jonathan Joseph | títulu = Entertaining at the White House with Nancy Reagan | añu = 2007 | editorial = William Morrow | llugar = Nueva York | isbn = 9780061350122 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Wills | nome = Garry | enllaceautor = Garry Wills | títulu = Reagan's America: Innocents at Home | editorial = Doubleday | añu = 1987 | isbn = 0385182864 | idioma = inglés}} == Enllaces esternos == {{Commons|Nancy Reagan}} * [https://web.archive.org/web/20140801211341/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/nancyreagan Perfil de la primer dama] en WhiteHouse.gov * [http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/nr40.html The First Ladies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070318010614/http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/nr40.html |date=2007-03-18 }} en WhiteHouse.gov * [https://web.archive.org/web/20110217032856/http://www.reaganlibrary.com/nancy-reagan-life-and-times.aspx Perfil] na [[Biblioteca y Muséu Presidencial de Ronald Reagan|Biblioteca Presidencial Ronald Reagan]] * {{IMDb nome|4864}} * [http://www.ibdb.com/person.php?id=72449 Nancy Davis] n'Internet Broadway Database * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/r/nancy_reagan/index.html Nancy Reagan] Noticies y comentarios recoyíos del ''[[The New York Times]]'' * [http://worldcat.org/identities/lccn-n79-121421 Obres d'o sobre Nancy Reagan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181129225234/http://worldcat.org/identities/lccn-n79-121421/ |date=2018-11-29 }} en biblioteques (catálogu WorldCat) * [http://www.c-spanvideo.org/nancyreagan Appearences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017093432/http://www.c-spanvideo.org/nancyreagan |date=2012-10-17 }} en C-SPAN {{Traducíu ref|en|en=inglés|Nancy Reagan|trad=total}} {{socesión | predecesora = [[Rosalynn Carter]] |escudu = US-GreatSeal-Obverse.svg | títulu = [[Primeres dames de los Estaos Xuníos|Primer dama d'Estaos Xuníos]] | periodu = 1981 – 1989 | socesora = [[Barbara Bush]]}} {{Tradubot|Nancy Reagan}} {{NF|1921|2016|Reagan, Nancy Davis}} [[Categoría:Primeres dames d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Sobrevivientes de cáncer]] [[Categoría:Medaya Presidencial de la Llibertá]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] bto2imnwnipncsic4t9uoa0jglasuuv 0 130616 4496480 4489601 2026-05-26T07:12:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496480 wikitext text/x-wiki {{wikificar|t=20220612214923}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Digital video resolutions (VCD to 4K).svg|thumb|upright=1.5|Comparanza de '''4K''' en rellación a otres resoluciones na rellación d'aspeutu 16∶9.]] La nomenclatura '''4K''' fai referencia a dellos formatos yá que nun se refier a un tamañu o [[resolución de pantalla]] concretu sinón a los distintos tamaños d'imaxe que tienen alredor de 4000 píxeles de resolución horizontal. Esisten fundamentalmente dos tipos de resolución 4K que s'estremen pola so rellación d'aspeutu: per una parte, el DCI [[#4K|4K]] 4096×2160 como estándar emerxente para [[Resolución d'imaxe|resolución]] en [[cine dixital]] y en [[infografía]], de rellación 17∶9, y per otra parte el [[#4K UHDV|4K UHDV]] 3840×2160 ([[2160p]]) usáu na industria de la [[televisión dixital]], de rellación 16∶9. == 4K == === Visión xeneral === [[Ficheru:4K resolution sample.ogv|thumb|Exemplu video de resolución 4K]] La teunoloxía 4K ye una meyora de la resolución de la imaxe qu'integren los televisores actuales, que ye capaz de cuadruplicar la resolución que nos ufierta l'Alta Definición, HD o High-Definition.<ref>{{cita web|url=http://www.muyinteresante.es/intereses/preguntes-respuestes/que-ye-la-tecnologia-4k-391390307061|títulu=¿Qué ye la teunoloxía 4K?|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|idioma=es-ES}}</ref> Esta teunoloxía ye capaz d'algamar los 3840×2160 píxeles y tamién se-y conoz como [[Ultra alta definición|Ultra HD]]. Esti formatu yá s'atopa al algame del públicu y non yá de los videos xuegos como yeren consideraos nun entamu, una y bones ésta baxó de preciu y los llares camudaron el so Internet convencional por fibra óptica. La resolución 4K foi la protagonista del eventu [[Consumer Electronics Show]], conocíu como CES, mientres l'añu 2014. Nesta feria teunolóxica tan importante a nivel mundial, les grandes compañíes informátiques presentaron los primeros monitores con resolución 4K y rápido empreses como Netflix y YouTube xunir a esta teunoloxía y xubieron los sos conteníos nesa resolución. Sicasí, entá ta la llimitación de que munches conexones a Internet son bien lentes pa poder tresmitir los conteníos a 4K correutamente y a les velocidaes necesaries. La Teunoloxía 4K como ye mentada, ye capaz d'esplegar ocho millones de píxeles en comparanza al [[Full HD]] qu'esplega dos millones. Con una resolución 4K ye posible ver detalles que d'otra manera pasaríen desapercibíos.<ref>{{cita web |url=http://www.eldiario.es/turing/televisiones-4k-ultra_hd_0_216278697.html|títulu=Qué ye'l 4K y por qué podría ser la to próxima TV|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016}}</ref> Atopar conteníu nesta definición ye cada vez más común en 2016, sicasí sigue ensin ser un estándar; lo que sí ye comprobable ye que al comparar una fotografía 4K con una Full HD, la diferencia va ser impresionante y p'el diseñadores gráficos por casu, va ser una teunoloxía pervalible yá que se van llograr formes y colores más precisos a la de trabayar. La mayoría de pantalles Full HD son de teunoloxía LCD, una y bones el OLED nun llogró tener tanto ésitu como lu fixo'l plasma y el LCD; pero esto fai más evidente qu'en resume la Teunoloxía 4K nun ye bien distinta a estes vieyes teunoloxíes y la so principal diferencia son la cantidá de píxeles en pantalla. Unu de los descubrimientos más sorprendentes del autor tán en qu'a pesar de que la Teunoloxía 4K tien mayor cantidá de píxeles, tienen densidaes bien paecíes a los televisores Full HD más populares.<ref>{{cita web|url=http://blogthinkbig.com/estremes-ente-televisiones-4k-y-full-hd/|títulu=¿Qué diferencies hai ente los televisores 4K y Full HD?|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|fecha=17 de xineru de 2015|idioma=es-ES}}</ref> Esto amuesa a qu'otra de les diferencies ta en que les pantalles 4K son muncho más grandes que los Full HD, yá que na teunoloxía anterior faíense más grandes los píxeles al aumentar el tamañu de la pantalla. Con una mayor cantidá de píxeles los fabricantes pudieron tomar más superficie ensin esmolecese por perda calidable, y esto traduzse nuna densidá de píxeles similares a les antigües televisiones Full HD. Sobre los beneficios, el más ta claro nel mayor resolución, una y bones les imáxenes cunten con más píxeles y déxennos ver meyores detalles. Amás, la distancia pa visionar los conteníos ye entós menor y déxanos tener una meyor representación del color con mayores rangos, meyor llume y degradaos más naturales.<ref>{{cita web|url=http://www.xatakahome.com/televisiones/4k-a-fondu-que-ye-como-funciona-y-que-contenido-tenemos|títulu=4K a xeitu: qué ye, cómo funciona y qué conteníu tenemos|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|apellíu=Santamaria|nome=Pedro|fecha=22 de mayu de 2014}}</ref> Sicasí l'autor tamién destacó que'l mayor problema va siguir siendo que nun vamos poder tresmitir per internet los conteníos yá que se va riquir d'un anchu de banda bastante altu. Otros de los problemes ta en que nun ye fácilmente tresferible en formatu físicu, una y bones los videos en 4K por casu pueden ocupar inclusive más de 160 GB n'espaciu; esto obligaríanos a ver les películes o videos en discu duru y eso nun ye rentable pa los usuarios nin la industria. === Los dos tipos de resolvimientos 4K === * 4096 × 2160<ref>{{cita web |url=http://www.brightsideofnews.com/news/2013/4/16/what-the-4k!.aspx|títulu=What is 4K Exactly?|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=brightsideofnews.com|idioma=inglés}}</ref> (17∶9)<ref>{{cita web|url=http://teeks99.com/multimedia-intro/Video/Video-1-Storage-ye.html|títulu=Video - 1 - Almacenamientu de Video|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=teeks99.com}}</ref> (unos 8,8 megapíxeles) - Full 4K<ref>{{cita web |url=http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/57419/4k-resolution|títulu=4K resolution Definition from PC Magacín Encyclopedia|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcmag.com|idioma=inglés}}</ref> (Resolución de les pantalles de los cines) * 3840 x 2160 (16∶9) (unos 8,3 megapíxeles) (4K UHDV) (Resolución de les pantalles de TV UHD) Nel [[cine dixital]], la resolución de píxeles varia según la [[rellación d'aspeutu]]. Dellos exemplos d'equipos de grabación dixital 4K son el Dalsa Origin anunciáu en 2003 y llanzáu en 2006 como la primer cámara de cine dixital 4K disponible comercialmente—, la [[Ultra alta definición#Rede one|Rede One]] —anunciada en 2006 y llanzada en 2007—, la Rede Epic —llanzada a principios de 2011— y la [[Sony]] CineAlta F65 —anunciada n'abril de 2011—. El sistema de Dalsa Origin graba imáxenes con resolución 4096×2048 y la Rede One graba imáxenes a 4096×2304. {| class="wikitable sortable" |+ Estándares de Cine Dixital<ref name="pcmag">{{cita web |url=http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C2542%2Ct%3D4K+resolution%26i%3D57419%2C00.asp|títulu=4K resolution Definition from PC Magacín Encyclopedia|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcmag.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121102025025/http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C2542%2Ct%3D4K+resolution%26i%3D57419%2C00.asp|fechaarchivu=2012-11-02}}</ref> ! Estándar !! Resolvimientu !! [[Rellación d'aspeutu]] !! Pixeles |- | Apertura total 4K || 4096 × 3112 || 1,32:1 || 12&nbsp;746&nbsp;752 |- | Académicu 4K || 3656 × 2664 || 1,37:1 || 9&nbsp;739&nbsp;584 |- | Cinema Dixital 4K || 4096 × 1714 || 2,39:1 || 7&nbsp;020&nbsp;544 |- | Cinema Dixital 4k || 3996 × 2160 || 1,85:1 || 8&nbsp;631&nbsp;360 |} {| class="wikitable sortable" |+ Resolvimientos de trabayu de post-producción ! Estándar !! Resolvimientu !! [[Rellación d'aspeutu|DAR]] !! [[Rellación d'aspeutu PAR]] || Píxeles |- | Apertura total 4K || 4096 × 3112 || 4:3 || 1:1 || 12&nbsp;746&nbsp;752 |- | [[Formatu académicu]] 4K || 3656 × 2664 || 1.37:1 || 1:1 || 9&nbsp;739&nbsp;584 |} == 4K y UHDV == 4K ye la resolución mínima utilizada n'[[Ultraalta definición|UHDV]]; la so resolución ye de 3840 × 2160 píxeles, 2160p/2160i (16∶9) (8,29 megapíxeles, aprox 8,3). Dobla al estándar de la [[Televisión d'alta definición]] [[1080p]] (1080 multiplicáu por dos ye 2160, 2K multiplicáu por dos ye 4K) en dambes dimensiones, vertical y horizontal, polo que tien una resolución cuádruple. Si na siguiente tabla sumamos tou, sale'l mentáu 4K: {| {{tablaguapa}} ! colspan=2 | 4K UHDV (3840x2160) |- | width=160 height=90 align=center| 1080p<br />(1920x1080) || width=160 height=90 align=center| 1080p<br/> (1920×1080) |- | width=160 height=90 align=center| 1080p<br />(1920x1080) || width=160 height=90 align=center| 1080p<br/> (1920×1080) |} == Historia == {{AP|Resolvimientu 2K}} Según {{Harvtxt|Carrasco|2010|p = 133}}, nel mundu del cine hubo una guerra comercial cuando nació como tal. Tres ella quedaron como estándares dos tamaños de películes: el 16 mm y el 32 mm. Cola llegada y meyora de los equipos dixitales la producción y [[posproducción]] de películes pasar a realizar en soportes dixitales, polo qu'hubo de topar un equivalente a estos dos anchos de película; yá que la naturaleza dixital ye bien distinta de la emulsión química, buscáronse los valores más averaos. Estos resultaron 2048 pa la de 16 mm, tamién llamada [[Resolvimientu 2K]] y 4096 pa la de 32 mm. Pero hai distintos resolvimientos conocíos por 2K y 4K. === 2013 === N'anguaño, la Corporación RTVE realiza la primer prueba esperimental 4K. Ye un montaxe de 5 minutos sobre la ciudá de Barcelona que s'esibe nel MWC d'esi mesmu añu. Meses más tarde, la empresa pública produz el primer documental comercial européu en 4K, "La Pasión del Prau". Obra escrita y empobinada por Juan Carlos González y José G. Morillas. Estrenóse nel Festival de San Sebastián de 2013; anque nun s'emitió per televisión hasta mayu de 2017. === Canal+ 4K === El xueves 13 de xunu de 2013 foi'l día escoyíu por Canal+ p'amosar vía satélite una emisión en resolución 4K UHD, al traviés de la so nueva canal dedicada a esta resolución, Canal+ 4K.<ref>{{cita web|url=http://www.xataka.com/hd/timido-despegue-de-4k-en-espana-y-futuru-de-la-tecnologia-uhd|títulu=Cobarde despegue de 4K n'España y futuru de la teunoloxía UHD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|autor=Jesús Maturana|fecha=14 de xunu de 2013|editorial=xataka.com}}</ref><ref>{{cita web |url=http://damkool.com/en/video/PgxEgZEUqTQ/ASTRA-2013-Demo-Canal-4K-Ultra-HD|títulu=ASTRA 2013: Demo "Canal+ 4K" Ultra HD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=damkool.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151022235958/http://damkool.com/en/video/PgxEgZEUqTQ/ASTRA-2013-Demo-Canal-4K-Ultra-HD|fechaarchivu=22 d'ochobre de 2015}}</ref> === 2014/2017 === *[[RTVE|Radio Televisión Española]] llanza por aciu el satélite [[Hispasat]] una canal esperimental en 4K llamáu RTVE 4K que va dar empiezu a otra canal nesi formatu definitivamente. Pel momento namái puede vese per satélite y ta en pruebes. * El 3 de xunu de 2017, Atresmedia emitió la final de la Champions League en teunoloxía 4K. [http://futbol.as.com/futbol/2017/05/31/mas_futbol/1496242835_086388.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615055742/http://futbol.as.com/futbol/2017/05/31/mas_futbol/1496242835_086388.html |fecha=2017-06-15 }} === Socesor === {{AP|Resolvimientu 8K}} Hai distintos resolvimientos conocíos por 8K, ente elles tán 8K, un estándar emerxente pa resolución en cine dixital y en gráfiques d'ordenadores y 8K UHDV ([[4320p]]) usada na industria de la televisión dixital, que son representaes pol conteo de píxeles verticales. == Llista de dispositivos 4K == Los siguientes dispositivos son compatibles con 4K de manera nativa: ''<sub>Nota: en dellos casos amuesen submuestreo.</sub>''<!--Información pa editores, na versión orixinal n'Inglés la pallabra ye Downsampling, l'artículu submuestreo nun esiste n'Español.--> === Monitores === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Astrodesign || monitor || DM-3400<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A">{{cita web |url=http://www.astrodesign.co.jp/english/discontinued-items-video.html|títulu=Discontinued Items – Video Equipment|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=astrodesign.co.jp|idioma=inglés}}</ref><br />DM-3410<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A"></ref><br />DM-3410-A<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A"></ref><br />DM-3412<ref>{{cita web |url=http://www.astrodesign.co.jp/english/product/dm-3428-dm-3410-a#section5|títulu=DM-3412 4K Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=astrodesign.co.jp|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130224232522/http://www.astrodesign.co.jp/english/product/dm-3428-dm-3410-a#section5|fechaarchivu=2013-02-24}}</ref> || 3840x2160 || 56”<br />56”<br />56”<br />60” || 78,68<br />78,68<br />78,68<br />73,43 || || || <br /> <br /> <br />3G/HD-SDI, DVI-Dx4ch(single) o DVI-Dx2ch(dual) |- | [[Acer (empresa)|Acer]] || monitor || Predator XB280HK<ref>{{cita web |url=http://www.acer.es/ac/es/ES/content/series/xb0|títulu=Monitor Acer XB0|fechaaccesu=2 de setiembre de 2014|editorial=acer.es|idioma=castellanu}}</ref><br /> CB280HKbmjdppr<ref>{{cita web|url=http://us.acer.com/ac/en/US/press/2014/80660|títulu=Acer anuncia un completu llinial de monitores 4K2K y WQHD|fechaaccesu=2 de setiembre de 2014|editorial=acer.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819195729/http://us.acer.com/ac/en/US/press/2014/80660|fechaarchivu=2014-08-19}}</ref> || 3840x2160 || 28" <br />28" || 161 <br /> 161 || Setiembre de 2014 || 699[[Euru|€]] <br /> 599[[Euru|€]] || 1xDisplayport USB Hub <br /> DVI HDMI(MHL) DP 1miniDP MM |- | [[ASUS]] || monitor || PQ321<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/News/L9xTPmmMwTlPMq5l|títulu=ASUS Launches PQ321 Monitor with 3840 x 2160 IGZO Display|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150426115949/http://www.asus.com/News/L9xTPmmMwTlPMq5l|fechaarchivu=2015-04-26}}</ref><br />PQ321QE<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/|títulu=An Experience Only 4K Can Deliver: Professional 31.5” 4K UHD monitor with 3840 x 2160 resolution|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150515050141/http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/|fechaarchivu=2015-05-15}}</ref><br />PB287Q || 3840x2160 || 31,5”<br />31,5”<br />28" || 139,87<br />139,87<br />71,12 || Xunetu de 2013<br />Setiembre de 2013<br />Xunu de 2014 || <br />3499[[Dólar de los Estaos Xuníos|$ USD]]<ref>{{cita web |url=http://www.zdnet.com/asus-preorders-open-for-3499-consumer-ultra-hd-monitor-you-buying-7000017545/|títulu=Asus: Preorders open for $3,499 consumer Ultra HD monitor; You buying?|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=zdnet.com|idioma=inglés}}</ref><br /> 890[[Euru|€]] || HDMI x2, DisplayPort 1.2 x1<br />DisplayPort 1.2 x1, VGA x1, AV x1<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/#specifications|títulu=Monitors & Projectors - PQ321QE|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150515050141/http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/#specifications|fechaarchivu=2015-05-15}}</ref><br /> HDMI x2, DisplayPort x1 |- | Barcu || monitor || LC-5621 || 3840x2160 || 56” || 78,68 || Abril de 2007 || || DLDVI-D x2 |- | [[Dell]] || monitor || UltraSharp UP2414Q<ref>{{cita web|url=http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&l=en&cs=19&sku=860-BBCD&baynote_bnrank=0&baynote_irrank=1&~ck=dellSearch&~srd=true&sk=UP2414Q&scat=prod|títulu=Dell UltraSharp 24 Monitor|3=UP2414Q with PremierColor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=accessories.us.dell.com|idioma=inglés}}</ref> <br /> UltraSharp P2814 <br /> UltraSharp UP3214Q<ref>{{cita web |url=http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&cs=04&l=en&sku=210-ACBL|títulu=Monitors & Projectors - PQ321QE|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=accessories.us.dell.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150318193005/http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&cs=04&l=en&sku=210-ACBL|fechaarchivu=18 de marzu de 2015}}</ref> || 3840x2160 || 24”<br />28”<br />32” || 183,58 <br />157,35 <br />137,68 || Avientu de 2013<br /> Entamos de 2014 <br /> Finales de 2013 || 1299$ USD<br />1000$ USD <br />3500$ USD || HDMI x1, MiniDP x1, DP(1.2a)x1<br /> <br /> DLDVI-D x? |- | [[Eizo]] || monitor || DuraVision FDH3601<ref>{{cita web |url=http://www.eizo.com/global/products/duravision/fdh3601/index.html|títulu=DuraVision FDH3601|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=eizo.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131014160051/http://www.eizo.com/global/products/duravision/fdh3601/index.html|fechaarchivu=2013-10-14}}</ref> || 4096x2160 || 36,4” || 127,22 || Setiembre de 2011 || 36&nbsp;000$ USD<ref>{{cita web |url=http://www.highpants.net/the-eizo-duravision-fdh3601-the-4k-monster-monitor/|títulu=The Eizo DuraVision FDH3601. The 4k Monster Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=highpants.net|idioma=inglés}}</ref> || DLDVI-D x2, DP x2 |- | [[IBM]] || monitor || IBM T220/T221 LCD monitors|IBM T220/T221 || 3840x2400 || 22,2” || 198,46 || Xunu de 2001 || 17.999$ USD || DVI-D x4 |- | [[JVC]] || monitor || PS-840UD<ref name="JVCPS840UDandRS840UD">{{cita web |url=http://pro.jvc.com/pro/pr/2012/releases/rs_ps840ud.html|títulu=JVC Professional Announces Two 84-Inch ProVérité 4K LCD Monitors|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=pro.jvc.com|idioma=inglés}}</ref><br />RS-840UD<ref name="JVCPS840UDandRS840UD"></ref> || 3840x2160 || 84” || 52,45 || Xineru de 2013 || 20&nbsp;000$ USD || HDMI 1.3a x4 <br /> HDMI 1.4a x3 |- | [[LG]] || monitor || LM310UH1-SLA1<ref>{{cita web |url=http://www.tomshardware.de/lm310uh1-4k-ips,news-249710.html|títulu=LG arbeitet an 4K-Display mit 31|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tomshardware.d'idioma alemán}}</ref> || 4096x2160 || 31” || 149,38 || || || |- | [[Mitsubishi Electric]] || monitor || 56P-QF65LCU || 3840x2160|| 56” || 78,68 || Abril de 2012 || 44&nbsp;140$ USD || DVI-D x4 |- | Optik View || monitor || DC801<ref>{{cita web |url=http://www.optikview.com/?p=228|títulu=Optik View DC 801|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=optikview.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131219052028/http://www.optikview.com/?p=228|fechaarchivu=19 d'avientu de 2013}}</ref> <br />DC802 <br />DC804 || 3840x2160 || 56” || 78,68 || Setiembre de 2011 <br />Xineru de 2012 <br />Xunu de 2012 || || DC801:2× DVI-DL <br />DC802:4×(DVI-D, HDMI, DisplayPort) <br />DC804:4×(DVI-D, HDMI, DisplayPort, 3G-SDI) |- | [[Panasonic]] || monitor || BT-4LH310<ref>{{cita web |url=http://www2.panasonic.com/webapp/wcs/stores/servlet/prModelDetail?storeId=11301&catalogId=13251&itemId=696014&modelNo=Content04052013011955234&surfModel=Content04052013011955234|títulu=Panasonic Unveils BT-4LH310 LCD Production Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=panasonic.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102195759/http://www2.panasonic.com/webapp/wcs/stores/servlet/prModelDetail?storeId=11301&catalogId=13251&itemId=696014&modelNo=Content04052013011955234&surfModel=Content04052013011955234|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> || 4096x2160 || 31” || 149,38 || 2013 || || HDMI 1.4a, Disport Port 1.1, GPI |- | [[Samsung]] || monitor || 31.5" 4K<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/09/06/samsungs-4k-31-5-inch-monitor-eyes-on/|títulu=Eyes-on with Samsung's 31.5-inch 4K PC monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|autor=Alexis Santos|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 31,5" || 139,87 || || || DVI-D x? |- | [[Sharp Corporation|Sharp]], Eyevis || monitor || EYE-LCD6400-4K || 3840x2160 || 64" || 68,84 || || 53.000$ USD || DVI-D x4 |- | [[Sharp Corporation|Sharp]] || monitor || PN-K321<ref>{{cita web |url=http://www.sharp-world.com/corporate/news/121128.html|títulu=Sharp to Introduz PN-K321 LCD Monitor Featuring the Industry's Thinnest Design in a High-Resolution 4K2K Display|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=sharp-world.com|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/11/27/sharp-pn-k321-4k-igzo-lcd-monitor/|títulu=Sharp's first 4K 32-inch IGZO LCD is destined for Japanese workstations|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref><br />PN-K322B<ref>{{cita web |url=http://www.slashgear.com/sharp-pn-k322b-32-ultra-hd-touchscreen-packs-igzo-and-digital-pen-02288724/|títulu=Sharp PN-K322B 32″ Ultra HD touchscreen packs IGZO and digital pen|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=slashgear.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 32" || 137,68 || Payares de 2012 <br />Julio de 2013 || 5.500$ USD <br /> || HDMI x2, DP |- | [[Sony]] || monitor || SRM-L560 || 4096x2160 || 56" || 82,69 || Avientu de 2009 || 25&nbsp;000$ USD || HDMI x2 |- | [[Sony]] || monitor<br />(OLED) || <!--"A" Series TRIMASTER EL™ OLED -- Master: BVM-Y250A, BVM-Y170A, BVM-F250A, BVM-F170A; Picture: PVM-2541A, PVM-1741A-->?<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/04/07/sony-unveils-professional-4k-oled-monitor-prototypes/|títulu=Sony unveils 30-and 56-inch professional 4K OLED monitor prototypes|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 4096x2160 <br />3840x2160 || 30" <br />56" || 154,35 <br /> 78,68 || 2014 || || |- | TVLogic || monitor || LUM-300W<ref>{{cita web |url=http://tvlogic.jp/press/pdf/TVLogic-Press-LUM300W.pdf|títulu=TVLogic 30" 10bit 4K DCI monitor LUM-300W|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tvlogic.jp|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131210014743/http://tvlogic.jp/press/pdf/TVLogic-Press-LUM300W.pdf|fechaarchivu=10 d'avientu de 2013}}</ref><br />LUM-560W<ref>{{cita web |url=http://www.tvlogicusa.com/product/product.php?model=LUM-560W|títulu=TVLogic – 56" 10bit 4K LCD monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tvlogicusa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131210044908/http://tvlogicusa.com/product/product.php?model=LUM-560W|fechaarchivu=10 d'avientu de 2013}}</ref> || 4096x2160 <br />3840x2160 || 30" <br />56" || 154,35 <br /> 78,68 || 2013 <br />Abril de 2011 || <br />65&nbsp;995$ USD || HD-SDI, 3G-SDI, HDMI <br /> DVI-D x4, 1.5/3G-SDI x4, HDMI x4 |- | [[ViewSonic]] || monitor || VP3280-LED<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/06/05/viewsonic-vp3280-led-4k-monitor-hands-on/|títulu=ViewSonic VP3280-LED 31.5-inch 4K monitor prototype hands-on (video)|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 31,5" || 139,87 || 2013 || 4000–5000$ USD<ref>{{cita web |url=http://chinese.engadget.com/2013/05/27/viewsonic-computex-preshow/|títulu=ViewSonic 32-inch 4K monitor at Computex|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=chinese.engadget.com|idioma=xaponés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103015020/https://chinese.engadget.com/2013/05/27/viewsonic-computex-preshow/|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref>|| DVI-DL x2, HDMI, DisplayPort 1.2 |} === Televisiones === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Soporte [[H.265|HEVC]] !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Changhong || TV || UD55B6000i <br />UD58B6000i<ref>{{cita web|url=http://www.changhongglobal.com/egdch/9375.htm|títulu=Changhong B6000 Series|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=changhongglobal.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140310231602/http://www.changhongglobal.com/egdch/9375.htm|fechaarchivu=2014-03-10}}</ref> <br />UD65B6000i || 3840x2160 || 55" <br />58" <br />65" || 80,11 <br/>75,96 <br/>67,78 || || 2013 || 10.000[[Yuan chinu|元 CNY]] (~1.600[[Dólar de los Estaos Xuníos|$ USD]]) <br />16.000元 CNY (~2.600$ USD) <br />24.000元 CNY (~3.900$ USD) || HDMI 1.4 x? |- | Changhong || TV || 3D55B8000i<ref>{{cita web |url=http://www.changhongglobal.com/egdch/9433.htm|títulu=Changhong B8000 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=changhongglobal.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102200349/http://www.changhongglobal.com/egdch/9433.htm|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref><br />3D65B8000i || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || 2013 || 11.000元 CNY (~1.800$ USD)<br />26&nbsp;000元 CNY (~4200$ USD)|| HDMI 1.4 x3 |- | Changhong || TV || UD75B9000i<br />UD85B9000i<ref>{{cita web|url=http://www.fullhd.gr/tileoraseis/ultra-hd-tvs/item/16116-changhong-85c9000-ifa-2013.html|títulu=ChangHong 85C9000 [IFA 2013]|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=fullhd.gr|idioma=griegu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103014558/http://www.fullhd.gr/tileoraseis/ultra-hd-tvs/item/16116-changhong-85c9000-ifa-2013.html|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref> || 3840x2160 || 75" <br />85" || 58,74 <br />51,83 || || 2013 || <br /> 130.000元 CNY (~21.000$ USD)|| HDMI x? |- | [[Chi Mei Corporation|CHIMEI]] || TV || TL-50UD<ref>{{cita web |url=http://www.chimei.com.tw/product/display/lcd-display-tv/ud-series/4k2k-tl-50ud90|títulu=TL-50UD90|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=chimei.com.tw|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140303203040/http://www.chimei.com.tw/product/display/lcd-display-tv/ud-series/4k2k-tl-50ud90|fechaarchivu=3 de marzu de 2014}}</ref> <br />TL-65UD <br />TL-84UD || 3840x2160 || 50" <br />65" <br />84" || 88,12 <br />67,78 <br />52,45 || || 2013 || 33.990[[Nuevu dólar taiwanés|NT$ TWD]] (~1.135$ USD) <br />109&nbsp;000NT$ TWD (~3.640$ USD) <br /> || HDMI 1.4 x4 |- | [[Grundig]] || TV || FLX 9490 SL<ref>{{cita web |url=http://www.digitalfernsehen.de/Grundig-Fine-Arts-Ultra-HD-Serie-ab-2014-erhaeltlich.106724.0.html|títulu=Grundig Fine Arts: Ultra-HD-Serie ab 2014 erhältlich|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=digitalfernsehen.d'idioma alemán}}</ref> || 3840x2160 || 65" || 67,78 || || 2014 Q1 || || HDMI x? |- | Haier || TV || LD50H9000<ref>{{cita web |url=http://www.best-news.us/news-4555648-Picture:-50-inches-4K-Ultra-HD-resolution-TV-Haier-first-test.html|títulu=Picture: 50 inches 4K Ultra HD resolution TV Haier first test|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=best-news.us|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102203847/http://www.best-news.us/news-4555648-Picture:-50-inches-4K-Ultra-HD-resolution-TV-Haier-first-test.html|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />LD58H9000v <br />LD65H9000 || 3840x2160 || 50" <br />58" <br />65" || 88,12 <br />75,96 <br />67,78 || || 2013 || 11&nbsp;000元 CNY (~1800$ USD)<br />15&nbsp;000元 CNY (~2500$ USD)<br />22&nbsp;000元 CNY (~3.600$ USD) || HDMI 1.4 x3 |- | Hisense || TV || 50XT880G3DU<ref>{{cita web |url=http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=24|títulu=Hisense Unveils XT880 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hisense-usa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102200034/http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=24|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />58XT880G3DU <br />65XT880G3DU || 3840x2160 || 50" <br />58" <br />65" || 88,12 <br />75,96 <br />67,78 || || 2012 Q4 || 9000元 CNY (~1500$ USD) <br />12&nbsp;000元 CNY (~2000$ USD) (2.248,20[[Dólar australianu|AU$ AUD]])<ref name="PriceHisense58XT880and65XT880">{{cita web|url=http://www.jbhifionline.com.au/support.aspx?post=1&results=10&q=hisense+ultra+hd&source=all&bnSearch.x=-1017&bnSearch.y=-40&bnSearch=Go%21|títulu=Results JbHifiOnline Search for 'hisense ultra hd'|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=jbhifionline.com.au|idioma=inglés}}</ref> <br />22&nbsp;000元 CNY (~3600$ USD) (2698,20AU$ AUD)<ref name="PriceHisense58XT880and65XT880"></ref> || HDMI 1.4 x3 |- | Hisense || TV || 65XT900<ref>{{cita web |url=http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=23|títulu=Hisense Unveils XT900 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hisense-usa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030140156/http://hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=23|fechaarchivu=2013-10-30}}</ref> <br />84XT900 <br />110XT900 || 3840x2160 || 65" <br />84" <br />110" || 67,78 <br />52,45 <br />40,05 || || 2013 || <br /> 11&nbsp;999[[Euru|€]]<ref>{{cita web|url=http://4kfilme.de/hisense-84-zoll-4k-fernseher-ltdn84xt900-11999-euru/|títulu=Hisense 84 Zoll 4K Fernseher LTDN84XT900 für 11&nbsp;999 Euru|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br /> || HDMI 1.4 x4 |- | Konka || TV || 50X9600UE<ref>{{cita web |url=http://www.led-konka.com/blog/?p=1535|títulu=Konka 50X9600UE|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=led-konka.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.led-konka.com/blog/?p=1535|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}</ref><br />65X9600UE<br />84X9600PUE<br /> || 3840x2160 || 50" <br />65" <br />84" || 88,12 <br />67,78 <br />52,45 || || 2013 || 9.000元 CNY (~1.500$ USD) <br />22.000元 CNY (~3.600$ USD) <br />86&nbsp;000元 CNY (~14&nbsp;000$ USD) || 3× HDMI 1.4 |- | [[LG]] || TV || 84LM9600<ref name="engadget1">{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/07/19/lg-84-inch-ultra-definition-4k-hdtv/|títulu=LG 84-inch 'ultra definition' 4K HDTV going on sale in limited quantities in Korea|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 84" || 52,45 || || Agostu de 2012 || 16&nbsp;999$ USD / 19&nbsp;999$ USD (MSRP)<ref>{{cita web |url=http://www.cepro.com/article/street_price_set_at_16999_for_lgs_84-in_4k_ultra_hd_tv/|títulu=Street Price set at $16,999 for LG's 84-in 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=cepro.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102195615/http://www.cepro.com/article/street_price_set_at_16999_for_lgs_84-in_4k_ultra_hd_tv/|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />25.000.000[[Won|￦ KRW]]<ref name="engadget1"/><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19344834|títulu=LG releases 'world's biggest' ultra-definition TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=bbc.co.uk|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2012/8/22/3259613/lg-84-inch-4k-tv-korea-release-north-america-europe-latin-asia LG's 84-inch|títulu=4K TV hits Korean stores, coming to North America and Europe in September|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=theverge.com|idioma=inglés}}</ref> || HDMI 1.4 x4 |- | LG || TV || 55LA9650<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/08/11/korea-price-cut-samsung-curved-oled-lg-4k-la9650/|títulu=Samsung's curved OLED TV drops price by a third, LG brings cheaper 4K TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />65LA9650 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || Sí || Ochobre de 2013 || 3000$ USD <br />4500$ USD || HDMI 1.4 x3 |- | LG || TV || 55LA9700<ref>{{cita web |url=http://www.lgnewsroom.co.kr/contents/14151|títulu=LG Accepting Pre-orders for 55 and 65 inch UHD Models in Korea|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=lgnewsroom.co.kr|idioma=coreanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102193649/http://www.lgnewsroom.co.kr/contents/14151|fechaarchivu=2 de xineru de 2014}}</ref> <br />65LA9700 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || Sí || 2013 || 7&nbsp;400&nbsp;000￦ KRW (~6600$ USD) <br />10&nbsp;900&nbsp;000￦ KRW (~9700$ USD) || HDMI 1.4 x3 |- | LG || TV || 84LA9800<ref>{{cita web |url=http://www.lg.com/my/tvs/lg-84LA9800/technical-specifications|títulu=LG 84LA9800 Technical Specifications|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=lg.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 84" || 52,45 || Sí || || || HDMI x? |- | [[Panasonic]] || TV || TC-L65WT600<ref>{{cita web |url=http://shop.panasonic.com/shop/model/TC-L65WT600|títulu=Panasonic TC-L65WT600 - VIERA 65 Class WT600 Series Ultra HD TV (64.5 Diag.) - Overview|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=shop.panasonic.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141121011008/http://shop.panasonic.com/shop/model/TC-L65WT600|fechaarchivu=2014-11-21}}</ref> || 3840x2160 || 64,5" || 68,31 || || Ochobre de 2013 || 5999$ USD || HDMI 2.0 x1, HDMI 1.4 x3, DP 1.2 x1 |- |- | [[Panasonic]] || TV || TX-65AX900Y<ref>{{cita web |url=http://blog.panasonic.es/corporativo/smart-tv-con-tecnologia-4k-al algame-de-tou-el mundu/|títulu=Smart TV 4K con teunoloxía al algame de tol mundu|fechaaccesu=16 de setiembre de 2014|editorial=blogue.panasonic.es|idioma=castellanu}}</ref> || 3840x2160 || 64,5" || 68,31 || || Setiembre de 2014 || 54999€ EUR || HDMI 2.0 x4, DP 1.2 x1 |- | [[Philips]] || TV || 65PFL9708<ref>{{cita web |url=http://www.hdfever.fr/2013/08/16/philips-65pfl9708-84pfl9708/|títulu=Philips 65PFL9708 & 84PFL9708 : TV Edge LED Ultra HD, Ultra Pixel HD Engine, PMR Ultra 900Hz, Ambilight Spectra XL|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hdfever.fr|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131109155355/http://www.hdfever.fr/2013/08/16/philips-65pfl9708-84pfl9708/|fechaarchivu=2013-11-09}}</ref> <br />84PFL9708 || 3840x2160 || 65" <br />84" || 67,78 <br/>52,45 || || Setiembre de 2013 || 4.999€<ref>{{cita web |url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/05/philips-4k-tvs|títulu=Philips' award-winning 4K Ultra HD TV is finally unveiled in public|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=wired.co.uk|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160526051547/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/05/philips-4k-tvs|fechaarchivu=2016-05-26}}</ref> <br />14.999€ || HDMI 1.4 x5 |- | [[Samsung]] || TV || 85S9<ref>{{enllaz rotu|1=Samsung UA85S9|2=http://www.samsung.com/ae/consumer/tv-audiu-video/television/led-tv/UA85S9ARXZN}}</ref> <br />98S9<ref>{{cita web |url=http://www.digitaltrends.com/home-theater/samsung-shows-off-massive-98-inch-ultra-hd-tv-teases-ultra-hd-oled-tv/|títulu=Samsung shows off massive 98-inch Utra HD TV, teases Ultra HD OLED TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=digitaltrends.com|idioma=inglés}}</ref> <br />110S9 || 3840x2160 || 85" <br />98" <br />110" || 51,83 <br />44,96 <br />40,05 || Sí || 2013 <br /> <br /> || 44&nbsp;999,99$ USD <br /> <br /> || HDMI 1.4 x4 <br />HDMI x? <br />HDMI x? |- | Samsung || TV || 55F9000<ref>{{cita web |url=http://www.newswire.co.kr/newsRead.php?non=698083|títulu=Samsung taking pre-orders for 55" and 65" UHD TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=newswire.co.kr|idioma=coreanu}}</ref> <br />65F9000 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || 2013 || 6.400.000￦ KRW (~5.700$ USD)<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/05/30/samsung-65-55-inch-4k-price/|títulu=Samsung's 65- and 55-inch 4K TVs launch next month in Korea for less than $8,000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> (~4331€ EUR) <br />8&nbsp;900&nbsp;000￦ KRW (~7.900$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- |Seiki Dixital || TV || SE39UY04<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/06/25/seiki-launches-39-inch-4k-tv-for-699/|títulu=Seiki launches 39-inch 4K TV for $699, expects 65-inch model by fall|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />SE50UY04<ref>{{cita web |url=http://www.seikidigital.com/products/tv/SE50UY04-detail.php|títulu=Seiki SE50UY04|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=seikidigital.com|idioma=inglés}}</ref> <br />SE65UY04<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/10/01/seiki-65-inch-4k-tv/|títulu=Seiki launching its 65-inch 4K TV in December for $3,000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />65" || 112,97 <br />88,12 <br />67,78 || || Xunu de 2013 <br /> Abril de 2013 <br />Avientu de 2013 || 699$USD <br />1500$ USD<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/04/15/seiki-offcially-prices-its-50-inch-4k-tv-at-1500-for-late-april/|títulu=Seiki officially prices its 50-inch 4K TV at $1,500 with a late April launch|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />3.000$ USD || HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x? |- | [[Sharp Corporation|Sharp]] || TV || LC-60UD1<ref>{{cita web |url=http://4kfilme.de/sharp-neue-aquos-4k-lcd-fernseher-in-japan/|títulu=Sharp Introduces new 4K TV's with Moth-Eye-Technoloy and AQUOS 4K-Master Engine Pro|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br />LC-70UD1 || 3840x2160 || 60" <br />70" || 73,43 <br />62,94 || || Agostu de 2013 (Xapón) <br />Xunu de 2013 (Xapón) || 650&nbsp;000[[Yen|¥]] (~6500$ USD) <br />850&nbsp;000¥ (~8500$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- | Skyworth || TV || 39Y780O<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-138.html|títulu=Skyworth Y780O|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130829224301/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-138.html|fechaarchivu=2013-08-29}}</ref> <br />50Y780O <br />55Y780O <br />58Y780O || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />55" <br />58" || 112,97 <br />88,12 <br />80,11 <br />75,96 || || 2013 || 3.999元 CNY (~650$ USD)<ref>{{cita web |url=http://www.ultra-hdtv.net/skyworth-und-tcl-ultra-hd-fernseher-zum-schnappchenpreis/|títulu=Skyworth und TCL: Ultra HD Fernseher zum Schnäppchenpreis|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=ultra-hdtv.net|idioma=alemán}}</ref> <br />9.000元 CNY (~1.500$ USD) <br />11.000元 CNY (~1.800$ USD) <br />13.000元 CNY (~2.100$ USD) || HDMI 1.4 x3<br />DP |- | Skyworth || TV || 65Y810O<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-137.html|títulu=Skyworth Y810O|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130829223200/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-137.html|fechaarchivu=2013-08-29}}</ref> <br />84Y99UD<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-136.html|títulu=Skyworth Y99UD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130830021023/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-136.html|fechaarchivu=2013-08-30}}</ref> || 3840x2160 || 65" <br />84" || 67,78 <br />52,45 || || 2013 || 39.999元 CNY (~6.500$ USD) <br />99.999元 CNY (~16.300$ USD) || HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x2 |- | [[Sony]] || TV || XBR-55X900A<ref>{{cita web |url=http://store.sony.com/p/Sony-4K-TV-Ultra-HD/en/p/XBR55X900A|títulu=55" Class (54.6" diag) 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=store.sony.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-65X900A<ref>{{cita web |url=http://store.sony.com/p/Sony-4K-TV-Ultra-HD/en/p/XBR65X900A|títulu=65" Class (64.5" diag) 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=store.sony.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-84X900A || 3840x2160 || 55" <br />65" <br />84" || 80,11 <br />67,78 <br />52,45 || || Mayu de 2013 <br />Mayu de 2013 <br />Setiembre de 2012 || 4999,99$ USD <br />6999,99$ USD <br />25&nbsp;000$ USD || HDMI 1.4 x4 |- | Sony || TV || XBR-55X850A<ref>{{cita web|url=http://www.hardwarezone.com.ph/tech-news-sony-releases-cheaper-4k-uhdtv-x850-series|títulu=Sony Releases Cheaper 4K UHDTV X850 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hardwarezone.com.ph|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-65X850A || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || Ochobre de 2013 || 3000$ USD <br />4500$ USD || HDMI 2.0 x4 |- | [[TCL Corporation|TCL]] || TV || L50V8500A <br />L55V8500A <br />L65V8500A || 3840x2160 || 50" <br />55" <br />65" || 88,12 <br />80,11 <br />67,78 || || 2013 || 9.000元 CNY (~1500$ USD) <br />12&nbsp;000元 CNY (~2000$ USD) <br />27&nbsp;000元 CNY (~4400$ USD) || HDMI 1.4 x? <br />DP |- | TCL || TV || L39Y5690A <br />L50Y5690A <br />L55Y5690A <br />L65Y5690A || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />55" <br />65" || 112,97 <br />88,12 <br />80,11 <br />67,78 || || 2013 || <br />8600元 CNY (~1400$ USD) <br />9999元 CNY (~1600$ USD) <br /> || HDMI 1.4 x2 |- | TCL || TV || 7Y504D<ref>{{cita web |url=http://reviews.cnet.com/8301-33199_7-57595364-221/tcl-debúes-first-50-inch-4k-tv-under-a-grand/|títulu=TCL debúes first 50-inch 4K TV under a grand|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=reviews.cnet.com|idioma=inglés}}</ref> <br />Y5691<ref>{{cita web |url=http://www.techguide.com.au/menu-news-by-categories/televisions/1965-tcl-announces-sub-5000-65-inch-4k-led-smart-tv|títulu=TCL announces sub-$5000 65-inch 4K LED smart TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=techguide.com.au|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102192039/http://www.techguide.com.au/menu-news-by-categories/televisions/1965-tcl-announces-sub-5000-65-inch-4k-led-smart-tv|fechaarchivu=2 de xineru de 2014}}</ref> || 3840x2160 <br />4096x2160 || 50" <br />65" || 88,12 <br />71,24 || || Setiembre de 2013 || 999$ USD <br />4999$ USD || HDMI 1.4 x4 <br />HDMI 1.4 x3 |- | [[Thomson SA|Thomson]] || TV || 50UW9786<ref>{{cita web |url=http://www.audiovideohd.fr/actualites/9856-Thomson-50UW9786-55UW9786.html|títulu=Thomson W9 : TV Edge LED Ultra HD à prix abordable annoncée en France|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=audiovideohd.fr|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140105171644/http://www.audiovideohd.fr/actualites/9856-Thomson-50UW9786-55UW9786.html|fechaarchivu=2014-01-05}}</ref> <br />55UW9786 || 3840x2160 || 50" <br />55" || 88,12 <br />80,11 || || Ochobre de 2013 || 2499€ <br />3499€ || HDMI x? |- | Tongfang || TV || 65TX6000<ref>{{cita web |url=http://www.pcpop.com/doc/0/910/910680.shtml|títulu=Tongfang 65TX6000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcpop.com|idioma=chinu}}</ref> || 3840x2160 || 65" || 67,78 || || 2013 || || HDMI 1.4 x? |- | [[Toshiba]] || TV || Regza 55X3 (Xapón)<ref>{{cita web |url=http://www.electronichouse.com/article/toshiba_55-inch_glasses-free_4k_3dtv_ships_in_december/|títulu=Product News: Toshiba 55-inch Glasses-free 4K 3DTV Ships in December, by Grant Clauser|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=electronichouse.com|idioma=inglés}}</ref> <br />55ZL2G (Europa) || 3840x2160 || 55" || 80,11 || || Avientu de 2011 (Xapón) <br />Avientu de 2011 (Alemaña) <br />Marzu de 2012 (Europa) || 11&nbsp;730$ USD <br />7990€ || HDMI 1.4 x4 |- | Toshiba || TV || 58Z8X<ref name="ToshibaZ8X">{{cita web |url=http://4kfilme.de/toshiba-regza-z8x-serie-4k-fernseher/|títulu=Toshiba Regza Z8X Serie|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br />65Z8X<ref name="ToshibaZ8X"/> <br />84Z8X<ref name="ToshibaZ8X"/> || 3840x2160 || 58" <br />65" <br />84" || 75,96 <br />67,78 <br />52,45 || || Xunu de 2013 (Xapón) || 500&nbsp;000¥ (~5.899$USD) <br />750&nbsp;000¥ (~7299$ USD) <br />1&nbsp;680&nbsp;000¥ (~16&nbsp;430$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- | Toshiba || TV || 58L9363<ref>{{cita web |url=http://www.hdtvtest.co.uk/news/toshiba-84l9363-201303212759.htm|títulu=Toshiba Unveils 84L9363, 65L9363 & 58L9363 (9 Series) 4K TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hdtvtest.co.uk|idioma=inglés}}</ref> <br />65L9363 <br />84L9363 || 3840x2160 || 58" <br />65" <br />84" || 75,96 <br />67,78 <br />52,45 || || Setiembre de 2013 || 2999[[Llibra esterlina|£]] (~2700$ USD) <br />5499£ (~3700$ USD) <br />13&nbsp;999£ || HDMI x? |- | Vizio || TV || XVT551d<ref>{{cita web |url=http://www.bubblews.com/news/763037-product-review-vizio-xvt551d-ultra-hd-razor-3d-led-smart-tv|títulu=Product Review – VIZIO XVT551d Ultra HD Razor 3D LED Smart TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=bubblews.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XVT651d <br />XVT701d || 3840x2160 || 55" <br />65" <br />70" || 80,11 <br />67,78 <br />62,94 || || Q1 2014 || || HDMI x? |- | Westinghouse || TV || || 3840x2160<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/01/09/westinghouse-110-inch-4k-hdtv/|títulu=Westinghouse's 110-inch 4K television costs $300,000, is built to order (eyes-on|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 110" || 40,05 || || 2013 || 300&nbsp;000$ USD || HDMI x? |} === Proyeutores === [[Ficheru:4K DLP CINEMA. A Texas Instruments Technology - Photo Philippe Binant.jpg|thumb|4K DLP CINEMA (Texas Instruments)]] {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Barco || Proyeutor DLP || DP4K-23B<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2383|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Digital cinema projectors &#124; DP4K-23B|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />DP4K-32B<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2310|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Digital cinema projectors &#124; DP4K-32B|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />SIM 10<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2333|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Simulation projectors &#124; SIM 10|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-12<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2442|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-12|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-23<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2436|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-23|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-32<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2437|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-32|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 <br />3840x2160 <br />3840x2400 <br />3840x2160 <br />3840x2160 <br />3840x2160 || Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 32m/105&nbsp;ft <br />&nbsp; <br />Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 32m/105&nbsp;ft || varia <br />varia <br />varia <br />varia <br />varia <br />varia || 24 de marzu de 2011 <br />24 de marzu de 2011 <br />29 de payares de 2010 <br />11 de xunetu de 2011 <br />11 de xunetu de 2011 <br />11 de xunetu de 2011 || || [[DVI-D]] x2, [[3G-SDI]] <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DLDVI-D x4 <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DVI-D x2, 3G-SDI |- | Christie || Proyeutor DLP || D4K35<ref>{{enllaz rotu|1=www.christiedigital.com|2=http://www.christiedigital.com/SupportDocs/Anonymous/Christie-D4K35-Brochure.pdf}}</ref> || 3840x2160 || Hasta 30.5m || varia || || || 3G HD-SDI x2 o x4, [[HDMI]] 1.3 x2 |- | Christie || Proyeutor DLP || MIRAGE D4K25 or D4K35 3d 120&nbsp;Hz<ref>{{enllaz rotu|1=www.christiedigital.com|2=http://www.christiedigital.com/SupportDocs/Anonymous/Christie-Mirage-4K25-and-4K35-brochure.pdf}}</ref> || 4096x2160 || Hasta 30.5m || varia || || || 4× Twin DisplayPort input card - Dual link DVI input card - Twin HDMI input card |- | [[NEC]] || Proyeutor DLP || NC3240S<ref>{{cita web |url=http://www.nec-display.com/ap/en_projector/dlpcinema/nc3240s/spec.html|títulu=NC3240S: DLP Cinema Projector|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=nec-display.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103014309/https://www.nec-display.com/ap/en_projector/dlpcinema/nc3240s/spec.html|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref> || 3840x2160 || Hasta 32&nbsp;m (105&nbsp;ft) || varia || 24 de marzu de 2011 || || HD-SDI x4, DVI-D x2 |- | REDray || Proyeutor láser<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/04/16/redray-4k-cinema-laser-hands-on/|títulu=REDray 4K cinema laser projector and player eyes-on|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=nec-display.com|idioma=inglés}}</ref> || || || || || 2013 (?) || 10&nbsp;000$ USD || HDMI x? |- | [[Sony]] || Proyeutor SXRD || VPL-VW1000YE || 3840x2160 || varia || varia || Avientu de 2011 || 25.000$ USD || HDMI x2 |} === Videocámaras === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Megapíxeles!! Soporte grabación !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Conexones |- | [[Panasonic]] || Videocámara || HC-X1000<ref>{{cita web |url=http://www.panasonic.com/es/corporate/noticies/articles/201409-articles-panasonic-presenta-la-videocamara-hc-x1000-con-funciones-profesi.html/|títulu=Panasonic presenta la videocámara HC-X1000 con funciones profesionales y teunoloxía 4K|fechaaccesu=3 de setiembre de 2014|editorial=panasonic.com|idioma=castellanu}}</ref> || 4096x2160 || 18,91 || SDHC/SDXC || Setiembre de 2014 || 3000€ EUR || AV, HDMI, XLR, USB |} === Móviles === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu pantalla !! Resolvimientu cámara !! Mega- píxeles!! Soporte grabación !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Conexón |- | Sony || Celular || [[Sony Xperia Z5 Premium]] || 3840x2160 (5,5") || 3840x2160 || 23 || || || || |- | Apple || Celular || [[iPhone 6s]], [[iPhone 6s Plus|6s Plus]], [[iPhone SE]] y [[iPhone 7, 7 Plus]] || 1334x750 (4,7"), 1920 × 1080 (5,5") y 1136 x 640 (4,0<nowiki>''</nowiki>)|| 3840x2160 || 12 || 4K 30 fps | || || |- | Samsung || Celular || Galaxy s5 LTE-A G906S, [[Galaxy s6]] y [[Galaxy s7 y s7 Edge]]|| 2560x1440 (5,1") || 3840x2160 || 16 || || || || Galaxy Grand Prime |- | Sony || Celular || Xperia Z3 || 1920x1080 (5,2") || 3840x2160 || 20.7 || || || || |- | LG || Celular || [[G3]], y [[LG G4|G4]]|| 2560x1440 (5,5") || 3840x2160 || 16 || || || || |- | LG || Celular || [[G5]]|| 2560x1440 (5,3") || 3840x2160 || 16.5 || 4k 30 fps || Abril de 2016 || || USB-C |- | LG || Celular || [[G6]]|| 2880x1440 (5,7") || 4160x3120 || 13 || 4K 30 fps || Abril de 2017 || || USB-C |- | Huawei || Celular || [[Nexus 6P]]|| 2560x1440 (5,7") || 3840x2160 || 12.3 || || || || |- | Samsung || Celular || [[Galaxy Note 5]]|| 2560x1440 (5,7") || 3840x2160 || 16 || || || || |- | Motorola || Celular || [[Moto Z]], [[Moto G]]|| 1920x1080 (5,5") || 3840x2160 || 13 || 4k 30 fps | || || |- | HTC || Celular || [[One M9]]|| 1920x1080 (5,0") || 3840x2160 || 20 || || || || |- | Xiaomi || Celular || [[El mio 4]]|| 1920x1080 (5,0") || 3840x2160 || 13 || || || || |- | ZTE || Celular || [[Axon Lux]]|| 2560x1440 (5,5") || 3840x2160 || 13 || || || || |- | Microsoft || Celular || [[Lumia 950 XL]] || 2560x1440 (5.7") || 3840x2160 || 20 || || Ochobre de 2015 || || |- |[[BlackBerry|Blackberry]] |Celular |[[BlackBerry Priv|PRIV]] |2560x1440 (5.4") |3840x2160 |21 |4k 30fps | | | |- |[[BlackBerry|Blackberry]] |Celular |[[Blackberry DTEK60|DTEK60]] |2560x1440 (5.5") |3840x2160 |21 |4k 30fps |ochobre de 2016 | |UBS-C |} == Ver tamién == * [[Cine dixital]] * [[Ultra alta definición]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{cita llibru |apellíu = Carrasco|nome = Jorge|enllaceautor = Jorge Carrasco González|títulu = Cine y televisión dixital. Manual téunicu|editorial = Edicions de la Universidá de Barcelona|añu = 2010|ubicación = Barcelona|isbn = 978-84-475-3457-9}} {{cita llibru |apellíu = Castillo |nome = José María|enllaceautor = José María Castillo|títulu = Televisión, realización y llinguaxe audiovisual. |url=|fechaaccesu=|añu = 2016|editorial = Institutu RTVE |isbn= 978-84-88788-96-2 |editor=|ubicación=|páxina=|páxina= 355-356|idioma=}} {{Tradubot|Resolución 4K}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Teunoloxía de videu y cine]] [[Categoría:Formatos de videu]] eo6nf21z7dui3za89x5cmxmzb7r9nl2 0 131548 4496416 4130614 2026-05-26T06:08:21Z Limotecariu 735 4496416 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ángela Molina Tejedor''' {{nym}} ye una [[actriz]] [[España|española]] perteneciente a una conocida dinastía d'artistes. Los sos empiezos cinematográficos, qu'inclúin trabayos pa [[Luis Buñuel]] y Manuel Gutiérrez Aragón, #convertir nuna de les actrices más representatives de la Transición Española. Rueda tamién n'Italia, [[Francia]] y [[América Llatina|Llatinoamérica]], superando'l centenar de películes y atesorando premios como'l David de Donatello de l'Academia [[Italia|italiana]] y la Concha de Plata del Festival de San Sebastián. Tien cinco nominaciones a los [[Premios Goya]].<ref>AGUILAR, Carlos; GENOVER, Jaume (1992). ''El cine español en sus intérpretes''. Madrid: Verdoux. ISBN 978-84-604-2509-0.{{cita llibru |apellíu=AGUILAR |nome=Carlos|apellíu2=GENOVER|nome2=Jaume |títulu=El cine español en sus intérpretes|ubicación=Madrid|editorial=Verdoux |añu=1992|isbn=978-84-604-2509-0}}</ref> Concediéron-y el Premiu Nacional de Cinematografía en 2016.<ref>{{cita web |url=http://www.diariosur.es/culturas/cine/201607/14/ministerio-educacion-falla-premio-20160714003210-rc.html|fecha=13 de xunetu de 2016 |títulu=Ángela Molina, Premiu Nacional de Cinematografía |fechaaccesu=14 de xunetu de 2016}}</ref> == Biografía == Naz en Madrid el 5 d'ochobre de 1955. Tercera de los ocho fíos del [[cantante]] y actor Antonio Molina, los sos hermanos Paula, Miguel, Mónica y Noel tamién se dediquen a la interpretación y a la música. La so fía Olivia Molina ye igualmente actriz. === Empiezos === Estudia ballet clásicu, danza española y Arte Dramático na Escuela Cimera de Madrid. Trabaya nel [[circu]] en Francia y se diploma como profesora de baille clásicu español antes d'apaecer na so primer película, ''Nun vas matar'' (César F. Ardavín, 1974), arriendes de un reportaxe fotográficu publicáu en ''[[Fotograma|Fotogrames.]]'' A puntu de cumplir diecinueve años, la so dedicación al cine ye absoluta en delantre. Llegada la Transición, trata de desvenceyase de la puxanza comercial del destape y enfoca la so carrera escontra producciones qu'axunten cierta calidá y compromisu, de cutiu de temática social, política o histórica, motivada pol pensamientu qu'acompaña cada guión.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1975/08/30/047.html|fecha=30 d'agostu de 1975|editor=[[ABC (periódicu)|Diario ABC]] |títulu=Ídolos sin pedestal: Ángela Molina, hermosa pero sin sexy |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1976/01/18/149.html|fecha=18 de xineru de 1976|editor=Diario ABC |títulu=Ángela Molina y sus inquietudes |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> En 1976 refuga protagonizar ''Cambéu de sexu'', de Vicente Aranda, mientres asume papeles relevantes en ''La ciudá quemada'', d'Antoni Ribas y en ''Les llargues vacaciones del 36'', de Jaime Camino. Un añu antes ye propuesta pal papel qu'interpreta Alicia Sánchez en ''Furtivos'', de José Luis Borau, con quien más tarde trabaya en ''La Sabina'' (1979). [[Luis Buñuel]] #escoyer en 1977 pa protagonizar, al pie de Fernando Rey, ''Esi escuru oxetu del deséu'', película que-y apurre #sonadía internacional y ábre-y les puertes de la cinematografía europea. Nella comparte personaxe cola actriz francesa Carole Bouquet y exhibe un temperamentu vivo y enigmático, que depués trata de combinar col so aspeutu duce y nidio. Buñuel afirma d'ella que tien «la cara d'una virxe pagana», afitando asina'l mitu de muyer instintiva y pasional que caltién na so mirada ciertu primitivismu.<ref>BORAU, José Luis, dir.; Academia de las Artes y las Ciencias Cinematográficas de España (1998) ''Diccionario del cine español''. Alianza Editorial.</ref> === Reconocencia internacional === Na década de 1980 #convertir en cara habitual de la gran pantalla, reafita la so presencia n'España y #ampliar en Francia ya Italia, con incursiones nel cine alemán y norteamericanu. Fala dellos idiomes, polo que de cutiu nun precisa ser doblada. Intervién n'Operación #Ogro, de Gillo Pontecorvo; en ''Bearn o La sala de las muñecas'', de Jaime Chávarri, encarna a ''La Bella Otero'' nuna coproducción española pa la televisión italiana y rueda a les órdenes de Jaime de Armiñán, Luigi Comencini, Ricardo Franco, Marco Bellocchio, Bigas Luna o Lina Wertmüller.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1983/10/09/129.html|fecha=9 d'ochobre de 1983 |títulu=''Lo que más agradezco a mis padres es ese amor incondicional...'' |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Una granible collaboración col direutor Manuel Gutiérrez Aragón afita la so carrera y afonda nel so potencial dramáticu por aciu papeles principales en ''Camada negra'', ''El corazón del monte'', ''Demonios nel xardín'' y ''La metá del cielu'', obres que componen una semeya [[Alegoría|alegórica]] de la España ominosa del [[franquismu]] y nes que la ideoloxía, el nucleu familiar y la presencia femenina cobren especial importancia. «Eses películes marcaron la mio alma y la mio forma de trabayar», diría más tarde l'actriz.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1998/02/07/cultura/886806011_850215.html|fecha=7 de febreru de 1998 |títulu=Carlos Heredero retrata la filmografía de Gutiérrez Aragón |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Los sos numberosos compromisos profesionales tórguen-y aceptar otres propuestes, como la de [[Carlos Saura]] pa protagonizar ''Carmen'' en 1983. Tamién opta primeramente al personaxe de Verónica Forqué en ''¿Qué he hecho yo para merecer esto?'', de [[Pedro Almodóvar]], y al de Victoria Abril en ''Padre nuesu'', de Francisco Regueiro. En 1985 concédese-y el Gran Premiu de la Crítica de Nueva York y en 1986 recibe'l David de Donatello que da l'Academia de Cine d'Italia pola película Camorra: Contautu en Nápoles.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1986/08/18/065.html|fecha=18 d'agostu de 1986 |títulu=El 'David de Donatello' a los pies de Ángela Molina |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Conviértese asina na primer actriz estranxera gallardoniada por una producción italiana, imponiéndose a Giulietta Masina y a la noruega Liv Ullmann, tamién ganadora na mesma categoría al añu siguiente. Pol mesmu trabayu gana'l premiu ''Nastro d'argento'' qu'apurren los periodistes cinematográficos italianos. En 1986 consigue coles mesmes la Concha de Plata a la meyor actriz por La #metá del cielu nel Festival de San Sebastián, siendo tamién nomada na 1ª edición de los Premios Goya, na que resulta premiada Amparo Rivelles. === Artista multidisciplinar === Prueba suerte nel mundu del cantar: publica'l discu ''Coles defenses rotes'' y canta ''Muertos d'amor'' a dúu con [[Georges Moustaki]]. Sicasí, ye nos dos apurres de ''Las cosas del querer'' (Jaime Chávarri, 1989 y 1995), onde desenvuelve con ésitu la so faceta musical, dando vida a un personaxe bien queríu na so carrera. Poco antes rueda ''Esquilache'', que protagoniza Fernando Fernán Gómez pa Josefina Molina.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1989/11/05/078.html|fecha=5 de payares de 1989 |títulu="He llegado a abofetear a un direutor" |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Considerada una de les actrices españoles meyor pagaes al pie d'[[Ana Belén]] y Victoria Abril, espacia los sos trabayos nacionales a partir de 1990, coincidiendo cola so negativa a protagonizar la versión de Bigas Luna de ''Las edades de Lulú'' polo escabroso de delles escenes.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1990/05/22/cultura/643327209_850215.html|fecha=22 de mayu de 1990 |títulu=Ángela Molina rechaza protagonizar ''Las edades de Lulú'' porque 'es un porno' |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Destaca en ''Sandino'', de Miguel Littín, que narra la vida del líder revolucionariu nicaraguanu y fora de les nueses fronteres n'El home que perdió la so solombra, de Alain Tanner, al pie de Francisco Rabal. Trabaya con [[Marcello Mastroianni]] en ''-y voleur d'enfants'' y apaez en 1492: Conquest of Paradise, superproducción de [[Ridley Scott]] que protagoniza Gérard Depardieu. Con [[Viggo Mortensen]] rueda ''Gimlet'' en 1995. Tarda en da-y el sí a Pedro Almodóvar y #facer pa la so película ''Carne trémula'' (1997), un trabayu que nun se #alloñar del tou de la moza sensual de los sos empiezos, pero #averar yá a la muyer madura, marcada poles buelgues de la vida, que representa más palantre. Consigue asina'l so cuartu Fotogrames de Plata y llogra una cuarta candidatura al Goya. Darréu, protagoniza la comedia televisiva ''Hermanes'' y ufierta un variáu rexistru en proyeutos bien desemeyaos, de cutiu independientes y comprometíos, #tanto españoles como estranxeros. Destaquen ''El mar'', Puntu de mira (One of the Hollywood Ten), ''Sagitario'', ''Al sur de Granada'', ''Los Borgia'' y ''La caxa''.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/2004/08/24/081.html|fecha=24 d'agostu de 2004 |títulu=''Amo al cine más que nunca'' |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> En 2007 estrena ''El destino de Nunik'', crónica del [[xenocidiu armeniu]] al cargu de Paolo y Vittorio Taviani que protagoniza al pie de #Paz Vega, amás d'encarnar a una combativa asistente social na serie de televisión francesa ''La Commune.'' En collaborando en dos películes de [[Giuseppe Tornatore]], repite con Almodóvar en ''Los abrazos rotos'', dando vida a la madre de [[Penélope Cruz]]. Con Emilio Gutiérrez Caba encabeza la repartida de la serie de La 1 ''Gran Reserva'' (2010-2013).<ref>{{cita web |url=http://www.fotogramas.es/Peliculas/Carne-de-neon/Angela-Molina-Nunca-he-sabido-muy-bien-lo-que-es-el-miedo|fecha=19 de xineru de 2011 |títulu=''Nunca he sabido muy bien lo que es el miedo'' |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Sigue venceyada al cine d'autor y asegura preferir «el cine de direutores que cunten daqué porque, si nun lu faen, españen...».<ref>[//es.wikipedia.org/wiki/Vicente_Molina_Foix MOLINA FOIX], Vicente (2007). ''El cine de las sábanas húmedas''. Espejo de Tinta. ISBN 978-84-96892-10-1.{{cita llibru |apellíu=[[Vicente Molina Foix|MOLINA FOIX]] |nome=Vicente |títulu=El cine de las sábanas húmedas|editorial=Espejo de Tinta |añu=2007|isbn=978-84-96892-10-1}}</ref> En reconocencia a la so estensa carrera cinematográfica, recibe en 2002 el primer Premiu Málaga dau nel marcu del Festival de Cine Español de Málaga ya inaugura un monolitu nel so honor nel ''Paséu'' ''[[Antonio Banderas]]'' de la ciudá andaluza. ==== Teatru ==== En 2002 llega la so primer incursión teatral nel Festival de Teatru Clásicu de Mérida col espectáculu Troya, sieglu XXI, de Jorge Márquez.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=T9fgAKZ-Rxc ''Troya, siglo XXI''. XLVIII Festival de Teatro Clásico de Mérida (2002).]</ref> En 2005 encarna a la engañadora Mrs. Robinson n'El Graduáu, montaxe que dirixe Andrés Lima y comparte cola so fía Olivia en papeles antagónicos. Torna tres años dempués a los escenarios con ''La dama del mar'', adautación de [[Susan Sontag]] del testu de [[Henrik Ibsen]] so la direición de Robert Wilson. ==== Familia ==== Ángela Molina tien cinco fíos, trés nacíos de la so primer unión col fotógrafu y realizador francés Hervé Tirmarche: Olivia (1980), Mateo (1982) y Samuel (1987); y dos, Antonio (1995) y María Isabel (2003) col so actual home, l'empresariu ibicenco d'orixe canadiense Leo Blakstad. En 2012 naz la so primer nieta, fía d'Olivia y l'actor Sergio Mur. == Filmografía == {| |- style="vertical-align: top;" | * ''[[El árbol de la sangre]]'', de [[Julio Médem]] (2018). * ''[[El último traje]]'', de [[Pablo Solarz]] (2017). * ''[[El otro hermano]]'', d'[[Adrián Caetano]] (2017). * ''[[Tini: El gran cambio de Violetta]]'', de [[Juan Pablo Buscarini]] (2016). * ''[[Nessuno si salva da solo]]'', de [[Sergio Castellitto]] (2015). * ''[[Murieron por encima de sus posibilidades]]'', d'[[Isaki Lacuesta]] (2015). * ''[[Lejos de los hombres]] (Loin des hommes)'', de [[David Oelhoffen]] (2014). * ''[[Amaro amore]]'', de [[Francesco Henderson Pepe]] (2013). * ''[[Indeleble / Nieulotne (Lasting)]]'', de [[Jacek Borcuch]] (2013). * ''[[Blancanieve (película)|Blancanieve]]'', de [[Pablo Berger]] (2012). * ''[[Miel de naranjas]]'', d'[[Imanol Uribe]] (2012). * ''[[Memoria de mis putas tristes]]'', de [[Henning Carlsen]] (2012). * ''[[Vidas pequeñas]]'', d'[[Enrique Gabriel]] (2011). * ''[[Carne de neón]]'', de [[Paco Cabezas]] (2011). * ''[[The Way (película de 2010)|El camino]]'' (''The Way''), d'[[Emilio Estévez]] (2010). * ''[[Barbarossa (película)|Barbarossa]]'', de [[Renzo Martinelli]] (2009). * ''[[Baarìa]]'', de [[Giuseppe Tornatore]] (2009). * ''[[Los abrazos rotos]]'', de [[Pedro Almodóvar]] (2009). * ''[[Diario de una ninfómana (película)|Diario de una ninfómana]]'', de [[Christian Molina]] (2008). * ''[[Un château en Espagne]]'', d'[[Isabelle Doval]] (2008). * ''[[14, Fabian Road]]'', de [[Jaime de Armiñán]] (2008). * ''[[El destino de Nunik]]'', de [[hermanos Taviani|Paolo y Vittorio Taviani]] (2007). * ''[[La caja]]'', de [[Juan Carlos Falcón]] (2007). * ''[[La desconocida]]'' (''La sconosciuta''), de [[Giuseppe Tornatore]] (2006). * ''[[La sacra famiglia]]'', de [[Raffaele Mertes]] (2006). * ''[[Los Borgia]]'', d'[[Antonio Hernández]] (2006). * ''[[El triunfo]]'', de [[Mireia Ros]] (2006). * ''[[Al sur de Granada]]'', de [[Fernando Colomo]] (2003). * ''[[El verano de Anna]]'' (''Annas Sommer''), de [[Jeanine Meerapfel]] (2002). * ''[[Carnages]]'', de [[Delphine Gleize]] (2002). * ''[[Nowhere (película)|Nowhere]]'', de [[Luis Sepúlveda]] (2002). * ''[[Piedras (película)|Piedras]]'', de [[Ramón Salazar]] (2002). * ''[[Un delitto impossibile]]'', d'[[Antonio Luigi Grimaldi]] (2001). * ''[[Malefemmene]]'', de [[Fabio Conversi]] (2001). * ''[[Punto de mira|Punto de mira (One of the Hollywood Ten)]]'', de [[Karl Francis]] (2001). * ''[[Sagitario (película)|Sagitario]]'', de [[Vicente Molina Foix]] (2001). * ''[[L'origine du monde]]'', de [[Jérôme Enrico]] (2001). * ''[[A propósito de Buñuel]]'', de [[José Luis López-Linares]] y [[Javier Rioyo]] (2000). * ''[[El mar (película)|El mar]]'', d'[[Agustí Villaronga]] (2000). * ''[[Jara (película)|Jara]]'', de [[Manuel Estudillo]] (2000). * ''[[El viento se llevó lo que]]'', d'[[Alejandro Agresti]] (1998). * ''[[Carne trémula]]'', de [[Pedro Almodóvar]] (1997). * ''[[Sin querer]]'', de [[Ciro Cappellari]] (1997). * ''[[Edipo alcalde]]'', de [[Jorge Alí Triana]] (1996). * ''[[Gimlet (película)|Gimlet]]'', de [[José Luis Acosta]] (1995). * ''[[¡Oh, cielos!]]'', de [[Ricardo Franco]] (1995). * ''[[Las cosas del querer 2]]'', de [[Jaime Chávarri]] (1995). * ''[[Con los ojos cerrados]]'' (''Con gli occhi chiusi''), de [[Francesca Archibugi]] (1994). * ''[[El baile de las ánimas]]'', de [[Pedro Carvajal y Urquijo|Pedro Carvajal]] (1994). * ''[[Mal de amores (película)|Mal de amores]]'', de [[Carlos Balagué]] (1993). </td><td valign=top> * ''[[Coitado do Jorge]]'', de [[Jorge Silva Melo]] (1993). * ''[[1492: La conquista del paraíso]]'', de [[Ridley Scott]] (1992). * ''[[Krapatchouk - Al este del desdén]]'', d'[[Enrique Gabriel]] (1992). * ''[[Una mujer bajo la lluvia]]'', de [[Gerardo Vera]] (1992). * ''[[El ladrón de niños (Francia)|El ladrón de niños]]'' (''Le voleur d'enfants''), de [[Christian de Chalonge]] (1991). * ''[[El hombre que perdió su sombra]]'', d'[[Alain Tanner]] (1991). * ''[[Martes de Carnaval (película de 1991)|Martes de Carnaval]]'', de [[Fernando Bauluz]] y [[Pedro Carvajal y Urquijo|Pedro Carvajal]] (1991). * ''[[Sandino (película)|Sandino]]'', de [[Miguel Littín]] (1991). * ''[[La batalla de los Tres Reyes]]'' (''Tambores de fuego''), de [[Souheil Ben-Barka]] y [[Uchkun Nazarov]] (1990). * ''[[Volevo i pantaloni]]'', de [[Maurizio Ponzi]] (1990). * ''[[Las cosas del querer]]'', de [[Jaime Chávarri]] (1989). * ''[[La barbare]]'', de [[Mireille Darc]] (1989). * ''[[Los ángeles (1989)|Los ángeles]]'', de [[Jacob Berger]] (1989). * ''[[Río Negro (película)|Río Negro]]'', d'[[Atahualpa Lichy]] (1989). * ''[[Barroco (película)|Barroco]]'', de [[Paul Leduc]] (1989). * ''[[Esquilache (película)|Esquilache]]'', de [[Josefina Molina]] (1989). * ''[[Via Paradiso]]'', de [[Luciano Odorisio]] (1988). * ''[[Luces y sombras]]'', de [[Jaime Camino]] (1988). * ''[[Laura, del cielo llega la noche]]'', de [[Gonzalo Herralde]] (1987). * ''[[Fuegos (película)|Fuegos]]'', d'[[Alfredo Arias]] (1987). * ''[[La sposa era bellissima]]'', de [[Pál Gábor]] (1987). * ''[[Calles de oro|Streets of Gold]]'' (''Calles de oro''), de [[Joe Roth]] (1986). * ''[[La mitad del cielo]]'', de [[Manuel Gutiérrez Aragón]] (1986). * ''[[El río de oro]]'', de [[Jaime Chávarri]] (1986). * ''[[Lola (1986)|Lola]]'', de [[Bigas Luna]] (1986). * ''[[Camorra: Contacto en Nápoles]]'' (''Un complicato intrigo di donne, vicoli e delitti''), de [[Lina Wertmüller]] (1986). * ''[[Bras de fer]]'', de [[Gérard Vergez]] (1985). * ''[[Fuego eterno (película)|Fuego eterno]]'', de [[José Ángel Rebolledo]] (1984). * ''[[Bearn o La sala de las muñecas]]'', de [[Jaime Chávarri]] (1983). * ''[[Dies rigorose Leben]]'', de [[Vadim Glowna]] (1983). * ''[[Demonios en el jardín]]'', de [[Manuel Gutiérrez Aragón]] (1982). * ''[[Gli occhi, la bocca]]'', de [[Marco Bellocchio]] (1982). * ''[[Kaltgestellt]]'' (''Marginado''), de [[Bernhard Sinkel]] (1980). * ''[[Operación Ogro (película)|Operación Ogro]]'', de [[Gillo Pontecorvo]] (1980). * ''[[La Sabina]]'', de [[José Luis Borau]] (1979). * ''[[Le buone notizie]]'', d'[[Elio Petri]] (1979). * ''[[El corazón del bosque]]'', de [[Manuel Gutiérrez Aragón]] (1979). * ''[[La portentosa vida del pare Vicent]]'', de [[Carles Mira]] (1978). * ''[[Viva/muera Don Juan]]'', de [[Tomás Aznar]] (1978). * ''[[El hombre que supo amar]]'', de [[Miguel Picazo]] (1978). * ''[[Los restos del naufragio]]'', de [[Ricardo Franco]] (1978). * ''[[El gran atasco]]'' (''L'ingorgo - Una storia impossibile''), de [[Luigi Comencini]] (1978). * ''[[A un dios desconocido]]'', de [[Jaime Chávarri]] (1977). * ''[[Ese oscuro objeto del deseo]]'', de [[Luis Buñuel]] (1977). * ''[[Nunca es tarde (película)|Nunca es tarde]]'', de [[Jaime de Armiñán]] (1977). * ''[[Camada negra]]'', de [[Manuel Gutiérrez Aragón]] (1977). * ''[[Las largas vacaciones del 36]]'', de [[Jaime Camino]] (1976). * ''[[La ciudad quemada]]'', d'[[Antoni Ribas]] (1976). * ''[[Las protegidas]]'', de [[Francisco Lara Polop]] (1975). * ''[[No quiero perder la honra]]'', d'[[Eugenio Martín]] (1975). * ''[[No matarás (película de 1975)|No matarás]]'', de [[César Fernández Ardavín]] (1974). |} == Referencies == {{llistaref|2}} {{NF|1955||Molina, Angela}} [[Categoría:Actores y actrices de Madrid]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 6rfaj128aqfqwkq5w1z3ysqwa962uol 0 136820 4496474 4492834 2026-05-26T07:08:56Z Limotecariu 735 4496474 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'erupción | nome = Erupción del volcán de Fueu de 2018 | semeya = A Deadly Eruption Rocks Guatemala, acquired June 3, 2018.png | tamañu = | pie de semeya = Erupción del [[volcán de Fueu]], [[3 de xunu]] de [[2018]]. | VEI = 4 | volcán = [[Volcán de Fueu]] | allugamientu = {{GTM}} | fecha = {{fecha|3|6|2018}}, 11:00 ~([[UTC -6]]) | duración = | tipo = [[Erupción Vulcaniana]] | daño = | víctimes = 319 muertos, según cifres oficiales; y miles, según los pobladores afeutaos. | mapa_loc = Guatemala }} [[Ficheru:Volcán de Fuego.jpg|280px|thumb|derecha|[[Volcán de Fueu]].]] La '''erupción del [[volcán de Fueu]] de 2018''' foi un eventu volcánicu asocedíu na llende departamental ente Chimaltenango, Escuintla y Sacatepéquez en [[Guatemala]] el [[3 de xunu]] de [[2018]]. La erupción causó la muerte de más de 300 persones<ref>{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Xube a 99 el saldu de muertos per erupción del Volcán de Fueu|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/274653-saldu-muertos-erupcion-volcan-guatemala|fecha=6 de xunu de 2018|fechaaccesu=6 de xunu de 2018|periódicu=RT Noticies|idioma=es-PE}}</ref> y dexó dellos mancaos. Ente los llugares más afeutaos tán les aldegues, caseríos y colonies aledañas al Volcán munches d'elles pertenecientes al conceyu de Escuintla, Alotenango y San Pedro Yepocapa, que fueron soterraes polos violentos fluxos piroclásticos. Adicionalmente, dos mil persones fueron evacuaes a albergues temporales.<ref>{{Cita web|url=https://regeneracion.mx/guatemala-al-menos-seis-muertos-por-la-erupcion-del-volcan-de-fueu/|títulu=Guatemala: siquier 6 muertos y decenes de mancaos per erupción del volcán de Fueu|fechaaccesu=3 de xunu de 2018|fecha=3 de xunu de 2018|editorial=Rexeneración}}</ref> Esta erupción foi catalogada como la más grande del volcán de Fueu dende [[Erupción del volcán de Fueu de 1974|l'asocedida en 1974]].<ref>{{Cita web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-44350974|títulu=Guatemala volcano: Dozens die as Fueu volcano erupts|fechaaccesu=3 de xunu de 2018|fecha=3 de xunu de 2018|editorial=BBC News|idioma=inglés}}</ref> == Erupción == El volcán de Fueu presentó actividá dende les 6:00 del domingu 3 de xunu de 2018, con una columna de ceniza qu'algamó ente los 15-17 quilómetros d'altor sobre'l nivel del mar a eso dempués de les 11:00. Pasáu'l mediudía'l volcán de Fueu aumentó entá más les esplosiones y cantidá de Fluxos Piroclásticos y afectó los departamentos de [[Sacatepéquez]], [[Chimaltenango (departamentu)|Chimaltenango]] y la [[Ciudá de Guatemala]], pasáu unos minutos la ceniza llegó a los departamentos de [[Escuintla (departamentu)|Escuintla]], [[Quiché (Guatemala)|Quiché]], [[El Progresu (Guatemala)|El Progresu]], [[Alta Verapaz]] y [[Baxa Verapaz]] al norte del país. Depués del pasar de les hores reportóse que la ceniza cayó nos 22 departamentos del país. Tamién se reportó cayida de ceniza nel occidente de [Honduras], l'occidente y capital de [El Salvador] y n'árees de Chiapas, [Méxicu]. Esto por cuenta de los vientos a gran altor qu'esvalixen la ceniza fina a mayor altor y mayores distancies. Alredor de les 15:00 la cayida tradicional por onde cuerre la llava llamáu «Fuécara Grande» (Los Llábanos) enchióse y el material piroclástico enchióse llegando a delles comunidaes vecines, siendo la comunidá llamada El Rodiu la más afeutada. El [[fluxu piroclástico]] soterró a los pueblos de La Xunta, Alotenango y San Miguel Los Llotes y les carreteres que lleguen a esos pueblos, deteniendo los llabores de rescate mientres la nueche.<ref name=":0">{{Cita noticia|títulu=Dozens die as Guatemala volcano erupts|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-44350974|fecha=4 de xunu de 2018|fechaaccesu=5 de xunu de 2018|periódicu=BBC News|idioma=en-GB}}</ref> La fase esplosiva empecipió dempués de les 16:00 h. A les 16:20 h. suspendiéronse los vuelos nel [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] pola presencia de ceniza na pista.<ref>{{Cita web|url=http://www.prensalibre.com/ciudaes/escuintla/la-erupcion-volcan-de fueu muertu-cóbrase-les primeres-victimas|títulu=Conred alza a 25 los finaos por erupción del Volcán de Fueu|fechaaccesu=3 de xunu de 2018|autor=Enrique Paredes|fecha=3 de xunu de 2018|editorial=Prensa Libre}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44350619|títulu=Guatemala: siquier 25 muertos tres una erupción del volcán de Fueu|fechaaccesu=3 de xunu de 2018|autor=BBC|fecha=3 de xunu de 2018}}</ref> Envalórase que más de 1.7 millones de persones fueron afeutaes pola ceniza.<ref name=":0" /> == Reacciones == * {{ARG}}: El gobiernu d'Arxentina unvió los sos más sentíes condolencias y fixo los votos pa la puesta recuperación de los damnificados.<ref>[http://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=184358&SEO=arxentina-envia-condolencias-a-guatemala-por-victimas-del-volcan Arxentina unvia condolencias a Guatemala por víctimes del volcán]</ref> *{{BOL}}: El [[presidente de Bolivia]], [[Evo Morales Ayma]], dio los sos condolencias al pueblu de Guatemala y tuiteó: «Espresamos la nuesa solidaridá col hermanu pueblo de #Guatemala y el so gobiernu, ante'l llamentable saldu de muertos y mancaos pola erupción del volcán de fueu. Les nueses condolencias a les families de les víctimes del accidente provocáu por esi fenómenu natural».<ref>{{Cita web |url=http://www.tiempo21.cu/2018/06/04/morales-solidaridad-guatemala-volcan/ |títulu=Morales espresa solidaridá con Guatemala tres erupción de volcán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231209151534/https://www.tiempo21.cu/2018/06/04/morales-solidaridad-guatemala-volcan/ |fechaarchivu=2023-12-09 }}</ref> *{{BRA}}: El gobiernu de Brasil espresó la so solidaridá col pueblu y autoridaes de Guatemala poles sensibles perda.<ref>[http://prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=184503&SEO=brasil-solidarizar con-guatemala-por-erupcion-de-volcan Brasil solidarizar con Guatemala por erupción de volcán]</ref> *{{CAN}}: El gobiernu de Canadá ufiertó los sos condolencias y el so pésame al gobiernu de Guatemala.<ref>[https://www.eldiario.es/sociedad/Canada-fondes-condolencias-Guatemala-volcanica_0_779022100.html Canadá ufierta los sos "fondes condolencias" a Guatemala pola erupción volcánica]</ref> *{{CHI}}: El gobiernu de Chile y el Ministru de Minería, [[Baldo Prokurica]], ufiertó la so ayuda y teunoloxía pa monitorear l'actividá del volcán y asina evitar más perdes humanes.<ref>[http://www.24horas.cl/internacional/chile-ufierta-ayuda-a-guatemala-pa-monitoreo-tempranu-de-volcanes-2732888 Chile ufierta ayuda a Guatemala pa monitoreo tempranu de volcanes]</ref> *{{COL}}: El [[presidente de Colombia]], [[Juan Manuel Santos Calderón]], ufiertó ayuda a Jimmy Morales y esplicó que tán sollertes pa brindar ayuda al pueblu de Guatemala.<ref>[https://www.elpais.com.co/mundo/santos-ufierta-ayuda-a-guatemala-tres-emerxencia-por-erupcion-del-volcan.html Santos ufierta ayuda a Guatemala tres emerxencia per erupción del volcán]</ref> *{{CRI}}: El [[presidente de Costa Rica]], [[Carlos Alvarado Quesada]], comunicóse telefónicamente col presidente Morales Cabrera, unvió los sos condolencias y dispunxo d'ayuda humanitaria; darréu tuiteó: «La nuesa solidaridá ta colos familiares de les víctimes finaes, de los sumíos y tolos afeutaos tres la erupción del volcán de Fueu en Guatemala. Ufiertamos el nuesu sofitu y ponemos al serviciu del @GuatemalaGob @jimmymoralesgt».<ref>[https://dca.gob.gt/noticies-guatemala-diariu-centru-america/naciones-del mundu-solidarizar con-guatemala-tres emerxencia provocada-por-el-volcan-de-fuego/ Naciones del mundu solidarizar con Guatemala tres emerxencia provocada pol volcán de Fueu]</ref> *{{CUB}}: El [[Presidente de Cuba presidente]] y [[Primer Ministru de Cuba primer ministru]], [[Miguel Díaz-Canel]], unvió los sos condolencias según esplicó qu'unviaren médicos p'ayudar.<ref>[http://www.cubadebate.cu/noticias/2018/06/04/al-menos-25-muertos-y-mas-de-trés-mil-evacuados-en-guatemala-tres-erupcion-del-volcan-de-fueu/ Siquier 62 muertos y más de trés mil evacuaos en Guatemala tres erupción del Volcán de Fueu]</ref> *{{ECU}}: El [[presidente d'Ecuador]], [[Lenín Moreno]], y la [[Vicepresidente del Ecuador|vicepresidenta]], [[María Alejandra Vicuña]], dieron les sos condolencias a los sos homólogos y esplicaron qu'Ecuador va poner a disposición de tola ayuda posible p'ayudar los llabores de busca y rescate.<ref>[http://www.elcomercio.com/actualidad/leninmoreno-sofitu-guatemala-erupcion-volcan.html Lenín Moreno ufierta sofitu a Guatemala]</ref> *{{SLV}}: El [[presidente d'El Salvador]], [[Salvador Sánchez Cerén]], comunicóse telefónicamente col presidente guatemalianu y punxo a disposición a personal p'ayudar nos llabores.<ref>[http://www.radionacional.gob.sv/2018/06/03/el gobiernu-del presidente salvador-sanchez-ceren-espresa-la so-solidaridad-con-pueblu-guatemalianu-tres-erupcion-de-volcan-de-fueu/ El gobiernu del presidente Salvador Sánchez Cerén espresa la so solidaridá con pueblu guatemalianu tres erupción de Volcán de Fueu]</ref> *{{ESP}}: El [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación|Ministru d'Asuntos Esteriores y de Cooperación d'España]] en funciones, [[Alfonso Dastis]], tuiteó: «Tola mio solidaridá al presidente @jimmymoralesgt y al pueblu de Guatemala nestos momentos. Tamos yá estudiando la meyor forma d'ayudar a #Guatemala nesta catástofre. El mio sofitu y ciñu a les families de les víctimes y a tolos afeutaos». Tamién unvió ayuda humanitaria urxente.<ref>[https://www.republica.com/2018/06/04/813128/ España va unviar ayuda humanitaria urxente a Guatemala]</ref> * {{USA}}: La vocera del Departamentu d'Estáu, Heather Nauert, esplicó que tán coordinando col Embaxador [[Luis Arreaga]] y el gobiernu de Guatemala l'asistencia que va emprestar los Estaos Xuníos pa la traxedia. El gobiernu d'Estaos Xuníos designó aviones pa treslladar mancaos.<ref>[https://www.infobae.com/america/america-latina/2018/06/04/estados-unidos-ofrecio-ayuda-a-les families afeutaes-por-la-fuerte-erupcion-del-volcan-de-fueu-en-guatemala/ Estaos Xuníos ufiertó ayuda a les families afeutaes pola fuerte erupción del Volcán de Fueu en Guatemala]</ref> *{{HAI}}: El [[Presidente d'Haití|presidente]], [[Jovenel Moïse]], y la so esposa manifestaron les sos pesar poles víctimes mortales.<ref>[http://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=184472&SEO=presidente-haitianu-estiende-condolencias-a-pueblu-de-guatemala Presidente haitianu estiende condolencias a pueblu de Guatemala]</ref> *{{HON}}: El [[presidente d'Hondures]], [[Juan Orlando Hernández]], tamién se comunicó col presidente Morales y publicó na so cuenta de Twitter qu'unviara un equipu de socorristes hondureños p'ayudar nos llabores de rescate y ayuda humanitaria.<ref>[https://tn8.tv/america-latina/451007-honduras-solidariza-guatemala-erupcion-volcan-fuego/ Honduras solidarizar con Guatemala tres erupción del Volcán de Fueu]</ref> *{{ISR}}: L'embaxador d'Israel en Guatemala, Matty Cohen, tuiteó:«en nome del gobiernu de #Israel quixera espresar la mio solidaridá al pueblu y gobiernu de #Guatemala polos daños causaos tres la erupción del Volcán de Fueu. Los mios condolencias a les families de les víctimes. Que Dios bendiga a Guatemala».<ref>[https://www.publinews.gt/gt/noticias/2018/06/04/israel-anuncia-ayuda-equivalente-10-mil-forgares-guatemala-tres-erupcion-volcan-fueu.html Israel anuncia ayuda equivalente a 10 mil dólares a Guatemala tres erupción]</ref> * {{MEX}}: El [[presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos|presidente mexicanu]], [[Enrique Peña Nieto]], comunicar col presidente [[Jimmy Morales]] y solidarizóse col pueblu de Guatemala, tamién punxo a disposición asistencia p'ayudar nos llabores de rescate. El canciller [[Luis Videgaray]] publicó na so cuenta de Twitter: «Méxicu espresa la so solidaridá al gobiernu y pueblu de Guatemala polos daños causaos tres la erupción del Volcán de Fueu. Coles mesmes, tresmite los sos más sentíes condolencias a los familiares de les persones finaes y desea puesta recuperación a los mancaos».<ref>[http://www.prensalibre.com/ciudaes/mexico-honduras-el-salvador-y-israel-solidarizar con-guatemala-tres-erupcion-del-volcan-de-fuego Méxicu, Honduras, El Salvador, ONX ya Israel solidarizar con Guatemala tres erupción del Volcán de Fueu]</ref> * {{NIC}}: La vicepresidenta nicaraguana, Rosario Murillo, espresó la so solidaridá col pueblu de Guatemala y al presidente Jimmy Morales.<ref>[https://larepublica.pe/mundo/1255126-volcan-fueu-nicaragua-solidariza-guatemala-erupcion-jimmy-morales Volcán de Fueu: Nicaragua solidarizar con Guatemala por erupción]</ref> * {{PAN}}: El [[presidente de Panamá]], [[Juan Carlos Varela]], y la [[Vicepresidente de Panamá|vicepresidenta]] y canciller, [[Isabel Saint Malo]], comunicáronse telefónicamente col presidente Jimmy Morales y brindaron el so pésame poles perdes humanes y tamién lu esplicaron al presidente que tán dispuestos a unviar ayuda.<ref>[https://www.publinews.gt/gt/noticias/2018/06/04/mas-gobiernos-espresen-sofito-ante-tragedia-provocada-volcan-fueu.html Más gobiernos espresen sofito ante tragedia provocada pol volcán de Fueu]</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/centroamerica/466306-panama-erupcion-volcanica-guatemala/ |títulu=Panamá ufierta sofitu humanitariu a Guatemala tres mortal erupción volcánica |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612140324/https://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/centroamerica/466306-panama-erupcion-volcanica-guatemala/ |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> *{{PAR}}: El [[Presidente de Paraguái|presidente]], [[Horacio Cartes]], espresó los sos más sentíes condolencias al pueblu guatemalianu per mediu de la so cuenta de Twitter: «El nuesu fraternal abrazu y sentíes condolencias pa tol pueblu guatemalianu nestes murnies circunstancies. Paraguái acompañar con oraciones. La nuesa solidaridá coles families de los finaos y persones afeutaes. ¡Fuercia Guatemala!».<ref>[http://www.ultimahora.com/cartes-espresa-condolencias-muertes-erupcion-volcanica-guatemala-n1151203.html Cartes espresa condolencias por muertes tres erupción volcánica en Guatemala]</ref> *{{PER}}: El gobiernu de Perú espresó la so solidaridá y condolencias a Guatemala.<ref>[http://elperuano.pe/noticia-peru-espresa-condolencias-y-solidaridad-a-guatemala-66915.aspx Perú espresa condolencias y solidaridá a Guatemala]</ref> * {{DOM}}: El [[Presidente de República Dominicana|presidente dominicanu]], [[Danilo Medina]], unvió'l so pesar polos finaos y dixo que'l so país taba dispuestu a collaborar.<ref>[https://noticiassin.com/republica-dominicana/2018/06/04/presidente-medina-solidarizar con-guatemala-por-la-erupcion-del-volcan-fueu/ Presidente Medina solidarizar con Guatemala]</ref> *{{URU}}: El [[Presidente d'Uruguái|presidente]] [[Tabaré Vázquez]], per mediu d'un comunicáu, espresó los sos más sinceres condolencias a los familiares de les víctimes y la so disposición pa collaborar col gobiernu de Guatemala pa superar esti lamentablemente sucesu.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/americalatina/201806041079285085-uruguay-espresa-pesame-tres-erupcion-de-volcan-de-fueu-en-guatemala/ Gobiernu d'Uruguái unvia condolencias a Guatemala tres la erupción del volcán de Fueu]</ref> * {{VEN}}: El [[Presidente de Venezuela|presidente]] [[Nicolás Maduro|Maduro]] espresó los sos más sentíes pallabres de solidaridá y pesar polos decesu y dixo que tán dispuestos a ayudar pa les xeres humanitaries y reconstrucción.<ref>[http://www.laprensalara.com.ve/?p=420792 Venezuela solidarizar con Guatemala tres erupción de Volcán]</ref> <!-- * {{VAT}}: El papa Francisco unvió los sos condolencias al pueblu guatemalianu. * {{GER}}: El gobiernu d'Alemaña espresó'l so pesar polos finaos y punxo a disposición d'ayuda humanitaria y de reconstrucción. * {{UK}}: El gobiernu británicu espresó'l so sentir polos finaos. * {{ITA}}: El gobiernu italianu manifestó los sos condolencias a la sociedá guatemaliana. * {{ROC}}: La presidenta de taiwanesa unvió prontamente les sos condolencias y anunció que'l gobiernu de Taiwán va tar emprestando sofitu humanitariu, econónico, de reconstrucción y médicu pa los damnificados. --> * {{bandera2|ONX}}: La Organización de Naciones Xuníes anunció la so disposición de sofitar al gobiernu y a la sociedá guatemaliana p'atender la calamidá.<ref>[https://www.publinews.gt/gt/noticias/2018/06/04/secretariu-xeneral-la-onu-espresa-condolencias-erupcion-del-volcan-fueu-guatemala.html ONX espresa condolencias a Guatemala tres erupción y asegura que l'organismu ta dispuestu a sofitar]</ref> == Llinia de tiempu == {| {{tablaguapa}} style="border:black;" |- ! style="background:#a0a0a0; width:90px;" | Fecha !style="background: #A0A0A0;" | Estáu !style="background: #A0A0A0;" | Imáxenes |- ! colspan="3" style="background:silver;" | Xineru de 2018 |- valign="top" ![[8 de xineru]] y<br>[[1 de febreru]] ||El volcán de Fueu en Guatemala españó'l 31 de xineru de 2018 y Landsat 8 adquirió una imaxe de la erupción un día dempués. Una columna de ceniza alzar dende'l picu del monte a una altitú de 6.500 metros (21.300 pies). El vientu tresportó la ceniza 40 quilómetros (25 milles) al oeste y suroeste. El estratovolcán entró n'erupción por sieglos. La evidencia d'erupciones previes puede vese na imaxe de Landsat 7 del 8 de xineru de 2018. Les rayes d'araña que provienen del picu del volcán son fluxos piroclásticos y de llava anteriores. Una rabasera de vapor refundia una pequeña solombra escontra'l noroeste nesa imaxe tamién. Xusto al norte del Volcán de Fueu ye'l so doble Acatenango. Los preseos a bordu del Landsat 8 detectaron erupciones volcániques, hinchentes, quemes forestales y munchos otros cambeos na superficie de la Tierra desque se llanzó'l satélite'l 11 de febreru de 2013. Dempués de cinco años n'órbita, Landsat 8 sigue'l récor ensin precedentes del Programa Landsat de cambeos inducíos pol home nel paisaxe global. ||<center>[[Ficheru:Image of the Week - Volcan de Fuego, Guatemala.ogg|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[8 de xineru]] y [[1 de febreru]] de [[2018]].]]</center> <center>[[Ficheru:Volcan-de-Fuego-v2.jpg|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[8 de xineru]] y [[1 de febreru]] de [[2018]].]]</center><center>[[Ficheru:Major eruption of volcan de fuego in Guatemala.jpg|miniatura|center|Gran erupción de [[volcán de Fueu]] en [[Guatemala]].]]</center> |- valign="top" |- valign="top" ! colspan="3" style="background:silver;" | Febreru de 2018 |- valign="top" ![[1 de febreru]] ||Ye unu de los volcanes más activos d'América Central. El volcán de Fueu sopla de cutio ensin previu avisu poles comunidaes cercanes, chiscáu por episodios con actividá esplosiva, enormes columnes de cenices y fluxos de llava. El volcán de Guatemala ta de nuevu, empezando'l so últimu episodiu de comportamientu indisciplináu'l 31 de xineru de 2018. A otru día, el [https://landsat.gsfc.nasa.gov/operational-land-imager-oli/ Operational Land Imager] (OLI) en [https://landsat.gsfc.nasa.gov/landsat-8/ Landsat 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320190249/https://landsat.gsfc.nasa.gov/landsat-8/ |date=2017-03-20 }} prindó estes imáxenes de la erupción en color natural. La ceniza nuna pluma volcánica xeneralmente apaez marrón o gris, ente que'l vapor apaez blancu. Puedes ver una vista más amplia del volcán [[c:File:Eruption_of_Fueu_Volcano,_Guatemala,_02-01-2018.jpg|equí]]. Fueu atopar a unos 70 quilómetros (40 milles) al oeste de la ciudá de Guatemala. Según la Coordinadora Nacional pal Amenorgamientu de Desastres (CONRED), la pluma algamó una altitú de 6500 metros (21.300) pies sobre'l nivel del mar y foi abasnada 40 quilómetros (25 milles) al oeste y suroeste polos vientos. La cayida de ceniza afectó a decenes de miles de persones, principalmente nes provincies de Escuintla y Chimaltenango. La llava de dos conductos activos fluyó al traviés de cuatro barranco, lo que llevó a los funcionarios a cerrar de manera preventiva la Ruta Nacional 14 a los vehículos. Amás de la ceniza, la columna eruptiva contién componentes gaseosos invisibles pal güeyu humanu, incluyendo'l dióxidu d'azufre SO<sub>2</sub> . El gas puede afectar la salú humana, agafando la ñariz y el gargüelu cuando s'alienda, y reacciona col vapor d'agua pa producir agua acedo. Tamién puede reaccionar na atmósfera pa formar partícules de aerosol, que pueden contribuyir a los biltos de neblina ya influyir nel clima. El mapa de riba amuesa les concentraciones de SO 2 detectaes el 1 de febreru por [https://jointmission.gsfc.nasa.gov/omps.html Ozone Mapper Profiler Suite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420190923/https://jointmission.gsfc.nasa.gov/omps.html |date=2018-04-20 }} (OMPS) na [https://jointmission.gsfc.nasa.gov/ Alianza Nacional de Satélites Polares Suomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623105644/https://jointmission.gsfc.nasa.gov/ |date=2018-06-23 }} (Suomi-NPP). ||<center>[[Ficheru:Fuego Erupts acquired February 1, 2018.jpg|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[1 de febreru]] de [[2018]].]]</center> <center>[[Ficheru:Fuego Erupts acquired February 1, 2018.png|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[1 de febreru]] de [[2018]].]]</center> <center>[[Ficheru:Fuego Erupts, acquired February 1, 2018.png|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[1 de febreru]] de [[2018]].]]</center> |- valign="top" |- valign="top" ! colspan="3" style="background:silver;" | Xunu de 2018 |- valign="top" ![[3 de xunu]] ||[https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=342090 Fueu] en Guatemala ye unu de los volcanes más activos d'América Central. Mientres años, el pimpanu Volcán de Fueu sopló de cutio, chiscáu por episodios ocasionales d'actividá esplosiva, grandes columnes de cenices, fluxos de llava y deslizamientos d'escombros similares a ábanos conocíos como [https://volcanoes.usgs.gov/vhp/pyroclastic_flows.html fluxos piroclásticos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180605080227/https://volcanoes.usgs.gov/vhp/pyroclastic_flows.html |date=2018-06-05 }}. Xustu antes del mediudía del 3 de xunu de 2018, el volcán produció una erupción esplosiva qu'unvió cientos de cenices al aire. Un amiestu mortal de cenices, fragmentos de roca y gases calientes bastiar polos ribayos y les canales de los regueros a los llaos del volcán. Puesto que estos fluxos piroclásticos de cutiu muévense a velocidaes cimeres a 80 quilómetros (50 milles) per hora, fácilmente balten árboles, cases o cualesquier otra cosa nel so camín. Según informes de noticies, más de dos docenes de persones morrieron. Como midida de procuru, miles d'otres persones fueron evacuaes. El [https://jointmission.gsfc.nasa.gov/viirs.html Radiómetru d'Imáxenes nel Infrarroxu Visible] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317012031/http://jointmission.gsfc.nasa.gov/viirs.html |date=2011-03-17 }} (VIIRS) en [https://jointmission.gsfc.nasa.gov/ Suomi NPP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623105644/https://jointmission.gsfc.nasa.gov/ |date=2018-06-23 }} adquirió esta imaxe de la nube de cenices a la 1 pm hora llocal (19:00 Hora Universal) el 3 de xunu de 2018, dempués de que la ceniza (marrón) furara una cubierta de nubes. Un [https://twitter.com/WashVAAC/status/1003361797196406791 informe] del Washington Volcanic Ash Advisory Center envaloró l'altor máximu de la pluma en 15 quilómetros (9 milles). Les imáxenes d'un satélite geoestacionario amosaben que los vientos [https://twitter.com/weatherdak/status/1003639511337742336 soplen la pluma] escontra l'este. La erupción depositó ceniza en delles comunidaes qu'arrodien el volcán, incluyida la ciudá de Guatemala, que ta a 70 quilómetros (40 milles) al este. Amás de la ceniza, la pluma contién componentes gaseosos invisibles pal güeyu humanu, incluyíu'l dióxidu d'azufre (SO 2 ). El gas puede afectar la salú humana, agafando la ñariz y el gargüelu cuando s'alienda, y reacciona col vapor d'agua pa producir agua acedo. El dióxidu d'azufre tamién puede reaccionar na atmósfera pa formar partícules de [https://earthobservatory.nasa.gov/Features/Aerosols/page3.php aerosol], que pueden contribuyir a los biltos de neblina y, dacuando, esfrecer el clima. Los sensores satelitales, como la [https://airs.jpl.nasa.gov/mission_and_instrument/overview Sonda Infrarroxa Atmosférica] (AIRS) nel satélite Aqua y la [https://jointmission.gsfc.nasa.gov/omps.html Ozone Mapping Profiler Suite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420190923/https://jointmission.gsfc.nasa.gov/omps.html |date=2018-04-20 }} (OMPS) na central nuclear Suomi, faen observaciones frecuentes del dióxidu d'azufre. El mapa de riba amuesa concentraciones de dióxidu d'azufre na [https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/troposphere.html troposfera media] a una altitú de 8 quilómetros (5 milles) detectaes por OMPS el 3 de xunu. Al ver [https://twitter.com/airesEO/status/1003583381064450048 datos] arrexuntaos por AIRS delles hores dempués de la erupción qu'amosó altos niveles de dióxidu d'azufre na troposfera cimera, el vulcanólogu Michigan Carn [https://twitter.com/simoncarn/status/1003645271715311617 tuiteó] qu'ésta paecía ser la carga de dióxidu d'azufre más alto midida nuna erupción de Fueu na era del satélite." ||<center>[[Ficheru:A Deadly Eruption Rocks Guatemala, June 3, 2018.png|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[3 de xunu]] de [[2018]].]]</center> <center>[[Ficheru:A Deadly Eruption Rocks Guatemala June 3, 2018.png|miniatura|center|Erupción del [[volcán de Fueu]], [[Guatemala]], [[3 de xunu]] de [[2018]].]]</center> |- valign="top" ![[3 de xunu]] ||El preséu VIIRS del satélite Suomi NPP prindó esta imaxe de la erupción del volcán Fueu en Guatemala el 3 de xunu de 2018. A pesar de les numberoses nubes sobre la so cabeza, la nube de ceniza escura estrémase fácilmente nel centru de la imaxe. Conocíu llocalmente como "Volcán de Fueu" o "Volcán de Fueu", el estratovolcán de 12.340 pies ye unu de los más activos n'América Llatina, allugáu a unos 27 quilómetros de la capital, Ciudá de Guatemala. Ente que el volcán entró n'erupción tan apocayá como febreru de 2018, l'últimu eventu foi muncho más catastróficu. Los medios informen que siquier 69 persones morrieron y miles más fueron evacuaes por cuenta de que una combinación mortal de llava, ceniza, roques sueltes y gases fluyeron peles fasteres de los montes, destruyendo pueblos cercanos nel so camín. Esta imaxe creóse combinando trés de les canales térmicu y visible d'alta resolución del sensor VIIRS del satélite Suomi NPP (SVI 4,2,1 RGB). Estes canales déxennos estremar distintos tipos de terrenes y carauterístiques en función de les sos diferencies visual y térmicu. Nesta imaxe, la nube de cenices acomuñada cola erupción apaez gris escuru nel centru de la imaxe. Magar los satélites pueden detectar l'allugamientu d'árees más calientes, como los fluxos piroclásticos, equí les nubes escurecer en gran midida. ||<center>[[Ficheru:Fuego Volcano Erupts in Guatemala.png|miniatura|center|[[Volcán de Fueu]] entra n'erupción en [[Guatemala]], [[3 de xunu]] de [[2018]].]]</center> |- ![[3 de xunu]] ! ! |- valign="top" ![[4 de xunu]] || A les 0725, el 4 de xunu, la sismicidad volviera a los niveles normales. Les esplosiones qu'asocedieron a una velocidá de 5-7 per hora producieron montañes riques en ceniza que s'alzaron hasta 900 m y derivaron 15 km SO, O, NO y N. Los ábanos de material baxaron polos lladrales. L'Aeropuertu Internacional La Aurora reabrióse y los vuelos volver# a entamar a les 09:30. || |- valign="top" ![[5 de xunu]] || El 5 de xunu INSIVUMEH informó que l'actividá volvió aumentar. Les esplosiones asocedieron a una velocidá de 8-10 / hora, delles plumes de ceniza fuertes y xeneraes que s'alzaron 5 km y derivaron E y NE. En 1928, un fluxu piroclástico viaxó pol drenaxe de Los Llábanos. Los artículos noticiosos notaron que les autoridaes pidieron otra evacuación. || |- valign="top" ![[6 de xunu]] || CONRED informó qu'a les 0630 del 6 de xunu un total de 12,089 persones fueren evacuaes, con 3,319 persones esperdigaes en 13 albergues. Una ponte y dos red de poder fueren destruyíes. Según fontes de noticies el 6 de xunu, l'Institutu Nacional de Ciencies Forenses de Guatemala declaró que se confirmó la muerte de 75 persones y que 192 siguíen sumíes. Munchos, posiblemente miles, recibieron quemadures y otres mancadures. Les condiciones meteorolóxiques, l'actividá siguida en Fueu, la mala calidá del aire, los depósitos de fluxu piroclásticos calientes y l'agua enzancaron los esfuercios de rescate. || |- ![[8 de xunu]] |Rexistróse un nuevu [[lahar]] mientres la madrugada a les faldes del volcán de Fueu. Pa la fecha, esti desastre dexó un saldu de 109 muertos. Les televisoras guatemalianes amuesen grandes columnes que s'esprendieron de les faldes del Volcán de Fueu asitiáu ente los departamentos de Escuintla, Chimaltenango y Sacatepéquez, a 50 quilómetros al oeste de la capital.<ref>[http://www.laprensa.hn/mundo/1185655-410/ordenen-evacuacion-nuevu-fluxu-piroclastico-volcan-fueu-guatemala Guatemala: Ordenen evacuación por nuevu erupción de volcán de Fueu]</ref> ! |} == Ver tamién == * [[Erupción del volcán de Fueu de 2015]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Satellite pictures of the 2018 Volcán de Fueu eruption}} * {{cita gvp|vn=342090|nome=Fueu}} {{Tradubot|Erupción del volcán de Fuego de 2018}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Erupciones volcániques|Fueu, 2018]] [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Desastres naturales]] r6vbftdsfzkdy2uasx6r2xsfr05r2f8 0 136955 4496319 4475810 2026-05-25T23:03:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 51 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496319 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Radamel Falcao García}} {{persona}} '''Radamel Falcao García Zárate''' {{nym}} ye un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[Colombia|colombianu]] que xuega como [[delanteru]] na [[Association Sportive de Monaco Football Club]] de la [[Ligue 1]] de [[Francia]]. Debutó profesionalmente nel estinguíu club colombianu [[Lanceros Boyacá]].<ref name="Falcaomania">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-7295310 |títulu=En Colombia vive la 'Falcaomanía' |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=20 de febreru de 2010 |fechaaccesu=25 de mayu de 2011}}</ref> Tamién ye internacional cola [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición Colombia]], de la cual ye'l máximu goliador históricu. Ye'l xugador que más goles anotó nuna sola temporada d'un tornéu européu. Tal récor llograr col [[Fútbol Club Porto|FC Porto]] na [[Lliga Europea de la UEFA]] mientres la temporada [[Lliga Europea de la UEFA 2010-11|2010-2011]].<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=1627847.html |títulu=Falcao bate'l récor de Klinsmann |editor=[[UEFA]] |fecha=5 de mayu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elinformador.com.co/index.php?option=com_content&view=article&id=17652:falcao-el tigre-en-la-europa-league&catid=59:futbol-internacional&Itemid=470 |títulu=Falcao, 'El Tigre' na Europa League |editor=[[L'Informador (Colombia)|L'Informador]] |fecha=19 de mayu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.antena2.com.co/noticias/los-due-os-del-balon/05-05-11/falcao-bati-el-r-cord-de-goles-de-klinsmann-en-la-uefaeuropa- |títulu=Falcao batió'l récor de goles de Klinsmann na UEFA/Europa League |editor=[[Antena 2]] |fecha=5 de mayu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170827174000/http://www.antena2.com.co/noticias/los-due-os-del-balon/05-05-11/falcao-bati-el-r-cord-de-goles-de-klinsmann-en-la-uefaeuropa- |fechaarchivu=2017-08-27 }}</ref> En xunetu de 2011 foi consideráu'l quintu meyor futbolista n'[[Europa]] (solo por detrás de [[Lionel Messi]], [[Cristiano Ronaldo]], [[Xavi Hernández]] y [[Andrés Iniesta]]) por aciu una votación realizada por 53 periodistes deportivos de les federaciones que faen parte de la [[UEFA]].<ref name="falcao11a">{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefasupercup/news/newsid=1653171.html |títulu=Yá hai candidatos pal premiu al Meyor Xugador |editor=[[UEFA]] |fecha=25 de xunetu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-286930-falcao-quintu-mejor-jugador-de-europa |títulu=Falcao, quintu meyor xugador d'Europa |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=25 de xunetu de 2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-9999064.html |títulu=Falcao García ye'l quintu meyor futbolista d'Europa según Uefa |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=25 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/historico/114487-falcao-garcia-el quintu mejor-jugador-de-europa |títulu=Falcao García, el quintu meyor xugador d'Europa |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fecha=25 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012 }}</ref> En [[2012]] foi incluyíu, per segunda vegada consecutiva, ente los meyores diez xugadores de la temporada n'[[Europa]]. Nesta ocasión, foi valoráu como l'octavu meyor xugador n'Europa —empatáu en puntos col [[Porteru (fútbol)|porteru]] [[República Checa|checu]] [[Petr Čech]]—. Tal decisión foi tomada con base nuna votación na que, d'igual forma qu'en [[2011]], tener en cuenta a 53 periodistes representantes de les federaciones miembru de la [[UEFA]].<ref name="falcao12a">{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefa/uefa-best-player-award/news/newsid=1842554.html#candidatos+premiu+meyor+xugador |títulu=Candidatos al Premiu de Meyor Xugador |editor=[[UEFA]] |fecha=14 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.golcaracol.com/futbol-colombiano/colombianos-el mundu/video-260845-la-uefa-anunciu-falcao-garcia-l'octavu mejor-jugador-de-europa |títulu=La UEFA anunció que Falcao García ye l'octavu meyor xugador d'Europa |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=14 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2012 }}</ref><ref name="falcao12b">{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/169804-falcao-en-la-elite-del-futbol-europ%C3%A9u |títulu=Falcao na élite del fútbol europeo |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fecha=14 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241215035313/https://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/169804-falcao-en-la-elite-del-futbol-europ%C3%A9u/ |fechaarchivu=2024-12-15 }}</ref><ref name="falcao12c">{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-367357-falcao-l'octavu-mas-votáu-eleccion-al meyor xugador- |títulu=Falcao, l'octavu más votáu n'eleición al meyor xugador d'Europa |editor=[[El Espectador (Colombia)|El Espectador]] |fecha=14 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2012 }}</ref> Nel mesmu añu, foi consideráu'l tercer meyor xugador del mundu de la temporada 2011-12, según la revista francesa [[Once d'Oru|Onze Mondial]], por aciu el premiu [[Once d'Oru|Once de Bronce]].<ref name="OB1">{{cita web |url=http://golcaracol.com/futbol-colombiano/colombianos-el mundu/articulo-262886-falcao-garcia-tercer-mejor-jugador-del mundu-pa-onze |títulu=Falcao García, tercer meyor xugador del mundu pa Onze |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=28 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2012 }}</ref><ref name="OB2">{{cita web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/barca/messi-gana-onze-dor-2214227 |títulu=Messi gana'l Onze d'Or |editor=[[El Periódico de Catalunya]] |fecha=28 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2012}}</ref> Nel mesmu añu, foi consideráu'l meyor futbolista del mundu por [[Globe Soccer Awards]].<ref name="GSA">{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.co/cartagena/deportes/falcao-el meyor xugador-del-2012-en-los-globe-soccer-awards-103372 |títulu=Falcao, el meyor xugador del 2012 nos Globe Soccer Awards |editor=[[L'Universal (Colombia)|El Universal]] |fecha=29 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=6 de xineru de 2012 }}</ref> En xineru de [[2013]], foi incluyíu nel [[FIFA/FIFPro World XI#FIFA/FIFPro World XI 2012|FIFA/FIFPro World XI 2012]], por aciu una votación na que participaron más de 50.000 xugadores profesionales de la [[FIFPro|Federación Internacional de Futbolistes Profesionales]].<ref name="FIFPro12" /><ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-395471-falcao-garcia-el-11-ideal-de-fifa |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |títulu=Falcao García, nel 11 ideal de FIFA |fecha=7 de xineru de 2013 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181118164457/https://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-395471-falcao-garcia-el-11-ideal-de-fifa |fechaarchivu=2018-11-18 }}</ref> Foi escoyíu quintu (5°) meyor xugador del mundu en 2012, según la votación del [[FIFA Balón d'Oru 2012]] na que participaron capitanes, entrenadores y periodistes de toles federaciones que pertenecen a la [[FIFA]].<ref name="Balon12">{{cita web |url=http://es.fifa.com/mm/document/ballond'or/xeneral/01/98/08/52/fboawards-byrank.pdf |títulu=FIFA Ballon d'Or 2012 - voting results |editor=[[FIFA]] |fechaaccesu=8 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130124001359/http://es.fifa.com/mm/document/ballond'or/xeneral/01/98/08/52/fboawards-byrank.pdf |fechaarchivu=24 de xineru de 2013 }}</ref> Per segunda ocasión de manera consecutiva, n'[[ochobre]] de 2013, foi incluyíu na llista de 23 nomaos al [[FIFA Balón d'Oru 2013]], gallardón qu'escueye al meyor xugador de fútbol añal; Radamel foi unu de los seis xugadores [[Llatinoamérica|lationamericanos]] incluyíos ente los nomaos.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13148496.html |títulu=Falcao ye nomáu per segundu añu consecutivu al Balón d'Oru |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=29 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=9 de xineru de 2014}}</ref> Sicasí, nun se fixo presente nel llistáu de trés finalistes ([[Lionel Messi]], [[Cristiano Ronaldo]] y [[Franck Ribéry]]) qu'opten añalmente pol premiu.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/12/09/internacional/1386594262_157769.html |títulu=Cristianu, Messi y Ribéry son los trés finalistes del Balón d'Oru |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=9 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=1 de febreru de 2014}}</ref> Na votación del gallardón ente la primer llista de 23 xugadores, foi escoyíu'l décimu primer (11ᵘ) meyor xugador del mundu del añu 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/ballond'or/xeneral/02/26/14/03/votes_percentage_a el_awards_neutral.pdf |títulu=FIFA Ballon d'Or 2013 – voting results |editor=[[FIFA]] |idioma=inglés |fechaaccesu=1 de febreru de 2014}}</ref> El [[31 de mayu]] de [[2013]] confirmóse'l so fichaxe pol [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]], club de la [[Ligue 1]] de Francia, por 63 millones d'euros y robló asina un contratu por cinco años con un sueldu de catorce millones d'euros per temporada. D'esta forma, convirtióse, nel so momentu, nel futbolista meyor pagáu na historia de Colombia. El [[22 de xineru]] de [[2014]], nun partíu que lu midió ante al Chasselay pola [[Copa de Francia de Fútbol 2013/14]] —nel que marcó un gol—, resultó mancáu na so rodía esquierda antes de rematar el primer tiempu tres una dura entrada del xugador Soner Ertek. Darréu, tres los exámenes realizaos, confirmóse que sería interveníu quirúrgicamente por un frayatu del lligamentu anterior cruciáu y tendría un periodu de recuperación de seis meses, perdiéndose asina'l restu de la temporada y la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014]]. == Biografía == [[Ficheru:Radamel Falcao García Signature.svg|miniatura|La firma de Falcao.]] '''Radamel Falcao García Zárate''' ([[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]], [[Madalena (Colombia)|Madalena]], [[Colombia]], [[10 de febreru]] de [[1986]]), conocíu deportivamente como '''Radamel Falcao''' o a cencielles '''Falcao''', ye fíu de Radamel García, exdefensor central d'equipos profesionales en Colombia y [[Venezuela]] mientres los años 80 y 90. Con él siempres tuvo'l so fíu Radamel, xunto cola so esposa Carmenza. Falcao, llamáu asina pol volante brasilanu [[Paulo Roberto Falcão]] que yera ídolu del so padre, empezaba a espuntar nel fútbol y nel béisbol. Mientres la so estancia en Venezuela'l [[béisbol]] convertir na pasión del infante Radamel. En [[El Vigía]] xugó en categoríes infantiles, onde trataba d'asonsañar los pasos de dos de los sos modelos na pelota Caribe, los campocortos [[Omar Vizquel]] y [[Ozzie Guillén]]. Sicasí al tornar la famila García a Colombia, Radamel dedicar al fútbol participando en torneos infantiles y xuveniles onde demuestra les sos estraordinaries condiciones como delanteru d'ataque que lu llevaríen a Arxentina y Europa.<ref>{{cita web |autor=L'UNIVERSAL |títulu=Falcao García, goles que lu ganaron al béisbol |url=http://www.eluniversal.com.co/deportes/futbol/falcao-garcia-goles-que lu ganaron-al-beisbol-151083 |fechaaccesu=1 d'agostu de 2014 |fecha=9 de febreru de 2014 }}</ref> Radamel Falcao ta casáu cola moza arxentina Lorelei Tarón a quien conoció nuna [[Evanxelicalismu|ilesia evanxélica]] a la qu'asistía en [[Buenos Aires]].<ref name="novia">{{cita web |url=http://www.publimetro.co/deportes/lorelei-taron-la-inspiracion-del tigre/lmklep!DGeHGeOQ0Tg0I/ |títulu=Lorelei Tarón: La inspiración del tigre' |editor=[[Publimetro#Colombia|Publimetro Colombia]] |fecha=16 de mayu de 2012 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2012 }}</ref> A finales del mes de [[marzu]] de 2013, y dempués d'un partíu de la so seleición frente a [[Bolivia]], confirmóse la noticia de que Falcao y la so esposa seríen padres.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-412081-falcao-sera-padre-el so-hijo-dedíco-y el-gol-anóto-y-boliv |títulu=http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-412081-falcao-sera-padre-el so-hijo-dedíco-y el-gol-anóto-y-boliv }}</ref> El 13 d'agostu de 2013 nació la so fía Dominique García Tarón. Na parte comercial foi imaxe de [[Kellogg Company]] pa Colombia nos años 2008 y 2009,<ref name="delles refs">{{cita web |url=http://www.eldeportivo.com.co/web/DetNoticia_5158_MARCA%20FALCAO.html |títulu=Marca Falcao |editor=El Deportivu |fecha=15 de mayu de 2012 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2012 }}</ref> y n'Arxentina pa la reconocida marca de ropa deportivo [[Adidas]].<ref name="delles refs"/> El 27 de setiembre de 2011, Falcao robló un alcuerdu "al llargu plazu" cola marca alemana [[Puma (marca)|Puma]]; asina, pasa a usar los botinos PUMA v1.11 Speed.<ref name="delles refs"/> A finales del añu 2011, Falcao robla un contratu publicitariu con [[Gatorade]] convirtiéndose na imaxe de dicha empresa pa Colombia,<ref name="gatorade">{{cita web |url=http://www.elnuevosiglo.com.co/articulos/5-2012-falcaco-embaxador-gatorade.html |títulu=Falcao, embaxador Gatorade |editor=[[El Nuevo Siglo]] |fecha=17 de mayu de 2012 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2012 }}</ref> ente que a comienos de [[2012]] convertir na imaxe pa Suramérica de l'[[axencia de viaxes]] en llinia ''desapegar.com''. Tamién fai un comercial para [[Directv]].<ref name="delles refs"/> El [[11 de mayu]] de [[2012]], anuncióse igualmente que Falcao sería la imaxe del [[Banco BBVA]] en [[Colombia]], mientres un añu a partir de tal fecha.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.co/elpais/deportes/noticias/tigre-anda-sueltu-en-vicente-calderon |títulu=Falcao ponse la camiseta del BBVA Colombia y celebra ente los tigres |editor=[[El País (Colombia)|El País]] |fecha=11 de mayu de 2012 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2012}}</ref> Tres esto, Falcao convertir na imaxe oficial de [[Real Football 2013]], un videoxuegu pa [[Telefonía móvil|teléfonos móviles]] creáu por [[Gameloft]].<ref>{{cita web |url=http://www.hsbnoticias.com/vernoticia.asp?wplaca=8498 |títulu=Falcao, la nueva cara de Real Football 2013 |editor=[[HSB Televisión]] |fecha=17 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222050003/http://www.hsbnoticias.com/vernoticia.asp?wplaca=8498 |fechaarchivu=2014-02-22 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.antena2.com.co/videos/planeta-futbol/falcao-la-imagen-del-juego-real-football-2013-36 |títulu=Falcao la imaxe del Xuegu Real Football 2013 |editor=[[Antena 2]] |fechaaccesu=18 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160923082458/http://www.antena2.com.co/videos/planeta-futbol/falcao-la-imagen-del-juego-real-football-2013-36 |fechaarchivu=2016-09-23 }}</ref> En [[2013]] tamién foi escoyíu como la imaxe oficial faciendo comercial de la ''Copa Toon'' de la canal de caricatures [[Cartoon Network Llatinoamérica]].<ref>{{cita web |url=http://www.futbolete.com/index.php/futbol-de-marca/noticias/item/6061-radamel-falcao-es-la-imagen-de-la-copa-toon Futbolete.com |títulu=Radamel Falcao ye la imaxe de la Copa Toon |editor=[[Futbolete]] |fechaaccesu=21 de payares de 2013 |fecha=1 de febreru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.futbolete.com/index.php/futbol-de-marca/noticias/item/6061-radamel-falcao-ye-la imaxe-de-la copa-toon |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> En [[2013]] conviértese tamién na imaxe publicitaria de la empresa colombiana de [[llambionaes]], Colombina, específicamente pal productu «Bon Bon Bum».<ref>{{cita web |url=http://www.larepublica.com.co/empresas/falcao-es-la-nueva-imaxe-de-bon-bon-bum_31945 |títulu=Falcao ye la nueva imaxe de Bon Bon Bum |editor=[[La República]] |fecha=15 de febreru de 2013 |fechaaccesu=21 de payares de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dinero.com/empresas/ficies-on-line/articulo/colombina-xuega-falcao/169538 |títulu=Colombina xugar con Falcao |editor=[[Revista Dineru]] |fecha=15 de febreru de 2013 |fechaaccesu=21 de payares de 2013 }}</ref> Amás de los anteriores contratos comerciales roblaos por Falcao, destácase que'l cantante tamién colombianu [[Carlos Vives]] fixo un cantar xunto al brasilanu [[Michel Teló]] n'honor a Falcao, titulada «Como-y gusta al to cuerpu».<ref>{{cita web |url=http://www.rcnradio.com/audios/carlos-vives-rinde-homenaxe-falcao-en-su-nueva-cancion-como-y%20gusta%27l%20to-cuerpu-44244 |títulu=http://www.rcnradio.com/audios/carlos-vives-rinde-homenaxe-falcao-en-su-nueva-cancion-como-y gusta'l to-cuerpu-44244 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130425072043/http://www.rcnradio.com/audios/carlos-vives-rinde-homenaxe-falcao-en-su-nueva-cancion-como-y |fechaarchivu=2013-04-25 }}</ref> Pela so parte, el periodista español Francisco Javier Díaz del diariu [[As (periódicu)|AS]] d'[[España]] escribió un llibru llamáu «Falcao, nacíu pal gol» n'honor al futbolista.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/falcao-nacíu-pa-el gol-llibro-que-repasa-la vida-del tigre_12842522-4 |títulu='Falcao, nacíu pal gol', el llibru que repasa la vida del 'Tigre' }}</ref> En [[xunu]] de [[2013]] convertir n'aliáu de la [[Oficina de Naciones Xuníes contra la Droga y el Delitu]],<ref>{{cita web |url=http://www.unodc.org/colombia/es/press/falcaoenunodc.html |títulu=Falcao conoz de primer mano'l llabor de UNODC |editor=[[Oficina de Naciones Xuníes contra la Droga y el Delitu]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2013}}</ref> y n'imaxe comercial de la esclusiva marca suiza de relós [[Hublot]].<ref>{{cita web |url=http://www.eleconomista.es/evasion/moda-y-complementos/noticias/4886674/06/13/Hublot-llanza-la-Edicion-Especial-Falcao-.html |títulu=Hublot llanza la Edición Especial Falcao |editor=[[L'Economista (España)|L'Economista]] |fecha=5 de xunu de 2013 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2013 }}</ref> En conociéndose que se tresformó n'aliáu de la Oficina de Naciones Xuníes contra la Droga y el Delitu, en [[payares]] de [[2013]], informóse oficialmente que Radamel volvióse embaxador de bona voluntá de la ONUDD.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13208185.html |títulu=Falcao fichó pola ONX pa saca-y 'tarxeta colorada a les drogues' |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=20 de payares de 2013 |fechaaccesu=21 de payares de 2013}}</ref> Coles mesmes, en [[payares]] de 2013 súpose que Radamel faía parte d'una campaña global de la empresa teunolóxica [[Samsung]] pa promocionar la so llinia [[Samsung Galaxy (gama)|Galaxy]] de [[Telefonía móvil|teléfonos móviles]], en tal campaña «El Tigre» fai parte del equipu Galácticu de Samsung», un equipu d'once xugadores que «van defender a la [[Tierra]] de seres d'otros planetes».<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.co/tecnologia/radamel-falcao-fai-parte-del equipu-galactico-de-samsung-143821 |títulu=Radamel Falcao fai parte del equipu Galácticu de Samsung |editor=[[L'Universal (Colombia)|El Universal]] |fecha=30 de payares de 2013 |fechaaccesu=30 de payares de 2013 }}</ref> En [[Xunetu]] de 2017 aceptó un fraude fiscal de 8,2 millones d'euros que despintó mientres la so estancia n'España (2012-2013). Falcao llegó a un alcuerdu económicu cola Facienda española pol dineru.<ref>{{cita web|url=http://www.semana.com/deportes/articulo/falcao-acepta-fraude-fiscal-y-paga-8-millones-de-euros-a-espana/532289|títulu=Falcao acepta fraude fiscal y paga 8 millones d'euros a España|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017|autor=Revista Selmana|enllaceautor=Semana (Colombia)|fecha=12 de xunetu de 2017|sitiuweb=http://www.semana.com/|editorial=|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170714002831/http://www.semana.com/deportes/articulo/falcao-acepta-fraude-fiscal-y-paga-8-millones-de-euros-a-espana/532289|fechaarchivu=2017-07-14}}</ref> Poco dempués, Falcao repitió que nun cometió nengún delitu fiscal nin un fraude. Respectu al pagu del dineru, los sos abogaos declararon por aciu un comunicáu que se fixo pa "paralizar la xeneración d'intereses y recargos na vía alministrativa empecipiada pola Facienda Pública española".<ref name="El Espectador">{{cita web|títulu=Falcao repite que nun cometió fraude nin delitu fiscal|url=http://www.elespectador.com/deportes/futbol-internacional/falcao-repite-que-nun cometió--fraude-nin-delitu-fiscal-articulo-703096|idioma=castellanu|fecha=14 de xunetu de 2017|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref> == Trayeutoria == === Lanceros Boyacá === ==== (1999-00) Debú profesional y primer gol ==== ''El Tigre'' debutó na [[Categoría Primer B]] de [[Colombia]] nel [[Lanceros Boyacá]], equipu que se treslladara de [[Tunja]] a [[Chía (Cundinamarca)|Chía]] naquella temporada. Falcao debutó a los 13 años y 112 díes contra'l [[Deportivo Pereira S. A.|Deportivo Pereira]] el [[1999|28 d'agostu]] de [[Primer B 1999 (Colombia)|1999]], convirtiéndose nel xugador más nuevu en debutar nun tornéu de [[División Mayor del Fútbol Colombiano|fútbol profesional]] en [[Colombia]].<ref name="Falcaomania"/> Nel añu [[Primer B 2000 (Colombia)|2000]], con tan solo 14 años d'edá, Falcao empezó a ser teníu seriamente en cuenta pol direutor téunicu de [[Lanceros Boyacá]], [[Hernán Pacheco]]; esi añu, García xugó siete partíos con [[Lanceros Boyacá|Lanceros]].<ref name="LancerosFalcao" /> El [[25 de xunetu]] de [[2000]], nel Estadiu Olímpicu del Sol de [[Sogamoso]], anotó'l so únicu gol con [[Lanceros Boyacá]] contra ''[[Club Deportivo El Cóndor|Club El Cóndor]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-1247214 |títulu=LLANCEROS FRENÓ AL CÓNDOR |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=25 d'abril de 2000 |fechaaccesu=25 de mayu de 2011}}</ref> En total, los sos dos años d'esperiencia con [[Lanceros Boyacá]], dexaron un saldu d'ocho partíos xugaos y un gol marcáu.<ref name="LancerosFalcao">{{cita web |url=http://dimayor.com/noticias/radamel_falca_garcia_zusmiu_en_la_segunda_division_en_colombia_540.html |títulu=Radamel Falcao García xugó na Segunda División en Colombia |editor=División Mayor del Fútbol Profesional Colombianu |fecha=12 d'abril de 2012 |fechaaccesu=9 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121120064037/http://dimayor.com/noticias/radamel_falca_garcia_zusmiu_en_la_segunda_division_en_colombia_540.html |fechaarchivu=20 de payares de 2012 }}</ref> Dempués entrenó cola profesional de [[Millonarios Fútbol Club|Millonarios]] y de ende partió escontra l'[[Arxentina]].<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=j-LCpV1o6ZY |títulu=https://www.youtube.com/watch?v=j-LCpV1o6ZY }}</ref> === C.A. River Plate === ==== (2005) Llegada a Arxentina y entamu en Primer División ==== Nel añu [[2001]], Radamel foi ficháu pol [[Club Atlético River Plate|River Plate]] d'[[Arxentina]] pola suma de 500.000 [[dólar]]es.<ref name="RiverFalcao">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/EdicionImpresa/deportiva/nota.asp?nota_id=949050 |títulu=San Falcao, la esperiencia relixosa a la que s'enferrona River |editor=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=1 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230416160845/https://www.lanacion.com.ar/EdicionImpresa/deportiva/nota.asp?nota_id=949050 |fechaarchivu=2023-04-16 }}</ref> En llegando al club arxentín xunir al equipu xuvenil d'octava división na qu'esti participaba.<ref name="RiverFalcao" /> El so debú profesional na [[Primer División d'Arxentina]] tuvo llugar nel [[Tornéu Clausura 2005 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2005]] de la mano del, daquella entrenador de [[Club Atlético River Plate|River]] [[Club Atlético River Plate|Plate]], [[Leonardo Astrada]], nun partíu nel que'l so equipu {{#tag:ref|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] d'[[Arxentina]], tamién ye conocíu popularmente como l'equipu "''Millonariu''".|group=n}} cayó derrotáu 1-2 frente a [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]].<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/deportes/2005/05/29/183727/velez-sarsfield-afítase-como-líder-en-argentina.html |títulu=Vélez Sarsfield afítase como líder n'Arxentina |editor=[[EMOL|El Mercurio]] |fecha=29 de mayu de 2005 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012}}</ref> L'afitamientu de Radamel producir mientres el [[Tornéu Apertura 2005 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2005]], tornéu nel cual llogró anotar el so primer doblete de goles n'Arxentina, que lo consiguiría'l [[2 d'ochobre]] de [[2005]], frente a [[Club Atlético Independiente|Independiente]], nun partíu que remató 3-1 a favor de River Plate.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=214029&IdxSeccion=100795 |títulu=Falcao fixo festexar a River |editor=[[Infobae.com|Infobae]] |fecha=3 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224054822/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=214029&IdxSeccion=100795 |fechaarchivu=2012-12-24 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20051002/pags/20051002171844.html |títulu=River Plate llevantar con un trunfu sobre Independiente |editor=[[Radio Cooperativa (Chile)|Radio Cooperativa]] |fecha=1 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> Aquel sucesu, repitir nesi mesmu tornéu dos veces más: contra [[Club Atlético Lanús|Lanús]], al marcar un doblete de goles que collaboró nel trunfu 4-1 como llocal de [[Club Atlético River Plate|River]],<ref>{{cita web |url=http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=126467 |títulu=El colombianu Falcao García consolídase como goliador de River |editor=[[Diariu de Cuyo]] |fecha=9 de payares de 2005 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214410/http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=126467 |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> y frente a [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]], tamién con dos goles qu'ayudaron a aumentar el marcador que terminó 5-1 a favor de [[Club Atlético River Plate|River]].<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox209973.htm |títulu=Falcao García marca dos tantos en goliada de River a San Lorenzo |editor=[[Terra Networks|Terra]] |fecha=17 de payares de 2005 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> Amás de los sos trés dobletes, Falcao convirtió un gol más naquel [[Tornéu Apertura 2005 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2005]], col que sumó siete goles en siete partíos so la direición téunica de [[Reinaldo Merlo]]. ==== (2006) La llarga mancadura de 2006 ==== En rematando'l [[Tornéu Apertura 2005 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2005]], el delanteru colombianu sufrió una importante mancadura de lligamentos mientres la pretemporada, tuvo de permanecer estremáu de les canches, y nun pudo xugar el [[Tornéu Clausura 2006 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2006]], siendo d'esta forma, Radamel tuvo'l so regresu hasta pocu dempués de dar entamu del [[Tornéu Apertura 2006 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2006]].<ref>{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20051123/pags/20051123120610.html |títulu=River Plate perdió a Falcao García pal restu de l'Apertura 2005 |editor=[[Radio Cooperativa (Chile)|Radio Cooperativa]] |fecha=23 de payares de 2005 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox220456.htm |títulu=Grave mancadura de colombianu Falcao |editor=[[Terra Networks|Terra]] |fecha=20 de xineru de 2006 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> Nesti tornéu, ''El Tigre'' tuvo la oportunidá de xugar dolce partíos, nos que solo marcó nuna ocasión, gol que marcó'l [[22 d'ochobre]], frente a [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], que significo'l segundu gol que cerró un 2-0 definitivu a favor del so equipu.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2006/10/22/noticia_0044.html |títulu=River ganó y, dica agora, ye l'únicu piqueru |editor=[[Diariu Perfil]] |fecha=22 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282428&IdxSeccion=100803 |títulu=River construyó una victoria que la llevó a la punta |editor=[[Infobae.com|Infobae]] |fecha=23 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224054806/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282428&IdxSeccion=100803 |fechaarchivu=2012-12-24 }}</ref> Per otru llau, el [[12 d'ochobre]], Falcao debutó internacionalmente, pola [[Copa Suramericana 2006]] frente al Atlético Paranaense nel partíu de vuelta de los octavos de final.<ref name="ESPN">{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/gamecast?id=206537 |títulu=Gamecast:Atlético Paranaense vs. River Plate |editor=[[ESPN]] |fecha=12 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012}}</ref> Nun alcuentru que remató 2-2, Falcao nun marcó gol y solamente xugó'l primer tiempu.<ref name="lt">{{cita web |url=http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/deportes/20061013/esanicien-a-river_22989_22989.html |títulu=Esanicien a River |editor=Los Tiempos |fecha=12 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201172633/http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/deportes/20061013/esanicien-a-river_22989_22989.html |fechaarchivu=1 de febreru de 2014 }}</ref><ref name="ESPN" /> El xuegu tenía'l precedente del 0-1 en contra pol partíu d'ida, nel [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental]],<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=278075&IdxSeccion=1 |títulu=River perdió na so cancha y la xente recordó a Boca |editor=[[Infobae.com|Infobae]] |fecha=28 de setiembre de 2006 |fechaaccesu=12 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224054814/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=278075&IdxSeccion=1 |fechaarchivu=2012-12-24 }}</ref> polo que l'equipu de Radamel quedó esaniciáu de la competición.<ref name="lt" /> ==== (2007) Primer tripleta ==== A nivel internacional, ''El Tigre'' solo apostó un partíu na [[Copa Libertadores 2007]] frente a [[Colo-Colo]] el [[22 de febreru]], alcuentru nel cual nun anotó pal so equipu y foi espulsáu al minutu 65.<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/ficha?id=213108 |títulu=Ficha: Colo Colo 1-2 River Plate |editor=[[ESPN]] |fecha=22 de febreru de 2007 |fechaaccesu=19 de mayu de 2012}}</ref> Nel [[Tornéu Clausura 2007 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2007]], Radamel nun tomó protagonismu a nivel xeneral, por cuenta de que solo anotó nun partíu en tol campeonatu. El [[24 de febreru]], frente a [[Racing Club]] pola 3<sup>a</sup> fecha nel [[Estadiu Presidente Perón]], foi l'únicu alcuentru del campeonatu nel que marcó y facer por duplicáu, el xuegu remató 2-4 a favor del equipu ''millonariu''.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2007/02/25/0001/15/D53357A5AC704AC69961Y6235F9A05C8.html |títulu=River ganó 4-2 y lidera con Arsenal el tornéu arxentín |editor=[[L'Universu (Ecuador)|L'Universu]] |fecha=25 de febreru de 2007 |fechaaccesu=19 de mayu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rosario3.com/deportes/noticias.aspx?idNot=9165 |títulu=River ganólu 4-2 a Racing y comparte la punta del Clausura |editor=[[El Trés (Rosario)|Canal 3]] |fecha=25 de febreru de 2007 |fechaaccesu=19 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222223500/http://www.rosario3.com/deportes/noticias.aspx?idNot=9165 |fechaarchivu=22 de febreru de 2014 }}</ref> Naquel Tornéu Clausura, Falcao apostó 8 partíos. García fixo per primer vegada como profesional una [[tripleta]] el [[28 de setiembre]] de [[2007]] frente al club brasilanu Botafogo onde [[Club Atlético River Plate|River Plate]] fixo una remontada pa la historia. Díes dempués, el [[7 d'ochobre]], marcó'l so primer gol nun [[Superclásico del fútbol arxentino]]. Foi'l primeru de los dos goles de [[Club Atlético River Plate|River Plate]] sobre [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] nel trunfu por 2-0. ==== (2008) Primer títulu local ==== [[Club Atlético River Plate|River]] refugó ufiertes del [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], del [[Real Club Deportivo de La Coruña|Deportivu La Coruña]], del [[Fluminense Football Club|Fluminense]] y del [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] por valor de 20 millones de dólares pel branu de [[2008]]. El [[8 de xunu]] ganó con [[Club Atlético River Plate|River Plate]] el tornéu [[Tornéu Clausura 2008 (Arxentina)|Clausura 2008]] so la direición téunica de [[Diego Pablo Simeone|Diego Simeone]]. Por cuenta de la so destacada temporada en [[Club Atlético River Plate|River Plate]] volver a rumorear la so vinculación con dellos equipos anque, finalmente, permaneció en River mientres l'[[Tornéu Apertura 2008 (Arxentina)|Apertura 2008]] nel que'l club fixo la peor campaña de la so historia quedando últimu.<ref>{{cita web |url=http://www.ole.clarin.com/notas/2008/12/14/futbollocal/01822237.html |títulu=¡Guau! River últimu |editor=[[Diariu Olé|Olé]] |fecha=14 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090130032854/http://www.ole.clarin.com/notas/2008/12/14/futbollocal/01822237.html |fechaarchivu=2009-01-30 }}</ref> ==== (2009) L'últimu semestre en River Plate ==== Nel [[2009]] [[Club Atlético River Plate|River Plate]] tuvo un empiezu complicáu: foi esaniciáu na fase de grupos de la [[Copa Libertadores 2009]] y foi ganando pocos partíos nel [[Tornéu Clausura 2009 (Arxentina)|Clausura 2009]], sicasí, Radamel caltuvo'l so olfatu goliador y foi pieza clave nel esquema de [[Néstor Gorosito]], pos creciera nos últimos dos años como delanteru anotando más de 30 goles en torneos de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] y más de 10 en torneos internacionales. === FC Porto === ==== (2009-10) Los sos primeros pasos nel fútbol europeo ==== [[Ficheru:2010–11 UEFA Europa League - SK Rapid Wien vs F.C. Porto (01).jpg|200px|miniatura|«El Tigre» nun partíu frente a [[Rapid Viena]], nel [[Estadiu Ernst Happel]], pola ''[[Europa League]]'' nun alcuentru que significó'l so primer ''hat-trick'' n'Europa.]] El so saltu a [[Europa]] nun se fixo esperar y nel mes de xunetu del 2009 confirmóse'l so pasu al [[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] por 5,5 millones d'[[euru|euros]], col que robló un contratu por cinco temporaes.<ref>{{cita web |url=http://www.ole.clarin.com/notas/2009/07/15/futbollocal/01958771.html |títulu=Adeus |editor=[[Diariu Olé|Olé]] |fecha=14 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2009}}</ref> La so adautación al fútbol portugués foi inmediata; nos primeros seis meses nel club «El Tigre» marcó once goles en diecinueve partíos. El so primer gol oficial en Portugal marcar el 16 d'agostu frente al [[Futebol Clube Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]].<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/noticias/falcao-garcia-dio-y el-empate-1-1-a-oporto-frente-a-pacos-ferreira/5865008 |títulu=Falcao García dio-y l'empate 1-1 a Porto frente a Pacos Ferreira |editor=Futbolred |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> Na so primer participación na [[UEFA Champions League|Lliga de Campeones d'Europa]], anotó cuatro goles n'ocho partíos: Unu al [[APOEL FC|APOEL F. C.]] en fase de grupos, dos al [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] &mdash;en partíos distintos&mdash; y unu al [[Arsenal Football Club|Arsenal F. C.]],<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/clubes/club=50064/squad/index.html |títulu=FC Porto na UEFA Champions League 2009/10 |editor=[[UEFA]] |fechaaccesu=15 de mayu de 2012}}</ref> club qu'esanició a los lusos nos octavos de final de la competencia.<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/matches/round=2000029/match=2000470/postmatch/report/index.html#exhibicion+arsenal+ante+oporto |títulu=Exhibición del Arsenal ante'l Porto |editor=[[UEFA]] |fecha=9 de marzu de 2010 |autor=Álvaro Machu |fechaaccesu=15 de mayu de 2012}}</ref> Na temporada 2009-2010 marcó trenta y cuatro goles en cuarenta y dos partíos, venticinco en lliga, cuatro en Lliga de Campeones d'Europa y seis na [[Copa de Portugal]]. Esta cifra allugar nel segundu llugar de la llista de goliadores de la lliga lusa liderada por Óscar Cardozo con 26 anotaciones.<ref>{{cita web |url=http://es.soccerway.com/national/portugal/portuguese-liga-/2009-2010/regular-season/ |títulu=Primeira Liga- temporada 2009/10 |editor=SoccerWay |fecha=fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}</ref> Esta temporada'l so equipu consagróse campeón de la Copa Portuguesa y anque dexó pasar la Lliga de Portugal, que yera'l principal oxetivu de la temporada, llogró la Supercopa (partíu qu'axunta al campeón de Lliga y Copa) ante'l so máximu rival, el [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]], al cual ganó por 2-1, con bona participación de Falcao, que convirtió la segunda cifra del oldeo. ==== (2010-11) La temporada de los cinco títulos ==== [[Ficheru:2010–11 UEFA Europa League - SK Rapid Wien vs F.C. Porto (04).jpg|miniatura|Falcao termina la so 'hat-trick' ante'l [[SK Rapid Viena]] n'avientu de [[2010]].]] Na temporada 2010-2011 marcó 39 tantos, 17 n'[[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]] (unu na pre-clasificación) consolidándolo como goliador parcial del certame; pela so parte, nos torneos de Portugal marcó 5 tantos na copa, 16 na lliga, y 4 na Copa de la Lliga. Radamel Falcao foi compañeru de los tamién colombianos [[Freddy Guarín]] y [[James Rodríguez]] nel Porto. Nesa mesma temporada'l [[Fútbol Club Porto|FC Porto]] ganó la [[Primer División de Portugal 2010/11|Lliga de Portugal]] na fecha 25 con 5 feches d'anticipación. El campeonatu llograr cuando enfrentaron como visitante al so máximu rival, el campeón defensor [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]], al cual vencieron por 1-2. Nel partíu Falcao tuvo un papel clave, pos cuando'l marcador atopábase 1-1, Falcao dientro del área rival regatió al porteru, que cometió-y falta pa pena máxima y foi executada por ''[[Givanildo Vieira de Souza|Hulk]]'', marcando y dándo-y asina'l trunfu al Porto. [[Ficheru:Radamel Falcao 6333.jpg|190px|miniatura|left|Falcao frente a [[FC Spartak de Moscú|Spartak Moscú]].]] N'abril de 2011 el [[Fútbol Club Porto|FC Porto]] clasificó a la final de la Copa de Portugal al vencer al [[SL Benfica|Benfica]] nel so estadiu por 1-3, García nuevamente apurrió unu de los goles de la victoria. Na [[UEFA Europa League 2010-11]] ye figura del campeonatu. El 7 d'abril del 2011 Falcao probó una vegada más la so reputación al anotar tres goles na victoria 5-1 del Porto ante'l [[FC Spartak de Moscú|Spartak de Moscú]], onde tamién collaboró con una asistencia. Nel xuegu de visita vencieron 2-5 al equipu rusu, García realizó una asistencia y un gol nel alcuentru. [[Ficheru:Radamel Falcao García (5739337773).jpg|miniatura|200px|Falcao celebrando colos sos compañeros, unu de los tantos campeonatos conquistaos col [[Fútbol Club Porto|Porto]].]] Na semifinal de la [[UEFA Europa League 2010-11]] contra'l [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal]] volvió ser parte del marcador al anotar 4 tantos na ida y 1 na vuelta pa llegar a los 16 goles y proclamase casi por completu goliador de la competencia. Nel partíu d'ida tamién anotó'l so compatriota [[Fredy Guarín]]. Falcao clasificar a la final de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]] col so club Porto'l 5 de mayu de 2011 a pesar de la derrota del so club 3- 2 a manes de Villarreal. Nesti partíu Falcao entró na historia de la competición, al convertise nel máximu anotador nuna mesma temporada de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]]. El [[18 de mayu]] xugóse la final de la [[UEFA Europa League 2010-11]] nel [[Estadiu Aviva]] de [[Dublín]] ente'l [[Fútbol Club Porto|FC Porto]] y el [[Sporting Clube de Braga|Sporting Braga]]. Radamel marcó l'únicu gol col que'l Porto ganó a la Braga por 1-0, ganando la so cuarta competición europea na so historia. L'anotación foi al minutu 42 del primer tiempu, cuando [[Freddy Guarín]] tomó'l balón pola banda derechu y metió un centru precisu por que Falcao convirtiera de cabeza. D'esta forma, Falcao batió'l récor de 15 goles que [[Jürgen Klinsmann]] anotó na [[Copa de la UEFA 1995-96|edición 1995-96]] de la [[Copa de la UEFA]] col [[F. C. Bayern Múnich|Bayern de Múnich]], marcando 17 goles y convirtiéndose nel máximu goliador por temporada na historia de la competición. === Atlético de Madrid === ==== (2011-12) Bicampeón de la Lliga Europea ==== El 18 d'agostu de 2011 l'[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] fichó a Radamel Falcao García por una suma envalorada en 40 millones d'euros.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.foxsportsla.com/futbol/Tigre-colchoneru-El-Aleti-ficha-a-Falcao-en-40-millones-20110818-0050.html |títulu=¡Tigre colchoneru! El Aleti ficha a Falcao en 40 millones |editor=[[Fox Sports (Llatinoamérica)]] |fecha=18 d'agostu de 2011}} |2=http://www.foxsportsla.com/futbol/Tigre-colchoneru-El-Aleti-ficha-a-Falcao-en-40-millones-20110818-0050.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Con esti fichaxe, Falcao convertir na venta más cara de la historia de la [[Primer División de Portugal]], el xugador pol que'l cuadru ''colchoneru''{{#tag:ref|"''Colchoneru''" ye unu de los llamatos usaos pa referise al Atlético Madrid d'España.|group=n}} pagó más dineru<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/08/19/futbol/equipos/atletico/1313751903.html?a=8a52f00473f419bf24daec995b3955af&t=1316776652 |títulu=Los roxiblancos más caros |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=19 d'agostu de 2011 |cita=Los 40 millones de Falcao son un nuevu récor}}</ref> y, al empar, el futbolista colombianu pol que se pagó más dineru na historia.<ref name="Falcao22">{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/agostio2011/la-contratacion-de-falcao-por-el-atletico-de-madrid-ruempe-records/10185824 |títulu=La contratación de Falcao pol Atlético de Madrid ruempe récores |autor=EFE |editor=Futbolred |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011}}</ref> El llunes 22 d'agostu de 2011, Falcao foi presentáu ante la so nueva afición nel escenariu futbolísticu del club, el [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], onde foi recibíu per alredor de diez mil aficionaos.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2011/08/22/futbol/1314040579.html |editor=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |títulu=Multitudinariu recibimientu a Falcao |fecha=23 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2012}}</ref> [[Ficheru:Falcao Presentación Atletico (cropped).JPG|miniatura|Falcao col [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] en [[2011]].]] En consecuencia de que Radamel entá nun tenía los papeles necesarios na so totalidá pa xugar na lliga, nun tuvo la oportunidá de participar nel primer choque del campeonatu, frente a [[Club Atlético Osasuna|Osasuna]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/08/28/futbol/1adivision/1314532947.html |títulu=L'Atlético añora un delanteru de referencia |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=28 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2012}}</ref> El 10 de setiembre, debutó cola camiseta raxona en partíu correspondiente a la tercer xornada de [[Primer División d'España 2011/12|lliga]], alcuentru que remató con una derrota del so equipu por 1-0 ante'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]] en condición de visitante.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/09/11/futbol/1adivision/1315692154.html |editor=[[Diariu Marca]] |títulu=Soldáu arma al Valencia |fecha=11 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2012}}</ref> El so primer gol col Atlético de Madrid marcar el 15 de setiembre de 2011 nel Estadiu Vicente Calderón na primer xornada de la [[Lliga Europa de la UEFA 2011-12|Lliga Europea de la UEFA 2011-12]] frente al [[Celtic Football Club]], tal tantu significó'l 1-0 parcial, que depués terminó nun 2-0 a favor del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/09/15/futbol/europa_league/1316120706.html |títulu=Diego y Falcao quiten les penes del Atlético |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=15 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2012}}</ref> Darréu, el colombianu fixo los sos primeros goles na lliga española, estrenándose con un ''hat-trick'', el 18 de setiembre frente al [[Real Racing Club de Santander|Racing de Santander]] na 4ª xornada, nel [[Estadiu Vicente Calderón]], nun xuegu que remató 4-0.<ref>{{cita web |url=http://www.antena3.com/noticias/deportes/futbol/falcao-lidera-triplete-prometedor-atletico_2011091800070.html |títulu=Falcao lidera con un triplete un prometedor Atlético |editor=[[Antena 3]] |fecha=9 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref><ref name="RacingS">{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/09/18/mas_futbol/1316296841_850215.html |títulu=El 'Tigre' Falcao abusa del Racing con un hat-trick |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=18 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2012}}</ref> Na siguiente xornada de la lliga española, siguió cola so racha goliadora, nel partíu qu'enfrentó al Atlético con [[Real Sporting de Xixón|Sporting de Xixón]] nel [[Estadiu Vicente Calderón]], ''El Tigre'' llevó a cabu un bon partíu al convertir dos tantos na goliada 4-0 contra dichu equipu y, llegó a los 6 goles en 4 partíos col so nuevu equipu, 5 d'ellos na lliga española.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/09/21/mas_futbol/1316556048_850215.html |títulu=El 'Tigre' Falcao fai ruxir al Vicente Calderón |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=21 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2012}}</ref> Depués, Falcao xugó'l so quintu partíu como ''colchoneru'', el 24 de setiembre frente al [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] nel [[Camp Nou]], nun xuegu nel qu'[[Club Atlético de Madrid|Atlético]] perdió 5-0.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/09/24/futbol/1adivision/1316901299.html |títulu=Otru recital de Messi y Xavi |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=24 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}</ref> El [[29 de setiembre]], nel partíu correspondiente a la segunda xornada de la fase de grupos de la [[Lliga Europa de la UEFA 2011-12|Europa League]], Atlético enfrentó a [[Stade Rennais Football Club|Rennes]] en condición de visitante, García nun marcó y l'equipu empató a un gol.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/09/29/futbol/europa_league/1317322521.html |títulu=Juanfran ataca como un tigre |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=29 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}</ref> El 3 de payares, de nuevu apurrió pal Atlético na goliada 4-0 frente a Udinese, poniendo'l gol que cerró la cuenta.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/11/03/futbol/europa_league/1320357880.html |títulu=El Atleti borda su mejor traje |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=3 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> Cuatro díes dempués, Falcao sumó un gol más na so cuenta personal, esta vegada de penalti, frente a [[Getafe Club de Fútbol|Getafe]], nun partíu nel que'l so equipu perdió 3-2 nel [[Coliseum Alfonso Pérez]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/11/07/mas_futbol/1320620402_850215.html |títulu=L'Atlético enriédase y el Getafe aprovechar |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=7 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> Dempués, el 11 de payares, súpose que Radamel sufrió una mancadura mientres entrenaba cola [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición Colombia]],<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/deportes/futbol/lesion-Radamel-Falcao-apuro-Colombia_0_588541260.html |títulu=La mancadura de Radamel Falcao pon n'apuros a Colombia |editor=[[El Comercio (Ecuador)]] |fecha=11 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/deportes/1331399/noticia-gran-baxa-colombia-radamel-falcao-quedu-refugáu-lesion |títulu=Gran baxa en Colombia: Radamel Falcao quedó refugáu por mancadura |editor=[[El Comercio (Perú)]] |fecha=10 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> tal mancadura alloñar de les canches por casi un mes. Polo tanto torgó-y xugar frente a [[Levante Unión Deportiva|Levante]], partíu que'l so equipu ganó 3-2,<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/11/20/mas_futbol/1321743661_850215.html |títulu=Pumar cueye aire |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=20 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> y adicionalmente, nun pudo xugar el [[derbi madrilanu]] contra'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]],<ref>{{cita web |url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n2323102.htm |títulu=Falcao va perdese'l derbi madrilanu |editor=[[Organización Editorial Mexicana|OEM]] |fecha=25 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924133538/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n2323102.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> alcuentru nel cual l'[[Club Atlético de Madrid|Atlético]] perdió 4-1.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/11/26/futbol/1adivision/1322341163.html |títulu=Di María esquicia al Atleti |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=26 de payares de 2011 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> La torna de Radamel, tres la so mancadura, tuvo fecha'l 30 de payares frente a [[Celtic Football Club]], pola quinta xornada de la UEFA Europa League, nun xuegu nel qu'empezó como suplente y entró al minutu 67', sustituyendo a [[Adrián López Álvarez|Adrián López]], cuando'l partíu yá tenía nel marcador el 0-1 final a favor del so equipu.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/11/30/futbol/europa_league/1322683221.html |títulu=L'Atlético expía los sos pecaos n'Europa |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=30 de payares de 2011 |fechaaccesu=11 de xunetu de 2012}}</ref> Ente que el so regresu a la lliga española, el [[4 d'avientu]], dar nun partíu qu'enfrentó al Atlético y al [[Rayo Vallecano de Madrid|Rayo Vallecano]], y que remató 3-1, nel [[Estadiu Vicente Calderón]] con un gol y una asistencia de ''El Tigre''.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/12/05/mas_futbol/1323070035_850215.html |títulu=Xuega'l Rayo, marca'l Atleti |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=5 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=11 de xunetu de 2012}}</ref> Tres esto, participó nel partíu que los enfrentó al [[Real Club Deportivo Español|Espanyol]] nel [[Estadiu Cornellà-El Prat]] pola décimu sesta fecha de la lliga BBVA, y a pesar de que Radamel marcó'l 3-1, nun pudo evitar que'l so equipu cayera 4-2.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/12/12/mas_futbol/1323674818_850215.html |títulu=Un equipu bailla a una banda |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=12 d'avientu |fechaaccesu=11 de xunetu de 2012}}</ref> L'últimu alcuentru de la fase de grupos de la Lliga Europea, xugar y ganar l'Atlético frente al [[Stade Rennais Football Club|Stade Rennais]], nel Estadiu Vicente Calderón, con un marcador de 3-1 al so favor, Radamel marcó'l primer gol pal so equipu de [[Penalti en fútbol|penalti]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/12/15/futbol/europa_league/1323986530.html |títulu=Oxetivu cumplíu ente la bronca |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=15 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=11 de xunetu de 2012}}</ref> Trés díes depués del partíu pola UEFA Europa League, Falcao apostó 90 minutos nel alcuentru qu'Atlético perdió en casa frente a [[Real Betis Balompié|Real Betis]] con un marcador de 0-2.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/12/18/futbol/1adivision/1324213026.html |títulu=El Betis dexa ensin escuses al Atleti |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=18 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=11 de xunetu de 2012}}</ref> El [[21 d'avientu]] xugó'l so primera y únicu partíu pola [[Copa del Rei de fútbol 2011-12|Copa del Rei 2011-12]], na derrota del so club frente al [[Albacete Balompié|Albacete]] con un marcador de cero a unu, nel [[Estadiu Vicente Calderón]], tal partíu significó l'alcuentru de vuelta de los dieciseisavos de final del tornéu. Con esta resultancia, l'Atlético sentenció la so eliminación de la competición, por cuenta de que, nel partíu d'ida tamién perdieron 2-1, col cual sumaron un global de 1-3 ante un equipu de [[Segunda División B d'España]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2011/12/21/futbol/copa_rey/1324501203.html |títulu=Pumar cai pol so propiu peso |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=21 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/deportes/20111221/atletico-madrid/483952.shtml |títulu=L'Albacete sentencia a Pumar al esaniciar al Atlético de Madrid de la Copa |editor=[[Radiotelevisión Española]] |fecha=21 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2012}}</ref> Esta resultancia, tuvo de resultes la salida de [[Gregorio Pumar]] como [[Entrenador|direutor téunicu]] de Falcao,<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/817926.html |títulu=Pumar dir del At. de Madrid |editor=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=22 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202103008/http://www.eluniversal.com.mx/notas/817926.html |fechaarchivu=2014-02-02 }}</ref> y de la mesma, la llegada de [[Diego Simeone]] al banquín ''roxiblancu'' pal restu de la temporada.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-318236-simeone-nuevu-tecnico-del-atletico-de-madrid |títulu=Simeone, nuevu téunicu del Atlético de Madrid |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=23 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref> L'añu 2012, empezó con un partíu empatáu ensin goles, el 7 de xineru en [[Estadiu La Rosaleda|La Rosaleda]] frente a [[Málaga Club de Fútbol|Málaga CF]], pola [[Primer División d'España|Lliga BBVA]], nel que se resaltó'l debú de Diego Simeone como entrenador del ''colchoneru''.<ref>{{cita web |url=http://futbol.univision.com/europa/espana/article/2012-01-07/malaga-empate-atletico-madrid#axzz20fNoZho0 |títulu=Málaga 0 - Atlético de Madrid 0: El 'Cholo' Simeone nun pudo festexar nel so debú |editor=[[Univision]] |fecha=7 de xineru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> Tres esto, l'Atlético de Madrid recibió en casa al [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal]], y ''El Tigre'' anotó en dos causes, una d'estes de [[Penalti en fútbol|penalti]], ayudando al so equipu nun xuegu que remató tres goles a cero.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/01/15/mas_futbol/1326582013_850215.html |títulu=El Atleti da la so meyor versión nel regresu de Simeone |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=15 de xineru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> El [[21 de xineru]], Falcao consiguió'l so segundu ''hat-trick'' cola camiseta ''raxona'',{{#tag:ref|"''Roxiblancu''", ye un términu usualmente usáu pa referise al [[Club Atlético de Madrid]], polos colores de la so camiseta.|group=n}} na goliada 0-4 —pola primer xornada de la lliga española, enantes aplazada—<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2011/08/656-387303-9-lliga-espanola-ratifica-suspension-de-la fecha-por fuelga-de-xugadores.shtml |títulu=Lliga española ratifica suspensión de la fecha por fuelga de xugadores |editor=[[La Tercera]] |fecha=19 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref> que-y solmenaron a la [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]], nel [[Estadiu Municipal d'Anoeta]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/01/21/futbol/1adivision/1327179533.html |títulu=El 'Cholo' nun gana fora, golia |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=21 de xineru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/01/21/mas_futbol/1327100462_850215.html |títulu=Sí saben ganar fora |fecha=21 de xineru de 2012 |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |autor=Edu Herrero |fechaaccesu=21 de xineru de 2012}}</ref> Cabo resaltar, que tal sucesu, causó que'l colombianu roblara la meyor primer vuelta d'un futbolista del [[Club Atlético de Madrid|Atlético]] dende l'añu [[1999]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/01/23/mas_futbol/1327303640_850215.html |títulu=Falcao yá supera na primer vuelta a Forlán |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |autor=Juan Casáñez |fecha=23 de xineru de 2012 |fechaaccesu=23 de xineru de 2012}}</ref> Depués vinieron tres alcuentros siguíos, nos cualos Radamel nun pudo faese presente nel marcador, unu d'ellos ganáu por 0-1 frente a [[Club Atlético Osasuna|Osasuna]]<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/01/30/futbol/1adivision/1327960523.html |títulu=A tiru de Champions |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=30 de xineru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> y dos partíos empataos con marcador ensin goles, frente a [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]], en casa,<ref>{{cita web |url=http://www.antena2.com.co/noticias/planeta-futbol/atletico-y-valencia-empaten-0-0-en-el zarru-- |títulu=Atlético y Valencia empaten 0-0 nel zarru de la xornada |editor=[[Antena 2]] |fecha=5 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref> y frente a Racing de Santander, como visitante.<ref>{{cita web |url=http://msn.foxsports.com/fse/laliga/story/atletico-y-racing-empaten-ensin-goles |títulu=Atlético y Racing empaten ensin goles |editor=[[Fox Deportes]] |fecha=11 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> El [[6 de febreru]], Falcao García recibió'l premiu al meyor xugador de la [[Primer División de Portugal 2010/11|Lliga de Portugal 2010-11]], apurríu pol diariu [[Portugal|portugués]] [[A Bola]].<ref name="Abola" /><ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/febreru2012/falcao-premiáu-como-el-mejor-jugador-de-la lliga lusa-del-2010-2011/11079282 |títulu=Falcao premiáu como'l meyor xugador de la lliga lusa del 2010-2011 |editor=Futbolred.com |fecha=6 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> El 16 de febreru, volver# a entamar la [[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa Leagu]]y, colos dieciseisavos de final del campeonatu, fase na que al [[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]] correspondió-y midise frente a la [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]]. Asina, el partíu d'ida, xugar nel [[Estadiu Olímpicu de Roma]], y remató con un marcador de 1-3 pal equipu ''roxiblancu'', con dos goles de Falcao.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-326940-m-19-atletico-de-madrid-cai-1-0-lazio-roma |títulu=Falcao 'fixo de les suyes' nel Olímpicu de Roma |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=16 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/02/16/futbol/europa_league/1329422784.html |títulu=La mano del Cholo afara l'Olímpicu |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=16 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> Dempués de tres díes, García tuvo un mal día frente a [[Real Sporting de Xixón|Sporting de Xixón]], yá que el so equipu empató a un gol en casa, y él nun se fixo notar nel marcador.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/02/19/futbol/1adivision/1329677933.html |títulu=L'Atlético tamién engrandece a Juan Pablo |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=19 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> El [[23 de febreru]], apostóse l'alcuentru de vuelta de los dieciseisavos de la Lliga Europea de la UEFA frente a la [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]], y dio como resultáu un gol a cero, a favor del ''colchoneru'', ensin la presencia de Radamel nel marcador.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/02/23/mas_futbol/1329951659_850215.html |títulu=Godín fai de Falcao |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=23 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> D'esta manera, Atlético clasificó a la siguiente ronda con un global de 4-1.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-11203284 |títulu=Con Falcao y Amaranto, Atlético clasificó a octavos en Lliga d'Europa |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=23 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012}}</ref> Previu al partíu ente [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] y Atlético de Madrid, pola xornada 25 de la Lliga BBVA, [[Pep Guardiola]] dio la so opinión alrodiu de Falcao: {{cita|''"Probablemente, el meyor xugador d'área del mundu agora mesmu"''.|[[Pep Guardiola]], [[Entrenador|direutor téunicu]] del FC Barcelona. [[25 de febreru]] de [[2012]].<ref>{{cita web |url=https://www.lavanguardia.com/deportes/futbol/20120225/54260232446/guardiola-falcao-mejor-jugador-area-mundu.html |títulu=Guardiola: "Falcao ye'l meyor xugador d'área del mundu" |editor=[[La Vanguardia]] |fecha=25 de febreru de 2012 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/G/guardiola_asegura_que_falcao_ye_el meyor xugador_de_area_del mundu/guardiola_asegura_que_falcao_ye_el meyor xugador_de_area_del mundu.asp |títulu=Guardiola asegura que Falcao ye'l meyor xugador d'área del mundu |editor=[[El Colombianu]] |fecha=25 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.antena2.com.co/noticias/pallabres-mayores/guardiola-falcao-ye-el meyor xugador-de-area |títulu=Guardiola: "Falcao ye'l meyor xugador d'área del mundu" |editor=[[Antena 2]] |fecha=25 de febreru de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref>}} Esti partíu frente al [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] xugar nel Vicente Calderón, el 25 de febreru, y remató con una derrota de dos goles por unu, en contra del equipu ''roxiblancu''. Pal [[Club Atlético de Madrid|Atlético]], marcó Radamel tres un tiru d'esquina; de la escuadra ''blaugrana''{{#tag:ref|Suel usase'l términu "''blaugrana''" pa referise al [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] de manera popular.|group=n}} marcaron [[Daniel Alves]] y [[Lionel Messi]].<ref>{{cita web |títulu=Messi, por llistu y por bonu |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2012/02/26/futbol/1330286052.html |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012 |fecha=27 de febreru de 2012 |editor=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref><ref>{{cita web |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |títulu=Falcao marcó, pero Atlético de Madrid perdió contra Barcelona |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-328848-falcao-marcu-atletico-de-madrid-perdio-contra-barcelon |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012 |fecha=26 de febreru de 2012 }}</ref> Depués, Falcao encaró col so equipu'l xuegu d'ida de los octavos de final de la Lliga Europea frente a [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]], yá que contra [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]] nun pudo xugar por acumuladura de tarxetes.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/03/03/futbol/1adivision/1330815461.html |títulu=Combate nulu |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=3 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> El [[8 de marzu]], tal alcuentru versus Beşiktaş pola Lliga Europea, remató 3-1 a favor del Atlético, cola ausencia de Radamel nel marcador, sobre l'equipu [[Turquía|turcu]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/03/09/mas_futbol/1331278020_850215.html |títulu=Festival hasta l'escosamientu |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=9 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> Pola lliga española, xugó'l [[11 de marzu]] frente a [[Granada Club de Fútbol|Granada CF]], y participó viviegamente al marcar el segundu gol del alcuentru que remató 2-0 nel [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/03/11/futbol/1adivision/1331470958.html |títulu=L'Atlético rentabiliza l'ilusionismu de Simeone |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=11 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> De siguío, el [[15 de marzu]], ''El Tigre'' participó na goliada que'l so equipu solmenó-y al [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]], nel [[Estadiu BJK İnönü]], pol partíu de vuelta de los octavos de final de la Europa League, yá que marcó'l segundu gol pal so equipu al minutu 83' de xuegu.<ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/deportes/20120315/atletico-madrid-enfria-besiktas-pasa-cuartos-final-lliga-europa/507660.shtml |títulu=L'Atlético de Madrid esfrez al Besiktas (0-3) y pasa a cuartos de final de la Lliga Europa |editor=[[Radiotelevisión Española]] |fecha=15 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> Darréu, nes xornaes 28 y 29 de la Lliga BBVA, frente a [[Reial Club Deportiu Mallorca|Mallorca]] y [[Athletic Club|Athletic Bilbao]], marcó 3 goles, dos d'ellos frente al Athletic, sicasí, nel primeru d'ellos el so equipu perdió como visitante —nel que marcó pero falló un [[Penalti en fútbol|penalti]]—;<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/03/18/futbol/1adivision/1332089786.html |títulu=L'Atlético llega tarde |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=18 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> d'otru llau, contra'l Bilbao, salieron victoriosos con un 2-1 nel [[Estadiu Vicente Calderón]].<ref>{{cita web |url=http://www.elheraldo.co/deportes/con-dos-goles-de-falcao-atletico-de-madrid-vencio-2-0-al-bilbao-61147 |títulu=Con dos goles de Falcao, Atlético de Madrid venció 2-1 al Bilbao |editor=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |fecha=21 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224043456/http://www.elheraldo.co/deportes/con-dos-goles-de-falcao-atletico-de-madrid-vencio-2-0-al-bilbao-61147 |fechaarchivu=24 d'avientu de 2012 }}</ref> El postreru partíu de [[marzu]] pola lliga local, García xugar frente a [[Real Zaragoza|Zaragoza]] nel [[Estadiu de La Romareda]], alcuentru que terminó con una derrota del so equipu por 1-0.<ref>{{cita web |url=http://es-us.noticias.yahoo.com/espa-zaragoza-gana-al-atl-tico-en-el-103738735--spt.html |títulu=España: Zaragoza gana al Atlético nel últimu minutu |editor=[[Yahoo!]] |fecha=25 de marzu de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170923145756/https://es-us.noticias.yahoo.com/espa-zaragoza-gana-al-atl-tico-en-el-103738735--spt.html |fechaarchivu=2017-09-23 }}</ref> El 29 de marzu, Falcao anotó'l gol númberu 400 del Atlético de Madrid en competiciones europees.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.co/cartagena/deportes/falcao-anoto-el gol-400-del-atletico-de-madrid-que-vencio-2-1-al-hannover-70960 |títulu=Falcao anotó'l gol 400 del Atlético de Madrid que venció 2-1 al Hannover |editor=[[L'Universal (Colombia)|El Universal]] |fecha=30 de marzu de 2012 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2012 }}</ref> Dichu sucesu dar nel partíu d'ida por cuartos de final de la [[UEFA Europa League 2011-12]] contra'l [[Hannover 96]] alemán. Falcao, en tal partíu, amás del gol, dio l'asistencia del segundu gol, l'alcuentru remató 2-1 a favor d'Atlético de Madrid.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/03/29/futbol/europa_league/1333055099.html |títulu=Salvio rescata al Atlético |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=29 de marzu de 2012 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}</ref> Antes d'apostar l'alcuentru de vuelta, Falcao marcó un gol frente al [[Getafe Club de Fútbol|Getafe]] nun partíu válidu pola trentena primer xornada de la lliga española, y que terminó con un marcador favorable al ''colchoneru'' de 3-0.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/01/futbol/1adivision/1333281254.html |títulu=Un derbi de recréu raxón |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=1 d'abril de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> Darréu, nel partíu de vuelta, frente al Hannover 96 n'Alemaña, de nuevu Falcao marcó de volea dende'l cantu del área, pero esta vegada facer a la fin del partíu cuando l'Atlético sufría de la ofensiva del equipu alemán; esti gol frente a Hannover significó'l so gol númberu 100 en lligues europees.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/05/futbol/europa_league/1333660211.html |títulu=Sangre fría; corazón caliente |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fechaaccesu=12 d'abril de 2012 |fecha=5 d'abril de 2012}}</ref> En xugando los postreros 25 minutos en ganar dos goles a cero frente a [[Levante Unión Deportiva|Levante]] nel [[Estadiu Ciudad de Valencia]],<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/08/futbol/1adivision/1333886301.html |títulu=Una torrija bien cara pal Atleti |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=8 d'abril de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> Falcao García xugó'l so primera [[derbi madrilanu]], el día [[11 d'abril]], partíu que'l so equipu perdió 1-4 frente al [[Real Madrid]]. ''El Tigre'' marcó'l gol del descuentu pal Atlético Madrid, que nel so momentu significó l'empate pal equipu.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/11/futbol/1adivision/1334181204.html |títulu=Furacán Cristianu nel Manzanares |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=11 d'abril de 2012 |fechaaccesu=12 d'abril de 2012}}</ref> Tres cuatro díes d'apostar el derbi madrilanu, García foi de nuevu titular nel alcuentru pola xornada 34 de la [[Primer División d'España 2011/12|Lliga BBVA 11-12]], ente [[Rayo Vallecano]] y Atlético Madrid, nel cual foi fundamental pal so equipu al marcar l'únicu tantu del Atlético Madrid, gol que significó'l 0-1 final, que dio-yos un importante trunfu qu'hasta esi momentu, averar a los puestos de clasificación a UEFA Champions League y Europa League.<ref>{{cita web |url=http://www.as.com/futbol/articulo/falcao-dexa-atletico-puntos-champions/20120415dasdasftb_67/Tes |títulu=Falcao dexa al Atlético a seis puntos de la Champions |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=15 d'abril de 2012 |fechaaccesu=15 d'abril de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/marcador/futbol/2011_12/primera/jornada_34/ray_atm/ |títulu=Con Falcao, la Champions ye posible |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=15 d'abril de 2012 |fechaaccesu=15 d'abril de 2012}}</ref> [[Ficheru:Falcao Celebración Europa League 2012.JPG|miniatura|left|210px|Radamel celebrando'l títulu de la [[Lliga Europea de la UEFA 2011-12]] cola bandera de [[Colombia]] na [[Puerta del Sol (Madrid)|Puerta del Sol]], [[Madrid]].]] Falcao de nuevu tuvo la oportunidá de xugar les semifinales de la [[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]] pero esta vegada facer xugando pal Atlético de Madrid y non pal FC Porto, con quién consiguiera la Europa League la temporada anterior. Asina, el partíu d'ida xugó'l 19 d'abril de 2012, frente al [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]] d'[[España]], y Radamel marcó dos goles: el primeru y el postreru de los cuatro que marcó l'Atlético naquel 4-2 a favor de los ''colchoneros''.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/04/19/mas_futbol/1334786465_850215.html |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |títulu=La fame barrió al mieu |fecha=19 d'abril de 2012 |fechaaccesu=20 d'abril de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/19/futbol/europa_league/1334869657.html |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |títulu=El Atleti desnuda al Valencia |fecha=19 d'abril de 2012 |fechaaccesu=20 d'abril de 2012}}</ref> Siguíu d'esto, ''El Tigre'' xugó los 90 minutos del partíu qu'Atlético ganó 3 por 1 frente a [[Real Club Deportivo Español|Espanyol]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/22/futbol/1adivision/1335117680.html |títulu=Arda quíta-y un marrón al Atlético |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=22 d'abril de 2012 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> El [[26 d'abril]], de nuevu retornaron los partíos de la [[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]], en tal ocasión, apostáronse los alcuentros de vuelta de les semifinales, nos cualos Falcao participó de nuevu. Esta vegada, García nun consiguió anotar nengún gol nel partíu que remató 0-1 a favor del Atlético frente al Valencia CF nel Estadiu de Mestalla. D'esta forma, Radamel, per segunda vegada consecutiva, consiguió'l pase a la final de la [[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]].<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/impreso/deportes/articulo-341930-falcao-si-llego-final |títulu=Falcao sí llegó a la final |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=26 d'abril de 2012 |fechaaccesu=27 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190627004944/https://www.elespectador.com/impreso/deportes/articulo-341930-falcao-si-llego-final |fechaarchivu=2019-06-27 }}</ref> La so racha goliadora nel Atlético siguió de pies y, de nuevu, Falcao foi importante pal so equipu nel partíu que los enfrentó al [[Real Betis Balompié|Real Betis]] nel [[Estadiu Benito Villamarín]]. Nun alcuentru nel qu'Atlético empezó ganando y a falta de 5 minutos pal final el Betis remontó'l marcador pa poner 2-1 en desventaxa al club ''colchoneru'', depués, García anotó de cabeza en tiempu de reposición l'importante gol que-yos dio'l sufiertu empate.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/04/29/futbol/1adivision/1335729074.html |títulu=La zarpada xusticiera |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=29 d'abril de 2012 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> Dempués de dos partíos nos que nun consiguió marcar goles, frente a Real Sociedad<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/02/futbol/1adivision/1335981392.html |títulu Toos cumplen menos l'Atlético |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=2 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> y Málaga,<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/05/futbol/1adivision/1336251411.html |títulu=La Champions va tener qu'esperar |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=5 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> al Atlético correspondió-y xugar la final de la [[UEFA Europa League 2011-12]]. D'esta forma, el 9 de mayu de 2012, l'equipu ''colchoneru'', enfrentar al [[Athletic Club]] pola final del campeonatu. Falcao, al igual que na final de la [[UEFA Europa League 2010-11]], foi'l meyor xugador del partíu anotando por dos causes nun partíu que remató 3-0 a favor del Atlético de Madrid que se consagró campeón del tornéu.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-344943-doblete-de-falcao-garcia-atletico-vence-al-athletic |títulu=Atlético de Madrid, campeón de Lliga Europa con dos goles de Falcao |editor=[[El Espectador (Colombia)|El Espectador]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140305040226/http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-344943-doblete-de-falcao-garcia-atletico-vence-al-athletic |fechaarchivu=2014-03-05 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2012/05/09/futbol/1336580812.html |títulu=Falcao fai un gran campeón al Atlético |editor=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/09/futbol/europa_league/1336595947.html |títulu=El ruxíu del 'Tigre' reina n'Europa |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> Con estos dos goles, amás, Falcao convertir nel xugador del Atlético que más goles anotó na UEFA Europa League, y el goliador de la competición.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/uefa/noticias/final20112012/falcao-ye-per segundu anu-consecutivu-el goliador-de-la-europa-league/11756561 |títulu=Falcao ye per segundu añu consecutivu'l goliador de la Europa League |editor=Futbolred.com |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://deportes.terra.com.co/mas-deportes/el-colombianu-falcao-de-nuevu-maximo-goleador-de-la-europa-league,5y43ebc636337310VgnVCM3000009acceb0aRCRD.html |títulu=El colombianu Falcao, de nuevu máximu goliador de la Europa League |editor=[[Terra Networks|Terra]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.record.com.mx/article/falcao-ye-el-maximo-goleador-de-la-europa-league-per%20segunda%20vegada-al-filo |títulu=Falcao, máximu goliador d'Europa League per segunda vegada al filo |editor=[[Récor (periódicu)|Récor]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120712160924/http://www.record.com.mx/article/falcao-ye-el-maximo-goleador-de-la-europa-league-per |fechaarchivu=2012-07-12 }}</ref> El postreru partíu de Falcao na temporada xugar el 13 de mayu, frente al [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal CF]], en [[El Madrigal]], válidu pola xornada 38 de la Lliga Española. El xuegu remató 0-1 a favor del Atlético, con un agónicu gol de Radamel que, tres un tiru d'esquina, remató de cabeza al minutu 88'; de la mesma, con tal resultancia sellóse'l descensu del Villarreal CF a la [[Segunda División d'España 2012/13|Lliga Adelante 2012-13]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/13/futbol/1adivision/1336938825.html |títulu=Falcao funde al Villarreal |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=13 de mayu de 2012 |fechaaccesu=13 de mayu de 2012}}</ref> Con esti últimu gol frente al Villarreal, Radamel sumó un total de 36 goles mientres tola temporada 2011-12 col Atlético de Madrid.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/14/futbol/equipos/atletico/1336947759.html |títulu=Falcao perfeccionó'l so remate de cabeza... ¡xugando cola so madre! |editor=[[Diariu Marca]] |fecha=13 de mayu de 2012 |fechaaccesu=13 de mayu de 2012}}</ref> ==== (2012-13) Llogru de la Copa del Rei ==== El [[9 de xunetu]] de [[2012]], Radamel retomó trabayos col Atlético de Madrid, de cara a la pre-temporada del equipu en [[Los Ángeles de San Rafael]].<ref>{{cita web |url=http://www.antena2.com.co/noticias/pallabres-mayores/el tigre-falcao-se-unio-los entrenamientos-d |títulu="El Tigre" Falcao xunir a los entrenamientos del Atlético de Madrid |editor=[[Antena 2]] |fecha=9 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/07/09/futbol/equipos/atletico/1341826563.html |títulu=Falcao y Godín xunir al restu del grupu |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=9 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2012}}</ref> Tres esto, dar a conocer la llista de los 32 candidatos a meyor xugador de la [[UEFA]] de la temporada 2011-12, na cual Radamel Falcao fíxose presente, siendo él, l'únicu [[colombia|colombianu]] y únicu xugador del [[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]] na llista.<ref>{{cita web |url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=34231&previu=1 |títulu=Falcao, candidatu a meyor xugador de la UEFA 2011-12 |editor=Páxina web oficial del Atlético de Madrid |fecha=16 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=17 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefasupercup/news/newsid=1841056.html#aspirantes+premiu+añal |títulu=Aspirantes al premiu añal |editor=[[UEFA]] |fecha=16 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=17 de xunetu de 2012}}</ref> De cara a esta temporada, l'[[Club Atlético de Madrid|Atlético]] designó a Radamel como'l tercer capitán del equipu.<ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20120730/atletico-madrid/gabi-tiago-y-falcao-los-nuevos-capitanes_54330936705.html |títulu=Gabi, Tiago y Falcao, los nuevos capitanes |editor=[[Mundo Deportivo|Diariu Mundo Deportivo]] |fecha=30 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012}}</ref> El [[14 d'agostu]], dar a conocer los resultaos de la votación pa escoyer al meyor xugador n'[[Europa]] de la temporada 2011-12, na que se fixeron participes 53 periodistes deportivos representantes de les federaciones miembru de la [[UEFA]]; nesta votación, Falcao foi allugáu como l'octavu meyor xugador d'Europa na temporada, empatáu en puntos col [[Porteru|porteru]] [[República Checa|checu]] [[Petr Čech]].<ref name="falcao12a" /><ref name="falcao12b" /><ref name="falcao12c" /> Cabo resaltar que foi incluyíu per segunda vegada consecutivamente, n'habiendo quedáu quintu na mesma votación nel añu [[2011]].<ref name="falcao11a" /> El so primer partíu de la temporada, xugar el [[19 d'agostu]] frente a [[Levante Unión Deportiva|Levante]] en condición de visitante; esti alcuentru, remató con empate a un gol, y a pesar de que Radamel xugó tol partíu, nun marcó pero asistió l'únicu gol del so equipu.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/08/20/futbol/1adivision/1345417056.html |títulu=Levante y Atlético conviden a dormir |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=19 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=19 d'agostu de 2012}}</ref> Los primeros goles de ''El Tigre'' nun se fixeron esperar, y na segunda fecha de la [[Primer División d'España 2012/13|lliga española]] marcó'l primer ''hat-trick'' del tornéu na so edición 2012-13<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-370529-falcao-marco-primer-tripleta-esta-edicion-de-lliga-de- |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |títulu=Falcao marcó la primera tripleta nesta edición de la Lliga d'España |fecha=27 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2012 }}</ref> —y el so tercer ''hat-trick'' dende la so llegada al Atlético Madrid— frente a [[Athletic Club]] nel [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], tal xuegu remató con un 4-0 a favor del equipu [[Madrid|madrilanu]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-12169001.html |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |títulu=Falcao fixo tres goles en victoria 4-0 d'A. de Madrid sobre Bilbao |fecha=27 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/08/27/futbol/1adivision/1346104224.html |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |títulu=Falcao, l'azote del Athletic |fecha=27 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2012}}</ref> El [[30 d'agostu]], la [[UEFA]] anunció los meyores diez goles de la [[Lliga Europea de la UEFA 2011-12]] nos cualos fueron incluyíos trés tantos marcaos por ''El Tigre'' en tal tornéu; dos d'estos goles, marcaos na final del campeonatu y el restante, marcar frente a [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]] nel partíu d'ida poles semifinales.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/08/30/futbol/europa_league/1346359879.html |títulu=Falcao marcó'l meyor gol de la pasada Europa League |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=30 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-12180734.html |títulu=Falcao García anotó'l meyor gol de la pasada Lliga d'Europa |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=30 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2012}}</ref> El mesmu día, a priori de xugase la [[Supercopa d'Europa 2012]] ente [[Chelsea Football Club|Chelsea FC]] y [[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]], el direutor téunicu del equipu ''blue''{{#tag:ref|Usualmente la pallabra ''blue'' ye usada pa referise al equipu [[Inglaterra|inglés]] [[Chelsea Football Club|Chelsea FC]].|group=n}} [[Roberto Di Matteo]] opinó al respective de Radamel: {{cita|''"Vi xugar enforma a Falcao mientres les dos últimes temporaes, ye un xugador sobeyosu. Ye unu de los meyores del mundu y creo que va ser una gran amenaza pa nós mañana pela nueche."''|[[Roberto Di Matteo]], [[Entrenador|direutor téunicu]] del Chelsea FC. [[30 d'agostu]] de [[2012]].<ref>{{cita web |url=http://deportes.terra.com.co/futbol/di-matteo-falcao-ye-unu-de-los meyores-del mundu-sera-una-gran-amenaza,b68c2a3670879310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |títulu= Di Matteo: "Falcao ye unu de los meyores del mundu, va ser una gran amenaza" |editor=[[Terra Networks|Terra]] |fecha=30 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1599050&s=uef&type=story |títulu=Di Matteo emponderó a Falcao |editor=[[ESPN]] |fecha=30 d'agostu de 201 |fechaaccesu=31 d'agostu de 201}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/08/30/futbol/equipos/atletico/1346345053.html |títulu=Di Matteo: "Falcao va ser una gran amenaza" |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=30 d'agostu de 201 |fechaaccesu=31 d'agostu de 201}}</ref>}} D'esta forma, llegó'l [[31 d'agostu]] y Radamel apostó la so primer final de [[Supercopa d'Europa]] na so edición [[Supercopa d'Europa 2012|2012]]. ''El Tigre'' foi la figura del partíu que terminó con un claru 1-4, que coronó campeón al Atlético, al marcar la so octava [[tripleta]] a lo llargo de la so carrera; con esta tripleta, Falcao convertir por primer vegada nel goliador d'una Supercopa d'Europa.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/08/31/futbol/futbol_internacional/1346445583.html |títulu=Como un Tigre nuna carnicería |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=31 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.foxsportsla.com/noticias/62629-con-tres-goles-de-radamel-falcao-atletico-de-madrid-golio-a-chelsea-y-gano-la supercopa-de-la-uefa |títulu=Falcao, rei: ¡3 goles y Aleti campeón! |editor=[[Fox Sports (Llatinoamérica)]] |fecha=31 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://golcaracol.com/futbol-internacional/informaciongeneralfutbol/articulo-261549-falcao-toco-el cielu-con-manes-marco-tres-goles-y-gano-la-supercop |títulu=¡Falcao tocó'l cielu coles manes! Marcó tres goles y ganó la Supercopa d'Europa |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=31 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefasupercup/season=2012/matches/round=2000278/match=2007694/postmatch/report/index.html#falcao+situa+atletico+altu |títulu=Falcao asitia al Atlético no más alto |editor=[[UEFA]] |fecha=31 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}</ref> Tres los dos xuegos de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories al mundial]] nos que marcó, siguió cola so racha goliadora, frente a [[Rayo Vallecano de Madrid|Rayo Vallecano]] nel Estadiu Vicente Calderón, al marcar unu de los cuatro goles colos que'l so equipu ganó cuatro goles a trés.<ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/174591-atletico-de-madrid-gano-al-rayo-con-gol-de-falcao |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |títulu=Atlético de Madrid ganó al Rayo con gol de Falcao |fecha=16 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2012}}</ref> El so octavu gol na temporada, llegó frente a [[Real Valladolid Club de Fútbol|Valladolid CF]] de tiru de penalti, poniendo'l dos a cero nun partíu que remató 2-1.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/09/23/futbol/1adivision/1348423076.html |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |títulu=El Atleti engorda la ilusión |fecha=23 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=23 de setiembre de 2012}}</ref> Siguió marcando'l [[26 de setiembre]], nun partíu pendiente frente a [[Real Betis Balompié|Real Betis]] pola tercer fecha, nesta ocasión, marcando dos de los cuatro goles del so equipu que ganó 2-4.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1710123.html |títulu=Con Falcao implacable, Atlético ta segundu |editor=[[FIFA]] |fecha=26 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121107053848/http://es.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1710123.html |fechaarchivu=2012-11-07 }}</ref> El [[28 de setiembre]] foi premiáu col [[Once d'Oru]], según la revista francesa [[Onze Mondial]], como'l tercer meyor xugador del mundu na temporada 2011-12.<ref name="OB1" /><ref name="OB2" /> Dempués de superar una mancadura que la fixo ausentase de los alcuentros frente a [[Real Club Deportivo Español|Espanyol]], por lliga, y [[Football Club Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]], por [[Lliga Europea de la UEFA 2012-13|Europa League]],<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/10/06/futbol/equipos/atletico/1349519413.html |títulu=Falcao apunta a titular |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=6 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2012}}</ref> encaró'l partíu que los enfrentó al [[Málaga Club de Fútbol|Málaga CF]] en condición de llocal; nesti alcuentru, Radamel xugó los 90 minutos del partíu, y foi determinante por que'l so equipu marcara los dos goles colos que ganó 2-1.<ref name="AtletiMalaga" /> Marcó'l primer gol, sicasí, nel segundu gol del ''Aleti'' hubo polémica pa saber quién lo marcó, una y bones l'acta del árbitru informó que Radamel marcó solo un gol y que'l segundu gol foi en mesma puerta;<ref>{{cita web |url=http://actas.rfef.es/actes/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=18010 |títulu=Acta del Partíu celebráu'l 7 d'ochobre de 2012, en Madrid |editor=[[Real Federación Española de Fútbol|RFEF]] |fecha=7 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2012 }}</ref> otramiente, nel [[Marca (periódicu)|diariu Marca]], que da'l [[Troféu Pichichi]] al mayor goliador del tornéu, contabilizáron-y el gol a Falcao.<ref name="AtletiMalaga">{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/10/07/futbol/1adivision/1349645323.html |títulu=Esti Atlético ye una cosa seria |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=7 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2012}}</ref>{{#tag:ref|Pa efeutos de contabilización na tabla d'estadístiques tener en cuenta l'acta arbitral del alcuentru, y non la opinión del diariu deportivu [[Marca (periódicu)|Marca]].|group=n}} El [[21 d'ochobre]], visitó [[Estadiu Municipal d'Anoeta|Anoeta]] onde s'enfrentó a la [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]] y marcó el gol del trunfu del so equipu, al minutu 90' de tiru llibre.<ref>{{cita web |url=http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/espana/Racha-racha_0_796120697.html |editor=[[Diariu Olé]] |títulu=A lo Messi |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307084700/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/espana/Racha-racha_0_796120697.html |fechaarchivu=2016-03-07 }}</ref> Tres esto, el mesmu Radamel manifestó: "ye'l primer gol de falta que consigo como profesional".<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/10/22/futbol/equipos/atletico/1350858623.html |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |títulu=Falcao: "Ye'l primeru de falta como profesional" |fecha=22 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2012}}</ref> Foi nomáu, ente 10 candidatos, al premiu al xugador del añu según la revista [[World Soccer Magacín]].<ref>{{cita web |url=http://www.golcaracol.com/futbol-internacional/la lliga-espana/articulo-263986-falcao-garcia-candidatu-a-ser-el futbolista-del anu-de-la revista-world-socc |títulu=Falcao García, candidatu a ser el futbolista del añu de la revista World Soccer |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/10/23/futbol/1350987804.html |títulu=Falcao, Messi, Cristianu, Iniesta y Xavi, candidatos a xugador del añu pa 'World Soccer' |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.worldsoccer.com/features/world-soccer-awards-2012 |títulu=World Soccer Awards 2012 |editor=[[World Soccer Magacín]] |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012}}</ref> Darréu, sumó un gol más a les sos estadístiques cuando convirtió l'últimu gol del Atlético, nel partíu que'l so equipu ganó 3-1 como llocal a [[Club Atlético Osasuna|Osasuna]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-12340192.html |títulu=Con gol de Falcao, Atlético venció a Osasuna y sigue colíder n'España |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=28 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=7 de payares de 2012}}</ref> Foi nomáu al [[Balón d'Oru de la FIFA 2012]],<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/ballondor/playeroftheyear/index.html |títulu=Ballon d'Or 2012 |editor=[[FIFA]] |fechaaccesu=7 de payares de 2012 |idioma=inglés}}</ref> na llista de 23 candidatos que s'anunció'l [[29 d'ochobre]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/ballondor/media/newsid=1798674/index.html |títulu=Conocíos los candidatos a meyor xugador del añu |editor=[[FIFA]] |fecha=29 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=7 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121101175129/http://es.fifa.com/ballondor/media/newsid=1798674/index.html |fechaarchivu=1 de payares de 2012 }}</ref> A posteriori de participar en trés partíos siguíos ensin marcar gol,<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/11/25/futbol/equipos/atletico/1353833569.html |títulu=Falcao algama los cincuenta |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=25 de payares de 2012 |fechaaccesu=25 de payares de 2012}}</ref> ''El Tigre'' xugó frente a [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla CF]], alcuentru que remató 4-0 a favor del Atlético nel que marcó'l so gol númberu 50 de llanzamientu de penalti.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/11/25/futbol/1adivision/1353873418.html |títulu=L'Atlético gánase'l derechu a pensar en grande |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=25 de payares de 2012 |fechaaccesu=25 de payares de 2012}}</ref> Una vegada apostáu'l [[derbi madrilanu]],<ref>{{cita web |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fechaaccesu=14 d'avientu de 2012 |fecha=2 d'avientu de 2012 |url=http://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/185752-real-madrid-gano-el derbi-y-fixo-mas-líder-al-barcelona |títulu=Real Madrid ganó'l derbi y fixo más líder al Barcelona}}</ref> el [[9 d'avientu]] xugó frente a [[Real Club Deportivo de La Coruña|Deportivo de La Coruña]], alcuentru nel que marcó 5 goles per primer vegada na so carrera, na goliada de 6 goles a 0 nel Vicente Calderón.<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2012/12/09/primer/1355083112_401444.html |títulu=Falcao saca de duldes al Atlético col so históricu repóker de goles |apellíu=Bargueño |nome=Pablo |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=9 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=10 d'avientu de 2012 }}</ref> El [[14 d'avientu]] [[World Soccer Magacín]] informó la so llista de los meyores 10 xugadores del mundu, na cual Falcao foi incluyíu como'l quintu meyor xugador del mundu.<ref name="FalcaoQuintoWS">{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20121214/fc-barcelona/lleo-mesis-mejor-jugador-2012-revista-world-soccer_54356352063.html |editor=[[Mundo Deportivo]] |títulu=Messi, MVP-2012 de 'World Soccer' per delantre de Cristianu y Iniesta |fecha=14 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=14 d'avientu de 2012}}</ref> Dos díes depués, enfrentar al [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]], pola décimu sesta xornada de la lliga española, alcuentru nel qu'abrió'l marcador pal so equipu, sicasí, los ''colchoneros'' cayeron nel [[Camp Nou]] 4-1.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-12455623.html |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |títulu=Falcao García marcó gol a Barcelona, que ganó 4-1 al Atlético |fecha=16 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2012}}</ref> El [[28 d'avientu]] foi-y otorgáu'l premiu como meyor futbolista del 2012 pola organización [[Globe Soccer Awards]] na ciudá de [[Dubái]].<ref name="GSA" /> Porteriormente, el [[7 de xineru]] na [[FIFA Balón d'Oru 2012|Gala de la FIFA Balón d'Oru 2012]], fixo parte del [[FIFA/FIFPro World XI|FIFA/FIFPro World XI 2012]], premiu apurríu a los meyores once xugadores del añu por aciu una votación de 50.000 xugadores pertenecientes a la [[FIFPro|Federación Internacional de Futbolistes Profesionales]].<ref name="FIFPro12" /> Asina mesmu, esi día salieron a la lluz los resultaos de la FIFA Balón d'Oru, nos cualos ''El Tigre'' foi escoyíu'l quintu meyor xugador del mundu en 2012 según periodistes, capitanes y entrenadores de toles federaciones que conformen a la [[FIFA]].<ref name="Balon12" /> D'otru llau, nel [[Premiu Puskás]] al meyor gol del añu, nel cual taba nomáu,<ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/video-183162-este-ye-gol-por-el-que-falcao-esta-nom%C3%A1u-al-premiu-aguad%C3%ADa |títulu=Esti ye gol pol que Falcao ta nomáu al premiu Puskas |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fecha=14 de payares de 2012 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241215035529/https://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/video-183162-este-ye-gol-por-el-que-falcao-esta-nom%C3%A1u-al-premiu-aguad%C3%ADa/ |fechaarchivu=2024-12-15 }}</ref> allugóse segundu na votación que se llevó a cabu na páxina web oficial de la [[FIFA]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/mm/document/ballond'or/pusk%C3%A1saward/01/98/15/11/fifapuskasaward2012results.pdf |títulu=FIFA Puskás award 2012 - RESULTS |editor=[[FIFA]] |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130228151758/http://es.fifa.com/mm/document/ballond'or/pusk%C3%A1saward/01/98/15/11/fifapuskasaward2012results.pdf |fechaarchivu=28 de febreru de 2013 }}</ref> Na Copa del Rei na Semifinal, Falcao anotó contra [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla FC]] nun empate 2-2. Anque l'Atlético avanzó a la final nun 4-3 global, según tamién llogró anotar dos veces ante'l Sevilla. Nel partíu de Lliga contra'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]], Valencia marcara un gol nel entamu del partíu al minutu 4. Sicasí, Falcao respondió con un gol menos d'un minutu más tarde. El xuegu sicasí, solo terminó 1-1. Falcao anotó un doblete contra [[Granada Club de Fútbol|Granada CF]] nuna cómoda victoria por 5-0. El segundu gol significo'l gol númberu 200 de Radamel Falcao (cuntando'l club y el país).<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2013/04/15/en/football/spanish_football/1366015836.html |títulu=https://www.marca.com/2013/04/15/en/football/spanish_football/1366015836.html }}</ref> Nun partíu como visitante contra [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]], Falcao anotó l'únicu gol na victoria por 0-1. N'abril de [[2013]], Falcao algamó los 200 goles na so carrera depués d'anotar un doblete frente al [[Granada Club de Fútbol|Granada C.F.]]<ref>{{cita web |url=http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/F/falcao_completo_200_goles_en_la so_carrera_y_espera_faer_300_mas/falcao_completu_200_goles_en_la so_carrera_y_espera_faer_300_mas.asp |títulu=Falcao completó 200 goles na so carrera y espera faer "300 más" |editor=[[El Colombianu]] |fechaaccesu=10 de mayu de 2013 }}</ref> Nun partíu como visitante contra [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]], Falcao anotó l'únicu gol na victoria por 0-1. Nel postreru partíu de Falcao contra'l [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] pa la temporada 2012-2013, Falcao anotó otru gol n'otru 2-1 llar perdíu. Esti fechu fizo que Falcao convertir n'unu de los pocos xugadores en marcar de manera consecutiva contra ellos, en 3 de los 4 partíos apostaos en [[Primer División d'España|La Lliga]] ente l'actual y la pasada campaña.<ref>{{cita web |url=http://bleacherreport.com/articles/1637267-falcao-scores-against-barcelona-but-could-be-set-for-monaco |títulu=http://bleacherreport.com/articles/1637267-falcao-scores-against-barcelona-but-could-be-set-for-monaco }}</ref> El 17 de mayu de 2013 disputa la final de la Copa del Rei contra'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F.]] nel [[Estadiu Santiago Bernabéu]], onde otorgaría una magnífica asistencia a [[Diego Costa]] nel primer gol de los colchoneros, el partíu remataría con un marcador de 1-2 a favor del [[Atlético de Madrid|Club Atlético de Madrid]] consecuentemente festexaríen ta conquista. === AS Monaco F.C. === [[Ficheru:Radamel Falcao 2014.jpg|miniatura|Falcao entrenando col [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco F. C.]] na temporada 2013-14.]] El [[31 de mayu]] de [[2013]] confirmóse'l so fichaxe pol [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco F. C.]], club de la [[Ligue 1]] de [[Francia]], por 63 millones d'euros y robló asina un contratu por cinco años con un sueldu de catorce millones d'euros per temporada. D'esta forma, convirtióse, nel so momentu, nel futbolista meyor pagáu na historia de [[Colombia]].<ref>{{cita web |url=http://www.semana.com/deportes/articulo/falcao-por-63-millones-de-euros-al-monaco/344669-3 |editor=[[Semana (Colombia)|Revista Selmana]] |títulu=Falcao: l'home de los 63 millones |fecha=28 de mayu de 2013 |fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}</ref> El [[22 de xineru]] de [[2014]] nun partíu que lu midió frente al [[Monts d'Or Azergues Foot|Chasselay]] pola [[Copa de Francia de Fútbol 2013/14]] —nel que marcó un gol—, resultó mancáu nel so [[rodía]] esquierda antes de rematar el primer tiempu.<ref>{{cita web |url=http://www.semana.com/deportes/articulo/falcao-sale-mancáu-en-partíu-de-la copa-de-francia/371609-3 |títulu=Falcao mancáu en partíu del Mónaco pola Copa de Francia |editor=[[Semana (Colombia)|Revista Selmana]] |fecha=22 de xineru de 2014 |fechaaccesu=24 de xineru de 2014 }}</ref> Darréu, tres exámenes realizaos, confirmóse que sería interveníu quirúrgicamente por un frayatu del [[lligamentu anterior cruciáu]] y tendría un periodu de recuperación de seis meses.<ref name="Mancadura ASMonaco">{{cita web |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/brasil-2014/radamel-falcao-tien-grave-lesion-y-se-perderia-mundial-noticia-1704635 |títulu=Radamel Falcao tien grave mancadura y perderíase el Mundial |editor=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fecha=23 de xineru de 2014 |fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/falcao-se-perderia-el mundial-articulo-470365 |títulu=Falcao perderíase'l Mundial |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=23 de xineru de 2014 |fechaaccesu=24 de xineru de 2014 }}</ref> La recuperación de Falcao foi confirmada a mediaos de xunetu y diba xugar con regularidá nos partíos de pretemporada de [[Mónacu]] dempués de 6 meses dexaos a un llau. Tornó al campu na Copa Emirates al entrar como sustitutu de [[Dimitar Berbatov]] nel minutu 72 nel que Mónaco empató 2-2 ante'l [[Valencia]]. A otru día xugóse la primer hora del partíu contra'l [[Arsenal Football Club]], y anotó l'únicu gol del partíu y la victoria a los 36 minutos.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/falcao-regresu-titular-y-al gol-el-monaco-articulo-508341 |títulu=Falcao tornó a la titular y al gol col Mónaco |fechaaccesu=3 d'agostu de 2014 }}</ref> El 10 d'agostu, nel so primer partíu oficial dende la so mancadura, Falcao ingresó por [[Lucas Ocampos]] nel minutu 59 y anotó un gol de penalti, pero Mónaco perdió 2-1 en casa ante'l [[Lorient]]. Dos selmanes más tarde, empezó ante'l [[Nantes]] y anotó l'únicu gol del partíu, en direición de [[Layvin Kurzawa]] salió antes de la media hora pa los primeros puntos del club de la temporada. Metanes los rumores d'una tresferencia, Falcao nun foi incluyíu nel próximu partíu del Mónaco contra'l [[Lille]], y vio dende la grada xunto al so propietariu Vadim Vasilyev. === Manchester United F.C. === [[Ficheru:Chelsea 1 Man Utd 0 (16578195303).jpg|miniatura|Falcao xugando pal [[Manchester United Football Club|Manchester United]] en [[2015]].]] El [[2 de setiembre]] de [[2014]] confirmóse'l so fichaxe pol [[Manchester United Football Club|Manchester United]] de la [[Premier League]] inglesa, cedíu por 7.600.000 [[Euru|€]] con opción de compra.<ref>{{cita web |autor=MARCA.COM |títulu=Falcao, cedíu al Manchester United |url=https://www.marca.com/2014/09/01/futbol/futbol_internacional/1409560034.html |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014 |fecha=2 de setiembre de 2014}}</ref> El [[5 d'ochobre]] de [[2014]] anota'l so primer gol colos ''"Red Devils"'' ante [[Everton Football Club]], el 'Tigre' anotó'l so primer gol col Manchester United, nun partíu nel que xunto col arxentín [[Ángel Di María]] llograron la victoria (2-1), Di María adelantró a los "Red Devils" nel minutu 27 y, magar que el Everton empató de penalti gracies al escocés [[Steven Naismith]] (55), Falcao marcó'l so primer gol col so nuevu equipu (62) pa dar los trés puntos al Manchester United.<ref>{{cita web |autor=NOTICIASRCN.COM |títulu=El 'Tigre' Falcao anota'l so primer gol nel Manchester United |url=http://www.noticiasrcn.com/nacional-deportes/el tigre-falcao-anota-el so-primer-gol-el-manchester-united |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014 |fecha=5 d'ochobre de 2014 }}</ref> El 20 d'avientu de 2014, Falcao fixo'l so regresu per primer vegada y marcó un gol nel segundu tiempu nel empate 1-1 col [[Aston Villa]]. Seis díes más tarde, apúrrese una asistencia a [[Wayne Rooney]] contra'l [[Newcastle United]] y United ganaría'l partíu 3-1. El 1 de xineru de 2015, Falcao igualó ante'l [[Stoke City]] nun empate 1-1 siendo felicitáu al empezar l'añu anotando gol.<ref>{{cita web |títulu=Falcao y un escelente empiezu de 2015, anotó gol col Manchester United |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/falcao-y-un-escelente-empiezu-de-2015-anoto-gol-el-man-articulo-535740 |fecha=1 de xineru de 2015 }}</ref> El 10 de marzu, un día dempués de tar nel banquín na eliminación quedando fora de la FA Cup en casa pol [[Arsenal Football Club]], Falcao xugó pal so equipu sub-21 nel empate 1-1 col [[Tottenham Hotspur]], siendo sustituyíu nel minutu 72. El descensu foi criticáu públicamente polos ex futbolistes [[Dietmar Hamann]] y [[Willem van Hanegem]], a quien describiera la decisión de [[Louis Van Gaal]] pa ser "una falta de respetu" y "vergonzosu".<ref>{{cita web |url= http://www.squawka.com/news/dietmar-hamann-louis-van-gaal-cant-treat-radamel-falcao-like-chris-smalling-or-jonny-evans/326445 |títulu= Dietmar Hamann: Louis van Gaal can't treat Radamel Falcao like Chris Smalling or Jonny Evans {{!}} Squawka News |autor= Daniel Anwar |enllaceautor= Daniel Anwar |fecha=11 de marzu de 2015 |idioma=en |editorial= Squawka News |fechaaccesu=18 d'abril de 2015}}</ref> Na so cuenta de Twitter, el [[Manchester United Football Club|Manchester United]] confirma que nun va exercer la opción de compra sobre'l delanteru colombianu, afitada en 43,5 millones de llibres (55 millones d'euros). Na so primer temporada na Premier, Falcao apostó 1.286 minutos, partíos en 26 alcuentros, nos qu'anotó cuatro tantos, con un balance de 322 minutos per gol, y dio cuatro asistencies.<ref>{{cita web |autor=MARCA.COM |títulu=El United nun va exercer la opción de compra sobre Falcao |url=https://www.marca.com/2015/05/24/futbol/futbol_internacional/colombia/1432474612.html |fechaaccesu=24 de mayu de 2015 |fecha=24 de mayu de 2015}}</ref> === Chelsea F.C. === [[Ficheru:Falcao vs Arsenal.jpg|170px|miniatura|Falcao xugando col [[Chelsea FC]] en 2015.]] El [[3 de xunetu]] de [[2015]], por cuenta de que el [[Manchester United Football Club|Manchester United]] nun fixera usu de la opción de compra, confirmóse que Falcao xugaría nel [[Chelsea Football Club]], nuevamente en calidá de cedíu.<ref>{{cita web |autor=[[Axencia EFE]] |obra=[[Superdeporte]] |títulu=El Chelsea ficha a Falcao |url=http://www.superdeporte.es/futbol/2015/07/03/chelsea-ficha-falcao/262693.html |fechaaccesu=24 de xunetu de 2015 |fecha=3 de xunetu de 2015}}</ref> El so debú oficial realizaríase'l 2 d'agostu na final de la [[Community Shield 2015]] frente al [[Arsenal Football Club|Arsenal FC]], entrando nel segundu tiempu del partíu por [[Loïc Rémy]]. Aquel alcuentru foi derrota por 1-0 pal cuadru ''blue'', perdiendo asina'l primer títulu de la temporada. El so debú na lliga produció seis díes dempués nel empate 2-2 en casa col [[Swansea City]], xugando los últimos seis minutos, en llugar de [[Willian]]. El 29 d'agostu marcaría'l so primer gol na derrota 2 a 1 contra [[Crystal Palace Football Club|Crystal Palace]] pola cuarta fecha de la [[Premier League]].<ref>{{cita web |títulu=Falcao marca'l so primer gol col Chelsea na Premiere League |url=http://www.elheraldo.co/deportes/falcao-marca-el so-primer-gol-con-el-chelsea-en-la-premiere-league-214330 |fecha=29 d'agostu de 2015 }}</ref> El 3 de payares, Falcao sufrió una mancadura muscular nel entrenamientu, y foi puestu per fora por un par de selmanes, sicasí, el 15 de xineru de 2016, el nuevu téunicu [[Guus Hiddink]], confirmó que la mancadura del últimu revés yera «bien grave». Nun seria inscritu pa la [[Champions League]] el mes siguiente, amás traeríen a [[Alexandre Patu]] como reemplazo so. <br>El Chelsea nun fadría efeutiva la so opción de compra polo que se colaría de los ''blues'' con tan solo 12 partíos apostaos y un gol marcáu. === AS Monaco F.C. === ==== Temporada 2016-17 ==== [[Ficheru:397814 sPICT.jpg|220px|miniatura|Falcao apostando un partíu col [[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]] en 2016.]] El [[10 de xunu]] de [[2016]] torna de préstamu de [[Chelsea Football Club]]. Xugaría'l so primer partíu oficial de la temporada'l 27 de xunetu onde marcaría un gol dempués de 333 díes de manera oficial na derrota 2-1 sobre'l [[Fenerbahçe Spor Kulübü (fútbol)|Fenerbahce]] pola tercer ronda de la pre- [[Champions League]].<ref>{{cita web |títulu=Falcao Garcia marco'l so primer gol oficial de la temporada col Monaco |url=http://m.eluniversal.com.co/deportes/futbol/falcao-garcia-marco-el so-primer-gol-oficial-de-la temporada-con-monaco-231583 |fechaaccesu=24 de xunetu de 2015 }}</ref> El [[3 d'agostu]] de [[2016]] vuelve marcar el segundu gol del [[A. S. Mónaco]] al traviés d'una pena máxima al [[Fenerbahçe Spor Kulübü (fútbol)|Fenerbahce]] pola vuelta de la tercer ronda de la pre-[[Champions League]] tamién dio una asistencia, d'esta forma marcando'l so segundu gol oficial de la temporada, pero nel minutu 45 tuvo que ser sustituyíu por una molestia na so zanca esquierda, pero'l so equipu ganaría al [[Fenerbahçe Spor Kulübü (fútbol)|Fenerbahce]] 3 a 1 como llocal, d'esta forma clasificándose a los play offs enfrentándose al equipu español [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal]]. <br>El Monaco llogra clasificar nueva edición de la [[Champions League]] venciendo al [[Villarreal CF]] por un global de 3 a 1, Falcao nun apuesto nengunu de los dos partíos pola so mancadura nel zanca esquierda que la caltuvo alloñáu de les canches mientres un mes. <br>El so primer gol na [[Ligue 1 2016-17]] marcar el 17 de setiembre na victoria del so club 3 a 0 sobre'l [[Stade Rennes]] xugando 78 minutos como capitán. El [[2 de payares]] de [[2016]] marcaría'l so primer doblete de la temporada na goliada 3 a 0 del so club pola cuarta fecha de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2016-17|Champions League 2016/17]] marcando dempués de siete años na [[Champions League]] onde saldría como la figura del alcuentru.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/champions-league/falcao-doblete-con-monaco-en-trunfu-3-0-sobre-cska-en-champions+16741313 |títulu=Falcao y un día memorable con Mónaco:doblete en trunfu 3-0 sobre CSKA en Champions |fechaaccesu=2 de payares de 2016}}</ref> El [[5 de payares]] marca'l so primer doblete na [[Ligue 1 2016-17]] frente al [[AS Nancy]] y el so segundu doblete no que va de la temporada, llevando yá 4 goles na competición.<ref>{{cita web |url=http://www.rcnradio.com/deportes/doblete-falcao-monaco-gana-ante-nancy/ |títulu=Con doblete de Falcao Garcia, el Mónaco golió al Nancy |fechaaccesu=5 de payares de 2016}}</ref> Vuelve marcar doblete'l 3 d'avientu na goliada 5 a 0 sobre'l [[SC Bastia]].<ref>{{cita web |url=http://www.lafm.com.co/deportes/falcao-anoto-doblete-en-goliada-del-monaco-0-5-ante-bastia/ |títulu=Falcao anotó doblete en goliada del Mónaco 0-5 ante Bastia |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 }}</ref> El [[10 d'avientu]] marca'l so primera '''hat-trick'' dempués de 4 años, facer na goliada 4 a 0 na so visita [[FC Girondins de Burdeos]] onde seria la figura del partíu.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/falcao-garcia-marco-triplete-con-monaco-frente-al-bordeaux+16770061|títulu=Falcao y un xuegu fantásticu: triplete con Mónaco nel 0-4 a Bordeaux |fechaaccesu=10 d'avientu de 2016}}</ref> Vuelve marcar doblete'l [[4 de febreru]] na victoria 3 a 0 sobre'l [[OGC Nice]] quedando como únicos líderes del tornéu, marcando'l so tercer doblete na actual campaña de la [[Ligue 1 2016-17]], amás apuerta a catalogáu como'l delanteru más letal en europa con espectacular permediu d'anotar cada 69,2 minutos per partíu. El [[11 de febreru]] marca otru doblete esta vegada contra'l [[Football Club de Metz|FC Metz]] na goliada 5 a 0, llegando a la cifra de 16 goles y quedando como'l tercer maximo goliador del campeonatu, solo per debaxo del francés [[Alexandre Lacazette]] con 20 y del uruguayu [[Edinson Cavani]] con 25. <br>El 21 de febreru marca doblete na ida de la [[Champions League]] na derrota 5-3 na so visita al [[Manchester City]], nel segundu gol marcando un golazu de globito y siendo el primer colombianu en marcar en fases d'eliminatoria con dos equipos, en faciéndolo antes col [[FC Porto]]. El 8 d'abril en volviendo d'una mancadura marca'l gol de la victoria como visitantes sobre [[Angers SCO]]. Vuelve marcar doblete'l 14 de mayu na goliada 4 por 0 sobre los [[Lille OSC]]. ==== Temporada 2017-18 ==== El 4 d'agostu nel so debú en Lliga marca gol na victoria 3 a 2 sobre'l [[Toulouse Football Club|Tolouse]] remontando un 1-2, pa la segunda fecha de la [[Ligue 1]] marca'l so primer ''hat-trick'' de la temporada na goliada 4 por 1 na so visita al [[Dijon Football Côte d'Or|Dijon FC]] faciendo'l so segundu ''hat-trick'' col club.<ref>{{cita web|url=http://www.elespectador.com/deportes/futbol-internacional/triplete-de-falcao-en-trunfu-del-monaco-articulo-707826|títulu=Triplete de Falcao en trunfu del Mónaco|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017}}</ref> El 18 d'agostu marca l'únicu gol de la victoria pola mínima sobre [[Football Club de Metz|FC Metz]]. El 6 d'avientu marca'l so tercer tantu na temporada [[Lliga de Campeones de la UEFA 2017-18|2017-2018]] de champions league, na derrota contra 5-2 contra'l [[Fútbol Club Porto|FC Porto]], entrando nel Top 20 de los maximos goliadores en competiciones Europees con 48 tantos. El 12 d'avientu marca'l segundu tantu na victoria 2-0 sobre'l [[Stade Malherbe Caen|SC Caen]] pola [[Copa de la Lliga de Francia|Coupe de la Ligue]], con un disparu dende 40 metros de distancia del arcu rival, ratificando'l pase del equipu a cuartos de final.<ref>{{cita publicación|títulu=Falcao anotó un golazu na victoria del Mónaco 2-0 contra Caen, por Copa de la Lliga|url=https://gol.caracoltv.com/colombianos-en-l'esterior/falcao-anoto-un golazu-en-la victoria-del-monaco-2-0-contra-cayen-por copa-de-la lliga|fechaaccesu=13 d'avientu de 2017|periódicu=GOL Cascoxu}}</ref> El 31 de xineru marca doblete na victoria 2 por 0 sobre'l [[Montpellier Hérault Sport Club|Montpellier SC]] dandole la clasificacion al so club a la final de la [[Copa de la Lliga de Francia]] frente al [[PSG]]. == Seleición nacional == === Categoríes inferiores === La so primer participación pa la seleición nacional foi nel añu 2001, cuando con apenes 15 años apostó'l suramericanu sub-17, lleváu a cabu en tierres peruanes. En [[2005]], foi campeón cola [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición colombiana]] sub-20 nel [[Campeonatu Suramericanu Sub-20|Suramericanu Sub-20]] nel cual Colombia foi'l anfitrión. Falcao o "El Tigre" como ye llamáu nel so club, tuvo una gran presentación nel certame, amás recuérdase'l gol qu'anotó a la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina]] nel empate 1-1 na ciudá de [[Manizales]]. Depués, apostó la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005]] esi mesmu añu. Amás el [[7 de febreru]] de [[2007]] xugó en partíu amistosu de Colombia-Uruguái pa la seleición de mayores y el [[3 de xunu]] de [[2007]] marco'l so primer gol cola camiseta colombiana ante [[seleición de fútbol de Montenegro]] en Xapón mientres la [[Copa Kirin]]. === Seleición absoluta === ==== Clasificación pa la Copa Mundial de 2010 ==== {{AP|Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010}} {{VT|Colombia na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010}} Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatoria al Mundial 2010]] xugó los siete primeros partíos apostaos en [[2007]] y [[2008]]: frente a {{sel|Brasil}}, {{sel|Bolivia}}, {{sel|Venezuela}}, {{sel|Arxentina}}, {{sel|Perú}}, {{sel|Ecuador}}, {{sel|Uruguái}} y 4 díes dempués nel partíu apostáu en Santiago frente a {{sel|Chile}} nun tuvo presente nel xuegu y foi unviáu a la tribuna por decisión del téunicu [[Jorge Luis Pinto]], el partíu remató 4-0 a favor de los chilenos, fechu que llevó a la destitución de Pinto. Los siguientes alcuentros apostaos ante {{sel|Paraguái}} y {{sel|Brasil}} nun tuvo presente por causa de una mancadura de siete milímetros na zanca posterior derechu nel partíu apostáu ente [[Club Atlético River Plate|River Plate]] y [[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez]] que lo alloñar de les canches mientres siquier 4 selmanes. La seleición esperaba ansiosamente'l regresu del goliador. Nel primer partíu posterior a aquella mancadura, anota un gol nun amistosu contra la seleición de {{sel|Nixeria}} dándo-y la victoria al cuadru cafeteru, esto diolu amás de la victoria la titularidá en [[2009]]. Meses más tarde, el delanteru colombianu marcó lo que foi'l so primer gol oficial cola [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición de Colombia]] na victoria del conxuntu nacional contra {{sel|Perú}}, dándo-y asina los 3 puntos al so país. El 8 d'ochobre de [[2010]], Falcao entraría mientres el segundu tiempu nel minutu 30 y dempués d'una xugada encabezada por [[Carlos Darwin Quintero]], [[Giovanni Moreno]] dispara al arcu, el balón foi esviáu pol porteru y l'esféricu quedó-y al 'Tigre' Falcao quien mandó un [[Vaselina (fútbol)|globito]] pa solmenar la rede ecuatoriana nel minutu 42 del segundu tiempu y asina da-y una victoria a la seleición colombiana. ==== Copa América 2011 ==== {{AP|Copa América 2011}} {{VT|Colombia na Copa América 2011}} Como preparación pa la Copa América n'Arxentina, {{sel|Colombia}} apostó trés partíos amistosos previos al campeonatu, frente a {{sel|España}}, {{sel|Ecuador}} y {{sel|Chile}}. Sicasí, solo apostó estos dos últimos, que xugáronse nel [[Estadiu Vicente Calderón]] en [[Madrid]], [[España]] y nel [[Kyocera Stadion]] de [[L'Haya]], [[Holanda]] respeutivamente. Nel primeru d'ellos que se xugó'l [[26 de marzu]] de [[2011]], marcó unu de los dos goles colos que la seleición ''cafetera'' ganó dos goles a cero.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-259320-colombia-vencio-2-0-ecuador-goles-portugueses |títulu=Colombia venció 2-0 a Ecuador con goles "portugueses" |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=26 de marzu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140305040318/http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-259320-colombia-vencio-2-0-ecuador-goles-portugueses |fechaarchivu=2014-03-05 }}</ref> Frente a Chile, trés díes depués, participó 90 minutos de xuegu pero nun pudo marcar na derrota 2-0 de la so seleición.<ref>{{cita web |url=http://colfutbol.org/?option=com_content&view=article&id=1731:colombia-perdio-2-0-frente-a-chile-en-la faya&catid=12:noticies-seleccion-colombia&Itemid=31 |títulu=Colombia perdió 2 - 0 frente a Chile en La Haya |editor=[[Federación Colombiana de Fútbol]] |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-259805-colombia-perdio-haya-el so-similar-de-chile |títulu=Colombia perdió en La Haya ante Chile |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=29 de marzu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> El 6 de xunu de 2011, Radamel foi incluyíu por, l'entós téunicu de Colombia, [[Hernán Darío Gómez]] nel llistáu de convocaos de Colombia pa la Copa América.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-9550264.html |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |títulu=Gustavo Bolívar, sorpresa en convocaos de Colombia pa Copa América |fecha=6 de xunu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.semana.com/deportes/articulo/boliyu-gomez-presento-lista-convocados-pa-copa-america/240966-3 |títulu='Boliyu' Gómez presentó llista de convocaos pa Copa América |editor=[[Semana (Colombia)|Revista Selmana]] |fecha=6 de xunu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> Nel tornéu, Falcao apostó los cuatro partíos xugaos pol so escoyíu, hasta llegar a cuartos de final y ser esaniciaos. El [[2 de xunetu]] nel so debú nel campeonatu xugó 90 minutos y nun pudo marcar nel trunfu de Colombia 1-0 frente a {{sel|Costa Rica}}.<ref>{{cita web |url=http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/C/colombia_gano_a Costa rica_1-0_y_ye_lider_del grupu_a_de_la copa_america/colombia_gano_a Costa rica_1-0_y_ye_lider_del grupu_a_de_la copa_america.asp |títulu=Nel debú de Copa América, Colombia ganó a Costa Rica 1-0 |editor=[[El Colombianu]] |fecha=2 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> Díes dempués, nun alcuentru que los enfrentó al local, {{sel|Arxentina}}, nel [[Estadiu Brigadier Xeneral Estanislao López]] de [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]] nun pudo marcar el so primer gol na competición yá que el so equipu empató tal partíu con un marcador de 0-0.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/copa-america/articulo-282456-colombia-clasificacion-y-argentina-credibilidá |títulu=Colombia sacó empate ante Arxentina y lidera el grupu A |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=6 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> Nel partíu final de la fase de grupos, el combináu ''tricolor'' midir con {{sel|Bolivia}}, nun partíu que lu tuvo como protagonista al marcar los dos goles —unu de [[Penalti en fútbol|penalti]]— colos que la so seleición ganó 2-0 al so similar.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/copa-america/noticias/tercerafecha/y-falcao-garcia-desatapo-la so esencia goliadora/9864124 |editor=Futbolred.com |títulu=Y Falcao García desatapó la so esencia goliadora |fecha=10 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013}}</ref> Con esta última resultancia, Colombia avanzó a cuartos de final como primer del Grupu A.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/copa-america/articulo-283304-hugo-rodallega-entra-el-segundu-tiempu-el-colombia-vs-bolivia |títulu=Colombia, primer equipu clasificáu a cuartos de final na Copa América |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=10 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> El so últimu xuegu nel tornéu foi per cuartos de final contra {{sel|Perú}}, el [[16 de xunetu]] de 2011, nun alcuentru qu'esanició a Colombia al perder 2-0, dambos goles marcaos na [[prórroga]]; Radamel falló un tiru dende'l puntu de penalti cuando'l xuegu taba 0-0.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/copa-america/articulo-284981-colombia-peru-abren-los cuartos-de-final-de-copa-america |títulu=Fin de la ilusión: Colombia esaniciada de la Copa América |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=16 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 }}</ref> ==== Copa Mundial de 2014 ==== El [[2 de xunu]] de [[2014]] el direutor téunicu de {{sel|Colombia}}, [[José Pekerman]] dio a conocer que Falcao nun diría a la [[Copa Mundial de Fútbol 2014|Copa Mundial de Brasil 2014]].<ref>{{cita web |url=http://brasil.eluniversal.com.mx/article/2014/06/02/oficial-radamel-falcao-fuera-del mundial-con-colombia |títulu=OFICIAL:Radamel Falcao, fora del mundial con Colombia |editor=ElUniversal.br |fecha=2 de xunu de 2014 |fechaaccesu=3 de xunu de 2014 }}</ref> Tres nun recuperase al 100% d'una mancadura que sufrió'l [[22 de xineru]] de [[2014]] na rodía esquierda, con rotura de [[lligamentu anterior cruciáu]]. Que'l so periodu de recuperación ronda los seis meses.<ref name="Mancadura ASMonaco"/> Tres la rueda de prensa de la decisión de que Falcao nun diría al mundial, Falcao declaró: {{cita|''"Güei toi en bones condiciones físiques, pero nun quería quitar a un compañeru la posibilidá de xugar, nin faer daqué en contra de la mio salú"''.|[[Radamel Falcao]], [[Fútbol|xugador]] de la [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición colombia]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/deportes/2014/06/03/538cfad7y2704ede338b4574.html |títulu=Falcao nun va xugar el Mundial |editor=ElMundo |fecha=3 de xunu de 2014 |fechaaccesu=3 de xunu de 2014}}</ref>}} Falcao tuvo en periodu de recuperación mientres seis meses ''([[xineru]], [[febreru]], [[marzu]], [[abril]], [[mayu]] y [[xunu]])'' lo que lo enllenaba de posibilidaes a poder apostar el mundial, tol país deseyaba que se recuperara espresándolo col [[hashtag]] (<code>#FuerzaFalcao</code>) que circuló nes redes sociales. Anguaño Falcao sigue en recuperación.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/mundial-brasil-2014/noticias/seleccion-colombia/recuperacion-de-falcao/13972144 |títulu=La fe del 'Tigre', la ilusión d'un país |editor=ElTiempo |fecha=10 de mayu de 2014 |fechaaccesu=3 de xunu de 2014}}</ref> ===== Clasificación pa la Copa Mundial de 2014 ===== {{AP|Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014}} {{VT|Colombia na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014}} [[Ficheru:Torcida colombia2.jpg|miniatura|Afición colombiana mientres la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Copa del Mundu de 2014]] que celebra cola cara de Falcao.]] Previu a empezar les eliminatories pa la Copa Mundial, Falcao apostó dos alcuentros amistosos cola so seleición, frente a {{sel|Hondures}} y {{sel|Xamaica}}, el [[3 de setiembre|3]] y [[6 de setiembre]] respeutivamente. Dambos alcuentros remataron 2-0 a favor del combináu ''cafeteru'', sicasí, nun marcó en nengún de los dos partíos pero asistió a [[Teófilo Gutiérrez]] nel segundu gol frente a Xamaica.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-10286844.html |títulu=Colombia ganólu 2-0 a Honduras en xuegu amistosu, pero dexó duldes |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=3 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/deportes/futbol-internacional/120667-colombia-gano-2-0-a-jamaica |títulu=Colombia ganó 2-0 a Xamaica |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fecha=6 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 }}</ref> El [[11 d'ochobre]] de [[2011]], nel primer partíu de Colombia na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|clasificación a la Copa Mundial]] frente a {{sel|Bolivia}} nel [[Estadiu Hernando Siles]], entró al campu nel segundu tiempu y nel últimu minutu del partíu, fixo'l gol que punxo'l 1-2 final a favor del combináu colombianu,<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1525801/index.html |títulu=Colombia celebra en Bolivia (1-2) |editor=[[FIFA]] |fecha=11 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131023062517/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1525801/index.html |fechaarchivu=2013-10-23 }}</ref> y de esta forma remató'l so añu 2011, yá que nun pudo apostar los alcuentros frente a {{sel|Venezuela}} y {{sel|Arxentina}}, como llocal dambos, por cuenta de una mancadura que-y aquexaba.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1540622/index.html |títulu=Falcao, baxa en Colombia |editor=[[FIFA]] |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |fecha=10 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407025225/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1540622/index.html |fechaarchivu=2012-04-07 }}</ref> El [[29 de febreru]] de [[2012]], nun alcuentru qu'enfrentó a los combinaos de {{sel|Colombia}} y {{sel|Méxicu}} con [[José Néstor Pékerman|José Pékerman]] como nuevu entrenador de Colombia, nel [[Sun Life Stadium]] de [[Miami]], [[Estaos Xuníos]]. En tal xuegu, que remató 2-0 a favor de ''los cafeteros'', apostó tol alcuentru y marcó el primer gol del so equipu.<ref>{{cita web |url=http://www.elheraldo.co/node/58628 |títulu=Colombia venció 2-0 a Méxicu en partíu amistosu |editor=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |fecha=29 de febreru de 2012 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013}}</ref> De nuevu, Falcao foi convocáu pa la seleición de Colombia, de cara a los alcuentros frente a {{sel|Perú}} y {{sel|Ecuador}}, xugaos el [[3 de xunu|3]] y [[10 de xunu]] de [[2012]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1634106/index.html |títulu=Pekerman define nómina de 25 xugadores |editor=[[FIFA]] |fecha=19 de mayu de 2012 |fechaaccesu=3 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120525102608/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1634106/index.html |fechaarchivu=2012-05-25 }}</ref> Nel primer alcuentru, d'esta doble xornada poles [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories de Conmebol]], frente a Perú, el combináu colombianu ganó, al traviés d'un gol de [[James Rodríguez]] que dio'l 0-1 definitivu, nel [[Estadiu Nacional de Perú]]. Radamel xugó tol alcuentru, sicasí, nun marcó pa la so seleición.<ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/deportes/eliminatories-al mundial/159502-colombia-vence-1-0-a-peru-en-lima |títulu=Colombia repon valor na eliminatoria tres el trunfu en Perú |editor=[[Vanguardia Lliberal]] |fecha=3 de xunu de 2012 |fechaaccesu=8 de xunu de 2012 }}</ref> Díes dempués, el 10 de xunu de 2012, xugóse l'otru partíu correspondiente a la doble xornada d'eliminatories, esta vegada frente al combináu d'Ecuador, nel [[Estadiu Olímpicu Atahualpa]] de [[Quitu]], un alcuentru que dio como resultáu 1-0 en contra de la seleición de Colombia, con gol de [[Christian Benítez]]; de nuevu, Falcao xugó tol partíu, pero nun pudo faer nada pa evitar la derrota del so equipu.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1647375/index.html |títulu=Ecuador alica en Quito (1-0) |editor=[[FIFA]] |fecha=10 de xunu de 2012 |fechaaccesu=11 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120617120410/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1647375/index.html |fechaarchivu=2012-06-17 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elheraldo.co/deportes/colombia-pierde-parcialmente-1-0-ante-ecuador-en-quito-70629 |títulu=Colombia perdió 1-0 ante Ecuador en Quito |editor=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |fecha=10 de xunu de 2012 |fechaaccesu=11 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224043508/http://www.elheraldo.co/deportes/colombia-pierde-parcialmente-1-0-ante-ecuador-en-quito-70629 |fechaarchivu=24 d'avientu de 2012 }}</ref> [[Ficheru: Radamel Falcao.jpg|miniatura|derecha|180px|«El Tigre» mientres el partíu qu'enfrentó a {{sel|Uruguái}} y Colombia nel [[Estadiu Centenariu]] de [[Montevidéu]].]] Como de costume, Radamel foi nuevamente convocáu pa los partíos frente a {{sel|Uruguái}} y {{sel|Chile}}, poles feches séptima y octava de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories de Conmebol]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/convocatoria-de-la-seleccion-colombia-pa-la-eliminatoria_12179531-4 |títulu=Seleición de novedaes contra Uruguái y Chile |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=30 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2012}}</ref> El [[7 de setiembre]] de [[2012]], nel primeru d'estos dos alcuentros, frente a {{sel|Uruguái}} nel [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez|Estadiu Metropolitanu]], xugó tol alcuentru y marcó el primer gol de la seleición ''cafetera''{{#tag:ref|El términu "Cafetera" ye utilizáu xeneralmente como llamatu pa referise a la seleición de Colombia.|group = n}} al minutu 2' de xuegu; el partíu terminó con un marcador de 4-0 a favor de Colombia.<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/09/08/futbol/futbol_internacional/colombia/1347059398.html |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |títulu=Los Cafeteros afaren colos Charrúas al ritmu de cumbies |fecha=8 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=8 de setiembre de 2012}}</ref> Cuatro díes dempués, cuando Colombia enfrentó a {{sel|Chile}}, fixo'l segundu gol de la so seleición, cuando taben empataos, y dio l'asistencia del tercer gol, colo que'l combináu ''tricolor''{{#tag:ref|''Tricolor'', ye una pallabra usada pa referise a la [[Seleición de fútbol de Colombia|seleición de Colombia]] popularmente.|group = n}} ganó 1-3 nel [[Estadiu Monumental (Chile)|Estadiu Monumental de Chile]] en remontando nel marcador.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-374090-monumental-trunfu-de-seleccion-colombia-chile |títulu='Monumental' trunfu de la Seleición Colombia en Chile |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=11 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2012 }}</ref> Darréu, nel partíu pola novena xornada de les eliminatories que los enfrentó a {{sel|Paraguái}} nel estadiu Metropolitanu, foi la figura del alcuentru al marcar dos espectaculares tantos, los únicos del alcuentru colos que la seleición ''cafetera'' ganó 2-0.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolcolombiano/articulo-380878-colombia-vencio-2-0-paraguay-y avérase-brasil-2014 |títulu=Colombia venció a 2-0 a Paraguái y avérase a Brasil 2014 |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=12 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2012 }}</ref> El postreru partíu qu'apostó nel 2012, foi contra {{sel|Brasil}}, nun [[Partíu amistosu|alcuentru amistosu]] nel [[MetLife Stadium]] d'[[East Rutherford]], [[Estaos Xuníos]]; tal xuegu, remató con un empate a un gol nel que nun pudo anotar.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1905619.html |títulu=Brasil y Colombia estremen honores (1-1) |editor=[[FIFA]] |fecha=14 de payares de 2012 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121118081629/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1905619.html |fechaarchivu=18 de payares de 2012 }}</ref> Nel mes de marzu de 2013 tornaron les eliminatories. Falcao foi llamáu de nuevu pol seleccionador José Néstor Pékerman p'apostar los partíos ante {{sel|Bolivia}} y {{sel|Venezuela}}. El día 22 de marzu de 2013, xugóse'l partíu correspondiente a la 11ᵘ fecha de la ronda suramericana de clasificación. L'alcuentru xugar nel [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez|Estadiu Metropolitanu]] de la ciudá de [[Barranquilla]] en [[Colombia]]. L'oponente foi {{sel|Bolivia}}. Colombia golió a Bolivia col marcador de 5-0. Radamel Falcao marcó'l cuartu gol de "los cafeteros" tres una asistencia de [[Pablo Armeru]]. Tamién se-y anuló un gol per fora de xuegu. El día 26 de marzu de 2013, xugóse l'alcuentru correspondiente a la 12ᵘ xornada. El rival foi {{Sel|Venezuela}}, y el partíu apostar en [[Ciudad Guayana]], [[Venezuela]]. Falcao permaneció solo alantre, como únicu delanteru, d'alcuerdu a la estratexa plantegada pol téunicu Pékerman.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/eliminatories-2014/noticias/fecha12brasil2014/resultancia-venezuela-1-colombia-0-en-la fecha-12-de-la-eliminatoria-al mundial-de-brasil-2014-analisis/12713634 |títulu=Pékerman falló nel planteamientu y nos cambeos ante Venezuela |editorial=Futbolred |fecha=26 de marzu de 2013 |fechaaccesu=30 d'abril de 2013}}</ref> Sicasí, un gol de [[Salomón Rondón]] a los 13 minutos del primer tiempu foi decisivu pa determinar la victoria de Venezuela.<ref>{{cita web |url=http://www.canalrcnmsn.com/noticias/venezuela_venci%C3%B3_1_0_colombia_que s'alluga_tercera_en_la_eliminatoria |títulu=Venezuela venció 1-0 a Colombia, que s'alluga tercera na eliminatoria |editorial=RCN |fecha=26 de marzu de 2013 |fechaaccesu=30 d'abril de 2013 }}</ref> El 11 d'ochobre de 2013, nel partíu de la penúltima fecha de clasificación del Mundial ante [[Chile]], Falcao anotó doblete de penaltis pa empatar 3-3 dempués de dir perdiendo 0-3. Esta resultancia aseguró Colombia la clasificación pa la Copa Mundial per primer vegada dende 1998. Falcao punxo fin a la fase de clasificación Mundial de 2014 a lo más anotador de [[Colombia]] con nueve goles, quedando solo por detrás de [[Luis Alberto Suárez]], [[Lionel Messi]] y [[Gonzalo Higuain]]. ==== Copa América 2015 ==== {{AP|Copa América 2015}} {{VT|Colombia na Copa América 2015}} Falcao anotaría'l so primer gol en 11 meses dende la so mancadura contra [[El Salvador]] el 10 d'ochobre de 2014. Marcaría'l primer gol, ente qu'asistiría los otros dos goles a [[Carlos Bacca]] na victoria por 3-0. Nun amistosu contra [[Bahrein]] el 26 de marzu de 2015, Falcao asistíu un gol y marcó un doblete na victoria por 6-0, quedando a un gol del récor d'[[Arnoldo Iguarán]] a lo más anotador de Colombia. Cuatro díes más tarde, llegar al altor de 24 goles con Iguarán con un penalti na victoria por 3-1 sobre [[Kuwait]]. El 6 de xunu, rompió'l récor al anotar l'únicu gol pa ganar a [[Costa Rica]] nun amistosu en [[Buenos Aires]] antes de la [[Copa América 2015]]. Foi'l capitán del equipu nel tornéu, pero nun pudo anotar en trés partíos de grupu y perdió la titularidá con [[Jackson Martínez]] pa los cuartos de final nel que cayeríen por penaltis frente a [[Arxentina]] el 26 de xunu. ==== Clasificación pa la Copa Mundial de 2018 ==== {{AP|Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} {{VT|Colombia na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} El 15 de payares de 2016 xuega'l so primer partíu de titular nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatories Rusia 2018]] na derrota 3 a 0 frente a [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] pola fecha 12, saliendo a los 75 minutos por [[Carlos Bacca]]. El so primer gol na eliminatories marcar el 5 de setiembre marcando l'empate a un gol frente a la [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición Brasil]] en [[Barranquilla]], vuelve y marca per segundu partíu consecutivu'l 5 d'ochobre dándo-y la clasificación al mundial parcial a [[Colombia]], a la fin cayen derrotaos 2 por 1 como locales ante [[Paraguái]]. El 14 de mayu de 2018 foi incluyíu pol entrenador [[José Néstor Pékerman|José Pekerman]] na llista preliminar de 35 xugadores p'apostar la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018]].<ref>{{cita web |url=https://colombia.as.com/colombia/2018/05/14/futbol/1526330876_741200.html|títulu=Pékerman da llista preliminar de 35 convocaos pa Rusia |fechaaccesu=14 de mayu de 2018}}</ref> ==== Participaciones en Copes del Mundu ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="250"|Mundial !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50"|Part. !width="50"|Goles !width="50"|Asis. !width="50"|Prom. |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2005]] |{{HOL}} |Octavos de final |3 |2 |0 |0.66 |} ==== Participaciones en Copa América ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50"|Part. !width="50"|Goles !width="50"|Asis. !width="50"|Prom. |-align=center |[[Copa América 2011]] |{{ARG}} |[[Colombia na Copa América 2011|Cuartos de Final]] |4 |2 |0 |0.50 |-align=center |[[Copa América 2015]] |{{CHI}} |[[Colombia na Copa América 2015|Cuartos de final]] |4 |0 |0 |0 |} ==== Participaciones n'Eliminatories ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Eliminatories !width="120"|Resultáu !width="50"|Part. !width="50"|Goles !width="50"|Asis. !width="50"|Prom. |-align=center |[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatories Mundial de 2010]] ||Séptimu Llugar |10 |1 |0 |0.10 |-align=center |[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Eliminatories Mundial de 2014]] |bgcolor=#CCFFCC|Segundu Llugar |13 |9 |2 |0.69 |-align=center |[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatories Mundial de 2018]] |bgcolor=#CCFFCC|Cuartu Llugar |8 |2 |1 |0,28 |} ==== Participaciones en Copes del Mundu ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Mundial !width="120"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50"|Partíos !width="50"|Goles !width="50"|Asis. !width="50"|Prom. |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 2018]] |{{RUS}} |[[Colombia na Copa Mundial de Fútbol de 2018|''Por apostar'']] |0 |0 |0 |0 |} ==== Goles ==== [[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]]<small>Actualizáu al últimu gol marcáu'l [[23 de marzu]] de [[2018]].</small> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:100%; text-align: center; width: 100%;" !colspan="12" style="with: 100%;" align=center | Goles internacionales{{#tag:ref|Nel apartáu ''Gol'', el tantu marcáu por Radamel, en cada alcuentru, ye l'allugáu a la izquierda del marcador. Otramiente, en ''Resultáu'', a la izquierda de cada marcador atopen los goles de la seleición de Colombia.|group=n}} |- ! # !! Fecha !! Llugar !! Rival !! Gol !! Resultáu !! Competición |- bgcolor="#C8FFC8" | 1 || [[3 de xunu]] de [[2007]] || Estadiu Matsumoto, [[Matsumoto (Nagano)|Matsumoto]], [[Xapón]] || {{Selb|MNE}} || 1 - 0 || 1 - 0 ||[[Copa Kirin#2007|Copa Kirin 2007]] |-align=center bgcolor="#FFFFCC" | 2 ||[[8 de setiembre]] de [[2007]]|| [[Estadiu Monumental (Perú)|Estadiu Monumental]], [[Lima]], [[Perú]]</center> || {{Selb|PER}} || 2 - 1 || 2 - 2|| [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 3 || [[19 de payares]] de [[2008]] || [[Estadiu Deportivo Cali]], [[Palmira (Valle del Cauca)|Palmira]], [[Colombia]] || {{Selb|NGA}} || 1 - 0 || 1 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 4 || [[10 de xunu]] de [[2009]] || [[Estadiu Atanasio Girardot]], [[Medellín (Colombia)|Medellín]], [[Colombia]] || {{Selb|PER}} || 1 - 0 || 1 - 0 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Clasificación Mundial 2010]] |- bgcolor="#FFCCCC" | 5 || [[12 d'agostu]] de [[2009]] || [[Giants Stadium]], [[Nueva York]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|VEN}} || 1 - 1 || 1 - 2 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 6 || [[8 d'ochobre]] de [[2010]] || [[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Estadiu Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] ||{{Selb|ECU}} || 1 - 0 || 1 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 7 || [[26 de marzu]] de [[2011]] || [[Estadiu Vicente Calderón]], [[Madrid]], [[España]] || {{Selb|ECU}} || 2 - 0 || 2 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 8 || [[10 de xunetu]] de [[2011]] || [[Estadiu Brigadier Xeneral Estanislao López]], [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], [[Arxentina]] || {{Selb|BOL}} || 1 - 0 || 2 - 0 || [[Copa América 2011]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 9 || [[10 de xunetu]] de [[2011]] || [[Estadiu Brigadier Xeneral Estanislao López]], [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], [[Arxentina]] || {{Selb|BOL}} || 2 - 0 || 2 - 0 || [[Copa América 2011]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 10 || [[11 d'ochobre]] de [[2011]] || [[Estadiu Hernando Siles]], [[Bolivia]] || {{Selb|BOL}} || 2 - 1 || 2 - 1 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 11 || [[29 de febreru]] de [[2012]] || [[Sun Life Stadium|Estadiu Sun Life]], [[Miami]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|MEX}} || 1 - 0 || 2 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 12 || [[7 de setiembre]] de [[2012]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|URU}} || 1 - 0 || 4 - 0 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 13 || [[11 de setiembre]] de [[2012]] || [[Estadiu Monumental (Chile)|Estadiu Monumental]], [[Santiago de Chile]], [[Chile]] || {{Selb|CHI}} || 2 - 1 || 3 - 1|| [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 14 || [[12 d'ochobre]] de [[2012]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|PAR}} || 1 - 0 || 2 - 0|| [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 15 || [[12 d'ochobre]] de [[2012]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|PAR}} || 2 - 0 || 2 - 0|| [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 16 || [[22 de marzu]] de [[2013]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|BOL}} || 4 - 0 || 5 - 0|| [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 17 || [[11 de xunu]] de [[2013]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|PER}} || 1 - 0 || 2 - 0|| [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |-align=center bgcolor="#FFFFCC" | 18 || [[11 d'ochobre]] de [[2013]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|CHI}} || 2 - 3 || 3 - 3 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |-align=center bgcolor="#FFFFCC" | 19 || [[11 d'ochobre]] de [[2013]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|CHI}} || 3 - 3 || 3 - 3 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Clasificación Mundial 2014]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 20 || [[14 de payares]] de [[2013]] || [[Estadiu Rei Balduino]], [[Bruxeles]], [[Bélxica]] || {{selb|BEL}} || 1 - 0 || 2 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 21 || [[10 d'ochobre]] de [[2014]] || [[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Estadiu Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] || {{selb|El Salvador}} || 1 - 0 || 3 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 22 || [[26 de marzu]] de [[2015]] || [[Estadiu Nacional de Baḥréin]], [[Riffa]], [[Baḥréin]] || {{selb|BHR}} || 2 - 0 || 6 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 23 || [[26 de marzu]] de [[2015]] || [[Estadiu Nacional de Baḥréin]], [[Riffa]], [[Baḥréin]] || {{selb|BHR}} || 3 - 0 || 6 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 24 || [[30 de marzu]] de [[2015]] || [[Estadiu Xeque Zayed]], [[Abu Dhabi]], [[Emiratos Árabes Xuníos]] || {{selb|KUW}} || 3 - 1 || 3 - 1 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 25 || [[6 de xunu]] de [[2015]] || [[Estadiu Diego Armando Maradona]], [[Buenos Aires]], [[Arxentina]] || {{selb|CRC}} || 1 - 0 || 1 - 0 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |-align=center bgcolor="#FFFFCC" | 26 || [[7 de xunu]] de [[2017]] || [[Estadiu Nueva Condomina]], [[Murcia]], [[España]] || {{Selb|ESP}} || 2 - 1 || 2 - 2 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |-align=center bgcolor="#FFFFCC" | 27 || [[5 de setiembre]] de [[2017]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|BRA}} || 1 - 1 || 1 - 1 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificación Mundial 2018]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" | 28 || [[5 d'ochobre]] de [[2017]] || [[Estadiu Metropolitanu Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || {{Selb|PAR}} || 1 - 0 || 1 - 2 || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificación Mundial 2018]] |- bgcolor="#C8FFC8" | 29 || [[23 de marzu]] de [[2018]] || [[Estadiu de Francia]], [[Saint-Denis]], [[Francia]] || {{Selb|FRA}} || 2 - 2 || 3 - 2 || [[Amistosu]] |} == Estadístiques == === Clubes === <center><small>[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[17 de mayu]] de [[2018]].</small></center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=180px | Club !rowspan="2" width=30px | Div. !rowspan="2" width=80px | Temporada !colspan=3 width=115px | Lliga !colspan=3 width=115px | Copes Nacionales<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan=3 width=115px | Torneos Internacionales<sup>([[#2|2]])</sup> !colspan=3 width=100px | Total<sup>([[#3|3]])</sup> !rowspan=2 width=60px | Media Goliadora |-style="background:#DDDDDD" !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] |- style="text-align: center;" |rowspan=4 valign="center"|'''[[Lanceros Boyacá]]'''<br /><small>{{COL}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=2 valign="center"|[[Categoría Primer B|2ª]] |align=center|[[Primer B 1999 (Colombia)|1999]] |1||0||0||colspan=3|—||colspan=3|— !1 !0 !0 !0,00 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Primer B 2000 (Colombia)|2000]] |align=center|7 |1||1||colspan=3|—||colspan=3|— !7 !1 !1 !0,14 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 8 !! 1 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 8 !! 1 !! 1 !! 0,13 |- style="text-align: center;" |rowspan=7 align=center|'''[[Club Atlético River Plate|C. A. River Plate]]'''<br /><small>{{ARG}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=5 valign="center"|[[Primer División d'Arxentina|1ª]] |align=center|[[Campeonatu de primer División 2004-05 (Arxentina)|2004-05]] |4||0||0||colspan=3|—||colspan=3|— !4 !0 !0 !0,00 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2005-06 (Arxentina)|2005-06]] |7||8||1||colspan=3|—||colspan=3|— !7 !8 !1 !1,00 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2006-07 (Arxentina)|2006-07]] |20||3||1||colspan=3|—||3||0||1 !23 !3 !2 !0,13 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]] |27||11||3||colspan=3|—||12||8||0 !39 !19 !3 !0,49 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2008-09 (Arxentina)|2008-09]] |32||13||3||colspan=3|—||6||3||0 !38 !16 !3 !0,42 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 90 !!35!! 8 !! 0 !! 0 !! 0 !! 21 !! 11 !! 1 !! 111 !!46!! 9 !! 0,41 |- style="text-align: center;" |rowspan=5 align=center|'''[[Futebol Clube do Porto|F. C. Porto]]'''<br /><small>{{POR}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=3 valign="center"|[[Primeira Liga|1ª]] |align=center|[[Primeira Liga 2009-10|2009-10]] |28||25||7||7||5||2||8||4||1 !43 !34 !10 !0,79 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Primeira Liga 2010-11|2010-11]] |22||16||4||4||4||1||16||18||2 !42 !38 !7 !0,90 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Primeira Liga 2011-12|2011-12]] |1||0||0||1||0||0||colspan=3|— !2 !0 !0 !0,00 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 51 !! 41 !! 11 !! 12 !! 9 !! 3 !! 24 !! 22 !! 3 !! 87 !! 72 !! 17 !! 0,83 |- style="text-align: center;" |rowspan=4 align=center|'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]'''<br /><small>{{ESP}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=2 valign="center"|[[Primer División d'España|1ª]] |align=center|[[Primer División d'España 2011-12|2011-12]] |34||24||4||1||0||0||15||12||2 !50 !36 !6 !0,72 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Primer División d'España 2012-13|2012-13]] |34||28||1||4||2||1||3||4||1 !41 !34 !3 !0,83 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 68 !! 52 !! 5 !! 5 !! 2 !! 1 !! 18 !! 16 !! 3 !! 91 !! 70 !! 9 !! 0,77 |- style="text-align: center;" |rowspan=4 align=center|'''[[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]]'''<br /><small>{{MON}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=2 valign="center"|[[Ligue 1|1ª]] |align=center|[[Ligue 1 2013-14|2013-14]] |17||9||0||2||2||1||colspan=3|— !19 !11 !1 !0,56 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Ligue 1 2014-15|2014]] |3||2||0||colspan=3|—||colspan=3|— !3 !2 !0 !0,67 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 20 !! 11 !! 0 !! 2 !! 2 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 22 !! 13 !! 1 !! 0,59 |- style="text-align: center;" |rowspan=3 align=center|'''[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]]'''<br /><small>{{ING}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=1 valign="center"|[[Premier League|1ª]] |align=center|[[Premier League 2014-15|2014-15]] |26||4||5||3||0||0||colspan=3|— !29 !4 !5 !0,14 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 26 !! 4 !! 5 !! 3 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 29 !! 4 !! 5 !! 0,14 |- style="text-align: center;" |rowspan=3 align=center|'''[[Chelsea Football Club|Chelsea F. C.]]'''<br /><small>{{ING}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=1 valign="center"|[[Premier League|1ª]] |align=center|[[Premier League 2015-16|2015-16]] |10||1||0||2||0||0|| colspan="3" |— !12 !1 !0 !0,08 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 10 !! 1 !! 0 !! 2 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 12 !! 1 !! 0 !! 0,08 |- style="text-align: center;" |rowspan=4 align=center|'''[[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]]'''<br /><small>{{MON}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=2 valign="center"|[[Ligue 1|1ª]] |align=center|[[Ligue 1 2016-17|2016-17]] |29||21||5||4||2||0||10||7||1 !43 !30 !6 !0,69 |- style="text-align: center;" |align=center|[[Ligue 1 2017-18|2017-18]] |26||18||5||5||3||0||5||3||0 !36 !24 !5 !0,66 |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 55 !! 39 !! 10 !! 9 !! 5 !! 0 !! 15 !! 10 !! 1 !! 79 !! 54 !! 11 !! 0,68 |- align=center bgcolor=000000 style="color: white;" !colspan="3" valign="center"| Total Carrera !! 328 !! 184 !! 40 !! 33 !! 18 !! 5 !! 78 !! 59 !! 8 !! 439 !! 261 !! 53 !! 0,59 |- |colspan=19| <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi datos de la [[Copa de Portugal]] / [[Copa de la Lliga de Portugal]] / [[Supercopa de Portugal]]; [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]; [[FA Cup]]; [[Community Shield]] / [[Copa de la Lliga (Inglaterra)|Copa de la Lliga d'Inglaterra]]; [[Copa de Francia de Fútbol|Copa de Francia]].</small> <div id="2"><sup>'''(2)'''</sup><small> Inclúi datos de la [[Copa Suramericana]] / [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]]; [[Supercopa d'Europa]]; [[Lliga Europa de la UEFA]]; [[Lliga de Campeones de la UEFA]].</small> <div id="3"><sup>'''(3)'''</sup><small> Media de goles per alcuentru. Nun inclúi goles en partíos amistosos.</small> |} <small><center>''Fonte: [http://www.transfermarkt.es/falcao/profil/spieler/39152 Transfermarkt] - [http://espndeportes.espn.go.com/futbol/jugador/_/id/87706/radamel-falcao-garcia ESPN Deportes] - [http://el.soccerway.com/players/radamel-falcao/20216/ Soccerway].''</center></small> === Seleiciones === <center><small>[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[27 de marzu]] de [[2018]].</small></center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=150px | Seleición !rowspan="2" width=70px | Temporada !colspan=3 | Amistosos !colspan=3 | Suramérica<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan=3 | Mundial !colspan=3 | Total !rowspan=2 | Media Goliadora |-style="background:#DDDDDD" !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] |- style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-17 de Colombia|Sub-17]]'''<br/><small>{{COL}} |[[2001]] |colspan=3|—||4||1||1||colspan=3|— !align=center|4 !align=center|1 !align=center|1 !align=center|0,25 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1| Total !! 0 !! 0 !! 0 !! 4 !! 1 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 4 !! 1 !! 1 !! 0,25 |- style="text-align: center;" |rowspan="3" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-20 de Colombia|Sub-20]]'''<br/><small>{{COL}} |[[2004]] |3||1||1||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|3 !align=center|1 !align=center|1 !align=center|0,33 |- style="text-align: center;" |[[2005]] |colspan=3|—||6||1||0||3||2||0 !align=center|9 !align=center|3 !align=center|0 !align=center|0,33 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1| Total !! 3 !! 1 !! 1 !! 6 !! 1 !! 0 !! 3 !! 2 !! 0 !! 12 !! 4 !! 1 !! 0,33 |- style="text-align: center;" |rowspan="13" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol de Colombia|Absoluta]]'''<br /><small>{{COL}}</small> |[[2007]] |6||2||0||2||0||0||colspan=3|— !align=center|8 !align=center|2 !align=center|0 !align=center|0,25 |- style="text-align: center;" |[[2008]] |4||1||0||1||0||0||colspan=3|— !align=center|5 !align=center|1 !align=center|0 !align=center|0,20 |- style="text-align: center;" |[[2009]] |2||1||1||7||1||0||colspan=3|— !align=center|9 !align=center|2 !align=center|1 !align=center|0,22 |- style="text-align: center;" |[[2010]] |4||1||0||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|4 !align=center|1 !align=center|0 !align=center|0,25 |- style="text-align: center;" |[[2011]] |5||3||1||3||1||0||colspan=3|— !align=center|8 !align=center|4 !align=center|1 !align=center|0,40 |- style="text-align: center;" |[[2012]] |2||1||0||5||4||2||colspan=3|— !align=center|7 !align=center|5 !align=center|2 !align=center|0,71 |- style="text-align: center;" |[[2013]] |2||1||0||7||4||0||colspan=3|— !align=center|9 !align=center|5 !align=center|0 !align=center|0,56 |- style="text-align: center;" |[[2014]] |3||1||1||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|3 !align=center|1 !align=center|1 !align=center|0,33 |- style="text-align: center;" |[[2015]] |3||4||1||6||0||0||colspan=3|— !align=center|9 !align=center|4 !align=center|1 !align=center|0,50 |- style="text-align: center;" |[[2016]] |colspan=3|—||2||0||0||colspan=3|— !align=center|2 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[2017]] |2||1||0||4||2||1||colspan=3|— !align=center|6 !align=center|3 !align=center|1 !align=center|0,50 |- style="text-align: center;" |[[2018]] |3||1||0||0||0||0||colspan=3|— !align=center|3 !align=center|1 !align=center|0 !align=center|0,50 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1| Total !! 36 !! 17 !! 4 !! 37 !! 12 !! 3 !! 0 !! 0 !! 0 !! 73 !! 29 !! 7 !! 0,40 |- style="text-align: center;"align=center bgcolor=000000 style="color: white;" !colspan="2" valign="center"| Total Carrera !! 39 !! 18 !! 5 !! 47 !! 14 !! 4 !! 3 !! 2 !! 0 !! 86 !! 34 !! 9 !! 0,39 |- | colspan="15"| <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi datos del [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Suramericanu Sub-17]] (2001); [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] (2005); [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificatorias Suramericanes]] / [[Copa América]] (2007-Act.).</small> |} === Hat-tricks === <center><small>''Partíos nos qu'anotó trés o más goles: [[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[13 d'agostu]] de [[2017]].''</small></center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:100%; text-align: center; width: 101%;" !colspan="12" style="with: 104%;" align=center | Partíos nos qu'anotó trés o más goles |- style="text-align: center;" !width="16"| Nᵘ !width="100"| Fecha !width="100"| Estadiu !width="110"| Partíu !width="70"| Goles !width="50"| Resultáu !width="100"| Competición |- style="text-align: center;" | 1 || [[27 de setiembre]] de [[2007]] || [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]], [[Buenos Aires]] || align=center| '''River Plate''' - [[Botafogo de Futebol e Regatas|Botafogo]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 2 || [[Copa Suramericana 2007]] |- style="text-align: center;" | 2 || [[2 d'avientu]] de [[2010]] || [[Estadiu Ernst Happel|Ernst Happel]], [[Viena]] || align=center| [[SK Rapid Viena|Rapid Viena]] - '''FC Porto''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''3''' || [[Lliga Europa de la UEFA 2010-11]] |- style="text-align: center;" | 3 || [[7 d'abril]] de [[2011]] || [[Estádio do Dragão|Dragão]], [[Porto]] || align=center| '''FC Porto''' - [[FC Spartak de Moscú|Spartak Moscú]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''5''' - 1 || [[Lliga Europa de la UEFA 2010-11]] |- style="text-align: center;" | 4 || [[28 d'abril]] de [[2011]] || [[Estádio do Dragão|Dragão]], [[Porto]] || align=center| '''FC Porto''' - [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal CF]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''5''' - 1 || [[Lliga Europa de la UEFA 2010-11]] |- style="text-align: center;" | 5 || [[18 de setiembre]] de [[2011]] || [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], [[Madrid]] || align=center| '''Atlético Madrid''' - [[Real Racing Club de Santander|Racing]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 0 || [[Primer División d'España 2011-12]] |- style="text-align: center;" | 6 || [[21 de xineru]] de [[2012]] || [[Estadiu Municipal d'Anoeta|Anoeta]], [[San Sebastián]] || align=center| [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]] - '''Atlético Madrid''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 0 - '''4''' || [[Primer División d'España 2011-12]] |- style="text-align: center;" | 7 || [[27 d'agostu]] de [[2012]] || [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], [[Madrid]] || align=center| '''Atlético Madrid''' - [[Athletic Club]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 0 || [[Primer División d'España 2012-13]] |- style="text-align: center;" | 8 || [[31 d'agostu]] de [[2012]] || [[Estadiu Lluis II|Lluis II]], [[Mónacu]] || align=center| '''Atlético Madrid''' - [[Chelsea Football Club|Chelsea FC]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 1 || [[Supercopa d'Europa 2012]] |- style="text-align: center;" | 9 || [[9 d'avientu]] de [[2012]] || [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]], [[Madrid]] || align=center| '''Atlético Madrid''' - [[Real Club Deportivo de La Coruña|Deportivu La Coruña]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''6''' - 0 || [[Primer División d'España 2012-13]] |- style="text-align: center;" | 10 || [[10 d'avientu]] de [[2016]] || [[Estadiu Matmut Atlantique|Matmut Atlantique]], [[Burdeos]] || align=center| [[FC Girondins de Burdeos|Girondins de Burdeos]] - '''AS Monaco''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 0 - '''4''' || [[Ligue 1 2016-17]] |- style="text-align: center;" | 11 || [[13 d'agostu]] de [[2017]] || [[Stade Gaston Gérard]], [[Dijon]] || align=center| [[Dijon Football Côte d'Or|Dijon FCO]] - '''AS Monaco''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''4''' || [[Ligue 1 2017-18]] |} </center> == Palmarés == === Campeonatos nacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="140"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Tornéu Clausura]] |[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |{{ARG}} |[[Tornéu Clausura 2008 (Arxentina)|2008]] |-align=center |[[Copa de Portugal]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[2010]] |-align=center |[[Supercopa de Portugal]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[2010]] |-align=center |[[Primeira Liga]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[Primeira Liga 2010-11|2011]] |-align=center |[[Copa de Portugal]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[2011]] |-align=center |[[Supercopa de Portugal]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[2011]] |-align=center |[[Primeira Liga]] |[[Fútbol Club Porto|F. C. Porto]] |{{POR}} |[[Primeira Liga 2011-12|2012]] |-align=center |[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] |[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] |{{ESP}} |[[Copa del Rei de fútbol 2012-13|2013]] |-align=center |[[Ligue 1]] |[[Association Sportive de Monaco Football Club|A. S. Mónaco]] |{{FRA}} |[[Ligue 1 2016-17|2017]] |} === Campeonatos internacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Equipu !width="140"|Sede !width="95"|Añu |-align=center |[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] |[[Seleición de fútbol sub-20 de Colombia|Seleición Colombia]] |{{COL}} |[[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 2005|2005]] |-align=center |[[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]] |[[Futebol Clube do Porto|F. C. Porto]] |{{bandera|Irlanda}} [[Dublín]] |[[Lliga Europa de la UEFA 2010-11|2011]] |-align=center |[[Lliga Europa de la UEFA|UEFA Europa League]] |[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] |{{bandera|Rumanía}} [[Bucarest]] |[[Lliga Europa de la UEFA 2011-12|2012]] |-align=center |[[Supercopa d'Europa]] |[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] |{{MON}} |[[Supercopa d'Europa 2012|2012]] |} === Distinciones individuales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="500"|Distinción !width="100"|Añu |-align=center |Parte del [[Equipu Ideal d'América]] |[[2007]] |-align=center |Atleta del añu de [[Fútbol Club Porto|FC Porto]]<ref>{{cita web |url=http://www.colombia.com/futbol/Colombianos/20101011/52630/falcao-garcia-gallardoniáu-con-l'atleta-del anu-en-el-porto |editor=colombia.com |títulu=Falcao García, gallardoniáu col Atleta del Añu nel Porto |fecha=11 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> |[[2010]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Copa de Portugal]]<ref name="goliador copa de portugal">{{cita web |url=http://www.goal.com/es-us/news/2721/especiales/2011/05/08/2477649/especial-falcao-la%20esencia-de-un-goliador |títulu=Especial: Falcao, la esencia d'un goliador |editor=[[Goal.com]] |fecha=8 de mayu de 2011 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110512234512/http://www.goal.com/es-us/news/2721/especiales/2011/05/08/2477649/especial-falcao-la |fechaarchivu=2011-05-12 }}</ref> (5 goles) |[[2010]] |-align=center |Meyor gol Lliga de Campeones [[Fox Sports]]<ref name="meyor gol">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-8603920 |títulu=Ángel, Montero y Falcao, premiaos na gala de Fox Sports |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=15 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> |[[2010]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]]<ref name="maximo goliador uefa europa league">{{cita web |url=http://es.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2011/statistics/round=2000128/players/type=topscorers/index.html |títulu=Estadístiques, 2010/11 UEFA Europa League |editor=[[UEFA]] |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> (17 goles) |[[Lliga Europea de la UEFA 2010-11|2011]] |-align=center |"Man of the Match", al meyor xugador de la Final de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]]<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1297724&s=futbol/uefa-europa-league&type=story |títulu=Falcao foi goliador y rompió un récor |editor=[[ESPN]] |fecha=24 de mayu de 2011 |fechaaccesu=9 de mayu de 2011}}</ref> |[[Lliga Europea de la UEFA 2010-11|2011]] |-align=center |Meyor xugador del partíu contra {{sel|Bolivia}} na [[Copa América]] |[[Copa América 2011|2011]] |-align=center |Cruz de Caballeru de la Orde del [[Congresu de Colombia]]<ref name="ODB">{{cita web |url=http://www.radiosantafe.com/2011/06/17/congresu-condecoro-a-radamel-falcao-garcia/ |títulu=Congresu condecoró a Radamel Falcao García |editor=Radio Santa Fe |fecha=17 de xunu de 2011 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 }}</ref> |[[2011]] |-align=center |Deportista del añu en Colombia pol diariu [[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]]<ref name="Meyor segun el tiempu">{{cita web |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:SE2Y3M1DODMJ:www.goal.com/es-la/news/695/colombia/2011/12/24/2817360/colombia-radamel-falcao-nomáu-deportista-del-a%C3%B1o+&cd=1&hl=es&ct=clnk&gl=co |títulu=Colombia: Radamel Falcao nomáu "Deportista del Añu" |editor=[[Goal.com]] |fecha=24 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> |[[2011]] |-align=center |Meyor xugador de la temporada en Portugal, dau pol diariu [[A Bola (periódicu portugués)|A Bola]]<ref name="Abola">{{cita web |url=http://www.rcnradio.com/noticias/editor/diariu-bola-apurro-falcao-el premiu-al meyor-135257 |editor=[[RCN Radio]] |títulu=Diariu A Bola apurrió a Falcao el premiu al meyor futbolista de Portugal |fecha=6 de febreru de 2012 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Segundu meyor anotador, según la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-11739061.html |títulu=Barcelona atropa premios de la IFFHS; Falcao, destacáu como goliador |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=7 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/futbol/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-11754722.html |títulu=¡Falcao sensacional! Campeón y máximu goliador de la Lliga d'Europa |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> (12 goles) |[[Lliga Europea de la UEFA 2011-12|2012]] |-align=center |"Man of the Match", al meyor xugador de la Final de la [[Lliga Europea de la UEFA 2011-12|UEFA Europa League]]<ref>{{cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/europa-league/falcao-escogido-xugador-final-europa-league-1765282 |títulu=Falcao, escoyíu xugador de la final de la Europa League |editor=[[Sport (diariu)|Diariu Sport]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.antena3.com/noticias/deportes/futbol/falcao-numeros-pichichi-historico-tigre-reina-europa-league_2012051000074.html |títulu=Falcao, los númberos d'un pichichi históricu: el 'Tigre' reina na Europa League |editor=[[Antena 3]] |fecha=10 de mayu de 2012 |fechaaccesu=11 de mayu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Tercer goliador de la [[Primer División d'España|Lliga d'España]]<ref>{{cita web |url=http://www.golcaracol.com/futbol-internacional/la lliga-espana/articulo-257209-falcao-garcia-se-proclama-tercer-goliador-de-espana |títulu=Falcao García proclámase tercer goliador d'España |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=13 de mayu de 2012 |fechaaccesu=13 de mayu de 2012 }}</ref> |[[Primer División d'España 2011/12|2012]] |-align=center |Parte del Equipu del Añu de la [[Primer División d'España 2011/12|Lliga BBVA]], según [[UEFA]]<ref>{{cita web |url=http://es.uefa.com/news/newsid=1801420.html |títulu=Equipu del Añu de la Lliga 2011/12 |editor=[[UEFA]] |fecha=24 de mayu de 2012 |fechaaccesu=26 de mayu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Meyor gol de la [[Lliga Europea de la UEFA 2011-12|UEFA Europa League]] |[[2012]] |-align=center |"Man of the Match", al meyor xugador de la [[Supercopa d'Europa 2012|Supercopa d'Europa]]<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-371627-falcao-escogido-mejor-jugador-de-supercopa |títulu=Falcao, escoyíu meyor xugador de la Supercopa |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=31 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 }}</ref> |[[2012]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Supercopa d'Europa]] (3 goles) |[[Supercopa d'Europa 2012|2012]] |- align="center" |"[[Premiu As del deporte|Premiu AS del Deporte]]", concedíu pol [[As (periódicu)|Diariu As]]<ref>{{cita web |url=http://masdeporte.as.com/masdeporte/2012/12/07/polideportivo/1354921492_850215.html |títulu=Los ganadores son Iker Casillas, el Podiu de la Vuelta y Falcao |editor=[[As (periódicu)|Diariu As]] |fecha=7 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=7 d'avientu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Personaxe del añu, concedíu pol diariu [[El Espectador (periódicu)|El Espectador]]<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-391409-falcao-el mensaxe-de-jesus |títulu=Falcao, el mensaxe de Jesús |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=8 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=9 d'avientu de 2012 }}</ref> |[[2012]] |-align=center |Quintu meyor xugador del añu, según [[World Soccer Magacín]] |[[2012]] |-align=center |Personaxe del añu, concedíu pol diariu [[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/gente/falcao-garcia-personaje-del anu_12454566-4 |títulu=Falcao García, personaxe del añu: el símbolu d'una nueva era |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=16 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Tercer meyor deportista del añu n'América Llatina, concedíu pola axencia informativa [[Prensa Llatina]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/deportes/otrosdeportes/mariana-pajon-y-usain-bolt-meyores-deportistes-de-alatina-en-2012_12467201-4 |títulu=El futbolista Falcao García foi terceru, según encuesta fecha pola axencia cubana Prensa Llatina. |editor=[[Prensa Llatina]] |fecha=20 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=10 d'avientu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Dientro de los 100 personaxes del añu concedíu pol diariu español [[El País]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/gente/colombianu-en-el llistáu-_12474022-4 |títulu=Cuatro colombianos, ente los cien pesonajes del diariu 'El País' |editor=[[El País]] |fecha=23 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=23 d'avientu de 2012}}</ref> |[[2012]] |- align="center" |[[Medaya]] al méritu ciudadanu en [[Colombia]]<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/justicia/condecoracion-de-la-policia-a-falcao-garcia_12477332-4 |títulu=Emotiva condecoración de la Policía a Falcao García |editor=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |fecha=26 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Personaxe del añu concedíu pol informativu [[Noticias RCN]]<ref>{{cita web |url=http://canalrcnmsn.com/noticias/falcao_garc%C3%ADa_personaxe_d'el_a%C3%B1o_de_noticies_rcn |títulu=Falcao García, personaxe del añu de Noticias RCN |editor=[[Noticias RCN]] |fecha=27 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2012 }}</ref> |[[2012]] |- align="center" |Meyor xugador de fútbol, según los premios [[Globe Soccer Awards]] |[[2012]] |-align=center |Ganador del Once de Bronce, según la votación del [[Once d'Oru]] |[[2012]] |-align=center |Quintu goliador internacional del mundu nel añu [[2012]] según la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/xineru2013/messi-meyor-goliador-mundial-del-2012-pa-la-federacion-internacional-de-historia-y-estadistica/12485922 |títulu=Falcao ye'l quintu goliador internacional del 2012, Messi el primeru |editor=[[Futbolred]] |fecha=1 de xineru de 2013 |fechaaccesu=1 de xineru de 2013}}</ref> |[[2013]] |-align=center |Incluyíu nel [[FIFA/FIFPro World XI|FIFA/FIFPro World XI 2012]]<ref name="FIFPro12">{{cita web |url=http://es.fifa.com/ballondor/news/newsid=1981204/index.html |títulu=Un once de suañu |editor=[[FIFA]] |fecha=7 de xineru de 2013 |fechaaccesu=8 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130111091546/http://es.fifa.com/ballondor/news/newsid=1981204/index.html |fechaarchivu=2013-01-11 }}</ref> |[[2013]] |-align=center |Segundu llugar nel [[Premiu Puskás]] al Meyor gol del añu |[[2013]] |-align=center |(5ᵘ) Quintu meyor xugador del mundu, según la votación del [[FIFA Balón d'Oru 2012]] |[[2013]] |-align=center |Premiu [[Marca (periódicu)|MARCA]] al Máximu Goliador de la [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]]<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/albumes/2013/03/18/gala_premio_marca/index_10.html |títulu=https://www.marca.com/albumes/2013/03/18/gala_premio_marca/index_10.html }}</ref> |[[2013]] |-align=center |Trofeo Comunidad Iberoamericana<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/abril2013/falcao-foi-gallardoniáu-en-los premios nacionales-del deporte-en-espana/12762148 |títulu=http://www.futbolred.com/colombianos-exterior/noticias/abril2013/falcao-foi-gallardoniáu-en-los premios nacionales-del deporte-en-espana/12762148 }}</ref> |[[2013]] |-align=center |(11ᵘ) meyor xugador del mundu, según la votación del [[FIFA Balón d'Oru 2013]] |[[2014]] |} == Récores == * Xugador más nuevu en debutar oficialmente nun [[Competición (xuegu)|campeonatu]] del [[Federación Colombiana de Fútbol|Fútbol Profesional Colombianu]] con 13 años y 112 díes d'edá. Facer el [[28 d'agostu]] de [[1999]], nun partíu ente [[Lanceros Boyacá]] y [[Deportivo Pereira S. A.|Deportivo Pereira]], correspondiente al tornéu de la Primera B 1999.<ref name="LancerosFalcao" /><ref name="Falcaomania" /> * Xugador colombianu con más goles n'Europa, superando n'abril de [[2011]] les 62 anotaciones consiguíes por [[Juan Pablo Ángel]] n'[[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] ente les temporaes 2001 y 2007. Falcao superó esti rexistru en menos de 2 temporaes.<ref>{{cita web |url=http://www.colombia.com/futbol/noticias/sdi/9358/falcao-supera-a-angel-y-asprilla-como-maximo-goleador-en-europa |títulu=Falcao supera a Ángel y Aspirilla a lo más goliador n'Europa |editor=colombia.com |fecha=18 d'abril de 2011 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012}}</ref> * Xugador colombianu con más anotaciones en competencies Europees con 48 tantos ente'l [[Fútbol Club Porto|FC Porto]], [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] y el [[AS Monaco]], tamién entró a la historia del [[Fútbol Club Porto|FC Porto]] superando al llexendariu [[Mário Jardel]] quien llevaba 19 anotaciones.<ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20110430/futbol/internacional/un-porto-meyor-que-el-de-mourinho_54147547132.html |títulu=Un Porto meyor que'l de Mourinho |fecha=30 d'abril de 2011 |fechaaccesu=2 de mayu de 2012 |editor=[[El Mundo Deportivo]]}}</ref> * Superó a [[Jürgen Klinsmann]] a lo más anotador nuna mesma temporada de [[Lliga Europea de la UEFA]] con 17 tantos, dos más que l'alemán.<ref>{{cita web |url=http://www.record.com.mx/usa/2011-05-05/falcao-supera-klinsmann |títulu=Falcao supera a Klinsmann |editor=[[Récor (periódicu)|Récor]] |fecha=5 de mayu de 2012 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241215035343/https://www.record.com.mx/usa/2011-05-05/falcao-supera-klinsmann |fechaarchivu=2024-12-15 }}</ref> * Primer xugador na historia de Lliga Europea de la UEFA en marcar 3 ''hat-trick'' nuna mesma temporada.<ref name="delles refs"/> * Primer xugador colombianu en marcar nuna final de la Lliga Europea de la UEFA.<ref>{{cita web |url=http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/cabeza-Falcao_0_483551717.html |títulu=De la cabeza, Falcao |editor=[[Diariu Olé|Olé]] |fecha=19 de mayu de 2011 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140203080613/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/cabeza-Falcao_0_483551717.html |fechaarchivu=3 de febreru de 2014 }}</ref> * Xugador más caru vendíu na historia del [[Fútbol Club Porto|Porto]] y na [[Primer División de Portugal]], y más caru mercáu na historia del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]], por 40 [[Millón|millones]] d'[[euru|euros]].<ref>{{cita web |url=http://www.larepublica.pe/09-05-2012/la historia-del tigre-conoz-radamel-falcao-garcia |editor=[[La República (Perú)|La República]] |títulu=La historia del tigre: Conoz a Radamel Falcao García |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elheraldo.co/opinion/editorial/falcao-la esperanza-66873 |editor=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |títulu=Falcao, la esperanza |fecha=10 de mayu de 2012 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 }}</ref> Con esto convirtióse nel colombianu más caru hasta'l momentu de la so contratación.<ref>{{cita web |url=http://www.golcaracol.com/goles-momentos-y-personajes-2011/articulo-251737-con-47-millones-falcao-garcia-el-colombianu-mas-caro-de-la-historia |títulu=Con 47 millones, Falcao García ye'l colombianu más caru de la historia |editor=[[Gol Cascoxu (programa de televisión)|Gol Cascoxu]] |fecha=9 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 }}</ref> * Primer xugador colombianu en marcar 100 goles en Lligues Europees de Fútbol.<ref>{{cita web |url=http://deportes.terra.com.co/falcao-el primer-colombianu-en-marcar-100-goles-en-europa,y0f3ff7y68986310VgnVCM20000099cceb0aRCRD.html |editor=[[Terra Networks|Terra]] |títulu=Falcao, el primer colombianu en marcar 100 goles n'Europa |fechaaccesu=27 d'abril de 2012}}</ref> * Primer xugador na historia de la Lliga Europea de la UEFA que se consagra en dos ediciones consecutives a lo más goliador del tornéu. Facer nes ediciones [[UEFA Europa League 2010-11|2010-11]] y [[UEFA Europa League 2011-12|2011-12]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2012/05/09/futbol/equipos/atletico/1336590285.html |títulu=Históricu Falcao |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> * Primer xugador n'anotar gol en dos finales consecutives de la Lliga Europea de la UEFA.<ref>{{cita web |url=http://www.ligabbva.com/news/2012/05/09/falcao-ye-leyenda-en-la-europa-league.html |títulu=Falcao ye lleenda na Europa League |editor=Páxina web de la Lliga BBVA |fecha=9 de mayu de 2012 |fechaaccesu=9 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120512215710/http://www.ligabbva.com/news/2012/05/09/falcao-ye-leyenda-en-la-europa-league.html |fechaarchivu=12 de mayu de 2012 }}</ref> * Máximu anotador del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] nuna mesma temporada en competición internacional.<ref>{{cita web |url=http://www.elheraldo.co/opinion/editorial/falcao-la esperanza-66873 |títulu=Falcao, la esperanza |fecha=10 de mayu de 2012 |fechaaccesu=11 de mayu de 2012 |editor=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] }}</ref> * Máximu anotador del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] nun mesmu añu en [[Primer División d'España|Primer División]].<ref>{{cita web |url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=36971&previu=1 |títulu=Falcao, máximu goliador atléticu nun añu natural |editor=Páxina web oficial del Atlético de Madrid |fecha=9 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=9 d'avientu de 2012}}</ref> * Máximu goliador históricu del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] nuna primer vuelta de [[Primer División d'España|lliga española]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2013/01/14/futbol/equipos/atletico/1358152716.html |títulu=Otru récor de Falcao |editor=[[Marca (periódicu)|Diariu Marca]] |fecha=14 de xineru de 2013 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013}}</ref> * Igualó la marca de [[Baltazar Maria de Morais Júnior|Baltazar]] a lo más goliador del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] nuna primer metá de la temporada.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-396548-falcao-igualo-marca-de-goles-de-baltazar-el-atletico-dl |títulu=Falcao igualó marca de goles de Baltazar nel Atlético de Madrid |editor=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] |fecha=14 de xineru de 2013 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 }}</ref> * Xugador más rápidu n'anotar 50 goles en [[Primer División d'España|lliga]] nel [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]].<ref>{{cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/04/29/primer/1367202486_749140.html |títulu=Radamel Falcao lleva 50 goles en Lliga batiendo otru récor |editor=[[Diariu As]] |fecha=29 d'abril de 2013 |fechaaccesu=29 d'abril de 2013 }}</ref> * Ye'l máximu goliador de la [[Seleición de fútbol de Colombia]], con 29 goles. * Xugador con más goles en finales de competiciones de la [[UEFA]] ([[Lliga de Campeones de la UEFA]], [[Lliga Europa de la UEFA]], [[Supercopa d'Europa]]) con 6. * Xugador con meyor permediu de goles na historia de competiciones internacionales Europees (Mínimu 30 Goles) [[UEFA]] ([[Lliga de Campeones de la UEFA]], [[Lliga Europa de la UEFA]], [[Supercopa d'Europa]]) con (0.91). == Notes == {{llistaref|2|grupu=n}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1986||Garcia, Radamel Falcao}} [[Categoría:Futbolistes de Colombia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] quc0k0n7ehvkq9n5ryeouxfjzc4f9ou 0 137002 4496496 4492656 2026-05-26T07:31:18Z Limotecariu 735 4496496 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Óscar Antonio Gerardo Ramírez Hernández''' {{nym}}, conocíu deportivamente como '''Óscar Ramírez''' {{nowrap|([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI: ó'skař řa'mireθ]])}}, ye un [[xugador de fútbol|ex-futbolista]] y [[entrenador]] [[Costa Rica|costarricense]]. Anguaño dirixe a la [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]]. Antes d'exercer el so oficiu, recibió cursos per parte de la [[Universidá Nacional de Costa Rica|Universidá Nacional]] (UNA), de la [[Universidá Estatal a Distancia]] (UNED) y por aciu un congresu en [[Pachuca de Soto|Pachuca]] allugáu en [[Méxicu]].<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2003/marzu/23/deportes5.html|títulu=Realcuentro d'amigos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Rodrigo Calvo|fecha=23 de marzu de 2003 |fechaaccesu=1 d'abril de 2016}}</ref> Como xugador, desempeñó la demarcación de [[mediocampista]] y desenvolvió la mayor parte de la so carrera na [[Lliga Deportiva Alajuelense]] mientres diez años. Col equipu rojinegro conquistó cuatro campeonatos de [[Primer División de Costa Rica|Primer División costarricense]], una [[Copa de Campeones de la Concacaf 1986|Copa de Campeones de la Concacaf]] en 1986 y un subcampeonatu de la [[Copa Interamericana 1987|Copa Interamericana]] en 1987. Darréu integróse al [[Deportivo Saprissa]], onde consiguiría la mesma cantidá de títulos nel ámbitu nacional, dos de la confederación en [[Copa de Campeones de la Concacaf 1993|1993]] y [[Copa de Campeones de la Concacaf 1995|1995]], un subcampeonatu a nivel interamericano en [[Copa Interamericana 1994|1994]], amás del [[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]] en 1998. Darréu xugó para [[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén]] onde ganó la [[Copes Fútbol de Costa Rica|Copa Federación]] en 1996 y tornó al conxuntu saprissista pa concluyir la so etapa como futbolista. Finalmente, retirar de forma definitiva con [[Asociación Deportiva Guanacasteca|Guanacasteca]] en marzu de 2000. Foi [[Internacional (deporte)|internacional absolutu]] cola [[Seleición de fútbol de Costa Rica|seleición costarricense]] dende febreru de 1985. Esi mesmu añu apostó'l [[Campeonatu Concacaf de 1985|Campeonatu de la Concacaf]] con mires escontra'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de Méxicu]], pero'l so país nun trescendió. Depués participó nel [[Campeonatu Concacaf de 1989|tornéu de 1989]], nel cual trunfó y llogró la histórica clasificación a [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]]. Ramírez formó parte d'esta competición, onde la so seleición algamó los octavos de final. Dempués ganó la [[Copa Centroamericana|Copa de Naciones de la UNCAF]] en dos ocasiones, nes ediciones de [[Copa Uncaf 1991|1991]] y [[Copa Uncaf 1997|1997]]. Tamién apaeció nos campeonatos de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|Copa d'Oru de la Concacaf de 1991]] y na [[Copa América 1997]], según nos [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol|proceso eliminatorios]] de los mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]]. Tres el so retiru, empezó la so carrera como entrenador en [[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén]], xunto col so ex-compañeru de seleición [[Mauricio Montero Chinchilla|Mauricio Montero]]. Salió rápido en 2003 pa ser el [[segundu entrenador]] de [[Hernán Medford]] nel [[Deportivo Saprissa]]. Con él ganó les lligues nes temporaes [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2003-2004|2003-04]] y [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2005-2006|2005-06]], amás de la [[Copa Interclubes UNCAF 2003]] y la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2005]], que dio un cupu a los tibaseños al [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Mundial de Clubes]]. Ramírez tuvo nel significativu tercer llugar del tornéu, y anguaño ye l'únicu equipu centroamericanu en consiguilo. El 28 d'ochobre de 2006, Óscar llegó a la [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]], p'asumir el puestu d'asistente téunicu de Medford. Poco tiempu dempués, llogró la [[Copa Uncaf 2007|Copa de Naciones UNCAF de 2007]]. En 2008 foi rescindíu de la so ocupación. Esi mesmu añu, foi presentáu nel [[Santos de Guápiles]] como'l primer estratega. Ganó la temporada de [[Segunda División de Costa Rica|Segunda División]] colos guapileños y l'ascensu a la máxima categoría. Salió del club n'avientu de 2009. Dirixó a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] dende [[2010#Mayu|mayu de 2010]] hasta [[2013#Xineru|xineru de 2013]]. Tuvo un curtiu periodu d'inactividá y volvió a mediaos del mesmu añu. La so segunda xestión remató en [[2015#Mayu|mayu de 2015]] y en total ganó 6 títulos. Col equipu manudu ganó, de manera consecutiva, el [[Campeonatu d'Iviernu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2010]], [[Campeonatu de Branu 2011 (Costa Rica)|Branu]] y [[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Iviernu]] de 2011. Darréu llogró la [[Supercopa de Costa Rica 2012|Supercopa de Costa Rica]] y el [[Campeonatu d'Iviernu 2012 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] en 2012. El so últimu títulu consiguíu colos alajuelenses foi nel [[Campeonatu d'Iviernu 2013 (Costa Rica)|Iviernu 2013]]. Antes de la dimisión del so cargu, algamó los subcampeonatos de los Branos [[Campeonatu de Branu 2014 (Costa Rica)|2014]] y [[Campeonatu de Branu 2015 (Costa Rica)|2015]]. N'avientu de 2014, llogró col so club el récor de mayor puntaje de la modalidá de torneos curtios, con 53.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Oscar-Ramirez-decidio-siguir-Alajuelense_0_1489651122.html |títulu=Óscar Ramírez nun va siguir como téunicu de Alajuelense |fechaaccesu=6 de xineru de 2016 |fecha=26 de mayu de 2015 }}</ref> Foi nomáu nuevamente como asistente de la seleición costarricense el [[5 d'agostu]] de [[2015]], siendo esta vegada de [[Paulo Wanchope]]. Por cuenta de l'arrenunciu del entrenador, Óscar Ramírez tomó'l llugar de direutor téunicu y foi presentáu de manera oficial el [[18 d'agostu]]. Empunxo al so país nos xuegos oficiales correspondientes a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria del Mundial 2018]] —clasificando a la competición—, [[Copa América Centenariu]], [[Copa Centroamericana 2017]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017]]. == Trayeutoria == === Como futbolista === ==== Entamos ==== El so primer contautu col deporte diolo nos [[Xuegos Deportivos Nacionales de Costa Rica|Xuegos Deportivos Nacionales]], competición na que representó al cantón de [[Cantón de Belén|Belén]]. Unu de los sos mayores llogros foi'l subcampeonatu na edición de 1981, llevada a cabu na provincia limonense. Amás de ser parte del equipu cantonal, Ramírez xugó pal Mosco de l'Alianza La Ribera, l'infantil de San Isidro, cola [[Universidá Nacional de Costa Rica|Universidá Nacional]] y les divisiones inferiores de [[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén]], esti postreru perteneciente al club profesional. Les sos bones presentaciones dexáron-y, al añu siguiente, ser convocáu a la [[Seleición de fútbol sub-20 de Costa Rica|Seleición Xuvenil]] del so país, dirixida por Rafael Ángel Oviedo. Una vegada qu'esguiló posiciones nel fútbol, el so deséu foi llegar a un conxuntu de [[Primer División de Costa Rica|Primer División]], y por esi motivu realizó pruebes en [[Asociación Deportiva Ramonense|Ramonense]], pero nun lu contrataron. N'otra oportunidá contautó a Francisco Murillo, un direutivu d'[[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], p'axustar un posible fichaxe. Dos selmanes dempués fíxose oficialmente'l so venceyu colos rojinegros.<ref>{{cita web|url=https://periodicoelguacho.wordpress.com/2017/02/06/macho-ramirez-de-mejenguear-en-belen-a-dirixir-la-sele/|títulu=“Macho” Ramírez: De Mejenguear en Belén a dirixir la Sele|obra=Periódicu El Guacho|autor=El Periódico de Belén|fecha=6 de febreru de 2017|fechaaccesu=17 de marzu de 2017}}</ref> ==== L.D. Alajuelense ==== Óscar Ramírez debutó na [[Primer División de Costa Rica]] el 13 de payares de 1983, xugando para [[Lliga Deportiva Alajuelense]] y el so primer partíu foi ante'l [[Asociación Deportiva Ramonense|Ramonense]]. Una selmana dempués marcó'l so primer tantu contra'l [[Asociación Deportiva Barrio Méxicu|Municipal San José]]. Permaneció por diez años col conxuntu alajuelense y ganó cinco títulos, cuatro d'ellos fueron de lliga costarricense y unu de Concacaf. Específicamente, trunfó nel campeonatu de [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1983|1983]], [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1984|1984]] y nes temporaes [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1990-1991|1990-91]] y 1991-92. Nel ámbitu internacional consiguió la [[Copa de Campeones de la Concacaf 1986|Copa de Campeones de 1986]] y un subcampeonatu de la [[Copa Interamericana 1987|Copa Interamericana]] en 1987, dempués de perder la final contra'l [[Club Atlético River Plate|River Plate]] d'[[Arxentina]]. En total tuvo 316 apaiciones, de les cualos marcó 31 goles. ==== Deportivo Saprissa ==== El futbolista tuvo una confrontación col direutivu liguista Ivan Mraz en 1993, por causa de unos rumores qu'apuntaben que Ramírez nun quería anovar con [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] por temes salariales. Como resultancia, provocó'l disgustu d'Óscar y fizo que buscara otres oportunidaes nel balompié costarricense. Representantes del [[Deportivo Saprissa]] contautaron al xugador por que fuera nueva figura del equipu moráu y Ramírez, conociendo les consecuencies de pasar al rival históricu en [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicos]] del so anterior club, aceptó la ufierta. Tuvo en dos periodos colos tibaseños: de 1993 a 1995, y dende 1997 a 1999. Conquistó la mesma cantidá de torneos nacionales (4), nes temporaes de 1993-94, [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1994-1995|1994-95]], [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1997-1998|1997-98]] y [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1998-1999|1998-99]]. Amás llogró la Copa de Campeones de la Concacaf en [[Copa de Campeones de la Concacaf 1993|1993]] y [[Copa de Campeones de la Concacaf 1995|1995]], onde tamién tuvo presente nel subcampeonatu de la [[Copa Interamericana 1994|Copa Interamericana de 1994]]. A nivel rexonal, llogró'l [[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]] en 1998. ==== Belén F.C. ==== Llegó a [[Cantón de Belén|Belén]] en 1995, llugar onde creció, y formó parte del club del [[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|mesmu nome]] hasta 1997. Contabilizó 74 participaciones y llogró 6 anotaciones. So la direición téunica d'[[Alexandre Guimarães]], el conxuntu belemita ganó la Copa Federación en 1996. Ramírez, pela so parte, foi l'escoyíu nacional del equipu con más partíos apostaos, con 23 clase A.<ref>{{cita web|url=http://www.unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=1340:Corporaci%C3%B3n%20Deportiva%20Bel%C3%A9n%20Sieglu%20XXI-fc&catid=2|títulu=Corporación Deportiva Belén Sieglu XXI|obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]]|autor=Gerardo Coto|fecha=5 de xunetu de 2011|fechaaccesu=1 d'abril de 2016}}</ref> ==== A.D. Guanacasteca ==== El xugador decidió terminar la so carrera en Segunda División con [[Asociación Deportiva Guanacasteca|Guanacasteca]]. Tenía como principal intención tresmitir la esperiencia adquirida a los mozos del equipu pa un posible ascensu, pero nun foi valoráu. Sicasí, entá tien apreciu pola provincia. Retirar a los 35 años d'edá, depués d'un discutiniu col estratega Carlos Avedissián. La so salida terminó discreta y nun pidió una gran despidida per parte del públicu, amás afirmó que'l fútbol yá nun yera la so pasión y que quería siguir la so vida de manera normal nuna finca, pa dedicar más tiempu a la so familia, que permaneció distante pol deporte. Nuna entrevista realizada por un periódicu costarricense a finales de marzu de 2000, preguntóse-y sobre la posibilidá de dirixir a un club y respondió: «Inda nun lo pensé, pero si daquién precisa del mio conseyu con muncho gustu voi dar y si riquen de la mio imaxe pa obres benéfiques tamién taría dispuestu». Con esto terminó la so carrera de 18 años, onde participó en total 557 xuegos y anotó 43 goles na máxima categoría. === Como entrenador === ==== Belén F.C. ==== Debutó nel banquín de [[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén]] en 2001, col so ex-compañeru de seleición [[Mauricio Montero Chinchilla|Mauricio Montero]] pa los Xuegos Nacionales d'esi añu. Ramírez encargóse principalmente del trabayu físicu. N'ocasiones daba indicaciones a los futbolistes, y de esta forma foi tomando más enfotu nel oficiu d'entrenador. La so amistá con Montero remontar dende la década de 1980, y la direición téunica de dambos ex-xugadores complementar de manera positiva. Ramírez decidió dexar el so cargu en 2003. ==== Deportivo Saprissa ==== Cola llegada del empresariu mexicanu [[Jorge Vergara]] al [[Deportivo Saprissa]], el 21 de marzu de 2003 fíxose oficial l'anunciu sobre la incorporación de Ramírez al banquín tibaseño, p'asumir un puestu como segundu entrenador de [[Hernán Medford]]. El primer alcuentru del [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2002-2003|campeonatu costarricense]] qu'apostó facer dende la grada, yá que entá nun cuntaba cola inscripción de los organizadores de la competencia lliguera. El partíu desenvolvióse'l 23 de marzu ante'l conxuntu de [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]], nel [[Estadiu Carlos Ugalde Álvarez|Estadiu Carlos Ugalde]]. L'únicu tantu del uruguayu [[Nelson Laluz]] al minutu 80' foi abondu pa la victoria de 0-1.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2003/marzu/24/deportes3.html |títulu=San Carlos 0 - Saprissa 1|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Carlos Hernández|fecha=24 de marzu de 2003 |fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> Una vegada habilitáu pa dirixir, Medford y Ramírez debutaron el 3 d'abril contra [[Asociación Deportiva Guanacasteca|Guanacasteca]] en condición de llocal. Nesa oportunidá, el marcador quedó banciáu a dos goles.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2003/abril/03/deportes5.html|títulu=Saprissa 2 - Guanacaste 2|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Eliseo Quesada|fecha=3 d'abril de 2003 |fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> Al términu de la temporada 2002-03 nel mes de xunu, el so equipu nun llogró faese col títulu nacional. Na primer fecha del Tornéu d'Apertura de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2003-2004|temporada 2003-04]], desenvuelta'l 17 d'agostu, los moraos visitaron l'[[Estadiu Allen Riggioni]] pa tener como adversariu a [[Asociación Deportiva Carmelita|Carmelita]]. Por causa de la fuerte agua qu'afectó l'escenariu deportivu, l'alcuentru foi suspendíu polos árbitros antes d'empecipiar el segundu tiempu, polo que'l marcador quedó igualáu a un tanto.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2003/agostu/18/deportes4.html|títulu=Carmelita 1 - Saprissa 1 (Marcador parcial)|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Raquel Gólcher|fecha=18 d'agostu de 2003 |fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> En paralelu col certame nacional, el so club tamién apostó la [[Copa Interclubes UNCAF 2003|Copa Interclubes de la UNCAF]], competencia que tuvo'l so empiezu na fase de grupos nel mes d'ochobre. Los saprissistas superaron esta etapa como líderes dempués del trés victories consecutives sobre los rivales como'l [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]], [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] y [[Diriangén Fútbol Club|Diriangén]] nicaraguanu. La semifinal tuvo como sede en territoriu d'Estaos Xuníos, específicamente en [[Los Angeles Memorial Coliseum]], el 19 d'avientu. Nesa ocasión, el so grupu empobináu enfrentó'l [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicu]] contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] y el gol de Gerald Drummond foi indispensable nes aspiraciones al títulu rexonal. Dos díes depués, nel mesmu escenariu deportivu, llevar a cabu la final ante'l [[Comunicaciones Fútbol Club|Comunicaciones]] de [[Guatemala]]. Ramírez y Medford celebraron el so primer cetru al mandu del Saprissa tres el trunfu con cifres de 2-3. Per otru llau, los tibaseños axudicar col primer sitiu de la tabla d'Apertura, pa quedar campeón con 57 puntos. El 17 de marzu de 2004 empezó pa los sos futbolistes la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2004|Copa de Campeones de la Concacaf]], na instancia de los cuartos de final. El compromisu d'ida foi nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]] ante'l [[Club de Fútbol Pachuca|Pachuca]] de [[Méxicu]]. Los tantos de Wilson Muñoz y [[Álvaro Saborío]] adelantraron al so conxuntu nel marcador por que esti concluyera 2-0. El xuegu de vuelta foi una selmana dempués nel [[Estadiu Hidalgo]]. Les cifres fueron de perda 2-0, igualando la resultancia agregada. Por cuenta de esta situación, los penaltis fueron riquíos pa definir al clasificáu y los moraos avanzaron pola victoria 0-3 nesti tipu de definiciones. El 14 d'abril foi l'alcuentru d'ida de les semifinales, frente al [[Chicago Fire]] d'[[Estaos Xuníos]]. Por aciu el sistema ofensivu de Medford, acompañáu cola táctica defensiva de Ramírez, la resultancia foi de 2-0 a favor de los tibaseños. A pesar de la derrota 2-1 nel [[Soldier Field]], el Saprissa foi'l que terminó avanzando pol global de 2-3. El 5 de mayu dio la final d'ida na cortil morada, contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], que acabó banciada a un gol. El 12 de mayu, los sos empobinaos tuvieron la peor gana frente a los manudos nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], con marcador de 4-0. Con esto'l so conxuntu quedó subcampeón de la competencia continental. Pal Tornéu de Clausura 2004, el so equipu quedó nel segundu puestu con 47 puntos, dos menos que l'[[Club Sport Herediano|Herediano]]. Poro, el 16 de mayu foi la ida de la final nacional pol títulu, en condición de visitante. La igualdá a una anotación definió esta primer serie. Cuatro díes dempués desenvolvióse la vuelta como llocal. El trunfu de 2-1 aseguró'l campeonatu númberu «23» de los saprissistas. El formatu de lliga costarricense camudó a partir de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2004-2005|temporada 2004-05]]. La xornada 1 del Tornéu d'Apertura desenvolvióse'l 21 d'agostu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde'l so club recibió a [[Asociación Deportiva Ramonense|Ramonense]]. Los monarques de la pasada campaña empecipiaron con bon ritmu tres los goles d'[[Alonso Solís]] y [[Walter Centeno]], na victoria de 2-0.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2004/agostu/23/deportes26.html|títulu=Futbol nacional: Fiches de los partíos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Redaición|fecha=23 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> Na vigesimotercera edición de la [[Copa Interclubes UNCAF 2004|Copa Interclubes de la UNCAF]], el so grupu foi instauráu automáticamente na segunda ronda de la competencia, enfrentando la serie de visita recíproca al [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]]. El 20 d'ochobre foi la ida en territoriu nicaraguanu, y el marcador de 0-1 favoreció al Saprissa, quien darréu confirmaría'l so pase a la siguiente ronda tres el trunfu con cifres de goliada 4-0, esto una selmana dempués. La ronda final foi d'un solu grupu, compartíu col [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] d'[[Hondures]], el [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] y el [[Club Social y Deportivo Municipal|Municipal]] de [[Guatemala]], onde tolos xuegos tuvieron como sede'l [[Estadiu Cemento Progreso]]. Estadísticamente, los saprissistas llograron una victoria, un empate y una derrota, p'atropar 4 puntos y llograr el segundu llugar de la tabla, per debaxo de los guatemalianos, quedando subcampeones. Al términu de les 16 feches del tornéu nacional, el so equipu clasificó a la siguiente fase como líder del grupu B con 30 puntos. La ida de les semifinales foi'l 15 d'avientu, de [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicu]] ante [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]. El marcador foi d'empate 1-1. La vuelta foi'l 19 d'avientu como llocal, y la resultancia foi nuevamente igualáu 1-1. Por causa de esto, los penaltis decidieron el partíu y les cifres de 4-3 favorecieron a los tibaseños. El 23 d'avientu foi la final d'ida contra'l [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]] en condición de visita, escenariu onde se presentó l'empate ensin anotaciones. Una selmana dempués foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], y la perda de 0-1 dio'l títulu d'Apertura a los generaleños. El 9 de marzu de 2005 empecipió oficialmente la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2005|Copa de Campeones de la Concacaf]], nes series de cuartos de final. El so equipu foi empareyáu col [[Sporting Kansas City|Kansas City Wizards]] y la ida foi nel [[Arrowhead Stadium]]. Con determinación, los sos empobinaos encararon esti compromisu y el marcador foi d'igualdá 0-0. El 16 de marzu foi la vuelta n'[[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde los moraos tuvieron cerca de ser esaniciaos pol gol del rival José Burciaga al minutu 79'. Sicasí, antes de rematáu l'alcuentru, el futbolista Gerald Drummond marcó'l gol del empate pa forzar el partíu a la prórroga. En seis minutos del primer tiempu extra, el mesmu Drummond fixo'l tantu de la victoria definitiva 2-1. El 7 d'abril foi la semifinal d'ida en condición de llocal, contra'l [[Club de Fútbol Monterrey|Monterrey]] de [[Méxicu]]. Nesta oportunidá, la resultancia foi banciáu a dos anotaciones. Una selmana dempués, nel [[Estadiu Teunolóxicu]], el so club volvería empatar, siendo de cifres 1-1. El so grupu avanzó a la otra instancia en venciendo 3-5 nos penaltis. La final d'ida tuvo llugar el 4 de mayu en «La Cueva» ante'l [[Club Universidad Nacional|Pumas de la UNAM]], igualmente mexicanu. Los goles de [[Christian Bolaños]] y [[Gabriel Badilla]] dieron la victoria de 2-0. El 11 de mayu foi l'últimu compromisu del tornéu nel [[Estadiu Olímpicu Universitariu]], y a pesar de la derrota 2-1, los moraos coronáronse campeones del área per tercer vegada na so hestoria. Amás, esti títulu significó la clasificación del Saprissa al [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Mundial de Clubes de la FIFA]] n'avientu d'esi añu. Na competencia nacional, correspondiente a la Clausura 2005, los tibaseños acabaron como líderes del grupu A con 28 puntos, distribuyíos en siete victories, la mesma cantidá n'empates y dos ganes. Poro, avanzaron a la etapa eliminatoria. El trunfu con cifres globales de 2-1 en semifinales sobre'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] dexó a los saprissistas clasificar a la última ronda. El 8 de mayu foi la ida de la final contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]. Nesti compromisu dio la discutiniu por cuenta de que'l delanteru rival [[Alejandro Alpízar]] rompió por fuercia la ñariz del defensor moráu [[Ronald González Brenes|Ronald González]], y esti momentu foi'l que precedió'l gol del manudu [[Pablo Alejandro Izaguirre|Pablo Izaguirre]] al zarru del oldeo. La vuelta foi'l 16 de mayu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde la igualdá a dos tantos foi insuficiente pola resultancia global de 2-3 que favoreció a los adversarios. La [[Copa Interclubes Uncaf 2005|Copa Interclubes de la UNCAF 2005]] empezó'l 29 de xunetu pa los moraos. Nesta oportunidá, el contrincante foi'l [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] en condición de visita. El marcador foi de victoria 0-2. El 3 d'agostu foi la vuelta de llocal, onde l'empate ensin anotaciones prevaleció al términu de los 90' minutos. Cola resultancia agregada, los moraos avanzaron nel tornéu rexonal. El 20 de setiembre foi la ida de los cuartos de final contra'l [[Club Deportivo Marathón|Marathón]] d'[[Hondures]], partíu nel que les cifres fueron de goliada 4-0. Una selmana dempués, el mesmu marcador repitiríase a favor de los rivales, polo que la serie definir nos penaltis. El conxuntu tibaseño clasificó a la siguiente instancia tres el trunfu de 5-4. Sicasí, la derrota 1-3 y la igualdá 1-1 ante'l [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] hondureñu dexaron ensin posibilidaes d'optar pol títulu. Los xuegos pol tercer llugar desenvolver a finales de payares frente al [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]], que los sos resultancies fueron de 2-0 pa cada escuadra na so llocalía. Nuevamente los penaltis fueron riquíos pa decidir al ganador, siendo Saprissa el ganador con marcador de 5-3. La histórica participación de los moraos nel [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Mundial de Clubes de la FIFA]], con sede en [[Xapón]], empezó oficialmente'l 12 d'avientu de 2005. Nesa fecha los saprissistas enfrentaron al [[Sydney Football Club|Sydney]] d'[[Australia]] nel [[Estadiu Toyota]]. Cola disposición ganadora propuesta por [[Hernán Medford]] y l'estudiu del rival por Ramírez, fixeron que los tibaseños trunfaren con marcador de 0-1, por entemediu de [[Christian Bolaños]] al minutu 47'. Trés díes depués, nel [[Estadiu Internacional de Yokohama]], el so club tuvo como rival al [[Lliga de Campeones de la UEFA 2004-05|campeón européu]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]], d'[[Inglaterra]]. A pesar de los esfuercios por tratar de superar la serie, l'equipu moráu viose ganáu con cifres de 0-3. El 18 d'avientu, nel mesmu escenariu deportivu, llevar a cabu'l xuegu pol tercer llugar de la competencia, contra'l [[Ittihad F. C.|Al-Ittihad]] d'[[Arabia Saudita]]. La primer parte xugar a un ritmu bien lentu y la primer ocasión foi pal conxuntu asiáticu, cuando a los cinco minutos Adnan Falatah disparó al arcu pero'l balón estrellar contra la defensa. Unos minutos dempués, [[Mohamed Kallon]] intentar, causando que'l porteru [[José Francisco Porras]] refugara'l balón colos puños. D'esa xugada'l conxuntu centroamericanu tuvo un contraataque que terminaría en gol del potente delanteru [[Álvaro Saborío]], que depués d'un pase de [[Christian Bolaños]] definió ante la oposición d'Osama Al Harbi, poniendo'l transitoriu 1-0 a los 13' minutos. Depués d'un pase de [[Mohammed Noor]], el delanteru sierraleonés consiguiría la transitoria igualdá al minutu 28'. Tamién pudo poner en ventaya al so equipu con un fenomenal [[Tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] que se pegó nun poste. Na segunda metá, el partíu siguió de la mesma forma que nel primer tiempu. Al minutu 53', [[Ronald González Brenes|Ronald González]] cometió-y una falta nel área al únicu delanteru del equipu saudín, falta que Joseph-Désiré Job camudaría por gol, poniendo al so equipu enriba nel marcador per primer vegada. A cinco minutos del final, el porteru comételu [[Penalti|penalti]] a González y Saborío nun falló y empató el partíu. [[Rónald Gómez]] a un minutu del final executó un magníficu tiru llibre, que-y costó la espulsión a [[Hamad Al Montashari]], dándo-y la victoria y el tercer puestu al equipu costarricense. Nel Tornéu d'Apertura de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2005-2006|temporada 2005-06]], el Saprissa consolidó'l lideralgu del grupu B con 37 puntos, y aseguró el pase a la ronda eliminatoria. Les semifinales desenvolver n'avientu contra'l [[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas]], onde la ida favoreció al rival con marcador de 2-0, ente que la vuelta foi de remontada pa los moraos, con cifres de 4-1. Pocos díes antes de concluyíu'l mes, diéronse les finales ante'l [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]], que concluyeron n'igualdá a un tanto. Los penaltis fueron riquíos pa determinar el ganador del títulu, siendo'l conxuntu moráu'l vencedor. La [[Copa de Campeones de la Concacaf 2006]] pal grupu tibaseño inauguróse'l 23 de febreru, fecha de la ida de los cuartos de final contra [[Los Angeles Galaxy]] d'[[Estaos Xuníos]], nel [[StubHub Center|Home Depot Center]]. L'empate ensin goles prevaleció al términu de los 90' minutos. El 8 de marzu foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], escenariu nel cual los saprissistas trunfaron con cifres de 3-2. La semifinal d'ida tuvo llugar nel [[Estadiu Nemesio Díez]] ante'l [[Deportivo Toluca]] de [[Méxicu]]. El doblete del rival [[Carlos Esquivel]] definió la resultancia 2-0 a favor de los mexicanos. A pesar de la victoria 3-2 nel compromisu de vuelta, los tibaseños quedaron esaniciaos del certame pol marcador amestáu de 3-4. Tocantes a la situación nel Tornéu de Clausura 2006, el so equipu empobináu avanzó a la siguiente fase n'asegurando'l segundu llugar del grupu A, con diez victories, trés empates y la mesma cantidá en perdes. Les semifinales fueron a principios d'abril ante'l [[Brujo Fútbol Club|Brujo]], onde la ida y vuelta terminaron a favor de los moraos, con cifres de 0-1 y 2-1, respeutivamente. El 17 d'abril foi la final d'ida contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], llugar onde se presentó la igualdá de 1-1. La vuelta foi'l 23 d'abril en condición de llocal, que remató cola victoria de 2-1 pal so club. Magar ser campeón de dambes competencies, nun se tuvo la necesidá d'apostar una final nacional pol títulu. Per otru llau, la institución morada consiguió estrellar númberu «24» na so hestoria y el segundu pa Medford y Ramírez. El 6 d'agostu de 2006 llevar a cabu'l primer partíu del tornéu de lliga costarricense, na visita al [[Estadiu Ebal Rodríguez]] pa tener al [[Santos de Guápiles]] como'l contrincante nesa oportunidá. Los tantos de los sos empobinaos [[Andrés Núñez]], [[Alejandro Alpízar]] y [[Walter Centeno]] fueron abondos na victoria de 1-3. El 23 d'agostu foi la inauguración de la [[Copa Interclubes UNCAF 2006|Copa Interclubes de la UNCAF]], onde'l so club enfrentó al [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]] nel Estadiu Independencia, pola ida de los octavos de final. A pesar de tar en desventaxa nel marcador dende'l minutu 22', el so equipu llogró un sistema ofensivu pa oldear les cifres definitives a un gol. El 29 d'agostu foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], y la única anotación de Centeno valió'l cupu a la siguiente ronda. El 26 de setiembre, nel mesmu escenariu deportivu, realizóse'l compromisu d'ida de los cuartos de final contra'l [[Club Deportivo Victoria|Victoria]] hondureñu. Per otru llau, el tantu de [[Gabriel Badilla]] sirvió pa tener la ventaya momentanea na serie. Sicasí, la vuelta desenvuelta'l 5 d'ochobre nel [[Estadiu Ceibeño|Estadiu Nilmo Edwards]], los adversarios remontaríen la situación con resultancia de 2-0, polo que'l conxuntu moráu quedó esaniciáu de la competencia. El 28 d'ochobre confirmóse que Medford y Ramírez dexaríen la direición téunica del Saprissa, una y bones dambos fueron contrataos p'asumir el banquín de la [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]]. El so últimu alcuentru al mandu de los tibaseños foi'l 5 de payares, nel empate a un gol ante'l [[Santos de Guápiles]]. Estadísticamente tuvo en 154 partíos de campeonatu nacional, onde llogró dos títulos. ==== Seleición de Costa Rica ==== Los dos ex-futbolistes de la seleición n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] empecipiaron llabores col so país, siendo esta vegada nel cuerpu téunicu. D'igual manera que nel equipu saprissista, Medford foi'l primer entrenador y Ramírez l'asistente. El so primer tornéu oficial foi na [[Copa Uncaf 2007|Copa de Naciones UNCAF]], llevada a cabu en [[2007#Febreru|febreru de 2007]] n'[[El Salvador]]. Los costarricenses trunfaron na fase de grupos frente a {{sel|Hondures}}, pero perdieron contra {{sel|Panamá}}. Les resultancies llograes nesta ronda, dexaron avanzar a les etapes de semifinales y final, nes cualos terminaron con victoria, ante [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] y {{sel|Panamá}}, respeutivamente. D'esta manera, Hernán y Óscar llograron el so primer títulu y el sestu pa los ''Ticos'', amás d'un cupu pa la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|Copa d'Oru de la Concacaf]] de xunu d'esi añu. La situación complicar a partir d'esta competición, por cuenta de que la seleición perdió ante {{sel|Canadá}} y empató contra {{sel|Haití}}, con namái una victoria sobre {{sel|Guadalupe}}, pa clasificar a los cuartos de final contra {{sel|Méxicu}} y quedar esaniciaos. Dempués travesó una mala racha de resultancies ensin victories, rexistrando siete empates y dos pérdida n'alcuentros amistosos ente [[2007#Agostu|agostu de 2007]] hasta [[2008#Marzu|marzu de 2008]]. Dambos dirixeron la segunda ronda de la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Clasificación de la Concacaf escontra Sudáfrica 2010]], empatando a dos tantos contra {{sel|Granada}} y ganando 3-0 nel alcuentru de vuelta. Sicasí, Medford y Ramírez fueron rescindíos de los sos cargos en [[2008#Xunu|xunu de 2008]], atropando 8 trunfos, 5 derrotes y 10 empates. ==== Santos de Guápiles ==== Pocu tiempu dempués de la so salida del combináu nacional, el 21 de febreru de 2009 confirmóse, por aciu un comunicáu de prensa, la incorporación de Ramírez nel [[Santos de Guápiles]] de la [[Segunda División de Costa Rica|Segunda División]]. El so equipu nel Tornéu de Clausura quedó esaniciáu de la opción de llograr el títulu, pero ganando l'Apertura 2008, tuvo la oportunidá d'apostar la final nacional pol ascensu. El rival d'esta serie foi'l [[Asociación Deportiva Barrio Méxicu|Barrio Méxicu]], mientres el mes de xunu. Óscar y los sos empobinaos llograron vencer a les caneles, p'algamar la promoción a la máxima categoría. Debutó como entrenador de [[Primer División de Costa Rica|Primer División]] el 25 de xunetu de 2009, na fecha inaugural del [[Campeonatu d'Iviernu 2009 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] frente al [[Brujo Fútbol Club|Brujo]], que terminó con empate 0-0. Al rematar la fase regular del tornéu, el so club quedó de sestu llugar del grupu A con 21 puntos y novenu de la tabla xeneral. L'entrenador dirixó 16 partíos, de los cualos en cinco llogró la victoria, la mesma cantidá en derrotes y seis empates. El 21 d'avientu abandonó'l so puestu pa ser reemplazáu por [[Ronald Gómez]]. ==== L.D. Alajuelense ==== En permaneciendo mediu añu ensin club, presentóse-y la oportunidá de dirixir al equipu col que debutó como futbolista, la [[Lliga Deportiva Alajuelense]]. Aceptó la ufierta en mayu de 2010 y preparó la pre-temporada de cara al [[Campeonatu d'Iviernu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]], cola responsabilidá de terminar la racha de los rojinegros de cinco años ensin ganar un títulu nacional. Debutó'l 24 de xunetu contra'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], y llogró la so primer victoria con marcador de 2-0. Al acabar la primer etapa del tornéu, tuvo nel banquín por 16 xuegos, 11 d'ellos terminaron en victoria, 3 n'empate y 2 en derrota, pa llograr el primer llugar de la tabla del grupu A con 36 puntos, y liderar na xeneral p'avanzar a la siguiente fase. El 13 de payares llevar a cabu l'alcuentru d'ida de los cuartos de final frente a [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]], nel [[Estadiu Municipal Keylor Navas Gamboa|Estadiu Municipal]]; la resultancia terminó igualáu a dos tantos. Depués llevóse a cabu la vuelta y terminó con cifres de goliada 4-1, p'asina siguir nel campeonatu. El 24 de payares desenvolvióse l'oldeo d'ida de la semifinal ante'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] nel [[Estadiu José Rafael "Fello" Meza Ivancovich|Estadiu "Fello" Meza]]; con determinación los sos empobinaos llograron la victoria 1-2, y la vuelta confirmóse la clasificación a la última instancia, pol trunfu 3-0 de llocal. La final d'ida realizó'l 12 d'avientu nel [[Estadiu Eladio Rosabal Cordero|Estadiu Rosabal Cordero]], enfrentando al [[Club Sport Herediano|Herediano]]. L'empate ensin goles prevaleció nesti partíu. El 19 d'avientu dar a conocer el ganador; a pesar d'empecipiar perdiendo con gol del rival, el so futbolista [[Pablo Gabas]] empató la serie al minutu 90' pa siguir coles aspiraciones plantegaes. El xuegu llevar a los tiempos suplementarios y nuevamente el marcador remató con empate. Óscar Ramírez unvió a [[Leandrinho Barrios|Leandrinho]], [[Luis Marín Murillo|Luis Marín]], Gabas, [[Giancarlo González]] y a [[Christian Oviedo]] pa efectuar los llanzamientos dende'l puntu de penalti. Cuatro d'ellos concretaron, sacante Marín, y tres un fallu del herediano, Oviedo cobró l'últimu tiru y el definitivu pa la victoria 4-3. Con esto, Ramírez ganó'l so primer títulu de campeón nacional nel so tornéu de debú, y el «25» na hestoria liguista. Empezó con empate la so segunda competición, cola resultancia de 1-1 ante'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]], partíu correspondiente a la fecha 1 del [[Campeonatu de Branu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2011]], apostada'l 9 de xineru. El so equipu avanzó como líder del grupu B, en rematando la etapa de clasificación con 31 puntos. Óscar tuvo presente en 16 alcuentros, de los cualos 9 fueron victories, 4 empates y 3 perdes. La ida de los cuartos de final foi'l 10 d'abril, enfrentando nuevamente al [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]] nel [[Estadiu Municipal Keylor Navas Gamboa|Estadiu Municipal]]; el marcador terminó 1-1. El so club ganó 1-0 la vuelta'l 17 d'abril, y fixo frente a les semifinales contra'l [[Club Sport Herediano|Herediano]], rival de l'anterior final. El primer partíu dar en territoriu herediano y acabó con derrota 4-2, lo que complicó la situación pal siguiente xuegu. Sicasí, la goliada con cifres de 4-0 de llocal, dexó-y al so conxuntu avanzar a la última ronda. La final d'ida realizó'l 8 de mayu ante [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]] nel [[Estadiu Carlos Ugalde Álvarez|Estadiu Carlos Ugalde]]; y el so equipu salió con ventaya dempués de la resultancia 1-0. El 14 de mayu repitió'l marcador, polo que ganó'l so segundu títulu de campeón y la estrella «26» de la institución. [[Ficheru:Óscar Ramírez - Final Invierno 2011.jpg|300px|thumb|L'entrenador na final d'[[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Iviernu 2011]], partíu nel que coronaría campeón al so equipu por ocasión númberu «27».]] La primer xornada del [[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2011]] desenvolvióse'l 31 de xunetu, en condición de visitante nel [[Estadiu Municipal Keylor Navas Gamboa|Estadiu Municipal]], onde enfrentaron al [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]]; alcuentru nel cual terminó 1-3 a favor del so club. El 16 d'agostu foi'l so debú na [[Concacaf Lliga Campeones 2011-12|Concacaf Lliga de Campeones]], na cual el so equipu xugó'l primer partíu contra [[Club Atlético Monarcas Morelia|Monarcas Morelia]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]; el so entamu nesta competición continental foi de la meyor manera por cuenta de la victoria 1-0, con gol del so empobináu [[Jonathan McDonald]]. El 25 d'agostu perdió frente a [[Los Angeles Galaxy]] en territoriu d'Estaos Xuníos pero trunfó ante'l [[Club Deportivo Motagua|Motagua]] en [[Tegucigalpa]], el 15 de setiembre. Darréu volvió ganar, siendo esta vegada sobre los ''Galácticos'' con marcador de 1-0. De llocal consiguió la victoria frente a los hondureños y el 18 d'ochobre atropó una perda ante la escuadra mexicana. Según les resultancies llograes nel grupu A, allugaron a los alajuelenses con 12 puntos nel tercer puestu, polo que nun avanzaron a pesar de tener el mesmu puntaje con al respective de los mexicanos y americanos; la posición foi determinada por aciu el gol estrema, polo cual quedaron esaniciaos. El campeonatu costarricense varió'l formatu de clasificación, polo que la cantidá de xornaes aumentó a 20, y cuatro equipos son los qu'apostaríen les semifinales. Óscar dirixó tolos alcuentros, ganó 11, empató 4 y perdió 5, pa llograr 37 puntos y asitiase nel segundu llugar de la tabla, cola ventaya deportiva al so favor. La semifinal d'ida dio'l 27 de payares contra'l [[Deportivo Saprissa]]; l'entrenador utilizó la formación de 4-2-3-1 pa llograr el trunfu de 0-1. La vuelta terminó empatada a dos tantos, pero sirvió p'avanzar a la siguiente instancia. Dambes finales d'ida y vuelta, ante'l [[Club Sport Herediano|Herediano]], terminaron igualaes 1-1. D'esta manera, el campeón decidir nos penaltis. Ramírez utilizó a [[Alejandro Alpízar]], [[Kevin Sancho]], [[Elías Palma]], [[Juan Gabriel Guzmán]], [[Marcelo Sarvas]], [[Porfirio López]] y a [[Argenis Fernández]] como'l tiradores. Toos anotaron, sacante Palma, quien falló. La resultancia terminó 5-6 en trunfu, n'aprovechando un desaciertu del futbolista ''florense''. Con esto, el so equipu axudicóse como campeón nacional, Óscar llogró'l so tercer títulu de forma consecutiva y el «27» de los liguistas. El [[Campeonatu de Branu 2012 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2012]] inauguróse'l 15 de xineru. El so equipu nun xugó la primer fecha por cuenta de la cantidá impar de clubes participantes, que fueron 11, polo que se consideraba como «xornada llibre». Debutó na competencia'l 19 de xineru frente a [[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén]], y sufrió la so primer derrota con marcador de 4-2. Tuvo nuevamente una perda contra'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], esta vegada de 0-1. Al rematar la etapa regular, el so club quedó fora de la opción de semifinales al tar nel quintu llugar con 33 puntos. Ramírez dirixó 20 partíos, ganó 10, empató 3 y perdió 7, acabando asina la hexemonía ''manuda'' de los últimos torneos. [[Ficheru:Óscar Ramírez and Luis Marín.jpg|300px|thumb|L'entrenador nel banquín, xunto col so asistente [[Luis Marín Murillo|Luis Marín]].]] El [[Club Sport Herediano]] quedó campeón del Branu 2012 y [[Lliga Deportiva Alajuelense]] del Iviernu 2011, polo que se llevó a cabu la edición de la [[Supercopa de Costa Rica 2012]] el 22 de xunetu. El partíu foi nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]]; cerca de terminar el xuegu, futbolistes de dambes escuadres protagonizaron una engarradiella qu'acabó col espectáculu de fútbol. La resultancia foi de victoria 0-2, proclamándose campeón. El 25 de xunetu empezó'l [[Campeonatu d'Iviernu 2012 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2012]]. El tornéu costarricense cuntó esta ocasión con 12 equipos, polo que'l númberu de xornaes pasó de 20 a 22. El primer alcuentru foi ante l'acabante xubir [[Club Sport Uruguay de Coronado|Uruguay de Coronado]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]. L'entrenador plantegó'l so tradicional 4-2-3-1 y ganó 2-0. El 22 d'agostu, fixo la so apaición na [[Concacaf Lliga Campeones 2012-13|Concacaf Lliga de Campeones]], enfrentando de llocal al [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|Tigres de la UANL]] de [[Méxicu]] pol grupu 6; el marcador terminó empatáu a dos anotaciones. Darréu apostó la segunda fecha frente al [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] en [[Nicaragua]]; un únicu gol dio-y la victoria al so conxuntu, d'igual manera en territoriu alajuelense. Sicasí, la derrota de 5-0 ante los mexicanos acabó coles posibilidaes d'avanzar a la siguiente fase. Al términu de la etapa regular del tornéu llocal, lideró al so grupu a consiguir el primer llugar de la tabla con 44 puntos, y clasificando a la otra ronda. Pela so parte, de los 22 partíos apostaos, 13 fueron de victoria, 5 d'empate y 4 en derrota. El partíu d'ida de la semifinal llevar a cabu'l 5 d'avientu nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]] contra [[Limón Fútbol Club|Limón]]. L'únicu tantu de la serie llograr [[Johnny Acosta]], por cuenta de que la vuelta terminó igualada ensin goles, pero avanzando a la fase determinante. El 16 d'avientu, apostó la final d'ida nel [[Estadiu Eladio Rosabal Cordero|Estadiu Rosabal Cordero]] frente al [[Club Sport Herediano|Herediano]], y salió cola victoria 1-2. La vuelta terminó 0-1 a favor de los ''florenses'', pero empatando la serie a dos anotaciones na resultancia global, polo que foi necesariu la prórroga pa determinar al ganador. L'asistencia foi cerca de 17.000 espectadores y nel minutu 111', el so empobináu [[Álvaro Sánchez]] marcó'l gol del títulu y p'adelantrar al so equipu de nuevu nel marcador. Finalmente, el 3-2 global favoreció al so conxuntu, polo que significó'l cuartu títulu pa Ramírez y el «28» na historia del club. Nos primeros díes de xineru de 2013, Ramírez presentó l'arrenunciu inesperáu del so cargu d'entrenador por cuenta de razones de salú, especialmente por tensión, estrés y escosamientu que travesó a lo llargo de dos años y mediu. Amás facer pa dedicar más tiempu a la so familia y folgar ensin nenguna presión.<ref>{{cita web |url=http://www.aldia.cr/futbol-costa-rica/alajuelense/Oscar_Ramirez-arrenuncia-entrenador-DT-Lliga-Deportiva-Alajuelense_0_56394365.html |títulu=Óscar Ramírez arrenuncia como DT de la Lliga|obra=Al Día|autor=Paula Chinchilla y Hermes Solano|fecha=3 de xineru de 2013 |fechaaccesu=1 d'abril de 2016}}</ref> En total contabilizó 125 xuegos empobinaos. El 13 de mayu de 2013, fíxose oficial el regresu de Ramírez al banquín alajuelense, depués de la inactividá por cuatro meses. Óscar llegó en reemplazu del uruguayu [[Manuel Keosseian]], quien nun pudo clasificar al equipu a les semifinales del [[Campeonatu de Branu 2013 (Costa Rica)|Tornéu de Branu]]. El so primer partíu foi'l 21 de xunetu ante [[Asociación Deportiva Carmelita|Carmelita]], correspondiente al alcuentru de vuelta de los cuartos de final del [[Copa Bancu Nacional|Tornéu de Copa]], que terminó en perda de 1-2 y 2-3 na resultancia global. Con esti marcador, los liguistas quedaron esaniciaos. [[Ficheru:Óscar Ramírez and Miguel Herrera.jpg|300px|thumb|Ramírez abrazando a [[Miguel Herrera]], dempués de la histórica victoria de 0-1 sobre'l [[Club América|América]], nel [[Estadiu Azteca]].]] El [[Campeonatu d'Iviernu 2013 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2013]] dio entamu'l 11 d'agostu. Ramírez debutó precisamente frente al conxuntu ''carmelo'', nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]; partíu que perdió 1-2. El 22 d'agostu, volvió a la [[Concacaf Lliga Campeones 2013-14|Concacaf Lliga de Campeones]] pa enfrentar al [[Sporting San Miguelito]] de [[Panamá]]. L'oldeo realizar nel [[Estadiu Rommel Fernández]] y acabó con derrota 1-0. Darréu dirixó al so equipu de llocal na segunda xornada ante'l [[Club América|América]] de [[Méxicu]]; la resultancia foi de victoria 1-0. El 26 de setiembre venció exitosamente al conxuntu panamiegu con cifres de 2-0 y el 22 d'ochobre volvió trunfar frente a los mexicanos, nel [[Estadiu Azteca]] y aseguró la clasificación escontra la siguiente ronda del tornéu rexonal. Nel campeonatu de lliga costarricense consiguió resultancies positives que lo asitiaron nel segundu llugar de la tabla de posiciones, con 47 puntos amás de la meyora a la posterior etapa del mesmu. Al rematar la fase regular, apostó los 22 xuegos, de los cualos en 15 vegaes llogró'l trunfu, en 2 oportunidaes empató y en 5 perdió. Nos primeros díes d'avientu llevar a cabu los alcuentros de semifinales d'ida y vuelta contra'l [[Deportivo Saprissa]], de visitante y llocal respeutivamente. Dambos partíos terminaron con victories de 1-0 pa cada escuadra, pero'l criteriu de desempate per mediu de ventaya deportiva favoreció a los manudos, polo que siguieron hasta la última instancia. Dempués de dos empates ensin goles na ida y vuelta de la final ante [[Club Sport Herediano|Herediano]], el campeón decidir por aciu los llanzamientos dende'l puntu de penalti; el marcador de 3-5 na serie inclinar escontra los sos empobinaos. Con esto, Ramírez ganó'l so quintu títulu y el «29» pal so club. El 12 de xineru foi l'arranque del [[Campeonatu de Branu 2014 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2014]], cola responsabilidá de defender el títulu llográu. La primer fecha diose ante'l conxuntu de [[Asociación Deportiva Carmelita|Carmelita]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], cola particularidá de que'l so equipu foi'l visitante nel so propiu escenariu deportivu. L'estratega debutó de bona forma al vencer 1-2 a los ''verdolagas''. El 10 de marzu volver# a entamar la competición de Concacaf, enfrentando na ida de los cuartos de final al [[Club Deportivo Árabe Xuníu|Árabe Xuníu]] panamiegu; l'empate ensin goles de llocal prevaleció y na vuelta llogró la resultancia de 0-2 a favor de los manudos. El 1 d'abril perdió 0-1 la semifinal d'ida contra'l [[Deportivo Toluca]], y la eliminación del so club terminar de confirmar tres la derrota 2-0 na vuelta desenvuelta nel [[Estadiu Nemesio Díez]] en Méxicu. Al términu de la fase regular del campeonatu costarricense, el so equipu avanzó a la siguiente ronda al consiguir el segundu llugar con 42 puntos. Óscar Ramírez participó nos 22 xuegos, ganó 12, empató 6 y perdió 4. La semifinal d'ida fíxose efectiva nel [[Estadiu Eladio Rosabal Cordero|Estadiu Rosabal Cordero]] ante'l [[Club Sport Herediano|Herediano]], el 27 d'abril; l'empate a una anotación foi la resultancia. Trés díes depués el so club selló la clasificación a la última ronda, en venciendo a los ''florenses'' 3-1 y 4-2 nel global. La final d'ida foi'l 5 de mayu nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]] contra'l [[Deportivo Saprissa]], el marcador foi d'igualdá ensin goles. Cinco díes posteriores foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]]; l'alcuentru carauterizar por tener una inusual intensa agua. Per otru llau, los sos empobinaos nun pudieron llevar la victoria al salir derrotaos 1-0, polo que llograron el subcampeonatu del tornéu. La [[Copa Popular 2014 (Costa Rica)|Copa Popular 2014]] empezó'l 16 de xunetu pal so equipu. El primer xuegu llevar a cabu nel [[Estadiu Edgardo Baltodano Briceño|Estadiu Edgardo Baltodano]] ante [[Asociación Deportiva Guanacasteca|Guanacasteca]]; el trunfu de 0-3 favoreció a los sos empobinaos. El segundu partíu foi'l 23 de xunetu frente a la [[Club de Fútbol UCR|Universidá de Costa Rica]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], que llogró la segunda victoria consecutiva. Sicasí, l'últimu alcuentru de la fase de grupos perder contra [[Asociación Deportiva Carmelita|Carmelita]] con marcador de 2-1. Por aciu el criteriu de desempate per gol estrema, el so grupu terminó de primer llugar y avanzó a la ronda eliminatoria. Enfrentó al [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] nes semifinales, pero'l so equipu perdió los partíos d'ida y vuelta con marcadores de 2-1, polo que quedaron esaniciaos. El 5 d'agostu de 2014, empecipió la [[Concacaf Lliga Campeones 2014-15|Concacaf Lliga de Campeones]] y el so club encaró la primera fecha frente al [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]] de [[Méxicu]] nel [[Estadiu Azul]]. Ramírez rescató, col so planteamientu, un empate de 1-1 en condición de visitante. El 17 d'agostu empezó oficialmente'l [[Campeonatu d'Iviernu 2014 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]]. El primer xuegu correspondiente a la xornada 1 apostar ante'l [[Santos de Guápiles]] y llogró la victoria 1-0. El 28 d'agostu foi'l segundu oldeo del tornéu rexonal, de llocal contra'l [[Chorrillo Fútbol Club|Chorrillo]] de [[Panamá]], onde'l 1-0 brindó-y el trunfu al so equipu. Darréu empató a un tanto nel [[Estadiu Maracaná (Panamá)|Estadiu Maracaná]] en territoriu panamiegu y otra igualada ante'l conxuntu mexicanu'l 21 d'ochobre, pa consiguir el lideralgu del grupu 6 y avanzar a la siguiente ronda. Al rematar la fase de clasificación de la competición nacional, Óscar y el so club establecieron un nuevu récor de puntaje máximu de los torneos curtios dende la so creación en 2007, con 53 y consolidándose como líder absolutu. Empunxo al conxuntu ''rojinegro'' en 22 partíos, de los cualos llogró la victoria en 17 ocasiones, 2 fueron d'empate y 3 terminaron en derrota. La semifinal d'ida foi'l 4 d'avientu contra'l [[Deportivo Saprissa]], quien llegaron de cuartu llugar con 41 puntos; l'entrenador utilizó una estratexa defensiva pa resolver la serie de llocal, pero cerca d'acabar el segundu tiempu, la presión exercida per parte de los moraos, provocaron l'anotación y poro, la derrota de 1-0 del so equipu. Llegó al alcuentru de vuelta, cuatro díes dempués nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], cola obligación de llograr un resultáu que-yos diera la clasificación a la final, pero l'empate 1-1 foi insuficiente pa les aspiraciones al títulu. [[Ficheru:Óscar Ramírez - January 2015.jpg|250px|thumb|Óscar dirixendo a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] en xineru de 2015.]] La fecha inaugural del [[Campeonatu de Branu 2015 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2015]] foi'l 18 de xineru. El so conxuntu empobináu enfrentó al [[Santos de Guápiles]] nel [[Estadiu Ebal Rodríguez]]; a pesar d'empecipiar perdiendo, el so club llogró remontar y ganar 1-2. El 26 de febreru tornó la competencia continental na etapa eliminatoria. El partíu d'ida desenvolvióse frente al [[D.C. United]] d'[[Estaos Xuníos]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]]; alcuentru qu'acabó con cifres de goliada 5-2. La vuelta terminó en derrota 2-1, pero'l marcador global favoreció al so equipu p'avanzar a la otra fase. El 18 de marzu apostóse l'oldeo d'ida de les semifinales, nel [[Estadiu Olímpicu de Montreal|Estadiu Olímpicu]] ante'l [[Montreal Impact]] de [[Canadá]], pero salieron derrotaos 2-0. El 7 d'abril llegó cola responsabilidá de remontar la serie y asina llegar a la final; el xuegu dar de llocal en territoriu costarricense y trunfaron con marcador de 4-2, pero'l global dio-y la victoria a los canadienses por cuenta de la regla de gol de visita. Con esto, Ramírez y el so equipu quedaron fora de la oportunidá d'algamar el títulu de Concacaf, siendo la segunda temporada consecutiva en quedar dientro de los semifinalistes. Nel campeonatu llocal, llegaron de cuartu llugar con 37 puntos y clasificándose a la siguiente instancia. Ramírez dirixó los 22 alcuentros, 10 acabaron en victoria, 7 n'empate y 5 en derrota. La semifinal d'ida foi'l 10 de mayu, enfrentando de locales al [[Deportivo Saprissa]]; la resultancia foi de trunfu 2-0, con doblete de [[Jonathan McDonald]]. Trés díes depués, sufrieron una perda de 1-0 nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], pero'l global favoreciólos p'avanzar na busca del campeonatu. La primer final diose'l 19 de mayu nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]] frente al [[Club Sport Herediano|Herediano]]; el marcador terminó igualáu a un gol. La vuelta concluyó'l 23 de mayu nel [[Estadiu Eladio Rosabal Cordero|Estadiu Rosabal Cordero]]. El tiempu reglamentariu tamién remató n'empate a una anotación, polo que foi riquida la prórroga; al minutu 95' de la primer parte extra, el so empobináu [[Johan Venegas]] consiguió l'anotación de la ventaya 1-2, pero al minutu 118', mui cerca d'acabar el xuegu, los heredianos pudieron banciar el marcador pa llograr un 2-2, lo que provocó la espulsión de Ramírez polos fuertes reclamos escontra l'árbitru central.<ref>{{cita web|url=http://www.crhoy.com/oscar-ramirez-aseguro-que-a-lo-llargo-del tornéu-los-arbitros-robáron-y títulu=Óscar Ramírez aseguró qu'a lo llargo del Tornéu los árbitros robáron-y obra=CrHoy.com|autor=Adrián Mendoza|fecha=24 de mayu de 2015|fechaaccesu=2 d'abril de 2016}}</ref> Los penaltis pa decidir al campeón fueron necesarios una vegada más, Óscar asignó a [[Johnny Acosta]], [[Kenner Gutiérrez]], [[Ariel Rodríguez]], [[Kevin Sancho]], Venegas y [[Ronald Matarrita]] como'l tiradores; solamente los dos primeros futbolistes concretaron, los demás fallaron. Les cifres fueron de derrota 3-2, ganando'l subcampeonatu de lliga. Dos díes depués, fíxose oficial que l'estratega dexaría'l so cargu del equipu, por cuenta de la non consecución de los oxetivos de la direutiva.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/razones-Oscar-Ramirez-continuaria-Alajuielense_0_1489651098.html|títulu=Los cinco posibles razones poles qu'Óscar Ramírez quedó fora de Alajuelense|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Ferlin Fuentes|fecha=25 de mayu de 2015 |fechaaccesu=2 d'abril de 2016}}</ref> ==== Seleición de Costa Rica ==== Dempués de la so salida de Alajuelense, Óscar Ramírez caltúvose llibre per cerca de tres meses. Mentanto, la seleición costarricense fracasó nel intentu de consiguir la [[Copa Oru de la Concacaf 2015|Copa d'Oru de la Concacaf de 2015]], llogrando'l puntaje más baxu na última década de la fase de grupos, amás de la eliminación nos cuartos de final. Con esto, el 5 d'agostu oficializóse la llegada de Ramírez al banquín ''Tico'', volviendo al so puestu anterior d'asistente téunicu, siendo esta vegada que [[Paulo Wanchope]] foi'l primer entrenador.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Oscar-Ramirez-Paulo-Cesar-Wanchope_0_1504049701.html |títulu=Óscar Ramírez oficializáu como nuevu asistente téunicu de Paulo César Wanchope|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez y José Pablo Alfaro Rojas|fecha=5 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> Sicasí, antes d'asumir el cargu, Wanchope tuvo un fregáu contra un miembru de seguridá del [[Estadiu Maracaná (Panamá)|Estadiu Maracaná]] de [[Panamá]] el 11 agostu, polo qu'a otru día arrenunció de la direición téunica.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Paulo-Wanchope-protagoniza-bochornosu-Panama_0_1505449483.html|títulu=Paulo Wanchope protagoniza un bochornosu pleitu en Panamá|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches|fecha=12 d'agostu de 2015|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Paulo-Wanchope-arrenuncia-direccion-Fedefutbol_0_1505449520.html|títulu=Paulo Wanchope arrenuncia a la direición téunica de la Seleición Nacional|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=David Castillo Robinson|fecha=12 d'agostu de 2015|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> La [[Federación Costarricense de Fútbol]] cuntó con poco tiempu pa la busca d'un estratega, y nomó a Óscar pa tomar l'oficiu del equipu absolutu.<ref>{{cita web|url=http://www.crhoy.com/macho-a-la-sele-oscar-ramirez-toma-el mandu-de forma oficial/|títulu=¡Macho a la Sele! Oscar Ramírez toma'l mandu de forma oficial|obra=CrHoy.com|autor=Graciela Fonseca|fecha=18 d'agostu de 2015|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> Realizó la so primer convocatoria'l 27 d'agostu, pa los dos amistosos apostaos en setiembre; varió la nómina qu'utilizó ''Chope'' nel tornéu de la Concacaf, dexando per fora a futbolistes como [[Danny Carvajal]], [[Keyner Brown]], [[Michael Umaña]], [[Roy Miller (futbolista)|Roy Miller]], [[Marvin Angulo]], [[José Miguel Cubero]], [[Deyver Vega]], [[David Ramírez Ruiz|David Ramírez]] y [[Jonathan McDonald]]. El primer alcuentru diose'l 5 de setiembre, nel [[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]] de [[Nueva Jersey]] ante {{sel|Brasil}}. Mientres el desenvolvimientu del xuegu, la seleición amosó un pequeñu ameyoramientu con al respective de partíos pasaos, pero l'entrenador debutó con una derrota de 1-0. El so segundu oldeo foi trés díes depués nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]] contra {{sel|Uruguái}}; el mesmu marcador repitióse, favoreciendo a los sos empobinaos pa la victoria. Con esta resultancia, terminó la racha de 11 alcuentros ensin ganar qu'abasnaba'l so país. [[Ficheru:Óscar Ramírez Copa América 2016.jpg|170px|thumb|Ramírez na rueda de prensa mientres la [[Copa América Centenariu]].]] El 1 d'ochobre, Ramírez convocó al so equipu pa los dos últimos partíos amistosos previos a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria del Mundial 2018]]. El 8 d'ochobre enfrentó al conxuntu de {{sel|Sudáfrica}} en territoriu costarricense; un únicu descuidu defensivu costó pa la perda inesperada de 0-1. Finalmente, viaxó otra vegada a Nueva Jersey pal xuegu del 13 d'ochobre ante los [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]; esta vegada consiguió la victoria, con gol de [[Joel Campbell]]. El 5 de payares de 2015, Óscar dio la llista d'escoyíos pa empecipiar el camín eliminatoriu escontra la Copa del Mundu.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-Seleccion-Costa-Rica_0_1522847744.html |títulu=Óscar Ramírez arma la Seleición de Costa Rica con más canil na hestoria|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández|fecha=7 de payares de 2015 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> El 13 de payares dio'l primer partíu de la cuadrangular frente a {{sel|Haití}}, nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]]; por aciu un bon planteamientu y el sofitu de l'afición, los sos empobinaos llograron el primer trunfu con cifres de 1-0.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Seleccion_de_Haiti-Eliminatoria_de_Concacaf_0_1524047667.html |títulu=Costa Rica vence 1-0 a Haití y llogra tres puntos cargaos de sufrimientu|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández|fecha=13 de payares de 2015 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Fai-anos-Sele-empecipiaba-victoria_0_1524247610.html|títulu=Fai 19 años la Seleición de Costa Rica nun empecipiaba con victoria|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=José Luis Rodríguez|fecha=13 de payares de 2015|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> El segundu xuegu apostar nel [[Estadiu Rommel Fernández]] contra {{sel|Panamá}}; los tantos de [[Bryan Ruiz]] y [[Marco Ureña]] dieron la victoria de 1-2. L'últimu alcuentru amistosu del añu dar nel [[Estadiu Edgardo Baltodano Briceño|Estadiu Edgardo Baltodano]] ante {{sel|Nicaragua}}; l'oldeo destacar por tener una nómina dafechu alternativa, pero nun foi torga nel nuevu trunfu de 1-0. El 2 de febreru de 2016, la so seleición tuvo un amistosu de visitante ante la escuadra de {{sel|Venezuela}}, que foi en fecha non FIFA.<ref>{{cita web |url=http://www.crhoy.com/mahco-ramirez-convoco-21-jugadores-para-xuego-ante-venezuela/deportes/|títulu=Macho Ramírez convocó 21 xugadores para xuego ante Venezuela|obra=CrHoy.com|autor=Graciela Fonseca|fecha=22 de xineru de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/114489-Oscar-Ramirez-convoco-a-solu-cinco-lexonarios-para-forgo-ante-Venezuela.note.aspx |títulu=Óscar Ramírez convocó a solu cinco lexonarios para forgo ante Venezuela|obra=Teletica|autor=Redaición|fecha=22 de xineru de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160128113455/http://www.teletica.com/Deportes/114489-Oscar-Ramirez-convoco-a-solu-cinco-lexonarios-para-forgo-ante-Venezuela.note.aspx |fechaarchivu=28 de xineru de 2016}}</ref> El panorama del so país viose complicáu coles espulsiones de [[Johan Venegas]] y [[David Ramírez Ruiz|David Ramírez]]; a pesar d'esta situación, el téunicu trató de caltener un esquema defensivu pa consiguir un empate, pero'l gol de los venezolanos llegó al minutu 88', por un desaciertu del porteru [[Marco Madrigal]], lo qu'implicó na derrota de 1-0. El 17 de marzu anunció, en conferencia de prensa, los convocaos pa la continuación de la eliminatoria, nos dos enfrentamientos consecutivos contra {{sel|Xamaica}}.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar_Ramirez-Seleccion_Nacional-Xamaica_0_1549045161.html |títulu=Óscar Ramírez convoca a Diego Madrigal y Ariel Rodríguez pa partíos ante Xamaica|obra=La Nación|autor=José Pablo Alfaro Rojas y Esteban Valverde|fecha=17 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160318104202/http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar_Ramirez-Seleccion_Nacional-Xamaica_0_1549045161.html |fechaarchivu=18 de marzu de 2016}}</ref> El 25 de marzu desenvolvióse'l primer xuegu nel [[Parque Independence|Estadiu Nacional de Kingston]]. Empecipió perdiendo per mediu de l'anotación de los xamaicanos, pero Ramírez analizó les variantes disponibles y unvió como sustitución a [[Christian Bolaños]], quien foi pieza fundamental del empate 1-1 definitivu que foi aprovecháu por [[Johnny Acosta]].<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Xamaica-Johnny-Acosta-Esteban-Granados_0_1550644947.html|títulu=Costa Rica saca un puntu d'oru en Xamaica y afita opciones de clasificar a la hexagonal|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Steven Oviedo y José Pablo Alfaro Rojas|fecha=25 de marzu de 2016|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/futbol/restu-america/2016/03/26/56f6083822601d83118b457f.html |títulu=Costa Rica salva un puntu en Kingston|obra=[[Marca (periódicu)|Marca]]|fecha=26 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elmundo.cr/costa-rica-empata-jamaica-sigue-solitariu-la%20punta-del%20grupu-b-aldu-rusia-2018/ |títulu=Costa Rica empata en Xamaica y sigue solitariu na punta del grupu B camín de Rusia 2018 |obra=ElMundo.cr |autor=Redaición |fecha=25 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160326093457/http://www.elmundo.cr/costa-rica-empata-jamaica-sigue-solitariu-la |fechaarchivu=2016-03-26 }}</ref> Cuatro díes dempués, diose'l partíu nel escenariu deportivu de la ''Tricolor'', onde fixo valir la llocalía cola táctica de 5-4-1. Nel intre del alcuentru, l'entrenador y el so equipu con un 2-0 a favor, dio la oportunidá de xugar a [[Johan Venegas]], que minutos más tarde, asitió'l tercer tantu y el 3-0 final.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar_Duarte-Seleccion_Nacional-Giancarlo_Gonzalez-Kendall_Waston-Christian_Bolanos_0_1551444939.html |títulu=Costa Rica recupera la voracidad que la clasificó a Brasil|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde, Daniel Jiménez y Kenneth Hernández|fecha=29 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Costa-Rica-solu-puntu-hexagonal_0_1551644865.html|títulu=Costa Rica ta a tan solo un puntu de la hexagonal|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde y Fanny Tayver|fecha=29 de marzu de 2016|fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://diarioextra.com/Noticia/detalle/288053/costa-rica-golea-a-jamaica-y-queda-a-un pasu-de-la-hexagonal|títulu=Costa Rica golia a Xamaica y queda a un pasu de la Hexagonal|obra=[[Diariu Extra (Costa Rica)|Diariu Extra]]|autor=Rafael Murillo Vargas|fecha=29 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 d'abril de 2016}}</ref> [[Ficheru:Óscar Ramírez Junio 2016.jpg|200px|thumb|Óscar Ramírez llegando al país dempués de la [[Copa América Centenariu]].]] El 2 de mayu de 2016, el direutor téunicu anunció la llista preliminar de 40 xugadores que fueron consideraos na [[Copa América Centenariu]], na cual 23 fueron escoyíos pa la competencia continental.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar_Ramirez-Johnny_Woodly_0_1558244227.html|títulu=Johnny Woodly y Diego Calvo, les sorpreses d'Óscar Ramírez na prelista pa Copa América|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Redaición|fecha=2 de mayu de 2016 |fechaaccesu=3 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar_Ramirez-Seleccion_Nacional_de Costa Rica_0_1558244265.html|títulu=Óscar Ramírez: 'José Salvatierra garró bon ritmu y decidí llamalo'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=José Pablo Alfaro Rojas|fecha=2 de mayu de 2016|fechaaccesu=3 de mayu de 2016}}</ref> Óscar llamó a cuatro porteru, dieciséis defensores, catorce centrocampistes y seis delanteros.<ref>{{cita web |url=http://fedefutbolcr.com/llista-previa-de-la-copa-america-centenario/|títulu=Llista previa de la Copa América Centenariu|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|autor=Gescobar|fecha=2 de mayu de 2016 |fechaaccesu=3 de mayu de 2016}}</ref> El 16 de mayu confirmó la nómina definitiva que viaxó a [[Estaos Xuníos]], país organizador del eventu. Ramírez ratificó la base cola qu'había veníu trabayando nos últimos meses, na que destacaron xugadores como [[Joel Campbell]], [[Bryan Ruiz]], [[Celso Borges]], [[Óscar Duarte]], [[Cristian Gamboa]], [[Marco Ureña]], ente otros. Dientro de los convocaos tamién destacaron los regresos de [[Yeltsin Tejeda]] y [[Michael Umaña]]. Sicasí, diose la baxa de [[Keylor Navas]], [[Esteban Alvarado]] y [[Ariel Francisco Rodríguez|Ariel Rodríguez]] por mancadura. Amás, el téunicu tuvo a disposición y entrenando col restu del equipu a [[Pablo Salazar]] y [[Johnny Woodly]] por cualesquier eventualidá.<ref>{{cita web |url=http://fedefutbolcr.com/estos-son-los-convocados-a-la-copa-america-centenario/|títulu=Estos son los convocaos a la Copa América Centenariu|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|autor=Roy Chinchilla|fecha=16 de mayu de 2016 |fechaaccesu=17 de mayu de 2016}}</ref> El 27 de mayu, dirixó a los sos escoyíos pal alcuentru de preparación previu a la copa, onde enfrentó a {{sel|Venezuela}} nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]]; Ramírez realizó seis cambio y a pesar que'l rival empezó ganando, los sos futbolistes pudieron dar vuelta la resultancia y trunfar con marcador de 2-1, polo que se ratificó'l bon nivel amosáu mientres les práutiques.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Seleccion_de_Venezuela-fogueo_0_1563243774.html |títulu=Costa Rica resuelve un duelu incómodu ante Venezuela con dos golazos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches y Esteban Valverde|fecha=27 de mayu de 2016 |fechaaccesu=28 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Costa_Rica-Venezuela-Oscar_Ramirez_0_1563243782.html |títulu=Óscar Ramírez: 'Asina va ser lo qu'atopemos en Copa América'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=27 de mayu de 2016 |fechaaccesu=28 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.teletica.com/Deportes/126306-Golazu-proveniente-del%20banqu%C3%ADn%20salvu-a-La-Sele-de-una-complicada-Venezuela-.note.aspx|títulu=Golazu proveniente del banquín salvó a La Sele d'una complicada Venezuela|obra=[[Teletica]]|autor=José Fernando Araya|fecha=27 de mayu de 2016|fechaaccesu=28 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160529111415/http://www.teletica.com/Deportes/126306-Golazu-proveniente-del|fechaarchivu=2016-05-29}}</ref> El 4 de xunu, llevar a cabu'l primer xuegu del tornéu contra {{sel|Paraguái}}, nel [[Estadiu Citrus Bowl]] d'[[Orlando (Florida)|Orlando]]. Óscar emplegó la so táctica tradicional de 5-4-1, pero dambes escuadres amosaron esquemes defensivos, lo qu'influyó considerablemente nel desenvolvimientu del partíu. La resultancia terminó n'igualdá ensin anotaciones.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/copa-america/Oscar-Ramirez-Creo-puntos_0_1564843585.html |títulu=Óscar Ramírez: 'Creo que nos fueron dos puntos'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=José Pablo Alfaro Rojas|fecha=4 de xunu de 2016 |fechaaccesu=5 de xunu de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/127049-Costa-Rica-empata-ensin-goles-ante-Paraguay-en-un-modesto-estreno-en-la-Copa-America.note.aspx |títulu=Costa Rica empata ensin goles ante Paraguay nun modestu estrenu na Copa América|obra=[[Teletica]]|autor=Julio Naranjo|fecha=4 de xunu de 2016 |fechaaccesu=5 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160606145915/http://www.teletica.com/Deportes/127049-Costa-Rica-empata-ensin-goles-ante-Paraguay-en-un-modesto-estreno-en-la-Copa-America.note.aspx |fechaarchivu=6 de xunu de 2016}}</ref> Trés díes depués, l'entrenador y los sos empobinaos tuvieron la peor derrota nel [[Soldier Field]] de [[Chicago]]; l'oldeo realizar contra los {{sel|Estaos Xuníos}} y los errores na zona defensiva pesaron por que'l marcador terminara 4-0.<ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/127351-Oscar-Ramirez-Pido-perdon-a-la-aficion-pola%20resultancia-non-por-el-futbol.note.aspx |títulu=Óscar Ramírez: ‘Pido perdón a l'afición pola resultancia, non pol fútbol' |obra=[[Teletica]] |autor=Julio Naranjo |fecha=7 de xunu de 2016 |fechaaccesu=8 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160609151312/http://www.teletica.com/Deportes/127351-Oscar-Ramirez-Pido-perdon-a-la-aficion-pola |fechaarchivu=2016-06-09 }}</ref> El 11 de xunu desenvolvióse l'últimu xuegu de la fase de grupos, nel que la so seleición fixo frente a {{sel|Colombia}} nel [[Estadiu NRG]] de [[Houston]]; el so empobináu [[Johan Venegas]] marcó'l primer gol de la competencia pa los costarricenses al minutu 1', pero pocu dempués los colombianos empataron les cifres nel marcador. Más tarde, Venegas provocó l'anotación na propia puerta de [[Frank Fabra]] y, nel segundu tiempu, [[Celso Borges]] amplió pal 1-3. Sicasí, el so rival descontó y la resultancia final foi de victoria 2-3. Con esto, los ''Ticos'' allugar nel tercer puestu con 4 puntos, quedando esaniciaos.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/copa-america/Costa-Rica-Colombia-intencion-llavase_0_1566243428.html|títulu=Costa Rica dexa tras les penuries y despídese con victoria de la Copa América|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Steven Oviedo y Kenneth Hernández Goches|fecha=11 de xunu de 2016|fechaaccesu=12 de xunu de 2016}}</ref> El 24 d'agostu de 2016, el direutor téunicu anunció la llista de convocaos pa los dos partíos que concluyeron cola cuadrangular eliminatoria de la Concacaf. Na so nómina marcó'l regresu de xugadores como [[Yendrick Ruiz]], [[Néstor Monge]] y [[Rodney Wallace]]. Sicasí, esti postreru salió mancáu n'unu de los entrenamientos, polo que Ramírez llamó a [[Daniel Colindres]] como sustitutu. Amás, dexó per fora a [[Álvaro Saborío]] de manera inesperada, una y bones el delanteru solicitó nun ser convocáu.<ref>{{cita web |url=http://fedefutbolcr.com/con-tou-pa-el zarru eliminatoriu/|títulu=Con tou pal zarru eliminatoriu|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|autor=Joselyn Hernández|fecha=24 d'agostu de 2016 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.larepublica.net/noticia/oscar_ramirez_dio_llista_de_convocaos_pa_zarru_de_cuadrangular/|títulu=Óscar Ramírez dio llista de convocaos pa zarru de cuadrangular|obra=LaRepública.net|autor=Walter Herrera|fecha=24 d'agostu de 2016|fechaaccesu=30 d'agostu de 2016}}</ref> El 2 de setiembre desenvolvióse l'alcuentru frente al combináu d'{{sel|Haití}} nel [[Estadiu Sylvio Cator]]. Nel trescurrir de los minutos, la situación táctica tornóse ríspida pola mor del bloque defensivu y la corpulencia de cada futbolista rival. Sicasí, un remate fuera del área executáu por [[Randall Azofeifa]], nel segundu tiempu, foi abondu pa la victoria de 0-1. Con esta resultancia, los costarricenses aseguraron el pase a la siguiente ronda mundialista.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Eliminatoria-Rusia_2018_0_1582841799.html|títulu=Un golazu sella'l boletu de Costa Rica a la hexagonal|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís|fecha=2 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://depor.com/futbol-internacional/haiti-vs-costa-rica-vivu-partíu-fecha-5-eliminatories-rusia-2018-concacaf-1079103|títulu=Costa Rica ganó 1-0 a Haití en duelu por Eliminatories de Concacaf|obra=Depor.com|autor=Redaición|fecha=2 de setiembre de 2016|fechaaccesu=2 de setiembre de 2016}}</ref> El xuegu de cuatro díes dempués contra {{sel|Panamá}} nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]] nun significó nengún riesgu pa caúna de les seleiciones, una y bones dambes taben clasificaes con anticipación. Por esta situación, Óscar realizó munches variantes nel so once inicial, faciendo debutar a futbolistes como [[Esteban Alvarado]], [[Állan Miranda]], [[Bryan Oviedo]], [[Francisco Calvo Quesada|Francisco Calvo]] y [[Yendrick Ruiz]]; esti postreru entrando como sustitución, na actual eliminatoria. A pesar de los cambeos, los sos empobinaos buscaron el trunfu y el doblete de [[Christian Bolaños]] y l'anotación de [[Ronald Matarrita]] fueron fundamentales pal marcador de 3-1. Con esto, el so país asitióse líder del grupu B con 16 puntos, contabilizando 5 victories y un empate, pa un 88% de rendimientu. [[Ficheru:Óscar Ramírez training.jpg|200px|thumb|Ramírez n'unu de los entrenamientos cola [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]].]] Mientres les selmanes posteriores al últimu alcuentru eliminatoriu de la cuadrangular, l'entrenador realizó dellos microciclos con xugadores de la [[Primer División de Costa Rica]]. El 29 de setiembre, anunció la convocatoria oficial pal xuegu de calter amistosu frente al combináu de {{sel|Rusia}}, onde resaltó la primer incorporación del llateral Jhamir Ordain, amás del regresu del centrocampista [[Yeltsin Tejeda]] y del porteru [[Keylor Navas]].<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Jhamir-Ordain-sorprendio-convocatoria-Rusia_0_1588241239.html|títulu=Jhamir Ordain: 'Sorprendióme la convocatoria pa Rusia'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=29 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}</ref> Sicasí, el defensor [[Óscar Duarte]] y el mediocentro ofensivu [[Christian Bolaños]] quedaron fora por mancadura. Por cuenta de l'ausencia de Duarte, Ramírez llamó a [[Michael Umaña]] d'[[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] pa tomar el puestu.<ref>{{cita web|url=http://www.fedefutbol.com/2016/10/04/comenzo-l'aventura-rusia/|títulu=Empezó l'aventura en Rusia|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|fecha=4 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}</ref> El 9 d'ochobre desenvolvióse'l compromisu contra los rusos na inauguración del [[Estadiu del FC Krasnodar|Krasnodar Stadium]]. La disposición de los sos empobinaos nel primer tiempu fixo valir la consecución de los tantos de [[Randall Azofeifa]] y [[Bryan Ruiz]], pero'l rival descontó pocu dempués. Antes del descansu, el gol en mesma de Berezutski dio la ventaya de 1-3 al so país. Sicasí, los locales igualaron rápido y, per otra parte, Ramírez ordenó l'ingresu de cambéu de [[Joel Campbell]], quien al minutu 90' provocó'l penalti que depués foi aprovecháu por él mesmu pal gol de la victoria 3-4.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Rusia_0_1590241025.html |títulu=Costa Rica amuesa altos y baxos en victoria sobre Rusia|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=José Pablo Alfaro Rojas|fecha=9 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://futbolcentroamerica.com/4871/video-goles-rusia-costa-rica-amistosu-internacional-krasnodar|títulu=Lluvia de goles y trunfu agónicu|obra=Fútbol Centroamérica|fecha=9 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/87899/sele-trunfa-en-embravecíu-partíu-en-rusia|títulu=“Sele” trunfa n'embravecíu partíu en Rusia|obra=La Prensa Llibre|autor=Daniel Murillo|fecha=9 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}</ref> El 2 de payares de 2016, el seleccionador sopelexó la base de futbolistes pa los dos partíos de la fase hexagonal eliminatoria. Ramírez cuntó nesta ocasión colos xugadores [[Rodney Wallace]] y el delanteru [[Ariel Francisco Rodríguez|Ariel Rodríguez]]. Amás, a la llista sumólu la presencia de [[Keylor Navas]], [[Bryan Ruiz]], [[Celso Borges]], [[Christian Bolaños]] y [[Joel Campbell]], quien tuvieron participación en procesos anteriores de la mesma índole.<ref>{{cita web|url=http://www.fedefutbol.com/2016/11/02/convocatoria-llista-entamu-hexagonal/|títulu=Convocatoria llista pa entamu d'hexagonal|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|fecha=2 de payares de 2016|fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Salvatierra-Pablo-Salazar-Oscar-Ramirez_0_1595040526.html |títulu=José Salvatierra y Pablo Salazar dientro de la llista d'Óscar Ramírez pal entamu de la hexagonal|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez y Steven Oviedo|fecha=2 de payares de 2016 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-enfocamos-consiguir-puntos_0_1595040534.html|títulu=Óscar Ramírez: 'Enfocamos en consiguir los seis puntos'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=2 de payares de 2016|fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref> La fecha inaugural d'esta fase tuvo llugar el 11 de payares, nel [[Estadiu Hasely Crawford]] ante [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]]. El so país tuvo escasu control del balón mientres la primer parte, por cuenta de les imprecisiones tocantes a pases y l'orde tácticu del rival, situaciones que banció na etapa complementaria. El dinamismu qu'estableció'l so conxuntu dexó-y al so empobináu [[Christian Bolaños]] abrir el marcador, quien amás brindó una asistencia a [[Ronald Matarrita]], al zarru del partíu, pa concretar el 0-2 final.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Hexagonal_final-Rusia_2018_0_1596840369.html |títulu=Costa Rica derrota a Trinidá y empieza a construyir el suañu a Rusia 2018|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Cristian Brenes|fecha=11 de payares de 2016 |fechaaccesu=11 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.larepublica.net/noticia/costa-rica-arrampuña-primeros-trés-puntos-de-oru-en-trinidá-y-tobago|títulu=Costa Rica arrampuña primeros trés puntos d'oru en Trinidá y Tobagu|obra=La República|autor=Walter Herrera|fecha=11 de payares de 2016|fechaaccesu=11 de payares de 2016}}</ref> Cuatro díes dempués, nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], la so nación recibió a {{sel|Estaos Xuníos}}. Óscar, nesti xuegu, añadió les incorporaciones del llateral derechu [[José Salvatierra]] y reacomodó a [[Johan Venegas]] como'l delanteru centru, na alliniación titular. Fiel al so estilu, cola llinia de cinco defensores, cuatro centrocampistes y un atacante, caltuvo l'orde nes sos files y el so futbolista Venegas llogró'l primer tantu previu al entetiempu. Na segunda metá, Bolaños integrar a la zona ofensiva y concretó el segundu gol, per mediu d'un centru deriváu por [[Bryan Ruiz]]. Debíu a la gastadura nel aspeutu físicu de Venegas, l'entrenador efectuó'l relevu y fixo entrar a [[Joel Campbell]], quien sumó un doblete pa la resultancia definitiva de 4-0.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Costa_Rica-Estaos_Xuníos-Rusia_2018_0_1597640305.html|títulu=Costa Rica pasólu percima a Estaos Xuníos y ye líder de la hexagonal de Concacaf|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde y Kenneth Hernández|fecha=15 de payares de 2016|fechaaccesu=16 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.elmundo.cr/costa-rica-humilda-estados-unidos-4-0/|títulu=Costa Rica humilda a Estaos Xuníos con un 4-0|obra=ElMundo.cr|autor=Redaición|fecha=15 de payares de 2016|fechaaccesu=16 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/92914/costa-rica-con arranque perfectu-pa-comandar-la-hexagonal|títulu=Costa Rica con arranque perfectu pa comandar la hexagonal|obra=La Prensa Llibre|autor=Geovanny Segura|fecha=16 de payares de 2016|fechaaccesu=16 de payares de 2016}}</ref> La primer convocatoria del añu 2017 llevar a cabu'l 2 de xineru, con motivos de la decimocuarta edición de la [[Copa Centroamericana 2017|Copa Centroamericana]], que desenvolvióse en territoriu panamiegu. Ramírez conformó'l grupu por 17 futbolistes de la [[Primer División de Costa Rica|Primer División]] costarricense y por 6 xugadores militando nel esterior.<ref>{{cita web|url=http://www.fedefutbol.com/2017/01/02/ramirez-eligio-los-23-uncaf/|títulu=Ramírez escoyó los 23 pa UNCAF|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|fecha=2 de xineru de 2017|fechaaccesu=3 de xineru de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170109132105/http://www.fedefutbol.com/2017/01/02/ramirez-eligio-los-23-uncaf/|fechaarchivu=2017-01-09}}</ref> El 13 de xineru empezó'l tornéu rexonal onde los sos empobinaos, nel [[Estadiu Rommel Fernández]], enfrentaron al conxuntu d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]]. Óscar utilizó l'esquema tácticu de 5-3-2 y los futbolistes amosaron imprecisiones que repercutieron na resultancia final, por que esti terminara empatáu ensin anotaciones. Pal compromisu de dos díes depués nel mesmu escenariu deportivu, los costarricenses tuvieron como rival al combináu de [[Seleición de fútbol de Belice|Belize]]. L'entrenador varió dafechu la so alliniación titular, onde'l doblete del debutante [[José Guillermo Ortiz]] y el gol de [[Johan Venegas]] dieron la victoria de 0-3. Sicasí, el 17 de xineru presentóse nuevamente la igualdá de 0-0, siendo esta vegada ante {{sel|Nicaragua}}. Tres díes posteriores efectuóse'l [[Clásicu centroamericanu|clásicu]] del área frente a {{sel|Hondures}}, que finiquitó banciáu a un gol. L'únicu revés de la so nación foi'l 22 de xineru, pola últimu xornada, contra'l anfitrión {{sel|Panamá}}. El marcador de 1-0 confirmó'l cuartu llugar de los costarricenses, amás d'un cupu direutu pa la [[Copa Oru de la Concacaf 2017|Copa Oro de la Concacaf]] nesi mesmu añu. El 17 de marzu de 2017, Óscar realizó la nómina de xugadores pa la continuación de la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Mundialista de Concacaf]]. A diferencia de les convocatories anteriores, l'entrenador llamó nesta oportunidá a 25 futbolistes, en casu d'una sanción por acumuladura de tarxetes marielles o mancadures. Les principales novedaes fueron les nueves incorporaciones de [[José Guillermo Ortiz]] y [[Ulises Segura]] nesti tipu d'instancies, amás del regresu del llateral [[Heiner Mora]], quien nun yera tomáu en cuenta dende los amistosos previos a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Copa del Mundu 2014]].<ref>{{cita web|url=http://www.fedefutbol.com/2017/03/17/ramirez-eligio-25-enfrentar-mexico-hondura/|títulu=Ramírez escoyó 25 pa enfrentar a Méxicu y Honduras|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|fecha=17 de marzu de 2017|fechaaccesu=17 de marzu de 2017}}</ref> El 24 de marzu foi'l primer compromisu ante {{sel|Méxicu}} nel [[Estadiu Azteca]]. El tantu tempraneru del rival al minutu 6' y el gol al zarru de la etapa inicial fueron fulminantes nel marcador definitivu con derrota de 2-0. Con esta resultancia, Ramírez y los sos empobinaos sufrieron el primer revés de la competencia y la so valla invicta acabó en 186' minutos. La segunda visita d'esta [[fecha FIFA]] desenvolvióse cuatro díes dempués contra {{sel|Hondures}} nel [[Estadiu Francisco Morazán]]. L'oldeo carauterizar pol clima calorosu de la ciudá de [[San Pedro Sula]], yá que foi n'hores de la tarde, tamién del controversial arbitraxe del salvadoreñu [[Joel Aguilar]] al nun sancionar aiciones de penalti a dambes escuadres. La situación d'el so conxuntu volvióse un pocu aspra pol gol transitoriu del contrincante al minutu 35', polo qu'Óscar adelantró llinies pa banciar la resultancia. Col reacomodo na zona de mediocampistes, la so seleición tuvo más control del balón y al minutu 68' el so empobináu [[Christian Bolaños]], quien entrara de relevu, executó un tiru d'esquina que llegó a la cabeza de [[Kendall Waston]], que aprovechó'l so altor pa consiguir l'anotación que terminó siendo l'empate.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-llevamos-puntu-bonu_0_1624237640.html|títulu=Óscar Ramírez: 'Llevamos un puntu que ye bien bonu'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=28 de marzu de 2017|fechaaccesu=28 de marzu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/106955/oscar-ramirez-rescata-la entrega-y-el-caracter-de-la-sele-ante-hondura|títulu=Óscar Ramírez rescata la entrega y el calter de la “Sele” ante Honduras|obra=La Prensa Llibre|autor=Geovanny Segura y Ronald Villalobos|fecha=28 de marzu de 2017|fechaaccesu=28 de marzu de 2017}}</ref> El so nuevu llamáu de xugadores pal conxuntu ''Tricolor'' diose'l 26 de mayu de 2017, correspondiente a la eliminatoria mundialista nos dos partíos consecutivos como llocal nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]]. Calteniendo la base consolidada de lexonarios, Ramírez sorprendió na llista coles convocatories de [[David Ramírez Ruiz|David Ramírez]], [[Daniel Colindres]] y [[Ariel Francisco Rodríguez|Ariel Rodríguez]], quien volvieron a les órdenes del entrenador dempués d'un enllargáu tiempu.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_de Costa Rica-Rusia_2018-Panama-Trinidá_y_Tobago_0_1636036414.html|títulu=Óscar Ramírez blinda una Seleición Nacional con altu riesgu de sanciones|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Steven Oviedo|fecha=26 de mayu de 2017|fechaaccesu=26 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/112903/sorpreses-en-la convocatoria-de-la-sele |títulu=Sorpreses na convocatoria de la “Sele”|obra=La Prensa Llibre|autor=Geovanny Segura y Yostin Forbes|fecha=26 de mayu de 2017 |fechaaccesu=26 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://ticodeporte.com/keylor-navas-encabeza-la llista-de-la-tricolor-pa-enfrentar-a-panama-y-trinidá-y-tobago|títulu=Keylor Navas encabeza la llista de la Tricolor pa enfrentar a Panamá y Trinidá y Tobagu|obra=TicoDeporte|autor=Gabriel Vargas|fecha=26 de mayu de 2017 |fechaaccesu=26 de mayu de 2017}} |2=http://ticodeporte.com/keylor-navas-encabeza-la llista-de-la-tricolor-pa-enfrentar-a-panama-y-trinidá-y-tobago |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/162342-David-Ramirez-y-Ariel-Rodriguez-son-les%20novedaes-de-La-Sele-pa-juego-ante-Panama-y-Trinid%C3%A1-y-Tobago-.note.aspx |títulu=David Ramírez y Ariel Rodríguez son les novedaes de La Sele pa juego ante Panamá y Trinidá y Tobagu |obra=[[Teletica]] |autor=José Fernando Araya |fecha=26 de mayu de 2017 |fechaaccesu=26 de mayu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170704193357/http://www.teletica.com/Deportes/162342-David-Ramirez-y-Ariel-Rodriguez-son-les |fechaarchivu=2017-07-04 }}</ref> El primer alcuentru tuvo llugar contra {{sel|Panamá}} el 8 de xunu, onde los sos empobinaos fueron los que tuvieron mayores oportunidaes d'anotar nos minutos iniciales. Por causa de la espulsión del so defensor [[Giancarlo González]] nel segundu tiempu, l'estratega viose obligáu a variar el so sistema y los rivales asumieron el rol na ofensiva. Sicasí, tres situaciones apremiantes de dambes naciones, la resultancia empatada ensin goles prevaleció al términu de los 90' minutos.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/expulsion-llindo-faer-variantes-ofensives_0_1638836120.html|títulu=Óscar Ramírez: ‘La espulsión llindónos a la de faer variantes más ofensives'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=8 de xunu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/163709-Oscar-Ramirez-Vannos-dos-puntos-que-teniamos-presupuestaos.note.aspx |títulu=Óscar Ramírez: ‘Vannos dos puntos que teníamos presupuestaos'|obra=[[Teletica]]|autor=Redaición|fecha=8 de xunu de 2017 |fechaaccesu=9 de xunu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170612004030/http://www.teletica.com/Deportes/163709-Oscar-Ramirez-Vannos-dos-puntos-que-teniamos-presupuestaos.note.aspx |fechaarchivu=12 de xunu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Costa_Rica-Panama-Seleccion_Nacional-Concacaf-hexagonal_0_1638636190.html |títulu=Costa Rica quedar col mal sabor d'un empate contra Panamá|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches y Steven Oviedo|fecha=8 de xunu de 2017 |fechaaccesu=9 de xunu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elpais.cr/2017/06/08/costa-rica-recibe-a-panama-pola quinta xornada-de-la-hexagonal/|títulu=Costa Rica empató ensin goles con Panamá|obra=ElPaís.cr|autor=Cristian Álvarez|fecha=8 de xunu de 2017 |fechaaccesu=9 de xunu de 2017}}</ref> Con esto'l so país acabó cola racha de diez xuegos ensin dexar puntos como llocal nestes instancies. Amás, los panameños puntuaron dempués de ventinueve años de nun faelo en territoriu costarricense.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Panes-corten-racha-victories-ticas_0_1638836114.html|títulu=Panamá curtia racha de diez victories de Costa Rica al filo|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches|fecha=8 de xunu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2017}}</ref> Ramírez emplegó una de les sos formaciones con más presencia nel ataque nel compromisu del 13 de xunu frente a [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]]. En tan solo 48 segundos d'empecipiáu'l xuegu, el so empobináu [[Francisco Calvo Quesada|Francisco Calvo]] aprovechó un centru de [[Joel Campbell]] p'asitiar, por aciu una cabezada dientro del área, la ventaya momentanea de 1-0.<ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-mundial/costa-rica-vs-trinidá-tobago-hexagonal-final-concacaf-433955 |títulu=Costa Rica ganó 2-1 a Trinidá y Tobagu nel Hexagonal Final de la Concacaf|obra=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|autor=Redaición|fecha=13 de xunu de 2017 |fechaaccesu=14 de xunu de 2017}}</ref> Les circunstancies volviéronse ríspidas pola respuesta del adversariu, provocando la igualdá nes cifres, pero'l tantu de [[Bryan Ruiz]] al minutu 44' solidificó la resultancia de 2-1 pa la so nación, que foi curiáu de manera xagaz mientres tol segundu tiempu.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.teletica.com/Deportes/164162-Oscar-Ramirez-Ganamos-los trés-puntos-y-tamos-cerca-de-la-clasificacion-eso-ye-lo-que-vale.note.aspx|títulu=Óscar Ramírez: ‘Ganamos los trés puntos y tamos cerca de la clasificación, eso ye lo que vale'|obra=[[Teletica]]|autor=Redaición|fecha=13 de xunu de 2017|fechaaccesu=14 de xunu de 2017}} |2=http://www.teletica.com/Deportes/164162-Oscar-Ramirez-Ganamos-los trés-puntos-y-tamos-cerca-de-la-clasificacion-eso-ye-lo-que-vale.note.aspx |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2017/06/13/internacional/1497342499_022474.html|títulu=Costa Rica 2-1 Trinidá y Tobagu: resume, goles y resultáu|obra=[[As (periódicu)|As]]|autor=Álex de Llanu|fecha=14 de xunu de 2017|fechaaccesu=14 de xunu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170620114449/http://futbol.as.com/futbol/2017/06/13/internacional/1497342499_022474.html|fechaarchivu=2017-06-20}}</ref> [[Ficheru:Óscar Ramírez, Kendall Waston and David Guzmán.jpg|250px|thumb|Ramírez (centru), xunto a los sos escoyíos [[Kendall Waston]] (esquierda) y [[David Guzmán]] (derecha).]] El 16 de xunu de 2017, el direutor téunicu escoyó a los sos escoyíos que-y fixeron frente a la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru de la Concacaf]], con sede n'[[Estaos Xuníos]]. Ramírez fixo'l grupu con ventiséis xugadores, que la so llista apaecen trés adicionales por cualesquier eventualidá mientres la concentración nos entrenamientos.<ref>{{cita web|url=http://www.fedefutbol.com/2017/06/16/ramirez-eligio-al equipu-copa-oro/|títulu=Ramírez escoyó al equipu pa Copa Oro|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|fecha=16 de xunu de 2017|fechaaccesu=16 de xunu de 2017}}</ref> El 7 de xunetu apostóse'l primer alcuentru del certame nel [[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]] de [[Nueva Jersey]], llugar onde s'efectuó'l [[clásicu centroamericanu]] contra {{sel|Hondures}}. Óscar utilizó a la mayoría de los futbolistes militando nel fútbol d'Estaos Xuníos como principal novedá y, per otra parte, el so empobináu [[Rodney Wallace]] brindó una asistencia a [[Marco Ureña]] al minutu 38', quien concretó l'únicu gol de la so nación pa la victoria afecha de 0-1.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Kenner-Gutierrez-Macho-Copa-Oro_0_1644435605.html |títulu=Costa Rica quítase l'escayu y abofetea a la Honduras de Pinto|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís, Kenneth Hernández Goches y Daniel Jiménez|fecha=7 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/166685-Costa-Rica-vence-1-0-a-Honduras-en-el%20so-debut-de-Copa-Oro-2017-.note.aspx |títulu=Costa Rica vence 1-0 a Honduras nel so debú de Copa Oro 2017 |obra=[[Teletica]] |autor=Redaición |fecha=7 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170803073634/http://www.teletica.com/Deportes/166685-Costa-Rica-vence-1-0-a-Honduras-en-el |fechaarchivu=2017-08-03 }}</ref> Cuatro díes posteriores diose'l segundu oldeo ante {{sel|Canadá}} nel [[BBVA Compass Stadium]], escenariu nel cual prevaleció la igualdá a un tanto.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Costa-Rica-Canada-clasificar-cuartos_0_1645235534.html |títulu=Costa Rica batalló pero nun pasó del empate contra Canadá|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches|fecha=11 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=11 de xunetu de 2017}}</ref> El 14 de xunetu amosó unu de los sistemes más ofensivos del grupu y dio oportunidaes a los xugadores por que fixeren el so debú na competencia, frente a [[Seleición de fútbol de la Guayana Francesa|Guayana Francesa]] nel [[Estadiu Toyota]] de [[Frisco (Texas)|Frisco]], [[Texas]]. Los ''Ticos'' impunxéronse 3-0 y de esta manera aseguraron un llugar a la siguiente ronda.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Vivu-Ariel-Rodriguez-Guayana-Francesa_0_1645835463.html|títulu=Costa Rica golia 3-0 a Guayana Francesa y avanza a cuartos de final de Copa Oro|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís, Daniel Jiménez y Kenneth Hernández Goches|fecha=14 de xunetu de 2017|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-mundial/costa-rica-vs-guayana-francesa-vivu-online-vienres-tercer-fecha-grupu-copa-oru-442098 |títulu=Costa Rica venció 3-0 a Guayana Francesa y aportó a los cuartos de final de la Copa Oro|obra=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|autor=Redaición|fecha=14 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref> La so seleición abrió la xornada de los cuartos de final el 19 de xunetu nel [[Lincoln Financial Field]] de [[Filadelfia|Philadelphia]], [[Pennsylvania]], contra {{sel|Panamá}}. Un testerazu del rival [[Aníbal Godoy]] por aciu un centru de [[David Guzmán]], al minutu 76', provocó l'anotación en mesma puerta de los panameños, lo que favoreció al so combináu na clasificación a la otra instancia pol marcador de 1-0.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_de Costa Rica-Panama_0_1646835355.html|títulu=Un autogol da-y el pase a Costa Rica a semifinal de Copa Oro|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Goches|fecha=19 de xunetu de 2017|fechaaccesu=19 de xunetu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.larepublica.net/noticia/costa-rica-un pasu-mas-cerca-en-busca-del-oro|títulu=Costa Rica un pasu más cerca del oru|obra=LaRepública.net|autor=Walter Herrera|fecha=19 de xunetu de 2017|fechaaccesu=19 de xunetu de 2017}}</ref> La participación de la so escuadra concluyó'l 22 de xunetu nel [[AT&T Stadium]], cola única perda en semifinales de 0-2 ante {{sel|Estaos Xuníos}}.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Estaos_Xuníos-Copa_Oru_0_1647435297.html|títulu=Costa Rica perdona y Estaos Xuníos castiga: adiós a la Copa Oro|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fanny Tayver, Fiorella Masís y Kenneth Hernández|fecha=22 de xunetu de 2017|fechaaccesu=23 de xunetu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://teletica.com/Deportes/168077-Oscar-Ramirez-cree-que-La-Sele-llegara-meyor-preparada-al duelu eliminatoriu-contra-Estaos-Xuníos.note.aspx|títulu=Óscar Ramírez cree que La Sele 'va llegar meyor preparada' al duelu eliminatoriu contra Estaos Xuníos|obra=[[Teletica]]|autor=Julio Naranjo|fecha=22 de xunetu de 2017|fechaaccesu=23 de xunetu de 2017}}</ref> El 25 d'agostu de 2017 dio la convocatoria de los escoyíos pa enfrentar el penúltimu par de xuegos eliminatorios.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Oscar-Ramirz-inespertu-eliminatories-mundialistas_0_1654434554.html|títulu=Óscar Ramírez convoca un ataque inespertu n'eliminatories mundialistas|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación)]]|autor=Steven Oviedo y Daniel Jiménez|fecha=25 d'agostu de 2017|fechaaccesu=25 d'agostu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://ticodeporte.com/oscar-ramirez-calti%C3%A9n-la%20base-ensin-sorpreses-en-la-tricolor|títulu=Daniel Colindres ye la novedá d'Óscar Ramírez na Tricolor|obra=TicoDeporte|autor=Gabriel Vargas|fecha=25 d'agostu de 2017|fechaaccesu=25 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170826113147/http://ticodeporte.com/oscar-ramirez-calti%C3%A9n-la|fechaarchivu=2017-08-26}}</ref> El 1 de setiembre produció'l primer alcuentru d'esta fase, como visitante nel [[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]] de [[Nueva Jersey]] ante'l combináu d'{{sel|Estaos Xuníos}}. Ramírez, col so trabayu realizáu n'estudiar al rival tres l'últimu duelu, llogró caltener un balance nes llinies de defensa y ataque, pa llograr la victoria con cifres de 0-2 por aciu el doblete del so empobináu [[Marco Ureña]] a los minutos 30' y 82'. D'esta manera, la so nación rompió la racha de 32 años ensin ganar en territoriu d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Estaos_Xuníos-eliminatoria_0_1655634470.html |títulu=Costa Rica averar al Mundial con xuegu perfectu ante Estaos Xuníos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=1 de setiembre de 2017 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170902010210/http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Estaos_Xuníos-eliminatoria_0_1655634470.html |fechaarchivu=2 de setiembre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/deportes-41133825 |títulu=Costa Rica ye "pura vida" en ganando de visitante a Estaos Xuníos na eliminatoria de Concacaf pal Mundial Rusia 2018|obra=BBC Mundo|autor=Redaición|fecha=1 de setiembre de 2017 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2017}}</ref> Pal segundu xuegu del 5 de setiembre contra {{sel|Méxicu}}, de llocal nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], los costarricenses rescataron l'empate a un tanto en tando col marcador adversu.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Seleccion-Costa-Rica-Mexico-Mundial_0_1656434413.html |títulu=Costa Rica igualó 1-1 ante Méxicu y retarda clasificación al mundial|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Juan Diego Villarreal y Fanny Tayver Marín|fecha=5 de setiembre de 2017 |fechaaccesu=5 de setiembre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-tecnico-rendimiento-eliminatoria_0_1656634346.html |títulu=Óscar Ramírez ye'l téunicu tico con meyor rendimientu n'eliminatories|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|fecha=6 de setiembre de 2017 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2017}}</ref> La so postrera llista pal zarru de la hexagonal fíxose públicamente'l 29 de setiembre de 2017, llevada a cabu en conferencia de prensa.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-Esperamos-consiguir-clasificacion_0_1661233897.html|títulu=Óscar Ramírez: 'Esperamos consiguir una clasificación que foi difícil'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez y José Pablo Alfaro Rojas|fecha=29 de setiembre de 2017|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.crhoy.com/deportes/llista-de-oscar-ramirez-mostraria-cambeos-minimos/|títulu=Llista de Oscar Ramírez amosaría cambeos mínimos|obra=CrHoy.com|autor=Graciela Fonseca|fecha=29 de setiembre de 2017|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Deportes/174576-Oscar-Ramirez-Non-se-como-reaccionara-si-llogro-la-clasificacion.note.aspx |títulu=Óscar Ramírez: 'Nun sé cómo voi reaccionar si llogró la clasificación'|obra=[[Teletica]]|autor=José Fernando Araya|fecha=29 de setiembre de 2017 |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171003082332/http://www.teletica.com/Deportes/174576-Oscar-Ramirez-Non-se-como-reaccionara-si-llogro-la-clasificacion.note.aspx |fechaarchivu=3 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion-Costa_Rica-Jorge_Luis_Pinto-Honduras-eliminatoria-Mundial-Rusia_2018_0_1661833844.html|títulu=Solu cuatro cartes d'Óscar Ramírez nun pasaron poles manes de Jorge Luis Pinto|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Cristian Brenes y Esteban Valverde|fecha=2 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017}}</ref> El 7 d'ochobre tuvo llugar el partíu frente a {{sel|Hondures}} nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], coles condiciones del [[clásicu centroamericanu]] al tratase d'un alcuentru ríspido y físicu. La so seleición tuvo per debaxo nel marcador pola anotación del rival, y de esta forma Ramírez viose obligáu a variar el sistema tácticu pa evitar la derrota.<ref>{{cita web |url=http://www.diez.hn/laseleccion/1114852-498/eddie-hernandez-redaccion-celebracion-diez-hondura-costa-rica|títulu=Golazu de Eddie Hernández fixo esplotar d'allegría a la redaición de DIEZ|obra=Diez|autor=Redaición|fecha=7 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017}}</ref> Al minutu 94', el so empobináu y capitán [[Bryan Ruiz]] llanzó un centru dende'l sector de la derecha por que'l balón fora recibíu pol defensor [[Kendall Waston]], quien se sumara al ataque y asina imponer el so altor cola cabezada y empatar 1-1 de manera agónica.<ref>{{cita web |url=http://www.mediotiempo.com/futbol/2017/10/07/honduras-pon-y posa-a-la-clasificacion-de Costa rica|títulu=L'invitáu númberu 13, Costa Rica llogra pase al Mundial d'últimu minutu|obra=Mediutiempu|autor=Redaición|fecha=7 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017}}</ref> Con esta resultancia, el so país aseguró una de les places direutes al [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Mundial de Rusia 2018]] que fueron daes a la confederación.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Costa_Rica-Honduras-hexagonal_0_1662833730.html|títulu=Kendall Waston alica a la 'Sele' y Costa Rica fesjeta el pase al Mundial|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís|fecha=7 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=https://us.as.com/us/2017/10/07/futbol/1507354556_070198.html |títulu=Costa Rica 1-1 Honduras, resume y goles: Hexagonal Concacaf|obra=As Usa|autor=Moisés Castillo|fecha=7 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.crhoy.com/deportes/rusia-alla-vamos-esperen-al matu xigantes/ |títulu=¡Rusia allá vamos, esperen al Matu Xigantes!|obra=CrHoy.com|autor=Adrián Mendoza|fecha=7 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://ticodeporte.com/uno-x-uno-waston-se-vistio-de-heroe-y%20ponnos-en-rusia-2018|títulu=Ún por ún: Waston vistir d'héroe y ponnos en Rusia 2018|obra=TicoDeporte|autor=Ronny Gudiño|fecha=7 d'ochobre de 2017|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171008080155/http://ticodeporte.com/uno-x-uno-waston-se-vistio-de-heroe-y|fechaarchivu=2017-10-08}}</ref> Pal xuegu de trés díes depués contra {{sel|Panamá}} nel [[Estadiu Rommel Fernández]], la derrota de 2-1 nun tuvo repercusión dalguna na tabla al tener el segundu llugar asitiáu.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Costa_Rica-Panama-Mundial_Rusia_2018_0_1663433700.html|títulu=Panamá clasifica al Mundial, Honduras al repechaje y EE. XX. queda fuera|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fanny Tayver y Fiorella Masís|fecha=10 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2017}}</ref> Óscar terminó la eliminatoria polo xeneral con nueve victories, cinco empates y dos pérdida, pa un 67% de rendimientu. Instauráu nuevamente nel periodu de partíos amistosos, el 3 de payares de 2017 apurrió la convocatoria de ventitrés xugadores y la postrera del añu pa desenvolver los fogueos nel continente européu. Destacó col regresu del defensor [[Óscar Duarte]] —quien superó una mancadura de más de siete meses—,<ref>{{cita web |url=https://www.teletica.com/177366_oscar-duarte-retorna-a-la-sele-tres-mas-de-un anu-de-ausencia |títulu=Óscar Duarte retorna a La Sele tres más d'un añu d'ausencia|obra=[[Teletica]]|autor=José Fernando Araya|fecha=3 de payares de 2017 |fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref> lo mesmo que de la inclusión del volante [[Osvaldo Rodríguez Flores|Osvaldo Rodríguez]] del [[Santos de Guápiles]] y el delanteru [[José Guillermo Ortiz]] del [[Club Sport Herediano|Herediano]].<ref>{{cita web|url=https://www.larepublica.net/noticia/osvaldo-rodriguez-torna-a-la-seleccion-nacional|títulu=Osvaldo Rodríguez torna a la Seleición Nacional|obra=LaRepública.net|autor=Jeffry Garza|fecha=3 de payares de 2017|fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lateja.cr/deportes/jose-guillermo-ortiz-destaca-en-la-lista-del/NMDGVRLATRGX5HJXXFTHNI6NQA/story/ |títulu=José Guillermo Ortiz destaca na llista del Machillo p'amistosos contra España y Hungría|obra=Texer|autor=Sergio Alvarado|fecha=3 de payares de 2017 |fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref> Dexó fora de llista a los habituales [[Randall Azofeifa]] y [[Johnny Acosta]], por que'l conxuntu rojiamarillo nun rexistrara más ausencies nel certame llocal.<ref>{{cita web |url=http://ticodeporte.com/la-sele-roxura-a-espana-y-hungria-ensin-keylor-navas|títulu=La Sele va dir a España y Hungría ensin Keylor Navas|obra=TicoDeporte|autor=César Blanco|fecha=3 de payares de 2017 |fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref> Nel partíu del 11 de payares, la so nación enfrentó a {{sel|España}} —campeona del mundu nuna oportunidá— nel [[Estadiu La Rosaleda]] de [[Málaga]], onde les cifres de goliada 5-0 favorecieron a los adversarios.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/puro-deporte/seleccion-nacional/danny-carvajal-defende-l'arcu-de Costa rica-ante/MLXDJLSMVBAIXBSVVPKKV6LZKM/story/|títulu=España pasólu percima a Costa Rica al goliala 5 a 0|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde|fecha=11 de payares de 2017|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.crhoy.com/deportes/que-verguenza-costa-rica-espunxo-el so-peor-version-en-espana/|títulu=¡Qué vergüenza! Costa Rica espunxo la so peor versión n'España|obra=CrHoy.com|autor=Graciela Fonseca|fecha=11 de payares de 2017|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref> Sumó otra perda'l 14 de payares, esta vegada por 1-0 contra {{sel|Hungría}} nel [[Groupama Arena]] de [[Budapest]].<ref>{{cita web |url=http://www.diarioextra.com/Noticia/detalle/346929/costa-rica-nun convence-y-cae-ante-hungria- |títulu=Costa Rica nun convence y cai ante Hungría|obra=[[Diariu Extra (Costa Rica)|Diariu Extra]]|autor=Allan Chacón Soto|fecha=14 de payares de 2017 |fechaaccesu=14 de payares de 2017}}</ref> El 15 de marzu de 2018, Ramírez dio la llista de convocaos p'apostar una nueva xira d'amistosos n'Europa. Sorprendió na so nómina colos primeros llamaos d'[[Ian Smith (futbolista)|Ian Smith]], [[Wílmer Azofeifa]] y [[Josué Mitchell]], tamién nos regresos de futbolistes pocu habituales nel so procesu como [[Kevin Briceño]] y [[Yendrick Ruiz]].<ref>{{cita web |url=https://www.diarioextra.com/Noticia/detalle/355206/oscar-ramirez-anuncia-convocados-ante-escocia-y-tunez- |títulu=Óscar Ramírez anuncia convocaos ante Escocia y Tunicia|obra=[[Diariu Extra (Costa Rica)|Diariu Extra]]|autor=Redaición|fecha=15 de marzu de 2018 |fechaaccesu=15 de marzu}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fedefutbol.com/2018/03/15/ramirez-la-seleccion-sigue-abierta/ |títulu=Ramírez “La Seleición sigue abierta”|obra=[[Federación Costarricense de Fútbol]]|autor=Redaición|fecha=15 de marzu de 2018 |fechaaccesu=15 de marzu}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.nacion.com/puro-deporte/seleccion-nacional/oscar-ramirez-prefirio-a-josue-mitchell-que-a/FJYHQHE545CQJGYNRPA5ERYYKI/story/ |títulu=Óscar Ramírez prefirió a Josué Mitchell qu'a Jonathan McDonald pa fogueos de la Sele|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís, Esteban Valverde y Fanny Tayver|fecha=15 de marzu de 2018 |fechaaccesu=15 de marzu de 2018}}</ref> Ganó 0-1 en condición de visitante a la escuadra d'{{sel|Escocia}}, el 23 de marzu, nel xuegu celebráu en [[Glasgow]], d'esta manera acabando cola racha de partíos ensin ganar dende setiembre del añu anterior.<ref>{{cita web|url=https://www.nacion.com/puro-deporte/seleccion-nacional/en-vivu-costa-rica-y-escocia-estan-empatando-0-0/EYEBDPJZZRAGFCBDES63BBOMSA/story/|títulu=Costa Rica derrota 1-0 a Escocia y acaba con racha de cinco partíos ensin ganar|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Jairo Villegas|fecha=23 de marzu de 2018|fechaaccesu=23 de marzu de 2018}}</ref> Cuatro díes dempués, rexistró una perda por 1-0 ante {{sel|Tunicia}} nel [[Allianz Riviera]] de territoriu francés.<ref>{{cita web|url=https://www.nacion.com/puro-deporte/seleccion-nacional/en-vivu-kendall-waston-vuelve-al once-estelar-de/PGW6FVDEOVC5RGZOMCQ5EDGM2O/story/|títulu=Costa Rica pierde ante Tunicia nun esixente fogueo|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=29 de marzu de 2018}}</ref><ref>{{cita web|url=http://everardoherrera.com/index.php/73-futbol-costa-rica/40320-tunez-anula-a Costa rica-y gánalu-1-0|títulu=Tunicia anula a Costa Rica y gánalu 1-0|obra=Everardo Ferrera|autor=José Pablo Segura Vargas|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=29 de marzu de 2018}}</ref> El 14 de mayu de 2018 faise oficial la so llista oficial de ventitrés futbolistes pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial de Rusia]]. El so llamáu céntrase básicamente nel plantel qu'usó mientres la eliminatoria, cola salvedá d'[[Ian Smith (futbolista)|Ian Smith]] quien llegó casi d'últimu momentu por cuenta de la mancadura del llateral habitual [[José Salvatierra]].<ref>{{cita web |url=https://teletica.com/193951_de-keylor-a-urena-estos-son-los-23-escoyíos-por-oscar-ramirez-pa-el mundial-de-rusia-2018|títulu=De Keylor a Ureña: estos son los 23 escoyíos por Óscar Ramírez pal Mundial de Rusia 2018|obra=[[Teletica]]|autor=Julio Naranjo|fecha=14 de mayu de 2018 |fechaaccesu=27 de mayu de 2018}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.nacion.com/puro-deporte/seleccion-nacional/estos-son-los-23-convocados-pa-rusia-2018-con/UP23N2RYU5FORFXLPHQREXWSFU/story/|títulu=Estos son los 23 convocaos pa Rusia 2018 con Ian Smith como sorpresa|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valderde y José Pablo Alfaro Rojas|fecha=14 de mayu de 2018|fechaaccesu=27 de mayu de 2018}}</ref> El 3 de xunu dirixó'l postreru partíu del so combináu en condición de llocal previu a realizar el viaxe al país anfitrión del certame global, enfrentando a [[Seleición de fútbol d'Irlanda del Norte|Irlanda del Norte]] nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]]. Les aiciones fueron apoderaes polos sos xugadores na mayor parte del tiempu y la resultancia terminó en victoria cómoda por 3-0, con goles de [[Johan Venegas]], [[Joel Campbell]] y [[Francisco Calvo Quesada|Francisco Calvo]].<ref>{{cita web |url=https://teletica.com/195793_la-sele-emponer a-rusia-con-un partíu perfectu-ante-irlanda-del norte|títulu=La Sele emponer a Rusia con un partíu perfectu ante Irlanda del Norte|obra=[[Teletica]]|autor=Redaición|fecha=3 de xunu de 2018 |fechaaccesu=3 de xunu de 2018}}</ref><ref>{{cita web|url=http://everardoherrera.com/index.php/73-futbol-costa-rica/42434-costa-rica-golea-a-irlanda-del norte-en-el so-xuegu-de-despidida-antes-de-viaxe-al-mundial|títulu=Costa Rica golia a Irlanda del Norte nel so xuegu de despidida antes de viaxe al mundial|obra=Everardo Ferrera|autor=Dennis Fajardo|fecha=3 de xunu de 2018|fechaaccesu=3 de xunu de 2018}}</ref> == Seleición costarricense == Óscar Ramírez apostó cola [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] 75 partíos, nos qu'anotó seis goles. Debutó como internacional absolutu'l 6 de febreru de 1985, nel enfrentamientu del so país contra [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], que terminó con marcador de 2-1 a favor de los costarricenses. El 26 de mayu d'esi añu, consiguió la so primer anotación nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], pal alcuentru correspondiente a la [[Campeonatu Concacaf de 1985|Clasificación del Mundial de 1986]] frente a {{sel|Estaos Xuníos}}; la resultancia acabó n'empate 1-1. Darréu, la so seleición nun avanzó nel tornéu rexonal y perdió la oportunidá d'asistir al [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Campeonatu Mundial]] celebráu en [[Méxicu]]. Darréu, Ramírez participó na competición de la [[Campeonatu Concacaf de 1989|Concacaf de 1989]], y algamó trescender escontra'l Mundial d'[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]], depués de consiguir la primer clasificación na hestoria. Nesti eventu futbolísticu, el xugador tuvo presente nos partíos del so país ante les escuadres d'{{sel|Escocia}}, {{sel|Brasil}} y {{sel|Suecia}}, coles resultancies de trunfu, perda y victoria, respeutivamente. D'esta manera, el conxuntu ''Tico'' llegó en segundu llugar a los octavos de final, onde enfrentó a {{sel|Checoslovaquia}} y el marcador de 4-1 nun los favoreció pa les sos aspiraciones. Cola base mundialista de xugadores, los costarricenses ganaron el so primer títulu na [[Copa Uncaf 1991|Copa de Naciones UNCAF]], que desenvolvióse dende'l 26 de mayu hasta'l 2 de xunu de 1991. Selmanes dempués, Óscar foi convocáu pa la primer edición de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|Copa d'Oru de Concacaf]], llevada a cabu en territoriu d'Estaos Xuníos, na cual Costa Rica llogró'l cuartu llugar. El mediocampista apaeció nel procesu eliminatoriu escontra [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]], pero'l so país quedó esaniciáu na segunda ronda dempués d'algamar el tercer llugar de la cuadrangular. N'abril de 1997 foi parte de la [[Copa Uncaf 1997|Copa UNCAF]] realizada en [[Guatemala]]. Ramírez marcó un ''Hat-Trick'' o triplete frente a {{sel|Nicaragua}} pa la victoria de 5-1. Finalmente, los costarricenses ganaron el títulu en asitiándose líderes de la ronda final. En xunu d'esi añu efectuóse la [[Copa América 1997|Copa América]] en [[Bolivia]]; el mediocentro ofensivu tuvo na nómina, pero'l so equipu foi esaniciáu na fase de grupos, con dos pérdida consecutives y un empate ante {{sel|Brasil}}, {{sel|Colombia}} y {{sel|Méxicu}}, respeutivamente. La so postrera eliminatoria foi escontra [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]], na cual el so conxuntu avanzó a la hexagonal final, pero'l puntaje nun foi'l suficiente pa llegar a la competición. == Estilu de xuegu == Ramírez na so primer etapa col equipu d'[[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], solía xugar con un 4-2-3-1, cola presencia de los llaterales escontra la ofensiva, colos dos contenciones que realizaben llabores de cobertoria mientres los primeres volvíen a la so posición orixinal. Utilizaba l'esquema pa dos estremos de perfil natural y un mediocentro ofensivu, que brindaben asistencies, per mediu de pases peneraos y centros, a un delanteru d'área. Una carauterística d'Óscar ye la rotación de plantía, ampliando al máximu la participación de tolos xugadores, pa dosificar al equipu y evitar mancadures. N'ocasiones variaba'l sistema p'asitiar trés defensores y cinco nel centru del campu, y n'otres amestaba un futbolista adicional pa camudar a llinia de cinco defensores, esto coles mires de curiar un marcador. Nel so segundu periodu colos rojinegros, la táctica de 4-4-2 rombu foi la más frecuente nes alliniaciones del entrenador. A diferencia de la primer estratexa, la llinia d'atacantes llegaba a reforzase por añader a un xugador más, amás de l'apaición de los interiores peles bandes. Na [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]], l'esquema camudó dafechu, por cuenta de la cantidá de futbolistes per llinia. La formación más frecuente ye la 5-4-1 o pa funciones más ofensives, la 5-3-2 ensin variar el númberu de defenses. Óscar Ramírez ye estudiosu de la situación del xuegu, analiza les posibles variantes y fai ingresar dende'l banquín a un xugador qu'apurre significativamente al partíu.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Oscar-Ramirez-flexibilidá-defensa-importante_0_1551644867.html|títulu=Óscar Ramírez: ‘Hubo muncha flexibilidá na defensa y eso ye importante'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde|fecha=29 de marzu de 2016|fechaaccesu=5 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Seleccion_Nacional-Oscar_Ramirez_0_1551644896.html |títulu=Óscar Ramírez ye un magu de los cambeos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Fiorella Masís|fecha=30 de marzu de 2016 |fechaaccesu=5 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.teletica.com/Deportes/120625-Machu-Ramirez-volvio-a-demostrar-que-lo-suyo-ye-la estratexa.note.aspx|títulu=‘Machu' Ramírez volvió demostrar que lo suyo ye la estratexa|obra=[[Teletica]]|autor=Miguel Calderón|fecha=30 de marzu de 2016|fechaaccesu=5 d'abril de 2016}}</ref> == Clubes == === Como xugador === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu |-align=center |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1983]] - [[1993]] |-align=center |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1993]] - [[1995]] |-align=center |[[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1995]] - [[1997]] |-align=center |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1997]] - [[1999]] |-align=center |[[Asociación Deportiva Guanacasteca|A.D. Guanacasteca]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1999]] - [[2000]] |} === Como entrenador === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu |-align=center |[[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2001]] - [[2003]] |-align=center |[[Santos de Guápiles]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2009]] |-align=center |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2010]] - [[2015]] |-align=center |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2015]] - ''[[Presente (tiempu)|Actualidá]]'' |} == Vida privada == Ta casáu con Jeannette Delgado dende 1991, tien cuatro fíos y tien una finca n'[[Cantón de Hojancha|Hojancha]], [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]]. A los 18 años tenía enclín a la obesidá. Cuando apaeció na primer publicidá de Alajuelense, el tamién futbolista Javier Jiménez preguntó-y la razón del so estáu físicu, pero Óscar nun lu esplicó claramente. Ramírez anguaño pesa 84 quilos, y el causante d'aumentu de pesu deber al constante analís nel oficiu d'entrenador, que restó tiempu al trabayu de l'apariencia. Amás de la constante presión de dirixir cada trés o cuatro díes mientres el periodu de 2010 a 2015. L'estratega abasnaba l'antecedente de trabayar nel restorán de comida rápida del so padre, onde básicamente la cena diaria yera pollu fritu. Sicasí, lo que caracteriza a Ramírez ye l'orde tácticu, la credibilidá y responsabilidá nel banquín.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/seleccion-nacional/Oscar-Ramirez-Empece-engordar-dedique_0_1548245212.html |títulu=Óscar Ramírez: ‘Empecé a engordar cuando lu dediqué enforma tiempu al video'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=José Pablo Alfaro Rojas|fecha=13 de marzu de 2016 |fechaaccesu=5 d'abril de 2016}}</ref> == Estadístiques == === Como xugador === ==== Participaciones internacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Competición !width="125"|Sede !width="120"|Resultancia |-align=center |[[Campeonatu Concacaf de 1985|Campeonatu de Concacaf 1985]] |[[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|17px]] [[América del Norte|Norteamérica]], [[América Central|Centroamérica]] y [[Antilles|Caribe]] |Tercer llugar |-align=center |[[Campeonatu Concacaf de 1989|Campeonatu de Concacaf 1989]] |[[Ficheru:CONCACAF orthographic projection Mapa CONCACAF.png|17px]] [[América del Norte|Norteamérica]], [[América Central|Centroamérica]] y [[Antilles|Caribe]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Copa Mundial de 1990]] |{{Bandera|Italia}} [[Italia]] |[[Costa Rica na Copa Mundial de Fútbol de 1990|Octavos de final]] |-align=center |[[Copa Uncaf 1991|Copa de Naciones UNCAF 1991]] |{{Bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Copa d'Oru de la Concacaf 1991]] |{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |Cuartu llugar |-align=center |[[Copa Uncaf 1997|Copa de Naciones UNCAF 1997]] |{{Bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Copa América 1997]] |{{Bandera|Bolivia}} [[Bolivia]] |Fase de grupos |} ==== Goles internacionales ==== <center> {| {{tablaguapa}} ! Núm. !! Fecha !! Llugar !! Rival !! Gol !! Resultancia !! Competición |- | <center>1 || 26 de mayu de 1985 || [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Soto]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Estaos Xuníos}} || <center>'''1'''-0 || <center>1-1 || [[Campeonatu Concacaf de 1985|Clasificación del Mundial 1986]] |- | <center>2 || 18 de xunetu de 1985 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], Costa Rica || {{Selb|Trinidá y Tobagu}} || <center> || <center>3-1 || [[Partíu amistosu|Amistosu]] |- | <center>3 || 23 d'agostu de 1992 || [[Estadiu Nacional de Costa Rica (1924)|Estadiu Nacional]], Costa Rica || {{Selb|Panamá}} || <center>'''2'''-0 || <center>5-1 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|Clasificación del Mundial 1994]] |- | <center>4 ||rowspan="3"| 18 d'abril de 1997 ||rowspan="3"| [[Estadiu Mateo Flores]], [[Guatemala]] ||rowspan="3"| {{Selb|Nicaragua}} || <center>'''2'''-0 ||rowspan="3"| <center>5-1 ||rowspan="3"| [[Copa Uncaf 1997|Copa UNCAF 1997]] |- | <center>5 || <center>'''3'''-0 |- | <center>6 || <center>'''5'''-0 |} </center> === Como entrenador === ==== Rendimientu ==== <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- !rowspan=2! width=200|Equipu !rowspan=2! width=150|País !rowspan=2! width=100|Fecha d'entamu !rowspan=2! width=100|Fecha de fin !colspan=8|Historial |- !width=30|Partíos !width=30|Ganaos !width=30|Empataos !width=30|Perdíos !width=50|Ganaos (%) !width=40|Goles a favor !width=40|Goles en contra !width=40|+/− |- |align=center|[[Santos de Guápiles]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|21/02/2009 |align=center|21/12/2009 | 16 || 5 || 6 || 5 || {{#expr: 5/16 * 100 round 2}} ||14||18||-4 |- |align=center|[[Lliga Deportiva Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|13/05/2010 |align=center|03/01/2013 | 125 || 73 || 27 || 25 || {{#expr: 73/125 * 100 round 2}} ||217||139||+78 |- |align=center|[[Lliga Deportiva Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|13/05/2013 |align=center|25/05/2015 | 124 || 67 || 26 || 31 || {{#expr: 67/124 * 100 round 2}} ||205||116||+89 |- |align=center|[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|18/08/2015 |align=center|''Actualidá'' | 42 || 21 || 10 || 11 || {{#expr: 21/42 * 100 round 2}} ||51||36||+15 |- ! colspan=4 style="text-align:center; vertical-align:middle;"|Total ! 307 !! 166 !! 69 !! 72 !! {{#expr: 166/307 * 100 round 2}} !!487!!309!!+178 |} </center> * Nun s'inclúin datos de [[Segunda División de Costa Rica|Segunda División]] con [[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén]] y [[Santos de Guápiles]]. * Con [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] llogró apostar la [[Concacaf Lliga Campeones|Concacaf Lliga de Campeones]] en delles ocasiones; la so mayor meyora foi nes semifinales de la competición, específicamente nes temporaes [[Concacaf Lliga Campeones 2013-14|2013-14]] y [[Concacaf Lliga Campeones 2014-15|2014-15]]. Nel ámbitu nacional, Ramírez convertir nel direutor téunicu con más títulos ganaos nel club (5). ==== Alcuentros empobinaos cola Seleición de Costa Rica ==== <center> {| {{tablaguapa}} ! colspan="15" style="with: 120%;" align="center" | Partíos empobinaos cola seleición costarricense |- !width="10"|N° !width="400"|Estadiu !width="160"|Rival !width="180"|Fecha !width="90"|Resultancia !width="200"|Competición. |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !1 |[[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Brasil}} |[[5 de setiembre]] de [[2015]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !2 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Uruguái}} |[[8 de setiembre]] de [[2015]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !3 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Sudáfrica}} |[[8 d'ochobre]] de [[2015]] |0 - 1 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !4 |[[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Estaos Xuníos}} |[[13 d'ochobre]] de [[2015]] |0 - 1 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !5 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Haití}} |[[13 de payares]] de [[2015]] |1 - 0 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !6 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Panamá}} |[[17 de payares]] de [[2015]] |1 - 2 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !7 |[[Estadiu Edgardo Baltodano Briceño|Estadiu Edgardo Baltodano]], [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]], [[Costa Rica]] |{{selb|Nicaragua}} |[[15 d'avientu]] de [[2015]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" style="border-top:3px solid #006699;" !8 |[[Estadiu Agustín Tovar]], [[Barinas (ciudá)|Barinas]], [[Venezuela]] |{{selb|Venezuela}} |[[2 de febreru]] de [[2016]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !9 |[[Parque Independence|Estadiu Nacional]], [[Kingston]], [[Xamaica]] |{{selb|Xamaica}} |[[25 de marzu]] de [[2016]] |1 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !10 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Xamaica}} |[[29 de marzu]] de [[2016]] |3 - 0 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !11 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Venezuela}} |[[27 de mayu]] de [[2016]] |2 - 1 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !12 |[[Estadiu Citrus Bowl]], [[Orlando (Florida)|Orlando]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Paraguái}} |[[4 de xunu]] de [[2016]] |0 - 0 |[[Copa América Centenariu]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !13 |[[Soldier Field]], [[Chicago]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Estaos Xuníos}} |[[7 de xunu]] de [[2016]] |4 - 0 |[[Copa América Centenariu]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !14 |[[Estadiu NRG]], [[Houston]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Colombia}} |[[11 de xunu]] de [[2016]] |2 - 3 |[[Copa América Centenariu]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !15 |[[Estadiu Sylvio Cator]], [[Puertu Príncipe]], [[Haití]] |{{selb|Haití}} |[[2 de setiembre]] de [[2016]] |0 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !16 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Panamá}} |[[6 de setiembre]] de [[2016]] |3 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !17 |[[Estadiu del FC Krasnodar|Krasnodar Stadium]], [[Krasnodar]], [[Rusia]] |{{selb|Rusia}} |[[9 d'ochobre]] de [[2016]] |3 - 4 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !18 |[[Estadiu Hasely Crawford]], [[Puertu España]], [[Trinidá y Tobagu]] |{{selb|Trinidá y Tobagu}} |[[11 de payares]] de [[2016]] |0 - 2 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !19 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Estaos Xuníos}} |[[15 de payares]] de [[2016]] |4 - 0 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center style="border-top:3px solid #006699;" bgcolor="LemonChiffon" !20 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|El Salvador}} |[[13 de xineru]] de [[2017]] |0 - 0 |[[Copa Centroamericana 2017]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !21 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Belize}} |[[15 de xineru]] de [[2017]] |0 - 3 |[[Copa Centroamericana 2017]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !22 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Nicaragua}} |[[17 de xineru]] de [[2017]] |0 - 0 |[[Copa Centroamericana 2017]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !23 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Hondures}} |[[20 de xineru]] de [[2017]] |1 - 1 |[[Copa Centroamericana 2017]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !24 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Panamá}} |[[22 de xineru]] de [[2017]] |1 - 0 |[[Copa Centroamericana 2017]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !25 |[[Estadiu Azteca]], [[Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]] |{{selb|Méxicu}} |[[24 de marzu]] de [[2017]] |2 - 0 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !26 |[[Estadiu Francisco Morazán]], [[San Pedro Sula]], [[Hondures]] |{{selb|Hondures}} |[[28 de marzu]] de [[2017]] |1 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !27 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Panamá}} |[[8 de xunu]] de [[2017]] |0 - 0 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !28 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Trinidá y Tobagu}} |[[13 de xunu]] de [[2017]] |2 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !29 |[[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Hondures}} |[[7 de xunetu]] de [[2017]] |0 - 1 |[[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru 2017]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !30 |[[BBVA Compass Stadium]], [[Texas]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Canadá}} |[[11 de xunetu]] de [[2017]] |1 - 1 |[[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru 2017]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !31 |[[Estadiu Toyota (Texas)|Estadiu Toyota]], [[Texas]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Guayana Francesa}} |[[14 de xunetu]] de [[2017]] |3 - 0 |[[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru 2017]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !32 |[[Lincoln Financial Field]], [[Filadelfia|Philadelphia]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Panamá}} |[[19 de xunetu]] de [[2017]] |1 - 0 |[[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru 2017]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !33 |[[AT&T Stadium]], [[Texas]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Estaos Xuníos}} |[[22 de xunetu]] de [[2017]] |0 - 2 |[[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|Copa d'Oru 2017]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !34 |[[Red Bull Arena (Nueva Jersey)|Red Bull Arena]], [[Nueva Jersey]], [[Estaos Xuníos]] |{{selb|Estaos Xuníos}} |[[1 de setiembre]] de [[2017]] |0 - 2 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !35 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Méxicu}} |[[5 de setiembre]] de [[2017]] |1 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="LemonChiffon" !36 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Hondures}} |[[7 d'ochobre]] de [[2017]] |1 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !37 |[[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] |{{selb|Panamá}} |[[10 d'ochobre]] de [[2017]] |2 - 1 |[[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria Rusia 2018]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !38 |[[Estadiu La Rosaleda]], [[Málaga]], [[España]] |{{selb|España}} |[[11 de payares]] de [[2017]] |5 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !39 |[[Groupama Arena]], [[Budapest]], [[Hungría]] |{{selb|Hungría}} |[[14 de payares]] de [[2017]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" style="border-top:3px solid #006699;" !40 |[[Hampden Park]], [[Glasgow]], [[Escocia]] |{{selb|Escocia}} |[[23 de marzu]] de [[2018]] |0 - 1 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#FFCCCC" !41 |[[Allianz Riviera]], [[Niza]], [[Francia]] |{{selb|Tunicia}} |[[27 de marzu]] de [[2018]] |1 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center bgcolor="#C8FFC8" !42 |[[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] |{{selb|Irlanda del Norte}} |[[3 de xunu]] de [[2018]] |3 - 0 |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center !43 |[[Elland Road]], [[Leeds]], [[Inglaterra]] |{{selb|Inglaterra}} |[[7 de xunu]] de [[2018]] | |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center !44 |[[Estadiu Rei Balduino|Stade Roi Bauduin]], [[Bruxeles]], [[Bélxica]] |{{selb|Bélxica}} |[[11 de xunu]] de [[2018]] | |[[Partíu amistosu|Amistosu internacional]] |-align=center !45 |[[Cosmos Arena]], [[Samara]], [[Rusia]] |{{selb|Serbia}} |[[17 de xunu]] de [[2018]] | |[[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Mundial Rusia 2018]] |-align=center !46 |[[Estadiu Krestovski]], [[San Petersburgu]], [[Rusia]] |{{selb|Brasil}} |[[22 de xunu]] de [[2018]] | |[[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Mundial Rusia 2018]] |-align=center !47 |[[Estadiu de Nizhni Nóvgorod]], [[Nizhni Nóvgorod]], [[Rusia]] |{{selb|Suiza}} |[[27 de xunu]] de [[2018]] | |[[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Mundial Rusia 2018]] |} </center> == Palmarés == === Como xugador === ==== Campeonatos nacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1983|Primer División]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1983]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1984|Primer División]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1984]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1990-1991|Primer División]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1991]] |-align=center |[[Primer División de Costa Rica|Primer División]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1992]] |-align=center |[[Primer División de Costa Rica|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1994]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1994-1995|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1995]] |-align=center |[[Copes Fútbol de Costa Rica|Copa Federación]] |[[Club Deportivo Belén Sieglu XXI|Belén F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1996]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1997-1998|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1998]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1998-1999|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1999]] |} ==== Campeonatos internacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="220"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|Llugar !width="95"|Añu |-align=center |[[Copa de Campeones de la Concacaf 1986|Copa de Campeones de la Concacaf]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1986]] |-align=center |[[Campeonatu Concacaf de 1989|Campeonatu de Concacaf]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1989]] |-align=center |[[Copa Uncaf 1991|Copa de Naciones UNCAF]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1991]] |-align=center |[[Copa de Campeones de la Concacaf 1993|Copa de Campeones de la Concacaf]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |[[1993]] |-align=center |[[Copa de Campeones de la Concacaf 1995|Copa de Campeones de la Concacaf]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1995]] |-align=center |[[Copa Uncaf 1997|Copa de Naciones UNCAF]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |[[1997]] |-align=center |[[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |[[1998]] |} === Como entrenador === ==== Campeonatu nacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Segunda División de Costa Rica|Segunda División]] |[[Santos de Guápiles]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2009]] |-align=center |[[Campeonatu d'Iviernu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2010]] |-align=center |[[Campeonatu de Branu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2011]] |-align=center |[[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2011]] |-align=center |[[Supercopa de Costa Rica 2012|Supercopa de Costa Rica]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2012]] |-align=center |[[Campeonatu d'Iviernu 2012 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2012]] |-align=center |[[Campeonatu d'Iviernu 2013 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2013]] |} ==== Torneos amistosos ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|Llugar !width="95"|Añu |-align=center |[[Copa_Ibéricu#I_Edición|Super Clásicu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2012]] |-align=center |[[Copa_Ibéricu#II_Edición|Super Clásicu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2013]] |-align=center |[[Super Clásicu Copa LG 2014|Super Clásicu]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2014]] |-align=center |[[Tornéu 90 Minutos pola Vida|90 Minutos pola Vida]] |[[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2015]] |} ==== Gallardones individuales ==== {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#CCCC88" ! width="400" |Distinción ! width="100" |Añu |-align=center |Cuerpu téunicu más destacáu del [[Campeonatu de Branu 2011 (Costa Rica)|Branu 2011]]<ref>{{cita web|url=http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=1262:lo-meyor-del campeonatu-branu-scotiabank-2011&catid=6:noticies&Itemid=40|títulu=Lo Meyor del Campeonatu Branu Scotiabank 2011|obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]]|autor=José Pablo Molina Salas|fecha=21 de mayu de 2011|fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> |[[2011]] |-align=center |Cuerpu téunicu campeón del [[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Iviernu 2011]]<ref>{{cita web|url=http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=1797:unafut-premiu-a-lo-meyor-del campeonatu-iviernu-2011&catid=6:noticies&Itemid=40|títulu=UNAFUT premió al meyor del Campeonatu Iviernu 2011|obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]]|autor=José Pablo Molina Salas|fecha=7 de xineru de 2012|fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> |[[2012]] |-align=center |Meyor direutor téunicu del [[Campeonatu d'Iviernu 2012 (Costa Rica)|Iviernu 2012]]<ref>{{cita web|url=http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=2690%3Apemberton-golobio-george-y-ramirez-fueron-designaos-los%20meyores-del%20campeonatu-jps-2012&catid=6%3Anoticies&Itemid=40|títulu=Pemberton, Golobio, George y Ramírez fueron designaos los meyores del Campeonatu JPS 2012|obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]]|autor=José Pablo Molina Salas|fecha=10 de xineru de 2013|fechaaccesu=31 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160414212705/http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=2690:pemberton-golobio-george-y-ramirez-fueron-designaos-los|fechaarchivu=2016-04-14}}</ref> |[[2013]] |-align=center |Tercer meyor entrenador de [[Concacaf]] del añu 2014<ref>{{cita web |url=http://www.concacaf.com/es/article/navas-wambach-named-2014-concacaf-players-of-the-year-2-2|títulu=Navas y Wambach Nomaos Xugadores del Añu 2014 de CONCACAF|obra=[[Concacaf]]|fecha=23 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=12 de payares de 2016}}</ref> |[[2014]] |-align=center |Meyor direutor téunicu de la temporada 2014-15 de la [[Primer División de Costa Rica|Lliga FPD]]<ref>{{cita web |url=http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=4414%3Anueche-de-gala-homenaxo-a-los%20meyores-de-la%20temporada-en-los%20premios-fpd&catid=6%3Anoticies&Itemid=40 |títulu=Noche de gala homenaxó a los meyores de la temporada nos Premios FPD |obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]] |autor=José Pablo Molina Salas |fecha=28 de mayu de 2015 |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160415020411/http://unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=4414:nueche-de-gala-homenaxo-a-los |fechaarchivu=2016-04-15 }}</ref> |[[2015]] |-align=center |Meyor entrenador de [[Concacaf]] del añu 2016<ref>{{cita web |url=http://www.concacaf.com/es/article/bryan-ruiz-and-alex-morgan-named-2016-concacaf-players-of-the-year|títulu=Bryan Ruiz y Alex Morgan Nomaos Xugadores del Añu 2016 de CONCACAF|obra=[[Concacaf]]|fecha=18 de xineru de 2017 |fechaaccesu=19 de xineru de 2017}}</ref> |[[2017]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{Socesión | predecesor = {{Bandera|Uruguái}} [[Manuel Keosseian]] | títulu = [[Entrenador]] de [[Lliga Deportiva Alajuelense]] | periodu = [[2013]]−[[2015]] | socesor = {{Bandera|Colombia}} [[Hernán Torres Oliveros|Hernán Torres]] | predecesor2 = {{Bandera|Costa Rica}} [[Paulo Wanchope]] | títulu2 = [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleccionador nacional de Costa Rica]] | periodu2 = [[2015]]−[[Presente (tiempu)|Actualidá]] | socesor2 = — | predecesor3 = {{Bandera|Colombia}} [[Hernán Darío Gómez]] | títulu3 = [[Premios del Añu de la Concacaf#Entrenador del Añu|Entrenador del añu de la Concacaf]] | periodu3 = [[2016]] | socesor3 = {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Greg Vanney]] }} {{NF|1964||Ramírez, Óscar}} {{Tradubot|Óscar Ramírez}} [[Categoría:Futbolistes de Costa Rica]] [[Categoría:Futbolistes internacionales de Costa Rica]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 1990]] [[Categoría:Entrenadores de fútbol de Costa Rica]] [[Categoría:Entrenadores na Copa Mundial de Fútbol de 2018]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] hk5kpe6boruq07mxpv3cwwyll0k7rsw 0 137007 4496438 4492736 2026-05-26T06:40:32Z Limotecariu 735 4496438 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Walter Centeno Corea''' {{nym}}, conocíu deportivamente como '''Paté''', ye un [[xugador de fútbol|ex-futbolista]] y [[entrenador]] [[Costa Rica|costarricense]]. Anguaño dirixe al [[Municipal Grecia]], de la [[Primer División de Costa Rica]]. Como xugador desempeñó la demarcación de [[Centrocampista#Mediapunta|mediocentro ofensivu]] y empezó la so carrera nes categoríes inferiores del [[Deportivo Saprissa]]. Poco dempués salió en condición de préstamu a [[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén]] y debutó profesionalmente el [[4 de febreru]] de [[1995]]. La so regularidá dexó-y tornar al equipu saprissista y consolidó la so posición na alliniación titular, conquistando dos títulos nacionales y el [[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]] en 1998. Tres seis años nel club, Centeno foi ficháu pol [[AEK Atenes F.C.]] de [[Grecia]], onde solamente apostó la temporada 2002-03. Retornó al Saprissa y el so apurra foi fundamental na consecución de siete campeonatos costarricenses, una [[Copa Interclubes de la Uncaf|Copa Interclubes de la UNCAF]] y una [[Lliga de Campeones de la Concacaf|Copa de Campeones de la Concacaf]]. En 2005 apostó la [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Copa Mundial de Clubes]], competencia na cual salió cola medaya del tercer llugar, siendo'l so equipu l'únicu conxuntu centroamericanu en llograr esa posición. Vistió la camiseta morada por nueve años consecutivos y decidió rematar el so periodu como futbolista'l [[20 de xunetu]] de [[2012]]. Foi internacional absolutu cola [[Seleición de fútbol de Costa Rica|seleición costarricense]] dende [[1995#Setiembre|setiembre de 1995]] hasta [[2009#Payares|payares de 2009]]. Estadísticamente foi'l xugador con más participaciones clase A con 135, nes cualos anotó 23 goles. Llogró en tres veces ser campeón de la [[Copa Centroamericana|Copa de Naciones de la UNCAF]], foi parte de les nómines qu'apostaron tres ediciones de la [[Copa América]] y apaeció en cinco competencies de la [[Copa Oru de la Concacaf]]. Tuvo en tres proceso eliminatorios escontra la Copa del Mundu, y destácase la so presentación nos mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]]. En función como entrenador, debutó'l [[29 d'agostu]] de [[2015]] col [[Puntarenas Fútbol Club]], tando nel cargu hasta [[2016#Febreru|febreru de 2016]]. A mediaos d'esi añu, foi presentáu como l'estratega del [[Municipal Grecia]], pa la temporada 2016-17 de la [[Segunda División de Costa Rica|Lliga d'Ascensu]] costarricense. El so primer títulu consiguir na competencia de [[Tornéu Clausura 2017 de Segunda División de Costa Rica|Clausura 2017]] y llogró un cupu p'apostar la final de promoción pal so equipu. El [[28 de mayu]] de [[2017]], ganó la última serie sobre [[Asociación Deportiva y Recreativa Jicaral|Jicaral Sercoba]] y coronó al so club per primer vegada na categoría. == Trayeutoria == === Como xugador === ==== Belén F.C. ==== El so entamu na [[Primer División de Costa Rica|Primer División]] tener con [[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén]] pocu dempués de ser cedíu en condición de préstamu pol [[Deportivo Saprissa]]. Proveniente de Palmar Sur y con tan solo 20 años, debutó'l 4 de febreru de 1995, nel compromisu del so equipu ante [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]], onde'l marcador terminaría con cifres de 4-1 a favor de los rivales. Nesi partíu entró de cambéu por Alejandro Sequeira. Darréu, les sos dotes col balón y la visión que trescalaba nel terrén de xuegu facer dueñu de la titularidá del so conxuntu, hasta la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1995-1996|temporada 1995-96]]. En total contabilizó 52 alcuentros y anotó tres goles, siendo'l primeru d'ellos el 3 de setiembre de 1995 frente a [[Asociación Deportiva Municipal Turrialba|Turrialba]] nel trunfu de 2-1. Nesta etapa como xugador de Belén llogró'l títulu de la Copa de Costa Rica, llamáu nesi momentu Copa Federación 1996. ==== Deportivo Saprissa ==== Pal final d'esi añu futbolísticu, el bon nivel de Centeno na cancha valdría-y por que el [[Deportivo Saprissa]] acabara col préstamu del xugador con [[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén]]. Como mediocentro, compartió'l vestuariu con figures na so demarcación como [[Juan Carlos Arguedas]], [[Óscar Ramírez]] y [[Roy Myers]]. Vistiendo la camiseta morada, na [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1996-1997|temporada 1996-97]], Walter xugó 41 de los 46 alcuentros del equipu, anotando tres goles y sirviendo cuatro asistencies a gol. Per otru llau, los tibaseños facer col segundu llugar dempués de la perda frente a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] na final. Cola dorsal númberu «8» y so la direición téunica d'[[Alexandre Guimarães]], el so club salió campeón en dos temporaes consecutives, correspondientes a los periodos de [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1997-1998|1997-98]] y [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1998-1999|1998-99]]. El 23 de setiembre de 1998, coronóse ganador de la rexón en venciendo na final al [[Club Social y Deportivo Municipal|Municipal]] de [[Guatemala]], pol [[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]]. ==== AEK Atenes F.C. ==== El mediocampista dio'l saltu al balompié européu y robló pal [[AEK Atenes F.C.|AEK Atenes]] de [[Grecia]] a mediaos de 2002. Nesti equipu, Centeno llogró un llabor que solo cuatro xugadores pertenecientes al fútbol costarricense llograren na hestoria, que foi anota-y un gol al consideráu «Meyor club del mundu» de la dómina, el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]. Nesa oportunidá, l'alcuentru realizó'l 22 d'ochobre de 2002 nel [[Estadiu Santiago Bernabéu]], onde'l marcador foi d'empate a dos tantos. Poco dempués, Walter concretaría otru gol sobre'l [[Associazione Sportiva Roma|Roma]] d'[[Italia]] en condición de visitante nel [[Estadiu Olímpicu de Roma|Estadiu Olímpicu]]. D'alcuerdu a los resultaos llograes pol so conxuntu, dexó-yos avanzar como terceru del grupu C de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2002-03|Lliga de Campeones de la UEFA]] escontra la [[Copa de la UEFA 2002-03|Copa]] de la confederación, escenariu onde los griegos quedaron esaniciaos n'octavos de final pol [[Málaga Club de Fútbol|Málaga]]. Una vegada rematada la temporada 2002-03, el xugador decidió volver a Costa Rica pa incorporase al Saprissa. ==== Deportivo Saprissa ==== Na primer fecha del Tornéu d'Apertura de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2003-2004|temporada 2003-04]], desenvuelta'l 17 d'agostu, los moraos visitaron l'[[Estadiu Allen Riggioni]] pa tener como adversariu a [[Asociación Deportiva Carmelita|Carmelita]]. Por causa de la fuerte agua qu'afectó l'escenariu deportivu, l'alcuentru foi suspendíu polos árbitros antes d'empecipiar el segundu tiempu, polo que'l marcador quedó igualáu a un tanto.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2003/agostu/18/deportes4.html|títulu=Carmelita 1 - Saprissa 1 (Marcador parcial)|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Raquel Gólcher|fecha=18 d'agostu de 2003|fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> En paralelu col certame nacional, el so club tamién apostó la [[Copa Interclubes UNCAF 2003|Copa Interclubes de la UNCAF]], competencia que tuvo'l so empiezu na fase de grupos nel mes d'ochobre. Los saprissistas superaron esta etapa como líderes dempués del trés victories consecutives sobre los rivales como'l [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]], [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] y [[Diriangén Fútbol Club|Diriangén]] nicaraguanu. La semifinal tuvo como sede en territoriu d'Estaos Xuníos, específicamente en [[Los Angeles Memorial Coliseum]], el 19 d'avientu. Nesa ocasión, el so grupu enfrentó'l [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicu]] contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] y el gol del so compañeru Gerald Drummond foi indispensable nes aspiraciones al títulu rexonal. Dos díes depués, nel mesmu escenariu deportivu, llevar a cabu la final ante'l [[Comunicaciones Fútbol Club|Comunicaciones]] de [[Guatemala]]. Centeno celebró'l cetru tres el trunfu con cifres de 2-3. Per otru llau, los tibaseños axudicar col primer sitiu de la tabla d'Apertura, pa quedar campeón con 57 puntos. El 17 de marzu de 2004 empezó la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2004|Copa de Campeones de la Concacaf]], na instancia de los cuartos de final. El compromisu d'ida foi nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]] ante'l [[Club de Fútbol Pachuca|Pachuca]] de [[Méxicu]]. Los tantos de Wilson Muñoz y [[Álvaro Saborío]] adelantraron al so conxuntu nel marcador por que esti concluyera 2-0. El xuegu de vuelta foi una selmana dempués nel [[Estadiu Hidalgo]]. Les cifres fueron de perda 2-0, igualando la resultancia agregada. Por cuenta de esta situación, los penaltis fueron riquíos pa definir al clasificáu y los moraos avanzaron pola victoria 0-3 nesti tipu de definiciones. El 14 d'abril foi l'alcuentru d'ida de les semifinales, frente al [[Chicago Fire]] d'[[Estaos Xuníos]]. La resultancia foi de 2-0 a favor de los tibaseños. A pesar de la derrota 2-1 nel [[Soldier Field]], el Saprissa foi'l que terminó avanzando pol global de 2-3. El 5 de mayu dio la final d'ida nel estadiu de los moraos, contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], que acabó banciada a un gol. El 12 de mayu, el so club tuvo la peor gana frente a los manudos nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]], con marcador de 4-0. Con esto'l so conxuntu quedó subcampeón de la competencia continental. Pal Tornéu de Clausura 2004, el so equipu quedó nel segundu puestu con 47 puntos, dos menos que l'[[Club Sport Herediano|Herediano]]. Poro, el 16 de mayu foi la ida de la final nacional pol títulu, en condición de visitante. La igualdá a una anotación definió esta primer serie. Cuatro díes dempués desenvolvióse la vuelta como llocal. El trunfu de 2-1 aseguró'l campeonatu númberu «23» de los saprissistas. Centeno foi clave nesi añu al apurrir diez goles. El formatu de lliga costarricense camudó a partir de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2004-2005|temporada 2004-05]]. La xornada 1 del Tornéu d'Apertura desenvolvióse'l 21 d'agostu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde'l so club recibió a [[Asociación Deportiva Ramonense|Ramonense]]. Los monarques de la pasada campaña empecipiaron con bon ritmu tres los goles d'[[Alonso Solís]] y Walter Centeno, na victoria de 2-0.<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2004/agostu/23/deportes26.html|títulu=Futbol nacional: Fiches de los partíos|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Redaición|fecha=23 d'agostu de 2004|fechaaccesu=14 de marzu de 2017}}</ref> Na vigesimotercera edición de la [[Copa Interclubes UNCAF 2004|Copa Interclubes de la UNCAF]], el so grupu foi instauráu automáticamente na segunda ronda de la competencia, enfrentando la serie de visita recíproca al [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]]. El 20 d'ochobre foi la ida en territoriu nicaraguanu, y el marcador de 0-1 favoreció al Saprissa, quien darréu confirmaría'l so pase a la siguiente ronda tres el trunfu con cifres de goliada 4-0, esto una selmana dempués. La ronda final foi d'un solu grupu, compartíu col [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] d'[[Hondures]], el [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] y el [[Club Social y Deportivo Municipal|Municipal]] de [[Guatemala]], onde tolos xuegos tuvieron como sede'l [[Estadiu Cemento Progreso]]. Estadísticamente, los saprissistas llograron una victoria, un empate y una derrota, p'atropar 4 puntos y llograr el segundu llugar de la tabla, per debaxo de los guatemalianos, quedando subcampeones. Al términu de les 16 feches del tornéu nacional, el so equipu clasificó a la siguiente fase como líder del grupu B con 30 puntos. La ida de les semifinales foi'l 15 d'avientu, de [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicu]] ante [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]]. El marcador foi d'empate 1-1. La vuelta foi'l 19 d'avientu como llocal, y la resultancia foi nuevamente igualáu 1-1. Por causa de esto, los penaltis decidieron el partíu y les cifres de 4-3 favorecieron a los tibaseños. El 23 d'avientu foi la final d'ida contra'l [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]] en condición de visita, escenariu onde se presentó l'empate ensin anotaciones. Una selmana dempués foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], y la perda de 0-1 dio'l títulu d'Apertura a los generaleños. El 9 de marzu de 2005 empecipió oficialmente la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2005|Copa de Campeones de la Concacaf]], nes series de cuartos de final. El so equipu foi empareyáu col [[Sporting Kansas City|Kansas City Wizards]] y la ida foi nel [[Arrowhead Stadium]]. Walter encaró esti compromisu y el marcador foi d'igualdá 0-0. El 16 de marzu foi la vuelta n'[[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde los moraos tuvieron cerca de ser esaniciaos pol gol del rival José Burciaga al minutu 79'. Sicasí, antes de rematáu l'alcuentru, el futbolista Gerald Drummond marcó'l gol del empate pa forzar el partíu a la prórroga. En seis minutos del primer tiempu extra, el mesmu Drummond fixo'l tantu de la victoria definitiva 2-1. El 7 d'abril foi la semifinal d'ida en condición de llocal, contra'l [[Club de Fútbol Monterrey|Monterrey]] de [[Méxicu]]. Nesta oportunidá, la resultancia foi banciáu a dos anotaciones. Una selmana dempués, nel [[Estadiu Teunolóxicu]], el so club volvería empatar, siendo de cifres 1-1. El so grupu avanzó a la otra instancia en venciendo 3-5 nos penaltis. La final d'ida tuvo llugar el 4 de mayu en «La Cueva» ante'l [[Club Universidad Nacional|Pumas de la UNAM]], igualmente mexicanu. Los goles de [[Christian Bolaños]] y [[Gabriel Badilla]] dieron la victoria de 2-0. El 11 de mayu foi l'últimu compromisu del tornéu nel [[Estadiu Olímpicu Universitariu]], y a pesar de la derrota 2-1, los moraos coronáronse campeones del área per tercer vegada na so hestoria. Amás, esti títulu significó la clasificación del Saprissa al [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Mundial de Clubes de la FIFA]] n'avientu d'esi añu. Na competencia nacional, correspondiente a la Clausura 2005, los tibaseños acabaron como líderes del grupu A con 28 puntos, distribuyíos en siete victories, la mesma cantidá n'empates y dos ganes. Poro, avanzaron a la etapa eliminatoria. El trunfu con cifres globales de 2-1 en semifinales sobre'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] dexó a los saprissistas clasificar a la última ronda. El 8 de mayu foi la ida de la final contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]]. Nesti compromisu dio la discutiniu por cuenta de que'l delanteru rival [[Alejandro Alpízar]] rompió por fuercia la ñariz del defensor moráu [[Ronald González Brenes|Ronald González]], y esti momentu foi'l que precedió'l gol del manudu [[Pablo Alejandro Izaguirre|Pablo Izaguirre]] al zarru del oldeo. La vuelta foi'l 16 de mayu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde la igualdá a dos tantos foi insuficiente pola resultancia global de 2-3 que favoreció a los adversarios. La [[Copa Interclubes Uncaf 2005|Copa Interclubes de la UNCAF 2005]] empezó'l 29 de xunetu pa los moraos. Nesta oportunidá, el contrincante foi'l [[Club Deportivo FAS|FAS]] d'[[El Salvador]] en condición de visita. El marcador foi de victoria 0-2. El 3 d'agostu foi la vuelta de llocal, onde l'empate ensin anotaciones prevaleció al términu de los 90' minutos. Cola resultancia agregada, los moraos avanzaron nel tornéu rexonal. El 20 de setiembre foi la ida de los cuartos de final contra'l [[Club Deportivo Marathón|Marathón]] d'[[Hondures]], partíu nel que les cifres fueron de goliada 4-0. Una selmana dempués, el mesmu marcador repitiríase a favor de los rivales, polo que la serie definir nos penaltis. El conxuntu tibaseño clasificó a la siguiente instancia tres el trunfu de 5-4. Sicasí, la derrota 1-3 y la igualdá 1-1 ante'l [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] hondureñu dexaron ensin posibilidaes d'optar pol títulu. Los xuegos pol tercer llugar desenvolver a finales de payares frente al [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]], que los sos resultancies fueron de 2-0 pa cada escuadra na so localía. Nuevamente los penaltis fueron riquíos pa decidir al ganador, siendo Saprissa el ganador con marcador de 5-3. La histórica participación de los moraos nel [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Mundial de Clubes de la FIFA]], con sede en [[Xapón]], empezó oficialmente'l 12 d'avientu de 2005. Nesa fecha los saprissistas enfrentaron al [[Sydney Football Club|Sydney]] d'[[Australia]] nel [[Estadiu Toyota]]. Por entemediu de l'anotación del so compañeru [[Christian Bolaños]] al minutu 47', fizo que los tibaseños trunfaren con marcador de 0-1. Trés díes depués, nel [[Estadiu Internacional de Yokohama]], el so club tuvo como rival al [[Lliga de Campeones de la UEFA 2004-05|campeón européu]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]], d'[[Inglaterra]]. A pesar de los esfuercios por tratar de superar la serie, l'equipu moráu viose ganáu con cifres de 0-3. El 18 d'avientu, nel mesmu escenariu deportivu, llevar a cabu'l xuegu pol tercer llugar de la competencia, contra'l [[Ittihad F. C.|Al-Ittihad]] d'[[Arabia Saudita]]. La primer parte xugar a un ritmu bien lentu y la primer ocasión foi pal conxuntu asiáticu, cuando a los cinco minutos Adnan Falatah disparó al arcu pero'l balón estrellar contra la defensa. Unos minutos dempués, [[Mohamed Kallon]] intentar, causando que'l porteru [[José Francisco Porras]] refugara'l balón colos puños. D'esa xugada'l conxuntu centroamericanu tuvo un contraataque que terminaría en gol del potente delanteru [[Álvaro Saborío]], que depués d'un pase de [[Christian Bolaños]] definió ante la oposición de Osama Al Harbi, poniendo'l transitoriu 1-0 a los 13' minutos. Depués d'un pase de [[Mohammed Noor]], el delanteru sierraleonés consiguiría la transitoria igualdá al minutu 28'. Tamién pudo poner en ventaya al so equipu con un fenomenal [[Tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] que se pegó nun poste. Na segunda metá, el partíu siguió de la mesma forma que nel primer tiempu. Al minutu 53', [[Ronald González Brenes|Ronald González]] cometió-y una falta nel área al únicu delanteru del equipu saudín, falta que Joseph-Désiré Job camudaría por gol, poniendo al so equipu enriba nel marcador per primer vegada. A cinco minutos del final, el porteru comételu [[Penalti|penalti]] a González y Saborío nun falló y empató el partíu. [[Rónald Gómez]] a un minutu del final executó un magníficu tiru llibre, que-y costó la espulsión a [[Hamad Al Montashari]], dándo-y la victoria y el tercer puestu al equipu costarricense. Nel Tornéu d'Apertura de la [[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2005-2006|temporada 2005-06]], el Saprissa consolidó'l lideralgu del grupu B con 37 puntos, y aseguró el pase a la ronda eliminatoria. Les semifinales desenvolver n'avientu contra'l [[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas]], onde la ida favoreció al rival con marcador de 2-0, ente que la vuelta foi de remontada pa los moraos, con cifres de 4-1. Pocos díes antes de concluyíu'l mes, diéronse les finales ante'l [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]], que concluyeron n'igualdá a un tanto. Los penaltis fueron riquíos pa determinar el ganador del títulu, siendo'l conxuntu moráu'l vencedor. La [[Copa de Campeones de la Concacaf 2006]] pal grupu tibaseño inauguróse'l 23 de febreru, fecha de la ida de los cuartos de final contra [[Los Angeles Galaxy]] d'[[Estaos Xuníos]], nel [[StubHub Center|Home Depot Center]]. L'empate ensin goles prevaleció al términu de los 90' minutos. El 8 de marzu foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], escenariu nel cual los saprissistas trunfaron con cifres de 3-2. La semifinal d'ida tuvo llugar nel [[Estadiu Nemesio Díez]] ante'l [[Deportivo Toluca]] de [[Méxicu]]. El doblete del rival [[Carlos Esquivel]] definió la resultancia 2-0 a favor de los mexicanos. A pesar de la victoria 3-2 nel compromisu de vuelta, los tibaseños quedaron esaniciaos del certame pol marcador amestáu de 3-4. Tocantes a la situación nel Tornéu de Clausura 2006, el so equipu avanzó a la siguiente fase n'asegurando'l segundu llugar del grupu A, con diez victories, trés empates y la mesma cantidá en perdes. Les semifinales fueron a principios d'abril ante'l [[Brujo Fútbol Club|Brujo]], onde la ida y vuelta terminaron a favor de los moraos, con cifres de 0-1 y 2-1, respeutivamente. El 17 d'abril foi la final d'ida contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], llugar onde se presentó la igualdá de 1-1. La vuelta foi'l 23 d'abril en condición de llocal, que remató cola victoria de 2-1 pal so club. Magar ser campeón de dambes competencies, nun se tuvo la necesidá d'apostar una final nacional pol títulu. Per otru llau, la institución morada consiguió estrellar númberu «24» na so hestoria y un nuevu títulu pa Centeno. El 6 d'agostu de 2006 llevar a cabu'l primer partíu del tornéu de lliga costarricense, na visita al [[Estadiu Ebal Rodríguez]] pa tener al [[Santos de Guápiles]] como'l contrincante nesa oportunidá. Los tantos d'[[Andrés Núñez]], [[Alejandro Alpízar]] y Walter Centeno fueron abondos na victoria de 1-3. El 23 d'agostu foi la inauguración de la [[Copa Interclubes UNCAF 2006|Copa Interclubes de la UNCAF]], onde'l so club enfrentó al [[Real Estelí Fútbol Club|Real Estelí]] de [[Nicaragua]] nel Estadiu Independencia, pola ida de los octavos de final. A pesar de tar en desventaxa nel marcador dende'l minutu 22', el so equipu llogró un sistema ofensivu pa oldear les cifres definitives a un gol. El 29 d'agostu foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], y la única anotación de Centeno valió'l cupu a la siguiente ronda. El 26 de setiembre, nel mesmu escenariu deportivu, realizóse'l compromisu d'ida de los cuartos de final contra'l [[Club Deportivo Victoria|Victoria]] hondureñu. Per otru llau, el tantu de [[Gabriel Badilla]] sirvió pa tener la ventaya momentanea na serie. Sicasí, la vuelta desenvuelta'l 5 d'ochobre nel [[Estadiu Ceibeño|Estadiu Nilmo Edwards]], los adversarios remontaríen la situación con resultancia de 2-0, polo que'l conxuntu moráu quedó esaniciáu de la competencia. Al términu de la lliga nacional, los saprissistas acabaron como líderes del grupu B con ventinueve punto. En cuartos de final, la so agrupación venció a [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]], en semifinales al [[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas]] y nes finales a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], pa coronase campeón de l'Apertura. Nel Tornéu de Clausura 2007, el so equipu consolidó'l primer llugar del grupu A con 32 puntos y avanzó a la etapa eliminatoria onde venció al [[Brujo Fútbol Club|Brujo]] en cuartos de final, al [[Club Sport Herediano|Herediano]] en semifinales por aciu los penaltis, y a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] na última instancia. Nel mes de mayu, el so grupu quedó campeón nuevamente y nun hubo necesidá de final nacional en conquistando'l títulu de la competición anterior. El xugador participó nel certame rexonal de la [[Copa Interclubes Uncaf 2007|Copa Interclubes de la UNCAF 2007]], nel cual el so equipu foi allugáu na ronda de los octavos de final. El 8 d'agostu foi'l primer compromisu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], contra'l conxuntu d'[[Club Deportivo Once Municipal|Once Municipal]] salvadoreñu. Nesa oportunidá, Centeno algamó una anotación al minutu 64' na victoria con cifres de goliada 5-2. La ventaya llograda foi debidamente curiada una selmana dempués, na vuelta efectuada nel [[Estadiu Simeón Magaña]], escenariu nel que los moraos perdieron de manera afecha 1-0, pero avanzando a la siguiente fase pola resultancia agregáu. El 19 de setiembre foi la ida de los cuartos de final, frente al tamién costarricense [[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas]], nel [[Estadiu Miguel Ángel "Lito" Pérez|Estadiu "Lito" Pérez]]. Walter fixo'l tantu transitoriu de 0-1, pero los rivales terminaron igualando'l partíu. La vuelta foi'l 26 de setiembre en condición de llocal y les cifres de 2-1 favorecieron a los saprissistas pa siguir nel tornéu. Les semifinales desenvolver a finales d'ochobre y principios de payares, teniendo como adversariu a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]]. Na ida presentóse la victoria de 1-0, con anotación del so compañeru [[Alonso Solís]], ente que na vuelta nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]] prevaleció l'empate 1-1. El 28 de payares tuvo llugar la final de día ante'l [[Club Deportivo Motagua|Motagua]] d'[[Hondures]], na cual los tibaseños igualaron a un gol. El 5 d'avientu realizó la vuelta nel [[Estadiu Nacional de Tegucigalpa|Estadiu Tiburcio Carías]], y la perda de 1-0 axudicó al so club como subcampeón. Con al respective de lo socedío nel [[Campeonatu d'iviernu 2007 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2007]], el mediocampista foi parte nel llogru del lideralgu del grupu B con ventinueve punto. Les semifinales fueron de [[Clásicu del fútbol costarricense|clásicu]] contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], ganando la ida 1-0 y empatando la vuelta 1-1. El 19 d'avientu foi la final de día frente al [[Club Sport Herediano|Herediano]], escenariu onde'l so club llogró'l trunfu de 2-0, ente que la vuelta efectuóse'l 23 d'avientu y la igualdá a dos tantos dio-y el títulu «26» a los moraos. El 13 de marzu de 2008 empezó oficialmente la [[Copa de Campeones de la Concacaf 2008|Copa de Campeones de la Concacaf]] na so etapa de cuartos de final. El so equipu enfrentó, nel [[Estadiu Olímpicu Andrés Quintana Roo]], al conxuntu del [[Club de Fútbol Atlante|Atlante]] de [[Méxicu]] el partíu d'ida. El mediocentro marcó'l gol de la ventaya transitoria de 0-1, sicasí los rivales remontaríen el marcador por que esti rematara 2-1. La vuelta apostóse'l 20 de marzu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], onde los moraos ganaron con cifres de 3-0. El 2 d'abril foi la ida de la competencia continental, ante'l [[Houston Dynamo]] d'[[Estaos Xuníos]] en [[Robertson Stadium]]. L'empate ensin anotaciones prevaleció al términu del tiempu regular. Una selmana posterior, na vuelta como llocal, el so conxuntu trunfó con un 3-0 indiscutible pa clasificar a la última instancia. La final d'ida tuvo llugar el 23 d'abril contra'l [[Club de Fútbol Pachuca|Pachuca]] mexicanu, onde la resultancia foi banciáu a un gol. Pa la vuelta nel [[Estadiu Hidalgo]] el 30 d'abril, los tibaseños perdieron este oldeo 2-1, quedando subcampeones de la confederación. Per otru llau, nel [[Campeonatu de branu 2008 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2008]], los saprissistas avanzaron ensin problemes a la siguiente ronda como líderes del grupu A con trenta puntos. En semifinales vencieron al [[Brujo Fútbol Club|Brujo]] y nes finales a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]], pa llograr estrellar númberu «27» de la institución. La primer fecha del [[Tornéu d'Iviernu 2008 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2008]] empezó'l 27 de xunetu, onde'l so club recibió al [[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas]] nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]]. El marcador terminó en victoria con cifres de 3-0. El 16 de setiembre dio entamu'l nuevu formatu del tornéu de la confederación, la [[Lliga de Campeones de la Concacaf 2008-09|Lliga de Campeones de la Concacaf]], na cual los moraos enfrentaron al [[D.C. United]] d'[[Estaos Xuníos]] nel [[Robert F. Kennedy Memorial Stadium|R.F.K. Memorial Stadium]]. Centeno marcó un gol al minutu 32' y dio una asistencia al so compañeru [[Jairo Arrieta]] por qu'asitiara el 0-2 final. El 23 de setiembre completó 70' minutos d'aición na perda con goliada 4-0 contra [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]] de [[Méxicu]]. El mediocampista nun foi convocáu nos xuegos frente al [[Club Deportivo Marathón|Marathón]] d'[[Hondures]] y de nuevu ante los americanos, onde los marcadores fueron de victoria 2-1 y empate 2-2, respeutivamente. El 29 d'ochobre asistió a [[Alejandro Alpízar]] nel gol del trunfu 1-0 sobre'l conxuntu mexicanu. Na última fecha del 5 de payares, los tibaseños salieron derrotaos 2-0 contra los hondureños. D'alcuerdu al rendimientu llográu nel grupu A, el so club quedó nel tercer llugar con diez puntos, igualáu cola Cruz Azul, pero'l criteriu de gol estrema foi'l determinante por que'l so grupu tuviera ensin opciones d'entrar a la ronda eliminatoria. Per otru llau, na lliga nacional, el so equipu foi líder del grupu A con ventinueve unidaes. En semifinales, Walter tuvo presente en superar esta serie ante'l [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]] con cifres globales de 5-3. El 17 d'avientu efectuóse la final d'ida, de clásicu contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]]. El so grupu terminó esti xuegu cola perda de 2-0. Trés díes depués foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], escenariu onde se dio la remontada del so club con resultancia de 3-0, coronándose campeón por vigesimoctava ocasión na hestoria. Nel [[Campeonatu de branu 2009 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2009]], el primer sitiu del grupu B axudicó un pase a la siguiente ronda al so conxuntu. Sicasí, la derrota en semifinales contra [[Municipal Liberia|Liberia Mio]] dexó a los moraos ensin la posibilidá d'optar pol títulu per sesta vegada consecutiva. Al entamu del [[Campeonatu d'Iviernu 2009 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2009]], Centeno nun vio aición por cuenta de deberes internacionales cola so seleición. El 19 d'agostu dio entamu la [[Lliga de Campeones de la Concacaf 2009-10|Lliga de Campeones de la Concacaf]], onde'l so equipu enfrentó al [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]] de [[Méxicu]] en condición de visitante. El xugador participó 74' minutos, recibió tarxeta mariella y el marcador terminó en derrota 2-0. El 25 d'agostu marcó un gol na victoria 3-1 de llocal sobre'l [[Puertu Ricu Islanders]]. Na tercer fecha del certame continental del 16 de setiembre, Walter completó la totalidá de los minutos y la resultancia foi de perda 0-1 contra'l [[Columbus Crew SC|Columbus Crew]] d'[[Estaos Xuníos]]. Trés díes depués debutó oficialmente na lliga local, frente al [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]]. Nesa oportunidá entró de relevu por [[Manfred Russell]] nel empate ensin anotaciones. Na competencia del área, el so club rexistró dos igualdad consecutives contra los puertorriqueños y americanos, amás de la derrota 1-2 ante los mexicanos. Con esto, el so grupu quedó fora d'avanzar a la ronda eliminatoria. Según el rendimientu de los moraos nel tornéu nacional, este allugó-yos nel cuartu sitiu del grupu A con venticuatro punto, y polo tanto ensin posibilidaes d'optar pola segunda fase. Estadísticamente, el mediocentro tuvo siete guardes y marcó dos goles. Pal [[Campeonatu de branu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2010]], el futbolista nuevamente foi constante en cada partíu. Debutó'l 17 de xineru, na igualdá ensin goles ante [[Asociación Deportiva Ramonense|Ramonense]] nel [[Estadiu Guillermo Vargas Roldán|Estadiu Guillermo Vargas]]. Anotó'l so primer gol nel xuegu correspondiente a la décima xornada, na victoria 0-2 sobre'l [[Santos de Guápiles]]. El so equipu foi líder del grupu A con 35 puntos. El 28 d'abril tuvo llugar la semifinal d'ida en condición de visita frente a los guapileños, nel que'l so club ganó de manera afecha 0-1. Esta ventaya foi caltenida por aciu l'empate na vuelta. El 10 de mayu foi la final d'ida nel [[Estadiu Carlos Ugalde Álvarez|Estadiu Carlos Ugalde]] contra [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]]. Centeno completó la totalidá de los minutos nel trunfu de 2-4. Cinco díes posteriores foi la vuelta nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Saprissa Aymá]], escenariu onde se presentó la victoria de 3-0. Con esto los moraos fixeron acreedores d'estrellar númberu «29». El 25 de xunetu dio entamu'l [[Campeonatu d'Iviernu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2010]] onde'l so equipu, como visitante nel [[Estadiu Carlos Ugalde Álvarez|Estadiu Carlos Ugalde]], enfrentó al conxuntu de [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]]. El mediocampista foi titular, recibió tarxeta mariella al minutu 41' y el marcador concluyó en perda de 1-0. Na [[Lliga de Campeones de la Concacaf 2010-11|Lliga de Campeones de la Concacaf]], los saprissistas avanzaron a la ronda eliminatoria nel segundu llugar del grupu C con diez puntos, por detrás del líder [[Club de Fútbol Monterrey|Monterrey]] y percima del [[Club Deportivo Marathón|Marathón]] y del [[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]]. Nel certame local, Centeno contabilizó trelce guardes, anotó tres goles y salió espulsáu una vegada por doble acumuladura de tarxetes. Per otru llau, el so grupu tuvo unu de los sos peores rendimientos al quedar postreru del grupu A. Na fecha inaugural del [[Campeonatu de Branu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2011]], desenvuelta'l 9 de xineru, Walter debutó de bona manera al anotar el primer gol del transitoriu 1-0 sobre [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]] nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], depués los sos compañeros Alejandro Sequeira y [[Alonso Solís]] marcaron los tantos del trunfu 3-0. El 24 de febreru foi la ida de los cuartos de final del tornéu de Concacaf, en condición de llocal frente al [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]] d'[[Hondures]]. Centeno algamó la totalidá de los minutos na victoria afecha de 1-0. La vuelta apostóse'l 3 de marzu nel [[Estadiu Nacional de Tegucigalpa]], onde les cifres de 1-2 favorecieron a los tibaseños pa siguir a la siguiente ronda. El 15 de marzu efectuóse la ida de les semifinales, como visitante nel [[Rio Tintu Stadium]] contra'l [[Real Salt Lake]]. El mediocampista foi parte na perda de 2-0. A pesar de llograr la victoria 2-1 na vuelta, los moraos quedaron esaniciaos pola mor de la resultancia agregada. Na lliga nacional, el so club foi líder del grupu A y ganó al [[Santos de Guápiles]] en cuartos de final. Sicasí, el so conxuntu foi ganáu por [[Asociación Deportiva San Carlos|San Carlos]] en semifinales. El so debú nel [[Campeonatu d'Iviernu 2011 (Costa Rica)|Campeonatu d'Iviernu 2011]] producir na segunda fecha del 4 d'agostu, nel clásicu frente a [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]] nel [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]]. Nesa oportunidá, Centeno salió espulsáu por tarxeta colorada direuta al minutu 63' y el so club llogró l'empate a un gol al zarru del oldeo, por entemediu del so compañeru [[José Mena Alfaro|José Mena]]. Tornó de la so sanción de dos xuegos el 21 d'agostu, y anotó de tiru llibre sobre'l [[Club Sport Cartaginés|Cartaginés]] na derrota 2-1. Na fase regular de la competencia, algamó trece aparición, marcó cuatro tantos y dio cinco asistencies. Per otru llau, el so equipu avanzó a la siguiente ronda como terceru con 35 puntos. El 27 de payares desenvolvióse la semifinal d'ida nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]] frente a los liguistas, onde'l marcador de 0-1 favoreció a los rivales. El 4 d'avientu foi la vuelta en condición de visita, xuegu que remató con empate 2-2. Debíu al resultáu amestáu de 3-2, el so grupu foi esaniciáu. El [[Campeonatu de Branu 2012 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2012]] foi de bastante productividá pal xugador, yá que llogró la cifra de doce asistencies y anotó un gol, específicamente'l 5 de febreru na sesta fecha frente a [[Municipal Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]]. El so conxuntu quedar nel tercer allugamientu con 36 puntos. Les semifinales llevar a cabu contra'l [[Santos de Guápiles]] a finales d'abril y principios de mayu, onde dambos cotejos remataron con victories de 1-0 pa cada escuadra. Sicasí, el criteriu de ventaya deportiva favoreció a los rivales pa siguir a la última instancia. El 23 de mayu de 2012, en conferencia de prensa dada n'hores de la tarde, Centeno anunció'l so retiru oficial del fútbol dempués de quince años de carrera nel club.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/archivo/Walter-Centeno-anuncia-retiru-nacional_0_1270272986.html|títulu=Walter Centeno anuncia'l so retiru del futbol nacional|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Johan Umaña|fecha=23 de mayu de 2012|fechaaccesu=31 de mayu de 2017}}</ref> El so partíu de despidida tener el 20 de xunetu nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], oldeo que protagonizaron los equipos del [[Deportivo Saprissa]] y la [[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] de diez años tras. Vistiendo la camiseta del combináu costarricense pal primer tiempu, Walter anotó un gol dende fora del área al minutu 17', por entemediu d'una asistencia de [[Wilmer López]]. Na segunda metá representó al conxuntu moráu, y foi parte na aición del tantu de [[Daniel Colindres]] pa la igualdá de 1-1. A falta de cinco minutos del zarru se pausó l'alcuentru, pa homenaxar al xugador onde'l so dorsal númberu «8» foi retirada y colgada nel recintu deportivu.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Pate-dexo-ultimo-alcordanza-aficion_0_1282072006.html|títulu=Paté dexó-y un última alcordanza a l'afición|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Juan José Herrera|fecha=21 de xunetu de 2012|fechaaccesu=31 de mayu de 2017}}</ref> Estadísticamente apostó 502 partíos en [[Primer División de Costa Rica|Primer División]], consiguió 92 anotaciones y vio la tarxeta colorada en 14 ocasiones.<ref>{{cita web|url=http://www.crhoy.com/archivo/pate-centenu-se-despidio-de-la-aficion-xuntu-con-los sos-amigos/|títulu=“Paté” Centeno despidir de l'afición xunto colos sos amigos|obra=CrHoy.com|autor=Juan Esteban Chacón|fecha=20 de xunetu de 2012|fechaaccesu=31 de mayu de 2017}}</ref> ==== Bayamón FC ==== Tres casi un añu fora de les canches, el mediocampista fichó pol [[Bayamón F.C.|Bayamón]] de [[Puertu Ricu]] el 23 d'abril de 2013.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/puro-deporte/futbol-nacional/walter-centenu-torna-al-futbol-con-el-bayamon-f-c-de puertu ricu/VZYBNYX555AQFIK5BL5GJD7RTU/story/|títulu=Walter Centeno torna al fútbol col Bayamón F. C. de Puertu Ricu|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Gabriel Vargas|fecha=23 d'abril de 2013|fechaaccesu=31 de mayu de 2017}}</ref> Foi xugador ocasional del equipu y tuvo un curtiu pasu al ver aición en trés partíos internacionales de la edición 2013 del [[Campeonatu de Clubes de la CFU|Campeonatu de Clubes de la Unión Caribeña de Fútbol]].<ref>http://www.nacion.com/puro-deporte/futbol-internacional/walter-centenu-remato-el so-curtiu-travesia-en puertu ricu/PYX6DX4MMBFC5IT2UD2T5WZC3Y/story/</ref> Calteniendo esa mesma condición d'esporádicu, el mediocentro volvió xugar a partir del 10 de mayu de 2016, nel conxuntu de [[Gallada FC|Gallada]] de la [[Lliga Nacional de Fútbol Aficionao]] (LINAFA).<ref>{{cita web|url=http://everardoherrera.com/index.php/fut-de Costa rica/seleccion-nacional-10/20799-pate-centenu-vuelve-al-futbol-con-equipu-de-linafa|títulu='Paté' Centeno vuelve al fútbol con equipu de LINAFA|obra=Everardo Ferrera|autor=Redaición|fecha=10 de mayu de 2016|fechaaccesu=31 de mayu de 2017}}</ref> === Como entrenador === ==== Puntarenas F.C. ==== Dempués del so retiru, empezó los sos estudios na [[Federación Costarricense de Fútbol]] pa llograr llicenciar clase A d'entrenador, que concluyó satisfactoriamente. El 22 de xunu de 2015, Centeno foi presentáu oficialmente como'l nuevu estratega del [[Puntarenas Fútbol Club]], onde escoyó a los sos excompañeros d'equipu [[Alonso Solís]] y [[José Luis López Ramírez|José Luis López]] como los sos ayudantes de campu. Amás, robló pol periodu d'una temporada.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Walter-Centeno-Puntarenas-Alonso-Solis_0_1495250532.html|títulu=Wálter Centeno va dirixir a Puntarenas; Alonso Solís y José Luis López van ser asistentes y xugadores|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=22 de xunu de 2015|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> Na primer fecha del [[Tornéu Apertura 2015 de Segunda División de Costa Rica|Tornéu d'Apertura 2015]] de [[Segunda División de Costa Rica|Segunda División]], desenvuelta a mediaos d'agostu, el so conxuntu empobináu tuvo la xornada llibre pola cantidá impar de clubes participantes del grupu A.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Nuevos-inquilinos-Segunda-Division-bravura_0_1506449371.html|títulu=Nuevos inquilinos de la Segunda División debuten con bravura|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Miguel Calderón|fecha=16 d'agostu de 2015|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> En dos xornaes consecutives, los organizadores de la competencia inhabilitaron a los naranxes d'apostar los sos xuegos, por problemes cola Caxa Costarricense de Seguru Social.<ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Walter-Pate-Centeno-obstaculos-frente_0_1508249252.html|títulu=Wálter Paté Centeno: 'Entrenamos cola fe que nos digan qu'hai partíu'|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Daniel Jiménez|fecha=26 d'agostu de 2015|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> Depués d'un arreglu cola institución gubernamental, Walter tuvo'l so debú como direutor téunicu'l 29 d'agostu, nel compromisu del so grupu ante [[Asociación Deportiva Mocedá Escazuceña|Mocedá Escazuceña]] nel [[Estadiu Miguel Ángel "Lito" Pérez|Estadiu "Lito" Pérez]]. Nesa oportunidá, les cifres de 3-1 dieron la primer victoria a los porteños. Al términu de la fase regular, Centeno tuvo presente en catorce partíos, ganó seis, empató cuatro y perdió na mesma cantidá, esto ensin cuntar los alcuentros que nun llogró dirixir, pa un total de ventidós punto y polo tanto en zona de clasificación. Sicasí, el so equipu foi sancionáu con tres puntos menos por cuenta de la non alliniación de xugadores Sub-21, polo que baxó un puestu de la tabla y quedó fora de la etapa eliminatoria. El 10 de payares arrenunció del so puestu yá que nun diba cuntar más colos sos asistentes pal siguiente campeonatu, pero la dirigencia convenciólu de siguir al mandu del club.<ref>{{cita web|url=http://www.primeroendeportes.com/walter-centenu-arrenunciu-como-estratega-porteno/|títulu=Walter Centeno arrenuncia como estratega porteño|obra=Primero en Deportes|fecha=10 de payares de 2015|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> El conxuntu chuchequero nuevamente quedó llibre na xornada inaugural del [[Tornéu Clausura 2016 de Segunda División de Costa Rica|Tornéu de Clausura 2016]], polo qu'empezó a apostar los sos partíos dende la segunda fecha. Centeno dirixó al so equipu'l 23 de xineru na victoria 3-2 de llocal sobre'l [[Municipal Grecia]]. La derrota de 3-0 ante [[Asociación Deportiva y Recreativa Jicaral|Jicaral]] provocó la rescisión de Walter del club, esto'l 2 de febreru.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Walter_Centenu-Puntarenas_F-C-Lliga_d'Ascensu Segunda_Division_0_1540246067.html|títulu=Wálter Centeno yá nun ye'l téunicu de Puntarenas F.C.|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Esteban Valverde|fecha=2 de febreru de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/56672/528/walter-centenu-ye-otru-tecnico-separáu|títulu=Walter Centeno ye otru téunicu separáu|obra=La Prensa Llibre|autor=Francisco Sanabria|fecha=2 de febreru de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> El 3 de xunu de 2016, la dirigencia del [[Deportivo Saprissa]] anunció la incorporación de Centeno al equipu, p'asumir un cargu na comisión téunica.<ref>{{cita web|url=http://www.crhoy.com/archivo/walter-centenu-torna-al-deportivu-saprissa/deportes/|títulu=Walter Centeno torna al Deportivo Saprissa|obra=CrHoy.com|autor=Adrián Mendoza|fecha=3 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/71918/pate-centenu:-regresu-a-casa|títulu=Paté Centeno: “Regresu a casa”|obra=La Prensa Llibre|autor=Adrián Galeano|fecha=4 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> ==== Municipal Grecia ==== A partir del 8 de xunu de 2016, confirmóse oficialmente la nueva alministración del [[Municipal Grecia]], conformada polos ex-xugadores saprissistas Walter Centeno, [[Allan Alemán]], [[José Luis López Ramírez|José Luis López]], Randall Porres y [[Fernando Paniagua]], sumáu al sofitu del anterior dirixente herediano Cristian González.<ref>{{cita web |url=http://www.mariosegura.com/ex-xugadores-del-saprissa-asumen-el mandu-del municipal-grecia/|títulu=Ex-xugadores del Saprissa asumen el mandu del Municipal Grecia|obra=MarioSegura.com|autor=Wender Ramírez|fecha=8 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bsnoticias.cr/deportes/pate-centenu-y-ex-xugadores-de-saprissa-nuevos-alministradores-del municipal-grecia/|títulu=“Paté” Centeno y ex-xugadores de Saprissa nuevos alministradores del Municipal Grecia|obra=BS Noticies|autor=Alonso Chacón|fecha=9 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> Centeno foi ratificáu como l'entrenador el 29 de xunu.<ref>{{cita web|url=https://www.pelandoelojo.com/noticies/walter-pate-centenu-nuevu-dt-grecia/|títulu=Walter ‘Paté' Centeno ye'l nuevu DT de Grecia|obra=Pulgando El Güeyu|autor=Cristian Bermúdez|fecha=29 de xunu de 2016|fechaaccesu=30 de mayu de 2017}}</ref> Debutó'l 7 d'agostu con victoria de goliada 5-1 sobre [[Aserrí Fútbol Club|Aserrí]], nel entamu del [[Tornéu Apertura 2016 de Segunda División de Costa Rica|Tornéu d'Apertura 2016]]. Walter consolidó a un grupu que lideró'l grupu B por aciu quince xuegos apostaos, de los cualos ganó diez, empató dos y perdió trés, pa llograr un total de ventinueve punto. El 12 de payares foi la ida de los cuartos de final, na que'l so equipu enfrentó al [[Club Sport Uruguay de Coronado|Uruguay de Coronado]] nel [[Estadiu Municipal El Llabrador|Estadiu El Llabrador]], onde'l marcador foi banciáu ensin anotaciones. Pa la vuelta del 20 de payares nel [[Estadiu Allen Riggioni]], el so club cayó con cifres de 1-2, quedando esaniciáu del certame. Nel [[Tornéu Clausura 2017 de Segunda División de Costa Rica|Tornéu de Clausura 2017]] contabilizó quince alcuentros empobinaos de la fase regular, con siete victories, trés empates y cinco pérdida, pa llograr venticuatro punto y asitiar al so equipu na tercer posición del grupu B. El 9 d'abril desenvolvióse la ida de los cuartos de final ante [[AS Puma Generaleña]] nel [[Estadiu Allen Riggioni]]. Con determinación, los sos xugadores salieron gananciosos con marcador de 3-2. Una selmana dempués, na visita al [[Estadiu Municipal de Pérez Zeledón]], el so grupu nuevamente llogró la victoria, esta vegada con cifres de 2-4, pa un agregáu de 4-7. La semifinal d'ida efectuóse'l 23 d'abril, como llocal contra'l conxuntu de [[Asociación Deportiva Municipal Turrialba|Turrialba]], escenariu onde l'empate prevaleció al términu de los 90' minutos. El 30 d'abril foi la vuelta nel [[Estadiu Rafael Ángel Camacho]] y per segunda ocasión consecutiva presentóse la igualdá a un gol, polo que la serie llevar hasta los llanzamientos dende'l puntu de penalti. Los griegos fueron el trunfadores nesti tipu de definición. El so club apostó la final de día frente a [[Asociación Deportiva y Recreativa Jicaral|Jicaral]], el 7 de mayu en condición de llocal. El tantu del so futbolista Jeremy Araya y el doblete d'Albert Villalobos fueron fundamentales pa la resultancia de 3-2 a favor del so grupu. La ventaya foi curiada de la meyor forma na vuelta del 14 de mayu, na Cancha de l'Asociación Cívica Jicaraleña, n'empatando a dos anotaciones. Con esto los sos empobinaos facer col títulu de la competencia, y un espaciu pa enfrentar la eliminatoria de promoción. El 21 de mayu foi la ida como visitante ante l'equipu ganador de l'Apertura 2016, que foi Jicaral. A pesar de perder 2-0 de manera transitoria, el so futbolista Albert Villalobos consiguió'l gol del descuentu 2-1 pa caltener les aspiraciones del so club nel xuegu. El 28 de mayu, los helénicos remontaríen la resultancia nel compromisu de vuelta, colos trés tantos de la victoria 3-0. D'esta manera Grecia xubió a la [[Primer División de Costa Rica|Primer División]] dempués de dieciocho años de ser fundáu. El so debú nel [[Tornéu Apertura 2017 (Costa Rica)|Tornéu d'Apertura 2017]] de la máxima categoría producióse'l 30 de xunetu nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional]], escenariu nel que'l so conxuntu fungió como llocal contra [[Lliga Deportiva Alajuelense|Alajuelense]]. Centeno caltuvo un sistema de marcáu calter ofensivu y de numberoses ocasiones al marcu contrariu, sicasí los rivales aprovecharon les sos opciones pa liquidar el xuegu con cifres de 0-3.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Alajuelense-mensaje-Grecia-Pate-algama_0_1649035159.html|títulu=Alajuelense unvió-y un mensaxe a la Grecia del Paté: xugar bonitu nun algamar|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Kenneth Hernández Cerdas|fecha=30 de xunetu de 2017|fechaaccesu=30 de xunetu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.teletica.com/Deportes/168750-Alajuelense-dio-y%20un-amargosu-recibimientu-a-Grecia-en-la%20Primera-Division.note.aspx|títulu=Alajuelense dio-y un amargosu recibimientu a Grecia na Primer División|obra=[[Teletica]]|autor=Redaición|fecha=30 de xunetu de 2017|fechaaccesu=30 de xunetu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170731055204/http://www.teletica.com/Deportes/168750-Alajuelense-dio-y|fechaarchivu=2017-07-31}}</ref> La primer victoria pal so club dio una selmana dempués, na visita al [[Estadiu José Joaquín "Coyella" Fonseca|Estadiu "Coyella" Fonseca]] frente a [[Guadalupe Fútbol Club|Guadalupe]]. Los sos empobinaos [[Luis José Hernández|Luis Hernández]] y [[Johnny Woodly]] abrieron la cuenta histórica d'anotaciones de Grecia, pal 0-3 final.<ref>{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-costa-rica/Walter_Centenu-Grecia-Guadalupe_FC_0_1650435008.html|títulu=Grecia de Wálter 'Paté' Centeno golia 0-3 a Guadalupe apegada al xuegu guapu|obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]|autor=Redaición|fecha=6 d'agostu de 2017|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.teletica.com/Noticias/169387-Grecia-de-Pate-Centeno-golea-a-Guadalupe.note.aspx|títulu=Grecia de Paté Centeno golia a Guadalupe|obra=[[Teletica]]|autor=Redaición|fecha=6 d'agostu de 2017|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170812033322/http://www.teletica.com/Noticias/169387-Grecia-de-Pate-Centeno-golea-a-Guadalupe.note.aspx|fechaarchivu=12 d'agostu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://ticodeporte.com/grecia-sello-con-goliada-ante-guadalupe-fc-el%20so-primer-trunfu-en-primer|títulu=Grecia selló con goliada ante Guadalupe FC el so primer trunfu en Primer|obra=TicoDeporte|autor=Gabriel Vargas|fecha=6 d'agostu de 2017|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170812022147/http://ticodeporte.com/grecia-sello-con-goliada-ante-guadalupe-fc-el|fechaarchivu=2017-08-12}}</ref> == Clubes == === Como xugador === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu |-align=center |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1992]] - [[1994]] |-align=center |[[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén F.C.]] (Préstamu) |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1995]] - [[1996]] |-align=center |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1996]] - [[2002]] |-align=center |[[AEK Atenes F.C.]] |{{bandera|Grecia}} [[Grecia]] |[[2002]] - [[2003]] |-align=center |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2003]] - [[2012]] |-align=center |align=center|[[Bayamón FC]] |align=center|{{PUR}} |align="center" |[[2013]] |} === Como entrenador === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu |-align=center |[[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2015]] - [[2016]] |-align=center |[[Municipal Grecia]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2016]] - ''[[Presente (tiempu)|Actualidá]]'' |} == Vida privada == Nel añu 2006 protagonizó un comercial de la marca [[Pepsi]] llamáu «El fútbol llatino ye un baille», xunto a otros xugadores tales como [[Ronaldinho]] y [[Lionel Messi]]. En [[2012#Setiembre|setiembre de 2012]] fixo una campaña publicitaria xunto a la modelu Kathryn Arbenz de la marca Halls, nes que'l ex-futbolista salió en delles valles publicitaries nes principales autopistes del país costarricense, cola frase «Non. miento si digo que soi'l meyor xugador del país».<ref>http://www.aldia.cr/ad_ee/2012/setiembre/04/deportes3308019.html</ref> == Estadístiques == === Como xugador === ==== Participaciones internacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="300"|Competición !width="145"|Sede !width="140"|Resultancia |-align=center |[[Ficheru:Football pictogram.svg|20px]] [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe 1993]] |{{bandera|Puertu Ricu}} [[Puertu Ricu]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Ficheru:Trofeo del Preolímpico de Concacaf.svg|10px]] [[Preolímpicu de Concacaf|Preolímpicu de Concacaf 1996]] |{{bandera|Canadá}} [[Canadá]] |Tercer llugar |-align=center |[[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|10px]] [[Copa Uncaf 1999|Copa de Naciones UNCAF 1999]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|10px]] [[Copa d'Oru de la Concacaf 2000]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |Cuartos de final |-align=center |[[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|10px]] [[Copa Uncaf 2001|Copa de Naciones UNCAF 2001]] |{{bandera|Hondures}} [[Hondures]] |bgcolor=silver|{{plata}} Subcampeón |-align=center | [[Copa América 2001]] |{{bandera|Colombia}} [[Colombia]] |Cuartos de final |-align=center |[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|10px]] [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |bgcolor=silver|{{plata}} [[Final de la Copa d'Oru de la Concacaf 2002|Subcampeón]] |-align=center |[[Ficheru:Golden trophy.svg|10px]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Copa Mundial de 2002]] |{{bandera|Corea del Sur}} [[Corea del Sur]]<br />{{bandera|Xapón}} [[Xapón]] |[[Costa Rica na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Fase de grupos]] |-align=center |[[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|10px]] [[Copa Uncaf 2003|Copa de Naciones UNCAF 2003]] |{{bandera|Panamá}} [[Panamá]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|10px]] [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |bgcolor=lightblue|[[Semifinales de la Copa d'Oru de la Concacaf 2003|Cuartu llugar]] |-align=center | [[Copa América 2004]] |{{bandera|Perú}} [[Perú]] |Cuartos de final |-align=center |[[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIFA 2005|Copa Mundial de Clubes de 2005]] |{{bandera|Xapón}} [[Xapón]] |bgcolor="#eac5a1"|[[Ficheru:World cup third place medal.svg|15px]] Tercer llugar |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Copa Mundial de 2006]] |{{bandera|Alemaña}} [[Alemaña]] |[[Costa Rica na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Fase de grupos]] |-align=center |[[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|10px]] [[Copa Uncaf 2007|Copa de Naciones UNCAF 2007]] |{{bandera|El Salvador}} [[El Salvador]] |bgcolor=gold|{{oru}} '''Campeón''' |-align=center |[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|10px]] [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |Cuartos de final |-align=center |[[Ficheru:CONCACAF - Gold Cup.svg|10px]] [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |[[Semifinales de la Copa d'Oru de la Concacaf 2009|Semifinales]] |} ==== Goles internacionales ==== <center> {| {{tablaguapa}} ! Núm. !! Fecha !! Llugar !! Rival !! Gol !! Resultancia !! Competición |- | <center>1 || 24 de febreru de 1999 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Xamaica}} || <center>'''9'''-0 || <center>9-0 || Amistosu |- | <center>2 || 25 de payares de 1999 || [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]], [[Provincia de Alajuela|Alajuela]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Eslovaquia}} || <center>'''1'''-0 || <center>4-0 || Amistosu |- | <center>3 || 1 de xunetu de 2000 || [[Estadiu Alejandro Morera Soto|Estadiu Morera Sotu]], [[Provincia de Alajuela|Alajuela]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Panamá}} || <center>'''2'''-1 || <center>5-1 || Amistosu |- | <center>4 || 30 de mayu de 2001 || [[Estadiu Olímpicu Metropolitanu]], [[San Pedro Sula]], [[Hondures]] || {{Selb|Panamá}} || <center>'''2'''-1 || <center>2-1 || [[Copa Uncaf 2001|Copa de Naciones UNCAF 2001]] |- | <center>5 || 3 de xunu de 2001 || [[Estadiu Olímpicu Metropolitanu]], [[San Pedro Sula]], [[Hondures]] || {{Selb|El Salvador}} || <center>'''1'''-1 || <center>1-1 || [[Copa Uncaf 2001|Copa de Naciones UNCAF 2001]] |- | <center>6 || 26 de xineru de 2002 || [[Miami Orange Bowl]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Haití}} || <center>'''1'''-0 || <center>2-1 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002]] |- | <center>7 || 9 de mayu de 2002 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Colombia}} || <center>'''1'''-2 || <center>1-2 || Amistosu |- | <center>8 || 13 de febreru de 2003 || [[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] || {{Selb|Guatemala}} || <center>1-'''1''' || <center>1-1 || [[Copa Uncaf 2003|Copa de Naciones UNCAF 2003]] |- | <center>9 || 16 de xunetu de 2003 || [[Gillette Stadium]], [[Massachusetts]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Cuba}} || <center>0-'''1''' || <center>0-3 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]] |- | <center>10 || 19 de xunetu de 2003 || [[Gillette Stadium]], [[Massachusetts]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|El Salvador}} || <center>'''2'''-1 || <center>5-2 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]] |- | <center>11 || 19 de xunetu de 2003 || [[Gillette Stadium]], [[Massachusetts]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|El Salvador}} || <center>'''3'''-2 || <center>5-2 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]] |- | <center>12 || 19 de xunetu de 2003 || [[Gillette Stadium]], [[Massachusetts]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|El Salvador}} || <center>'''5'''-2 || <center>5-2 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003]] |- | <center>13 || 12 de xineru de 2005 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Haití}} || <center>'''1'''-0 || <center>3-3 || Amistosu |- | <center>14 || 3 de setiembre de 2005 || [[Estadiu Rommel Fernández]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Panamá]] || {{Selb|Panamá}} || <center>0-'''2''' || <center>1-3 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Eliminatoria del Mundial 2006]] |- | <center>15 || 7 de setiembre de 2005 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Trinidá y Tobagu}} || <center>'''2'''-0 || <center>2-0 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Eliminatoria del Mundial 2006]] |- | <center>16 || 6 de xunu de 2007 || [[Miami Orange Bowl]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Canadá}} || <center>'''1'''-0 || <center>1-2 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007]] |- | <center>17 || 9 de xunu de 2007 || [[Miami Orange Bowl]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Haití}} || <center>0-'''1''' || <center>1-1 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007]] |- | <center>18 || 11 de xunu de 2007 || [[Miami Orange Bowl]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Guadalupe}} || <center>'''1'''-0 || <center>1-0 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007]] |- | <center>19 || 17 d'ochobre de 2007 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Haití}} || <center>'''1'''-0 || <center>1-1 || Amistosu |- | <center>20 || 11 d'ochobre de 2008 || [[Estadiu André Kamperveen]], [[Paramaribu]], [[Surinam]] || {{Selb|Surinam}} || <center>0-'''1''' || <center>1-4 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatoria al Mundial 2010]] |- | <center>21 || 1 d'abril de 2009 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|El Salvador}} || <center>'''1'''-0 || <center>1-0 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatoria al Mundial 2010]] |- | <center>22 || 10 de xunetu de 2009 || [[FIU Stadium]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]] || {{Selb|Canadá}} || <center>2-'''2''' || <center>2-2 || [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009]] |- | <center>23 || 10 d'ochobre de 2009 || [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá|Estadiu Ricardo Saprissa]], [[Provincia de San José|San José]], [[Costa Rica]] || {{Selb|Trinidá y Tobagu}} || <center>'''2'''-0 || <center>4-0 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatoria al Mundial 2010]] |- | <center>24 || 18 de payares de 2009 || [[Estadiu Centenariu]], [[Montevidéu]], [[Uruguái]] || {{Selb|Uruguái}} || <center>1-'''1''' || <center>1-1 || [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Repechaje al Mundial 2010]] |} </center> === Como entrenador === ==== Rendimientu ==== [[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] ''Datos actualizaos al postreru partíu dirixíu'l '''22 de payares de 2017'''.'' <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- !rowspan=2! width=200|Equipu !rowspan=2! width=150|País !rowspan=2! width=100|Fecha d'entamu !rowspan=2! width=100|Fecha de fin !colspan=8|Historial |- !width=30|Partíos !width=30|Ganaos !width=30|Empataos !width=30|Perdíos !width=50|Ganaos (%) !width=40|Goles a favor !width=40|Goles en contra !width=40|+/- |- |align=center|[[Puntarenas Fútbol Club|Puntarenas F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|22/06/2015 |align=center|02/02/2016 | 16 || 7 || 4 || 5 || {{#expr: 7/16 * 100 round 2}} ||27||25||+2 |- |align=center|[[Municipal Grecia]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |align=center|29/06/2016 |align=center|''Actualidá'' | 66 || 29 || 16 || 17 || {{#expr: 29/66 * 100 round 2}} ||122||92||+30 |- ! colspan=4 style="text-align:center; vertical-align:middle;"|Total ! 78 !! 36 !! 20 !! 22 !! {{#expr: 36/78 * 100 round 2}} !!149!!117!!+32 |} </center> == Palmarés == === Como xugador === ==== Campeonatos nacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Torneos de Copa de Costa Rica |Copa de Costa Rica]] |[[Club Deportivo Belén Fútbol Club|Belén F.C.]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1996]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1997-1998|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1998]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 1998-1999|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1999]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2003-2004|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2004]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2005-2006|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2006]] |-align=center |[[Campeonatu de Fútbol de Costa Rica 2006-2007|Primer División]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2007]] |-align=center |[[Campeonatu d'iviernu 2007 (Costa Rica)|Primer División Iviernu]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2007]] |-align=center |[[Campeonatu de branu 2008 (Costa Rica)|Primer División Branu]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2008]] |-align=center |[[Tornéu d'Iviernu 2008 (Costa Rica)|Primer División Iviernu]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2008]] |-align=center |[[Campeonatu de branu 2010 (Costa Rica)|Primer División Branu]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2010]] |} ==== Campeonatos internacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="250"|Títulu !width="200"|Club !width="160"|Llugar !width="95"|Añu |-align=center |[[XVII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] |[[Seleición de fútbol sub-20 de Costa Rica|Seleición Sub-21 de Costa Rica]] |{{bandera|Puertu Ricu}} [[Puertu Ricu]] |[[1993]] |-align=center |[[Tornéu Grandes de Centroamérica 1998|Tornéu Grandes de Centroamérica]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |[[1998]] |-align=center |[[Copa Uncaf 1999|Copa de Naciones de la UNCAF]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[1999]] |-align=center |[[Copa Uncaf 2003|Copa de Naciones de la UNCAF]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|Panamá}} [[Panamá]] |[[2003]] |-align=center |[[Copa Interclubes UNCAF 2003|Copa Interclubes de la UNCAF]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] |[[2003]] |-align=center |[[Copa de Campeones de la Concacaf 2005|Copa de Campeones de la Concacaf]] |[[Deportivo Saprissa]] |{{bandera|Méxicu}} [[Méxicu]] |[[2005]] |-align=center |[[Copa Uncaf 2007|Copa de Naciones de la UNCAF]] |[[Seleición de fútbol de Costa Rica|Seleición de Costa Rica]] |{{bandera|El Salvador}} [[El Salvador]] |[[2007]] |} ==== Gallardones individuales ==== {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#CCCC88" ! width="400" |Distinción ! width="100" |Añu |-align=center |Meyor xugador del [[Campeonatu de branu 2009 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2009]]<ref>{{cita web |url=http://futboltico.yuku.com/topic/7503#.WSzdr5I18dU|títulu=Walter Centeno escoyíu meyor xugador del Campeonatu Nacional|obra=Yuku|fecha=5 de xunu de 2009|fechaaccesu=29 de mayu de 2017}}</ref> |2009 |-align=center |Meyor xugador del [[Campeonatu de branu 2010 (Costa Rica)|Campeonatu de Branu 2010]]<ref>{{cita web|url=http://www.unafut.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=619:los meyores-del branu-scotiabank-2010&catid=6:noticies&Itemid=40|títulu=Los Meyores del Branu Scotiabank 2010|obra=[[Primer División de Costa Rica|UNAFUT]]|autor=José Pablo Molina Salas|fecha=26 de mayu de 2010|fechaaccesu=29 de mayu de 2017}}</ref> |2010 |} === Como entrenador === ==== Campeonatu nacionales ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="160"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Tornéu Clausura 2017 de Segunda División de Costa Rica|Segunda División]] |[[Municipal Grecia]] |{{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |[[2017]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1974||Centeno, Walter}} {{Tradubot|Walter Centeno}} [[Categoría:Futbolistes de Costa Rica]] [[Categoría:Futbolistes internacionales de Costa Rica]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2002]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2006]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] cfryd9mdp604g3u5t24nnbxj16fm0ok 0 138137 4496274 4495330 2026-05-25T12:59:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496274 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20140825200851}} {{ficha xenérica}} La '''propiedá intelectual''' referir a un bien económicu qu'inclúi productos intanxibles, al igual que productos físicos, reconocíu na mayor parte de llexislaciones de los países y suxetu a esplotación económica per parte de los posesores llegales de dicha propiedá. Nun sentíu puramente xurídicu la propiedá intelectual, ye lo protexío poles [[llexislación de la propiedá intelectual|lleis de propiedá intelectual]], y cualquier producción intelectual non explícitamente recoyida pola llexislación nun puede ser considerada propiedá intelectual en sentíu xurídicu. Asina los derechos de propiedá intelectual protexen los intereses de los creadores al ufierta-yos prerrogativas en rellación coles sos creaciones. Pa la [[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual]] (OMPI) cualquier creación de la [[mente]] [[condición humana|humana]] ye parte de la propiedá intelectual,<ref>[http://www.wipo.int/about-ip/es/ ¿Qué ye la propiedá intelectual?] (Organización Mundial de la Propiedá Intelectual)</ref> sicasí, les llexislaciones formales nun garanticen la esplotación esclusiva de les creaciones intelectuales a los sos autores de cualquier tipu de creación, sinón namái de delles formes de producción intelectual explícitamente recoyíes en dicha llexislación. La delimitación de qué constitúi una propiedá intelectual depende de les llexislaciones y ta sometida a continua renovación. Per un sitiu la propiedá intelectual tien que ver coles creaciones intencionales d'un individuu de manera planiada, ente estes taríen por casu: los [[inventu|inventos]], les [[obra lliteraria|obres lliteraries]] y [[obra artística|artístiques]], los [[símbolu|símbolos]], los [[nome]]s, les [[imagen]], los [[dibuxu|dibuxos]] y [[modelu económicu|modelos]] utilizaos nel [[comerciu]]. Usualmente les teoríes científiques o los descubrimientos son producciones intelectuales deliberaes pero les llexislaciones nun les consideren como oxetu protexíu poles lleis de proteición intelectual. Los derechos rellacionaos col derechu d'autor son los derechos de los [[artista|artistes]] intérpretes y ejecutantes sobre les sos interpretaciones y execuciones, los derechos de los [[producción audiovisual|productor]]es de [[fonograma (audiu)|fonogramas]] sobre los sos [[grabacion]]es y los derechos de los organismos de [[radiodifusión]] sobre los sos [[programa (espardimientu)|programes de radio y de televisión]]. El [[Día Mundial de la Propiedá Intelectual]] celébrase'l [[26 d'abril]].<ref>{{Cita web |autor=[[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual]] |títulu=Día Mundial de la Propiedá Intelectual – 26 d'abril |url=http://www.wipo.int/ip-outreach/es/ipday/}}</ref> Esiste amás una corriente, especialmente la que provién del movimientu de [[software llibre]], que considera que'l términu ''propiedá intelectual'' ye engañosu y axunta so un mesmu conceutu distintos rexímenes xurídicos non equiparables ente sigo, como les [[patente]]s, el [[derechu d'autor]], la [[marca]] y les [[denominación d'orixe|denominaciones d'orixe]], ente otros.<ref>[https://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.es.html#IntellectualProperty Páxina de GNU sobre la propiedá intelectual] (n'inglés).</ref><ref>[http://www.vialibre.org.ar/mabi/1-propiedá_intelectual.htm Páxina de la Fundación Vía Llibre sobre la propiedá intelectual]</ref> == Historia == En [[1986]], a pidimientu de los [[Estaos Xuníos d'América]] y d'otros países en desenvolvimientu, la tema de la proteición de la propiedá intelectual nos países en desenvolvimientu plantegóse como un asuntu que tenía de formar parte del sistema de [[comerciu internacional]]. Cuando s'empecipiaron les negociaciones comerciales multillaterales de la [[Ronda d'Uruguái]], especialmente'l [[Alcuerdu Xeneral d'Aranceles y Comerciu]] ([[GATT]], del inglés [[Xeneral Agreement on Tariffs and Trade]]) (güei [[Organización Mundial de Comerciu]] ([[Organización Mundial de Comerciu|OMC]])), incluyóse un grupu de trabayu especial p'aldericar la tema de la propiedá intelectual y el comerciu. El testu de la declaración ministerial del [[Alcuerdo sobre los Aspeutos de los Derechos de Propiedá Intelectual rellacionaos col Comerciu]] (ADPIC), tamién conocíu pol so nome n'inglés ''TRIPS'' (''Trade-Related Aspects of Intelectual Property Rights''), establez ente otres normes: {{cita|Con cuenta de amenorgar aburuyar del comerciu internacional y les sos torgues, y teniendo en cuenta la necesidá de fomentar una proteición eficaz y fayadizo de los derechos de propiedá intelectual y de velar por que les midíes y procedimientos destinaos a faer respetar dichos derechos nun se conviertan de la mesma en torgues al comerciu legitimo, les negociaciones van tener por finalidá clarificar les disposiciones del Alcuerdu Xeneral y ellaborar, según proceda, nueves normes y disciplines...}} Considerando esti escenariu y al suscribir el [[Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte]] ([[TLCAN]]), Méxicu contraxo una serie de compromisos qu'aniciaron cambeos a la Llexislación Nacional en munchos de los sos capítulos, especialmente en materia de propiedá intelectual. Nestos años créase l'[[Institutu Mexicanu de la Propiedá Industrial]] (IMPI).<ref>{{Cita web |url=http://www.impi.gob.mx/ |títulu=Institutu Mexicanu de la Propiedá Intelectual |fechaaccesu=11 de xunu de 2015}}</ref> === Renacimientu === La estensión de la imprenta de tipos móviles na Europa [[Renacimientu|Renacentista]], y con ella de les nueves idees d'erasmistes y reformadores cristianos, sollertó prontamente a la Ilesia Católica, los príncipes y les repúbliques del continente européu. Estos utilizaron entós la tradición llegal qu'amparaba a los gremios urbanos feudales pa controlar de manera efectiva lo publicao. El primer marcu llegal monopolístico yera inda un marcu feudal que los sos oxetivos yeren el control políticu de la naciente axenda pública, polo que l'autor nun apaecía como suxetu de derechos, sinón l'imprentador. Esi control estatal (en parte delegáu a la Ilesia nel mundu católicu), facilitó sicasí l'apaición de les primeres [[patente]]s. La primera de la que se tien constancia ye una [[patente]] de [[monopoliu]] de la [[República de Venecia]] de 1474 a favor de Pietro di Ravena qu'aseguraba que solo él mesmu o los imprentadores qu'él dictaminara teníen derechu llegal nel interior de la República a imprimir la so obra "Fénix". La primer patente d'esti tipu n'Alemaña apaeció en 1501 y n'Inglaterra en 1518, siempres pa obres concretes y siempres como [[Gracia (concesión)|gracia]] real de monopoliu. Una práctica ésta, la de la concesión de monopolios reales so forma de patente, que les monarquíes europees fueron estendiendo en distintos ámbitos como forma de remuneración de los sos collaboradores. === El Barrocu === El [[sieglu XVII]] conoció distintos intentos de regulación al envís d'asegurar a los autores lliterarios una parte de les ganancies llograes polos imprentadores. Esi yera'l sentíu por casu de les disposiciones de 1627 de [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] n'España. Lo que movía a esta regulación ye precisamente l'ausencia de monopoliu del autor al respective de la obra. Yá que cualquier imprentador podía reeditar una obra cualesquier, el llexislador buscaba caltener los incentivos del autor y obligar a compartir una parte de los beneficios llograos. [[Ficheru:Statute of anne.jpg|thumb|L'Estatutu de la Reina Ana entró en vixencia en 1710.]] Pero'l primer sistema llegal de propiedá intelectual configuráu como tal surdió na Inglaterra Barroca. Ye'l llamáu ''Statute of Anne'' (pol nome de la reina en que'l so reináu promulgar, [[Ana d'Inglaterra]]) de 1710. La importancia d'esta norma vieno dada porque per primer vegada apaecíen les carauterístiques propies del sistema de propiedá intelectual tal como se conocen anguaño: * Presentábase como un sistema d'incentivos a los autores motiváu poles [[externalidad]]es positives xeneraes pol so llabor. De fechu el so títulu completu yera: {{cita|An Act for the Encouragement of Learning, by vesting the Copies of Printed Books in the Authors or purchasers of such Copies, during the Times therein mentioned}} * Establecía un sistema de monopoliu temporal universal: 21 años pa los llibros publicaos antes de 1710, 14 años prorrogables por otros 14 pa los llibros publicaos darréu. El conflictu vieno colos imprentadores, quien alegaben qu'una vegada encargaes y recibíes les obres, los beneficiarios del monopoliu tendríen de ser ellos y non l'autor orixinal. Nacía asina'l sustentu de lo que más tarde sería la diferencia ente [[copyright]] y [[derechos d'autor]]. Mientres el primeru convierte la obra nuna mercancía más faciendo dafechu transmisibles los privilexos daos pol monopoliu llegal, el segundu va acutar derechos a los autores más allá inclusive dempués de la venta. === La Ilustración francesa y l'alderique sobre la naturaleza del derechu === Con distintes formes y matices el sistema estendíase adulces per Europa. [[Dinamarca]] y [[Suecia]] tuvieron la so primer llexislación en [[1741]] y [[España]] en [[1762]], por llei dada pol rei [[Carlos III d'España|Carlos III]]. Pero l'alderique sobre la naturaleza d'estes patentes siguió abiertu. Mientres el copyright tendía a homologar el privilexu con una forma más de propiedá, el derechu d'autor riquía una fundamentación qu'a la fin lo oldeara con un [[derechu natural]], non nacíu d'una concesión real, sinón direutamente reclamable de forma evidente... lo cual, dau lo recién de la so apaición nun yera, nin tanto, una argumentación teórica fácil, como amosaba, por casu, la Lettre sur le commerce des llibres de [[Diderot]]. [[Ficheru:Denis Diderot 111.PNG|thumb|150px|right|Semeya de [[Denis Diderot]], obra de [[Michel van Loo]].]] Ente otres argumentaciones, Denis Diderot propunxo: {{cita| Que se dexe faer al llibreru, que se dexe faer al autor. El tiempu va enseñar al autor, ensin que sía necesaria nenguna intervención, el valor de lo que creó: va bastar con asegurar al llibreru l'alquisición y propiedá del manuscritu, condición ensin la cual la producción del autor va perder necesariamente'l so preciu xustu.| Diderot}} Na Asamblea de [[1791]] en [[Francia]], dos años dempués de la [[Revolución Francesa]], [[Jean Le Chapelier]] argumentaba a favor de considerar el derechu d'autor como derechu natural, al dicir: {{cita| El más sagráu, la más personal de toles propiedaes ye'l trabayu frutu del pensamientu d'un escritor (…) arriendes d'ello, ye desaxeradamente xusto que los homes que cultiven el campu del pensamientu esfruten los frutos del so trabayu; ye esencial que mientres la so vida y per dellos años dempués de la so muerte, naide pueda disponer del productu del so xeniu ensin el so consentimientu.| Jean Le Chapelier}} [[Ficheru:Marquis de Condorcet.jpg|thumb|150px|right|Semeya del [[Marqués de Condorcet]]]] Estos argumentos tuvieron una contraparte nes declaraciones del filósofu y matemáticu [[Nicolas de Condorcet]], quien oxetó les idees del derechu d'autor como derechu natural, al esplicar que: {{cita| Los privilexos tienen nesta materia, como en toa otra, los inconvenientes de menguar l'actividá, de concentrala nun amenorgáu númberu de manes, de cargala d'un impuestu considerable, de provocar que les manufactures del país resulten inferiores a les manufactures estranxeres. Nun son, pos, necesarios nin útiles y vimos que yeren inxustos. […] Nun puede haber nenguna rellación ente la propiedá d'una obra y la d'un campu que puede ser cultiváu por un home, o d'un mueble que namái puede sirvir a un home, que la so propiedá esclusiva, se consecuencia, atópase fundada na naturaleza de la cosa... la propiedá lliteraria nun ye un derechu ye un privilexu y como tolos privilexos, ye una torga impuesta a la llibertá, una restricción evidente a los derechos de los demás ciudadanos...” |Condorcet }} === La Escuela de Salamanca y el Derechu Natural === Llueu surdieron les primeres crítiques, anque basaes inda na yá periclitada [[escolástica]] medieval. Partiendo del conceutu de [[Santu Tomás d'Aquino]] de la [[suidad]], la [[escuela de Salamanca]] circunscribió a mediaos del [[sieglu XVIII]] la proteición a lo que depués se llamarán [[derechos morales]], atacando frontalmente la equiparación del privilexu real con una forma de propiedá, yá que sobre les idees, conocencies y conceutos nun puede reivindicase propiedá con independencia del estáu, nin la tresmisión llevase a cabu como un xuegu de suma cero como sí asocede cola propiedá de les coses. Amás, nun siendo la propiedá un [[derechu natural]], difícilmente podría argumentase la so universalidá. === El sieglu XIX === Sicasí, l'arrasadora espansión del [[capitalismu]] y la necesidá d'incentivos pa caltener l'aceleráu desenvolvimientu teunolóxicu tres les [[guerres napoleóniques]], consolidaríen la lóxica de la propiedá intelectual y estenderíen les llexislaciones proteutores. Ello ye que la propiedá intelectual tuvo históricamente supeditada na práctica a les necesidaes sociales d'innovación. Cuando [[Eli Whitney]] inventó la [[desmotadora d'algodón]] en 1794 a naide -y muncho menos a él mesmu- asocedióse-y plantegar demandes a pesar de que la patentara. La desmotadora yera un inventu senciellu, que dexaba amenorgar el preciu del [[algodón]] drásticamente y convirtió a los [[Estaos Xuníos d'América]] na [[década de 1830]] nel gran provisor de les nacientes manufactures testiles britániques. Y el algodón -hasta entós equivalente al [[Llinu testil|llinu]] en preciu y llindáu por tanto a les clases altes- tresformar nun bien de consumu de mases de preciu algamadizu. Los Estaos Xuníos y [[Gran Bretaña]] pasaron, gracies a la industria de la manufactura algodonera, de ser países en desenvolvimientu a ser países desenvueltos.<ref>[http://david.lasindias.com/sobre-falsos-comunes-y-devolucion/ Páxina web d'El Corréu de les Indies (Grupu Cooperativu de les Indies)]</ref> Otru aspeutu destacable foi la internacionalización bonal de los pagos a los autores per parte de los editores. Al paecer, mientres el [[sieglu XIX]] los autores d'Estaos Xuníos recibieron más pagos de los editores británicos que de los del so propiu país, a pesar de que llegalmente los privilexos yeren estatales y nun podíen ser reclamaos llegalmente n'otros países. Paez que, como vuelve asoceder anguaño, la parte principal de los ingresos d'una obra producir na primer edición, lo qu'afalaba a los editores británicos abondo a pagar por aportar a los conteníos primero que los sos competidores, ensin necesidá de qu'estos fixeren valir los sos privilexos llegales. A pesar d'ello, el [[Conveniu de Berna pa la Proteición de les Obres Lliterariu y Artísticu]], convocáu en [[1886]] por iniciativa de [[Victor Hugo]] -autor de los primeros ésitos de ventes internacionales- marcó un momentu decisivu na globalización del derechu d'autor al obligar a la reciprocidá na reconocencia de derechos a los autores per parte de los países signatarios. Anque yeren orixinalmente tan solo media docena y puramente europeos (Estaos Xuníos nun se sumó sinón hasta 1989) sentáronse les bases del panorama actual. === El sieglu XX === El [[sieglu XX]] foi'l sieglu del copyright, de los derechos d'autor y de les [[patente]]s. Tres la convención de Berna fúndase'l [[BIRPI]] (''Bureaux internationaux réunis pour la protection de la propriété intellectuelle''), anguaño güei OMPI ([[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual]]). Apaecen yá les primeres sociedaes de derechos como la [[SGAE|SAE]] (güei [[SGAE]]) en [[1898]], y les farmacéutiques y les empreses teunolóxiques consolidaron el so modelu de negociu sobre'l sistema de patentes. La segunda metá del sieglu, l'españíu industrial de la música popular y la universalización del mercáu audiovisual, concentráu nos Estaos Xuníos llevaron a la formación d'un gran mercáu cultural mundial dependiente de la [[homologación]] internacional de la propiedá intelectual. == Categoríes de propiedá intelectual == Según la [[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual]] ([[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual|OMPI]]), el propietariu o titular d'una obra puede disponer d'ésta como-y preste y nenguna otra persona física o xurídica va poder disponer llegalmente de la so propiedá ensin el so consentimientu. Naturalmente, l'exerciciu d'esti derechu ta suxetu a llimitaciones. Según del bien que trate la propiedá intelectual estremar en Propiedá Industrial y Derechos d'Autor. === Propiedá industrial === {{AP|Propiedá industrial}} Les invenciones, [[patente]]s, [[marca|marques]], [[dibuxu téunicu|dibuxos]] y [[modelu (teunoloxía)|modelos]] [[industrial]]es y [[indicación xeográfica|indicaciones xeográfiques de procedencia]]; ye'l derechu esclusivu que da l'Estáu pa usar o esplotar en forma industrial y comercial les invenciones o innovaciones d'aplicación industrial o indicaciones comerciales que realicen individuos o empreses pa estremar los sos productos o servicio ante la vecería nel mercáu. Esta inclúi les invenciones, marques, patentes, los esquemes de trazáu de circuitos integraos, los nomes y designaciones comerciales, dibuxos y modelos industriales, según indicaciones xeográfiques d'orixe, a lo que vien añader la proteición contra la competencia deslleal. Según l'artículu 1.3 del [[Conveniu de París pa la Proteición de la Propiedá Industrial]]: ''“La propiedá industrial entender na so acepción más amplia y aplícase non solo a la industria y al comerciu puramente dichos, sinón tamién al dominiu de les industries agrícoles y extractivas de tolos productos fabricaos o naturales, por casu: vinos, granos, fueyes de tabacu, frutos, animales, minerales, agües minerales, cerveces, flores, farines”''. Al tratase d'un tipu de propiedá intelectual, ésta guarda una estrecha rellación con creaciones del inxeniu humanu como les invenciones y los dibuxos y modelos industriales. Les creaciones estétiques que determinen l'apariencia de productos industriales. Amás, la propiedá industrial inclúi les marques de fábrica o de comerciu, les marques de serviciu, los nomes y designaciones comerciales, incluyíes les indicaciones de procedencia y denominaciones d'orixe, y la proteición contra la competencia deslleal. Equí, la carauterística de creación intelectual -anque esistente-, ye menos prominente, pero lo qu'importa ye que l'oxetu de la propiedá industrial suel consistir en signos que tresmiten una información a los consumidores, concretamente no que fai a los productos y los servicios que s'ufierten nel mercáu, y que la proteición va dirixida contra l'usu ensin autorizar de tales signos, lo cual ye bien probable qu'induza a los consumidores a error, y contra les práutiques engañoses polo xeneral.<ref group="lower-alpha">Nun confundir Propiedá Industrial con Patentes. Una patente ye un derechu esclusivu concedíu a una invención, esto ye, un productu o procedimientu qu'apurre, polo xeneral, una nueva manera de faer daqué o una nueva solución téunica a un problema. Por que sía patentable, la invención tien de satisfaer determinaos requisitos.</ref> === Derechos d'autor === {{AP|Derechos d'autor}} Toma les obres lliterariu y artísticu, tales como les [[novela|noveles]], los [[poema|poemes]] y les [[obres de teatru]], les [[película|películes]], les [[obres musicales]], les [[obres d'arte]], como los [[dibuxu artísticu|dibuxos]], [[pintura|pintures]], [[fotografía|fotografíes]] y [[escultura|escultures]], y los [[diseñu arquiteutónicu|diseños arquiteutónicos]]. Aplicar a les creaciones artístiques como los poemes, les noveles, les obres musicales, les pintures, les obres cinematográfiques y los programes d'ordenador. N'inglés, a diferencia de los demás idiomes europeos, el derechu d'autor conocer col nome de ''“copyright”''. El términu copyright tien que ver con actos fundamentales que, no que fai a creaciones lliteraries y artístiques, solo pueden ser efectuaos pol autor o cola so autorización. Trátase, concretamente, de la realización de copies de les obres lliterariu y artísticu, como los llibros, les pintures, les escultures, les fotografíes y les obres cinematográfiques. Mientres, la espresión ''derechu d'autor'' remite a la persona creadora de la obra artística, al so autor, sorrayando asina'l fechu que se reconoz na mayor parte de les lleis, nel sentíu de que l'autor gocia de derechos específicos en rellación cola so creación, como'l derechu a torgar la reproducción deformada de la mesma, prerrogativa que solo a él pertenez-y, ente qu'esisten otros derechos, como'l derechu a efectuar copies, del que pueden gociar terceros, por casu, tou editor que llograra una llicencia del autor con esi fin.<ref>{{cita llibru |títulu=In estéreo. La industria de la música actual:valor económicu y social. El casu Méxicu |url=http://www.mediafire.com/view/bg84zr0hzkicw9r/Llibru;_IN_ESTÉREO._La industria_de_la música actual._Valor_económicu_y_social._El casu_México._por_Cristian_Daniel_Torres_Osuna.pdf}}</ref> La espresión "derechu d'autor" fai referencia al actu principal, respectu de les creaciones lliterariu y artísticu, que solo puede ser executáu pol autor o sol so consentimientu (derechu patrimonial). Esi actu ye la producción de copies de la obra lliteraria o artística, como un llibru, una pintura, una escultura, una fotografía, una película y más apocayá conteníos dixitales. La segunda espresión, "derechos d'autor" (o derechos de los autores), fai referencia a los derechos de la persona creadora de la obra artística, el so autor, lo cual pon de relieve'l fechu, reconocíu na mayor parte de les llexislaciones, de que l'autor tien ciertos derechos específicos sobre la so creación (derechos morales), por casu, el derechu de torgar una reproducción aburuyada que solo él puede exercer, ente qu'otros derechos, como'l derechu d'efectuar copies, pueden exercer otres persones (derechu patrimonial concedíu a un titular), por casu, un editor que llogró una llicencia a tal fin del autor. El titular de la propiedá intelectual tien la facultá pa evitar que cualquier persona tenga accesu o faiga usu de la so propiedá ensin el so consentimientu. Los derechos de propiedá intelectual que da cada país son independientes ente sigo, polo qu'una mesma idea, invención, obra o calter distintivu pue ser oxetu de proteición nuna pluralidá d'Estaos, esistiendo tantos títulos de proteición como Estaos que la otorgaren. (Melgar, 2005) ==== La mera fotografía ==== Considérase ''meres fotografíes'' a les imáxenes tomaes per medios fotográficos o análogos que nun sían creaciones intelectuales mesmes del autor. Esta figura recibe distintu grau de proteición en cada país.<ref name="direutivaCE">{{Cita web |autor=Parllamentu Européu |títulu=Direutiva 2006/116/CE relativa al plazu de proteición del derechu d'autor y de determinaos derechos allegaos |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2006:372:0012:0018:Ye:PDF |fecha=12 d'avientu de 2006 |páxina=Artículo 6}}</ref> Según la Llei de la Propiedá Intelectual española, el realizador de les denominaes ''meres fotografíes'' escarez de derechos d'autor pero esfruta del derechu esclusivu de distribución, reproducción o esplotación mientres 25 años contaos dende'l 1 de xineru del añu siguiente a la fecha de realización de la fotografía o reproducción.<ref name="merafotografia1">{{Cita publicación |apellíu=Casas Vallés |nome=Ramón |títulu=La propiedá intelectual nos museos |publicación=Revista Museos.es |añu=2008 |númberu=4 |páxines=83, 84 |url=http://www.mcu.es/museos/docs/MC/MES/Rev04/Dende Propiedá intelectual_museos_R_Cases.pdf |editorial=Ministeriu de Cultura. Gobiernu d'España |issn=1698-1065 }}</ref> == Crítiques a la propiedá intelectual == Autores como [[Stephan Kinsella]],<ref>[http://www.liberalismo.org/articulo/329/ Contra la propiedá intelectual], por [[Stephan Kinsella]]</ref> Julio Cole, [[Alfredo Bullard]] o [[Enrique Pasquel]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081209103417/http://web.mac.com/epasquel/iWeb/Website%20de%20Enrique%20Pasquel/publicaciones_files/Una%20visi%C3%B3n%20cr%C3%ADtica%20de%20la%20propiedá%20intelectual.pdf Una visión crítica de la propiedá intelectual, por Enrigue Pasquel]</ref> sostienen que los derechos de propiedá intelectual nun son necesarios pa promover la creatividá y la meyora científica ya imponen costos bien altos pa la sociedá. Por casu, incentiven costosos pleitos xudiciales, desincentivan la creación de mayor conocencia una vegada que'l creador tien el monopoliu del derechu de propiedá intelectual. Esta proteición confier-y al autor un ensin númberu de prebendas como reconocencia al maxín y esfuerciu emplegáu na creación de daqué novedosu que s'atope fuera de la cotidianeidad, esto ye, daqué nuevu qu'implique ciertu nivel inventivu, y que sía susceptible d'aplicación industrial. La proteición de les patentes ye siempres una tema por demás delicada nes negociaciones de trataos internacionales como'l TLC, onde, los países en víes de desenvolvimientu qu'escarecen de teunoloxía pretenden menguar al mínimu la proteición que se da a les patentes con cuenta de poder esplotar dichos inventos a la brevedá posible. Ente que, los países desenvueltos pretenden estender al máximu'l tiempu de proteición con distintos mecanismos como les patentes de segundu usu, que son aquelles patentes que se conceden a invenciones yá patentaes pero a les cualos atopóse-yos una nueva forma d'usu o dalgún nuevu beneficiu, y por consiguiente concédese un periodu adicional de proteición. Adicionalmente, esisten otres temes de discutiniu como les llicencies obligatories que son aquelles que s'otorguen a organismos públicos o a terceres persones pa la esplotación d'un inventu ensin el consentimientu del inventor en situaciones especiales como n'emerxencies nacionales, pero previa compensación al autor. Esti tipu de llicencies, tamién son aldericaes en negociaciones de trataos, por culpa de que pa países con gran potencial inventivu esti tipu de llicencies son inadmitibles, ente qu'en países probes procúrase siempres dexar esta alternativa. [[Ficheru:No copy.jpg|thumb|Non copy pastie]] === Riesgos === Pa evitar problemes coles condiciones de propiedá intelectual, normes o condiciones d'usu que l'autor tien d'esclariar y dexar declaraes dende los sos principios de la obra esto pa evitar errores o problemes cola privacidá de la creación. Munches vegaes los autores o dueños asociaos dan consentimientu o declaren alcuerdos d'usu onde dexen claro lo que dexen faer y baxu que dominiu dexen la so obra. Por ello ye importante conocer los términos en que s'atopa'l material pa poder usalo o nel so defectu, saber cómo respetalo y poder llegar a un alcuerdu col propietariu. El respetar una obra con autoría orixinal ye más complicáu o de casu especial yá que dende'l momentu que naz o se crea'l material o la obra, esti yá adquier automáticamente valor y proteición del mesmu autor. El cometer una falta d'esta clase y que sía descubiertu, adquier una serie de sanciones y multes graves hasta de grandes sumas monetaries. Les consecuencies son referentes a los artículos o material del que se fai mal usu y conforme a les llicencies o condiciones del propietariu, siendo asina puede llegar a pagar con cárcel o fuertes sumes de salariu mínimu per mediu de demandes o acusaciones que apuerten a situaciones nada prestoses pa la persona mesma y/o persones o instituciones implicaes. == Casos nacionales == === Colombia === La proteición que la llei colombiana da a [[derechos d'autor]] realiza sobre toles formes en que puede espresase les idees, nun riquir nengún rexistru y perdura mientres tola vida del autor, más 80 años dempués de la so muerte, dempués de lo cual pasa a ser de dominiu públicu. El rexistru de obrar ante la Direición Nacional de Derechos d'autor namái tien como finalidá brindar mayor seguridá a los titulares del derechu. === Méxicu === ==== Derechos d'autor ==== La propiedá autoral, conocida como derechos d'autor, ye alministrada pola [[Secretaria d'Educación Pública]], al traviés del [[Institutu Nacional de Derechu d'Autor]]. El trámite realiza ante'l departamentu de rexistru del Institutu Nacional del Derechu d'Autor, enllénase'l formatu Indautor 001, páguense derechos pola inscripción, y nun términu de trenta (30) díes hábiles apúrrese'l certificáu de rexistru correspondiente. La proteición que da la Llei Federal del Derechu d'Autor a les obres ye la vida del autor y cien años dempués de la so muerte, en casu de coautoría, esti términu computar a partir de la muerte del últimu autor. ==== Propiedá industrial ==== La Llei de la Propiedá Industrial contempla distintes figures xurídiques de proteición que s'apliquen d'alcuerdu a la naturaleza del productu intelectual. Cuando se trata d'una [[patente]] expédese un títulu, que constitúi un contratu social, por aciu el cual confiérse-y al titular el derechu temporal (alredor de 20 años) d'esplotar en forma esclusiva la invención que dio llugar a la patente y a cambéu, l'inventor sopelexa'l conteníu téunico de la so invención pa dexar el fluxu de la información, lo que se constitúi un pervalible sistema pa la meyora científico y tecnolóxico. Nel casu de los modelos d'utilidá, diseños industriales, esquemes de trazáu de circuitos integraos, marques, avisos y nomes comerciales expédese un rexistru que constitúi un contratu social, por aciu el cual confiérse-y al titular el derechu d'usar o esplotar comercialmente, por un tiempu determináu (nel casu de los Modelos d'Utilidá en Méxicu tiense una vixencia de 10 años), les creaciones intelectuales que dieron llugar a dalguna d'estes figures de proteición. Cuando se trata de les denominaciones d'orixe expédese una declaratoria qu'ampara a les persones físiques o morales que se dediquen a la estracción, producción o ellaboración del productu o productos incluyíos na declaratoria. L'Estáu mexicanu ye'l titular de la declaratoria y, pa utilizala comercialmente, tien de faese una solicitú al [[Institutu Mexicanu de la Propiedá Industrial]]. Los [[secretu industrial|secretos industriales]] referir a información d'aplicación industrial o comercial de calter confidencial. Tola información que constituya'l secretu industrial tendrá de constar en documentos, medios electrónicos o magnéticos, discos ópticos, microfilmes, películes o otros preseos similares y débense roblar los convenios necesarios ente toles persones que la conozan total o parcialmente, por aciu los cualos comprométense espresamente a guardar total discreción. Pa esta figura nun se lleva a cabu nengún rexistru ante l'[[Institutu Mexicanu de la Propiedá Industrial|IMPI]]. La patente ye la figura más conocida del sistema de propiedá industrial y la que más s'utiliza pa protexer la conocencia que se xenera en munches de les árees d'investigación. La Llei de la Propiedá Industrial establez una serie de carauterístiques pa les patentes, según los requisitos que tienen de cumplir les invenciones pa les cualos solicítese proteición por aciu esta figura. Polo xeneral, pa ser protexida per mediu d'una patente, la invención tien de cumplir les siguientes condiciones: tener usu práuticu y presentar un elementu de novedá, esto ye, una carauterística nueva que nun forme parte del cuerpu de conocencies esistente nel so ámbitu téunicu. Esi cuerpu de conocencies llámase estáu de la téunica”. Per otru llau, la invención debe entrañar una actividá maxín que nun podría ser deducida por una persona con un nivel mediu de conocencies nesi ámbitu téunicu. Amás, la invención tien de ser susceptible d'aplicación industrial, esto ye, que tien de poder utilizase con fines industriales o comerciales ensin llindase a ser un fenómenu puramente teóricu. A lo último, la materia oxetu de la invención tien de considerase “patentable” conforme a la llexislación. En munchos países, les teoríes científiques, les creaciones estétiques, los métodos matemáticos, les variedaes vexetales o animales, los descubrimientos de sustancies naturales, los métodos comerciales o los métodos pal tratamientu médicu (a diferencia de los productos médicos) y los programes informáticos nun suelen ser patentables. == Ver tamién == * * [[Alcuerdo sobre los Aspeutos de los Derechos de Propiedá Intelectual rellacionaos col Comerciu]] * [[Capitalismu cognitivu]] * [[Conveniu de Berna]] * [[Derechu d'autor]] * [[Dominiu públicu]] * [[Organización Mundial de la Propiedá Intelectual]] * [[Propiedá industrial]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Enllaces esternos === * [http://www.dmrights.com/es/blog/proteccion-propiedad-intelectual/item/317-propiedad-intelectual-derechos-d'autor patentes-y-marques-guia-rapida-pa-periodistes.html Propiedá Intelectual, Derechos d'autor, patentes y marques - Guía rápida pa periodistes] http://www.wipo.int/copyright/es/ {{Tradubot|Propiedad intelectual}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Propiedá intelectual| ]] dryim2jkfffsgboisgfhoskb6un341o 0 138142 4496288 4495256 2026-05-25T17:07:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496288 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20171102}} {{ficha de grupu humanu}} [[Ficheru:GothicSoldiersMissoriumOfTheodosius.jpg|thumb|250px|Soldaos góticos nel [[Discu de Teodosio]], ellaboráu nel añu 388.]] [[Ficheru:Mausoleum of Theoderic.JPG|thumb|El [[mausoléu de Teodoricu]], un monarca godu, alzáu h. 520, no que güei ye [[Italia]].]] El '''pueblu godu'''<ref>{{DALLA|godu, -a, -o|27277}}</ref> foi un [[pueblu xermánicu]] oriental, dos de que les sos cañes, los [[visigodos]] y los [[ostrogodos]], tuvieron un importante papel na [[cayida del Imperiu romanu d'Occidente]] y la emerxencia de la [[Edá Media|Europa medieval]]. Los godos apoderaron una vasta zona,<ref name="EBOstrogoth">{{cita web |url= http://global.britannica.com/EBchecked/topic/434454/Ostrogoth |títulu= Ostrogoth |apellíu1= |nome1= |apellíu2= |nome2= |website= [[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> que nel so momentu cume, sol [[Realeza xermánica|rei xermánicu]] [[Hermanarico]] y el so subrey [[Atanarico]] posiblemente estendióse dende'l [[Danubiu]] al [[Ríu Don|Don]], y dende el [[mar Negru]] hasta'l [[mar Bálticu|Bálticu]].<ref>{{cita llibru |apellíu1=Waldman|nome1=Carl|apellíu2=Mason|nome2=Catherine|títulu=Encyclopedia of European peoples |fecha=2006 |publicación=Facts On File |ubicación=Nueva York|isbn=978-0816049646 |páxina=575}}</ref> Los godos falaben el [[Llingua gótica|góticu]], anguaño estinguida pero faláu en partes de [[Crimea]] hasta'l sieglu {{SIEGLU|XVIII}}<ref>Waldman, Carl; Mason, Catherine (2006). Encyclopedia of European peoples. New York: Facts On File. p. 575</ref> polos [[godos de Crimea]], la comunidá gótica menos poderosa, más desconocida y, casi paradóxicamente, la que más tiempu perduró. == Etimoloxía == {{VT|Gauti}} Nel idioma góticu llamábase-yos ''Gut-þiuda'', traducíu davezu como "pueblu góticu", pero namái atestiguáu como dat. sg. ''Gut-þiudai'',<ref name=lehmann>{{cita llibru |apellíu1=Hewitt|nome1=Winfred P. Lehmann ; with bibliography prepared under the direution of Helen-Jo J.|títulu=A Gothic etymological dictionary |fecha=1986 |publicación=E.J. Brill |ubicación=Leiden|isbn=978-9004081765 |páxines=163–164}}</ref> o ''Gutans'' inferíu de xen. pl.(?) ''gutani'' na [[Aniellu de Pietroassa|inscripción de Pietroassa]].<ref>{{cita llibru |apellíu1=Braune|nome1=W|apellíu2=Heidermanns|nome2=F|títulu=Gotische Grammatik |fecha=2004 |publicación=Niemeyer |ubicación=Tubinga}}</ref> En [[nórdicu antiguu]] fueron conocíos como los ''Gutar'' o ''Gotar'', en [[llatín]] como los ''Gothi'', y en [[Idioma griegu|griegu]] como los Γότθοι, ''Gótthoi''. Los godos recibieron denominaciones diverses, siquier en parte por cuenta de qu'entendíen munchos grupos étnicos distintos, pero tamién porque nos primeros rellatos de les [[migraciones indoeuropees]] y más tarde de les gótiques nel [[periodu de les grandes migraciones]] polo xeneral yera práutica habitual usar dellos nomes pa referise al mesmu grupu. Los godos creíen (como faen la mayor parte de los académicos modernos)<ref name="wolfram1990">{{cita llibru |apellíu1=Dunlap|nome1=Herwig Wolfram ; translated by Thomas J.|títulu=History of the Goths |fecha=1990 |publicación=University of California Press |ubicación=Berkeley|isbn=978-0520069831 |páxines=16–56, 209–210|edition=Nueva y dafechu revisada de la 2ª edición n'alemán, 1st pbk. print.}}</ref> que los diversos nomes deriven toos ellos d'un solu [[etnónimo]] prehistóricu que se refería orixinalmente a una cultura uniforme que florió alredor de metá del primer mileniu e.C., esto ye, los godos orixinales. == Orixe == [[Ficheru:Roman Empire 125.png|thumb|L'imperiu romanu en tiempos d'[[Adriano]], amosando l'allugamientu del grupu xermánicu oriental de los '''Gothones''', entós habitantes de la vera oriental del ríu Visula ([[Vístula]]), no qu'anguaño ye [[Polonia]].]] L'orixe exactu de los antiguos godos desconozse. El profesor d'historia medieval, Fermín Miranda-García, señala que l'orixe del pueblu godu sigue siendo un enigma por resolver.<ref>{{cita llibru | apellíu =Miranda-García | nome =Fermín | títulu =Curtiu historia de los godos editorial = Nowtilus| lugar =Madrid | fecha =2015 | páxines =17-32 | url = |isbn =978-84-9967-736-1}}</ref> La evidencia d'ellos primero qu'interactuaren colos romanos ye llindada.<ref>{{cita web |url= http://www.livescience.com/45948-ancient-goths.html|títulu= Who Were the Ancient Goths?|fechaaccesu=9 de setiembre de 2016}}</ref> El rellatu tradicional de la historia temprana de los godos procede del ''[[Getica]]'' del [[ostrogodos|ostrogodu]] [[Jordanes]], escritu hacia l'añu 551. Jordanes afirma que los primeros godos emigrantes partieron de lo que güei ye Suecia a lo que güei ye Polonia, y reemplazaron a los habitantes qu'ellí había, formando la [[cultura de Wielbark]].{{cr |fecha=November 2017}} Los académicos modernos abandonaron, polo xeneral, esta teoría. Güei créese que la cultura de Wielbark desenvolver a partir de cultures anteriores de la mesma zona.<ref name="kaliff">{{cita llibru |url= http://www.arkeologi.uu.se/Forskning/Publikationer/OPIA/Opia26/|títulu= Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD |fecha=2001 |publicación=OPIA |ubicación=Upsala|apellíu1= Kaliff|nome1= Anders |fechaaccesu=7 de setiembre de 2016}}</ref> Los afayos arqueolóxicos amuesen estrechos contactos ente'l sur de Suecia y la zona costera del Bálticu nel continente, y más escontra'l sureste, evidenciado pola cerámica, tipos de cases y tumbes. Más qu'una migración masiva, les paecencies nes cultures materiales pueden ser un productu de contactos regulares de llarga duración nel tiempu. Sicasí, el rexistru arqueolóxicu podría indicar que mientres la so obra considérase pocu fiable,<ref>{{cita web |url= http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianOstrogoths.htm|títulu= Kingdoms of the Germanic Tribes - Goths / Ostrogoths |apellíu=Kessler |nome=P L|website= www.historyfiles.co.uk|fechaaccesu= 9 de setiembre de 2016}}</ref> la historia de Jordanes basar nuna tradición oral con dalgún fundamentu na realidá.<ref name="kaliff" />[[Ficheru:Oksywie Wielbark Przeworsk.gif|thumb|La espansión de les tribus xermániques hacia l'añu 1;<br/> colloráu:&nbsp;[[Cultura de Oksywie]],<br/> depués [[cultura de Wielbark]] temprana<br />azul:&nbsp;[[Cultura de Jastorf]] (claro:&nbsp;espansión, púrpura:&nbsp;reprimíu)<br />mariellu:&nbsp;[[Cultura Przeworsk]] (naranxa:&nbsp;reprimíu)<br />rosa, naranxa, púrpura:&nbsp;espansión de la cultura de Wielbark (s. II)]] En dalgún momentu alredor del sieglu I, los pueblos xermánicos pudieron migrar dende Escandinavia hasta [[Gothiscandza]], no que güei ye Polonia. Evidencia arqueolóxica temprana na tradicional provincia sueca d'[[Östergötland]] suxer una despoblación xeneral nesti periodu.<ref>{{cita llibru |apellíu1= Oxenstierna|nome1= Eric|títulu= Die Urheimat der Goten |fecha=1945 |publicación=Johann Ambrosius Barth |páxina=73}}</ref> Sicasí, nun hai evidencia arqueolóxica pa una emigración sustancial dende Escandinavia<ref>{{cita llibru |apellíu1= Heather|nome1= Peter|títulu= The Goths |fecha=1998 |publicación=Blackwell Publishers |ubicación=Oxford, UK|isbn= 978-0631209324 |páxina=26|edition= Pbk.}}</ref> y pudieron ser orixinarios de la Europa continental.<ref>{{cita publicación | apellíu1 = Kortlandt | nome1 = Frederik | author-link1 = Frederik Kortlandt | títulu = The origin of the Goths | url = http://www.kortlandt.nl/publications/art198y.pdf | publicación = Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik | publication-date = 2001 | volume = 55 | páxina = 21-25 | fechaaccesu = 8 de payares de 2017 | quote = [...] la patria orixinal de los godos debe polo tanto atopase na parte más meridional de los territorios xermánicos, non n'Escandinavia [...]. }}</ref> [[Ficheru:Gothic raids in the 3rd century.jpg|right|300px|thumb|Invasiones gótiques del sieglu III]] A la so llegada a la [[estepa póntica]], les tribus xermániques adoptaron l'estilu de vida de los nómades euroasiáticos. Les primeres referencies griegues a los godos llamar ''escites'', yá que esta zona a lo llargo del mar Negru históricamente fuera ocupada por un pueblu, non rellacionáu colos godos, a quien denominaben d'esa manera. L'aplicación d'esa denominación a los godos paez que nun yera etnolóxica, sinón más bien xeográfica y cultural - los griegos consideraben tanto a los escites como a los godos como bárbaros.<ref name=":1">{{cita llibru |nome=Michael |apellíu=Kulikowski |títulu=Rome's Gothic Wars: From the Third Century to Alaric|editorial= Cambridge University Press|isbn= 9780521608688|edición= 1|idioma= inglés}}</ref> La cultura material más antigua que se conoz rellacionada colos godos na mariña meridional del mar Bálticu ye la cultura de Wielbark, que se centraba na moderna rexón de [[Pomerania]] nel norte de Polonia. Esta cultura reemplazó a la Oxhöft local, o [[cultura de Oksywie]] nel sieglu I, cuando se desenvolvió un asentamientu escandinavu nuna zona de proteición ente la cultura de Oksywie y la de [[Cultura Przeworsk|Przeworsk]].<ref>{{citation |nome=Andrzej |apellíu=Kokowski|títulu= Archäologie der Goten |idioma=de|añu= 1999|isbn= 83-907341-8-4}}.</ref> La cultura d'esta zona viose influyida pola cultura escandinava meridional, yá en dómines de la [[Edá del Bronce nórdico]] y la "Edá del Fierro prerromana" temprana (h. 1300&nbsp;– h. 300 e.C.). Ello ye que la influencia escandinava sobre Pomerania y lo que güei ye'l norte de Polonia dende alredor del añu 1300 e.C. (periodu III) d'equí p'arriba foi tan considerable que dellos{{ensin referencies}} ven la cultura de la rexón como parte de la cultura de la Edá del Bronce nórdico.<ref> {{cita llibru |apellíu=Dabrowski |nome=J. |añu= 1989 |títulu= Nordische Kreis und Kulturen Polnischer Gebiete. Die Bronzezeit im Ostseegebiet |páxina=73 }} </ref> N'Europa oriental los godos formaron parte de la [[Cultura de Cherniajov]] de los sieglos II a V. Según la periodista venezolana (d'orixe [[Pueblu lituanu|lituanu]]) [[Jurate Rosales]]<ref>[http://www.saber.ula.ve/handle/123456789/16399 Jurate Rosales: ''-yos quatre mentides sobre els gots'']</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Rosal|nome=Jurate|títulu=Los godos editorial=Ariel|lugar= Barcelona|fecha=2004 |isbn= 84-344-6717-8}}</ref> los godos seríen d'orixe [[Pueblos bálticos|bálticu]], y taríen emparentaos colos [[Prusianos|antiguos prusianos]] y colos actuales [[Pueblu letón|letones]] y [[lituanos]]. Esta tesis básase sobremanera n'[[Filología|investigaciones llingüístiques]], n'el so sofitu aduzse la induldable presencia de restos góticos nes rexones del Bálticu y les [[Llanura nordeuropea|llanures polaques]] onde permanecieron mientres sieglos<ref>{{cita web | url=http://www.saber.ula.ve/bitstream/123456789/16399/1/mentires_godos.pdf| títulu= Les 4 mentires sobre los Godos |autor=Jurate Rosales | editorial=www.saber.ula.ve | fechaaccesu=20 de payares de 2013}}</ref> hasta llegar depués a les llanures d'[[Ucraína]]. Sicasí, académicos lituanos como Zigmas Zinkevičius y Alvydas Butkus sostienen que la teoría tien toles carauterístiques d'una obra [[Pseudohistoria|pseudohistórica]]; nun realiza una [[Metodoloxía histórica|crítica de la fontes]] y presenta interpretaciones llingüístiques errónees ya inesistentes<ref>ZIGMAS ZINKEVIČIUS Jūratė Statkutė de Rosales dir gotų istorija. lituanistica. 2011. T. 57. Nr. 4(86), p. 472–475, Lietuvos mokslų akademija, 2011 (en lituanu con resume n'inglés)</ref><ref>Prof. dr. Alvydas Butkus, dr. Stefano M. Lanza Kaip baltai tampa gotais, Vorutoje 2011-2012 (en lituanu)</ref>. Sundeep Jhutti, pela so parte, señala nun trabayu sobre los [[pueblos escites]], que los godos (cualesquier fora'l so orixe étnicu, pero verdaderamente non xermánicu), recibieron una gran influencia de los [[Pueblu indoeuropéu|pueblos nómades indoeuropeos]] de les [[Estepa euroasiática|estepes d'Europa Oriental]], polo cual los autores de l'[[Antigüedá Tardía]] nun taben equivocaos al llamalos [[getas]], (a quien Jhutti considera tamién escites y non [[tracios]]); los godos o yeren escites o taben tan aculturados por ellos que yeren indistinguibles.<ref>Sundeep S. Jhutti. The Getes Sinón-Platonic Papers Department of East Asian Languages and Civilizations University of Pennsylvania Philadelphia,Non: 127 (ochobre de 2003) p. 60-81</ref>. == Migraciones y contautu con Roma == La primer referencia histórica de los godos ye del historiador romanu [[Tácito]] nel añu [[98]] na so obra ''[[Germania (llibru)|Germania]]'', que los asitia na rexón del [[Vístula]] (actual [[Polonia]]), tierra qu'ellos llamaron [[Gothiscandza]]<ref>Jurate Rosales. Los godos, capítulu 5. Barcelona: Ariel (1999)</ref>. Alredor del añu 160, na Europa central, tuvieron llugar los primeros movimientos del [[periodu de les grandes migraciones]], conforme a tribus xermániques empezaron a movese escontra'l sureste dende les sos tierres ancestrales na desaguada del [[Vístula]], primiendo a les tribus xermániques dende'l norte y l'este. Como resultáu d'ello, n'episodios de [[guerra vándala y gótica]] tribus xermániques (''Rugii'', godos, [[gépidos]], vándalos, [[burgundios]], y otros)<ref name="TheGermansAndTheHuns">{{cita web |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/195896/history-of-Europe/58257/Barbarian-migrations-and-invasions|títulu=History of Europe: The Germans and Huns|apellíu2=|nome2=|website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|apellíu1=|nome1= |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> cruciaron o bien el baxu Danubiu o bien el mar Negru, lo que llevó a les [[guerres marcomanas]],<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=gRE0q38Nb70C&printsec=frontcover&dq=the+torne+and+fall+of+the+roman+empire&hl=non&ei=blL6TYnOIsvcsgb8muEH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=twenty%20thousand%20barbarians&f=false|títulu=The Torne and Fall of the Roman Empire |apellíu=Gibbon |nome=Edward |publicación=Plain Label Books|añu=1930|isbn=978-1-60303-405-0}}</ref> que dieron como resultáu una amplia destrucción y la primer invasión de lo que güei ye Italia na dómina del imperiu romanu.<ref name="EBGermanyAncientHistory">{{cita web |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/231186/Germany/58075/The-press|títulu=Germany: Ancient History|apellíu2=|nome2=|website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|apellíu1=|nome1= |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> Suxirióse que los godos caltuvieron cotacto col sur de Suecia mientres la so migración.<ref name="Arhenius 119,34">{{citation |apellíu=Arhenius |nome=B|títulu=Connections between Scandinavia and the East Roman Empire in the Migration Period |páxines=119, 134}}, en {{citation |apellíu=Alcock |nome=Leslie|títulu=From the Baltic to the Black Sea: Studies in Medieval Archaeology|añu=1990 |páxines=118–37 |ubicación=Londres |publicación=Unwin Hyman}}.</ref> Los godos tamién actuaron nel [[exércitu romanu]] y tuvieron un papel llindáu, por casu vease [[Gainas]]. Na primer incursión atestiguada en [[Tracia]], los godos son mentaos como ''boranoi'' por [[Zósimo]], y depués como ''boradoi'' por [[Gregorio'l Taumaturgu]].<ref name=":1" /> La primer incursión nel imperiu romanu que puede atribuyise a los godos ye'l saquéu d'[[Istros|Histria]] en 238. En décades posteriores hubo otres incursiones asemeyaes,<ref name=":1" /> en particular la [[batalla de Attrio]] en 251, liderada por [[Cniva]], na que morrió l'emperador romanu [[Decio]]. Los godos fueron darréu reclutados con cierta intensidá pa entrar nel exércitu romanu y asina lluchar nes [[guerres romanu-sasánidas]], participando de forma destacada na [[batalla de Misijé]] en 242. Los [[mesogodos]] asitiar en Tracia y [[Mesia]].<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Collier%27s_New_Encyclopedia_(1921)/Goth "Goth"], [[Enciclopedia Collier]], 1921.</ref> [[Ficheru:Chernyakhov.svg|right|300px|thumb| {{lleenda|#a6d96a|[[Götaland]]}} {{lleenda|#d01c8b|La isla de [[Isla de Gotland|Gotland]]}} {{lleenda|#d7191c|[[Cultura de Wielbark]] a principios de sieglu III&nbsp;d.&nbsp;C.}} {{lleenda|#fdae61|[[Cultura de Cherniajov]], a principios del sieglu IV&nbsp;d.&nbsp;C.}} {{lleenda|#c2a5cf|[[Imperiu romanu]]}}]] Los primeros ataques per mar tuvieron llugar en trés años posteriores, probablemente 255-257. A un ataque ensin ésitu sobre [[Pityus]] siguió-y nel segundu añu otru, qu'escaló [[Pitsunda]] y [[Trabzon]] y afaró amplies zones nel Ponto. Nel tercer añu, una fuercia enforma mayor afaró amplies árees de [[Bitinia]] y la [[Propóntide]], incluyendo les ciudaes de [[Calcedonia]], [[Nicomedia]], [[Nicea]], [[Mirlea]], [[Cío]] y [[Bursa]]. Cuando les incursiones terminaron, los godos fixérense col control de [[Crimea]] y el [[Kerch|Bosporus]] y prindaron delles ciudaes na [[Mar Negru|mariña Euxina]], incluyendo [[Olbia (Mar Negru)|Olbia]] y [[Tyras]], lo que-yos dexó implicar se n'actividaes navales más amplies.<ref name="BGC223">{{harvnb|Bowman|Garnsey|Cameron|2005|pp=223–229}}</ref> [[Ficheru:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Sarcofago Grande Ludovisi (Grande Ludovisi sarcophagus) - Arte Romana - Photo Paolo Villa FO232047 ombre gimp bis.jpg|right|250px|thumb|El [[gran sarcófagu Ludovisi]], del sieglu III, representa una batalla ente los godos y los romanos.]] Dempués de que [[Galieno]] fuera asesináu nes contornes de [[Milán]] nel branu de 268 nuna intriga liderada por altos oficiales del so exércitu, [[Claudio Góticu]] foi proclamáu emperador y dirixóse a Roma pa establecer el so poder. La esmolición inmediata de Claudio yeren los [[alamanes]], qu'invadieron [[Recia]] ya Italia. Dempués de ganalos na [[batalla del llagu Benaco]], foi capaz por fin d'ocupase de les invasiones nes provincies balcániques.<ref>John Bray, páx. 290</ref> Al saber que Claudio averábase, los godos intentaron primero invadir Italia direutamente.<ref>{{harvnb|Tucker|2009|p=150}}</ref> Enfrentar na [[batalla de Naisso]]. Paez que [[Aureliano]], quien taba al cargu de tola caballería romana mientres el reináu de Claudio, lideró l'atraque decisivu na batalla. Dellos sobrevivientes fueron reasentados dientro del imperiu, ente qu'otros incorporáronse al exércitu romanu. La batalla aseguró la sobrevivencia del [[imperiu romanu]] mientres otros dos sieglos. En 270, dempués de la muerte de Claudio, los godos sol lideralgu d'aquel a quien los romanos llamaben en [[llatín]] ''[[Cannabaudes]]'' de nuevu llanzaron una invasión sobre l'imperiu romanu, pero fueron ganaos por Aureliano, quien sicasí apurrió [[Dacia (provincia romana)|Dacia]] más allá del Danubiu. Cuando los romanos abandonaron Dacia escontra 270, los godos entamaron la ocupación del territoriu escontra 300. Alredor de 275 los godos llanzaron un postreru gran asalto sobre [[Asia Menor]], onde la piratería polos godos del mar Negru taba causando grandes alteraciones en [[Cólquide]], [[Ponto]], [[Capadocia]], [[Galacia]] ya inclusive [[Cilicia]].<ref name="BGC53">{{harvnb|Bowman|Garnsey|Cameron|2005|pp=53–54}}</ref> Fueron ganaos en dalgún momentu del añu 276 pol emperador [[Marcu Claudio Tácito]].<ref name="BGC53"/> En 332, [[Constantín I|Constantín]] ayudó a los sármatas a asitiase nes veres septentrionales del Danubiu pa defendelo contra los ataques de los godos y polo tanto reforzar la [[frontera]] del [[imperiu romanu]]. Calculóse qu'alredor de 100.000 godos morrieron na batalla y Ariaco, fíu del rei de los godos, foi cautiváu. Los godos convirtiéronse progresivamente en soldaos de los exércitos romanos nel sieglu IV, contribuyendo a la casi completa xermanización del exércitu romanu naquella dómina.<ref name="TheGermansAndTheHuns" /> El gustu góticu por llucir [[Peletería|pieles]] poner de moda en Constantinopla, lo que foi denunciáu con intensidá polos conservadores.{{sfn|Cameron|Long|Sherry|2013|p=99}} Dempués d'una fame españó la [[Guerra gótica (376-382)|guerra gótica de 376–382]], cuando se remontaron los godos y dalgunos de los tracios locales. L'emperador romanu [[Valente]] resultó muertu na [[batalla d'Adrianópolis]] en 378. Dempués de la decisiva victoria gótica en Adrianópolis, Julio, el [[magister militum]] del [[Imperiu romanu oriental]],<ref name=":1" /> entamó una masacre a gran escala de godos n'Asia Menor, [[Siria (provincia romana)|Siria]] y otres partes del Este romanu.<ref name=":1" /> Tarreciendo la rebelión, Julio atraxo a los godos a les llendes de cais urbanes de les qu'ellos nun podíen escapase y masacró a soldaos y civiles por igual.<ref name=":1" /> Conforme les noticies espublizáronse, los godos remontar por tola rexón, y morrieron en gran númberu.<ref name=":1" /> Pue que los sobrevivientes asitiar en Frixa.<ref name=":1" /> Anque los [[hunos]] sometieron con ésitu a munchos de los godos, cuando se xunieron a les sos files, un grupu de godos lideraos por [[Fritigerno]] fuxeron cruciando'l Danubiu. Les principales fontes d'esti periodu de la historia gótica inclúi la ''Res gestae'' de Amiano, que menta la implicación gótica na guerra civil ente los emperadores Procopiu y [[Valente]] de 365 y rellatada la [[Guerra gótica (376-382)]]. A finales del sieglu IV, los [[hunos]] llegaron dende l'este ya invadieron la rexón controlada polos godos. Alredor del añu 375, los hunos enchieron a los [[alanos]] y depués a los godos. [[Ficheru:Empire of Theodoric the Great 523.gif|thumb|350px|La máxima estensión de territorios gobernaos por [[Teodoricu'l Grande]] en 523]] Pal sieglu IV, los godos tomaren la [[Dacia romana]]<ref name="EBGoth">{{cita web |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/239637/Goth|títulu=Goth|apellíu2=|nome2=|website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|apellíu1=|nome1= |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> y estremar en siquier dos grupos distintivos separaos pol [[ríu Dniéster]]:<ref>{{cita llibru | apellíos= Wolfram | nome= Herwig | títulu= History of the Goths | url= https://books.google.es/books?id=xsQxcJvaLjAC&lpg=PA64&dq=&hl=es&pg=PA24#v=onepage&q=&f=true | editorial= [[University of California Press]] | añu= 1990 | páxina = 24 | isbn= 9780520069831 }}</ref> los [[tervinxos]] (lideraos polos [[baltingos]]) al oeste y los [[greutungos]] (lideraos polos [[amelungos]]) al este.<ref>{{cita llibru | apellíos= Heather | nome= Peter | títulu= Empires and Barbarians | url= https://books.google.es/books?id=iX_QNvxR4K0C&lpg=PT44&hl=es&pg=PT44#v=onepage&q&f=false | editorial= Pan Macmillan | añu= 2011 | páxina = 44 | isbn= 9780330540216 }}</ref> Les guerres entablaes ente los emperadores romanos y los gobernantes godos a lo llargo de casi un sieglu afararon la rexón de los [[Balcanes]] y los territorios del nordés del [[Mediterraneu]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Domínguez|nome=Fernando|títulu=Los godos: dende los sos oríxenes bálticos hasta Alaricu I|editorial=Cultivalibros|lugar= Madrid|fecha=2011 |isbn= 978-84-9923-545-5}}</ref> Otres tribus xunir a los godos y sol gran rei [[Hermanarico]] establecieron nel [[sieglu IV]] ([[350]]) un reinu que s'estendía dende'l mar Bálticu hasta'l mar Negru, teniendo como súbditos a [[eslavos]], [[ugrofineses]] y [[iranios]]. == Visigodos y ostrogodos == Los godos dixebrar en dos rames principales, los [[visigodos]], que se fixeron ''[[foederati]]'' (federaos) del [[imperiu romanu]], y los [[ostrogodos]], que se xunieron a los [[hunos]]. Tanto los [[greutungos]] como los [[tervinxos]] se [[Romanización|romanizaron]] intensamente a lo llargo del sieglu IV. Esto fixo sobremanera por aciu el comerciu colos romanos, según al traviés de los godos que formaben parte del alcuerdu militar, que tenía la so base en [[Bizanciu]] ya implicaba ayuda militar. Supuestamente, 40.000&nbsp;godos fueron llevaos por [[Constantín el Grande|Constantín]] a [[Constantinopla]] pa defendela nel so posterior reináu, y la guardia de palaciu taba compuesta, principalmente, por pueblos xermánicos yá que les tropes estranxeres yera menos probable que se remontaren tan lloñe de casa y tamién con menos duldes a la d'usar una fuercia mortal sobre la población nativa.<ref name="TheReignOfConstantine">{{cita web |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome/26700/The-reign-of-Constantine|títulu=Ancient Rome: The Reign of Constantine|apellíu2=|nome2=|website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|apellíu1=|nome1= |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> El misioneru góticu [[Ulfilas]] escurrió l'[[alfabetu góticu]] pa traducir la [[Biblia de Ulfilas|Biblia]], convirtiera a munchos godos del [[paganismu xermánicu]] al [[arrianismu|cristianismu arrianu]]. Los godos siguieron estremaos en visigodos y ostrogodos mientres el sieglu V. Estos dos tribus tuvieron ente los pueblos xermánicos que topetaron col [[imperiu romanu]] tardíu mientres el [[periodu de les grandes migraciones]]. Les fuercies visigodes empobinaes por [[Alaricu I]] empecipiaron a partir del añu [[395]] una espedición escontra la península itálica qu'[[Saquéu de Roma (410)|escaló Roma]] nel [[410]]. L'emperador [[Honorio]] concedió a los visigodos la rexón d'[[Aquitania]], onde ganaron a los [[vándalos]], y conquistaron la mayor parte de la [[península ibérica]] pal añu 475. === Visigodos === Los hunos cayeron sobre los tervinxos, que'l so líder, firmemente paganu, [[Atanarico]], buscó abellugu nos montes. Mentanto, el rebelde tervingio [[Arrianismu|arriano]] [[Fritigerno]] dirixir al emperador romanu oriental, [[Valente]] en 376 con una porción del so pueblu y pidió-y que-y dexara asitiar se col so pueblu na vera meridional del [[Danubiu]]. Valente dexar, ya inclusive ayudó a los godos nel so encruz del ríu (probablemente na fortaleza de [[Silistra|Durostorum]]).{{sfn|Kulokowski|2006|p=130}} Los visigodos [[Saquéu de Roma (410)|escalaron Roma]] sol mandu d'[[Alarico]], ganaron [[Attila]] na [[batalla de los Campos Cataláunicos]] baxu [[Teodoricu I]] en 451, y fundaron un [[reinu visigodu]] en [[Aquitania]]. En 507, los visigodos fueron emburriaos a [[Hispania]] pol [[reinu francu]] dempués de la [[batalla de Vouillé]] en 507. [[Hispania]] taba en situación de caos tres la invasión de [[suevos]], [[alanos]] y [[vándalos]]. A finales del sieglu VI, los visigodos convirtiérense al cristianismu. Fueron conquistaos en 711 cuando los musulmanes ganaron al [[rey Rodrigo]] mientres la [[conquista musulmana de la península ibérica]], pero fundaron el [[reinu d'Asturies]] en 718 y empezaron a recuperar el control sol lideralgu del noble [[visigodu]] [[Pelayo d'Asturies]], que la so victoria na [[batalla de Cuadonga]] (h. 722) qu'empezó una meyora escontra'l sur de los reinos cristianos que, más tarde, llamaríase [[Reconquista]]. Esti reinu asturianu evolucionaría hasta convertise no que modernamente son [[España]] y [[Portugal]].<ref name="TheChristianStates">{{cita web |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/557573/Spain/70360/The-Christian-states-711-1035|títulu=Spain: The Christian states, 711–1035|apellíu2=|nome2=|website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publicación=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|apellíu1=|nome1= |fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}</ref> Estos godos se hispanizaron por completu, calteniendo pocu o nada de la so cultura orixinal, sacante polos nomes xermánicos, dalgunos de los cualos entá s'usen na España moderna. A finales del sieglu VI los godos asitiáronse como ''[[foederati]]'' en partes d'[[Asia Menor]]. Los sos descendientes, que formaron el reximientu d'élite ''[[Thema de los Optimates|Optimatoi]]'', entá vivíen ellí a principios del sieglu VIII. Taben en gran midida asimilaos, pero'l so orixe góticu entá yera bien conocíu: el cronista [[Teófanes el Confesor]] llamar ''Gothograeci'' ("godogriegos"). === Ostrogodos === Nel sieglu IV, el rei [[Greutungos|greutungo]] [[Hermanarico]] convertir nel líder góticu más poderosu, llegando a apoderar una vasta zona na [[estepa póntica]] que posiblemente s'estendía dende'l mar Bálticu hasta'l Negru llegando pel este hasta los [[monte Urales]].<ref name="Wolfram27">{{harvnb|Wolfram|1997|pp=26–28}}</ref> El dominiu de Hermanarico sobre les rutes comerciales del [[Ríu Don|Don]]-[[Volga]] faen que l'historiador Gottfried Schramm consideró'l so reinu como un antecedente del estáu que fundaron los [[viquingos]], la [[Rus de Kiev]].<ref>Gottfried Schramm, ''Altrusslands Anfang. Historische Schlüsse aus Namen, Wörtern und Texten zum 9. und 10. Jahrhundert'', Friburgu i. Br. 2002, p. 54.</ref> [[Cristóbal I. Beckwith]] suxer que tol emburrie hunu n'[[Europa]] y l'[[imperiu romanu]] foi un intentu de someter a godos independientes nel Oeste.<ref name="Beckwith331">{{harvnb|Beckwith|2009|pp=331–332}}</ref> Ye posible que l'ataque [[hunu]] respondiera a la espansión gótica escontra l'este.<ref name="Beckwith331" /><ref name="Beckwith81">{{harvnb|Beckwith|2009|pp=81–83}}</ref><ref name="Beckwith94">{{harvnb|Beckwith|2009|pp=94–100}}</ref> Hermanarico suicidóse, y los greutungos cayeron sol dominiu hunu. Baxu [[Teodomiro (ostrogodu)|Teodomiro]], los ostrogodos solmenar del poder hunu tres la [[batalla de Nedao]] en 454, y ganaron decisivamente a los hunos de nuevp baxu [[Valamir]] na [[batalla de Bassianae|Bassianae]] en 468. A pidimientu del emperador [[Zenón (emperador)|Zenón]], [[Teodoricu'l Grande]] entró no que güei ye Italia en 488. Asitió ellí al so pueblu, fundando'l [[reinu ostrogodu]] que eventualmente llogró'l control sobre tola [[península italiana]]. Los godos tuvieron de volao axuntaos so una sola corona a principios del sieglu VI so Teodoricu'l Grande, quien se convirtió en rexente del reinu visigodu dempués de la muerte d'[[Alaricu II]] na [[batalla de Vouillé]] em 507. Procopiu entendió que'l nome ''visigodu'' significaba "godu occidental" y ''ostrogodu'' "godu del esti" como godos occidental, reflexando la distribución xeográfica de los reinos góticos de la dómina. El [[reinu ostrogodu]] persistió hasta 553 baxu [[Teya]], cuando Italia, pocu dempués de la muerte de Teodoricu, volvió de volao a control bizantín na [[Guerra gótica (535-554)|guerra gótica]] qu'afaró y despobló la península.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=Sc6k5YCymvwC&pg=PA11&dq=gothic+war+million+casualties&hl=non&ei=YYn6TfKAAZHIswba-ZEN&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=15%2C000%2C000&f=false|títulu=The Human Drift |apellíu=London |nome=Jack |publicación=1st World Publishing|añu=2007|isbn=978-1-4218-3371-2 |páxina=11}}</ref> En 552, dempués de que'l so líder [[Totila]] morriera na [[batalla de Tagina]] (552), acabó toa resistencia ostrogoda efectiva, y el restu de los godos n'Italia fueron asimilaos polos [[lombardos]], otra tribu xermánica, qu'invadió Italia y fundó'l [[reinu lombardu]] nel añu 567. En 568, los lombardos acabaron con esti gobiernu imperial restauráu. Col fundimientu de los reinos, los godos sumieron de la historia, asimilando rápida y totalmente a la civilización romana. La caña que más tiempu perduró foi la de los [[godos de Crimea]], que perdieron la so independencia nel añu [[1475]] frente a los [[Turquía|turcos]], en tantu la so llingua, entá viva en parte del [[sieglu XVI]], nun paez escastase hasta'l [[sieglu XVIII]]. A finales del sieglu XVIII, entá se menta como esistentes na rexón les tribus gótiques que permanecíen nes tierres alredor del mar Negru, especialmente en [[Crimea]] - entós conocíos como los [[godos de Crimea]], y falaben el dialeutu [[góticu de Crimea]], faciendo d'ellos los postreros godos verdaderos. Créese que l'idioma falábase entá en 1945. Créese que fueron asimilaos polos [[tártaros de Crimea]]. Sicasí, pretendíase que los godos de Crimea sobrevivieren pa entemecese con colonos alemanes en Crimea mientres el [[Tercer Reich]], y que comunidaes xermanes en Crimea constituyeron pueblos nativos de la zona.{{ensin referencies}} == Cultura == === Sociedá === La evidencia arqueolóxica en campusantos visigodos amuesen que la estratificación social yera análoga a la del pueblu de [[Saba el Godu]]. La mayoría de la xente yeren [[llabradores]] comunes. Los probes yeren soterraos con ritos funerarios, a diferencia de los esclavos. Nun pueblu de 50 a 100 persones, había cuatro o cinco pareyes d'élite.<ref>{{cita web |url=http://mek.niif.hu/03400/03407/html/28.html |títulu=Visigothic Society |apellíu= |nome= |fecha= |website=Magyar Elektonikus Könyvtár |publicación= |fechaaccesu= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201061201/http://mek.niif.hu/03400/03407/html/28.html |fechaarchivu=2018-02-01 }}</ref> Nel este d'Europa, les cases inclúin residencies de suelu fundíu, otres habitaciones en superficie y establos. L'asentamientu más grande conocíu ta nel [[distritu de Criuleni]].<ref>{{cita llibru |títulu=The Goths in the fourth century|apellíu2=Matthews|nome2=John |fecha=1991 |publicación=Liverpool Univ. Press|isbn=978-0853234265|edition=Repr. |ubicación=Liverpool|ref=heather|apellíu1=Heather|nome1=Peter}}</ref> Los campusantos de Cherniajov presenten tanto [[cremación]] como [[inhumación]]; ente los postreros la cabeza ta al norte. Delles tumbes dexáronse vacía. Nes dotes funeraries de cutiu apaecen cerámica, peñes de güesu y ferramientes de fierro, pero escasamente armes.<ref>{{cita llibru |títulu=The Goths in the Fourth Century |fecha=10 de xineru de 1991 |publicación=Liverpool University Press|isbn=9780853234265|edition=1 |idioma=inglés}}</ref> Col establecimientu na provincia romana de Dacia, produzse un fondu cambéu na estructura económico y social de los godos. Nun principiu tratábase d'un pueblu [[nómada|seminómada]] onde tolos homes yeren llibres y teníen los mesmos derechos ante los sos caudiellos, siendo toos guerreros en potencia, pa depués pasar a ser una sociedá dedicada a l'actividá [[agricultura|agrícola]] y en menor escala [[ganadería|ganadera]]. Naz asina una fuercia de llabradores llibres que nun tienen d'engardir y otra casta que taba conformada por guerreros profesionales que s'apurríen de llenu a la preparación militar. Surde tamién una [[aristocracia]] que se dedica a atropar grandes riqueces llograes mayoritariamente del comerciu col Imperiu romanu. Esti cambéu social y económico de convertise nuna nación agrícola, trai a que les aspiraciones militares de los godos sían la conquista de tierres fértiles onde poder asitiase y desenvolver l'actividá mayoritaria. En tol territoriu conquistáu produzse esti poderosu fenómenu, pero s'amuesa una acentuación en contornes visigodes, pos llendaben col Imperiu, per un sitiu, y colos ostrogodos, pel otru, ente que estos postreros teníen la retaguardia desarimada ante invasiones hunes y d'otros grupos bárbaros. === Economía === [[Ficheru:De restitutione patriae - Niccolo Canussio.jpg|thumb|200px|right|''[[Edictum Theodorici regis]]''. 512.]] Cuando tuvieron los primeros contactos col Imperiu romanu, los godos dar al pillaje dientro de les sos tierres. Cuando s'instalaron en Dacia, dedicar a la estracción de recursos minerales que depués comercializaben colos romanos. Hai de solliñar que los godos absorbieron con facilidad innovaciones teunolóxiques, como'l [[estribu]], l'[[Arcu (arma)|arcu]], la [[equitación]] y nueves táctiques militares basaes principalmente na caballería armada con arcu y flecha. Con estes meyores y la riqueza llograda del comerciu colos romanos, los godos conviértense prontamente nuna gran potencia que s'atopa percima d'otros pueblos xermánicos. Esto fai que se tresformen nun problema pal Imperiu romanu. Esti desenvolvimientu económicu (y tamién el desenvolvimientu militar) produció esmolición dientro de les llendes imperiales, polo que Aureliano decidir a proclamar el ''Deus et dominus natus'', reconociendo asina a la nación goda asitiada en Dacia, nel añu [[270]]. D'esta forma, los romanos reconocíen a los godos como una nación amigo y vecino, a pesar de que les incursiones al otru llau del Danubiu prosiguíen ensin importar lo que s'axustara nos trataos. Col ''Deus et dominus natus'' intentóse pacificar a los godos, faciéndo-yos creer que yeren prestosos y necesarios pal Imperiu; como bien se sabe, los romanos siempres fueron bonos [[diplomacia|diplomáticos]]. L'arqueoloxía demuestra que los visigodos, a diferencia de los ostrogodos, fueron predominantemente granxeros. Cultivaben trigu, cebada, centenu, llinu. Tamién criaben gochos, aves de corral y cabres. Caballos y pollinos criábense como animales pa trabayar, y alimentábase-yos con segáu. Les oveyes criar pola so llana, de la que faíen ropa. L'arqueoloxía indica que yeren hábiles alfareros y ferreros. Cuando s'axustaben trataos de paz colos romanos, los godos esixíen llibre comerciu. Les importaciones de Roma incluyíen vinu, y aceite pa cocinar.<ref>{{cita web|títulu=The Visigoths' Peasant Economy|url=http://mek.niif.hu/03400/03407/html/27.html|website=Magyar Elektronikus Könyvtár|fechaaccesu=17 de setiembre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180715021631/http://mek.niif.hu/03400/03407/html/27.html|fechaarchivu=2018-07-15}}</ref> === Arte === [[Ficheru:Ostgoten-fibel.jpg|thumb|150px|left|Una [[fíbula]] ostrogoda en forma d'águila, añu 500, [[Muséu Nacional Xermanu]] de [[Núremberg]].]] [[Ficheru:CoronaRecesvinto01.JPG|thumb|150px|left|Corona del Rei Recesvinto (Toledo, España)]] Antes de la invasión de los hunos, la [[cultura de Cherniajov]] goda produció xoyería, vasíes y oxetos decorativos nun estilu bien influyíu polos artesanos griegos y romanos. Desenvolvieron un estilu [[polícromo]] d'orfebrería, usando alvioles pa encuallar [[xema (xoyería)|xemes]] nos sos oxetos d'oru. Esti estilu foi influyente nes zones xermániques occidentales hasta bien entrada la [[Edá Media]]. === Llingua === {{AP|Idioma góticu|Alfabetu góticu}} L'[[idioma góticu]] ye una de les [[llingües xermániques]] más tempranamente documentada, nel sieglu IV, faciendo d'él un idioma d'interés en [[llingüística comparada]]. Atopáronse escritos de lleendes populares de la [[Edá Media]] y, inclusive, dellos estudiosos atoparon evidencia de que se faló hasta'l [[sieglu XVI]], cuando s'escastó definitivamente, cola desparición del [[góticu de Crimea]]. L'[[idioma góticu]] ye una [[llingües xermániques|llingua xermánica]] estinguida, que, cola llingua de los [[burgundios]], [[vándalos]], [[hérulos]] y rugenos, constituyía'l [[llingües xermániques orientales|grupu xermánicu oriental]]. Del restu d'estes llingües nun se conoz más, si ye que se conoz daqué, que dellos nomes propios y dellos sustantivos, o pallabres tomaes emprestaes d'otros idiomes. El góticu conozse primariamente pol [[Codex Argenteus]], una traducción de la Biblia. Caltiénense fragmentos de la traducción de la [[Biblia]], efectuada por [[Ulfilas]], que convirtió y evanxelizó a los godos. Estos, asitiaos de primeres al norte del [[Danubiu]], fueron conducíos pol mentáu obispu nel añu [[348]] al otru llau del ríu, cerca de [[Nicópolis]], por que pudieren escapar de les persecuciones anticristianas decretaes por [[Atanarico]]. La obra de Ulfilas foi de gran importancia. Non yá yera gran conocedor de la so propia llingua, sinón tamién del [[llatín]] y [[idioma griegu|griegu]]. Ver na necesidá de treslladar los conceutos, los fechos culturales y los oxetos de la civilización grecorromana a una llingua alloñada de too ello, por cuenta de les carauterístiques culturales del pueblu que lu falaba y carente tamién, si sálvense les inscripciones [[runes|rúniques]] xermániques, de cualquier tradición lliteraria. Poro, Ulfilas tuvo que crear de primeres un [[alfabetu]] proveniente del griegu, pero con traces llatines y rúnicos, y solucionar de siguío los complicaos problemes rellacionaos cola [[semántica]]. Entá cola llimitación de tratase d'una llingua d'una sola persona y resultancia d'una traducción, ye la primera [[llingua xermánica]] documentada. Amás la llingua gótica tien ciertos trazos de caltenimientu ausente o en víes de desapaición n'otres llingües xermániques- qu'asitien a esti idioma históricu abondo cerca d'aquella astracción científica que constitúi'l xermánicu común. L'idioma taba en cayente a mediaos del sieglu VI, por cuenta de la victoria militar de los [[francos]], la eliminación de los godos n'Italia, y l'aislamientu xeográficu. N'España l'idioma perdió la so última función, probablemente yá en cayente, como idioma eclesiásticu cuando los visigodos convertir al catolicismu en 589.<ref name="Pohl119-21">{{cita llibru |títulu=Strategies of Distinction: Construction of Ethnic Communities, 300–800 (Transformation of the Roman World |nome=Walter |apellíu=Pohl|isbn=90-04-10846-7 |páxines=119–21}}.</ref> Agora ye un [[idioma estinguíu]]. [[Ficheru:Masłomęcz grave 01.jpg|thumb|250px|Reconstrucción d'una tumba gótica de [[Masłomęcz]] nel [[Muséu de Lublín]].]] === Relixón === {{VT|Cristianismu góticu}} Primeramente prauticaron el [[paganismu góticu]]. Gradualmente los godos convertir al [[cristianismu arrianu]] nel cursu del sieglu IV como resultáu de l'actividá misionera pol obispu góticu [[Ulfilas]], quien diseñó un alfabetu góticu pa traducir la [[Biblia gótica|biblia al góticu]]. Mientres la década de los [[años 370]], los conversos godos viéronse sometíos a la [[persecución gótica de cristianos]] poles autoridaes paganes que quedaben del pueblu [[tervingio]]. El [[reinu visigodu]] en [[Hispania]] convertir al catolicismu nel sieglu VII. Los [[ostrogodos]] y los sos restos, los [[godos de Crimea]], tuvieron íntimamente rellacionaos col [[Patriarcáu de Constantinopla]] dende'l sieglu V, ya incorporáronse dafechu sol [[Metropolitanato de Gotia]] dende'l sieglu IX. == Legáu == [[Ficheru:Don Pelayo.jpg|thumb|200px|N'España, el noble visigodu [[Pelayo d'Asturies]] quien fundó'l [[reinu d'Asturies]] y empezó la [[Reconquista]] na [[batalla de Cuadonga]], ye un héroe nacional a quien se considera'l primer monarca del país.]] Los mesmos ''gotlanders'' teníen tradiciones orales sobre una emigración masiva escontra'l sur d'Europa, documentada na [[Gutasaga]]. Si los fechos tán rellataos, sería un casu únicu d'una tradición narrada mientres más de mil años y que de fechu antecede a la mayor parte de les principales divisiones de la familia de llingües xermániques. La rellación de los godos con Suecia convertir nuna parte importante del nacionalismu sueco, y, hasta'l sieglu XIX, los suecos yeren consideraos davezu como descendientes direutos de los godos. Güei, los estudiosos suecos identifiquen esto como un [[movimientu cultural]] conocíu como [[goticismu]], qu'inclúi l'entusiasmu por toles coses del [[nórdicu antiguu]]. L'idioma y la cultura gótiques sumieron en gran midida na [[Edá Media]], anque la so influencia siguió en pequeñes formes en dellos estaos europeos occidentales. L'idioma sobrevivió como llingua doméstica na [[península ibérica]] (modernes [[España]] y [[Portugal]]) hasta'l sieglu VIII, y l'autor francu [[Walafrido Strabo]] escribió qu'entá se falaba nel baxu Danubiu y que'l góticu de Crimea falar en rexones montascoses aisllaes en Crimea a principios del sieglu IX. Términos que paecen góticos atopar en manuscritos tardíos (posteriores al sieglu IX) que pue que nun pertenezan al mesmu idioma. Nel sieglu XVI un pequeñu númberu de persones en [[Crimea]] podíen falar entá [[góticu de Crimea]].<ref>{{cita llibru |títulu=An Introduction to the Gothic Language |apellíu=Bennett |nome=William H|añu=1980 |páxina=27}} </ref> Na España moderna y medieval, créese que los visigodos yeren l'orixe de la [[nobleza española]] (compárese con [[Gobineau]] pa una idea similar pa los franceses). A principios del sieglu VII, la distinción étnica ente visigodos y hispanorromanos sumiera, pero la reconocencia d'un orixe godu, por casu, en llábanes, entá sobrevivíen ente la nobleza. L'aristocracia visigoda del sieglu VII ver a sigo mesma como portadora d'una consciencia gótica particular y como guardianes d'antigües tradiciones como los nomes xermánicos; probablemente estes tradiciones taben nel so conxuntu acutaes a la esfera familiar (los nobles hispanorromanos sirvíen a nobles visigodos yá nel sieglu V y les dos cañes de l'aristocracia española adoptara dafechu costumes similares dos sieglos más tarde).<ref name="Pohl 124-6">{{cita llibru |títulu=Strategies of Distinction: Construction of Ethnic Communities, 300–800 (Transformation of the Roman World) |nome=Walter |apellíu=Pohl|isbn=90-04-10846-7 |páxines=124–6}}.</ref> Les pretensiones español y suecu sobre l'orixe godu topetaron nel [[conceyu de Basilea]] en 1434. Ante de que los [[cardenal (catolicismu)|cardenales]] y les delegaciones pudieren implicase nun discutiniu teolóxicu, teníen que decidir cómo sentase mientres les sesiones. Les delegaciones de los países más destacaos argumentaben que teníen de sentase más cerca del [[Papa]], y tamién había apuestes sobre quién teníen que llograr les meyores sielles y quién tener les sos sielles sobre esteres. En dellos casos, comprometiéronse de manera que dalgunos tendríen media pata de siella nel cantu d'una estera. Nesti conflictu, [[Nicolaus Ragvaldi]], obispu de la [[diócesis de Växjö]], pretendió que los "suecos" yeren los descendientes de los grandes godos, y que'l pueblu de Västergötland (''Westrogothia'' en [[llatín]]) yeren los visigodos y la xente de Östergötland (''Ostrogothia'' en llatín) yeren los ostrogodos. La delegación española contestó que namái los godos ''folgazanes'' y ''pocu entamadores'' quedárense en "Suecia", ente que los godos ''heroicos'' abandonaren "Suecia", invadíu l'imperiu romano y asitiao n'España.<ref>[https://runeberg.org/samlaren/1896/0195.html Söderberg, Werner. (1896). "Nicolaus Ragvaldis tal i Basel 1434", en ''Samlaren'', pp. 187–95.]</ref> El [[gútnico]] entá se fala en Gotland y [[Fårö]]. Ellí hubo un dialeutu del nórdicu antiguu llamáu [[gútnico antiguu]]. === Nes sagues === * Según [[Hervarar saga ok Heiðreks]] (La Saga de Hervör y Heidrek), una [[saga llexendaria]] del sieglu XIII, [[Arheimar]] yera una capital de los godos. La saga afirma que s'atopaba a veres del [[Dniéper]]. * [[Hlöðskviða]] (La batalla de los godos y los hunos) === Antiguos qu'escribieron sobre los godos === * [[Ambrosio]]: El prólogu de ''De Spiritu Sancto'' (Sobre l'Espíritu Santu) fai una referencia de pasada a los títulos reales de Atanarico antes de 376.<ref>Ambrosio, ''De Spiritu Sancto'', llibru I, prefaciu, parágrafu 15</ref>{{ensin referencies}} Comentariu sobre san Lucas: "Chuni in Halanos, Halani in Gothos, Gothi in Taifalos et Sarmatas insurexerunt". * [[Amiano Marcelino]]: ''Res Gestae Libri XXXI.''<ref>[[Edward Gibbon]] xulga a Amiano "una guía creíble y fiable, quien compunxo la historia de la so propia dómina, ensin dexase llevar por prexuicios y pasiones que davezu afectaben a la mente d'un contemporaneu." (Gibbon, Edward, ''Torne and Fall of the Roman Empire'', capítulu 26.5). Pero él tamién condergó a Amiano por falta d'elegancia lliteraria: "La bocayona y vulgar pluma de Amiano describió les sos sangrientes figures con aburrible y desagradable exactitú." (Gibbon, capítulu 25.) [[Ernst Stein]] emponderó a Amiano como "el mayor xeniu lliterariu que'l mundu produxera ente Tácito y Dante" (Y. Stein, ''Geschichte des spätrömischen Reiches,'' Viena 1928).</ref> Escribió que la dominación de los [[hunu|hunos]] de los reinos godos en Escitia empezó nos años 370.<ref name="Marcellinus XXXI 2">"Sicasí, la grana y l'orixe de tola ruina y dellos desastres que la roxura de Marte amenaba... qu'atopáramos (les invasiones de los hunos)",{{citation |apellíu=Marcellinus |nome=Ammianus|títulu=Latin text and English translation|añu=1922|author2=tr. John Rolfe|volume=XXXI|chapter=2 |publicación=Loeb edition}}.</ref> * L'autor anónimu de la [[Historia Augusta]] escribió que los godos, xunto colos [[hérulos]] escalaron [[Heraclea Pontica]], [[Cícico]] y [[Bizanciu]]. Fueron ganaos pola [[armada romana]] pero consiguieron escapar al [[mar Exéu]], ente qu'escalaben les islles de [[Lemnos]] y [[Esciros]]. Na [[batalla de Termópilas (267)]] escalaron delles ciudaes del sur de Grecia ([[Acaya (provincia romana)|provincia de Acaya]]) incluyendo [[Atenes]], Corinto, [[Argos]], [[Olimpia]] y [[Esparta]]. Una milicia ateniense, liderada pol historiador [[Dexipo]], emburrió a los invasores escontra'l norte onde fueron interceptaos pol exércitu romanu empobináu por Galieno.<ref name="ReferenceA">''Scriptores Historiae Augustae'', ''Vita Gallienii'', 13.8</ref> Sicasí, grandes proporciones conócense como fraudulentas y la exactitú fáctica del restu ye daqué apostáu.<ref>Craig H. Caldwell: ''[http://www.dmut.net/en/107/107408.pdf Contesting late Roman Illyricum. Invasions and transformations in the Danubian-Balkan provinces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313032748/http://dmut.net/en/107/107408.pdf |fecha=2016-03-13 }}''. Una disertación presentada na Universidá de Pricenton na candidatura pal grau de doctor en filosofía. Cita: "La Vida de Probo como gran parte del restu de la Historia Augusta ye una fonte más fiable de la so audiencia del sieglu IV entós pa la so tema del sieglu III"; Robert J. Edgeworthl (1992): ''More Fiction in the "Epitome".'' Steiner. Cita: "Pa un sieglu que foi establecíu pa prestu xeneral, anque nun sía universal, que les biografíes de la Historia Augusta, especialmente dempués de Caracalla, son un texíu de ficción y fabricación puesta sobre una fina capa de fechu históricu"; esta perspeutiva empieza con [[Hermann Dessau]].</ref> De les segundes invasiones, la historia documenta qu'una enorme coalición formada por godos ([[greutungos]] y [[tervinxos]]), [[gépidos]] y [[bastanos]], lideraos de nuevu polos [[hérulos]], axuntaos na desaguada del ríu Tyras ([[Dniéster]]).<ref>La ''Historia Augusta'' menta escites, greutungos, tervinxos, gépidos, peucinos, celtes y hérulos. Zosimo menta escites, hérulos, peucinos y godos.</ref> Pretenden un númberu total de 2.000–6.000&nbsp;barcos y 325.000&nbsp;homes.<ref>''Scriptores Historiae Augustae'', ''Vita Divi Claudii'', 6.4</ref> Esta ye probablemente una gran desaxeración pero sigue siendo indicativa de la escala de la invasión. Dempués de fracasar nel so ataque de delles ciudaes nes mariñes del mar Negru occidental y el Danubiu ([[Constenţa]], [[Marcianopolis]]), ellos atacaron Bizanciu y [[Uskudar]]. Parte de la so flota naufragó, bien por cuenta de la inesperiencia gótica na navegación al traviés de les violentes corrientes de la Propóntide<ref>Zósimo, 1.42</ref> o por cuenta de que foi ganada pola armada romana. * [[Aurelio Víctor]]: Los ''Césares'', una historia dende [[Augustu]] hasta [[Constancio II]] * [[Casiodoro]]: una historia perdida de los godos usada por Jordanes * [[Claudiano]]: Poemes * [[Códigu Teodosiano]] * [[Epitome de Caesaribus]] * [[Eunapio]], historiador griegu del sieglu IV, describe la poderosa constitución de los godos de manera peyorativa: los sos cuerpos provocaron despreciu en tolos que los vieron, porque yeren demasiáu grandes y pesaes por que los sos pies llevar, y yeren apertaos na so cintura &ndash; como aquellos inseutos de los que fala [[Aristóteles]].<ref>{{harvnb|Moorhead|Stuttard|2010|p=56}}</ref> [[Eutropio]]: ''Breviariu'' * [[Eusebio]], un historiador qu'escribieron en griegu nel sieglu III, escribió qu'en 334, Constantín evacuó aproximao a 300.000 [[sármatas]] dende la oriella norte del Danubiu dempués d'una revuelta de los esclavos sármatas. Dende 335 hasta 336, Constantín, siguiendo cola so campaña nel Danubiu, ganó a munches tribus gótiques.<ref>{{citation |apellíu=Eusebius|títulu=Vita Constantini|chapter=IV.6}}</ref> * [[Filostorgio]]: historia de la ilesia griega * [[Gregorio de Nisa]] * [[Herman de Reichenau]], un eruditu del sieglu XI, escribe que los godos entraron nel mar Exéu y un grupu separáu escaló les islles exees llegando hasta [[Creta]], [[Rodes]] y [[Xipre]]. La flota probablemente escaló tamién [[Troya]] y [[Éfesu]], destruyendo'l [[templu d'Artumisa (Éfesu)|templu d'Artumisa]], una de les [[Siete maravíes del mundu antiguu]]. Mientres la so fuercia principal construyera obres d'asediu y tuvo cerca de tomar les ciudaes de [[Tesalónica]] y [[Casandrea]], retirar al interior de los Balcanes nes noticies de que l'emperador taba avanzando. Nel so camín, escalaron [[Dojran]] y [[Pelagonia]].<ref>{{citation |apellíu=Contractus |nome=Hermannus|títulu=Chronicon|authorlink=Hermannus Contractus}}, citando {{citation |apellíu=Cesarea |nome=Eusebio de|títulu=Vita Constantini|authorlink=Eusebio de Cesarea |páxina=263}}: "[[Macedon]]ia, [[Grecia|Graecia]], [[Ponto|Pontus]], [[Asia Menor|Asia]] et aliae provinciae depopulantur per Gothos".</ref> * [[Jerónimo]]: ''Crónica'' * [[Jordanes]], nel so [[Getica]], escrita a mediaos del sieglu VI, escribió que los godos qu'emigraron antes salieron de [[Scandza]] ([[Escandinavia]]) sol rei [[Berig]] en tres barcos. Un cargamentu asitióse cerca del [[Vístula]].<ref name="jordanes">{{cita web |url=http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html|títulu=The Origins and Deeds of the Goths|apellíu=Jordanes|authorlink=Jordanes|añu=1997|publicación=J. Vanderspoel, Department of Greek, Latin and Ancient History, University of Calgary|ubicación=Calgary|páxines=24–96|author2=[[Charles C. Mierow]], Translator|fechaaccesu=26 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060424044148/http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html|fechaarchivu=2006-04-24}}</ref> Treslladáronse entós a una zona a lo llargo de la mariña meridional del mar Bálticu que taba habitada polos [[rugios]], y espulsar.<ref name="Hoops452ff">{{citation|títulu=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|añu=2004|apellíu1=Beck|apellíu2=Geuenich|apellíu3=Hoops|apellíu4=Jankuhn|apellíu5=Steuer|nome1=Heinrich|nome2=Dieter|nome3=Johannes|nome4=Herbert|nome5=Heiko |páxines=452ff|edition=2nd |ubicación=Berlin |publicación=Walter de Gruyter |idioma=de|isbn=978-3-11-017733-6}}.</ref> * [[Xulianu l'Apóstata]] * [[Lactancio]]: ''Sobre la muerte de los persiguidores'' * [[Olimpiodoro de Tebas]] * ''[[Panegyrici Latini]]'' * [[Paulino de Milán]]: Vida del obispu Ambrosio de Milán * [[Paulo Orosio]] escribió que los godos fueron del mesmu tipu que los [[suiones]] (suecos), los vándalos, y les otres tribus escandinaves.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com/?id=aT0JAAAAQAAJ|títulu=The Anglo-Saxon Version, from the Historien Orosius |fecha=417 |publicación=Impresu por W. Bowyer y J. Nichols y vendíu por S. Baker|edition=Alfred the Great |ubicación=Londres|apellíu1=Orosius |fechaaccesu=28 de marzu de 2016}}</ref> * [[Pliniu'l Vieyu]] escribió que [[Piteo]], un esplorador que visitó'l norte d'Europa nel sieglu IV e.C., informó de que los Gutones, un pueblu de Germania, habitaba les mariñes d'un estuariu llamáu Mentonomon (el mar Bálticu).<ref>{{cita web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D37%3Achapter%3D11|títulu=Pliny the Elder, The Natural History |apellíu=Bostock |nome=John |fecha=|website= |publicación=|fechaaccesu=}}</ref> * [[Procopiu]], l'historiador bizantín del sieglu VI, describió a los godos como altos y roxos: Pos toos ellos tienen cuerpos blancos y pelo claro, y son altos y da gustu miralos polo bellos.<ref name="ProcopiusIII.II">Procopius. [[s:History of the Wars/Book III#II|History of the Wars. Book III. II]]</ref> * Señaló que los godos, gépidos y vándalos yeren física y culturalmente idénticos, suxiriendo un orixe común.<ref name="ProcopiusIII.II" /> * [[Sozomeno]] * [[Sinesio]]: ''De regno'' y ''De providentia''. L'obispu griegu del sieglu IV comparó a los godos con llobos ente oveyes, burllar d'ellos por llucir pieles y mentó la so llealtá a Roma: {{cita|Un home en pieles liderando guerreros que llucen la [[clámide]], intercambiando les sos pieles d'oveyes pola [[toga]] p'aldericar colos [[maxistraos romanos]] y quiciabes inclusive sentase xunto a un [[cónsul romanu]], mientres los homes respetuosos de la llei sentábense detrás. Depués esos mesmos homes, una vegada que s'alloñaron un pocu del senáu, poner de nuevu les sos pieles d'oveya, y cuando ellos axuntábense de nuevu colos sos colegues, burllar de la toga, diciendo que nun podíen cómodamente desenvainar les sos espaes.{{sfn|Cameron|Long|Sherry|2013|p=99}}.}} * [[Tácito]] escribió que los godos y los vecinos [[rugios]] y [[lemovios]] llevaben escudos redondos y espaes curties.<ref name=":0">{{cita llibru |títulu=The Works of Tacitus: The Oxford Translation, Revised, with Notes, Volume II |apellíu=Tácito |nome=Cornelio |fecha=14 de payares de 2008 |publicación=BiblioLife|isbn=9780559473357 |idioma=inglés}}</ref> Sicasí, los godos que más tarde llucharíen o s'aliaríen colos hunos, y quien llucharon por y contra Roma, pue que nun fueren el mesmu pueblu que Tácito describe.<ref>{{cita web |url=http://www.ancient.eu/Goths/|títulu=The Goths|fechaaccesu=9 de setiembre de 2016}}</ref> * [[Temistio]]: ''Discursos'' * [[Teodoreto de Ciro]] * Según [[Zósimo]], Dexipo tuvo una importante victoria cerca de Nesos ([[ríu Mesta]]), na llende ente la [[Macedonia (provincia romana)|provincia romana de Macedonia]] y [[Tracia]], la caballería dálmata del exércitu romanu ganara una reputación como bonos guerreros. Les baxes bárbares calcular en 3.000 homes. Escribe sobre la [[batalla de Naisso]] por un exércitu romanu lideráu por Claudio avanzando dende'l norte. La batalla lo más probable ye que tuviera llugar en 269, y tuvo una disputa feroz. Amplios númberos de dambos llaos resultaron muertos pero, nel momentu críticu, los romanos engañaron a los godos nuna emboscada pretendiendo fuxir. Alredor de 50.000&nbsp;godos fueron supuestamente muertos o fechos cautivos y la so base en [[Tesalónica]] destruyida.<ref name="Zosimus">Zósimo, 1.43</ref> == Ver tamién == * [[Pueblos xermánicos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{refbegin|2}} * Andersson, Thorsten (1996), "Göter, goter, gutar" (in Swedish), Namn och Bygd (Uppsala) 84: 5–21. * Bell-Fialkoff, Andrew, Editor (2000), The Role of Migration in the History of the Eurasian Steppe: Sedentary Civilization vs. "Barbarian" and Nomad, New York: St. Martin's Press, ISBN 0-312-21207-0 * Bradley, Henry (1888), The Goths: from the Earliest Times to the End of the Gothic Dominion in Spain, London: T. Fisher Unwin, ISBN 1-4179-7084-7 Downloadable Google Books. * Dabrowski, J. (1989) Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete. Die Bronzezeit im Ostseegebiet. * Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986. Ed Ambrosiani, B. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm. * Oxenstierna, Graf Y.C.: Die Urheimat der Goten. Leipzig, Mannus-Buecherei 73, 1945 (reprinted in 1948). * Heather, Peter: The Goths (Blackwell, 1996) * Hermodsson, Lars: Goterna — ett krigafolk och dess bibel, Stockholm, Atlantis, 1993. * Jacobsen, Torsten Cumberland, The Gothic War: Rome's final conflict in the West. Yardley: Westholme, 2009. x, 371 p. * Kaliff, Anders, ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD'', gaceta Opia (''Occasional Papers in Archaeology''), n° 26, Universidá de Uppsala, 2001 * Jūratė Statkutė de Rosales Balts and Goths : the missing link in European history, translation by Danutė Rosales ; supervised and corrected by Ed Tarvyd. Lemont, Ill. : Vydūnas Youth Fund, 2004. * Kulikowski, Michael (2007), Rome's Gothic Wars. From the third century to Alaric, Key conflicts of classical antiquity, [[Cambridge University Press]], ISBN 0-521-84633-1 {{refend|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|preposición=sobre'l}} {{Tradubot|Pueblo godo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Godos|Godos]] [[Categoría:Pueblos xermánicos]] [[Categoría:Etnies d'Europa]] [[Categoría:Edá del Fierro n'Europa]] [[Categoría:Grandes invasiones]] [[Categoría:Historia de Polonia]] [[Categoría:Historia d'Ucraína]] [[Categoría:Historia de Bulgaria]] [[Categoría:Historia de Rumanía]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 7kgtfhyydqxbl5fmrju976asaxshnnu 0 138172 4496481 4468736 2026-05-26T07:15:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496481 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Subtraction01.svg|thumbnail|«5 – 2 = 3» (verbalmente, «cinco menos dos ye igual a trés»).]] [[Ficheru:Vertical_subtraction_example.svg|right|thumb|180px|Un problema d'exemplu]] [[Ficheru:Subtraction chart.png|thumb|180px|Sustracción de númberos 0-10. Llinia etiqueta = minuendu. exa X = sustraendo. exa Y = diferencia..]] [[Ficheru:Shop placard showing 20% reduction.JPG|thumb|Cartelu esterior de tienda en Burdeos espublizando sustracciones del 20% del preciu d'un segundu arume]] La ''resta'' o la '''sustracción''' ye una [[aritmética|operación d'aritmética]] que se representa col [[signu menos|signu (–)]], representa la operación d'eliminación d'oxetos d'una coleición. Por casu, na imaxe de la derecha, hai 5-2 mazanes—significando 5 mazanes con 2 quitaes, colo cual hai un total de 3 mazanes. Poro, 5 – 2 = 3. Amás de cuntar frutes, la sustracción tamién puede representar combinación otres magnitúes físicu y astractu usando distintos tipos d'oxetos: [[númberos negativos]], [[fracción|fracciones]], númberos irracionales, [[vector]]es, decimales, funciones, matrices y más. La sustracción sigue dellos patrones importantes. Ye [[conmutatividad|anticonmutativa]], lo que significa que'l cambéu de la orde camuda'l signu de la respuesta. Nun ye [[Asociatividad (álxebra)|asociativa]], lo que significa que cuando se resten más de dos númberos, importa del orde nel que se realiza restar. Restar a [[0 (númberu)|0]] nun camuda un númberu. La sustracción tamién obedez a regles predecibles relatives a les operaciones rellacionaes, tales como l'[[Suma|adición]] y la [[multiplicación]]. Toes estes regles pueden probase, a partir de la sustracción de númberos enteros y xeneralizales por aciu los [[númberos reales]] y más allá. Les [[Operación binaria|operaciones binaries]] xenerales que siguen estos patrones estudiar nel [[álxebra astracta]]. Realizar sustracciones ye una de les xeres numbériques más simples. La sustracción de númberos bien pequeños ye accesible pa los neños pequeños. Na [[educación primaria]], los estudiantes enséñase-yos a restar númberos nel sistema decimal, empezando con un solu díxitu y progresivamente encetando problemes más difíciles. Les ayudes mecániques van dende l'antiguu [[ábaco]] a l'[[ordenador]] moderna. == Resta básica: númberos enteros == [[Ficheru:Line Segment jaredwf.svg|left|]] Imaxine un [[segmentu|segmentu de recta]] de [[llargor]] ''b'' col estremu esquierdu etiquetáu a y l'estremu derechu etiquetáu ''c''. Partiendo d'a, tómase b posiciones a la derecha pa llegar a c. Esti movimientu escontra la derecha modélase matemáticamente por aciu l'[[suma|adición]]: :''a'' + ''b'' = ''c''. De ''c'', tómense ''b'' posiciones a la izquierda pa volver a ''a''. Esti movimientu a la izquierda modélase por sustracción: :''c'' − ''b'' = ''a''. [[Ficheru:Subtraction line segment.svg|left]] Agora, un segmentu de la llinia marcada colos númberos [[Unu|1]], [[Dos|2]] y [[Trés|3]]. Dende la posición 3, nun se toma nengún pasu escontra la esquierda pa permanecer nel 3, polo que 3&nbsp;&minus;&nbsp;0 = 3. Precísense 2 pasos a la izquierda pa llegar a la posición 1, polo que 3&nbsp;&minus;&nbsp;2 = 1. Esta imaxe ye desaparente pa describir lo qu'asocedería dempués de pasar 3 pasos a la izquierda de la posición 3. Pa representar dicha operación, la llinia tien d'estendese. Pa restar [[númberos naturales]] arbitrarios, unu empieza con una llinia que contién cada númberu natural (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, ...). Del 3, tómase 3 pasos a la izquierda pa llegar a 0, polo que 3 - 3 = 0. Pero 3&nbsp;&minus;&nbsp;4 inda ye inválidu, yá que una vegada más sale de la llinia. Los númberos naturales nun son un contestu útil para restar. La solución ye considerar la [[llinia numbérica]] [[númberu enteru|entera]] (..., &minus;3, &minus;2, &minus;1, 0, 1, 2, 3, ...). Del 3, tómase 4 pasos a la izquierda pa llegar a &minus;1: :3&nbsp;&minus;&nbsp;4 = &minus;1. == Resta como adición == Hai dellos casos onde resta como una [[Operación (matemátiques)|operación]] separada vuélvese problemática. Por casu, 3 - (-2) (esto ye, restar -2 de 3) nun ye darréu resalva dende un puntu de vista del [[númberu natural]] o una vista de llinia de númberos, porque nun ta claro de momentu lo que significa mover -2 pasos a la izquierda o pa quitar -2 mazanes. Una solución ye ver a restar como la suma de númberos con signu. Un signu menos extra a cencielles denota [[Opuestu|inversión aditiva]]. Entós tenemos 3 - (-2) = 3 + 2 = 5. Esto tamién ayuda a caltener l'[[Aniellu (matemática)|aniellu]] de los enteros "simple" al evitar la introducción de "nuevos" operadores como lu resta. Polo xeneral un aniellu solo tien dos operaciones definíes nel mesmu; nel casu de los númberos enteros, éstos son la suma y la multiplicación. Un aniellu yá tien el conceutu d'inversiones aditivas, pero nun tien nenguna noción d'una operación de sustracción separada, asina que l'usu de la suma como la resta roblada déxanos aplicar los axomes d'aniellu pa restar ensin necesidá de demostrar nada. == Algoritmu de restar == Hai dellos algoritmos pa restar, y difieren nel so idoneidad pa diverses aplicaciones. Pal cálculu a mano, afáense un númberu de métodos; por casu, al faer el cambéu, nun se realiza restar real, sinón más bien sigue xubiendo'l cambéu de cuentes. Pa cálculu en máquina, prefierse'l [[métodu de complementos]], polo que la resta sustituyir por una adición nuna aritmética modular. === La enseñanza de restar nes escueles === Los métodos utilizaos pa enseñar restar pa la [[escuela primaria]] varien de país en país, y dientro d'un país, tán de moda distintes métodos en distintos momentos. Delles escueles europees empleguen un métodu de sustracción llamáu métodu austriacu, tamién conocíu como'l métodu d'amiestes. Nesti métodu, nun hai préstamu. Sicasí, esisten muletes (marques p'ayudar a la memoria), que varien d'alcuerdu al país.<ref>Klapper 1916, p. 177-.</ref><ref name="Smith1913">{{cita llibru|autor=David Eugene Smith|títulu=The Teaching of Arithmetic|url=https://books.google.com/books?id=A7NJAAAAIAAJ&pg=PA77|añu=1913|editorial=Ginn|páxines=77–|idioma=inglés}}</ref> Esti métodu dixebra la sustracción como un procesu de sustracciones d'un díxitu por valor de posición. A partir d'un díxitu menos significativu, una sustracción de sustraendo: : ''s''<sub>''j''</sub> ''s''<sub>''j''&minus;1</sub> ... ''s''<sub>1</sub> dende'l minuendu : ''m''<sub>''k''</sub> ''m''<sub>''k''&minus;1</sub> ... ''m''<sub>1</sub>, onde cada ''s''<sub>''i''</sub> y ''m''<sub>''i''</sub> ye un díxitu, dando en escribir embaxo ''m''<sub>1</sub>&nbsp;&minus;&nbsp;''s''<sub>1</sub>, ''m''<sub>2</sub>&nbsp;&minus;&nbsp;''s''<sub>2</sub>, y asina socesivamente, siempres y cuando ''s''<sub>''i''</sub> nun entepase ''m''<sub>''i''</sub>. En casu contrariu, ''m''<sub>''i''</sub> amontar en 10 y dellos otros díxitos modificar pa correxir d'esti aumentu. El métodu americanu correxir intentando menguar el díxitu minuendu ''m''<sub>''i''+1</sub> por unu (o siguir el préstamu escontra la esquierda hasta que nun sía un díxitu distintu de cero dende'l qu'empresta). El métodu européu corrixe amontáu'l díxitu sustraendo ''s''<sub>''i''+1</sub> por unu. '''Exemplu:''' 704&nbsp;&minus;&nbsp;512. {{ecuación| <math> \begin{array}{rrrr} & \color{Red}-1 \\ & C & D & O \\ & 7 & 0 & 4 \\ & 5 & 1 & 2 \\ \hline & 1 & 9 & 2 \\ \end{array} \begin{array}{l} { \color{Red}\longleftarrow \rm acarreto }\\ \\ \longleftarrow \; \rm Minuendu\\ \longleftarrow \; \rm Sustraendo\\ \longleftarrow \rm{Resta \; o \; Diferencia}\\ \end{array} </math>}} El minuendu ye 704, el sustraendo ye 512. Los díxitos del minuendu son ''m''<sub>3</sub> = 7, ''m''<sub>2</sub> = 0 y ''m''<sub>1</sub> = 4. Los díxitos sustraendo son ''s''<sub>3</sub> = 5, ''s''<sub>2</sub> = 1 y ''s''<sub>1</sub> = 2. Empezando nel llugar de les unidaes, 4 ye non menos de 2 polo que s'escribe 2 la diferencia nel llugar de la resultancia. Nel llugar de les decenes, 0 ye menor que 1, polo que'l 0 amontar en 10, y la diferencia con 1, que ye 9, escribir en llugar de les decenes. El métodu americanu corrixe l'aumentu de diez amenorgando'l díxitu nel llugar de la centena del minuendu n'unu. Esto ye, el 7 ta tacháu y sustitúyese por un 6. Entós, restar procede nel llugar de les centenes, onde 6 nun ye inferior a 5, lo que la diferencia amenorgar nel llugar de la resultancia de cien. Agora terminemos, la resultancia ye 192. El métodu austriacu nun amenorga la 7 a 6. Más bien aumenta'l díxitu de les centenes del sustraendo n'unu. Faise una pequeña marca cerca o per debaxo d'esta cifra (dependiendo de la escuela). De siguío, restar procede por preguntar qué númberu cuando aumenta en 1, y 5, añader a la mesma, fai 7. La respuesta ye 1, y anótase la resultancia nel llugar de les centenes. Hai una sotileza adicional en que l'estudiante siempres emplega una tabla de sustracción mental nel métodu americanu. Munches vegaes, el métodu austriacu afala al estudiante a usar mentalmente la tabla de sumar a la inversa. Nel exemplu anterior, en llugar de la adición de 1 a 5, consiguiendo 6, y resta esti dende'l 7, l'estudiante pídese-y que considere qué númberu, cuando aumenta en 1, y 5, añader al mesmu, faciendo 7. === Resta cola mano === ==== Métodu austriacu ==== Exemplu: <gallery> Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 1.JPG|1 + … = 3 Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 2.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 3.JPG|9 + … = 5<br>¡La suma riquida (5) ye demasiáu pequeña! Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 4.JPG|Poro, añadimos 10 a la mesma y ponemos un 1 sol siguiente llugar más altu nel sustraendo. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 5.JPG|9 + … = 15<br>Agora podemos ver la diferencia como antes. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 6.JPG|(4 + 1) + … = 7 Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 7.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 8.JPG|escribe la diferencia total. </gallery> ==== Sustracción d'esquierda a derecha ==== Exemplu: <gallery> Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 1.JPG|7 − 4 = 3<br>Esta resultancia solo dibúxase con llapiceru equí. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 2.JPG|Por cuenta de que el siguiente díxitu del minuendu ye menor que'l sustraendo, réstase unu del nuesu con llapiceru-en-númberu y mentalmente añader diez a la siguiente. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 3.JPG|15 − 9 = 6 Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 4.JPG|Por cuenta de que el siguiente díxitu del minuendu nun ye menor que'l sustraendo, caltiénse esti númberu. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 5.JPG|3 − 1 = 2 </gallery> ==== Métodu americanu ==== Nesti métodu, cada díxitu del sustraendo sustraer del díxitu percima d'él empezando de derecha a esquierda. Si'l númberu cimeru ye demasiáu pequeñu pa restar el númberu inferior del mesmu, sumir 10 al mesmu; esti 10 ye 'emprestáu' dende'l díxitu cimeru escontra la esquierda, lo que se resta 1 de. Depués pásase a restar el siguiente díxitu y el préstamu como sía necesariu, hasta que se restara cada díxitu. Exemplu: <gallery> Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 1.JPG|3 − 1 = … Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 2.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 3.JPG|5 − 9 = …<br>¡El minuendu (5) ye demasiáu pequeñu! Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 4.JPG|Poro, sumir 10 al mesmu. El 10 ye 'emprestáu' del díxitu de la esquierda, que baxa en 1. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 5.JPG|15 − 9 = …<br>Agora restar funciona, y escribimos la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 6.JPG|6 − 4 = … Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 7.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 8.JPG|La diferencia total. </gallery> ==== Primeru comerciu ==== Una variante del métodu americanu, onde tolos préstamos realícense primero que toa resta.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Trade First</ref> Exemplu: <gallery> Ficheru:Trade First Subtraction Step 1.JPG|1 − 3 = nun ye posible.<br>Añadimos un 10 al 1. Por cuenta de que el 10 ye "emprestáu" dende'l 5 cercanu, el 5 baxar en 1. Ficheru:Trade First Subtraction Step 2.JPG|4 − 9 = nun ye posible.<br>Asina se procede como nel pasu 1. Ficheru:Trade First Subtraction Step 3.JPG|Trabayando de derecha a esquierda:<br>11 − 3 = 8 Ficheru:Trade First Subtraction Step 4.JPG|14 − 9 = 5 Ficheru:Trade First Subtraction Step 5.JPG|6 − 4 = 2 </gallery> ==== Diferencies parciales ==== El métodu de les diferencies parciales estremar d'otros métodos de sustracción verticales porque nengún préstamu o o acarretu realízase. Nel so llugar, úsense unos llugares más o signos de menos en función de si'l minuendu ye mayor o menor que'l sustraendo. La suma de les diferencies parciales ye la diferencia total.<ref>[http://ouronlineschools.org/Schools/NC/Demoschool/4thGrade/Math/PartialDifferences.htm Resta de Diferencies Parciales (n'inglés) ]; [https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction Les munches maneres de l'aritmética en Matemátiques diaries UCSMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Sustracción: Diferencies parciales</ref> Exemplu: <gallery> Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 1.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>700 − 400 = 300<br>Por cuenta de que el minuendu ye mayor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de más. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 2.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>90 − 50 = 40<br>Por cuenta de que el minuendu ye menor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de menos. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 3.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>3 − 1 = 2<br>Por cuenta de que el minuendu ye mayor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de más. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 4.JPG|+ 300 − 40 + 2 = 262 </gallery> ==== Métodos non verticales ==== ===== Cuntando para enriba ===== En llugar d'atopar estrema díxitu per díxitu, puede cuntar los númberos ente'l sustraendo y el minuendu.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Counting Up</ref> Exemplu: 1234 − 567 = pue ser atopada nos siguientes pasos: * 567&nbsp;+&nbsp;'''3'''&nbsp;=&nbsp;570 * 570&nbsp;+&nbsp;'''30'''&nbsp;=&nbsp;600 * 600&nbsp;+&nbsp;'''400'''&nbsp;=&nbsp;1000 * 1000&nbsp;+&nbsp;'''234'''&nbsp;=&nbsp;1234 Súmase'l valor de cada pasu pa llograr la diferencia total: 3&nbsp;+&nbsp;30&nbsp;+&nbsp;400&nbsp;+&nbsp;234&nbsp;=&nbsp;667. ==== Rompiendo restar ==== Otru métodu que ye útil pal cálculu mental ye estremar restar en pequeños pasos.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Left to Right Subtraction</ref> Exemplu: 1234&nbsp;−&nbsp;567&nbsp;= puede ser resuelta de la siguiente manera: * 1234&nbsp;−&nbsp;'''500'''&nbsp;=&nbsp;734 * 734&nbsp;−&nbsp;'''60'''&nbsp;=&nbsp;674 * 674&nbsp;−&nbsp;'''7'''&nbsp;=&nbsp;667 ===== Igual camudo ===== El mesmu métodu de cambéu basar nel fechu de que sumar o restar el mesmu númberu del minuendu y sustraendo nun camuda la respuesta. Añadir la cantidá necesaria pa llograr ceros nel sustraendo. Exemplu: «1234&nbsp;−&nbsp;567&nbsp;=» puede ser resuelta de la siguiente manera: *1234&nbsp;−&nbsp;567 = 1237&nbsp;−&nbsp;570 = 1267&nbsp;−&nbsp;600 = 667 == Unidaes de midida == Al restar dos númberos con unidaes de midida, tales como kilogramos o llibres, tienen de tener la mesma unidá. Na mayoría de casos, la diferencia va tener la mesma unidá que los númberos orixinales. Una esceición ye cuando se resten dos númberos con [[porcentaxe]] como unidá. Nesti casu, la diferencia va tener [[puntu porcentual|puntos porcentuales]] como unidá; la diferencia ye que los porcentaxes tienen de ser positivos, ente que los puntos porcentuales pueden ser negativos. == Ver tamién == *[[Aritmética]] *[[Númberu negativu]] *[[Diferencia de conxuntos]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{springer|títulu=Subtraction|id=p/s091050}} * Printable Worksheets: [http://www.math-drills.com/subtraction.shtml Subtraction Worksheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119024904/http://www.math-drills.com/subtraction.shtml |date=2012-11-19 }}, {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=One Digit Subtraction |2=http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1214&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 |date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1202&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 Two Digit Subtraction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702133731/http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1202&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 |date=2020-07-02 }}, y [http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php? ChapterID=1273&CurriculumID=3&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 Four Digit Subtraction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530054941/http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php |date=2018-05-30 }} (n'inglés) * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Arithmetic/SubtractionGame.shtml Subtraction Game] en [[Cut-the-Knot|cut-the-knot]] (n'inglés) * [http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/pages.htm#Subtraction1 Escoyíu de Abacus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416010325/http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/pages.htm#Subtraction1 |date=2009-04-16 }} escoyíu de [http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/ Abacus y el Misteriu del Bead] (n'inglés) {{traducíu ref|en|Subtraction|oldid=616003899|trad=total}} {{Control d'autoridaes}}{{Tradubot|Resta}} [[Categoría:Álxebra]] [[Categoría:Operaciones básiques de l'aritmética]] dnjoo6wx0mu3aj2nfr5rvovhlbaiv3o 0 138415 4496349 4489603 2026-05-26T04:56:46Z Surajr7 105741 4496349 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Iglesia de San Juan el Real, Calatayud, España, 2017-01-08, DD 19-21 HDR.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Ilesia de San Xuan el Real (Calatayud)|ilesia de San Xuan el Real]], [[Calatayud]], España.]] [[Ficheru:Tudela de Duero iglesia Asuncion retablo salomonico crucifijo ni.jpg|thumb|Retablos na [[ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tudela de Duero)]], con talles de [[Gregorio Fernández]].]] [[Ficheru:Burgos - San Esteban, interior 14.JPG|thumb|Retablos nel [[Muséu del Retablu]] instaláu na [[ilesia de San Esteban (Burgos)]]. La disposición del retablu mayor ye la convencional; non asina les d'otros retablos exhibíos, qu'aprovechen los espacios disponibles. Pa la so función llitúrxica, los retablos habíen d'asitiase tres un altar, fora l'altar mayor o'l d'una capiya llateral.]] [[Ficheru:Retables galerie nationale Budapest.jpg|thumb|Retablos húngaros de los sieglos XV y XVI nel [[Muséu de Belles Artes de Budapest]].]] [[Ficheru:España, València - Museo de Bellas Artes San Pío V - " retablos ".jpg|thumb|Retablos españoles de la mesma dómina nel [[Muséu de Belles Artes de Valencia]].]] [[Ficheru:Templo de Santa Rosa de Lima (de las Rosas) en Morelia, Michoacán (6011826833).jpg|thumb|Retablu mayor y llaterales na ilesia de Santa Rosa de Lima ("Las Rosas") en [[Morelia]].<ref>[http://www.lahuesuda.com/html/contenido.php?id=268 ''Templu de Santa Rosa de Lima en Morelia''].</ref>]] [[Ficheru:Retablo4-Patron.jpeg|thumb|[[Retablu ayacuchano]], una forma d'[[arte popular]].]] El '''retablu'''<ref>{{DALLA|retablu}}</ref> ye la estructura [[arquiteutónica]], [[pictórica]] y [[escultórica]] que s'asitia detrás del [[Altar (relixón)|altar]] nes [[Ilesia (edificiu)|ilesies]] [[católica|católiques]] de [[ritu llatín]], nes [[ilesies orientales]] (en [[Ilesies católiques orientales|comunión con Roma]] o [[Ilesia ortodoxa|non]]) nun hai una función asemeyada, dada la presencia del [[iconostasiu]], y nes [[protestante]]s suel optase por una gran amenorgamientu de la decoración). La pallabra provién de la espresión llatina ''retro tabula'' ("tres l'altar").<ref>Según el DRAE: ''Del b. lat. retaulus, y esti del lat. retro, detrás, y tabŭla, tabla''. Les fontes discrepen sobre la identificación de tal "tabla" coles del propiu retablu o cola mesa del altar: ''The Spanish word retablu was derived from the Latin term retro tabula for "behind the altar" (retro for back and tabula for board, tablet; the Latin tabulum means table)'' (Art and Faith in Mexico: The Nineteenth Century Retablu Tradition). ''From the low Latin retaulus (retro-tabula), something "behind the table" or altar.'' (The Art and Architecture of the Texas Missions - Páxina 218). ''Deriva del llatín vulgar, retaulus (Llatín: retro tabula, lliteralmente, detrás de la mesa)'' (Los retablos del sieglu XVIII nel sur d'España, Portugal y Méxicu - Páxina 15). ''...ponse esti tableru tras del altar, d'ende'l so nome: retro tábula'' (Manual d'arte cristiano... - Páxina 317)</ref> Pa designar el mesmu términu emplégase tamién la espresión "'''pieza d'altar'''" (más propia de la llingua inglesa –'''''altarpiece'''''–, onde s'estrema '''''retable''''' de '''''reredos''''')<ref>En llingua inglesa establezse una diferencia ente dos tipología de ''altarpieces'', la denominada ''reredos'' y la denominada ''retable''. Nicolas Pioch, [http://www.ibiblio.org/wm/paint/glo/altarpiece/ Webmuseum], 14 Oct 2002: ''Altarpieces estrema into two main types: the reredos, which rises from ground level behind the altar, and the retable, which stands either on the back of the altar itself or on a pedestal behind it. Many altars have both.'' * La etimoloxía de "reredos" provién del anglo-normandu o del francés antiguu ''areredos'', y este de ''arere'' (detrás -del llatín ''ad retro''-) y ''dos'' (llombu -del llatín ''dorsum''-). ''Dictionary of the English Language'', 2000, Houghton Mifflin Company; ''Collins English Dictionary'', HarperCollins Publishers, 1991 ([http://www.thefreedictionary.com/reredos The free dictionary]). * ''The foreign "retable" is, therefore, what should in English be called a "reredos" (q.v.), though that is not in modern usage a movable feature.'' [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]* ''REREDOS (Anglu-Fr. areredos, from arere, behind, and dos, back), an ornamental screen of stone or wood built up, or forming a facing to the wall behind an altar in a church. Reredoses are frequently decorated with representations of the Passion, niches containing statues of saints, and the like. In England these were for the most part destroyed at the Reformation or by the Puritans later; a few medieval examples, however, survive, e.g. at Christchurch, Hants. In some large cathedrals e.g. Winchester, Durham, St Albans, the reredos is a mass of splendid tabernacle work, reaching nearly to the groining. In small churches the reredos is usually replaced by a hanging or parament behind the altar, known as a dossal or dorsal. (See also Altar.) For the legality of images on reredoses in the Church of England, see Image. The use of the word reredos for the iron or brick back of an open fire-place is all but obsolete.''</ref> o la italiana '''''pala d'altare''''' (o '''''ancóna''''').<ref> * Giovanni Gheradini [https://books.google.es/books?id=btU9AAAAYAAJ&pg=PA646&dq=anc%C3%B3na+pala&hl=es&sa=X&ei=1HdtUYfGGc6P7AbilIHgCQ&ved=0CEgQ6AEwBA#v=onepage&q=anc%C3%B3na%20pala&f=false ''Voci y maniere di dire italiane additate a'futuri vocabolaristi''], Bianchi y comp., 1838, vol. 1, pg. 646: ''ANCÓNA. Sust. f. Tavola dipinta, quadro... deriva dil greco Eicon''... [esto ye, de εἰκών -''eikon'', [[imaxe]], [[iconu]]-]... ''[[Leon Battista Alberti|Alberti]], il qual diz qui per "Ancona" si intende "Tavola o Quadro grande di altare". Ma, oltreche gli artisti in tal signif. speciale usano la voce "Pala"...'' * ''Architettura'', 1963, pg. 117: ''... al gotico, che adotta quindi la Pala o Ancóna, sotto la partitura del trittico y più frequentemente del polittico.''</ref> == Introducción == Col nome de '''retablu mayor''' desígnase particularmente al que preside'l [[altar mayor]] d'una ilesia; yá que les ilesies pueden tener otros retablos asitiaos tres los altares de caúna de les [[capiya|capiyes]]. El términu "[[tabla (pintura)|tabla]]" fai referencia al soporte de les pintures (que tamién puede ser el [[llenzu]]), y la so multiplicidá indicar colos términos [[dípticu]], [[trípticu]] o [[polípticu]] (disposición que tamién pueden tener [[arte cristiano|obres devocionales]] de menor formatu non destinaes a un altar, como ''[[El xardín de les delicies]]''). <center> <gallery> Archivu:El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|''El xardín de les delicies'', d'[[El Bosco]] (abiertu), ca. 1480-1490. Archivu:Hieronymus Bosch - The Garden of Earthly Delights - The exterior (shutters).jpg|Ídem (zarráu). </gallery> </center> Los retablos realizáronse con tou tipu de materiales (toa clase de [[madera|maderes]], toa clase de [[Escultura#Piedra|piedres]], toa clase de [[metal]]es, [[esmalte]], [[terracota]], [[estuco]], etc.) y pueden ser escultóricos (en distintos graos de [[Relieve (arte)|relieves]] o con figures de [[bultu redondu]]), o bien pictóricos; ye tamién bien frecuente que sían mistos, combinando pintures y talles. Dende finales del [[sieglu XIII]] fueron los elementos más relevantes na decoración interior de les ilesies, tantu na Europa septentrional ([[Alemaña]], [[pintura flamenca|Flandes]] –una tipoloxía específica recibe'l nome de "[[retablos d'Amberes]]"–,<ref name="AMB">* Barbara Welzel, Thomas Lentes, Heike Schlie (Hrsg.): Das „Goldene Wunder“ in der Dortmunder Petrikirche. Bildgebrauch und Bildproduktion im Mittelalter (= Dortmunder Mittelalter-Forschungen. Bd. 2). 2. Auflage. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2004, ISBN 3-89534-582-2. * Godehard Hoffmann: Compound altarpieces in context. In: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Jaarboek. 2004/05, ISSN 0770-3104, S. 75–121. * Marjan Buyle, Christine Vanthillo (Hrsg.): Retables Flamands et Brabançons dans les monuments belges (= M & L Cahier. 4). Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brüssel 2000, ISBN 90-403-0104-2. * Hans Nieuwdorp (Hrsg.): Antwerp Altarpieces. 15th–16th centuries. Museum voor Religieuze Kunst, Antwerpen 1993 (Ausstellungskatalog, Kathedrale zu Antwerpen, 26. Mai bis 3. Oktober 1993, 2 Bände). Fuentes citaes en [[:de:Antwerpener Retabel]] </ref>) como na meridional ([[escueles italianes de pintura|Italia]], y especialmente nos [[reinos cristianos de la Península Ibérica]], onde la retablística algamó un desenvolvimientu estraordinariu, espublizándose poles colonies hispanu-portugueses n'América y Asia).<ref> * [http://dialnet.unirioja.es/servlet/listaarticulos?tipo_busqueda=EJEMPLAR&revista_busqueda=1802&clave_busqueda=29583 ''El retablu español''], nos. 3-5 de ''Imafronte'', 1987-1989 * [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/ ''Retablos españoles''] en Centru Virtual Cervantes</ref> La preferencia por esta forma artística fixo qu'en munchos casos quedaren ocultos tres los retablos [[pintura románica|frescos románicos]] anteriores.<ref>[http://www.diariodeleon.es/noticias/provincia/los frescos-de-salvador-no-se-estudiaron--pese-a afayase-en-1989_500487.html Los frescos d'El Salvador nun s'estudiaron magar afayase en 1989]. [http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm Sant Serní de Baiasca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206040355/http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm |date=2012-12-06 }}.</ref> Nos de gran complexidá collaboraben arquiteutos, escultores, [[estofado (arte)|estofadores]], [[pan d'oru|doradores]], [[Carpintería|carpinteros]] y entalladores, polo que la so ellaboración yera un procesu costoso y lento, sobremanera nos exemplares de mayor valumbu. El so estáu de caltenimientu dependió de múltiples factores, ente los que s'atopen les agresiones bienintencionadas a les que se vieron sometíos mientres sieglos (llimpieces y "embellecimientos" desaparentes), los saqueos o destrucciones en contestos bélicos o conflictivos de bien distintu tipu, y el deterioru por cuenta de condiciones físiques adverses. Consiguientemente, el so [[Caltenimientu y restauración|restauración]] ye igualmente problemática y especializada.<ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/index.html Restauración de retablos], Diputación de Valladolid. <gallery> Archivu:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 003.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 002.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 001.JPG Ficheru:JustPastor-Olleros.jpg </gallery></ref> Los retablos suelen adoptar una disposición xeométrica, estremándose en "[[cuerpu (arquiteutura)|cuerpos]]" (seiciones horizontales, dixebraes por [[moldura|moldures]]) y "[[cai (arquiteutura)|cais]]" (seiciones verticales, dixebraes por [[pilastra|pilastres]] o [[Columna (arquiteutura)|columna]]s). Les unidaes formaes por esta cuadrícula de cais y cuerpos denominar "[[encasamentos]]",<ref>''Adornu de faxes y moldures nuna paré o bóveda'' y tamién ''[[Hornacina|nicho]] (cuévanu d'un muriu p'asitiar una estatua, xarrón o cosa asemeyada)'', lo que más de cutiu s'entiende como [[fornica]]. El mesmu DRAE recueyi [[encasamiento]], anque esi términu tien otru usu: ''reparu de les cases'', esto ye, lo que se más de cutiu entiéndese como [[caltenimientu]]. Nun tien de confundir se con [[casoriu]] .</ref> y suelen allugar representaciones escultóriques o pintures. El conxuntu d'elementos arquiteutónicos qu'enmarquen y estremen el retablu denominar "[[mazonería]]".<ref>El DRAE definir como ''fábrica de cal y cantar - obra de relieve bordáu d'oru y plata de resalte conxuntu de delles pieces de plata o oru que se faíen pal serviciu de les ilesies'' (esta última acepción, seañalada como usu antiguu) . Nun tien de confundir se con [[masonería]].</ref> Tamién hai exemplares que s'entamen de forma más senciella, con una escena única centrando l'atención.<ref>* [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablo/glosario.htm Glosariu de términos] en CVC (Centru Virtual Cervantes) * [http://www.uclm.es/profesorado/ramonvicentediaz/testos%20arte/retablu.htm Glosariu] en UCLM (Universidá de Castiella-La Mancha) * [http://www.juntadeandalucia.es/cultura/iaph/sys/productos/retablos/index2.html ''Retablu: Terminoloxía básica ilustrada''] n'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty (GCI).</ref> El retablu suel alzase sobre un [[Zócalo (construcción)|zócalo]] pa evitar el mugor del suelu. La parte inferior que sofita sobre'l zócalo llámase bancu o [[predela]], y dispónse como una seición horizontal a manera de frisu que de la mesma puede tar estremada en compartimientos y decorada. L'elementu que remata tola estructura puede ser una "[[luneta]]" semicircular o una "escayu" o "[[remate n'áticu áticu]]"; como correspuende a la so posición dominante, suel acutar a la representación del [[Dios Padre|Padre Eternu]] o a un [[Calvariu]]. Tol conxuntu protéxese dacuando con una moldura llamada [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]], bien habitual nos retablos góticos. Los retablos articulaos (carauterística común nos notables [[retablos flamencos]] qu'algamaron gran influencia n'Italia -[[trípticu Portinari]]- y España -[[estilu hispanu-flamencu]]-)<ref>[https://web.archive.org/web/20130301034342/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7510.htm Retablos flamencos n'España], en Artehistoria</ref> dexaben presentar dos disposiciones: abiertu y zarráu, anque dacuando la complexidá ye mayor ([[altar de Isenheim]]). La posición "zarráu" de los retablos flamencos solía contener [[grisalla|grisalles]] (una representación pictórica qu'asemeya -al [[trampantojo]]- escultures de piedra). L'articulación de los retablos anició la denominación alemana '''''Flügelaltar''''' (lliteralmente "altar d'ales"). A partir del sieglu XV, tomó relevancia'l tabernáculo o [[sagrariu]] (llugar onde se guarden les [[Eucaristía|formes sagraes]]), que pasu ente pasu centralizó l'espaciu del retablu hasta convertise, n'ocasiones, nel so elementu principal, adoptando inclusive formes exentes ya independientes.<ref>[[Juan José Martín González]], [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=233911 ''Sagrariu y manifestador nel retablu barrocu español''], en Imafronte, ISSN 0213-392X, Nº. 12-13, 1996-1997, páxs. 25-50</ref> La [[Reforma Protestante]] del sieglu XVI, carauterizada por un marcáu [[aniconismo]], qu'en dellos casos llevó a la [[iconoclasia]] (con mayor intensidá nel [[anabaptismu]] y el [[calvinismu]], menor nel [[luteranismu]], mínima nel [[anglicanismu]] -onde explícitamente autorízase l'usu de retablos-<ref>''Retables may be lawfully used in the church of England'' (Liddell Beale, 1860, 14 P.C.); citáu en [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]</ref>), práuticamente esanició l'usu de retablos ya imáxenes sagraes nos territorios que protagonizaron el movimientu (Alemaña del norte, Suiza, Holanda, Inglaterra, Escandinavia). En dellos casos sumieron exemplos magníficos de dómines precedentes; ente que la tradición [[imaginería|imaginera]] y la '''retablística''' llindóse sustancialmente a los países católicos, onde inclusive s'intensificó de resultes de la [[Contrarreforma]].<ref>C.M. Martín Jiménez y A. Martín Ruiz, ''Retablos escultóricos Renacentistes y Clasicistes'', Valladolid: Diputación Provincial, 2010.</ref> == Retablu como representación narrativa serializada y como escenariu == Nes [[artes escéniques]], "retablu" ye'l pequeñu [[escenariu]] nel que se representa'l [[teatru de títeres]]. Significativamente, el DRAE fai derivar esi usu (''pequeñu escenariu en que se representaba una aición valiéndose de figurillas o títeres'' -acepción 3-) de la so peculiar forma de definir los retablos pictóricu-escultóricos, onde pon l'acentu na so capacidá de [[representación]] [[narrativa]] [[serial]]izada (''conxuntu o coleición de figures pintaes o de talla, que representen en serie una historia o sucesu'' -acepción 1-) primero que na so capacidá decorativa (''obra d'arquiteutura, fecha de piedra, madera o otra materia, que compón la decoración d'un altar'' -acepción 2-). Tamién les llamaes "[[aleluyas]]" yeren una forma lliteraria similar, acomuñada a representaciones populares (como, por casu, la so recitación por ciegos o otra clase de méndigos, de la que se señalen los dibuxos qu'ilustren lo recitao en forma de viñetes -un precedente del [[comic]]-). [[Cervantes]] referir a esta forma teatral en dos causes: en ''[[El retablu de les maravíes]]'' (entremés de 1615) y nos capítulos XXV y XXVI de la segunda parte de [[Don Quixote de la Mancha]] (publicada'l mesmu añu). [[Manuel de Falla]] compunxo ''[[El retablu de Maese Pedro]]'' (1923) sobre l'episodiu quijotesco. Cola denominación "[[retablu teatral español]]" faise referencia non tantu a un xéneru dramáticu sinón a la forma de concebir el teatru mesmu polos autores del [[teatru clásicu español]] del [[Sieglu d'Oru]] (particularmente [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]] -''[[La vida ye suañu]]'', ''[[El gran teatru del mundu]]''-).<ref>Agustín Tamayo, [http://cvc.cervantes.es/literatura/quijote_america/peru/tamayo.htm ''Cervantes, síntesis de la cultura española''], en VV. AA., ''IV centenariu de Cervantes'', Universidá Nacional Mayor de San Marcos, Lima, 1948, páxs. 29-35 (reproducíu en CVC): La Edá d'Oru en que la triloxía [[Lope de Vega|Lope]], [[Tirso de Molina|Tirso]], Calderón, realiza la maravía del retablu teatral español. Retablu popular, en que se señaló la falta de perspeutiva; defectu que venciera n'España, y yá enantes, l'hebréu [[Fernando de Rojas]], adelantrándose a [[Shakespeare]].''</ref> El componente de "finximientu de la realidá" que tienen los retablos teatrales nes obres cervantines o calderonianas ("engañar cola verdá" y "enseñar col engañu") ta tamién presente nel papel que s'esperaba de los retablos eclesiásticos (definíos como "máquines ilusories") nel "control sobre la sensibilidá del fiel", configurando "l'escenariu teatral de la lliturxa, el dogma, la piedá y la devoción católiques".<ref>Alfredo Morales, [http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/03_MAQUINAS_ILUSORIES.pdf ''Máquines ilusories. Reflexones sobre'l retablu español, la so historia y caltenimientu''].</ref> Tal condición fai-yos ser particularmente preseos non yá pa los estudios [[iconográficos]] y [[iconológicos]], sinón pa la [[historia de les mentalidaes]] y l'[[antropoloxía]].<ref>* Gaby Vovelle, [[Michel Vovelle]], [https://books.google.es/books?id=kr4IAQAAIAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CEYQ6AEwBTgU ''Vision de la mort et de l'au-delà en Provence: d'après les autels des âmes du purgatoire XVe-XXe siècles''], Armand Colin, 1970 * [[Michèle Ménard]], [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&dq=facade-retable&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''Une histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: 1000 retables de l'ancien diocèse du Mans. Préf. de Pierre Chaunu''], Beauchesne, 1980, ISBN 2-7010-1014-4 * María Eugenia Ulfe, [http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12615098005 ''Representaciones del (y lo) indíxena nos retablos peruanos''], en ''Bulletin de l'Institut Francais d'Études Andines'', 2009, nº 38. </ref> == Precedentes == L'[[altar]] foi, dende los [[cristianismu primitivu|primeros momentos del cristianismu]], l'elementu central de la [[lliturxa]]. De primeres la so disposición nel templu yera exenta y central, colos fieles asitiaos alredor, recordando d'esta manera la llacuada de la [[Última Cena]]. Sicasí, col fortalecimientu de l'autoridá del cleru, los altares fuéronse moviendo al [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]], un llugar eleváu y inaccesible a los fieles, próximu al muriu de la cabecera de la ilesia ([[ábside]]), y qu'en determinaes tipoloxíes d'ilesia quedaba inclusive ocultu con cortinaxes, rexes, o col [[iconostasio]]. El oficiante realizaba de llombu a los fieles la mayor parte del ritual. <center> <gallery> Archivu:Monasterio de San Miguel de Escalada 40 by-dpc.jpg|Ilesia del [[monesteriu de San Miguel d'Esguilada]] ([[arte mozárabe]], España, sieglu X). L'altar, nel ábside, queda detrás d'una galería d'arcos que-y dixebren de la nave central. Archivu:Decani Ikonostase.jpg|Iconostasio de la ilesia del [[monesteriu de Visoki Dechani]] ([[arte bizantino]], Serbia, sieglu XIV). </gallery> </center> Los templos [[paleocristianu|paleocristianos]] decoraben los sos interiores con pintures murales (capiya de [[Dura Europos]]) y ciertos oxetos d'usu llitúrxicu, como [[relicariu|relicarios]], [[arqueta|arquetes]], dípticos de marfil o pequeñes estatues. La so primitiva austeridá compensar coles luxoses donaciones ofrendadas polos potentaos ([[ayalga de Guarrazar]]). Nel [[Prerrománicu]] empezaron a espublizase les imáxenes de [[Cristu crucificáu]], que s'asitiaben escolgando de los murios o'l techu, y que podíen ser pictóriques o escultóriques (''[[Crucificáu de Gero]]'', [[Catedral de Colonia]]), o prescindiendo n'ocasiones de la figuración pa tomar forma de xoya (''[[crux gemmata]]'', como la [[Cruz de la Victoria]] de la [[Cámara Santa d'Uviéu]]). Tomó tamién muncha relevancia la decoración del ''[[fronteru (arquiteutura)|antependium]]'' (''pallium altaris'', fronteru o frente d'altar), deriváu de les cortines que cubríen les urnes con reliquies dispuestes so la mesa del altar (que'l so color tenía de variar pa correspondese con el color llitúrxicu de la fiesta o oficiu del día) y que s'arriquecíen con tou tipu d'ornamientos en materiales preciosos.<ref>[http://ec.aciprensa.com/wiki/Frontera_de_altar Enciclopedia católica on line]</ref> Propúnxose la hipótesis de que, evolutivamente, el retablu derivó del ''antependium''.<ref>Victor M. Schmidt, Rijksuniversiteit Groningen. [http://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution ''Le retable en Europe du XIIe au XIVe siècle: quelques lignes d'évolution''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204222356/https://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution |date=2021-12-04 }}. Conferencia nel ciclu ''L'autel chrétien: lieu d'images'', Muséu del Louvre.</ref> Tamién paecen prefigurar les formes del retablu posterior delles estructures derivaes de los clásicos ''aedicula'' ([[edículos]] -"templetes" o "pequeños edificios"-), especialmente'l [[Ciborio (arquiteutura)|''ciborium'']] o ciborio (un [[dosel]] o [[Paliu (dosel)|paliu]] fixu sosteníu por cuatro columnes, darréu denomináu [[baldaquín]] o baldaquino), elementu avezáu nes ilesies paleocristianes, que protexía y daba relevancia visual a los altares, [[relicariu|relicarios]] y sepultures de santos y mártires, que davezu coincidíen nel mesmu llugar.<ref>Frederik Hartt, [https://books.google.es/books?id=4-PE1IzhRiMC&pg=PA305&lpg=PA305&dq=casa+cristiana+de+dura+europos&source=bl&ots=GLRSjS2tkL&sig=rwCJqYuq1oGxKuJQaMKVvfgYdzk&hl=es&sa=X&ei=-1X_ULG2DOW10QX_yIHwDA&ved=0CFUQ6AEwCA#v=onepage&q=casa%20cristiana%20de%20dura%20europos&f=false ''Arte''], Akal, 1989.</ref> <center> <gallery> Archivu:9663 - Milano - S. Ambrogio - Ciborio - Foto Giovanni Dall'Orto 25-Apr-2007.jpg|Ciborio de [[San Ambrosio de Milán]] (les columnes, del sieglu IV, el dosel, posterior (ente'l IX y el XII); [[altar de San Ambrosio de Milán|l'altar]], robláu por [[Vuolvino]], ente l'añu 824 y el 860.<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Vuolvino]] y [[:it:Altare di Sant'Ambrogio]]</ref> Archivu:Baldaquino de altar medieval (M.A.N. Inv.1984-70-3) 01.jpg|Ciborio romanu del sieglu VIII. Archivu:Basilica di San Giovanni in Laterano - Ciborium.jpg|Ciborio de [[San Xuan de Laterano]], d'[[Arnolfo di Cambio]] (sieglu XIII). </gallery> </center> [[Ficheru:Aralar San Migel erretaula 2009.JPG|thumb|Posición actual del frontal d'altar de San Miguel de Aralar, reutilizáu como retablu.]] La decoración interna de les ilesies taba afecha a les sos modestes dimensiones na mayoría de los casos, y poníase l'acentu na decoración parietal, bien per mediu de frescos de colores vivos, o con mosaicos arriquecíos con teselas d'oru (bien avezaos nel [[arte bizantino]]), de forma que les imáxenes resaltaren nunos interiores xeneralmente escuros y amenorgaos. Los elementos que s'asitiaben nel altar teníen calter mueble casi siempres ([[Arqueta (mueble)|arquetes]], [[dípticu|dípticos]], [[iconu|iconos]]) y la so suntuosidá tocantes a materiales suponía tamién un pequeñu tamañu. El [[Románicu]] nun supunxo un gran cambéu nesti senciellu sistema de decoración interior de los templos, con predominiu de los frescos nos ábsides ([[ilesies romániques del La Vall de Boí]], [[Abadía de Saint-Savin-sur-Gartempe]]), les figures de [[Cristu en Maxestá]] y [[Virxe en Maxestá]] y los frontales d'altar, que pasaron a ser soportes de decoración pintaos, tallaos o repujados, de cutiu arriquecíos con [[esmalte]]s o [[orfebrería]].<ref>Javier Ocaña, [http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html ''La pintura nos altares''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411070636/http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html |date=2013-04-11 }} n'Amigos del Románicu. [http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm Galería d'imáxenes de frontales románicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629230549/http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm |date=2018-06-29 }}</ref> Anque les formes y materiales yeren yá bien similares a los de los retablos posteriores, la disposición de la pieza yera esautamente la contraria (delantre del altar y so él, en cuenta de detrás y en posición elevada). Ello ye que dalgunos fueron reutilizaos como retablos, como'l del [[santuariu de San Miguel de Aralar]].<ref>[http://www.turismo.navarra.es/esp/entame-viaxe/recursu/rellacionáu/3140/ Retablu de San Miguel de Aralar]. [http://berengueladenavarra.blogspot.com.es/2010/03/ricardo-corazon-de-leon-y-el-retablo-de.html Ricardo Corazón de Lleón y el retablu de Aralar]</ref> <center> <gallery> Archivu:(Barcelona) Frontal d'altar de Durro - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de la [[ermita de San Quirce de Durro]]<ref>Ficha de la obra na web del MNAC.</ref> Archivu:(Barcelona) Altar frontal from Santa Maria de Taüll - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Santa María de Tahull]]. Archivu:(Barcelona) Altar frontal from La Seu d'Urgell or of the Apostles - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Catedral de Santa María de Urgel|la ''Seo'' de Urgel]], llamáu "de los apóstoles" (ye similar el [[fronteru d'altar de Ix]]). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg|Fronteru d'altar de la [[Catedral d'Aquisgrán]]. Archivu:Antependium di basilea 00.JPG|Fronteru d'altar de la [[Catedral de Basilea]]. </gallery> </center> == Retablu góticu == [[Ficheru:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|thumb|left|''Vida de San Francisco'', de [[Bonaventura Berlinghieri]], 1235.]] [[Ficheru:'The Barnabas Altarpiece', southwestern French or northern Spanish, c. 1275–1350, tempera, oil, and gold on panel, Kimbell Art Museum.jpg|thumb|El denomináu "[[retablu de Bernabé]]" (''Barnabas altarpiece''), d'allugamientu y fecha aldericada (Francia o España, sieglu XIII o XIV). Nun tien de confundir se col [[retablu de San Bernabé]] o ''pala'' de San Bernabé, de [[Botticelli]] (1487).]] [[Ficheru:Saint-Thibault - Retable 1.jpg|thumb|Retablu y ''antependium'' (frente d'altar)<ref>[http://www.louvre.fr/mediaimages/retable-et-antependium-bois-polychrome-debut-du-xive-siecle-saint-thibault-en-auxois-egl Ficha nel Louvre]</ref> del [[prioratu de Saint-Thibault]]<ref>Thorsten Droste: DuMont Kunst-Reiseführer: Burgund. DuMont Buchverlag, Köln 2003, ISBN 3-7701-4166-0, S. 226 - 227. Fonte citada [[:de:St-Thibault de Saint-Thibault]]</ref> (ca. 1330).]] [[Ficheru:14th-century unknown painters - Retable of St Christopher - WGA24044.jpg|thumb|Retablu de San Cristóbal, procedente d'un monesteriu rioxanu (sieglu XIV).]] [[Ficheru:San Giovenale Masaccio.jpg|thumb|''[[Trípticu de San Juvenal]]'', de [[Masaccio]] (1422), obra de mocedá d'unu de los pintores de la primer Renacencia italiana, respuende dafechu a les convenciones gótiques.]] La rellumanza del monacato, la pujanza de les ciudaes y la crecedera poblacional y económicu que se dio n'Europa a partir del sieglu XI fixeron que los templos tuvieren qu'afaese con cuenta de dar cabida a un mayor númberu de fieles, satisfaer los deseos de patrociniu de la élite y amosar la riqueza d'una sociedá na que la relixón rexía tolos aspeutos de la vida. A partir del [[sieglu XII]] surde'l [[arte góticu]]; l'[[arquiteutura gótica|arquiteutura]] adquier dimensiones colosales y una gran complexidá constructiva, y tantu [[pintura gótica|pintura]] como [[escultura gótica|escultura]], a demanda d'una sociedá amiga del luxu y la ostentación, cobren un gran desenvolvimientu. Otru factor de cambéu foi l'apaición de les [[órdenes mendicantes]], que defendíen una relixosidá más emotiva y cercana al fiel, al empar que s'esmolecíen pola enseñanza y la doctrina. Como nel Románicu, grandes ciclos narrativos siguíen esculpiéndose nes portaes d'ilesies y catedrales; pero la decoración interior va a sufir una mayor tresformamientu: los vitrales, qu'ocupen los grandes baldíos abiertos nos murios gracies a les nueves téuniques constructives, ilustrar con representaciones sagraes; y la nueva amplitú y lluminosidá de los templos dexa la meyor contemplación de les imáxenes partíes poles numberoses naves y capiyes, que cumplíen la función d'espacios corporativos pa les instituciones que les encargaben ([[gremiu|gremios]], [[cofradería|cofraderíes]] y [[estamentos privilexaos|families aristocrátiques]]), convertíes en mecenes artísticos. Les nueves práutiques piadoses riquíen un númberu cada vez mayor d'oxetos sagraos cada vez más suntuosos y visibles. Intensificóse'l cultu a les [[reliquia|reliquies]] y a les imáxenes de santos, consideraes un preséu pervalible pa la evanxelización. Ye nesi contestu onde surdieron los primeros retablos, primero como tables rectangulares con imáxenes de modestu tamañu (como'l [[retablu de Westminster]], de 1x3 metros, o'l [[retablu de Bernabé]], de 1x1,5 metros), dacuando a xuegu col frontal d'altar (como asocede n'unu de los exemplos más antiguos calteníos: el de la ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]], [[Provincia de Palencia|Palencia]]), depués articulaes y abatibles, de forma cada vez más complexa (dípticos, trípticos, polípticos como'l llamáu "[[Polípticu de Gante]]"), o bien realizaos con materiales preciosos (los de la [[catedral de Girona]], el ''[[altare argenteo di San Jacopo]]''<ref>''La scheda ufficiale di catalogo''. Fonte citada en [[:it:Altare argenteo di San Jacopo]]</ref> de la [[Catedral de Pistoia]]<ref>''Descrizione dell'internu della Cattedrale''. Fonte citada en [[:it:Cattedrale di San Zeno]]</ref> o la ''[[Pala d'Oru]]'' de la [[Basílica de San Marcos]] de [[Venecia]]).<ref>Pierre-Yves Le Pogam, [https://books.google.es/books?id=kxYYAQAAMAAJ&q=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&dq=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&hl=en&sa=X&ei=76-XUb_AGqzX7AaU44GwAw&ved=0CC4Q6AEwAA ''Les premiers retables (XIIe-début du XVe siècle): une mise en scène du sacré''], Musée du Louvre, 2009, ISBN 88-89854-32-4</ref><ref>[http://www.bridgeman.co.uk/asset/1713/English-School-14th-century/Retable-depicting-the-Crucifixion-with-Eight-Saint?search_context=%7B%22url%22%3A%22%5C%2Fsearch%5C%2Fcategory%5C%2FChristianity%253A-Saints%5C%2F1286%22%2C%22num_results%22%3A7673%2C%22search_type%22%3A%22category_assets%22%2C%22category_id%22%3A%221286%22%2C%22item_index%22%3A30%7D Retable depicting the Crucifixion with Eight Saints, c.1300]</ref> Nun primer momentu, los retablos nun abandonaron del tol so [[arte mueble|calter mueble]] o plegable, y ye posible que munchos fueren utilizaos en [[procesión|procesiones]] y otru tipu d'actos públicos qu'esixíen el so treslladáu fora del ámbitu del templu, como asocedía colos dípticos devocionales o los [[iconu|iconos]] de calter domésticu y priváu. Sicasí, adulces los retablos fueron faciéndose más grandes y estables, por culpa de que teníen de destacar casi siempres nes dimensiones colosales d'abadíes o catedrales. La retablística consolidar en tola cristiandá llatina de la Baxa Edá Media (un vastu espaciu -d'Islandia a Xipre- percorríu por múltiples conexones ya influencies mutues y variantes locales -de la ''pala'' italiana al ''flügelaltar'' centroeuropéu-)<ref>J. Y. Justin, Y. A. Kroesen, Victor Michael Schmidt (eds.) [https://books.google.es/books?id=ml7rSAAACAAJ&dq=The+Altar+and+Its+Environment,+1150-1400&hl=en&sa=X&ei=vEGXUbzKLOf07Aa-14HYCA&ved=0CC4Q6AEwAA ''The Altar and Its Environment: 1150 - 1400''], Brepols, 2009, ISBN 2-503-53044-3 (ye publicación de les comunicaciones d'un simposio que tuvo llugar en Groningen en 2006).</ref> como un [[xéneru artísticu]] puxante y creativu, que cuntaba con importantes artistes especializaos nes distintes especialidaes necesaries pal so diseñu y execución. <center> <gallery> Archivu:Pala D'OroII.jpg|La llamada ''[[Pala d'Oru|Pala d'oru]]'' de la [[Catedral de San Marcos]] (Venecia). Encargada a orfebres bizantinos nel sieglu X, foi ampliada nos sieglos posteriores. Archivu:Westminster Retable.jpg|Detalle del [[retablu de Westminster]] (ca. 1270).<ref>Binski, Paul ; Ann Massing (eds); The Westminster Retable: History, Technique, Conservation, Turnhout: Harvey Miller, 2008, ISBN 978-1-905375-28-8. Fonte citada en [[:en:Westminster Retable]]</ref> Altare argenteo di San Jacopo 01.jpg|El ''altare argenteo'' de la Catedral de San Zenón (Pistoia). Encargada en 1287, foi oxetu de socesives ampliaciones hasta 1456. Archivu:Burgos - Catedral 049 - Capilla de San Nicolas.jpg|El [[retablu de Santa María de Mave]] (enriba -embaxo, el frente d'altar-), anguaño calteníu na capiya de San Nicolás de la [[Catedral de Burgos]]. El so datación ye bien imprecisa (sieglos XIII-XIV).<ref>[http://aguilardecampoo.es/index.php/municipio/pueblo-o-entidaes-menores/barrios-de-aguilar-de-campoo/santa-maria-de-mave/ Santa María de Mave] na web oficial d'Aguilar de Campóo.</ref> Archivu:Mave - Monasterio de Santa Maria la Real 05.jpg|''Virxe col Neñu'', primeramente parte del mesmu retablu, que permanez na ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]].<ref>Aguilar de Campóo, web cit.</ref> </gallery> </center> El material más emplegáu foi la madera, casi siempres [[pan d'oru dorada]] y [[policromada]], anque nun falten exemplos en madera vista o otros materiales (plata o tou tipu de piedres). Les variantes rexonales faen difícil una clasificación uniforme; por casu, n'[[Reinu d'Aragón|Aragón]], dende'l sieglu XIV tomaron una peculiar forma d'espositor eucarísticu, realizaos casi siempres en [[alabastru]]. El retablu góticu suel presentar una apariencia marcadamente xeométrica, colos encasamentos linealmente dispuestos y ocupaos por pintures o escultures. Munchos d'ellos tomen la forma del [[ábside]] nel que s'asitien (como'l mayor de la [[catedral Vieya de Salamanca]]), anque ye más común l'esquema cuadrangular con un saliente na parte cimera a manera de remate (l'escayu o [[áticu (arquiteutura)|áticu]]), que primeramente tomaba la forma d'unu o dellos [[gablete]]s. La contorna del retablu solía tar percorríu por una moldura bien resaltada (el [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]]). Utilizábense abondosamente los elementos decorativos de l'arquiteutura gótica, enmarcando les figures (fuean pintures, relieves o imáxenes de bultu) por aciu [[doselete]]s o [[chambrana|chambranes]],<ref>El DRAE recueye la so etimoloxía del francés antiguu ''chambrande'', y dos acepciones: ''cada unu de los travesales que xunen ente sigo les partes d'una siella, d'una mesa o d'otru mueble, pa da-yos mayor seguridá''; y, como términu arquiteutónicu, ''llabor o adornu de piedra o madera, que se pon alredor de les puertes, ventanes, chimenees, etc.''</ref> y [[pináculos]], [[crestería|cresteríes]], [[florones]] y otros elementos ocupando'l restu del espaciu (''[[horror vacui]]''). Foi habitual tamién la introducción d'elementos [[heráldicu|heráldicos]] o inclusive la inclusión de semeyes de los [[comitente]]s (davezu, en posición [[orante]]). Col tiempu foise estableciendo la separación ente'l cuerpu del retablu puramente dichu y el bancu o [[predela]] sobre'l que se sofita; y dientro d'aquél, la configuración en cuerpos y cais. Los retablos ganaron en dimensiones, complexidá y luxu, hasta convertise n'enormes estructures profusamente decoraes. Resultaron aparentes pa la narración de los ciclos de la vida de Cristu, la Virxe o'l santu a quien l'altar dedicábase. La presencia de numberoses imáxenes, advocaciones o reliquies dientro d'un mesmu templu xustificó la multiplicación de capiyes, altares y retablos. El de la capiya mayor o presbiteriu, focu d'atraición principal, denominar "retablu mayor", ente que los asitiaos a lo llargo de murios llaterales, [[trasepto]] y [[girola]] reciben la denominación de "retablos llaterales" o "retablos menores". === Fachaes-retablo === La retablística de los sieglos XV y XVI algamó un desenvolvimientu estraordinariu nos [[reinos cristianos de la península ibérica]], onde a les carauterístiques xenerales del estilu góticu sumáronse-y les específiques tantu del [[primitivos flamencos|góticu flamencu]] (les rellaciones comerciales y polítiques con Flandes yeren especialmente intenses) como del [[góticu italianu]]<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Gotico italianu]]</ref> por otru, y les influencies locales del [[arte mudéxar]]. La mesma arquiteutura reflexa la importancia qu'algamaren los retablos, al proyeutar les convenciones del so diseñu nes [[fachada|fachaes]] principales de los templos (ya inclusive d'otru tipu d'edificios), cola tipoloxía denominada "[[fachada-retablo]]" (nun tien de confundir se con un conceutu confluyente, el de [[fachada-telón]]),<ref>[http://arte-y-arquiteutura.glosario.net/construccion-y-arquiteutura/fachada-tel%F3n-7056.html Fachada telón] en glosariu.net El conceutu ye bien anterior a la Edá Moderna, anque románicu y góticu optaron por otres soluciones: ''L'amenorgamientu de la catedral doble a una sola, la desapaición del bautisteriu, la presión de los fieles, tomar en considerancia de les demandes d'un cleru que se declara observante de la reforma gregoriana... la nave, ocupada en parte por altares, foi estenada y los altares treslladar al este, a les capiyes abiertes sobre'l [[deambulatorio]]. De primeres el deambulatorio yera un pasiellu escurríu por [[Gregorio Magno]] pa circular alredor de les [[Basílica de San Pedro|reliquies de San Pedro en Roma]] (hacia l'añu 600)... La catedral tópase estremada en tres espacio siguiendo un esquema que s'enllarga hasta Trento... altar... coru... fieles. Coles mesmes el cleru tomó importancia de los accesos, polo que se va anovar la parte de la fachada occidental. [[Adalberón]]... ordenó suprimir la masa occidental de la [[catedral de Reims]]... adoptándose diverses fórmules: fachada telón nel oeste, fachada harmónica en Normandía, que ye la que terminará per imponer se ([[catedral de Bayeux|Bayeux]], [[catedral de Canterbury|Canterbury]], [[catedral de Chichester|Chichester]])''. [[Jacques Le Goff]] (ed.), [https://books.google.es/books?id=LHWMKZUpgPAC&pg=PA132&lpg=PA132&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=XQLmowPdHF&sig=PLee_aCwXqNghMMj64XBcpafVOE&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CHIQ6AEwDg#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''Diccionariu razonáu del Occidente medieval''], pg. 132.</ref> que s'enllargó na [[arquiteutura española]] del [[arquiteutura de la Renacencia n'España|Renacimientu]] y el [[arquiteutura del Barrocu n'España|Barrocu]] y l'[[arquiteutura colonial]] d'América. Pa la nueva concepción de les [[portada (arquiteutura)|portaes]], el momentu clave foi la superación de la concepción románico y gótico clásica de les portaes [[abocinamiento|abocinadas]] d'[[arquivolta|arquivoltes]] y [[tímpanu (arquiteutura)|tímpanos]] con decoración escultórica, que s'alteria sustancialmente na arquiteutura [[hispanu-flamenca]] de la segunda metá del sieglu XV.<ref>* Mariano Torreño Calatayud, ''Fachaes-retablo manieristes valencianes, 2009, ISBN 84-691-9269-8'' * Alenka Castañeda Cerezo, David L. Jickling, ''Los santos nes fachaes-retablu d'Antigua'', Casa del Sol, 2002 * [http://www.slideshare.net/jlvilser/arte-barroco-5-espaa-fachaes Arte barrocu español - Arquiteutura - Fachaes-retablo] (presentación)</ref><ref> <gallery> Archivu:Vendome03.jpg|[[Abadía de la Trinidá de Vendome]], d'estilu [[góticu flamíxeru]] -Base Mérimée, ministère français de la Culture, fonte citada en [[:fr:Abbaye de la Trinité de Vendôme]]- Archivu:Porte latérale, cathédrale de Rodez, Aveyron (8356570179).jpg|Puerta llateral de la [[catedral de Rodez]] -L. Bion de Marlavagne, Histoire de la cathédrale de Rodez, Rodez, 1875 ; p. 423, fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame de Rodez]]- Archivu:0 Onze-Lieve-Vrouwekathedraal - Antwerp (3).JPG|Portada de la [[Catedral d'Amberes]] (1352-1521), d'estilu [[góticu de Brabante]] -Cammaerts, Emile. Belgium, From the Roman Invasion to the Present Day. T. Fisher Unwin Ltd, London, 1921, fonte citada en [[:fr:Brabantine Gothic]]-, definíu en [[Ducáu de Brabante|Brabante]] dende mediaos del sieglu XIV y más sobriu que'l flamíxeru. Archivu:Sint Sulpitiuskerk, hoofdingang - Diest - 20318311 - RCE.jpg|Portada de la ilesia de San Sulpicio de [[Diest]] (1321-1534)-C. Belien, Diest De Sint-Sulpitiuskerk te Diest, een Parel van Brabantse kerkelijke Bouwkunst, fonte citada en [[:nl:Sint-Sulpitiuskerk (Diest)]]- Archivu:Hôtel de ville de Bruxelles - Portail 1.JPG|Portada del [[conceyu de Bruxeles]] (bien restauráu nel sieglu XIX). Archivu:Capilla de Santiago. Catedral de Toledo.jpg|[[Catedral de Toledo#Capiya de Santiago|Capiya de Santiago de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]]. Reparar la coherencia estilística ente trazar arquitectónica y el retablu. Archivu:Master of Arguis - Exterior of a Triptych with Saints Lawrence and Leonard - Walters 37868 - Interior.jpg|Trípticu colos santos Lorenzo y Leonardo, del [[Maestru de Arguis]] (ca. 1450). Reparar la reproducción d'estructures y elementos arquiteutónicos. Archivu:French - Tabernacle Door - Walters 52103.jpg|Puerta de tabernáculo (ca. 1500). Archivu:Catedral de Toledo Puerta de los Leones.JPG|[[Catedral de Toledo#Puerta de los Lleones|Puerta de los Lleones de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]], [[Egas Cueman]], [[Pedro Gua|Pedro]], [[Juan Guas]] y [[Juan Alemán]] (1460-1466). Archivu:Casa del Cordón (Puerta).jpg|[[Casa del Gordón (Burgos)]], de [[Juan de Colonia|Juan]] y [[Simón de Colonia]] (1476). Archivu:San Juan de los Reyes. Portada.jpg|Portada de la Verónica de [[San Juan de los Reis]] (Toledo), de [[Juan Guas]] (1476-1495). Archivu:Guadalajara - Palacio del Duque del Infantado 3.jpg|[[Palaciu del Infantado]] (Guadalaxara), de [[Juan Guas]] (1483). Archivu:ColmenarViejo Basilica Asuncion Nstra Sra Portal view.jpg|Fachada de la [[Basílica de l'Asunción de La nuesa Señora (Colmenar Viejo)]], de [[Juan Guas]] y [[Hannequin de Cuéllar]] (ca. 1492-1500). Archivu:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 4.jpg|Fachada de la [[Catedral d'Alcalá de Henares|Maxistral de los Santos Neños]] d'Alcalá de Henares, d'[[Antón Egas|Antón]] y [[Enrique Egas]] (1497-1519). Archivu:PuertaLateralIglesiaDeLaMagdalenaTorrelaguna-rectangular.jpg|Portada de la [[Ilesia de la Madalena (Torrelaguna)]], de Juan de Cisniega y Juan Calderón. Archivu:Valladolid San Gregorio 20080815.jpg|Fachada del [[Colexu de San Gregorio]] de la Universidá de Valladolid (ca. 1496). Archivu:Fachada de la Iglesia de San Pablo.jpg|Fachada de la [[ilesia conventual de San Pablo (Valladolid)]], de [[Simón de Colonia]] (ca. 1500). Archivu:Salamanca - Casa de las Muertes 1.jpg|[[Casa de les Muertes]] (Salmanca), de [[Juan d'Álava]] (ca. 1500).-[https://books.google.es/books?id=dx8D0ut85IMC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=bZFvorTFZ1&sig=KLGOnRYB1F8o50h8x5K6iwKarGU&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CGYQ6AEwCw#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''El Sieglu de fray Luis de León, Salamanca y la Renacencia''], esposición, Universidá de Salamanca, pg. 42- Archivu:Santa María la Real - Aranda de Duero - portada gótica 20-07-07 1242.jpg|[[Ilesia de Santa María la Real (Aranda de Duero)]], de [[Simón de Colonia]], [[Juan de Gumas]], [[Juan de Nóveda]] y [[Francisco de Colonia]] (ca. 1500-1515). Archivu:Hospital Real de Santiago de Compostela. Portada.jpg|Fachada del [[hospital de los Reis Católicos]] (Santiago), d'[[Enrique Egas]] (1501-1511). Archivu:Portada de Santa Engracia.jpg|Portada de la [[ilesia basílica de Santa Engracia (Zaragoza)]], de [[Gil Morlanes el Viejo)]] (1514). Archivu:San Marcos frontal.jpg|Fachada del [[conventu de San Marcos (Llión)|hospital de San Marcos]] (Llión), 1515. Archivu:Iglesia de Santo Tomás - Portada.jpg|Portada de la [[ilesia de Santu Tomás (Haro)]], de [[Felipe Bigarny]], 1516-1519. Archivu:Burgos - Catedral 192 - Puerta de la Pellejeria.jpg|[[Catedral de Burgos#Puerta de la Pellejería|Puerta de la Pellejería de la Catedral de Burgos]], de [[Francisco de Colonia]] (1516-1523). Archivu:Universität Salamanca.JPG|Fachada de les [[Escueles Mayores|Escueles Mayores de la Universidá de Salamanca]] (ca. 1520-1530). Archivu:Sao Joao Baptista Tomar 77b.jpg|Ilesia de San Xuan Bautista de [[Tomar]] (estilu [[manuelino]]) Archivu:Igreja Matriz da Golega 96a.jpg|Ilesia de [[Golega]], de [[Diogo Boitaca]] (ca. 1530, del mesmu estilu). Archivu:Universidad d'Alcalá de Henares, España (13).JPG|[[Colexu Mayor de San Ildefonso]] (Alcalá de Henares), de [[Rodrigo Gil de Hontañón]] (1537-1553). Archivu:Portada iglesia Isla.jpg|Fachada de la [[ilesia de Santuyano y Santa Basilisa (Isla)]]. Archivu:Iglesia de Vistabella del Maestrazgo.JPG|Fachada de la [[ilesia de l'Asunción de La nuesa Señora (Vistabella del Maestrazgo)]]. Archivu:Burgos - Arco de Santa Maria 11.JPG|[[Arcu de Santa María]] (Burgos), de [[Juan de Vallina]] y [[Francisco de Colonia]] (1536-1553). Archivu:Ayerbe - Iglesia de San Pedro 1.JPG|[[Ilesia de San Pedro (Ayerbe)]] (1543-1548). Archivu:PPuerta-de-la-Universidad.jpg|[[Conventu de Santu Domingu (Orihuela)]] (1553-1646) Archivu:Iglesia San Esteban Salamanca.jpg|[[Conventu de San Esteban (Salamanca)]], de [[Juan Riberu de Rada]] (1590-1592). Archivu:Monestir de Sant Miquel dels Reis, 2006.JPG|Fachada del [[Monesteriu de San Miguel de los Reis]] de Valencia.-Francisco Juan Vidal, [https://books.google.es/books?id=-VrfZBNIrokC&pg=PA45&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Valor barrocu: l'arquiteutura valenciana''], pg. 45- Archivu:Façana retaule de l'església de l'Assumpció de Llíria.JPG|Ilesia de l'Asunción ([[Llíria]]), de [[Tomes Lleonard]] y [[Raimundo Capuz]] (1627-1672). Archivu:Portada Basílica Elche.JPG|[[Basílica Menor de Santa María d'Elx]], de [[Nicolás de Bussy]] (1680-1682). Archivu:Fac retab guevara.JPG|[[Palaciu de Guevara]] (Lorca, 1694). Archivu:Portal barroco del Museo de Historia de Madrid.jpg|[[Real Hospiciu de San Fernando]] (Madrid), de [[Pedro de Ribera]] (1726). Archivu:20070415 - Monasterio de Uclés - Entrada principal.jpg|Fachada del [[Monesteriu de Uclés]], de Pedro de Ribera (1735). Archivu:Alacant, portada de l'església de Santa Maria, 1858, J. Laurent.jpg|[[Basílica de Santa María (Alicante)]], de [[Galardonen Villanueva]] (1721). -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211- Archivu:Catedral de Murcia fachada..jpg|Fachada de la [[Catedral de Murcia]], de [[Jaime Bort]] (1737-1754). Archivu:Dosaigues porta.jpg|Fachada del [[palaciu del Marqués de Dos Aguas]] (Valencia), d'[[Ignacio Vergara]] y [[Hipólito Rovira]] (ca. 1740). Archivu:Santiago de Compostela - Catedral 03.jpg|[[Fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago, de [[Fernando de Cases Novoa]] (ca. 1750). Archivu:Guatemala 176.jpg|Fachada de la [[Catedral de San José (Antigua Guatemala)]].-[https://books.google.es/books?id=M7ux6GrzvygC&pg=PA176&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Historia xeneral d'España y América''], vol. 9- Archivu:Cathédrale de Cusco Décembre 2007e.jpg|Fachada de la [[Catedral de Cuzco]]. Archivu:Ig valle d.jpg|[[Ilesia parroquial d'El Valle]] (construyida en redol a la fachada-retablu onde primeramente se celebraben los ritos al campu). Archivu:Ruinas de São Paulo.jpg|[[Ilesia de la Madre de Dios (Macáu)]], amiesta al Colexu xesuita de San Pablo de [[Macáu]] 1565 -Cidade do Santu Nome de Deus, Percurso históricu da Igreja em Macáu. Fonte citada en [[:pt:Igreja da Madre de Deus (Macáu)]] </gallery></ref> [[Ficheru:Retaule de sant Vicenç (mestre de Estopanyà).jpg|thumb|left|''[[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|Retablu de San Vicente]]'', del [[Maestru de Estopiñán]] o de Estimariu (ca. 1370).]] [[Ficheru:Manresa, Col·legiata Basílica de Santa Maria de Manresa-PM 58861-adjust.jpg|thumb|''[[Retablu del Espíritu Santu]]'' na [[Colexata Basílica de Santa María (Manresa)|''Seu'' de Manresa]], de [[Pere Serra]] (ca. 1394).]] [[Ficheru:Ramon de Mur - Virgin Suckling the Child - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Retablu de Cervera'' de [[Ramón de Mur]] (1415-1419).]] [[Ficheru:Francesc Comes - Saint John the Baptist, Annunciation, Crucifixion and Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb|Retablu de [[Francesc Comes]] (Mallorca, ca. 1400).]] [[Ficheru:Jorge Inglés Retablo de San Jerónimo lou.JPG|thumb|''[[Retablu de San Jerónimo]]'', de [[Jorge Inglés]] (mediaos del sieglu XV).<ref>Realizáu pal [[Real Monesteriu de la Mejorada]] (Olmedo), caltiénse anguaño nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid)</ref> Ejemplifica los retablos góticos de pequeñu tamañu, con pintures acovecíes por [[doselete]]s y [[chambrana|chambranes]]. Ye llamativa y carauterística la ríxida disposición xeométrica, alcordanza de los dípticos y polípticos devocionales.]] [[Ficheru:Nicolas frances-prado.jpg|thumb|left|''[[Retablu de la vida de la Virxe y de san Francisco]]'', de [[Nicolás Francés]] (1445-1460).<ref>Provién d'una granxa na llocalidá lleonesa de La Bañeza, onde foi adquirida pol Muséu del Prado ente 1930 y 1932. [http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 Ficha na web del Muséu del Prado]</ref>]] [[Ficheru:Rascafria - Mº Sta Maria Paular 16.JPG|thumb|Retablu mayor de la ilesia del [[Monesteriu de Santa María d'El Paular]], probablemente del taller de [[Juan Guas]] (finales del sieglu XV), d'alabastru policromado.]] [[Ficheru:Retable St Michel et Hippolyte Palau-del-Vidre.JPG|thumb|left|Retablu de los santos Miguel y Hipólito en [[Palau-del-Vidre]], d'[[Arnaud Gassies]] (1454). Conózse-y como "el retablu de los vidreros" (artesanáu que da nome a esa llocalidá).<ref>[[Arnaud Gassies]] foi un pintor nacíu en Perpiñán ([[Rosellón]] -norte de Cataluña, nel reinu de Francia dende'l sieglu XVII-, ca. 1390 - ídem, 1456 o 1458). ''Le retable de Saint-Michel et Saint-Hippolyte commandé par Pierre de Mont Roigt est considéré « retable des verriers ». Ses peintures furent réalisées en 1454 par le peintre Arnaud Gassies qui fut vraisemblablement influencé par le peintre flamand Vaneyck (de nombreux peintres étrangers sont venus dans la région pour exercer dès cette époque là, d'où ces influences nordiques dans la touche de peintres locaux). Le retable de Saint-Jean l'évangéliste, gothique comme le précédent, fut lui aussi réalisé par l'atelier de Gassies en 1461 (son atelier a siguí l'activité, lui même n'a pas pu le réaliser car il est mort en 1458''. ([http://masterpropatrimoinedeperpignan.over-blog.com/article-palau-del-vidre-113865243.html Palau del Vidre]). Marcel Durliat, ''Arnaud Gassies: peintre perpignanais du XVe siècle'', Imprimerie du Midi, 1951. [[:fr:Arnaud Gassies]]</ref>]] [[Ficheru:Pierre Dancart Altarpiece Seville.jpg|thumb|[[Retablu mayor de la Catedral de Sevilla]] (1482-1564).]] [[Ficheru:Santo Domingo de Silos entronizado como obispo, por Bartolomé Bermejo.jpg|thumb|left|Tabla central del ''[[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|retablu de Santu Domingu de Silos]]'', de [[Bartolomé Bermejo]] (Daroca, 1474-1477). Representa al santu entronizado nuna estructura en forma de retablu de complexa arquiteutura (compárese col tronu de la Virxe de la Lleche nel retablu de Cervera de Mur -más arriba-), en disposición tridimensional, representada por aciu una perspeutiva inocente.]] [[Ficheru:Catedral Toledo Retablo.jpg|thumb|[[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|Retablu mayor de la Catedral de Toledo]] (1497-1504).]] [[Ficheru:Dalmau Mare de Deu dels Consellers.jpg|thumb|left|La ''[[Virxe dels consellers]]'' de [[Lluis Dalmau]] (Barcelona, 1445) presenta una estructura bien similar a la del Santu Domingu de Bermejo, nesti casu dispuesta na redolada arquitectónica propiu de los retablos.]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 039 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu central de la [[Capiya de Santa Ana de la Catedral de Burgos]], de [[Gil de Siloé]] (1477-1488). Compárese col retablu llateral, obra del so fíu [[Diego de Siloé]], d'estilu platerescu ([[Retablu#Retablu platerescu|na so seición]]).]] [[Ficheru:Fernando Gallego 002.jpg|thumb|left|Retablu de Santa Catalina, de [[Francisco Gallego (pintor)|Francisco Gallego]].]] === Retablos góticos na península ibérica === {{VT|Escultura gótica#Península Ibérica|pintura gótica n'España|arte hispano-flamencu|Góticu isabelín}} Ente los exemplos sobrevivientes, pocos caltiénense nel so allugamientu orixinal. Gran parte fueron treslladaos a los museos diocesanu y provincial, y dalgunos de los más importantes pasaron a formar parte de les coleiciones del [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid), el [[Muséu Nacional d'Arte de Cataluña]] (Barcelona) o'l [[Muséu del Prado]] (Madrid). Bien notables fueron les esposiciones temporales del ciclu ''[[Les Edaes del Home]]''. Como resultancia del [[Estudiu de la historia del arte#Estudios d'historia del arte n'España|espoliu del patrimoniu artísticu español]] (bien intensu ente 1808 y mediaos del sieglu XX) munchos retablos góticos terminaron en coleiciones particulares y en museos estranxeros. Yá con anterioridá lo habitual ye que sufrieren tou tipu d'alteraciones al ser desmontaos por distintos motivos, frecuentemente de resultes de la so sustitución por retablos de dómina renacentista o barroca, y pa la so reutilización en redolaes distintes a aquellos pa los que fueron primeramente diseñaos. Tou ello produció que la mayor parte atópense esvalixaos o s'hayan perdíu total o parcialmente. Les fontes documentales escrites pa estes dómines (relativamente abondoses nos archivos españoles por comparanza a otros casos) fai posible reconstruyir la historia d'un bon númberu de retablos, pero lo más probable ye que pa la gran mayoría nun se llegue a tener nin siquier noticia de la so esistencia. Destaquen, por orde cronolóxicu:<ref>* María del Carmen Lacarra Ducay (coord.) [http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=2491 ''Retablos esculpíos n'Aragón: del Góticu al Barrocu''], Institución Fernando'l Católicu. * Matilde Miquel, [https://books.google.es/books?id=inrzesrufs4C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CEEQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false ''Retablos, prestíu y dinero - Talleres y mercáu de pintura na Valencia del góticu internacional''] * Judith Berg Sobré, [https://books.google.es/books/about/Behind_the_altar_table.html?id=-pwxAQAAIAAJ&redir_esc=y ''Behind the altar table: the development of the painted retable in Spain, 1350-1500''], University of Missouri Press, 1989, ISBN 0-8262-0696-4 </ref> * El retablu mayor de la [[Catedral de Girona]], realizáu en plata, formando ventiséis compartimientos con figures de relieve, del sieglu XIV.<ref>Francesca Español, [http://aar-iec.blogspot.com.es/2011/12/19-12-2011-conferencia-dra-francesca.html ''L'escenari litúrgic de la catedral de Girona: un patrimoni moble desmantellat?''] (conferencia, 19-12-2011). [http://www.catedraldegirona.org/visita/esp/visita/nau/index.html Fotografía antigua, na web oficial]. Vease la imaxe disponible en Commons: el retablu, de bien pequeñu tamañu en comparanza coles dimensiones del templu, ta so un baldaquino y tres les rexes que delimitan la zona del altar. <gallery> Archivu:Catedral de Girona. Cabecera.jpg </gallery> </ref> * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Barcelona]], d'estructura fundamentalmente arquitectónica (1356-1367, modificáu nos sieglos XV y XVI -la so imaxe central, un apóstol Santiago, añader al treslladase'l retablu a la ilesia de San Jaume de la mesma ciudá, en 1971-).<ref>Juan Bassegoda Nonell, [https://books.google.es/books?id=psNOkGDGeZwC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=retablo+catedral+barcelona+jaume&source=bl&ots=NdUxIcngeT&sig=CdzhdN_AVGjEO-TPRcGCMKgE3yQ&hl=es&sa=X&ei=SlJ6UZivOcmShQe3uYGYDQ&ved=0CG4Q6AEwCQ#v=onepage&q=retablu%20catedral%20barcelona%20jaume&f=false La catedral de Barcelona: la so restauración 1968-1972], pg. 62.</ref> * El [[retablu de San Cristóbal]] (sieglu XIV), procedente d'un monesteriu rioxanu.<ref>''Pequeñu retablu estremáu en trés calles y tres cuerpo dedicáu a [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]], proteutor contra la muerte súbita, qu'ocupa la cai central, rematada pola Crucifixón.... Nes cais llaterales apaecen escenes de les vides y martirios d'otros santos: San Pedro, San Blas y San Millán, identificaos colos sos nomes nes moldures que los dixebren, y un ánxel turiferario -portador d'un incensariu- nel remate.... Perteneciente al estilu francogótico o góticu llinial, propiu de la pintura castellana del sieglu XIV... D'orixe desconocíu, supónse qu'esti retablu pudo venir de un monesteriu benedictín rioxanu al incluyir una escena de la vida de San Millán. El lleón y el castiellu que se repiten nes llendes de la obra simbolicen los reinos de Castiella y Llión, y suxeren que la obra pudo ser destinada a una fundación Real''. [http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-de-san-cristobal/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera]] (segundu terciu del sieglu XIV).<ref>[http://arte-paisaje.blogspot.com.es/2012/04/retablu-de-santo-domingo-de-guzman.html Retablu de Santu Domingu de Guzmán (Tamarite de Llitera) -fotografíes-]. Gemma Malé, [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2788267 ''Nueves aportaciones sobre'l retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera - iconografía, orixe, promoción y datación''], Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte, ISSN 1130-5517, Nº 20, 2008, páxs. 37-52</ref> * Los debíos al [[Maestru de Estopiñán|Maestru de Estimariu]] o de Estopiñán (activu na Corona d'Aragón ente 1360 y 1380 -la so identidá y procedencia ye oxetu d'alderique-), como'l [[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|retablu de San Vicente]] y les [[tables de Santa Lucía]].<ref>[http://arteinternacional.blogspot.com.es/2009_09_20_archive.html PINTURA GÓTICA ESPAÑOLA S. XIV: MAESTRU DE ESTIUMARIU]</ref> * Los debíos a [[Andrés Marzal de Sax]] (Marçal de Sas -probablemente procedente de Saxonia-), introductor del [[góticu internacional]] centroeuropéu n'España (activu en Valencia ente 1393 y 1410). Atribúyese-y tradicionalmente el "[[gran retablu de San Jorge]]" pintáu pa la Hermandá del Centenar de la Ploma, anque anguaño alderícase l'atribución, teniendo d'asignase a un "[[Maestru del Centenar]]".<ref>[http://collections.vam.ac.uk/item/O17807/altarpiece-of-st-george-oil-painting-master-of-the/ Ficha nel Victoria and Albert Museum] <gallery> Archivu:Retaule de sant Jordi - Xèrica.JPG|Retablu de San Jorge (Jérica) -nun tien de confundir se col del Centenar de la Ploma-, de Marzal de Sax. </gallery> </ref> * Los debíos a [[Pere Serra]], como'l [[retablu del Espíritu Santu]] de la ''Seu'' de Manresa (ca. 1394) y el retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (1375).<ref>''La llucha de sieglu y mediu ente la escala diminuta del retablu trecentísta italianu y les grandes proporciones del retablu góticu español, con fracasos tan manifiestos como'l retablu de Dello Delli, y esperiencies tan interesantes como les de Sant Cugat del Vallès o de Nicolás Francés'' ([https://books.google.es/books?id=oadMAAAAYAAJ&q=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&dq=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&hl=en&sa=X&ei=f4F7Ub6iK8Ty7Aa_oYCgBA&ved=0CDQQ6AEwAQ ''Alejo Fernández''], en ''Archivu español d'arte'', vol. 16, nos. 55-57, pg. 133) </ref> * El [[retablu de Quejana]] (1397).<ref>[http://aprendersociales.blogspot.com.es/2008/09/el retablu-de-quejana.html El retablu de Quejana]</ref> * Los debíos a [[Gherardo Starnina]] (retablu de la capiya del Salvador de la Catedral de Toledo -1395-, [[retablu de frai Bonifacio Ferrer]], Valencia, 1398-1401). * El [[retablu del arzobispu don Sancho de Rojas]] (1415-1420),<ref>[http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/retablo-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes-rodriguez-de-toledo/?no_cache=1 Ficha na web del Prado]</ref> procedente del [[Ilesia del monesteriu de San Benitu'l Real|Monesteriu de san Benitu de Valladolid]], atribuyíu a [[Juan Rodríguez de Toledo]] (que probablemente recibió la influencia de pintores italianos como Starnina).<ref>[http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Llión]], güei esmanteláu, de [[Nicolás Francés]] (ca. 1434).<ref>''Caltiénense cinco tables grandes y ventidós tablitas de les entrecalles'' ([http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 ficha na web del Muséu del Prado]).</ref> * El [[retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza, 1434-1480), de [[Pere Johan]] y [[Hans de Suabia]], talláu n'alabastru. * Los debíos a [[Bernat Martorell]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a mediaos del sieglu XV (''[[Retablu de la Tresfiguración]]'' de la Catedral de Barcelona, ''[[Retablu de los santos Juanes]]'' de Vinaixa, ''Retablu de San Miguel'' de la Pobla de Cervoles, ''Retablu de San Pedro'' de [[Púbol]], ''Retablu de Santa María Madalena'' de Perella, ''Retablu de San Vicente'' de Menàrguens, etc.) * El retablu de la capiya de la [[Casa de la Ciudá de Barcelona]], del pintor [[Lluis Dalmau]] y el carpinteru [[Francesc Gomar]] (1443-1445). Namái se caltién el panel principal, denomináu ''[[Virxe dels Consellers]]''. * El [[retablu de Peralta del Sal]] (1450-1456), de [[Jaume Ferrer]] y [[Pedro García de Benavarre]], interpretáu como de transición ente'l [[góticu internacional]] y la influyencia de los [[primitivos flamencos]] (concretamente de [[Robert Campin]]).<ref>[http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum/90-retrotabulum-7 Artículu en ''Retrotabulum'']. [http://cultura.elpais.com/cultura/2013/05/03/actualidad/1367611480_695092.html Artículu n'El País]. [https://elpais.com/elpais/2013/05/03/media/1367615002_594419.html Reconstrucción n'El País].</ref> * Los debíos a [[Nuno Gonçalves]] ("[[paneles de Avis]]" o "[[paneles de San Vicente de Fora|de San Vicente de Fora]]", ca. 1470)<ref>Vos Painéis de Avis, de Nuno Gonçalves. Fonte citada en [[:pt:Painéis de São Vicente de Fora]]</ref> y a los llamaos "[[primitivos portugueses]]" (vease tamién [[Góticu portugués#Pintura]]). * El retablu de la ilesia de Santu Domingu de Silos de [[Daroca]], con tabla central de [[Bartolomé Bermejo]] y el restu de [[Martín Bernat]] (1474-1477). Anguaño desmontáu, [[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|la tabla de Bermejo]] ye una de les obres más destacaes del Muséu del Prado. * Los debíos a [[Fernando Gallego]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a finales del sieglu XV (retablos de la [[Catedral de Zamora]] -el ''retablu de San Ildefonso'' y el retablu mayor, güei disgregado nes "[[tables de Arcenillas]]"-,<ref>{{Cita web |url=http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |títulu=Tables de Arcenillas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161021212128/http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |fechaarchivu=2016-10-21 }}</ref> retablu de la [[Catedral de Ciudad Rodrigo]], retablu de Santa María la Mayor de Trujillo, retablu de la ilesia de l'Asunción d'El Campu de Peñaranda, etc.) * El [[retablu mayor de la Catedral de Sevilla]], consideráu unu de los más grandes de la cristiandá, realizáu nun dilatáu periodu (ente 1482 y 1564) por [[Pedro Dancart]], el [[Maestru Marcu]], [[Pedro Millán]], [[Jorge Fernández Alemán]], [[Roque Balduque]], [[Juan Bautista Vázquez el Viejo]] y [[Pedro de Heredia (escultor)|Pedro de Heredia]]. * El [[retablu d'Isabel la Católica|retablu]], [[oratoriu d'Isabel la Católica oratoriu]] o [[polípticu d'Isabel la Católica]] (ca. 1496-1504), de [[Juan de Flandes]] y [[Michael Sittow]] (''Melchior Alemán''), un retablu devocional portátil, güei desmontáu, del que se caltienen ventiocho tables de los cuarenta y siete orixinales, onde se desenvolvía'l ciclu de les vides de la Virxe y Cristu. * El retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]] (Burgos), de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). * El [[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|retablu mayor de la Catedral de Toledo]], onde intervinieron [[Felipe Bigarny]], [[Sebastián de Almonacid]], [[Petit Juan]] o [[Xuan de Borgoña]] (1497-1504). La novedosa incorporación del tresparente o [[camarín]], fórmula de gran ésitu posterior. * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]] (1499-1508), donte intervinieron [[Pedro Berruguete]], [[Xuan de Borgoña]] o l'entós nuevu [[Vascu d'Artu]]. Curiosamente, años dempués, en 1525, Artu realizó xunto col mozu [[Alonso Berruguete]] (fíu de Pedro) el retablu mayor del [[monesteriu de la Mejorada de Olmedo]], yá con criterios renacentistes.<ref>[http://museoescultura.mcu.es/coleccion/obrasImprescindibles/gal08.html Ficha na web del Muséu Nacional d'Escultura de Valladolid]</ref> * El [[retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]], realizáu por un equipu d'artistes comandado por [[Giralte de Bruxeles]] (1512-1517). * El [[retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]], d'escultor desconocíu (probablemente del círculu hispanu-flamencu de [[Gil de Siloé]] y [[Alejo de Vahía]]), doráu y policromía de [[Juan García Crisal]] (1514). * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ourense]], por [[Cornelis d'Holanda]] (empiezos del sieglu XVI).<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.obispadodeourense.com/catedral/percorríu/r11.html La Catedral d'Ourense / Percorríu - Retablu Mayor]. Web oficial.</ref> <center> <gallery> Archivu:Arnau basa-san marcos.jpg|Retablu de San Marcos na Colexata de Santa María (Manresa), d'[[Arnau Bassa]] (1346). Archivu:Barcelona - Iglesia San Jaime 15.JPG|Antiguu retablu mayor de la Catedral de Barcelona, güei reasitiáu (estructura inicial de 1356-1367). Archivu:Monestir de Sant Cugat - Retaule de Pere Serra.JPG|Retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (San Cucufate, en [[Sant Cugat del Vallès]]), de [[Pere Serra]] (1375). Archivu:Adatseko Ama Birjinaren Kapera - Erretaula.jpg|[[Retablu de Quejana]] (1397). Archivu:Guerau-estructuraSantesCreus.svg|[[Retablu góticu del Monesteriu de Santes Creus]], de [[Guerau Gener]] y [[Lluís Borrassà]] (1407-1411). Archivu:Catedral Tarragona AltarMajor Pere Joan 0021.jpg|Retablu de Santa Tecla, de [[Pere Johan]], na [[Catedral de Tarragona]] (1426). Archivu:Salamanca retablo catedral vieja lou.JPG|[[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|Retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). Archivu:Zaragoza - La Seo 49 - Retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza), de Pere Johan y [[Hans de Suabia]] (1434-1480). Archivu:Antigo-MarededeuEscala-2552sh.jpg|Retablu de la ''Mare de Deu de l'Esguila'' del [[monesteriu de San Esteban (Bañolas)]], de [[Joan Antigó]] (1437). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Altarpiece of the Transfiguration by Bernat Martorell.jpg|Retablu de la capiya de la Tresfiguración de la Catedral de Barcelona, de [[Bernat Martorell]] (1445-1452). Archivu:San Antonio Abad y San Cristobal.jpg|''San Antonio y San Cristóbal'', detalle del retablu mayor de la ilesia de San Benitu de Calatrava (Sevilla), del taller de [[Juan Sánchez de Castro]] (ca. 1470).<ref>''Ente les obres realizaes nesti ámbitu artísticu hai que destacar el conxuntu de cuatro tables, procedentes del antiguu Retablu Mayor de la ilesia hispalense de san Benitu de Calatrava, nes que se representen ocho santos empareyaos. A mediaos del sieglu XVII, les tables fueron sustituyíes por otres encargaes a Valdés Leal, guardándose les orixinales hasta ser depositaes nel muséu poles Órdenes Militares en 1.908''. ([http://leyendasdesevilla.blogspot.com.es/2011/08/el muséu-de-belles-artes-de-sevilla-ii.html El Muséu de Belles Artes de Sevilla -II. La planta baxa.]) [http://www.foroxerbar.com/viewtopic.php?t=13281 Veanse imáxenes en ''Juan Sánchez de Castro'']</ref> Archivu:Martín de Soria Altarpiece of Saint Peter.jpg|Retablu de San Pedro, de [[Martín de Soria]] (ca. 1480). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Chapel of Saint Sebastian and Saint Thecla 1486-1498 Jaume Huguet.jpg|Retablu de la capiya de San Sebastián y Santa Tecla de la Catedral de Barcelona, del taller de [[Jaume Huguet]] (1486-1498). Archivu:Cartuja de Moraflores (Burgos) - Retablo mayor y tumba de Xuan II.jpg|Retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]], de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). Archivu:Retablo mayor de la iglesia de Santa María la Mayor de Trujillo.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa María la Mayor (Trujillo)]], de [[Fernando Gallego]] (ca. 1485). Archivu:Catedral de Tudela. Retablo mayor..TIF|Retablu mayor de la [[catedral de Tudela]], de [[Pedro Díaz de Oviedo]] y [[Diego del Águila]].<ref>[http://www.catedraldetudela.com/ Web oficial]</ref> Archivu:Oviedo - Catedral 37.jpg|[[Retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]] (1512-1517). Archivu:Avila - Catedral, interiores 29 (retablo mayor).jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]]. Archivu:Retablo mayor.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]] (1514). </gallery> </center> [[Ficheru:Lagos40 kopie.jpg|thumb|center|400px|Los llamaos "paneles de Avis" o "de San Vicente de Fora" (''[[Retablu de São Vicente de Fora]]''), de [[Nuno Gonçalves]], ca. 1470.]] === Retablos góticos n'Europa centro-occidental === [[Ficheru:29Klosterneuburg.JPG|thumb|left|El llamáu "[[altar de Verdún]]" o "[[altar de Klosterneuburg|de Klosterneuburg]]",<ref>Floridus Röhrig: Der Verduner Altar, Wien, Herold 1955. Fonte citada en [[:de:Klosterneuburger Altar]]</ref> de [[Nicolás de Verdún]], orfebre y escultor de finales del sieglu XII y empiezos del XIII (probablemente lorenés), que trabayó en ciudaes d'una gran zona d'Europa central (Viena, Colonia, Tournai, etc.) Les cincuenta y un plaques d'esmalte realizar pa decorar la tribuna en redol a 1181, y la so composición como retablu ye resultáu d'una reubicación,<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/2865.htm Ficha en Artehistoria]</ref> pa la que se realizó una parte posterior en forma de polípticu pictóricu ([[Maestru del aviesu del altar de Verdún]], 1324-1331).<ref>F. Röhrig: Der Verduner Altar. 8., neu bearb, Auflage, Klosterneuburg, Wien 2004. Fonte citada en [[:de:Meister der Rückseite des Verduner Altars]]</ref> Nel [[monesteriu de Klosterneuburg]]<ref>"Stift Klosterneuburg: 900 Years of History". Augustinian Canons. Fonte citada en [[:en:Klosterneuburg Monastery]], [[:de:Stift Klosterneuburg]]</ref> caltiénense otros notables retablos, como'l llamáu "[[altar del rei Alberto]]" (''[[Albrechtaltar]]'', ca. 1438), del llamáu [[Maestru del altar del rei Alberto]]",<ref>Karl, M. Koller, R. Perger, F. Röhrig und A. Rosenauer (Hrsg.): Der Albrechtsaltar und sein Meister. Wien 1981. Fonte citada en [[:de:Meister des Albrechtsaltares zu Klosterneuburg]] y en [[:it:Maestru dell'Altare di re Alberto]]</ref> o'l llamáu "[[altar de Leopoldo]]" (''[[Leopoldaltar]]'', ca. 1505), de [[Rueland Frueauf el Mozu]].<ref>"Rueland Frueauf the Younger Brief Biography". Fonte citada en [[:en:Rueland Frueauf the Younger]]. Karl Oettinger: Frueauf, Rueland der Jüngere. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 5. Duncker & Humblot, Berlin 1961, ISBN 3-428-00186-9, S. 667 f. Fonte citada en [[:de:Rueland Frueauf der Jüngere]]</ref>]] [[Ficheru:Meister Bertram von Minden - Grabow Altarpiece - WGA14309.jpg|thumb|[[Retablu Grabow]], del [[Maestru Bertram]] (1379).<ref>Dube, Elizabeth Healy: "The Grabow Altar of Master Bertram von Minden", Providence, Brown Univ., Diss., 1982. Fonte citada en [[:de:Grabower Altar]]</ref>]] [[Ficheru:Dijon Salle des Gardes Retable Crucifixion1.jpg|thumb|''[[Retablu de la Crucifixón]]'', de [[Jacques de Baerze]]<ref>The Grove Dictionary of Art. Fonte citada en [[:en:Jacques de Baerze]]</ref> (1390), encargáu por [[Felipe II de Borgoña|Felipe l'Atrevíu]] pa la [[cartuxa de Champmol]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [https://web.archive.org/web/20130714022128/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7511.htm ''El retablu: la so función relixoso y social''] en Artehistoria.</ref>]] [[Ficheru:Conrad von Soest 002.jpg|thumb|Retablu de la Pasión, de [[Conrad Soest]] (1403).]] [[Ficheru:20Klosterneuburg.JPG|thumb|left|L'aviesu del "altar de Verdún".]] [[Ficheru:Pyhän Barbaran alttarikaappi.jpg|thumb|Retablu de Santa Bárbara, del [[Maestru Francke]] (1410-1415).]] [[Ficheru:Maître du Jardin de Paradis de Francfort - Vie de saint Jean-Baptiste - Staatliche Kunsthalle.jpg|thumb|Tables de l'ala esquierda del retablu de la vida de San Xuan Bautista, del [[Maestru del Xardín del Paraísu]] (1410-1420).]] [[Ficheru:Souppes Saint-Clair-Saint-Léger Retabel 691.JPG|thumb|left|Retablu con escenes de la pasión en [[Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]].<ref>Église Saint-Clair-Saint-Léger [archive], base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]]</ref>]] [[Ficheru:Meister des Tucher-Altars 001.jpg|thumb|El llamáu "[[altar Tucher]]", del llamáu [[Maestru del altar Tucher]]<ref>P. Strieder: Der Tucheraltar in der Nürnberger Frauenkirche. In: Die Kunst und das schöne Heim 48, 1949, S. 172-177. Fonte citada en [[:de:Meister des Tucheraltars]]</ref> (Núremberg, ca. 1440-1450).]] [[Ficheru:Home altar of Annunciation.jpg|thumb|left|Retablu devocional domésticu d'Alemaña meridional (ca. 1500). Lo tardío de la fecha amuesa la pervivencia d'un gustu conservador nuna dómina na que les formes renacentistes terminaríen imponiéndose.]] Les zones estremaes políticamente ente'l [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]], el [[Estáu borgoñón]] y los principaos del [[Sacru Imperiu Xermánicu]] desenvolvieron una importante producción de retablos góticos nos últimos sieglos de la Edá Media, etiquetaos estilísticamente coles distintes denominaciones del [[Góticu tardíu]]; destacadamente el [[Góticu internacional]], carauterizáu pol refinamientu, la elegancia y el sentimentalismu, les proporciones espodaes, les llinies tropezoses y el matizáu coloríu que dexa dar avisiegu y volume a les figures (pintores como [[Conrad Soest]], el [[Maestru Francke]], [[Stefan Lochner]], [[Henri Bellechose]], [[Jean Malouel]], [[Jean de Beaumetz]], etc.), con influencia tamién en zones más alloñaes de Centroeuropa, como Italia o España.<ref> * Raymond Koechlin, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/piot_1148-6023_1906_num_13_1_1278 ''Les retables français en ivoire du commencement du XIVe siècle''], Monuments et mémoires de la Fondation Eugène Piot, 1906, vol. 13, nº 13-1. * Pierres-Yves Le Pogam (dir.), [https://web.archive.org/web/20130526224341/http://www.revue-etudes.com/Art/les_premiers_retables/41/12283 ''Les premiers retables''], Officina Italie, 2009 (catálogu d'una esposición nel Louvre de cincuenta obres de los sieglos XII al XV). </ref> [[Ficheru:Dombild Köln1.JPG|thumb|[[Retablu de los Reis Magos (Stefan Lochner)|Retablu de los Reis Magos]] (''Dreikönigsaltar'')<ref>Caterina Limentani Virdis, Mari Pietrogiovanna: ''Flügelaltäre''; [[Hirmer Verlag]], München 2002, ISBN 3-7774-9520-4. Elisabeth Margarete Comes: "Ein Garten Eden. Die Pflanzen auf Stefan Lochners Altar der Stadtpatrone", [[Nicolai Verlag]], Berlin 2013, ISBN 978-3-89479-714-0. Fuentes citaes en [[:de:Dreikönigsaltar (Stephan Lochner)]]</ref> na [[Catedral de Colonia]], de [[Stefan Lochner]] (1445).]] Dientro d'esi estilu, na [[Bohemia]] del sieglu XIV destacó'l trabayu de dos maestros anónimos, autores respeutivamente del [[Retablu de Vyšší Brod]] o [[Retablu de Hohenfurth|de Hohenfurth]],<ref>Jaroslav Pesina: Der Hohenfurther Meister. Übers. von Lenka Reinerová. Prag 1982. Fonte citada en [[:de:Meister von Hohenfurth]]</ref> que representa la infancia de Cristu (conventu cisterciense de [[Vyšší Brod]] o [[Hohenfurth]], del llamáu [[Maestru de Vyšší Brod]] o [[Maestru de Hohenfurth|de Hohenfurth]], ca. 1350 -güei esmanteláu-) y del [[Retablu de Třeboň]] o de [[Retablu de Wittingau|Wittingau]] (conventu de los agustinos de Praga, del llamáu [[Maestru de Třeboň|Maestru de Třeboň o de Wittingau]], ca. 1380-1390). Na mesma zona, nel sieglu XV destacó'l llamáu [[Maestru del Xardín del Paraísu Maestru del Xardín del Paraísu de Frankfurt o Maestru del Altu Rin]]. Dende mediaos del sieglu XV, la evolución de les formes artístiques quedó marcada pol desenvolvimientu de la [[pintura flamenca]] y [[pintura italiana|italiana]] nel nuevu contestu del Renacimientu, pero'l Góticu pervivió hasta bien entráu'l sieglu XVI. <center> <gallery> Archivu:Nürnberg St Jakob Hauptaltar 1.jpg|Retablu procedente d'Alemaña meridional (1360-1370), anguaño na ilesia de Santiago de Núremberg. Archivu:Sogn Gieri Altar.jpg|Trípticu escultóricu (abiertu) na ilesia de [[Sogn Gieri]] (Suiza, sieglu XIV).<ref>Armon Fontana: Die Kirchen in Rhäzüns. Schweizerischer Kunstführer. Bern 2004. Fonte citada en [[:de:Sogn Gieri (Kirche)]]</ref> Archivu:Haguenau StGeorges32.JPG|Retablu de la Virxe del Santísimu Sacramentu en [[Saint-Georges de Haguenau]].<ref>Ernst Adam: Baukunst der Stauferzeit in Baden-Württemberg und im Elsaß. Stuttgart and Aalen 1977th. Fonte citada en [[:en:St. George's Church, Haguenau]]</ref> Archivu:Bretagne Ille Fougeres5 tango7174.jpg|Capiya de La nuesa Señora de [[Saint-Sulpice de Fougères]].<ref>Collectif, le Patrimoine des Communes d'Ille-et-Vilaine, Éditions Flohic, Paris, mars 2000, 2 tomes, (ISBN 2-84234-072-8). Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Sulpice de Fougères]]</ref> Archivu:Abbeville, Église Saint-Vulfran 21.JPG|Capiya de la Natividá de [[Saint-Vulfran de Abbeville]].<ref>Collégiale Saint-Vulfran, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Vulfran d'Abbeville]]</ref> Archivu:Alsfeld Walpurgiskirche Altar 276.jpg|Retablu de la ''[[Walpurgiskirche]]''<ref>Karl Mengel: Die Walpurgiskirche zu Alsfeld. Versuch einer Deutung der Entstehungsgeschichte der Alsfelder Hauptkirche. Geschichts- und Museumsverein Alsfeld 1994, ISBN 3-927284-05-X. Fonte citada en [[:de:Walpurgiskirche (Alsfeld)]]</ref> d'[[Alsfeld]]. Archivu:Gelnhausen - Marienkirche - Laienaltar - 5492-94.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Gelnhausen]].<ref>Die Marienkirche: Gelnhausen und das Kloster Selbold. Fonte citada en [[:de:Marienkirche (Gelnhausen)]]</ref> Archivu:Lucas Moser 001.jpg|Retablu de la Madalena, de [[Lukas Moser]] (1431). </gallery> [[Maestru de Třeboň|Retablu de Třeboň o de Wittingau]] (ca. 1380) {| |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 001.jpg|130px|thumb|center|Monte de les Olivares]] |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 003.jpg|130px|thumb|center|Sotierro de Cristu]] |[[Ficheru:The Resurrection – NG.O 477.jpg|130px|thumb|center|Resurrección de Cristu]] |} </center> == Retablu italianu del Góticu al Renacimientu == [[Ficheru:Simone Martini. St. Louis of Toulouse Altarpiece. 1317. Mus.Capodimonte, Naples..jpg|thumb|[[Retablu de San Luis]], de [[Simone Martini]], el primeru calteníu con una predela historiada.<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/s/simone/4altars/1louis/1s_louis.html Ficha en WGA]</ref>]] [[Ficheru:Monaco coronation.jpg|thumb|''[[La coronación de la Virxe (Lorenzo Monaco)|La coronación de la Virxe]]'',<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1. Fonte citada en [[:it:Incoronazione della Vergine (Lorenzo Monaco)]]</ref> de [[Lorenzo Monaco]] (1414).]] [[Ficheru:Gentile da Fabriano 001.jpg|thumb|Retablu de la ''[[Adoración de los Reis Magos (Gentile da Fabriano)|Adoración de los Reis Magos]]'', de [[Gentile da Fabriano]] (1423).]] Dende principios del sieglu XV, una nueva corriente estética que toma como fonte d'inspiración l'[[Antigüedá grecollatina]] trunfa n'Europa: el [[Renacimientu]]. En imponiéndose nun primer momentu na península italiana, el nuevu estilu artísticu espublízase rápido, algamando la so máxima rellumanza a mediaos del sieglu XVI. La Renacencia traía consigo una revisión de les formes gótiques, que van ser sustituyíes por elementos de calter clasicista. N'Italia, el retablu (llamáu ellí ''pala'') nunca adquiriera grandes proporciones, pos se caltenía la tradición de les pintures al frescu nes ilesies; anque [[Giotto]] o [[Simone Martini]], fresquistas de sonadía, tamién realizaron destacaos polípticos destinaos a altares. Casi tola obra de [[Duccio]] ta realizada en ''pale''. Tamién ye destacable ''[[l'Altare di argento]]'',<ref>[http://www.operaduomo.firenze.it/eventi/eventu.asp?id=10&st=1 ''L'Altare d'argento - Termina il restauro dell'Altare d'argento y della Croce de l'Ayalga del Battistero di San Giovanni'']</ref> el retablu de plata del [[bautisteriu de Florencia]] (compartimientos centrales, de [[Betto di Geri]] y [[Leonardo di Giovanni]], 1366 -los cuatro relieves llaterales son d'escultores del ''Quattrocento'': [[Pollaiuolo]], [[Verrocchio]] y otros dos orfebres-).<ref>[[André Chastel]], [https://books.google.es/books?id=gDIW3l5BRYIC&pg=PA163&lpg=PA163&dq=retablu+de+plata+del bautisteriu+de+Florencia&source=bl&ots=A-gvXt5rfO&sig=87aUtvJRSA1vdFjKzrhKlQQ7jeU&hl=es&sa=X&ei=uo2dUYv2GYexhAfegIHYCg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=retablu%20de%20plata%20d'el%20baptisteriu%20de%20Florencia&f=false ''L'arte italiano''], Akal, 1988, ISBN 84-7600-301-3, pg. 163. [http://fe.fondazionezeri.unibo.it/semeya/160000/142800/142688.jpg Vease imaxe]</ref> {{VT|pintura del Duecento|pintura del Trecento}} <center> <gallery> Archivu:Maest 0 duccio 1308-11 siena duomo.jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal de la [[Maestà de la catedral de Siena|''Maestà'' de la catedral de Siena]], de Duccio, 1308-1311. Archivu:Polittico stefaneschi, retro.jpg|El llamáu "[[trípticu Stefaneschi|trípticu]]" o "[[polípticu Stefaneschi]]",<ref>Maurizia Tazartes, Giotto, Rizzoli, Milano 2004; fonte citada en [[:it:Polittico Stefaneschi]]</ref> de [[Giotto]], ca. 1320 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Polittico stefaneschi, verso.jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). Archivu:Simone Martini 012.jpg|El llamáu "[[polípticu de Santa Catalina d'Alexandría]]",<ref>Pierluigi Leone de Castris, Simone Martini, Federico Motta Editore, Milano 2003. Fonte citada en [[:it:Polittico di Santa Caterina d'Alessandria]]</ref> de [[Simone Martini]], 1320. Archivu:Ugolino di nerio, Trittico della Madonna col Bambino e i santi Pietro e Paolo.jpg|[[Trípticu de la Virxe col Neñu y los santos Pedro y Pablo]],<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Trittico della Madonna col Bambino y i santi Pietro y Paolo]]</ref> proveniente de la ''[[Pieve di San Giovanni Battista|Pieve]]''<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Pieve di San Giovanni Battista (San Giovanni d'Asso)]]</ref> de [[San Giovanni d'Asso]], d'[[Ugolino di Nerio]] (1320-1325). Archivu:Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|''[[Anunciación ente los santos Ansano y Margarita]]'', de Simoni Martini, 1333. Archivu:Pietro lorenzetti, pala della beata umiltà.jpg|Reconstrucción de la ''[[Pala della beata Umiltà]]'' ("[[retablu de la beata Humildá]]"),<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Pala della beata Umiltà]]</ref> de [[Pietro Lorenzetti]], ca. 1341. Archivu:23 Jacopo di Cione Nardo di Cione and workshop. (154x138,5cm) c. 1368 London NG.jpg|''[[Pala della Crocifissione]]''<ref>Louise Govier, The National Gallery, guida per i visitatori, Louise Rice, Londra 2009. ISBN 978-1-85709-470-1. Fonte citada en [[:it:Pala della Crocifissione]]</ref> ("[[retablu de la Crucifixón]]"), de [[Jacopo di Cione]],<ref>Andrea G. De Marchi, s. v. Jacopo di Cione, in Enciclopedia dell'Arte Medievale, VII, Roma, Treccani, 1996, páxs. 244-246. Fonte citada en [[:it:Jacopo di Cione]]</ref> [[Nardo di Cione]]<ref>Hans Dietrich Gronau, Andrea Orcagna und Nardo di Cione. Eine stilgeschichtliche Untersuchung, Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1937. Fonte citada en [[:it:Nardo di Cione]]</ref> y el so taller (ca. 1368). Archivu:31 Jacopo di Cione. Polyptych San Pier Maggiore, 1370-71 London NG. Reconstruction..jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal del ''polípticu de [[Ilesia de San Pedro Mayor (Florencia)|San Pier Maggiore]]'', de Jacopo di Cione (1370-1371). </gallery> </center> Cola irrupción del nuevu estilu, la estructura arquitectónica del retablu vuélvese más nítida y simple (puede trate cómo dellos retablos de [[Fra Angelico]] ejemplifican la evolución d'una a otra estructura). <center> <gallery> Archivu:Angelico, pala di san pier maggiore, 1425 ca..jpg|El llamáu "[[trípticu de San Pedro Mártir]]"<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di san Pietro martire]]</ref> (1428-1429), de [[Fra Angelico]] Archivu:Angelico, prado.jpg|''[[L'Anunciación (Fra Angelico, Madrid)|Anunciación]]'', pintada por Fra Angelico como ''pala d'altare'' pal [[conventu de Santu Domingu de Fiesole]]<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Conventu di San Domenico (Fiesole)]]</ref> (1430-1435). Archivu:Angelico, linaioli tabernacle 02.jpg|El llamáu ''[[tabernacolo dei Linaioli]]''<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Tabernacolo dei Linaioli]]</ref> de Fra Angelico (1432-1433). Archivu:Angelico, cortona poliptych 01.jpg|El llamáu "[[trípticu de Cortona]]",<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di Cortona]]</ref> de Fra Anxélicu (1436-1437). Archivu:Fra Angelico - Perugia Altarpiece (in modern frame) - WGA00496.jpg|La llamada ''[[pala di Perugia]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di Perugia]]</ref> de Fra Angelico (1438). Archivu:TotalPalaSanMarco.jpg|Reconstrucción de la llamada ''[[pala di San Marco (Fra Angelico)|pala di San Marco]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di San Marco]]</ref> de Fra Angelico (1440). Archivu:Angelico, Bosco ai Frati Altarpiece.jpg|La llamada ''[[pala di Bosco ai Frati]]'',<ref>AA.VV., Galleria degli Uffizi, collana I Grandi Musei del Mondo, Roma 2003. Fonte citada en [[:it:Pala di Bosco ai Frati]]</ref> de Fra Angelico (1450-1452 ). </gallery> </center> [[Ficheru:Polittico di san vincenzo ferrer 01.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de San Vicente Ferrer]]"<ref>Mariolina Olivari, Giovanni Bellini, in AA.VV., Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2007. ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Vincenzo Ferrer]]</ref> na [[Basílica de San Xuan y San Pablo (Venecia)|Basílica de los Santos Juan y Pablo]] (Venecia), de [[Giovanni Bellini]] (1464-1468). Hai otru retablu col mesmu asuntu, de [[Domenico Ghirlandaio]].<ref> <gallery> Archivu:Rimini120.jpg|La obra de Ghirlandaio. </gallery> </ref>]] [[Ficheru:Frari (Venice) - Main altar.jpg|thumb|El retablu tres l'altar mayor de [[Santa Maria Gloriosa dei Frari]] (Venecia) inclúi'l llenzu ''[[L'Asunción de la Virxe (Tiziano)|L'Asunción de la Virxe]]'' de [[Tiziano]] (1516-1518).]] Surden nueves téuniques, como la [[terracota]] esmaltada (hermanos [[Luca della Robbia|Della Robbia]]), al empar xeneralízase l'empléu de mármol, bronce o granitu en contraposición a la madera policromada. Los elementos decorativos típicamente renacentistes, como'l [[grutesco]], ''candelieri'', los roleos vexetales, los ''[[Putto|putti]]'', el tondo o [[clípeo]], o los flameros, pasen a afatar les nueves estructures, formaes por [[pilastra|pilastres]], columnes o semicolumnas, frisos y cornises, tou ello con una clara inspiración na antigüedá clásica. Dellos retablos integrar nel espaciu arquiteutónicu pal que se diseñaron, con efeutos de [[trampantojo]]. La influencia pagana o profana acaba treslladándose tamién a les imáxenes relixoses. Toos estos elementos van trespasar llueu l'ámbitu de la península italiana esportándose al restu de territorios europeos.<ref> * Eve Borsook, Fiorella Gioffredi Superbi, [https://books.google.es/books?id=leTqAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=_QmBUebOKbGu7AauxIHQAQ&ved=0CFoQ6AEwBw ''Italian altarpieces 1250-1550: function and design''], Clarendon Press, 1994. </ref> {{VT|pintura del Quattrocento|pintura del Cinquecento}} <center> <gallery> Archivu:Misericorde.jpg|El llamáu ''[[Polípticu de la Misericordia]]'', de [[Piero della Francesca]], (1445-1462). Archivu:Pala di San Zeno by Andrea Mantegna - San Zeno - Verona 2016 (3).jpg|La llamada ''[[Retablu de San Zenón|Pala di San Zeno]]'' o retablu de San Zenón, d'[[Andrea Mantegna]], 1457-1460. Archivu:Pala di pesaro 01.jpg|La llamada ''[[pala di Pesaro]]'',<ref>Mauro Lucco, Giovanni Carlo Federico Villa, Giovanni Bellini, Silvana Editoriale, Milano 2008. ISBN 978-88-366-1133-1. Fonte citada en [[:it:Pala di Pesaro]]</ref> de [[Giovanni Bellini]] (1471-1483). Frari (Venice) Cappella Corner - Pala di San Marco by Bartolomeo Vivarini.jpg|La llamada ''[[pala di San Marco (Vivarini)|Pala di San Marco]]'', de [[Bartolomeo Vivarini]] (1474). Nun tien de confundir se [[Pala de San Marcos|cola homónima de Boticelli]]. Archivu:AscensionPeruginMBALyon.jpg|Montaxe actual del llamáu "[[polípticu de San Pedro]]",<ref>Vittoria Garibaldi, Perugino, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Pietro]]</ref> de [[Perugino]], ca. 1496. La disposición orixinal yera más complexa. Archivu:Andrea della Robbia, The Adoration of the Magi altarpiece (c. 1500–1510), Victoria and Albert Museum, London - 20110519.jpg|''Adoración de los magos'', retablu en [[terracota]] d'[[Andrea della Robbia]] (1500-1510). Archivu:Lotto, polittico di recanati.jpg|Reconstrucción del llamáu "[[polípticu Recanati]]",<ref>Pirovano, Carlo (2002). Lotto. Milan: Electa. Fonte citada en [[:en:Recanati Polyptych]]</ref> de [[Lorenzo Lotto]], ca. 1506 Archivu:Pala di San Zaccaria (Venezia).jpg|La llamada [[pala di San Zaccaria]], de [[Giovanni Bellini]]. Archivu:Luca signorelli, polittico di arcevia.jpg|El llamáu "[[polípticu de Arcevia]]",<ref>Antonio Paolucci, Luca Signorelli, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di Arcevia]]</ref> de [[Luca Signorelli]] (1507). Archivu:Vicenza, santa corona, altare porto-pagello di bartolomeo montagna 02.JPG|Retablu de la [[ilesia de Santa Corona]]<ref>Scheda el so Chiesa di Santa Corona. Fonte citada en [[:it:Chiesa di Santa Corona]]</ref> (Vicenza), de [[Bartolomeo Montagna]].<ref>L. Puppi, Bartolomeo Montagna, Venezia, 1962. Fonte citada en [[:it:Bartolomeo Montagna]].</ref> </gallery> </center> == Retablos flamencos tardogóticos y Renacencia nórdica == [[Ficheru:Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de Gante]]" o retablu de l'adoración del corderu místicu (abiertu), de los [[Jan van Eyck|hermanos Van Eyck]] (1432).]] [[Ficheru:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|''Ídem'' (zarráu).]] [[Ficheru:Diptyque de Melun reconstitué.jpg|thumb|''[[Dípticu de Melun]]'', de [[Jean Fouquet]] (1452-1458).]] [[Ficheru:Kosice - St. Elisabeth Cathedral - Altar.JPG|thumb|Retablu mayor de la [[Catedral de Košice]], del llamáu [[Maestru de la Lleenda de Santa Isabel]] (1474-1477).<ref>Művészeti lexikon I–IV. Főszerk. Zádor Anna, Genthon István. 3. kiad. Budapest: Akadémiai. 1981–1983. Fonte citada en .</ref>]] [[Ficheru:Albrecht Dürer - Paumgartner-Altar - Alte Pinakothek München.jpg|thumb|El llamáu [[retablu Paumgartner]], d'[[Alberto Durero]] (1502-1504). Durero realizó dalgunos otros grandes retablos,<ref>[http://www.historiadelarte.us/renacencia/recontra/grandes-retablos.html Grandes Retablos]</ref> como'l llamáu [[altar de Heller]]<ref>Costantino Porcu (a cura di), Dürer, Rizzoli, Milano 2004. Fonte citada en [[:it:Altare Heller]]</ref> anque'l más famosu de los sos polípticos nun ye una "pieza d'altar", nin siquier puramente devocional, a pesar de la so tema relixosa, dáu'l so tratamientu "modernu" de los desnudos: [[Adán y Eva (Durero)|''Adán y Eva'']].]] [[Ficheru:Panels, Victoria & Albert Museum, London - DSCF0330.JPG|thumb|Retablu de Santa Margarita, d'un maestru anónimu del norte d'Alemaña (ca. 1520). Probablemente vien de la ''Johanniskirche'' de [[Lüneburg]].<ref>Martin Voigt: St. Johanniskirche Lüneburg. Deutscher Kunstverlag, München. Fonte citada en [[:de:St. Johannis (Lüneburg)]]</ref> A pesar de lo tardío de la fecha, sigui calteniendo les convenciones estétiques del góticu internacional.]] [[Ficheru:RetableMuséeAnversMaîtreAnonymeBrabant.jpg|thumb|Pequeñu retablu devocional priváu de la tipoloxía denominada en flamencu ''[[Besloten Hofje]]''<ref>Vlaamse Kunstcollectie: Besloten hofje. Fonte citada en [[:nl:Besloten Hofje]]</ref> ("xardín zarráu", en referencia a la tema del ''[[Hortus conclusus]]'') procedente de Brabante (ca. 1594).]] {{VT|Primitivos flamencos|Renacencia nórdica}} Na zona ambiguamente denominada "Flandes" pola historiografía, el [[Estáu Borgoñón]] protagonizó una rellumanza cultural que [[Johan Huizinga]] calificó de ''Seronda de la Edá Media''; y que siguió na Edá Moderna so los Habsburgu. Como los apreciadísimos [[tapices flamencos]], los [[retablos flamencos]] esportar a toa Europa, tantu los polípticos pictóricos (los [[Van Eyck]], [[Van der Weyden]], [[Van der Goes]]) como los escultóricos, de complexa composición arquitectónica y motivos derivaos del [[góticu internacional]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [http://revistas.ucm.es/index.php/ANHA/article/view/ANHA0404110033A ''Arte y devoción nes obres importaes. Los retablos flamencos” esculpíos tardogóticos'']</ref> Dalgunos d'ellos recibieron denominaciones allabancioses (como "[[la perlla de Brabante]]" o "[[el milagru de Dortmund]]").<ref>[http://www.cobra.be/cm/vrtnieuws.francais/magazine/1.1044802 ''Un des plus grands retables flamands à Dortmund''] (el llamáu "[[milagru doráu de Dortmund]]").</ref> Nel reinu de Francia cobró gran fama la obra d'escultores como [[Antoine Le Moiturier]] (retablu del xuiciu final de la [[colexata de San Pedro d'Avignon]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Collégiale Saint-Pierre d'Avignon]]</ref> del que namái subsisten dos ánxeles),<ref>Jacques Baudoin, [https://books.google.es/books?id=hcUWi3fTpvAC&pg=PA213&lpg=PA213&dq=retable+de+saint+pierre+avignon+moiturier&source=bl&ots=Bw59LxKx2y&sig=nHo50thKt75nl8m2gCVUhtFSNdU&hl=es&sa=X&ei=98eAUerTFrHG7AaF-oCIAQ&ved=0CFMQ6AEwBQ#v=onepage&q=retable%20de%20saint%20pierre%20avignon%20moiturier&f=false ''Les grands imagiers d'occident''], Creer, 1983, ISBN 2-902894-15-5, vol. 1, pg. 213. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=6&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel portando los símbolos de la Pasión'' - Ficha en Joconde], [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=7&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel tocando la trompeta'' - Ficha en Joconde].</ref> y pintores como [[Jean Fouquet]] (l'atrevíu [[dípticu de Melun|dípticu pa la capiya funeraria de Agnès Sorel]] na Catedral de Melun). Nes ciudaes centroeuropees de cultura xermánica, en redol al Rin y el Danubiu, qu'asistieron a la nacencia de la imprenta, d'espectacular repercusión nel espardimientu del [[Humanismu renacentista|humanismu]] y el tresformamientu de la cultura nes décades finales del sieglu XV y les primeres del sieglu XVI, destacó la obra de pintores como [[Michael Pacher|Pacher]], [[Durero]], [[Grünewald]], [[Altdorfer]], [[Jörg Ratgeb|Ratgeb]], [[Hans Baldung|Baldung]], los [[Cranach]] o los [[Holbein]], que tamién se desenvolvió na retablística. Alternativamente, o integrándose nos mesmos retablos, desenvolvióse la obra d'escultores como [[Veit Stoss]], [[Nikolaus Gerhaert]], [[Tilman Riemenschneider]] o [[Nicolas de Haguenau]]. Les formes evolucionaron dende los paneles fixos de modestes dimensiones hasta les grandes y complexes estructures articulaes con complexa ornamentación arquitectónica. Les ales solíense dedicar a representaciones pictóriques de los santos, ente que'l panel central acutar a escenes evengélicas en talles de bultu.<ref>''Monumental carved, winged altarpieces are the most ambitious artworks from the Middle Ages, incorporating the skills of painters, sculptors, and cabinetmakers. Those that are most notable for their artistic originality and masterly execution were produced in the southern German-speaking regions, including Austria and South Tirol, in the last decades of the Late Gothic period (roughly 1460 to 1525). By that time altarpieces had evolved from low, fixed panels to large wooden structures with rich architectural ornamentation. Paintings of the saints often adorned the movable wings, while carved reliefs or freestanding sculptures of scenes from the Gospels occupied the gilded, center shrine.'' Rainer Kahsnitz (testu), Achim Bunz (fotografíes), [https://books.google.es/books/about/Carved_Splendor.html?id=8MlSiFzN_hgC&redir_esc=y ''Carved Splendor: Late Gothic Altarpieces in Southern Germany, Austria, and South Tirol''], Getty Publications, 2006, ISBN 0-89236-853-5.</ref> A partir de 1517, l'impautu de la [[Reforma Protestante]] foi pernotable, y no que toca a los retablos, provocó la destrucción de munches imáxenes relixoses; anque tamién hubo destacaos artistes luteranos que siguieron realizando pieces d'altar, como los Cranach.<ref>* Kathrin Wagner, [https://books.google.es/books?id=8qf0aIGS4-kC&dq=subject:%22Altarpieces%22&source=gbs_navlinks_s ''Rostocker Retabelkunst im 15. Jahrhundert''], Verlag-Ludwig, 2011, ISBN 3-86935-004-0 * Barbara G. Lane, [https://books.google.es/books/about/The_altar_and_the_altarpiece.html?id=1K3qAAAAMAAJ&redir_esc=y ''The altar and the altarpiece: sacramental themes in early Netherlandish painting''], Harper & Row, 1984, ISBN 0-06-430133-8 * Lynn F. Jacobs, [https://books.google.es/books?id=-yiKQgAACAAJ&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CEcQ6AEwBTgK ''Early Netherlandish Carved Altarpieces, 1380-1550: Medieval Tastes and Mass Marketing''], [[Cambridge University Press]], 1998, ISBN 0-521-47483-3 </ref> <center> <gallery> Archivu:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|''[[Trípticu de l'Anunciación]]'' o de Mérode, de [[Robert Campin]] (1425-1430). Archivu:Rogier van der Weyden 001.jpg|''[[Polípticu del xuiciu final]]'' (abiertu), de [[Rogier van der Weyden]] (1440-1450). Archivu:Rogier van der Weyden - The Last Judgment Polyptych (reverse side) - WGA25626.jpg|''Ídem'' (zarráu). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg |''[[La Última Cena (Dirk Bouts)|Retablu del Santísimu Sacramentu]]'', de [[Dirk Bouts]] (1464-1467). Archivu:Dieric Bouts 003.jpg|El retablu llamáu "[[la perlla de Brabante]]", ca. 1470.<ref>Flügelaltar "Perle von Brabant", Alte Pinakothek, München. Fonte citada en [[:de:Meister der Perle von Brabant]]</ref> Archivu:Hugo van der Goes 004.jpg|El llamáu "[[trípticu Portinari]]", de [[Hugo van der Goes]] (1476-1478). Archivu:Alois Hänisch Pacher-Altar St Wolfgang.jpg|El llamáu ''[[Pacher-Altar]]'',<ref>Manfred Koller: Der Flügelaltar von Michael Pacher in St. Wolfgang. (Studien zu Denkmalschutz und Denkmalpflege Band 18). Wien, Köln, Weimar 1998, ISBN 3-205-98900-7. Fonte citada en [[:de:Pacher-Altar]]</ref> retablu de [[St. Wolfgang im Salzkammergut]] de [[Michael Pacher]](1471).<ref>Ye unu de los "siete retablo alemanes" escoyíos pal so estudiu por [[Arthur Burkhardt]]. ''Seven German Altars'', F. Bruckmann, Munich, 1965: ''v. 1. The Herrenberg altar of [[Jörg Ratgeb]]. v. 2. The Freiburg altar of [[Hans Baldung]]. v. 3. The St. Florian altar of [[Albrecht Altdorfer]]. v. 4. The St. Wolfgang altar of [[Michael Pacher]]. v. 5. The Kefermarkt altar. v. 6. The Cracow altar of [[Veit Stoss]]. v. 7. The Isenheim altar of [[Matthias Grünewald]].''</ref> Archivu:Altar_of_Veit_Stoss,_St._Mary's_Church,_Krakow,_Poland.jpg|El llamáu "[[retablu de la Dormición|retablu]]" o "[[altar de la Dormición]]" o [[altar de Cracovia|de Cracovia]],<ref>Burkhard, Arthur. The Cracow Altar of Veit Stoss. Munich, F. Bruckmann, 1972. Fonte citada en [[:en:Altarpiece of Veit Stoss]]</ref> de [[Veit Stoss]] (1477-1489). Archivu:Altar 1.JPG|El llamáu "[[retablu Kefermarkter|retablu]]" o "[[altar Kefermarkter]]" (1490-1497).<ref>Ulrike Krone-Balcke: Der Kefermarkter Altar –- sein Meister und seine Werkstatt, Deutscher Kunstverlag, München 1999. Fonte citada en [[:de:Kefermarkter Flügelaltar]]</ref> Archivu:Tilman Riemenschneider Heilig Blut Altar 1.jpg|El llamáu "[[retablu de la Sagrada Sangre|retablu]]" o "[[altar de la Sagrada Sangre]]" (''[[Heiligblutaltar]]''),<ref>Iris Kalden-Rosenfeld: Tilman Riemenschneider und seine Werkstatt. Mit einem Katalog der allgemein als Arbeiten Riemenschneiders und seiner Werkstatt akzeptierten Werke (= Die Blauen Bücher). 3. aktualisierte und erweiterte Auflage. Langewiesche, Königstein im Taunus 2006, ISBN 3-7845-3224-1. Fonte citada en [[:de:Stadtkirche St. Jakob (Rothenburg ob der Tauber)]]</ref> de [[Tilman Riemenschneider]] (1501—1505). Del mesmu autor, o del so círculu, son el retablu de la [[ilesia de San Pedro y San Pablo de Detwang]],<ref>Der Detwanger Altar von Tilman Riemenschneider. Beitr. v. Jürgen Denker, Eike o. Karin Oellermann, Ewald M.Vetter. Wiesbaden 1996. Fonte citada en [[:de:St. Peter und Paul (Detwang)]]</ref> el ''[[Zwölfbotenaltar]]''<ref>Poensgen: Der Windsheimer Zwölfbotenaltar von Tilman Riemenschneider im Kurpfälzischen Museum zu Heidelberg, 7. Auflage 1974. Fonte citada en [[:de:Zwölfbotenaltar]]</ref> y el ''Marienretabel'' de la ''[[Herrgottskirche]]''<ref>Sabine Kutterolf-Ammon: Die Herrgottskirche zu Creglingen. Fonte citada en [[:de:Herrgottskirche (Creglingen)]]</ref> de [[Creglingen]]. Archivu:Albrecht Altdorfer 028.png|Parte de los paneles del llamáu [[retablu de San Sebastián|retablu]] o "[[altar de San Sebastián]]" (''[[Sebastianaltar]]'')<ref>Tamién son conocíos col mesmu nome munchos otros retablos cola tema de [[Sebastián (mártir)|San Sebastián y el so martiriu]] ([http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Martyrdom_of_Saint_Sebastian vease l'ampliu tratamientu de la tema na historia de la pintura]): n'alemán (''Sebastianaltar''), otros retablos de Holbein el Viejo (1516) -[http://commons.wikimedia.org/wiki/Ficheru:Holbein_d.%C3%A4..jpg Alte Pinakoteke, Múnich]- o de [[Hans Baldung]] (1507); -[http://everypainterpaintshimself.com/article/hans_baldung_griens_st._sebastian_altarpiece EPPH]- n'español ([[retablu de San Sebastián]]), el de la [[ilesia de l'Asunción de Montesa]], del círculu de [[Juan de Juanes]] (1559) -[http://www.museumontesa.com/admin/archivu/docdow.php?id=131 ''La lluz de les imáxenes'']- y al de la [[colexata de Santa María Mayor de Bolea]], de [[Gil de Brabante]] (1503) -[http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es colegiatadebolea.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714141945/http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es |date=2019-07-14 }}-, etc.; n'italianu (''[[pala di San Sebastiano]]''), obres de [[Giovanni del Biondo]], [[Andrea da Murano]] -en Trebaseleghe-, [[Dosso Dossi]] -catedral de Módena, [http://www.unesco.mo.it/tavola_san_sebastiano.php?unesco=28b0002cb4afab1d0f19c40222df08c7 unesco.mo.it]-</ref> del [[monesteriu de San Florián]]<ref>Baumgartner, Rupert (2001). St. Florian's Collegiate Church. Ried im Innkreis: Kunstverlag Hofstetter. Fonte citada en [[:en:St. Florian Monastery]]</ref> ([[Sankt Florian]], Austria), d'[[Altdorfer]] (1509-1519).<ref>Tien doce paneles principales, ocho de los cualos narren la Pasión de Cristu y cuatro el martiriu de San Sebastián. [https://www.lessing-photo.com/search.asp?a=L&lc=20202020493F&co=Austria&ci=St.Florian&ln=Abbey&p=3&ipp=6 Lessing photo archive] (da la fecha 1518).</ref> Archivu:Freiburg Minster 2008.jpg|Retablu del altar mayor de la [[Catedral de Friburgu de Brisgovia|catedral de Friburgu]], de [[Hans Baldung]] (1512-1516). Archivu:Grunewald Isenheim1.jpg|El llamáu "retablu" o "[[altar de Isenheim]]" (1512-1516). Configuración zarrada, con pintures de [[Grünewald]]. Archivu:Grunewald Isenheim2.jpg|''Ídem''. Configuración de primera apertura (primeros paneles centrales esplegaos) |''Ídem''. Configuración de segunda apertura (segundos paneles centrales esplegaos, predela retirada), con talles de [[Nicolas de Haguenau]]. Archivu:Herrenberger Altar BMK.jpg|El llamáu "[[retablu Herrenberger|retablu]]" o "[[altar Herrenberger]]",<ref>Kleines Bild des geöffneten Altars. Fonte citada en [[:de:Herrenberger Altar]]</ref> de [[Jerg Ratgeb]] (1518-1521). Archivu:Universitätskapelle Münster Freiburg Panorama Altar.jpg|El llamáu "[[retablu Oberried|retablu]]" o "[[altar Oberried]]", de [[Hans Holbein el Mozu]] (1521-1522). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece front (aka).jpg|El llamáu "[[retablu Schneeberger|retablu]]" o "[[altar Schneeberger]]" (''[[Wolfgangskirche]]'', [[Schneeberg]]),<ref>''Altardetails nach der Darstellung der Webseiten der Gemeinde''. Fonte citada en [[:de:St.-Wolfgangs-Kirche (Schneeberg)]]</ref> de [[Lucas Cranach el Viejo]], 1532–1539 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece back (aka).jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). </gallery> '''Los llamaos "retablos d'Amberes"''' </center> Nos sieglos XV y XVI, la fama de los llamaos "[[retablos d'Amberes]]"<ref name=AMB/> estender por toa Europa. La puxanza comercial de la ciudá d'[[Amberes]] produxérase especialmente a partir de la decadencia de la ciudá de [[Bruxes (Bélxica)|Bruxes]], y sufrió un tarrecible golpe col [[sacu d'Amberes]] de 1576. <center> <gallery> Archivu:Pruszcz Polyptych.jpg|El llamáu "[[polípticu Pruszcz]]", ca. 1500. Archivu:Valladolid iglesia Salvador retablo San Juan-Bautista ni.jpg|Retablu de San Xuan Bautista de la ilesia del Salvador de Valladolid, ca. 1500 (el bancu realizar por artistes locales).<ref>[https://web.archive.org/web/20120430054741/http://www.delsolmedina.com/MuseoVCentenarioICatolica2.htm Retablu de San Xuan Bautista]</ref> Archivu:Anonimo Retablo vida de la Virgen ni.JPG|Retablu de la capiya del Santu Cristu del conventu de San Francisco de Valladolid, ca. 1515. Archivu:Marienkirche Luebeck altar.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Lübeck]], del llamáu [[Maestru de 1518]]<ref>S. van Bellingen: De Meester van 1518. In: De Brabantse Folclor 251 (1986), S.236-241. Fonte citada en [[:de:Meister von 1518]]</ref> Archivu:20110826St Kornelius und Cyprian Kirrlach17.jpg|Retablu de los santos Cornelio y Cipriano de [[Kirrlach]]. Archivu:Roskilde kathedraal 2.jpg|Retablu de la [[Catedral de Roskilde]]. Archivu:Wien - Votivkirche, Antwerpener Altar.JPG|Retablu de la ''[[Ilesia Votiva|Votivkirche]]'' de Viena. Archivu:Waase St. Marien Altar Gesamtansicht.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Waase]].<ref>Literatur über St.-Marien-Kirche (Waase) in der Landesbibliographie MV. Fonte citada en [[St.-Marien-Kirche (Waase)]]</ref> Archivu:F54 PAM retable Gueldre.JPG|El llamáu "retablu de [[Felipa de Gelderland]]" en [[Pont-à-Mousson]]. Archivu:Flandrischer Altar in der St.-Lambertuskirche zu Affeln (Stadt Neuenrade), Sauerland, NRW.jpg|Retablu de [[San Lamberto de Affeln]]<ref>Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, Nordrhein-Westfalen. Band 2, Westfalen, Deutscher Kunstverlag, München 1969. Fonte citada en [[:de:St. Lambertus (Affeln)]]</ref> (1525). </gallery> </center> == Retablu renacentista español == [[Ficheru:Olivares de Duero iglesia San Pelayo retablo mayor ni.jpg|thumb|Retablu mayor de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (ca. 1520-1530). Ensamblador [[Pedro de Guadalupe]] (traza y decoración), pintures de [[Juan de Soreda]] (51 tables), escultures d'[[Alonso Berruguete]] (el Calvariu del áticu) y del círculu de [[Felipe Vigarny]] (el restu).<ref>[http://www.luzrasante.com/la-singular-historia-del retablu-de-olivares-de-duero/ La singular historia del retablu d'Olivares de Duero]. [http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/olivares.html Web de la Diputación de Valladolid]. [http://artevalladolid.blogspot.com.es/2012/09/el retablu mayor-de-olivares-de-duero_28.html La perlla del Duero: El retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'Olivares de Duero]</ref>]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 040 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu llateral de la capiya de Santa Ana na [[Catedral de Burgos]], de [[Diego de Siloé]] (principios del sieglu XVI). Ye comparable'l retablu central de la capiya, d'estilu góticu (obra de [[Gil de Siloé]], padre de Diego -vease [[Retablo#Retablo góticos na península ibérica|na so seición]]-), coles carauterístiques plateresques d'ésti: ornamentación de [[tondos]], [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]] y [[querubinos]], ordenada estructura arquitectónica de pilastres planes y frisos con menuda decoración; y motivos heráldicos nel bancu.]] [[Ficheru:Girona 068.JPG|thumb|[[Retablu de Santa Elena]]<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/16071.htm Ficha en Artehistoria]</ref> na [[catedral de Girona]], de [[Pedro Fernández de Murcia]] -o "Pere Fernández"-, [[Antonio Norri]] -o [[Antoni Norri]]- y [[Antonio Matteu]] -o [[Antoni Matteu]]- (1517-1520).]] [[Ficheru:El Miracle, retaule renaixentista-PM 58638.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Santísimu de la [[ilesia del Miracle]], atribuyíu a [[Pere Nunyes]] (1530).<ref>BARAUT, Cebrià - Santa Maria del Miracle - Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2001 - ISBN 84-8415-329-0. Fonte citada en [[:ca:Retaule de la capella del Santíssim (El Miracle)]]</ref>]] {{VT|Escultura de la Renacencia n'España|Pintura renacentista d'España}} Suel establecese una periodización cronolóxica del [[Renacimientu n'España]] ente l'[[Alta Renacencia española|Alta]] y el [[Baxa Renacencia española]], anque les etiquetes estilístiques son d'usu problemáticu: "[[platerescu]]" aplicar a les producciones del primer terciu del sieglu XVI, caracterizaes pol ''[[horror vacui]]'', que se comparaben col trabayu de los plateros, y nel que s'encuadren tantu los postreros maestros de tradición gótica o hispanu-flamenca como la introducción de nuevos elementos d'orixe renacentista italianu; "[[manierista]]" aplicar al terciu central del sieglu (anque ye un axetivu que puede aplicase tanto a los discípulos de les grandes figures italianes d'empiezos del XVI como al periodu post-tridentino y hasta l'empiezu del sieglu XVII); "[[Romanismo (arte)|romanista]]" aplicar al terciu final del sieglu, carauterizáu poles formes sobries de Gaspar Becerra y el gran proyeutu escurialense. === Retablu platerescu === N'España, la estética renacentista tardó n'imponese, debíu al enraigono de les formes gótiques o hispanu-flamenques. Nun primeru momentu, les formes italianizantes apaecen tímidamente nos retablos (al igual que lu faía na arquiteutura), en forma de detalles decorativos. Namái avanzáu'l sieglu XVI conforma una estética novedosa: l'[[estilu platerescu]]. El retablu platerescu combina elementos gotizantes con otros de raigón italiana, caracterizándose pol so calter narrativu (relieves o pintures) y el desenvolvimientu del tabernáculo qu'adopta una posición central y prominente. Los retablos platerescos son xeneralmente bien planos, configurándose por aciu pilastres o semicolumnas, cola novedá del [[balustre]] como soporte. La decoración suel ser estilizada y menuda, en forma de [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]], cabeces de querubinos, anxelones, [[roleos]]..., apaeciendo nueves tipoloxíes formales, como los relieves circulares o los realizaos en ''[[stiacciato]]''. Na [[Corona de Castiella]] son exemplos destacaos de retablu platerescu: * el [[retablu mayor de la catedral de Palencia]], consideráu unu de los primeros retablos renacentistes n'España (contratáu en 1504), obra de [[Felipe Vigarny]], [[Alejo de Vahía]], [[Pedro de Guadalupe]], [[Juan de Flandes]] y [[Juan de Valmaseda]];<ref>VV. AA., ''Les edaes del Home: Memories y rellumances'', Fundación Les Edaes del Home, 1999 (catálogu de la esposición).</ref> * el retablu mayor de la [[Capiya Real de Granada]], obra igualmente de Felipe Vigarny, decoráu con escenes de la conquista de Granada y estatues orantes de los [[Reis Católicos]], por [[Diego de Siloé]];<ref>[http://www.capillarealgranada.com/es/cont_retablu.html Web oficial]</ref> * el retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (provincia de Valladolid); * el retablu mayor del [[Conventu de San Pablo de Palencia]]; * el retablu de la capiya de la Piedá de la [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)]]; * el retablu de la [[ilesia del Salvador (Calzadilla de los Barros)]], d'[[Antón de Madrid]] (primer terciu del sieglu XVI).<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/folles/ Retablos españoles] en CVC</ref> Na [[Corona d'Aragón]], simultáneamente a la introducción de les formes renacentistes italianes por [[Pedro Fernández de Murcia]] (retablu de Santa Elena de la [[Catedral de Girona]]), siguió la tradición gótica del retablu espositor d'alabastru, afaciéndose a la nueva estética, destacando nesti ámbitu [[Damián Forment]], al que se deben: * el [[retablu mayor de la Basílica del Pilar]] de [[Zaragoza]] (1512-1518), n'alabastru, d'estructura gotizante y relieves casi de bultu redondu; * el retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]] (1520), realizáu n'alabastru, el so cuerpu ye un gran trípticu de tres escenes qu'amuesen la [[pasión de Cristu]]; * el retablu mayor del [[monesteriu de Poblet]], de calter más platerescu, coles carauterístiques veneres planes; * el retablu mayor de la catedral de [[Santo Domingo de la Calzada]], realizáu en madera dorao y policromada, con exuberante decoración. Tamién foi notable nos retablos aragoneses d'esta dómina'l trabayu de [[Juan de Moreto]], [[Juan de Salas (escultor)|Juan de Salas]] y [[Gabriel Yoly]] (retablu de la capiya de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]], retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]); siguíu nes décades centrales del sieglu XVI por [[Cosme Damián Bas]] (retablos de la [[Catedral de Albarracín]], dalgunos en madera ensin policromar).<ref>[http://www.jdiezarnal.com/catedraldealbarracin.html Catedrales d'España - Catedral de Albarracín]</ref> <center> <gallery> Archivu:Burgos - Catedral 061 - Capilla del Condestable.jpg|Retablu mayor de la [[Capiya del Condestable]]. Nel mesmu llugar hai otros notables retablos. Archivu:Palencia - San Pablo 07.JPG|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de San Pablo de Palencia]]. Archivu:Oñate - Iglesia de San Miguel - retablo de la capilla de la Piedad.jpg|Retablu de la capiya de la Piedá de [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)|San Miguel de Oñate]]. Archivu:Zaragoza - Basilica del Pilar 32.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica del Pilar]], de [[Damián Forment]] (1512-1518). Archivu:Palencia - Catedral 90 - retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Catedral de Palencia]]. Archivu:Teruel - Catedral, interiores 08.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]. Archivu:Jaca - Catedral - Interior - Retablo07.jpg|Retablu de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]] (nel mesmu templu caltiénense otros notables retablos). Archivu:Fale - Spain - Uesca - 27.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]]. Archivu:Virgen de los mareantes Alcazar sevilla 002.jpg|Retablu de la Virxe de los amoriantes na capiya del ''Cuartu del Almirante'' de los [[Reales Alcázares de Sevilla|Reales Alcázares]] de Sevilla, d'[[Alejo Fernández]] (1531-1536). L'edificiu tien otres capiyes con notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Altar piece in the Chapel of Alcázar of Seville|Virxe de l'Antigua]] ([[Diego de Castillejo]]. [http://www.retabloceramico.net/articulo0490.htm Retablu de la Visitación. Oratoriu de los Reis Católicos] ([[Francisco Niculoso Pisano]], 1504)</ref> Archivu:SantCompostela45.jpg|Retablu de la Virxe del Bon Conseyu na capiya de San Bartolomé de la [[Catedral de Santiago de Compostela]], de [[Mateo Arnao]] (1521). Archivu:Sigüenza PM 53028.jpg|Retablu de don Fadrique de Portugal na [[Catedral de Sigüenza]], d'[[Alonso de Covarrubias]], [[Francisco de Baeza]], [[Sebastián de Almonacid]] y [[Juan de Talavera]] (1520-1529). </gallery> </center> [[Ficheru:Palencia Paredes de Navas Santa Eulalia retablo mayor 01 lou.JPG|thumb|[[Retablu mayor de la ilesia de Santolaya (Paredes de Nava)]], una obra coleutiva del taller de los [[Berruguete]] ([[Alonso Berruguete]] y [[Inocencio Berruguete]] -1550-, que reutilizaron los dolce tables del retablu anterior obra de [[Pedro Berruguete]] -1490-), y de un artista emparentáu, [[Esteban Xordán]] (casáu con una sobrina d'Alonso). El calvariu atribuyir al propiu Alonso o a otru discípulu del taller Berruguete.<ref>[http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm Retablu mayor de Nª Sª de l'Asunción (Ilesia Parroquial Santolaya)] {{Wayback|url=http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm |date=20150402111526 }}</ref>]] [[Ficheru:Tordesillas - San Antolin 20.jpg|thumb|left|Retablu mayor de San Antolín de Tordesillas.]] === Retablu manierista === A partir de la década de 1530, el [[manierismu]], una evolución del clasicismu [[Cinquecento|quinientista]], invade tolos ámbitos artísticos europeos. N'España, la irrupción d'esti estilu acaba coles últimes brigueres del Góticu ya impon la vixencia del estilu italianizante a partir de dicha década hasta práuticamente'l sieglu XVII. Nel campu del retablu, l'estilu manierista dio intérpretes xeniales, con obres maestres que seríen bien almiraes y asonsañaes. El primeru d'ellos foi [[Alonso Berruguete]], unu de los escultores españoles más reconocíos de tolos tiempos. El so trabayu más ambiciosu, el [[Retablu de San Benitu'l Real (Valladolid)|retablu mayor del monesteriu de san Benitu de Valladolid]] (1527-1532), atópase disgregado güei en delles partes, calteníes casi toes nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] de la mesma ciudá. L'arte temperamental ya inclasificable de Berruguete exhibe nesta obra dalgunes de les carauterístiques propies del Manierismu hispanu, entemeciendo elementos típicos de la Renacencia más ortodoxa (veneres, balustres, relieves en tondo) con un peculiar sentíu dramáticu totalmente anticlásico, nel que les formes sométense al efeuto xeneral d'espresividá y movimientu.<ref>Consultar la obra ''Berruguete y la so obra'', por Ricardo de Orueta. Ministeriu de Cultura, 2011 (reedición).</ref>Berruguete foi bastante prolíficu na so dedicación al retablu, y creó un importante taller con discípulos como [[Francisco Giralte]] (autor del retablu de la [[Capiya del Obispu (Madrid)|Capiya del Obispu]] aneja a la parroquia de San Andrés de Madrid) o Manuel Álvarez, responsables en parte del gran espardimientu y ésitu del estilu berruguetesco. L'otru gran maestru manierista, perteneciente como Berruguete al focu vallisoletano, foi [[Juan de Juni]]. Al igual que'l primeru, cultiva l'estilu italianizante dende una óptica bien personal. Munches de les obres maestres Juni lo fueron nel campu del retablu; atinó a concebir les sos creaciones retablísticas como un tou unitariu y non meres arquitectures-marco, y nun duldar n'alteriar y deformar los principios del clasicismu n'ares de la espresividá. Ye bien llamativu'l fechu de que les imáxenes y relieves junescos paezan enchir el marcu que los contién, lo que da a estes obres gran potencia visual y mayor cercanía al espectador, prefigurando ciertos enclinos barrocos. Dalgunos de los sos retablos más conocíos son el mayor de la [[catedral de Valladolid]] (encargáu al artista pa la [[Ilesia de Santa María L'Antigua|ilesia de Santa María l'Antigua]]), el de la capiya de los Alderete de [[Iglesia museo de San Antolín de Tordesillas|San Antolín de Tordesillas]] y el de la capiya de los Benavente en Santa María de [[Medina de Rioseco]]. <center> <gallery> Archivu:Valladolid, España. Catedral. Capilla mayor.jpg|Retablu de Juan de Juni na capiya mayor de la Catedral de Valladolid. Archivu:Medina de Rioseco - Santa Maria de Mediavilla1.jpg|Retablu de Santa María de Mediavilla de Medina de Rioseco. Archivu:Alonso Berruguete, San Benito de Nursia.jpg|Imaxe de ''San Benitu de Nursia'', talla de la fornica central del antiguu [[retablu de San Benitu'l Real de Valladolid]], d'[[Alonso Berruguete]] (güei desmontáu y exhibíu por pieces nel [[Muséu Nacional d'Escultura]]).<ref>[http://www.luzrasante.com/el retablu-de-san-benitu-de-valladolid/ Vease la reconstrucción del aspeutu orixinal].</ref> Archivu:IglesiaSantaMaria-Retablo.JPG|Retablu mayor de [[Santa María Coronada (Medina Sidonia)]], de [[Roque Balduque]].<ref>Vease tamién [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/areas/bbcc/intervenciones/9b36c082-6y6y-11y1-9615-000ae4865a05 Retablu de San Pedro de la capiya de los Ayllones. Ilesia de San Pedro]</ref> Archivu:Main altar - Iglesia de Santa Ana - Seville (2).JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa Ana (Sevilla)]], del pintor [[Pedro de Campaña]] y l'escultor [[Pedro Delgado (escultor)|Pedro Delgado]] (1557).<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/21842.htm Ficha en Artehistoria]. [http://trianahoy.blogspot.com.es/2010/11/el retablu-mas-antiguu-de la renacencia.html Noticia de la restauración].</ref> Archivu:Iglesia de San Román (Toledo). Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Román (Toledo)]], de [[Diego Velasco d'Ávila'l Viejo]] (1553). Archivu:Toledo - Mº de San Juan de los Reyes 05.jpg|Retablu del [[Hospital de Santa Cruz]] (Toledo), güei en [[San Juan de los Reis]], de [[Felipe Bigarny]] y [[Francisco de Comontes]] (1541-1552).<ref>Isabel Mateo, [https://books.google.es/books?id=6aKdU6Ugf2AC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=El retablu+de+la ilesia+foi+realizáu+por+Francisco+de+Comontes+pa+l'Hospital+de+Santa+Cruz,&source=bl&ots=acs1XJSRwk&sig=QY2KNV8cw0ptcg9vEeEmmoxMgu8&hl=es&sa=X&ei=p6KTUYzWOeGM7Abc6YHwDg&ved=0CEIQ6AEwAw#v=onepage&q=El%20retablu%20de%20la%20ilesia%20foi%20realizáu%20por%20Francisco%20de%20Comontes%20pa%20el%20Hospital%20de%20Santa%20Cruz%2C&f=false ''Pintura Toledana de la Segunda Metá Del Sieglu XVI''], pg. 157.</ref> </gallery> </center> === Retablu romanista === A mediaos del sieglu XVI, el [[Conceyu de Trento]] marca una cesura na vivencia relixosa y l'arte en particular. La necesidá d'una mayor claridá y contundencia na tresmisión del mensaxe evanxélicu fai que se templen ciertos escesos formales manieristes. Surde asina l'estilu ''a la romana'' o [[romanismo]], que va ser el predominante hasta'l fin de sieglu, conviviendo sicasí col manierismu, que caltuvo cierta vixencia. Siguiendo'l nuevu estilu, los retablos adquieren una concepción más arquitectónica y monumental; acentúase la severidá na decoración (frontones, columnes exentes, [[frisu|frisos]], [[triglifu|triglifos]] y [[metopa|metopes]]), mientres les imáxenes vuélvense espresives y aceñeres, nun intentu de resultar persuasivas. [[Ficheru:BasílicaElEscorialRetablo.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial]] (1583-1586), ''una de les mayores empreses artístiques del sieglu XVI'',<ref>Agustín Bustamante,[http://digitool-uam.greendata.es//exlibris/dtl/d3_1/apache_media/L2V4bGlicmlzL2R0bC9kM18xL2FwYWNoZV9tZWRpYS8xOTY0Mg==.pdf ''Les estatues de bronce d'El Escorial. Datos pa la so Historia''], en ''Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte (O.A.M.)'', Vol. VII-VIII, 1995-1996.</ref> diseñáu por [[Juan de Herrera]] y empobináu por [[Pedro Castello]], con esctructura y custodia de materiales nobles de [[Jacometrezo]], escultures en bronce de [[Leon Leoni]] y [[Pompeyo Leoni]] y pintures de [[Federico Zuccaro]] y [[Pellegrino Tibaldi]] (primeramente taba previstu asitiar ''[[El martiriu de san Lorenzo (Tiziano)|El martiriu de san Lorenzo]]'', de [[Tiziano]], una ''Anunciación'' de [[Veronés]] y una ''Natividá'' de [[Tintoretto]], que fueron apostraos a otros llugares del Monesteriu, al preferise caltener una unidá d'estilu). La bóveda tien frescos de [[Luca Cambiaso]], y los llaterales acueyen los cenotafios de la familia real, obra de los Leoni.]] La nueva corriente va tar protagonizada por maestros como [[Gaspar Becerra]], autor del retablu mayor de la [[catedral de Astorga]] (1558-1562), pieza paradigmática que va crear toa una ''moda'', siendo bien copiáu. Otros artistes representativos d'esti momentu son [[Pedro López de Gámiz]] (retablu mayor del [[Monesteriu de Santa Clara (Briviesca)|conventu de santa Clara]], [[Briviesca]]), [[Rodrigo de la Haya]] (que col so hermanu Martín realizó'l [[retablu mayor de la catedral de Burgos]]) y [[Juan de Ancheta]]. <center> <gallery> Archivu:Astorga Catedral 37 by-dpc.jpg|Retablu mayor de la Catedral de Astorga. Archivu:Retablo de la Iglesia del Convento de Santa Clara.jpg|Retablu mayor del conventu de Santa Clara de Briviesca. Archivu:Retablo mayor de la Catedral de Burgos.JPG|Retablu mayor de la Catedral de Burgos. </gallery> </center> Quiciabes el momentu culminante del estilu romanista, al empar que la so final, foi'l clasicismu que s'impunxo mientres el reináu de [[Felipe II d'España|Felipe II]] y la construcción del [[Monesteriu d'El Escorial]]. L'estilu [[Arquiteutura herreriana|escurialense]] marca n'España'l tránsitu de la Renacencia al Barrocu. Trátase d'un arte que prescinde de los elementos accesorios, esaniciando cualquier concesión decorativa y otorgando el protagonismu al soporte arquiteutónicu, que sigue los cánones clásicos de forma casi obsesiva, anque introduciendo un gigantismo de raigañu miguelangelesca. No referío a la retablística, el principal exemplu d'esta corriente foi'l retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial|Basílica]] del monesteriu. El ser un encargu de gran importancia simbólica (yá que había de presidir l'espaciu onde taben soterraos los [[rei d'España|reis d'España]]) fixo d'esta pieza una obra única; emplegar nel so confección los más costosos materiales (xaspes, mármoles polícromos, bronce dorao al fueu) según una pléyade d'artistes ente los más afamaos de la so xeneración: [[Juan de Herrera]] dio trazar xeneral, [[Pompeyo Leoni|Pompeyo]] y [[Leone Leoni]] fixeron les escultures ya inclusive se pensó qu'un cuadru de [[Tiziano]] presidiera'l conxuntu, anque finalmente encargóse la parte pictórica a [[Pellegrino Tibaldi]] y [[Federico Zuccaro]]. Esta monumental obra puede considerase'l cantar de cisne de la Renacencia n'España nel campu del retablu. L'impautu y novedá que supunxo van imponer hasta bien entráu'l [[sieglu XVII]], recoyendo munchos exemplos que se van faer a partir d'entós dalgunes d'estes innovaciones, como la ríxida superposición d'órdenes, l'empléu de piedra en llugar de madera policromada, la nítida estructuración y xerarquización iconográfica, y sobremanera, l'énfasis que se va dar d'equí p'arriba al sagrariu o tabernáculo, que, como asocede n'El Escorial, munches vegaes llega a tar exentu y casi independiente del cuerpu del retablu.<ref>Ver el llibru: ''Real Sitiu de san Lorenzo del Esocrial'', por Juan Martínez Cuesta. Madrid, Patrimoniu Nacional, 1992.</ref> Otros exemplos notables de retablu escurialense son el mayor de la colexata de san Luis de [[Villagarcía de Campos]] (Valladolid), diseñáu por Juan de Herrera y llabráu por [[Juan Sáez de Torrecilla]],<ref>[http://www.flickr.com/photos/rabiespierre/5311664555/ Villagarcía de Campos (Valladolid). Colexata de San Luis. Retablu Mayor]. [http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ Villagarcía de Campos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712221250/http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ |date=2019-07-12 }}</ref> o'l que preside la ilesia vallisoletana de [[Ilesia de San Miguel y Santuyano (Valladolid)|san Miguel y san Julián]], obra d'[[Adrián Álvarez]].<ref>Martín Jiménez, ''op. cit.'' páxines 98 y ss. y 170 y ss. ''Adrián Álvarez y el so discípulu Pedro de Torres son dos escultores d'orixe vallisoletano que s'atopen activos a fines del sieglu XVI y empiezos del XVII. Na documentación que se caltién sobre ellos refléxase qu'en munches ocasiones policroman les sos propies talles. Trabayen nun círculu cercanu a los socesores de Juni, realizando obres pa San Benitu como'l retablu de la capiya del Obispu Valdivieso'' ([http://museoescultura.blogspot.com.es/2012/06/serie-policromias-iii.html Policromíes III])</ref><ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/quintanilla.html Retablu mayor de la ilesia de San Millán de Quintanilla (güei de Onésimo)], de [[Francisco Giralte]], 1568.</ref> <center> <gallery> Archivu:Iglesia de San Miguel, Valladolid. Interior hacia la capilla mayor.JPG|Retablu mayor de San Miguel y Santuyano de Valladolid. Archivu:Zumaia - Iglesia de San Pedro 08.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Pedro de [[Zumaia]], de Juan de Ancheta. Na mesma ilesia hai otros notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Church_of_San_Pedro,_Zumaia|Imáxenes en Commons]]</ref> Archivu:Zaragoza - La Seo 16 - Capilla de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael.JPG|Retablu de la Capiya de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael na Seo de Zaragoza, de Juan de Ancheta. Archivu:Retablomayor sanjeronimo.jpg|Retablu mayor de San Jerónimo en Granada, de [[Pablo de Rojas]]. Archivu:Yuste retablo.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Yuste]], cola copia de ''[[La Gloria (Tiziano)|La Gloria]]'' de Tiziano -[http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/06_EL RETABLU_DEL XUICIU FINAL.pdf El retablu del Xuiciu Final na ilesia monacal de Yuste]-. Archivu:Retablo mayor Santo Domingo el Antiguo.jpg|Retablu mayor de [[Santu Domingu l'Antiguu]] (Toledo), pintáu por [[El Greco]]. Archivu:Borras-retablo-de-animas.jpg|Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final, de [[Nicolás Borrás]] (1574).<ref>[http://concatedralalicante.com/retablu-d'animar-del xuiciu final.html Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final]</ref> </gallery> </center> <center><div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 400px; border: 0px solid;"><center> {| align=center ! colspan="4" style="background:Lavender; color:Black" |Reconstrucción hipotética del [[retablu de doña María d'Aragón]], d'[[El Greco]] (1596-1599). |- | [[Ficheru:Resurreccion Prado.jpg|120px]] | [[Ficheru:La crucifixión (El Greco, 1597).jpg|150px]] | [[Ficheru:Pentecostés (El Greco, 1597).jpg|120px]] |- | [[Ficheru:Adoración de los pastores Bucarest(2).jpg|120px]] | [[Ficheru:El Greco - The Annunciation (Anunciacion) Prado 1597-1600.jpg|150px]] | [[Ficheru:El bautismo de Cristo (El Greco, 1597).jpg|120px]] |} </center> </div></center> == Retablu barrocu: sieglos XVII y XVIII == [[Imaxe:Retablo barrado.jpg|300px|right|thumb|Retablu Mayor de la ilesia parroquial de [[Barrado]], obra de los [[hermanos de la Inzera Velasco]]]] El [[Escultura barroca|Barrocu]] foi, quiciabes, la dómina dorada del retablu, tantu pol gran númberu d'ellos que se fixeron como pola so importancia artística, la so variedá tipolóxico y formal, y les sos dimensiones, que aportaron a del tou monumentales. Nesta dómina, amás, cola implantación de la [[Contrarreforma]] tres el [[Conceyu de Trento]], afítase la construcción de retablos en llugares onde había ablayáu en sieglos anteriores, como zones d'Alemaña, Austria, Polonia, Países Baxos católicos o la mesma Italia. Sía que non, la Península Ibérica siguió siendo'l centru más creativu ya importante, cola novedá de la esportación a les ilesies y catedrales que se construyíen nesa dómina nes colonies d'América y otros llugares. Nos sieglos [[sieglu XVII|XVII]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], el retablu cobró un estraordinariu protagonismu nel interior de les ilesies, de cuenta que munches vegaes la mesma arquiteutura de los templos acaba supeditada al so allugamientu, xeneralizándose les cabeceres planes con testeru ciegu, o a lo sumo con ventanales abiertos na so parte más alta de cuenta que nun interfieran cola estructura del retablu y afáiganse a ella. Nuna dómina na que l'arte busca la cercanía col fiel, xeneralícense tipoloxíes nueves, como'l retablu con [[camarín]] (que tenía precedentes na Renacencia), el retablu exentu a manera de [[ciborio (arquiteutura)|ciborio]] o tabernáculo, el retablu-[[tresparente]], con abertures que dexen pasar la lluz, el retablu-[[relicariu]], surdíu a partir del resurdir del cultu a les reliquies de los santos, etc. Los retablos barrocos suelen concebise como parte integrante d'una decoración mayor que s'estiende por tola ilesia, y asina faen xuegu dacuando con frescos pintaos en techos o parés, o con otros retablos, repitiendo por casu los llamaos "retablos colaterales" la forma y decoración del retablu mayor o de la capiya principal. Nesta dómina acentúase fuertemente la xerarquización de los elementos decorativos del templu, al empar que los mesmos tienden a formar un tou. Naturalmente, esto ye más bultable nes ilesies construyíes ''ex-novo'' en dómina barroca, anque vieyos templos como la [[Catedral de Llión]] sufrieron nesta dómina l'influxu del nuevu estilu, diseñándose decoraciones dacuando un tanto chocantes cola arquiteutura precedente.<ref>M. Gómez Rascón, ''La catedral de Llión, cristal y fe'', Edilesa, Llión, 2009.</ref> === Retablos barrocos italianos === Nel [[Pintura barroca italiana|Barrocu italianu]] la iconografía de les ''pale'', siguiendo los encamientos teolóxicos de la Contrarreforma, concentrar nuna única tema, como la advocación patronal de la ilesia o del altar correspondiente, davezu en llenzos o en grupos escultóricos de grandes dimensiones. <center> <gallery> Archivu:Pala di Altare - Andrea Pozzo XVII sec.jpg|''Pala di altare'' de la ''capella dei gesuiti'' na ilesia parroquial de [[Grazzano Badoglio]], d'[[Andrea Pozzo]]. Archivu:Cappella panciatichi, 01 pala di domenico pugliani.JPG|''Pala'' de la ''cappella Panciatichi'' de la [[catedral de Florencia]], pintada por [[Domenico Pugliani]].<ref>[http://www.answers.com/topic/domenico-pugliani-2 Domenico Pugliani] en Oxford Grove Art.</ref> Archivu:Chapel S. Ignazio Gesu Rome.jpg|El llamáu ''altar de San Ignacio'' na [[ilesia del Gesù]] en Roma, «unu de los más luxosos altares y retablos de tola cristiandá».<ref>[[Elías Tormo]], ''Monumentos d'españoles en Roma, y de portugueses ya hispanoamericanos'', Madrid, Ministeriu d'Asuntos Esteriores, 1942, t. II, p. 49. Vease citáu por [[Manuel Espada Burgos]], [http://cvc.cervantes.es/artes/fotografia/esp_roma/introduccion/espaes04.htm ''La buelga d'España en Roma''], en CVC.</ref> La estatua orixinal de San Ignacio yera de plata macizo. Archivu:Santa Maria della Vittoria - 1.jpg|Conxuntu de la ''[[capella Cornaro]]'' en [[Santa Maria della Vittoria]] de Roma, qu'inclúi tres l'altar el ''[[Éxtasis de Santa Teresa]]'' de [[Bernini]]. </gallery></center> === Retablos barrocos flamencos === {{VT|Pintura barroca de Flandes}} Nos Países Baxos del Sur, como reaición al aniconismo protestante, la decoración de les ilesies católiques estremóse. Non yá los retablos, sinón los [[púlpitos]] ya inclusive les pilastres de les naves convertir en soportes de sofisticaos grupos escultóricos, ente que a la tradición de polípticos pictóricos añadióse, n'estructures muncho más simplificaes, les creaciones de grandes dimensiones de la [[escuela flamenca de pintura]] encabezada por [[Rubens]]. <center> <gallery> Archivu:Michelangelo's Madonna and Child in Brugge.jpg|Retablu de traza barroca de la capiya de la ''[[Madonna de Bruxes]]'' (qu'exhibe nel so centru una talla de [[Michelangelo]] d'empiezos del sieglu XVI) na [[ilesia de La nuesa Señora de Bruxes]].<ref>T. Francis Bumpus, The Cathedrals and Churches of Belgium, London: TW Laurie, 1909, páxs.138-144. Fonte citada en [[:en:Church of Our Lady, Bruges]]</ref> Archivu:St Rombouts interieur 2.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de San Rumoldo de Mechelen]], de [[Lucas Faydherbe]]. Archivu:Antoon_Van_Dyck_1630_Christus_aan_het_kruis_10-08-2008_15-45-32.JPG|Retablu de la Crucifixón na mesma catedral, de [[Van Dyck]] (1630). </gallery> '''Ciclu de retablos de Rubens na Catedral d'Amberes''' <gallery> Archivu:Peter Paul Rubens - Assumption of Mary.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Amberes]], cola ''[[Asunción de la Virxe (Rubens)|Asunción de la Virxe]]'', de [[Rubens]] (1626). Archivu:Peter Paul Rubens - The Raising of the Cross (Antwerp Cathedral).jpg|''[[La elevación de la cruz]]'', del mesmu autor y allugamientu (1610-1611). Archivu:Peter Paul Rubens - The Descent from the Cross (1612–1614, Antwerp Cathedral).jpg|''[[Descendimiento de Cristu (Rubens)|Descendimiento]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612). Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych.jpg|''[[Resurrección de Cristu (Rubens)|Resurrección de Cristu]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612), abiertu. Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych (reverse side).jpg|''Ídem'', zarráu. </gallery> </center> === Retablos barrocos franceses === {{VT|Barrocu y Clasicismu francés}} Foi particularmente estudiada la rellación de los retablos franceses y la complexa espiritualidá barroca.<ref> * Michèle Ménard, [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Une Histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: mille retables de l'ancien diocèse du Mans''], Beauchesne, 1980 * Victor L. Tapié, Jean Paul Le Flem, Annik Pardailhé-Galabrun, [https://books.google.es/books/about/Retables_baroques_de_Bretagne_et_spiritu.html?id=YBfqAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Retables baroques de Bretagne et spiritualité au XVIIe siècle: étude sémiographique et religieuse''], BUO, 1972 * Jacques Salbert, [https://books.google.es/books?id=FDcGAAAAMAAJ&q=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&dq=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&hl=en&sa=X&ei=Y7F7UbSjA466hAez14G4Aw&ved=0CDYQ6AEwAA ''Les Ateliers de retabliers lavallois aux XVIIe et XVIIIe siècles: Études historique et artistique''], Klincksieck, 1976</ref><ref>[http://lasbordes.chez-alice.fr/eglise/le_retable_baroque_du_maitre_aut.htm Retable du Maître Autel, 1679, Jean-Jacques Mélair]</ref> <center> <gallery> Archivu:Église Saint-Nicolas-des-Champs à Paris 2.jpg|Retablu de l'Asunción de la Virxe na [[ilesia de San Nicolás de los Campos (París)|ilesia de San Nicolás de los Campos]] de París,<ref>Notice non PA00086111, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Nicolas-des-Champs]]</ref> de [[Simon Vouet]] y [[Jacques Sarrazin]] (1629). Archivu:Troyes (10) Église Saint-Jean 07.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Saint-Jean-du-Colé de Troyes]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Jean-du-Colé de Troyes]]</ref> de traza de [[François Girardon]] y pintura de [[Pierre Mignard]] (''Bautismu de Cristu''). Archivu:Cavaillon-cathédrale.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Cavaillon]],<ref>Françoise Reynier, le mobilier du XVIIe siècle dans la cathédrale de Cavaillon, In situ, revue du patrimoine, année 2001, non 1. Fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Véran de Cavaillon]]</ref> de [[Pierre Mignard]]. Archivu:Gilt and Polychrome Wood Altarpiece, Siorac-de-Ribérac, Dordogne, France.jpg|Retablu de la [[cartuxa de Vauclair]].<ref>[Jean-Pierre Aniel, Les maisons de Chartreux : des origines à la Chartreuse de Pavie, Librairie Droz, 1983. Fonte citada en [[:fr:Chartreuse de Vauclaire]]]</ref> </gallery> </center> === Retablos barrocos centroeuropeos === En Centroeuropa el Barrocu foi l'arte de la Contrarreforma nes zones que se caltuvieron o repunxeron pol catolicismu (Estaos de los [[Habsburgu de Viena]], Sur d'Alemaña, Polonia); pero tamién l'arte nes zones luteranes. A finales del sieglu XVII y empiezos del sieglu XVIII, los retablos fundir cola redolada arquitectónica, que de la mesma se desdibujaba n'escultures y elementos ornamentales en tou tipu de materiales (piedres, metales, y especialmente l'[[estuco]]). <center> <gallery> Archivu:Wien - Karlskirche, Hochaltar.JPG|Altar mayor de la [[Ilesia de San Carlos Borromeo (Viena)|''Karlskirche'' de Viena]]. Archivu:Wien Michaelerkirche Hochaltar 1.jpg|Altar mayor de la [[Michaelerkirche (Viena)|''Michaelerkirche'' de Viena]].<ref>Posch, Waldemar, St. Michael in Wien (Geschichte). Fonte citada en [[:en:St. Michael's Church, Vienna]]</ref> Archivu:Maria Plain Altar.jpg|Retablos de la ''Wallfahrtskirche'' de [[Maria Plain]]<ref>Maria Plain - Ein Ort der Stille und Inspiration. Fonte citada en [[:de:Maria Plain]]</ref> en [[Salzburgu]]. Archivu:Chram sv Mikulase interier oltar.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Nicolás de Malá Strana]]<ref>Neil Wilson, Mark Baker. Prague. 9th edition. Lonely Planet, 2010. ISBN 978-1-74179-668-1. Page 9. Fonte citada en [[:en:St. Nicholas Church (Malá Strana)]]</ref> en [[Praga]]. Archivu:Bernbeuren Pfarrkirche 2.jpg|Retablos de la [[ilesia de San Nicolás (Bernbeuren)]].<ref>Hugo Schnell: Bernbeuren/OBB im Pfaffenwinkel. Schnell & Steiner, 1999, ISBN 3-7954-4187-0. Fonte citada en [[:de:Pfarrkirche St. Nikolaus (Bernbeuren)]]</ref> Archivu:Stade-StCosmae 01 Ausschnitt.jpg|Retablu de la ilesia de San Cosme y San Damián en [[Stade]], de [[Christian Precht]]<ref>Eckhardt: Christian Precht - Ein Hamburger Bildhauer. 1987, S. 7. Fonte citada en [[:en:Christian Precht]]</ref> (1677), una ilesia luterana. Archivu:Weesenstein-Altar LC0033.jpg|Altar de la ''Schloßkirche'' de [[Weesenstein]],<ref>Hendrik Bärnighausen: Schloss Weesenstein. Reihe Sachsens schönste Schlösser, Burgen und Gärten Nr. 17. Edition Leipzig. Leipzig 2003. ISBN 3-361-00527-2. Fonte citada en [[:de:Schloss Weesenstein]] y Einhart Grotegut, Lutz Henning: Weesenstein: 700 Jahre Schloßgeschichte. Verlag der Kunst, Dresden 1995, ISBN 3-364-00317-3. Fonte citada en [[:de:Weesenstein]]</ref> una ilesia luterana. Archivu:Osnabrück Gertrudenkirche Hochaltar oben.jpg|Retablu mayor de la ''Gertrudenkirche'' d'[[Osnabrück]], de [[Thomas Simon Jöllemann]]<ref>[[:de:Thomas Simon Jöllemann]]</ref> (1717-1729). Archivu:Asamkirche (HDR) (8419358438).jpg|Retablu mayor de la ''[[Asamkirche]]''<ref>Richard Bauer, Gabriele Dischinger: München, Asamkirche (Schnell & Steiner Kleine Kunstführer, 1277). Regensburg, 2005, ISBN 3-7954-4028-9. Fonte citada en [[:de:Asamkirche (München)]]</ref> de [[Múnich]], de los [[Cosmas Damian Asam|hermanos Asam]] (1733-1746). Archivu:Gniezno kosciol franciszkanow oltarz 1.jpg|Retablu mayor de la ilesia de l'Asunción en [[Gniezno]]. Archivu:Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze, wnętrze.JPG|Retablu mayor de la ilesia de la Esaltación de la Santa Cruz en [[Jelenia Góra]]. Archivu:Kraków - Church of St. Bernard of Siena 01 - Altar.JPG|Retablu de la ilesia de San Bernardino de Siena en [[Cracovia]]. Archivu:2006-05-04 Skedsmo kirke Altertavle Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu de la ilesia de [[Skedsmo]] (Noruega). </gallery> </center> === Retablos barrocos españoles === {{VT|Barrocu español}} La retablística barroca española ye bien sofisticada, complexa y variada n'escueles locales.<ref>Vease, por casu, p'Andalucía, José Luis Romero, [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/html/sites/consejeria/areas/bbcc/documentos/AB/Iti_retablos.pdf ''La imaxe edificada: Los retablos barrocos - Andalucía barroca''], Xunta d'Andalucía, 2009; pa una redolada más acutada, como la provincia de Girona, Laurence Gallinaro, [http://www.tdx.cat/handle/10803/4804 ''Retables baroques de la province de Gerone (1580-1777). Etudes iconologique et socioculturelle (modes de production, diffusion et réception)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812145334/https://www.tdx.cat/handle/10803/4804 |date=2019-08-12 }}, tesis na Universidá Autónoma de Barcelona, 22-10-2005.</ref> Nun mesmu llugar, como la [[Cartuxa de Granada]], pueden trate retablos clasicistes (como'l trampantojo de [[Sánchez Cotán]]) y de la mayor esuberancia (como los de la sacristía y el famosu sagrariu exentu, de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]). Na Salamanca de finales del sieglu XVII trunfó l'estilu [[churrigueresco]]. Nel Toledo del primer terciu del sieglu XVIII, [[Narciso Tomé]] consiguió un puntu culminante del estilu (el famosu "[[Tresparente de la catedral de Toledo|tresparente]]"), que la crítica neoclásica posterior suburdió como exemplu del "mal gustu" barrocu. Les filigranes de granitu de la [[fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago de Compostela ([[Fernando de Cases Novoa]], autor tamién de traces de retablos -destacadamente, el de [[San Martín Pinario]], xunto a [[Miguel de Romay]]<ref>Leopoldo Fernández Gasalla, [http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 ''En redol a los oríxenes de Miguel de Romay yá la escultura compostelana nel tránsitu de los sieglos XVII al XVIII (1670-1705)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190707210521/http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 |date=2019-07-07 }}, en ''Cuadiernos d'estudios gallegos'', nº 108, CSIC, 1996.</ref>-) suélense comparar coles formes d'estos últimos retablos barrocos. A lo llargo de sieglu y mediu, artistes polifacéticos (como [[Alonso Cano]]) o especializaos nun arte (como los arquiteutos [[Juan Gómez de Mora]]<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/guadalupe/ Retablu del Monesteriu de Guadalupe] en CVC</ref> o [[José de Churriguera]], los escultores [[Alonso de Mena|Alonso]] y [[Pedro de Mena]], [[Gregorio Fernández]], [[Martínez Montañés]] o [[Francisco Salzillo]], o como los pintores [[Murillo]], [[Valdés Leal]] o [[Zurbarán]]) dexaron bona parte de la so obra en retablos de la dómina; ente que dientro de retablos de traza barroca tamién s'incluyíen talles o pintures de periodos anteriores (como asocede nel retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]]).<ref>* Alfonso Rodríguez G. de Ceballos, [https://web.archive.org/web/20130506200246/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7788.htm ''El retablu barrocu''] en Artehistoria. * Eva Pérez, [https://books.google.es/books?id=M6VzWfI5gN0C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CDYQ6AEwAA ''Aspeutos téunicos y conservativos del retablu barrocu valencianu''] * Juan Jesús López-Guadalupe, [http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf ''Retórica y color - Sobre la policromía nos retablos barrocos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903004727/http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf |date=2019-09-03 }}</ref> <center> <gallery> Archivu:Catedral de Valencia. Presbiterio.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]], de traza barroca ([[Juan Bautista Pérez Castiel]], 1674-1682) pero que les sos pintures son renacentistes, bien anteriores ([[Fernando Yáñez de la Almedina]] y [[Fernando de los Llanos]], 1506-1510). Archivu:Retablo relicario con la Anunciación, 1604-1606.jpg|Retablu-[[relicariu]] del conventu de San Diego en Valladolid, de [[Juan de Muniátegui]], [[Vicente Carducho]] y [[Bartolomé Carducho]] (1604-1606). Archivu:Capilla de Cerralbo. Retablo del altar mayor.jpg|Retablu de la [[capiya de Cerralbo]], d'[[Alonso de Balbás]] y [[Francisco Camilo]]. Archivu:Cotan-cartuja-santos pedro y pablo.jpg|Retablu o altar asonsañáu de los santos Pedro y Pablo na [[Cartuxa de Granada]], de [[Sánchez Cotán]]. Archivu:Interior iglesia anunciación 001.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de l'Anunciación (Sevilla)]], onde intervinieron [[Alonso Matías]], [[Antonio Mohedano]], [[Juan de Roelas]] y [[Martínez Montañés]] ente otros (1604-1624). Archivu:Capilla real reliquary left01.jpg|Retablu llateral de la [[Capiya Real de Granada]], d'[[Alonso de Mena]] (1632). Archivu:Museu de Belles Arts de València, sala dels Ribalta.JPG|Tabla del "[[retablu Portaceli]]",<ref>[[:commons:Category:Retablu_Portaceli|información en Commons]]</ref> de [[Ribalta]]. Archivu:Valladolid - Mº Descalzas Reales 4.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de les Descalces Reales (Valladolid)]], de [[Juan de Muniátegui]],<ref>[http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?txtSimpleSearch=Muni%Y1tegui,%3Cb%3Y%20Juan%20%3C/b%3Ede&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simpleSelection&MuseumsSearch=MNEV|&MuseumsRolSearch=15&listaMuseos=[Muséu%20Nacional%20de%20Escultura Busca "Juan de Muniátegui" en CERES]</ref> [[Gregorio Fernández]] y [[Santiago Morán]], 1612. Archivu:Retablo-Huelgas-Reales-Valladolid.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Las Huelgas Reales (Valladolid)]], de [[Francisco de Praves]], [[Gregorio Fernández]] y [[Tomás de Prado]],<ref>[http://lapiedad1578.blogspot.com.es/2010/11/el pintor-que-foi-alcalde-de-la piedá.html ''Tomás de Prado - El pintor que foi alcalde de La Piedá'']</ref> 1613. Archivu:Getafe - Catedral de Nuestra Señora de la Magdalena 03.jpg|Retablos de la [[catedral de Getafe]]. El mayor, de traza d'[[Alonso Carbonel]] (1612-1618); nos menores intervieno [[Alonso Cano]]. Archivu:Capilla Santa Ana-Iglesia de Santa Cruz.jpg|Retablu de la capiya de Santa Ana na [[Ilesia de Santa Cruz (Sevilla)]], de [[Bernardo Simón de Pineda]], [[Valdés Leal]] y [[Pedro Roldán]], 1670-1672. Na mesma ilesia tópense otros notables retablos. Archivu:Becerril de Campos -Sta Eugenia25.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santoxenia (Becerril de Campos)]], que tamién caltién otros notables retablos. Archivu:Catedral de Córdoba - Retablo Mayor.jpg|Retablu mayor de la [[Mezquita-catedral de Córdoba|catedral de Córdoba]], onde intervieno, ente otros, [[Antonio Palomino]]. Archivu:Baeza - Convento de la Encarnacion 01.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de la Encarnación (Baeza)|conventu de la Encarnación]] ([[Baeza (España)|Baeza]]). </gallery> Propúnxose una periodización en tres fases ("allongamientu del clasicismu" nel primer terciu del sieglu XVII, "retablu castizu" o "genuinamente hispánicu" na segunda metá del sieglu XVII -fase subdivida nuna primer parte, carauterizada poles [[columnes salomóniques]], y una segunda, polos [[Estípite (arquiteutura)|estípites]]-, y "retablu rococó" na primer metá del sieglu XVIII).<ref>Alfonso Rodríguez G. de Ceballos. [https://web.archive.org/web/20130507014707/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7791.htm ''Evolución morfolóxica y estilística del retablu Barrocu español''] en Artehistoria.</ref> <gallery> Archivu:Sagrario de la cartuja de Granada.jpg|Sagrariu de la [[Cartuxa de Granada]], de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]. Archivu:Sacristia-cartuja-granada.jpg|Sacristía de la Cartuxa de Granada, del mesmu y otros artistes. Archivu:Altar mayor 001.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[Hospital de la Caridá (Sevilla)]], de traza de [[Bernardo Simón de Pineda]], talles de [[Pedro Roldán]], doráu y policromía de [[Valdés Leal]] (1670-1675). Archivu:Celanova - Monasterio de San Salvador 06.JPG|[[Monesteriu de San Salvador (Celanova)]], de [[Francisco de Castro Canseco]].<ref>[http://www.farodevigo.es/portada-ourense/2963/retablu-mayor-celanova-muevo-venti-centimetros-derrumbarsebr/130303.html ''El retablu mayor de Celanova movióse venti centímetros y puede derrumbar''].</ref> Archivu:Salamanca - Convento de San Esteban 77.jpg|Retablu mayor de la [[Conventu de San Esteban (Salamanca)|ilesia del conventu de San Esteban de Salamanca]], de [[José de Churriguera]], (1692). </gallery> <gallery> Archivu:Transparente of Toledo Cathedral 06.jpg|[[Tresparente de la Catedral de Toledo]], de [[Narciso Tomé]], 1729-1732. Archivu:Retablo SMiguel Murcia.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Miguel (Murcia)]] de [[Francisco Salzillo]], 1731. Archivu:Monasterio de San Martín Pinario. Iglesia.jpg|Retablu mayor de [[San Martín Pinario]] (Santiago de Compostela). </gallery> </center> === Retablos barrocos portugueses === [[Ficheru:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença) - Retábulo com a árvore de Jessé.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Evanxeliu de la [[ilesia de Santa María del Castillo (Olivenza)]].<ref>Grupo dos Amigos de Olivença. Fonte citada en [[:pt:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença)]]</ref><ref>''La retablística ufierta n'esti templu exemplos magníficos, ente los que cabo destacar el barrocu de talla dorada (1723) carauterísticu del reináu de D. João V y l'espectacular Árbol de Jessé, el mayor qu'inda se caltién de los qu'inda queden. Trátase del más impresionante retablu de Olivenza. En madera tallao y policromada represéntase l'árbol xenealóxicu de María y Jesús con un altor de 10,29m, motivu inspiráu na profecía de Isaías: 'va brotar un retueyu del tueru de Jessé', conocíu na Historia del Arte dende'l S. XII, abandonáu n'Europa de resultes de la Reforma y retomáu na península ibérica con más fuercia mientres la contrarreforma. So los sos raigaños fuelga Jessé, el padre de David. D'él, parte un tueru robezu con seis rames sobre les qu'apaecen les figures, nesti casu ensin identificar, de doce reis de la casa de Xudá. L'árbol rematar con una mandorla que zarra la imaxe de María y el Neñu. Si la fecha y firma qu'apaecen na so base, 'Renu 1774', correspuenden a la so execución, tratar de de los exemplares tardíos, pos les feches de florecimientu d'esti tipu de retablu correspuenden a finales del XVI y principios del XVII.'' [http://www.olivenca.org/visitaVirtual_13.htm V Ilesia de Santa María del Castiellu en Olivenza]</ref>]] Investigóse'l simbolismu del "tronu eucarísticu" nos retablos barrocos portugueses.<ref>Fausto Sanches Martins, [http://repositorio-aberto.up.pt/handle/10216/20739 ''Tronu eucarísticu do retábulo barrocu português: origem, função, forma y simbolismu''], Universidade do Porto, 1991.</ref> <center> <gallery> Archivu:Sé Catedral de Aveiro VII.jpg|Retablu mayor de la [[catedral de Aveiro]]. El mesmu templu contién otros notables retablos. Archivu:Capela de Nossa Senhora da Doutrina - Igreja de São Roque - Lisbon (2).JPG|Retablu de la capiya de Nossa Senhora da Doutrina na [[ilesia de San Roque (Lisboa)]].<ref>Júlio Parra. Azulexos. Painéis do Século XVI ao Século XX. Lisboa: Santa Casa de Misericórdia, 1994. Fonte citada en [[:pt:Igreja de São Roque (Lisboa)]]</ref> El mesmu templu contién otros notables retablos, y el muséu del que forma parte, una escepcional coleición d'arte sacro, incluyendo retablos d'otres procedencies.<ref>[http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx Muséu Sao Roque - Santa Casa Misericórdia da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629173441/http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx |date=2018-06-29 }} (web oficial). Vease tamién [[Santa Casa de Misericórdia]] (artículu sobre la institución caritativa, fundada en 1498).</ref> Archivu:IsabPorCoimbraClaranova.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de Santa Clara-a-Nova]].<ref>Base de daos do IGESPAR. Fonte citada en [[:pt:Conventu de Santa Clara-a-Nova]]</ref> Archivu:Retábulo-mor vilar de frades.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Vilar de Frades]]. Archivu:Altar Matriz Church Melgaço - Apr 2010.jpg|Retablu de la [[ilesia Matriz de Melgaço]]. Nel mesmu templu hai otru retablu notable d'[[António Figueiroa]] (finales del sieglu XVI). </gallery> </center> === Retablos barrocos coloniales === La estraordinaria riqueza decorativa (tantu nos materiales usaos como nel mapa de detalles) y delles carauterístiques [[sincrética|sincrétiques]] provenientes del sustratu artísticu indíxena (anque básicamente respuenden a los criterios estéticos y relixosos europeos) caracteriza a los retablos barrocos de les ciudaes coloniales de los imperios español y portugués (unificaos ente 1580 y 1640). Amás de los de l'América española y Filipines, son particularmente notables los de les ciudaes coloniales portugueses de [[Goa]] (n'India) y de [[Salvador de Bahia]] (en Brasil); los d'esta postrera cuntar por centenares (dicíase que podía oyese misa n'unu distintu acaldía del añu -lo mesmo dicíase del valle mexicanu de [[Valle de Cholula|Cholula]]-).<ref>Roberto Segre, [https://books.google.es/books?id=rFrQoflzvZAC&pg=PA160&dq=365+ilesies+en+bah%C3%ADa&hl=es&sa=X&ei=o49zUYbONpK2hAe-m4HICQ&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=365%20ilesies%20en%20bah%C3%ADa&f=false ''América Llatina en La so Arquiteutura''], Sieglu XXI, 1981, ISBN 968-23-0273-0, pg. 160.</ref><ref>* Clara Bargellini, [https://books.google.es/books?id=ME9cAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CDEQ6AEwADgK ''Los Retablos de la Ciudá de Méxicu: Sieglos XVI Al XX: Una Guía''], Asociación del Patrimoniu Artísticu Mexicanu, 2005 * Phoenix Art Museum (ed.), [https://books.google.es/books?id=YXZlFgFRHPMC&printsec=frontcover&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CFUQ6AEwCDgK#v=onepage&q&f=false ''A Century of Retablos: The Janis and Dennis Lyon Collection of New Mexican Santos, 1780-1880''], Hudson Hills, 2007, ISBN 1-55595-273-9 * Graziano Gasparini, Carlos F. Duarte, [https://books.google.es/books?id=NPNeAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CC4Q6AEwADgU ''Los Retablos del Periodu Colonial en Venezuela''], Ernesto Armianto Editor, 1971. * Ricardo González, [http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf ''Los retablos barrocos y la retórica cristiana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831185236/http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf |date=2014-08-31 }}</ref> Sicasí, yá hubo producción de retablos na América española nel sieglu XVI; tantu nes primeres fundaciones eclesiástiques del Caribe como nos territorios continentales.<ref>Emilio Harth-Terré, Alberto Márquez Abanto, [https://books.google.es/books/about/Retablos_lime%C3%B1os_en_el_siglo_XVI.html?hl=es&id=P7ZcAAAAMAAJ ''Retablos limeños nel sieglu XVI''], 1959</ref> El que se considera más antiguu del continente ye'l de [[San Juan Cuauhtinchán]] ([[Puebla]]), datable en redol a 1527.<ref>[http://www.elporvenir3.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=193683:pertenez-a-puebla-el retablu-mas-antiguu-del continente americanu&Itemid=561 Pertenez a Puebla'l retablu más antiguu del Continente Americanu]. Efraín Castro, [http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/T6SNSLQA86IEPN33KD6R5GSQK1LIB5.pdf ''El retablu de Chuauhtinchán, Puebla'']</ref> <center> {{VT|Arte colonial hispanoamericanu|Barrocu novohispano|Arte de Perú#Primer periodu de la Retablistica}} <gallery> Archivu:Altar Reyes Catedral Metropolitana.JPG|El llamáu "[[retablu de los Reis]]" na [[Catedral de Méxicu]]. Archivu:Retablo de los Reyes Catedral Puebla.jpg|Retablu llamáu "de los reis" na [[Catedral de Puebla]]. Archivu:NaveChurchSanGabrielCholula.JPG|Ilesia del [[monesteriu de San Gabriel de Cholula]]. Archivu:Saint Michael Tianguishahuatl Church, San Pedro Cholula, Puebla state, Mexico13.jpg|Ilesia de [[San Miguel Tianguishahuatl]] en San Pedro Cholula. Archivu:Campeche Retablo iglesia san Francisquito.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Francisquito de [[Campeche]]. Archivu:Retablo de Chacas.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Chacas]], Perú. Archivu:La Compañía, Quito - 5.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de la Compañía (Quito)]]. Archivu:20090221175641!San Rafael church altar adjusted.jpg|Retablu mayor de la ilesia de San Rafael de [[provincia de Velasco|Velasco (Santa Cruz, Bolivia)]] Archivu:San Ignacio de Velasco 007.JPG|Retablu mayor de San Ignacio de Velasco Ficheru:San San Miguel de Velasco 004.JPG|Retablu mayor de San Miguel de Velasco Ficheru:San San Ignacio de Velasco 008.JPG|Retablu de la Inmaculada de San Ignacio de Velasco Ficheru:Concepción Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Concepción (Santa Cruz)]] Archivu:San José de Chiquitos 004.JPG|Retablu mayor de San José de [[Chiquitos]] Archivu:Retablo-iglesia-chiliquin chachapoyas amazonas peru.jpg|Retablu de la ilesia de [[Chiquilín]] (Chachapoyas). </gallery> <gallery> Archivu:Salvador-JesuitChurch1.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral Basílica de San Salvador]] (Salvador de Bahia, Brasil), antigua ilesia de los xesuites, de [[João Correia]] (1665-1670).<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. "Catedral Basílica". In: Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. II. Brasília: Iphan / Programa Monumenta, 2010, páxs. 11-36. Fonte citada en [[:pt:Catedral-Basílica Primacial de São Salvador]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch2-CCBY.jpg|Retablu mayor y llaterales de la [[ilesia del conventu de San Francisco (Salvador de Bahia)]].<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. 2. Iphan / Programa Monumenta, 2001, páxs. 36-69. Fonte citada en [[:pt:Igreja y Conventu de São Francisco (Salvador)]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch1-CCBY.jpg|Retablos de les capiyes llaterales de la mesma ilesia. Archivu:Igreja do Bonfim - Altar-mor.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia d'El nuesu Señor de Bonfim]] (Salvador de Bahia). </gallery> <gallery> Archivu:Sto Nino Basilica Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[basílica del Santu Neñu]] de [[Cebú]]. Archivu:Goa-BomJesus-Nave1.jpg|Altar mayor y llaterales de la [[Basílica del Bon Jesús de Goa]]. Archivu:Inside St Francis Church, Old Goa, India - July 2008.jpg|Retablu mayor y llateral de la [[ilesia de San Franciscu d'Asís de Goa]]. Archivu:Se Cathedral4.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de Goa]]. </gallery> </center> == Edá contemporánea == A mediaos del sieglu XVIII invaden con frecuencia al retablu los adornos del [[estilu Lluis XV]] (Rococó).<ref><gallery> Archivu:Alacant, interior de l'església de santa Maria.JPG|La [[basílica de Santa María (Alicante)]] caltién pervalibles retablos del tránsitu ente la Edá Moderna y la Contemporánea. Nel presbiteriu, un retablu ¿rococó del sieglu XVIII? (nesta fonte atribuyíu a [[Antonio Caru'l Viejo]]) -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211-, escultor de finales del sieglu XVII -[http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el vieyu Antonio Caru'l Viejo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924035315/http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el |date=2021-09-24 }} en Cátedra Pedro Ibarra-); tamién un retablu neogóticu, de [[Blas Gómez]] y [[Rodríguez Clement]] (1903)-[http://www.laverdad.es/alicante/20100223/local/alicante/santa-maria-recupera-meyores-201002231522.html noticia en La Verdá] [http://www.ivcr.es/media/descargas/restauracion_ivcr_perpetuu_socorru_alicante_w.pdf Folletu de la restauración, con imáxenes]-. </gallery></ref> La fonda crítica a la que l'[[academicismu]] somete a los "escesos" que percibe nel Barrocu, lleva a la mayor sobriedá del [[Neoclasicismu]]<ref><gallery> Archivu:Interior de la Colegiata de Santa María, Talavera de la Reina.jpg|[[Colexata de Santa María (Talavera de la Reina)]]. Al fondu, el retablu mayor, neoclásicu, de [[Mariano Salvador Maella]]. </gallery></ref> (inclusive n'obres tardobarrocas de transición, como la [[Santa Capiya de La nuesa Señora del Pilar|capiya de La Pilastra]] de [[Ventura Rodríguez]] y [[José Ramírez de Arellano]]),<ref>Vease tamién, [http://cesbor.blogspot.com.es/2012/12/el retablu mayor-de-la ilesia-del.html ''El retablu mayor de la ilesia del conventu de Santa Clara''] (de Ramírez de Arellano), Centru d'Estudios Borjanos.</ref> qu'a empiezos del sieglu XIX lleva a los retablos les formes más sencielles de portadita grecorromana. Dende mediaos del XIX producen retablos [[arquiteutura ecléctica|eclécticos]] y [[arquiteutura historicista|historicistes]]. Yá nel sieglu XX, la renovación de la estética eclesial nel catolicismu foi radical, abrir a les [[vanguardies artístiques]] especialmente a partir del [[Conceyu Vaticanu II]]. {{VT|Arte cristiano#Vanguardies}} <center> <gallery> Archivu:Madrid Real Basílica de San Francisco el Grande Goya Bernardus van Siena 16-03-2010 16-44-54.JPG|Retablu de la capiya de San Bernardino de la [[Basílica de San Francisco'l Grande]], col llenzu de [[Francisco de Goya|Goya]] ''[[San Bernardino de Siena predicando ante Alfonso V d'Aragón]]'' (1781-1783). Archivu:Jura de Fernando VII como Príncipe de Asturias.jpg|Retablu mayor de [[San Jerónimo'l Real]] (Madrid), nun cuadru de [[Luis Paret]] (1791). Archivu:Iglesia de San Jerónimo el Real (Madrid) 09.jpg|Destruyíos los retablos mientres la ocupación francesa, que convirtió la ilesia en cuartel (1808-1814), los actuales son resultáu de la restauración empobinada por [[Enrique María Repullés]] (1879-1882). Archivu:Алтарь церкви Мадлен.Париж.jpg|Tres l'altar mayor de la [[ilesia de la Madalena]] disponer a manera de retablu<ref>{{Cita web |url=http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |títulu=''L'intérieur de la Madeleine'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180603054020/http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |fechaarchivu=2018-06-03 }}</ref> un grupu escultóricu de [[Carlo Marochetti]]. Archivu:Sacre Coeur - Choeur, Abside et Mosaique.jpg|Tres l'altar mayor de la [[basílica del Sacré Cœur]] dispónse un retablu [[neorrománicu]].<ref>[http://www.patrimoine-histoire.fr/Patrimoine/Paris/Paris-Sacre-Coeur-de-Montmartre.htm Paris - Sacre-Coeur de Montmartre]</ref> Archivu:Westminster Cathedral IMG 4528.JPG|Capiya de los santos Gregorio y Agustín na [[Catedral de Westminster]], d'un estilu historicista calificable de [[neobizantino]], onde los mosaicos enmarcar n'estructures arquiteutóniques con aspeutu de retablu. Archivu:00 Walcourt - Retable - JPG1.jpg|Retablu neogóticu de la [[basílica de Saint-Materne]], de [[Léopold Blanchaert]] (1901). Archivu:Lalique glass altarpiece in the Glass Church Jersey.jpg|Retablu de cristal de [[René Lalique]] na [[Glass Church]] de [[Millbrook (Jersey)]]. Archivu:St. Engelbert Köln Innenraum.jpg|L'altar de la [[ilesia de San Engelberto (Colonia)]]<ref>Offizielle Webseite der Kölner Gemeinde St. Engelbert. Fonte citada en [[:de:St. Engelbert (Köln)]]</ref> amuesa la simplicidá decorativa de les ilesies del sieglu XX. Archivu:Santuario de Torreciudad. Iglesia.jpg|Retablu de [[Torreciudad]], de [[Juan Mayné]].<ref>[http://www.torreciudad.org/retablu/ El retablu del templu - Santuariu de Torreciudad]. [http://lodesdibujado.blogspot.com.es/2009/09/una obra-de-arte.html Imaxe del autor trabayando nun modelu del retablu].</ref> Archivu:Basílica de Guadalupe 1.JPG|L'altar mayor de la nueva [[Basílica de Santa María de Guadalupe|Basílica de la Virxe de Guadalupe en Méxicu]] reproduz el reconocible volume y disposición de los clásicos retablos hispánicos, anque con un radical simplificación d'elementos. Archivu:Altar Basilica of Lady Guadalupe.jpg|''Ídem'', detalle. Archivu:Bronze Alterpiece N-D de Montréal Basilica.jpg|Retablu de bronce de la [[basílica de Notre-Dame de Montreal]], de [[Charles Daudelin]] (1978-1982). </gallery> </center> == Notes == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Retablu ayacuchano]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Altarpieces|Retablu}} {{wikcionariu}} * [http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum Retrotabulum] * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/memsmn_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=OBJT&VALUE_98=%20retable%20et%20antependium&DOM=All&REL_SPECIFIC=3 Mediathéque]. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/dapapal_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=TICO&VALUE_98=%20autel%20et%20son%20antependium&DOM=MH&REL_SPECIFIC=3 Ídem]. * [http://www.retabloceramico.net/ ''Retablos cerámicos''] * [http://h-net.msu.edu/cgi-bin/logbrowse.pl?trx=vx&list=h-arthist&month=0409&week=d&msg=LY5hhOmufvjMkaFnWOecKw&user=&pw= ''L'Europe des retables''], coloquiu entamáu por Rencontre avec le Patrimoine Religieux, 2004 (hai dos publicaciones derivaes -''Art Sacré - les retables'' y ''Art Sacré: L'Europe des retables volume II (XVIe - XVIIIe s.)'' * [[Gisela M. A. Richter]], Otmar Richter, Christoph Machat, Arbeitskreis für Siebenbürgische Landeskunde, [https://books.google.es/books?id=v3LsAAAAMAAJ&q=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&dq=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&hl=en&sa=X&ei=pAaBUbixFKr17Ab86YHwCA&ved=0CDIQ6AEwAA ''Siebenbürgische Flügelaltäre''], Wort und Welt Verlag, 1992, ISBN 3-85373-149-X. * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Interior_of_the_Church_of_San_Juan,_Salvatierra-Agurain Retablos de la ilesia de San Xuan (Salvatierra)] * Concepción de la Peña Velasco, {{Enllaz rotu|1=El valor de la pallabra nel retablu español. De finales del Góticu a empiezos del Neoclasicismu |2=http://www.um.es/tonosdigital/znum4/estudio/retablo.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Retablu; Terminoloxía básica ilustrada.Productu de collaboración ente l'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty [http://www.iaph.es/sys/productos/retablos/index2.html] {{Tradubot|Retablo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Arte cristiano]] [[Categoría:Retablos| ]] [[hu:Kassai Erzsébet-legenda mestere]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] prlaihr4vceusdx7z153tc2l9c48utp 4496482 4496349 2026-05-26T07:25:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 12 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496482 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Iglesia de San Juan el Real, Calatayud, España, 2017-01-08, DD 19-21 HDR.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Ilesia de San Xuan el Real (Calatayud)|ilesia de San Xuan el Real]], [[Calatayud]], España.]] [[Ficheru:Tudela de Duero iglesia Asuncion retablo salomonico crucifijo ni.jpg|thumb|Retablos na [[ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tudela de Duero)]], con talles de [[Gregorio Fernández]].]] [[Ficheru:Burgos - San Esteban, interior 14.JPG|thumb|Retablos nel [[Muséu del Retablu]] instaláu na [[ilesia de San Esteban (Burgos)]]. La disposición del retablu mayor ye la convencional; non asina les d'otros retablos exhibíos, qu'aprovechen los espacios disponibles. Pa la so función llitúrxica, los retablos habíen d'asitiase tres un altar, fora l'altar mayor o'l d'una capiya llateral.]] [[Ficheru:Retables galerie nationale Budapest.jpg|thumb|Retablos húngaros de los sieglos XV y XVI nel [[Muséu de Belles Artes de Budapest]].]] [[Ficheru:España, València - Museo de Bellas Artes San Pío V - " retablos ".jpg|thumb|Retablos españoles de la mesma dómina nel [[Muséu de Belles Artes de Valencia]].]] [[Ficheru:Templo de Santa Rosa de Lima (de las Rosas) en Morelia, Michoacán (6011826833).jpg|thumb|Retablu mayor y llaterales na ilesia de Santa Rosa de Lima ("Las Rosas") en [[Morelia]].<ref>[http://www.lahuesuda.com/html/contenido.php?id=268 ''Templu de Santa Rosa de Lima en Morelia''].</ref>]] [[Ficheru:Retablo4-Patron.jpeg|thumb|[[Retablu ayacuchano]], una forma d'[[arte popular]].]] El '''retablu'''<ref>{{DALLA|retablu}}</ref> ye la estructura [[arquiteutónica]], [[pictórica]] y [[escultórica]] que s'asitia detrás del [[Altar (relixón)|altar]] nes [[Ilesia (edificiu)|ilesies]] [[católica|católiques]] de [[ritu llatín]], nes [[ilesies orientales]] (en [[Ilesies católiques orientales|comunión con Roma]] o [[Ilesia ortodoxa|non]]) nun hai una función asemeyada, dada la presencia del [[iconostasiu]], y nes [[protestante]]s suel optase por una gran amenorgamientu de la decoración). La pallabra provién de la espresión llatina ''retro tabula'' ("tres l'altar").<ref>Según el DRAE: ''Del b. lat. retaulus, y esti del lat. retro, detrás, y tabŭla, tabla''. Les fontes discrepen sobre la identificación de tal "tabla" coles del propiu retablu o cola mesa del altar: ''The Spanish word retablu was derived from the Latin term retro tabula for "behind the altar" (retro for back and tabula for board, tablet; the Latin tabulum means table)'' (Art and Faith in Mexico: The Nineteenth Century Retablu Tradition). ''From the low Latin retaulus (retro-tabula), something "behind the table" or altar.'' (The Art and Architecture of the Texas Missions - Páxina 218). ''Deriva del llatín vulgar, retaulus (Llatín: retro tabula, lliteralmente, detrás de la mesa)'' (Los retablos del sieglu XVIII nel sur d'España, Portugal y Méxicu - Páxina 15). ''...ponse esti tableru tras del altar, d'ende'l so nome: retro tábula'' (Manual d'arte cristiano... - Páxina 317)</ref> Pa designar el mesmu términu emplégase tamién la espresión "'''pieza d'altar'''" (más propia de la llingua inglesa –'''''altarpiece'''''–, onde s'estrema '''''retable''''' de '''''reredos''''')<ref>En llingua inglesa establezse una diferencia ente dos tipología de ''altarpieces'', la denominada ''reredos'' y la denominada ''retable''. Nicolas Pioch, [http://www.ibiblio.org/wm/paint/glo/altarpiece/ Webmuseum], 14 Oct 2002: ''Altarpieces estrema into two main types: the reredos, which rises from ground level behind the altar, and the retable, which stands either on the back of the altar itself or on a pedestal behind it. Many altars have both.'' * La etimoloxía de "reredos" provién del anglo-normandu o del francés antiguu ''areredos'', y este de ''arere'' (detrás -del llatín ''ad retro''-) y ''dos'' (llombu -del llatín ''dorsum''-). ''Dictionary of the English Language'', 2000, Houghton Mifflin Company; ''Collins English Dictionary'', HarperCollins Publishers, 1991 ([http://www.thefreedictionary.com/reredos The free dictionary]). * ''The foreign "retable" is, therefore, what should in English be called a "reredos" (q.v.), though that is not in modern usage a movable feature.'' [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]* ''REREDOS (Anglu-Fr. areredos, from arere, behind, and dos, back), an ornamental screen of stone or wood built up, or forming a facing to the wall behind an altar in a church. Reredoses are frequently decorated with representations of the Passion, niches containing statues of saints, and the like. In England these were for the most part destroyed at the Reformation or by the Puritans later; a few medieval examples, however, survive, e.g. at Christchurch, Hants. In some large cathedrals e.g. Winchester, Durham, St Albans, the reredos is a mass of splendid tabernacle work, reaching nearly to the groining. In small churches the reredos is usually replaced by a hanging or parament behind the altar, known as a dossal or dorsal. (See also Altar.) For the legality of images on reredoses in the Church of England, see Image. The use of the word reredos for the iron or brick back of an open fire-place is all but obsolete.''</ref> o la italiana '''''pala d'altare''''' (o '''''ancóna''''').<ref> * Giovanni Gheradini [https://books.google.es/books?id=btU9AAAAYAAJ&pg=PA646&dq=anc%C3%B3na+pala&hl=es&sa=X&ei=1HdtUYfGGc6P7AbilIHgCQ&ved=0CEgQ6AEwBA#v=onepage&q=anc%C3%B3na%20pala&f=false ''Voci y maniere di dire italiane additate a'futuri vocabolaristi''], Bianchi y comp., 1838, vol. 1, pg. 646: ''ANCÓNA. Sust. f. Tavola dipinta, quadro... deriva dil greco Eicon''... [esto ye, de εἰκών -''eikon'', [[imaxe]], [[iconu]]-]... ''[[Leon Battista Alberti|Alberti]], il qual diz qui per "Ancona" si intende "Tavola o Quadro grande di altare". Ma, oltreche gli artisti in tal signif. speciale usano la voce "Pala"...'' * ''Architettura'', 1963, pg. 117: ''... al gotico, che adotta quindi la Pala o Ancóna, sotto la partitura del trittico y più frequentemente del polittico.''</ref> == Introducción == Col nome de '''retablu mayor''' desígnase particularmente al que preside'l [[altar mayor]] d'una ilesia; yá que les ilesies pueden tener otros retablos asitiaos tres los altares de caúna de les [[capiya|capiyes]]. El términu "[[tabla (pintura)|tabla]]" fai referencia al soporte de les pintures (que tamién puede ser el [[llenzu]]), y la so multiplicidá indicar colos términos [[dípticu]], [[trípticu]] o [[polípticu]] (disposición que tamién pueden tener [[arte cristiano|obres devocionales]] de menor formatu non destinaes a un altar, como ''[[El xardín de les delicies]]''). <center> <gallery> Archivu:El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|''El xardín de les delicies'', d'[[El Bosco]] (abiertu), ca. 1480-1490. Archivu:Hieronymus Bosch - The Garden of Earthly Delights - The exterior (shutters).jpg|Ídem (zarráu). </gallery> </center> Los retablos realizáronse con tou tipu de materiales (toa clase de [[madera|maderes]], toa clase de [[Escultura#Piedra|piedres]], toa clase de [[metal]]es, [[esmalte]], [[terracota]], [[estuco]], etc.) y pueden ser escultóricos (en distintos graos de [[Relieve (arte)|relieves]] o con figures de [[bultu redondu]]), o bien pictóricos; ye tamién bien frecuente que sían mistos, combinando pintures y talles. Dende finales del [[sieglu XIII]] fueron los elementos más relevantes na decoración interior de les ilesies, tantu na Europa septentrional ([[Alemaña]], [[pintura flamenca|Flandes]] –una tipoloxía específica recibe'l nome de "[[retablos d'Amberes]]"–,<ref name="AMB">* Barbara Welzel, Thomas Lentes, Heike Schlie (Hrsg.): Das „Goldene Wunder“ in der Dortmunder Petrikirche. Bildgebrauch und Bildproduktion im Mittelalter (= Dortmunder Mittelalter-Forschungen. Bd. 2). 2. Auflage. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2004, ISBN 3-89534-582-2. * Godehard Hoffmann: Compound altarpieces in context. In: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Jaarboek. 2004/05, ISSN 0770-3104, S. 75–121. * Marjan Buyle, Christine Vanthillo (Hrsg.): Retables Flamands et Brabançons dans les monuments belges (= M & L Cahier. 4). Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brüssel 2000, ISBN 90-403-0104-2. * Hans Nieuwdorp (Hrsg.): Antwerp Altarpieces. 15th–16th centuries. Museum voor Religieuze Kunst, Antwerpen 1993 (Ausstellungskatalog, Kathedrale zu Antwerpen, 26. Mai bis 3. Oktober 1993, 2 Bände). Fuentes citaes en [[:de:Antwerpener Retabel]] </ref>) como na meridional ([[escueles italianes de pintura|Italia]], y especialmente nos [[reinos cristianos de la Península Ibérica]], onde la retablística algamó un desenvolvimientu estraordinariu, espublizándose poles colonies hispanu-portugueses n'América y Asia).<ref> * [http://dialnet.unirioja.es/servlet/listaarticulos?tipo_busqueda=EJEMPLAR&revista_busqueda=1802&clave_busqueda=29583 ''El retablu español''], nos. 3-5 de ''Imafronte'', 1987-1989 * [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/ ''Retablos españoles''] en Centru Virtual Cervantes</ref> La preferencia por esta forma artística fixo qu'en munchos casos quedaren ocultos tres los retablos [[pintura románica|frescos románicos]] anteriores.<ref>[http://www.diariodeleon.es/noticias/provincia/los frescos-de-salvador-no-se-estudiaron--pese-a afayase-en-1989_500487.html Los frescos d'El Salvador nun s'estudiaron magar afayase en 1989]. [http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm Sant Serní de Baiasca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206040355/http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm |date=2012-12-06 }}.</ref> Nos de gran complexidá collaboraben arquiteutos, escultores, [[estofado (arte)|estofadores]], [[pan d'oru|doradores]], [[Carpintería|carpinteros]] y entalladores, polo que la so ellaboración yera un procesu costoso y lento, sobremanera nos exemplares de mayor valumbu. El so estáu de caltenimientu dependió de múltiples factores, ente los que s'atopen les agresiones bienintencionadas a les que se vieron sometíos mientres sieglos (llimpieces y "embellecimientos" desaparentes), los saqueos o destrucciones en contestos bélicos o conflictivos de bien distintu tipu, y el deterioru por cuenta de condiciones físiques adverses. Consiguientemente, el so [[Caltenimientu y restauración|restauración]] ye igualmente problemática y especializada.<ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/index.html Restauración de retablos], Diputación de Valladolid. <gallery> Archivu:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 003.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 002.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 001.JPG Ficheru:JustPastor-Olleros.jpg </gallery></ref> Los retablos suelen adoptar una disposición xeométrica, estremándose en "[[cuerpu (arquiteutura)|cuerpos]]" (seiciones horizontales, dixebraes por [[moldura|moldures]]) y "[[cai (arquiteutura)|cais]]" (seiciones verticales, dixebraes por [[pilastra|pilastres]] o [[Columna (arquiteutura)|columna]]s). Les unidaes formaes por esta cuadrícula de cais y cuerpos denominar "[[encasamentos]]",<ref>''Adornu de faxes y moldures nuna paré o bóveda'' y tamién ''[[Hornacina|nicho]] (cuévanu d'un muriu p'asitiar una estatua, xarrón o cosa asemeyada)'', lo que más de cutiu s'entiende como [[fornica]]. El mesmu DRAE recueyi [[encasamiento]], anque esi términu tien otru usu: ''reparu de les cases'', esto ye, lo que se más de cutiu entiéndese como [[caltenimientu]]. Nun tien de confundir se con [[casoriu]] .</ref> y suelen allugar representaciones escultóriques o pintures. El conxuntu d'elementos arquiteutónicos qu'enmarquen y estremen el retablu denominar "[[mazonería]]".<ref>El DRAE definir como ''fábrica de cal y cantar - obra de relieve bordáu d'oru y plata de resalte conxuntu de delles pieces de plata o oru que se faíen pal serviciu de les ilesies'' (esta última acepción, seañalada como usu antiguu) . Nun tien de confundir se con [[masonería]].</ref> Tamién hai exemplares que s'entamen de forma más senciella, con una escena única centrando l'atención.<ref>* [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablo/glosario.htm Glosariu de términos] en CVC (Centru Virtual Cervantes) * [http://www.uclm.es/profesorado/ramonvicentediaz/testos%20arte/retablu.htm Glosariu] en UCLM (Universidá de Castiella-La Mancha) * [http://www.juntadeandalucia.es/cultura/iaph/sys/productos/retablos/index2.html ''Retablu: Terminoloxía básica ilustrada''] n'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty (GCI).</ref> El retablu suel alzase sobre un [[Zócalo (construcción)|zócalo]] pa evitar el mugor del suelu. La parte inferior que sofita sobre'l zócalo llámase bancu o [[predela]], y dispónse como una seición horizontal a manera de frisu que de la mesma puede tar estremada en compartimientos y decorada. L'elementu que remata tola estructura puede ser una "[[luneta]]" semicircular o una "escayu" o "[[remate n'áticu áticu]]"; como correspuende a la so posición dominante, suel acutar a la representación del [[Dios Padre|Padre Eternu]] o a un [[Calvariu]]. Tol conxuntu protéxese dacuando con una moldura llamada [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]], bien habitual nos retablos góticos. Los retablos articulaos (carauterística común nos notables [[retablos flamencos]] qu'algamaron gran influencia n'Italia -[[trípticu Portinari]]- y España -[[estilu hispanu-flamencu]]-)<ref>[https://web.archive.org/web/20130301034342/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7510.htm Retablos flamencos n'España], en Artehistoria</ref> dexaben presentar dos disposiciones: abiertu y zarráu, anque dacuando la complexidá ye mayor ([[altar de Isenheim]]). La posición "zarráu" de los retablos flamencos solía contener [[grisalla|grisalles]] (una representación pictórica qu'asemeya -al [[trampantojo]]- escultures de piedra). L'articulación de los retablos anició la denominación alemana '''''Flügelaltar''''' (lliteralmente "altar d'ales"). A partir del sieglu XV, tomó relevancia'l tabernáculo o [[sagrariu]] (llugar onde se guarden les [[Eucaristía|formes sagraes]]), que pasu ente pasu centralizó l'espaciu del retablu hasta convertise, n'ocasiones, nel so elementu principal, adoptando inclusive formes exentes ya independientes.<ref>[[Juan José Martín González]], [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=233911 ''Sagrariu y manifestador nel retablu barrocu español''], en Imafronte, ISSN 0213-392X, Nº. 12-13, 1996-1997, páxs. 25-50</ref> La [[Reforma Protestante]] del sieglu XVI, carauterizada por un marcáu [[aniconismo]], qu'en dellos casos llevó a la [[iconoclasia]] (con mayor intensidá nel [[anabaptismu]] y el [[calvinismu]], menor nel [[luteranismu]], mínima nel [[anglicanismu]] -onde explícitamente autorízase l'usu de retablos-<ref>''Retables may be lawfully used in the church of England'' (Liddell Beale, 1860, 14 P.C.); citáu en [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]</ref>), práuticamente esanició l'usu de retablos ya imáxenes sagraes nos territorios que protagonizaron el movimientu (Alemaña del norte, Suiza, Holanda, Inglaterra, Escandinavia). En dellos casos sumieron exemplos magníficos de dómines precedentes; ente que la tradición [[imaginería|imaginera]] y la '''retablística''' llindóse sustancialmente a los países católicos, onde inclusive s'intensificó de resultes de la [[Contrarreforma]].<ref>C.M. Martín Jiménez y A. Martín Ruiz, ''Retablos escultóricos Renacentistes y Clasicistes'', Valladolid: Diputación Provincial, 2010.</ref> == Retablu como representación narrativa serializada y como escenariu == Nes [[artes escéniques]], "retablu" ye'l pequeñu [[escenariu]] nel que se representa'l [[teatru de títeres]]. Significativamente, el DRAE fai derivar esi usu (''pequeñu escenariu en que se representaba una aición valiéndose de figurillas o títeres'' -acepción 3-) de la so peculiar forma de definir los retablos pictóricu-escultóricos, onde pon l'acentu na so capacidá de [[representación]] [[narrativa]] [[serial]]izada (''conxuntu o coleición de figures pintaes o de talla, que representen en serie una historia o sucesu'' -acepción 1-) primero que na so capacidá decorativa (''obra d'arquiteutura, fecha de piedra, madera o otra materia, que compón la decoración d'un altar'' -acepción 2-). Tamién les llamaes "[[aleluyas]]" yeren una forma lliteraria similar, acomuñada a representaciones populares (como, por casu, la so recitación por ciegos o otra clase de méndigos, de la que se señalen los dibuxos qu'ilustren lo recitao en forma de viñetes -un precedente del [[comic]]-). [[Cervantes]] referir a esta forma teatral en dos causes: en ''[[El retablu de les maravíes]]'' (entremés de 1615) y nos capítulos XXV y XXVI de la segunda parte de [[Don Quixote de la Mancha]] (publicada'l mesmu añu). [[Manuel de Falla]] compunxo ''[[El retablu de Maese Pedro]]'' (1923) sobre l'episodiu quijotesco. Cola denominación "[[retablu teatral español]]" faise referencia non tantu a un xéneru dramáticu sinón a la forma de concebir el teatru mesmu polos autores del [[teatru clásicu español]] del [[Sieglu d'Oru]] (particularmente [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]] -''[[La vida ye suañu]]'', ''[[El gran teatru del mundu]]''-).<ref>Agustín Tamayo, [http://cvc.cervantes.es/literatura/quijote_america/peru/tamayo.htm ''Cervantes, síntesis de la cultura española''], en VV. AA., ''IV centenariu de Cervantes'', Universidá Nacional Mayor de San Marcos, Lima, 1948, páxs. 29-35 (reproducíu en CVC): La Edá d'Oru en que la triloxía [[Lope de Vega|Lope]], [[Tirso de Molina|Tirso]], Calderón, realiza la maravía del retablu teatral español. Retablu popular, en que se señaló la falta de perspeutiva; defectu que venciera n'España, y yá enantes, l'hebréu [[Fernando de Rojas]], adelantrándose a [[Shakespeare]].''</ref> El componente de "finximientu de la realidá" que tienen los retablos teatrales nes obres cervantines o calderonianas ("engañar cola verdá" y "enseñar col engañu") ta tamién presente nel papel que s'esperaba de los retablos eclesiásticos (definíos como "máquines ilusories") nel "control sobre la sensibilidá del fiel", configurando "l'escenariu teatral de la lliturxa, el dogma, la piedá y la devoción católiques".<ref>Alfredo Morales, [http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/03_MAQUINAS_ILUSORIES.pdf ''Máquines ilusories. Reflexones sobre'l retablu español, la so historia y caltenimientu''].</ref> Tal condición fai-yos ser particularmente preseos non yá pa los estudios [[iconográficos]] y [[iconológicos]], sinón pa la [[historia de les mentalidaes]] y l'[[antropoloxía]].<ref>* Gaby Vovelle, [[Michel Vovelle]], [https://books.google.es/books?id=kr4IAQAAIAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CEYQ6AEwBTgU ''Vision de la mort et de l'au-delà en Provence: d'après les autels des âmes du purgatoire XVe-XXe siècles''], Armand Colin, 1970 * [[Michèle Ménard]], [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&dq=facade-retable&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''Une histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: 1000 retables de l'ancien diocèse du Mans. Préf. de Pierre Chaunu''], Beauchesne, 1980, ISBN 2-7010-1014-4 * María Eugenia Ulfe, [http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12615098005 ''Representaciones del (y lo) indíxena nos retablos peruanos''], en ''Bulletin de l'Institut Francais d'Études Andines'', 2009, nº 38. </ref> == Precedentes == L'[[altar]] foi, dende los [[cristianismu primitivu|primeros momentos del cristianismu]], l'elementu central de la [[lliturxa]]. De primeres la so disposición nel templu yera exenta y central, colos fieles asitiaos alredor, recordando d'esta manera la llacuada de la [[Última Cena]]. Sicasí, col fortalecimientu de l'autoridá del cleru, los altares fuéronse moviendo al [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]], un llugar eleváu y inaccesible a los fieles, próximu al muriu de la cabecera de la ilesia ([[ábside]]), y qu'en determinaes tipoloxíes d'ilesia quedaba inclusive ocultu con cortinaxes, rexes, o col [[iconostasio]]. El oficiante realizaba de llombu a los fieles la mayor parte del ritual. <center> <gallery> Archivu:Monasterio de San Miguel de Escalada 40 by-dpc.jpg|Ilesia del [[monesteriu de San Miguel d'Esguilada]] ([[arte mozárabe]], España, sieglu X). L'altar, nel ábside, queda detrás d'una galería d'arcos que-y dixebren de la nave central. Archivu:Decani Ikonostase.jpg|Iconostasio de la ilesia del [[monesteriu de Visoki Dechani]] ([[arte bizantino]], Serbia, sieglu XIV). </gallery> </center> Los templos [[paleocristianu|paleocristianos]] decoraben los sos interiores con pintures murales (capiya de [[Dura Europos]]) y ciertos oxetos d'usu llitúrxicu, como [[relicariu|relicarios]], [[arqueta|arquetes]], dípticos de marfil o pequeñes estatues. La so primitiva austeridá compensar coles luxoses donaciones ofrendadas polos potentaos ([[ayalga de Guarrazar]]). Nel [[Prerrománicu]] empezaron a espublizase les imáxenes de [[Cristu crucificáu]], que s'asitiaben escolgando de los murios o'l techu, y que podíen ser pictóriques o escultóriques (''[[Crucificáu de Gero]]'', [[Catedral de Colonia]]), o prescindiendo n'ocasiones de la figuración pa tomar forma de xoya (''[[crux gemmata]]'', como la [[Cruz de la Victoria]] de la [[Cámara Santa d'Uviéu]]). Tomó tamién muncha relevancia la decoración del ''[[fronteru (arquiteutura)|antependium]]'' (''pallium altaris'', fronteru o frente d'altar), deriváu de les cortines que cubríen les urnes con reliquies dispuestes so la mesa del altar (que'l so color tenía de variar pa correspondese con el color llitúrxicu de la fiesta o oficiu del día) y que s'arriquecíen con tou tipu d'ornamientos en materiales preciosos.<ref>[http://ec.aciprensa.com/wiki/Frontera_de_altar Enciclopedia católica on line]</ref> Propúnxose la hipótesis de que, evolutivamente, el retablu derivó del ''antependium''.<ref>Victor M. Schmidt, Rijksuniversiteit Groningen. [http://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution ''Le retable en Europe du XIIe au XIVe siècle: quelques lignes d'évolution''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204222356/https://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution |date=2021-12-04 }}. Conferencia nel ciclu ''L'autel chrétien: lieu d'images'', Muséu del Louvre.</ref> Tamién paecen prefigurar les formes del retablu posterior delles estructures derivaes de los clásicos ''aedicula'' ([[edículos]] -"templetes" o "pequeños edificios"-), especialmente'l [[Ciborio (arquiteutura)|''ciborium'']] o ciborio (un [[dosel]] o [[Paliu (dosel)|paliu]] fixu sosteníu por cuatro columnes, darréu denomináu [[baldaquín]] o baldaquino), elementu avezáu nes ilesies paleocristianes, que protexía y daba relevancia visual a los altares, [[relicariu|relicarios]] y sepultures de santos y mártires, que davezu coincidíen nel mesmu llugar.<ref>Frederik Hartt, [https://books.google.es/books?id=4-PE1IzhRiMC&pg=PA305&lpg=PA305&dq=casa+cristiana+de+dura+europos&source=bl&ots=GLRSjS2tkL&sig=rwCJqYuq1oGxKuJQaMKVvfgYdzk&hl=es&sa=X&ei=-1X_ULG2DOW10QX_yIHwDA&ved=0CFUQ6AEwCA#v=onepage&q=casa%20cristiana%20de%20dura%20europos&f=false ''Arte''], Akal, 1989.</ref> <center> <gallery> Archivu:9663 - Milano - S. Ambrogio - Ciborio - Foto Giovanni Dall'Orto 25-Apr-2007.jpg|Ciborio de [[San Ambrosio de Milán]] (les columnes, del sieglu IV, el dosel, posterior (ente'l IX y el XII); [[altar de San Ambrosio de Milán|l'altar]], robláu por [[Vuolvino]], ente l'añu 824 y el 860.<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Vuolvino]] y [[:it:Altare di Sant'Ambrogio]]</ref> Archivu:Baldaquino de altar medieval (M.A.N. Inv.1984-70-3) 01.jpg|Ciborio romanu del sieglu VIII. Archivu:Basilica di San Giovanni in Laterano - Ciborium.jpg|Ciborio de [[San Xuan de Laterano]], d'[[Arnolfo di Cambio]] (sieglu XIII). </gallery> </center> [[Ficheru:Aralar San Migel erretaula 2009.JPG|thumb|Posición actual del frontal d'altar de San Miguel de Aralar, reutilizáu como retablu.]] La decoración interna de les ilesies taba afecha a les sos modestes dimensiones na mayoría de los casos, y poníase l'acentu na decoración parietal, bien per mediu de frescos de colores vivos, o con mosaicos arriquecíos con teselas d'oru (bien avezaos nel [[arte bizantino]]), de forma que les imáxenes resaltaren nunos interiores xeneralmente escuros y amenorgaos. Los elementos que s'asitiaben nel altar teníen calter mueble casi siempres ([[Arqueta (mueble)|arquetes]], [[dípticu|dípticos]], [[iconu|iconos]]) y la so suntuosidá tocantes a materiales suponía tamién un pequeñu tamañu. El [[Románicu]] nun supunxo un gran cambéu nesti senciellu sistema de decoración interior de los templos, con predominiu de los frescos nos ábsides ([[ilesies romániques del La Vall de Boí]], [[Abadía de Saint-Savin-sur-Gartempe]]), les figures de [[Cristu en Maxestá]] y [[Virxe en Maxestá]] y los frontales d'altar, que pasaron a ser soportes de decoración pintaos, tallaos o repujados, de cutiu arriquecíos con [[esmalte]]s o [[orfebrería]].<ref>Javier Ocaña, [http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html ''La pintura nos altares''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411070636/http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html |date=2013-04-11 }} n'Amigos del Románicu. [http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm Galería d'imáxenes de frontales románicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629230549/http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm |date=2018-06-29 }}</ref> Anque les formes y materiales yeren yá bien similares a los de los retablos posteriores, la disposición de la pieza yera esautamente la contraria (delantre del altar y so él, en cuenta de detrás y en posición elevada). Ello ye que dalgunos fueron reutilizaos como retablos, como'l del [[santuariu de San Miguel de Aralar]].<ref>[http://www.turismo.navarra.es/esp/entame-viaxe/recursu/rellacionáu/3140/ Retablu de San Miguel de Aralar]. [http://berengueladenavarra.blogspot.com.es/2010/03/ricardo-corazon-de-leon-y-el-retablo-de.html Ricardo Corazón de Lleón y el retablu de Aralar]</ref> <center> <gallery> Archivu:(Barcelona) Frontal d'altar de Durro - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de la [[ermita de San Quirce de Durro]]<ref>Ficha de la obra na web del MNAC.</ref> Archivu:(Barcelona) Altar frontal from Santa Maria de Taüll - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Santa María de Tahull]]. Archivu:(Barcelona) Altar frontal from La Seu d'Urgell or of the Apostles - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Catedral de Santa María de Urgel|la ''Seo'' de Urgel]], llamáu "de los apóstoles" (ye similar el [[fronteru d'altar de Ix]]). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg|Fronteru d'altar de la [[Catedral d'Aquisgrán]]. Archivu:Antependium di basilea 00.JPG|Fronteru d'altar de la [[Catedral de Basilea]]. </gallery> </center> == Retablu góticu == [[Ficheru:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|thumb|left|''Vida de San Francisco'', de [[Bonaventura Berlinghieri]], 1235.]] [[Ficheru:'The Barnabas Altarpiece', southwestern French or northern Spanish, c. 1275–1350, tempera, oil, and gold on panel, Kimbell Art Museum.jpg|thumb|El denomináu "[[retablu de Bernabé]]" (''Barnabas altarpiece''), d'allugamientu y fecha aldericada (Francia o España, sieglu XIII o XIV). Nun tien de confundir se col [[retablu de San Bernabé]] o ''pala'' de San Bernabé, de [[Botticelli]] (1487).]] [[Ficheru:Saint-Thibault - Retable 1.jpg|thumb|Retablu y ''antependium'' (frente d'altar)<ref>[http://www.louvre.fr/mediaimages/retable-et-antependium-bois-polychrome-debut-du-xive-siecle-saint-thibault-en-auxois-egl Ficha nel Louvre]</ref> del [[prioratu de Saint-Thibault]]<ref>Thorsten Droste: DuMont Kunst-Reiseführer: Burgund. DuMont Buchverlag, Köln 2003, ISBN 3-7701-4166-0, S. 226 - 227. Fonte citada [[:de:St-Thibault de Saint-Thibault]]</ref> (ca. 1330).]] [[Ficheru:14th-century unknown painters - Retable of St Christopher - WGA24044.jpg|thumb|Retablu de San Cristóbal, procedente d'un monesteriu rioxanu (sieglu XIV).]] [[Ficheru:San Giovenale Masaccio.jpg|thumb|''[[Trípticu de San Juvenal]]'', de [[Masaccio]] (1422), obra de mocedá d'unu de los pintores de la primer Renacencia italiana, respuende dafechu a les convenciones gótiques.]] La rellumanza del monacato, la pujanza de les ciudaes y la crecedera poblacional y económicu que se dio n'Europa a partir del sieglu XI fixeron que los templos tuvieren qu'afaese con cuenta de dar cabida a un mayor númberu de fieles, satisfaer los deseos de patrociniu de la élite y amosar la riqueza d'una sociedá na que la relixón rexía tolos aspeutos de la vida. A partir del [[sieglu XII]] surde'l [[arte góticu]]; l'[[arquiteutura gótica|arquiteutura]] adquier dimensiones colosales y una gran complexidá constructiva, y tantu [[pintura gótica|pintura]] como [[escultura gótica|escultura]], a demanda d'una sociedá amiga del luxu y la ostentación, cobren un gran desenvolvimientu. Otru factor de cambéu foi l'apaición de les [[órdenes mendicantes]], que defendíen una relixosidá más emotiva y cercana al fiel, al empar que s'esmolecíen pola enseñanza y la doctrina. Como nel Románicu, grandes ciclos narrativos siguíen esculpiéndose nes portaes d'ilesies y catedrales; pero la decoración interior va a sufir una mayor tresformamientu: los vitrales, qu'ocupen los grandes baldíos abiertos nos murios gracies a les nueves téuniques constructives, ilustrar con representaciones sagraes; y la nueva amplitú y lluminosidá de los templos dexa la meyor contemplación de les imáxenes partíes poles numberoses naves y capiyes, que cumplíen la función d'espacios corporativos pa les instituciones que les encargaben ([[gremiu|gremios]], [[cofradería|cofraderíes]] y [[estamentos privilexaos|families aristocrátiques]]), convertíes en mecenes artísticos. Les nueves práutiques piadoses riquíen un númberu cada vez mayor d'oxetos sagraos cada vez más suntuosos y visibles. Intensificóse'l cultu a les [[reliquia|reliquies]] y a les imáxenes de santos, consideraes un preséu pervalible pa la evanxelización. Ye nesi contestu onde surdieron los primeros retablos, primero como tables rectangulares con imáxenes de modestu tamañu (como'l [[retablu de Westminster]], de 1x3 metros, o'l [[retablu de Bernabé]], de 1x1,5 metros), dacuando a xuegu col frontal d'altar (como asocede n'unu de los exemplos más antiguos calteníos: el de la ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]], [[Provincia de Palencia|Palencia]]), depués articulaes y abatibles, de forma cada vez más complexa (dípticos, trípticos, polípticos como'l llamáu "[[Polípticu de Gante]]"), o bien realizaos con materiales preciosos (los de la [[catedral de Girona]], el ''[[altare argenteo di San Jacopo]]''<ref>''La scheda ufficiale di catalogo''. Fonte citada en [[:it:Altare argenteo di San Jacopo]]</ref> de la [[Catedral de Pistoia]]<ref>''Descrizione dell'internu della Cattedrale''. Fonte citada en [[:it:Cattedrale di San Zeno]]</ref> o la ''[[Pala d'Oru]]'' de la [[Basílica de San Marcos]] de [[Venecia]]).<ref>Pierre-Yves Le Pogam, [https://books.google.es/books?id=kxYYAQAAMAAJ&q=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&dq=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&hl=en&sa=X&ei=76-XUb_AGqzX7AaU44GwAw&ved=0CC4Q6AEwAA ''Les premiers retables (XIIe-début du XVe siècle): une mise en scène du sacré''], Musée du Louvre, 2009, ISBN 88-89854-32-4</ref><ref>[http://www.bridgeman.co.uk/asset/1713/English-School-14th-century/Retable-depicting-the-Crucifixion-with-Eight-Saint?search_context=%7B%22url%22%3A%22%5C%2Fsearch%5C%2Fcategory%5C%2FChristianity%253A-Saints%5C%2F1286%22%2C%22num_results%22%3A7673%2C%22search_type%22%3A%22category_assets%22%2C%22category_id%22%3A%221286%22%2C%22item_index%22%3A30%7D Retable depicting the Crucifixion with Eight Saints, c.1300]</ref> Nun primer momentu, los retablos nun abandonaron del tol so [[arte mueble|calter mueble]] o plegable, y ye posible que munchos fueren utilizaos en [[procesión|procesiones]] y otru tipu d'actos públicos qu'esixíen el so treslladáu fora del ámbitu del templu, como asocedía colos dípticos devocionales o los [[iconu|iconos]] de calter domésticu y priváu. Sicasí, adulces los retablos fueron faciéndose más grandes y estables, por culpa de que teníen de destacar casi siempres nes dimensiones colosales d'abadíes o catedrales. La retablística consolidar en tola cristiandá llatina de la Baxa Edá Media (un vastu espaciu -d'Islandia a Xipre- percorríu por múltiples conexones ya influencies mutues y variantes locales -de la ''pala'' italiana al ''flügelaltar'' centroeuropéu-)<ref>J. Y. Justin, Y. A. Kroesen, Victor Michael Schmidt (eds.) [https://books.google.es/books?id=ml7rSAAACAAJ&dq=The+Altar+and+Its+Environment,+1150-1400&hl=en&sa=X&ei=vEGXUbzKLOf07Aa-14HYCA&ved=0CC4Q6AEwAA ''The Altar and Its Environment: 1150 - 1400''], Brepols, 2009, ISBN 2-503-53044-3 (ye publicación de les comunicaciones d'un simposio que tuvo llugar en Groningen en 2006).</ref> como un [[xéneru artísticu]] puxante y creativu, que cuntaba con importantes artistes especializaos nes distintes especialidaes necesaries pal so diseñu y execución. <center> <gallery> Archivu:Pala D'OroII.jpg|La llamada ''[[Pala d'Oru|Pala d'oru]]'' de la [[Catedral de San Marcos]] (Venecia). Encargada a orfebres bizantinos nel sieglu X, foi ampliada nos sieglos posteriores. Archivu:Westminster Retable.jpg|Detalle del [[retablu de Westminster]] (ca. 1270).<ref>Binski, Paul ; Ann Massing (eds); The Westminster Retable: History, Technique, Conservation, Turnhout: Harvey Miller, 2008, ISBN 978-1-905375-28-8. Fonte citada en [[:en:Westminster Retable]]</ref> Altare argenteo di San Jacopo 01.jpg|El ''altare argenteo'' de la Catedral de San Zenón (Pistoia). Encargada en 1287, foi oxetu de socesives ampliaciones hasta 1456. Archivu:Burgos - Catedral 049 - Capilla de San Nicolas.jpg|El [[retablu de Santa María de Mave]] (enriba -embaxo, el frente d'altar-), anguaño calteníu na capiya de San Nicolás de la [[Catedral de Burgos]]. El so datación ye bien imprecisa (sieglos XIII-XIV).<ref>[http://aguilardecampoo.es/index.php/municipio/pueblo-o-entidaes-menores/barrios-de-aguilar-de-campoo/santa-maria-de-mave/ Santa María de Mave] na web oficial d'Aguilar de Campóo.</ref> Archivu:Mave - Monasterio de Santa Maria la Real 05.jpg|''Virxe col Neñu'', primeramente parte del mesmu retablu, que permanez na ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]].<ref>Aguilar de Campóo, web cit.</ref> </gallery> </center> El material más emplegáu foi la madera, casi siempres [[pan d'oru dorada]] y [[policromada]], anque nun falten exemplos en madera vista o otros materiales (plata o tou tipu de piedres). Les variantes rexonales faen difícil una clasificación uniforme; por casu, n'[[Reinu d'Aragón|Aragón]], dende'l sieglu XIV tomaron una peculiar forma d'espositor eucarísticu, realizaos casi siempres en [[alabastru]]. El retablu góticu suel presentar una apariencia marcadamente xeométrica, colos encasamentos linealmente dispuestos y ocupaos por pintures o escultures. Munchos d'ellos tomen la forma del [[ábside]] nel que s'asitien (como'l mayor de la [[catedral Vieya de Salamanca]]), anque ye más común l'esquema cuadrangular con un saliente na parte cimera a manera de remate (l'escayu o [[áticu (arquiteutura)|áticu]]), que primeramente tomaba la forma d'unu o dellos [[gablete]]s. La contorna del retablu solía tar percorríu por una moldura bien resaltada (el [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]]). Utilizábense abondosamente los elementos decorativos de l'arquiteutura gótica, enmarcando les figures (fuean pintures, relieves o imáxenes de bultu) por aciu [[doselete]]s o [[chambrana|chambranes]],<ref>El DRAE recueye la so etimoloxía del francés antiguu ''chambrande'', y dos acepciones: ''cada unu de los travesales que xunen ente sigo les partes d'una siella, d'una mesa o d'otru mueble, pa da-yos mayor seguridá''; y, como términu arquiteutónicu, ''llabor o adornu de piedra o madera, que se pon alredor de les puertes, ventanes, chimenees, etc.''</ref> y [[pináculos]], [[crestería|cresteríes]], [[florones]] y otros elementos ocupando'l restu del espaciu (''[[horror vacui]]''). Foi habitual tamién la introducción d'elementos [[heráldicu|heráldicos]] o inclusive la inclusión de semeyes de los [[comitente]]s (davezu, en posición [[orante]]). Col tiempu foise estableciendo la separación ente'l cuerpu del retablu puramente dichu y el bancu o [[predela]] sobre'l que se sofita; y dientro d'aquél, la configuración en cuerpos y cais. Los retablos ganaron en dimensiones, complexidá y luxu, hasta convertise n'enormes estructures profusamente decoraes. Resultaron aparentes pa la narración de los ciclos de la vida de Cristu, la Virxe o'l santu a quien l'altar dedicábase. La presencia de numberoses imáxenes, advocaciones o reliquies dientro d'un mesmu templu xustificó la multiplicación de capiyes, altares y retablos. El de la capiya mayor o presbiteriu, focu d'atraición principal, denominar "retablu mayor", ente que los asitiaos a lo llargo de murios llaterales, [[trasepto]] y [[girola]] reciben la denominación de "retablos llaterales" o "retablos menores". === Fachaes-retablo === La retablística de los sieglos XV y XVI algamó un desenvolvimientu estraordinariu nos [[reinos cristianos de la península ibérica]], onde a les carauterístiques xenerales del estilu góticu sumáronse-y les específiques tantu del [[primitivos flamencos|góticu flamencu]] (les rellaciones comerciales y polítiques con Flandes yeren especialmente intenses) como del [[góticu italianu]]<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Gotico italianu]]</ref> por otru, y les influencies locales del [[arte mudéxar]]. La mesma arquiteutura reflexa la importancia qu'algamaren los retablos, al proyeutar les convenciones del so diseñu nes [[fachada|fachaes]] principales de los templos (ya inclusive d'otru tipu d'edificios), cola tipoloxía denominada "[[fachada-retablo]]" (nun tien de confundir se con un conceutu confluyente, el de [[fachada-telón]]),<ref>[http://arte-y-arquiteutura.glosario.net/construccion-y-arquiteutura/fachada-tel%F3n-7056.html Fachada telón] en glosariu.net El conceutu ye bien anterior a la Edá Moderna, anque románicu y góticu optaron por otres soluciones: ''L'amenorgamientu de la catedral doble a una sola, la desapaición del bautisteriu, la presión de los fieles, tomar en considerancia de les demandes d'un cleru que se declara observante de la reforma gregoriana... la nave, ocupada en parte por altares, foi estenada y los altares treslladar al este, a les capiyes abiertes sobre'l [[deambulatorio]]. De primeres el deambulatorio yera un pasiellu escurríu por [[Gregorio Magno]] pa circular alredor de les [[Basílica de San Pedro|reliquies de San Pedro en Roma]] (hacia l'añu 600)... La catedral tópase estremada en tres espacio siguiendo un esquema que s'enllarga hasta Trento... altar... coru... fieles. Coles mesmes el cleru tomó importancia de los accesos, polo que se va anovar la parte de la fachada occidental. [[Adalberón]]... ordenó suprimir la masa occidental de la [[catedral de Reims]]... adoptándose diverses fórmules: fachada telón nel oeste, fachada harmónica en Normandía, que ye la que terminará per imponer se ([[catedral de Bayeux|Bayeux]], [[catedral de Canterbury|Canterbury]], [[catedral de Chichester|Chichester]])''. [[Jacques Le Goff]] (ed.), [https://books.google.es/books?id=LHWMKZUpgPAC&pg=PA132&lpg=PA132&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=XQLmowPdHF&sig=PLee_aCwXqNghMMj64XBcpafVOE&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CHIQ6AEwDg#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''Diccionariu razonáu del Occidente medieval''], pg. 132.</ref> que s'enllargó na [[arquiteutura española]] del [[arquiteutura de la Renacencia n'España|Renacimientu]] y el [[arquiteutura del Barrocu n'España|Barrocu]] y l'[[arquiteutura colonial]] d'América. Pa la nueva concepción de les [[portada (arquiteutura)|portaes]], el momentu clave foi la superación de la concepción románico y gótico clásica de les portaes [[abocinamiento|abocinadas]] d'[[arquivolta|arquivoltes]] y [[tímpanu (arquiteutura)|tímpanos]] con decoración escultórica, que s'alteria sustancialmente na arquiteutura [[hispanu-flamenca]] de la segunda metá del sieglu XV.<ref>* Mariano Torreño Calatayud, ''Fachaes-retablo manieristes valencianes, 2009, ISBN 84-691-9269-8'' * Alenka Castañeda Cerezo, David L. Jickling, ''Los santos nes fachaes-retablu d'Antigua'', Casa del Sol, 2002 * [http://www.slideshare.net/jlvilser/arte-barroco-5-espaa-fachaes Arte barrocu español - Arquiteutura - Fachaes-retablo] (presentación)</ref><ref> <gallery> Archivu:Vendome03.jpg|[[Abadía de la Trinidá de Vendome]], d'estilu [[góticu flamíxeru]] -Base Mérimée, ministère français de la Culture, fonte citada en [[:fr:Abbaye de la Trinité de Vendôme]]- Archivu:Porte latérale, cathédrale de Rodez, Aveyron (8356570179).jpg|Puerta llateral de la [[catedral de Rodez]] -L. Bion de Marlavagne, Histoire de la cathédrale de Rodez, Rodez, 1875 ; p. 423, fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame de Rodez]]- Archivu:0 Onze-Lieve-Vrouwekathedraal - Antwerp (3).JPG|Portada de la [[Catedral d'Amberes]] (1352-1521), d'estilu [[góticu de Brabante]] -Cammaerts, Emile. Belgium, From the Roman Invasion to the Present Day. T. Fisher Unwin Ltd, London, 1921, fonte citada en [[:fr:Brabantine Gothic]]-, definíu en [[Ducáu de Brabante|Brabante]] dende mediaos del sieglu XIV y más sobriu que'l flamíxeru. Archivu:Sint Sulpitiuskerk, hoofdingang - Diest - 20318311 - RCE.jpg|Portada de la ilesia de San Sulpicio de [[Diest]] (1321-1534)-C. Belien, Diest De Sint-Sulpitiuskerk te Diest, een Parel van Brabantse kerkelijke Bouwkunst, fonte citada en [[:nl:Sint-Sulpitiuskerk (Diest)]]- Archivu:Hôtel de ville de Bruxelles - Portail 1.JPG|Portada del [[conceyu de Bruxeles]] (bien restauráu nel sieglu XIX). Archivu:Capilla de Santiago. Catedral de Toledo.jpg|[[Catedral de Toledo#Capiya de Santiago|Capiya de Santiago de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]]. Reparar la coherencia estilística ente trazar arquitectónica y el retablu. Archivu:Master of Arguis - Exterior of a Triptych with Saints Lawrence and Leonard - Walters 37868 - Interior.jpg|Trípticu colos santos Lorenzo y Leonardo, del [[Maestru de Arguis]] (ca. 1450). Reparar la reproducción d'estructures y elementos arquiteutónicos. Archivu:French - Tabernacle Door - Walters 52103.jpg|Puerta de tabernáculo (ca. 1500). Archivu:Catedral de Toledo Puerta de los Leones.JPG|[[Catedral de Toledo#Puerta de los Lleones|Puerta de los Lleones de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]], [[Egas Cueman]], [[Pedro Gua|Pedro]], [[Juan Guas]] y [[Juan Alemán]] (1460-1466). Archivu:Casa del Cordón (Puerta).jpg|[[Casa del Gordón (Burgos)]], de [[Juan de Colonia|Juan]] y [[Simón de Colonia]] (1476). Archivu:San Juan de los Reyes. Portada.jpg|Portada de la Verónica de [[San Juan de los Reis]] (Toledo), de [[Juan Guas]] (1476-1495). Archivu:Guadalajara - Palacio del Duque del Infantado 3.jpg|[[Palaciu del Infantado]] (Guadalaxara), de [[Juan Guas]] (1483). Archivu:ColmenarViejo Basilica Asuncion Nstra Sra Portal view.jpg|Fachada de la [[Basílica de l'Asunción de La nuesa Señora (Colmenar Viejo)]], de [[Juan Guas]] y [[Hannequin de Cuéllar]] (ca. 1492-1500). Archivu:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 4.jpg|Fachada de la [[Catedral d'Alcalá de Henares|Maxistral de los Santos Neños]] d'Alcalá de Henares, d'[[Antón Egas|Antón]] y [[Enrique Egas]] (1497-1519). Archivu:PuertaLateralIglesiaDeLaMagdalenaTorrelaguna-rectangular.jpg|Portada de la [[Ilesia de la Madalena (Torrelaguna)]], de Juan de Cisniega y Juan Calderón. Archivu:Valladolid San Gregorio 20080815.jpg|Fachada del [[Colexu de San Gregorio]] de la Universidá de Valladolid (ca. 1496). Archivu:Fachada de la Iglesia de San Pablo.jpg|Fachada de la [[ilesia conventual de San Pablo (Valladolid)]], de [[Simón de Colonia]] (ca. 1500). Archivu:Salamanca - Casa de las Muertes 1.jpg|[[Casa de les Muertes]] (Salmanca), de [[Juan d'Álava]] (ca. 1500).-[https://books.google.es/books?id=dx8D0ut85IMC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=bZFvorTFZ1&sig=KLGOnRYB1F8o50h8x5K6iwKarGU&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CGYQ6AEwCw#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''El Sieglu de fray Luis de León, Salamanca y la Renacencia''], esposición, Universidá de Salamanca, pg. 42- Archivu:Santa María la Real - Aranda de Duero - portada gótica 20-07-07 1242.jpg|[[Ilesia de Santa María la Real (Aranda de Duero)]], de [[Simón de Colonia]], [[Juan de Gumas]], [[Juan de Nóveda]] y [[Francisco de Colonia]] (ca. 1500-1515). Archivu:Hospital Real de Santiago de Compostela. Portada.jpg|Fachada del [[hospital de los Reis Católicos]] (Santiago), d'[[Enrique Egas]] (1501-1511). Archivu:Portada de Santa Engracia.jpg|Portada de la [[ilesia basílica de Santa Engracia (Zaragoza)]], de [[Gil Morlanes el Viejo)]] (1514). Archivu:San Marcos frontal.jpg|Fachada del [[conventu de San Marcos (Llión)|hospital de San Marcos]] (Llión), 1515. Archivu:Iglesia de Santo Tomás - Portada.jpg|Portada de la [[ilesia de Santu Tomás (Haro)]], de [[Felipe Bigarny]], 1516-1519. Archivu:Burgos - Catedral 192 - Puerta de la Pellejeria.jpg|[[Catedral de Burgos#Puerta de la Pellejería|Puerta de la Pellejería de la Catedral de Burgos]], de [[Francisco de Colonia]] (1516-1523). Archivu:Universität Salamanca.JPG|Fachada de les [[Escueles Mayores|Escueles Mayores de la Universidá de Salamanca]] (ca. 1520-1530). Archivu:Sao Joao Baptista Tomar 77b.jpg|Ilesia de San Xuan Bautista de [[Tomar]] (estilu [[manuelino]]) Archivu:Igreja Matriz da Golega 96a.jpg|Ilesia de [[Golega]], de [[Diogo Boitaca]] (ca. 1530, del mesmu estilu). Archivu:Universidad d'Alcalá de Henares, España (13).JPG|[[Colexu Mayor de San Ildefonso]] (Alcalá de Henares), de [[Rodrigo Gil de Hontañón]] (1537-1553). Archivu:Portada iglesia Isla.jpg|Fachada de la [[ilesia de Santuyano y Santa Basilisa (Isla)]]. Archivu:Iglesia de Vistabella del Maestrazgo.JPG|Fachada de la [[ilesia de l'Asunción de La nuesa Señora (Vistabella del Maestrazgo)]]. Archivu:Burgos - Arco de Santa Maria 11.JPG|[[Arcu de Santa María]] (Burgos), de [[Juan de Vallina]] y [[Francisco de Colonia]] (1536-1553). Archivu:Ayerbe - Iglesia de San Pedro 1.JPG|[[Ilesia de San Pedro (Ayerbe)]] (1543-1548). Archivu:PPuerta-de-la-Universidad.jpg|[[Conventu de Santu Domingu (Orihuela)]] (1553-1646) Archivu:Iglesia San Esteban Salamanca.jpg|[[Conventu de San Esteban (Salamanca)]], de [[Juan Riberu de Rada]] (1590-1592). Archivu:Monestir de Sant Miquel dels Reis, 2006.JPG|Fachada del [[Monesteriu de San Miguel de los Reis]] de Valencia.-Francisco Juan Vidal, [https://books.google.es/books?id=-VrfZBNIrokC&pg=PA45&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Valor barrocu: l'arquiteutura valenciana''], pg. 45- Archivu:Façana retaule de l'església de l'Assumpció de Llíria.JPG|Ilesia de l'Asunción ([[Llíria]]), de [[Tomes Lleonard]] y [[Raimundo Capuz]] (1627-1672). Archivu:Portada Basílica Elche.JPG|[[Basílica Menor de Santa María d'Elx]], de [[Nicolás de Bussy]] (1680-1682). Archivu:Fac retab guevara.JPG|[[Palaciu de Guevara]] (Lorca, 1694). Archivu:Portal barroco del Museo de Historia de Madrid.jpg|[[Real Hospiciu de San Fernando]] (Madrid), de [[Pedro de Ribera]] (1726). Archivu:20070415 - Monasterio de Uclés - Entrada principal.jpg|Fachada del [[Monesteriu de Uclés]], de Pedro de Ribera (1735). Archivu:Alacant, portada de l'església de Santa Maria, 1858, J. Laurent.jpg|[[Basílica de Santa María (Alicante)]], de [[Galardonen Villanueva]] (1721). -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211- Archivu:Catedral de Murcia fachada..jpg|Fachada de la [[Catedral de Murcia]], de [[Jaime Bort]] (1737-1754). Archivu:Dosaigues porta.jpg|Fachada del [[palaciu del Marqués de Dos Aguas]] (Valencia), d'[[Ignacio Vergara]] y [[Hipólito Rovira]] (ca. 1740). Archivu:Santiago de Compostela - Catedral 03.jpg|[[Fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago, de [[Fernando de Cases Novoa]] (ca. 1750). Archivu:Guatemala 176.jpg|Fachada de la [[Catedral de San José (Antigua Guatemala)]].-[https://books.google.es/books?id=M7ux6GrzvygC&pg=PA176&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Historia xeneral d'España y América''], vol. 9- Archivu:Cathédrale de Cusco Décembre 2007e.jpg|Fachada de la [[Catedral de Cuzco]]. Archivu:Ig valle d.jpg|[[Ilesia parroquial d'El Valle]] (construyida en redol a la fachada-retablu onde primeramente se celebraben los ritos al campu). Archivu:Ruinas de São Paulo.jpg|[[Ilesia de la Madre de Dios (Macáu)]], amiesta al Colexu xesuita de San Pablo de [[Macáu]] 1565 -Cidade do Santu Nome de Deus, Percurso históricu da Igreja em Macáu. Fonte citada en [[:pt:Igreja da Madre de Deus (Macáu)]] </gallery></ref> [[Ficheru:Retaule de sant Vicenç (mestre de Estopanyà).jpg|thumb|left|''[[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|Retablu de San Vicente]]'', del [[Maestru de Estopiñán]] o de Estimariu (ca. 1370).]] [[Ficheru:Manresa, Col·legiata Basílica de Santa Maria de Manresa-PM 58861-adjust.jpg|thumb|''[[Retablu del Espíritu Santu]]'' na [[Colexata Basílica de Santa María (Manresa)|''Seu'' de Manresa]], de [[Pere Serra]] (ca. 1394).]] [[Ficheru:Ramon de Mur - Virgin Suckling the Child - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Retablu de Cervera'' de [[Ramón de Mur]] (1415-1419).]] [[Ficheru:Francesc Comes - Saint John the Baptist, Annunciation, Crucifixion and Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb|Retablu de [[Francesc Comes]] (Mallorca, ca. 1400).]] [[Ficheru:Jorge Inglés Retablo de San Jerónimo lou.JPG|thumb|''[[Retablu de San Jerónimo]]'', de [[Jorge Inglés]] (mediaos del sieglu XV).<ref>Realizáu pal [[Real Monesteriu de la Mejorada]] (Olmedo), caltiénse anguaño nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid)</ref> Ejemplifica los retablos góticos de pequeñu tamañu, con pintures acovecíes por [[doselete]]s y [[chambrana|chambranes]]. Ye llamativa y carauterística la ríxida disposición xeométrica, alcordanza de los dípticos y polípticos devocionales.]] [[Ficheru:Nicolas frances-prado.jpg|thumb|left|''[[Retablu de la vida de la Virxe y de san Francisco]]'', de [[Nicolás Francés]] (1445-1460).<ref>Provién d'una granxa na llocalidá lleonesa de La Bañeza, onde foi adquirida pol Muséu del Prado ente 1930 y 1932. [http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 Ficha na web del Muséu del Prado]</ref>]] [[Ficheru:Rascafria - Mº Sta Maria Paular 16.JPG|thumb|Retablu mayor de la ilesia del [[Monesteriu de Santa María d'El Paular]], probablemente del taller de [[Juan Guas]] (finales del sieglu XV), d'alabastru policromado.]] [[Ficheru:Retable St Michel et Hippolyte Palau-del-Vidre.JPG|thumb|left|Retablu de los santos Miguel y Hipólito en [[Palau-del-Vidre]], d'[[Arnaud Gassies]] (1454). Conózse-y como "el retablu de los vidreros" (artesanáu que da nome a esa llocalidá).<ref>[[Arnaud Gassies]] foi un pintor nacíu en Perpiñán ([[Rosellón]] -norte de Cataluña, nel reinu de Francia dende'l sieglu XVII-, ca. 1390 - ídem, 1456 o 1458). ''Le retable de Saint-Michel et Saint-Hippolyte commandé par Pierre de Mont Roigt est considéré « retable des verriers ». Ses peintures furent réalisées en 1454 par le peintre Arnaud Gassies qui fut vraisemblablement influencé par le peintre flamand Vaneyck (de nombreux peintres étrangers sont venus dans la région pour exercer dès cette époque là, d'où ces influences nordiques dans la touche de peintres locaux). Le retable de Saint-Jean l'évangéliste, gothique comme le précédent, fut lui aussi réalisé par l'atelier de Gassies en 1461 (son atelier a siguí l'activité, lui même n'a pas pu le réaliser car il est mort en 1458''. ([http://masterpropatrimoinedeperpignan.over-blog.com/article-palau-del-vidre-113865243.html Palau del Vidre]). Marcel Durliat, ''Arnaud Gassies: peintre perpignanais du XVe siècle'', Imprimerie du Midi, 1951. [[:fr:Arnaud Gassies]]</ref>]] [[Ficheru:Pierre Dancart Altarpiece Seville.jpg|thumb|[[Retablu mayor de la Catedral de Sevilla]] (1482-1564).]] [[Ficheru:Santo Domingo de Silos entronizado como obispo, por Bartolomé Bermejo.jpg|thumb|left|Tabla central del ''[[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|retablu de Santu Domingu de Silos]]'', de [[Bartolomé Bermejo]] (Daroca, 1474-1477). Representa al santu entronizado nuna estructura en forma de retablu de complexa arquiteutura (compárese col tronu de la Virxe de la Lleche nel retablu de Cervera de Mur -más arriba-), en disposición tridimensional, representada por aciu una perspeutiva inocente.]] [[Ficheru:Catedral Toledo Retablo.jpg|thumb|[[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|Retablu mayor de la Catedral de Toledo]] (1497-1504).]] [[Ficheru:Dalmau Mare de Deu dels Consellers.jpg|thumb|left|La ''[[Virxe dels consellers]]'' de [[Lluis Dalmau]] (Barcelona, 1445) presenta una estructura bien similar a la del Santu Domingu de Bermejo, nesti casu dispuesta na redolada arquitectónica propiu de los retablos.]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 039 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu central de la [[Capiya de Santa Ana de la Catedral de Burgos]], de [[Gil de Siloé]] (1477-1488). Compárese col retablu llateral, obra del so fíu [[Diego de Siloé]], d'estilu platerescu ([[Retablu#Retablu platerescu|na so seición]]).]] [[Ficheru:Fernando Gallego 002.jpg|thumb|left|Retablu de Santa Catalina, de [[Francisco Gallego (pintor)|Francisco Gallego]].]] === Retablos góticos na península ibérica === {{VT|Escultura gótica#Península Ibérica|pintura gótica n'España|arte hispano-flamencu|Góticu isabelín}} Ente los exemplos sobrevivientes, pocos caltiénense nel so allugamientu orixinal. Gran parte fueron treslladaos a los museos diocesanu y provincial, y dalgunos de los más importantes pasaron a formar parte de les coleiciones del [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid), el [[Muséu Nacional d'Arte de Cataluña]] (Barcelona) o'l [[Muséu del Prado]] (Madrid). Bien notables fueron les esposiciones temporales del ciclu ''[[Les Edaes del Home]]''. Como resultancia del [[Estudiu de la historia del arte#Estudios d'historia del arte n'España|espoliu del patrimoniu artísticu español]] (bien intensu ente 1808 y mediaos del sieglu XX) munchos retablos góticos terminaron en coleiciones particulares y en museos estranxeros. Yá con anterioridá lo habitual ye que sufrieren tou tipu d'alteraciones al ser desmontaos por distintos motivos, frecuentemente de resultes de la so sustitución por retablos de dómina renacentista o barroca, y pa la so reutilización en redolaes distintes a aquellos pa los que fueron primeramente diseñaos. Tou ello produció que la mayor parte atópense esvalixaos o s'hayan perdíu total o parcialmente. Les fontes documentales escrites pa estes dómines (relativamente abondoses nos archivos españoles por comparanza a otros casos) fai posible reconstruyir la historia d'un bon númberu de retablos, pero lo más probable ye que pa la gran mayoría nun se llegue a tener nin siquier noticia de la so esistencia. Destaquen, por orde cronolóxicu:<ref>* María del Carmen Lacarra Ducay (coord.) [http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=2491 ''Retablos esculpíos n'Aragón: del Góticu al Barrocu''], Institución Fernando'l Católicu. * Matilde Miquel, [https://books.google.es/books?id=inrzesrufs4C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CEEQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false ''Retablos, prestíu y dinero - Talleres y mercáu de pintura na Valencia del góticu internacional''] * Judith Berg Sobré, [https://books.google.es/books/about/Behind_the_altar_table.html?id=-pwxAQAAIAAJ&redir_esc=y ''Behind the altar table: the development of the painted retable in Spain, 1350-1500''], University of Missouri Press, 1989, ISBN 0-8262-0696-4 </ref> * El retablu mayor de la [[Catedral de Girona]], realizáu en plata, formando ventiséis compartimientos con figures de relieve, del sieglu XIV.<ref>Francesca Español, [http://aar-iec.blogspot.com.es/2011/12/19-12-2011-conferencia-dra-francesca.html ''L'escenari litúrgic de la catedral de Girona: un patrimoni moble desmantellat?''] (conferencia, 19-12-2011). [http://www.catedraldegirona.org/visita/esp/visita/nau/index.html Fotografía antigua, na web oficial]. Vease la imaxe disponible en Commons: el retablu, de bien pequeñu tamañu en comparanza coles dimensiones del templu, ta so un baldaquino y tres les rexes que delimitan la zona del altar. <gallery> Archivu:Catedral de Girona. Cabecera.jpg </gallery> </ref> * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Barcelona]], d'estructura fundamentalmente arquitectónica (1356-1367, modificáu nos sieglos XV y XVI -la so imaxe central, un apóstol Santiago, añader al treslladase'l retablu a la ilesia de San Jaume de la mesma ciudá, en 1971-).<ref>Juan Bassegoda Nonell, [https://books.google.es/books?id=psNOkGDGeZwC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=retablo+catedral+barcelona+jaume&source=bl&ots=NdUxIcngeT&sig=CdzhdN_AVGjEO-TPRcGCMKgE3yQ&hl=es&sa=X&ei=SlJ6UZivOcmShQe3uYGYDQ&ved=0CG4Q6AEwCQ#v=onepage&q=retablu%20catedral%20barcelona%20jaume&f=false La catedral de Barcelona: la so restauración 1968-1972], pg. 62.</ref> * El [[retablu de San Cristóbal]] (sieglu XIV), procedente d'un monesteriu rioxanu.<ref>''Pequeñu retablu estremáu en trés calles y tres cuerpo dedicáu a [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]], proteutor contra la muerte súbita, qu'ocupa la cai central, rematada pola Crucifixón.... Nes cais llaterales apaecen escenes de les vides y martirios d'otros santos: San Pedro, San Blas y San Millán, identificaos colos sos nomes nes moldures que los dixebren, y un ánxel turiferario -portador d'un incensariu- nel remate.... Perteneciente al estilu francogótico o góticu llinial, propiu de la pintura castellana del sieglu XIV... D'orixe desconocíu, supónse qu'esti retablu pudo venir de un monesteriu benedictín rioxanu al incluyir una escena de la vida de San Millán. El lleón y el castiellu que se repiten nes llendes de la obra simbolicen los reinos de Castiella y Llión, y suxeren que la obra pudo ser destinada a una fundación Real''. [http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-de-san-cristobal/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera]] (segundu terciu del sieglu XIV).<ref>[http://arte-paisaje.blogspot.com.es/2012/04/retablu-de-santo-domingo-de-guzman.html Retablu de Santu Domingu de Guzmán (Tamarite de Llitera) -fotografíes-]. Gemma Malé, [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2788267 ''Nueves aportaciones sobre'l retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera - iconografía, orixe, promoción y datación''], Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte, ISSN 1130-5517, Nº 20, 2008, páxs. 37-52</ref> * Los debíos al [[Maestru de Estopiñán|Maestru de Estimariu]] o de Estopiñán (activu na Corona d'Aragón ente 1360 y 1380 -la so identidá y procedencia ye oxetu d'alderique-), como'l [[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|retablu de San Vicente]] y les [[tables de Santa Lucía]].<ref>[http://arteinternacional.blogspot.com.es/2009_09_20_archive.html PINTURA GÓTICA ESPAÑOLA S. XIV: MAESTRU DE ESTIUMARIU]</ref> * Los debíos a [[Andrés Marzal de Sax]] (Marçal de Sas -probablemente procedente de Saxonia-), introductor del [[góticu internacional]] centroeuropéu n'España (activu en Valencia ente 1393 y 1410). Atribúyese-y tradicionalmente el "[[gran retablu de San Jorge]]" pintáu pa la Hermandá del Centenar de la Ploma, anque anguaño alderícase l'atribución, teniendo d'asignase a un "[[Maestru del Centenar]]".<ref>[http://collections.vam.ac.uk/item/O17807/altarpiece-of-st-george-oil-painting-master-of-the/ Ficha nel Victoria and Albert Museum] <gallery> Archivu:Retaule de sant Jordi - Xèrica.JPG|Retablu de San Jorge (Jérica) -nun tien de confundir se col del Centenar de la Ploma-, de Marzal de Sax. </gallery> </ref> * Los debíos a [[Pere Serra]], como'l [[retablu del Espíritu Santu]] de la ''Seu'' de Manresa (ca. 1394) y el retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (1375).<ref>''La llucha de sieglu y mediu ente la escala diminuta del retablu trecentísta italianu y les grandes proporciones del retablu góticu español, con fracasos tan manifiestos como'l retablu de Dello Delli, y esperiencies tan interesantes como les de Sant Cugat del Vallès o de Nicolás Francés'' ([https://books.google.es/books?id=oadMAAAAYAAJ&q=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&dq=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&hl=en&sa=X&ei=f4F7Ub6iK8Ty7Aa_oYCgBA&ved=0CDQQ6AEwAQ ''Alejo Fernández''], en ''Archivu español d'arte'', vol. 16, nos. 55-57, pg. 133) </ref> * El [[retablu de Quejana]] (1397).<ref>[http://aprendersociales.blogspot.com.es/2008/09/el retablu-de-quejana.html El retablu de Quejana]</ref> * Los debíos a [[Gherardo Starnina]] (retablu de la capiya del Salvador de la Catedral de Toledo -1395-, [[retablu de frai Bonifacio Ferrer]], Valencia, 1398-1401). * El [[retablu del arzobispu don Sancho de Rojas]] (1415-1420),<ref>[http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/retablo-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes-rodriguez-de-toledo/?no_cache=1 Ficha na web del Prado]</ref> procedente del [[Ilesia del monesteriu de San Benitu'l Real|Monesteriu de san Benitu de Valladolid]], atribuyíu a [[Juan Rodríguez de Toledo]] (que probablemente recibió la influencia de pintores italianos como Starnina).<ref>[http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Llión]], güei esmanteláu, de [[Nicolás Francés]] (ca. 1434).<ref>''Caltiénense cinco tables grandes y ventidós tablitas de les entrecalles'' ([http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 ficha na web del Muséu del Prado]).</ref> * El [[retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza, 1434-1480), de [[Pere Johan]] y [[Hans de Suabia]], talláu n'alabastru. * Los debíos a [[Bernat Martorell]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a mediaos del sieglu XV (''[[Retablu de la Tresfiguración]]'' de la Catedral de Barcelona, ''[[Retablu de los santos Juanes]]'' de Vinaixa, ''Retablu de San Miguel'' de la Pobla de Cervoles, ''Retablu de San Pedro'' de [[Púbol]], ''Retablu de Santa María Madalena'' de Perella, ''Retablu de San Vicente'' de Menàrguens, etc.) * El retablu de la capiya de la [[Casa de la Ciudá de Barcelona]], del pintor [[Lluis Dalmau]] y el carpinteru [[Francesc Gomar]] (1443-1445). Namái se caltién el panel principal, denomináu ''[[Virxe dels Consellers]]''. * El [[retablu de Peralta del Sal]] (1450-1456), de [[Jaume Ferrer]] y [[Pedro García de Benavarre]], interpretáu como de transición ente'l [[góticu internacional]] y la influyencia de los [[primitivos flamencos]] (concretamente de [[Robert Campin]]).<ref>[http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum/90-retrotabulum-7 Artículu en ''Retrotabulum'']. [http://cultura.elpais.com/cultura/2013/05/03/actualidad/1367611480_695092.html Artículu n'El País]. [https://elpais.com/elpais/2013/05/03/media/1367615002_594419.html Reconstrucción n'El País].</ref> * Los debíos a [[Nuno Gonçalves]] ("[[paneles de Avis]]" o "[[paneles de San Vicente de Fora|de San Vicente de Fora]]", ca. 1470)<ref>Vos Painéis de Avis, de Nuno Gonçalves. Fonte citada en [[:pt:Painéis de São Vicente de Fora]]</ref> y a los llamaos "[[primitivos portugueses]]" (vease tamién [[Góticu portugués#Pintura]]). * El retablu de la ilesia de Santu Domingu de Silos de [[Daroca]], con tabla central de [[Bartolomé Bermejo]] y el restu de [[Martín Bernat]] (1474-1477). Anguaño desmontáu, [[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|la tabla de Bermejo]] ye una de les obres más destacaes del Muséu del Prado. * Los debíos a [[Fernando Gallego]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a finales del sieglu XV (retablos de la [[Catedral de Zamora]] -el ''retablu de San Ildefonso'' y el retablu mayor, güei disgregado nes "[[tables de Arcenillas]]"-,<ref>{{Cita web |url=http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |títulu=Tables de Arcenillas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161021212128/http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |fechaarchivu=2016-10-21 }}</ref> retablu de la [[Catedral de Ciudad Rodrigo]], retablu de Santa María la Mayor de Trujillo, retablu de la ilesia de l'Asunción d'El Campu de Peñaranda, etc.) * El [[retablu mayor de la Catedral de Sevilla]], consideráu unu de los más grandes de la cristiandá, realizáu nun dilatáu periodu (ente 1482 y 1564) por [[Pedro Dancart]], el [[Maestru Marcu]], [[Pedro Millán]], [[Jorge Fernández Alemán]], [[Roque Balduque]], [[Juan Bautista Vázquez el Viejo]] y [[Pedro de Heredia (escultor)|Pedro de Heredia]]. * El [[retablu d'Isabel la Católica|retablu]], [[oratoriu d'Isabel la Católica oratoriu]] o [[polípticu d'Isabel la Católica]] (ca. 1496-1504), de [[Juan de Flandes]] y [[Michael Sittow]] (''Melchior Alemán''), un retablu devocional portátil, güei desmontáu, del que se caltienen ventiocho tables de los cuarenta y siete orixinales, onde se desenvolvía'l ciclu de les vides de la Virxe y Cristu. * El retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]] (Burgos), de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). * El [[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|retablu mayor de la Catedral de Toledo]], onde intervinieron [[Felipe Bigarny]], [[Sebastián de Almonacid]], [[Petit Juan]] o [[Xuan de Borgoña]] (1497-1504). La novedosa incorporación del tresparente o [[camarín]], fórmula de gran ésitu posterior. * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]] (1499-1508), donte intervinieron [[Pedro Berruguete]], [[Xuan de Borgoña]] o l'entós nuevu [[Vascu d'Artu]]. Curiosamente, años dempués, en 1525, Artu realizó xunto col mozu [[Alonso Berruguete]] (fíu de Pedro) el retablu mayor del [[monesteriu de la Mejorada de Olmedo]], yá con criterios renacentistes.<ref>[http://museoescultura.mcu.es/coleccion/obrasImprescindibles/gal08.html Ficha na web del Muséu Nacional d'Escultura de Valladolid]</ref> * El [[retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]], realizáu por un equipu d'artistes comandado por [[Giralte de Bruxeles]] (1512-1517). * El [[retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]], d'escultor desconocíu (probablemente del círculu hispanu-flamencu de [[Gil de Siloé]] y [[Alejo de Vahía]]), doráu y policromía de [[Juan García Crisal]] (1514). * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ourense]], por [[Cornelis d'Holanda]] (empiezos del sieglu XVI).<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.obispadodeourense.com/catedral/percorríu/r11.html La Catedral d'Ourense / Percorríu - Retablu Mayor]. Web oficial.</ref> <center> <gallery> Archivu:Arnau basa-san marcos.jpg|Retablu de San Marcos na Colexata de Santa María (Manresa), d'[[Arnau Bassa]] (1346). Archivu:Barcelona - Iglesia San Jaime 15.JPG|Antiguu retablu mayor de la Catedral de Barcelona, güei reasitiáu (estructura inicial de 1356-1367). Archivu:Monestir de Sant Cugat - Retaule de Pere Serra.JPG|Retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (San Cucufate, en [[Sant Cugat del Vallès]]), de [[Pere Serra]] (1375). Archivu:Adatseko Ama Birjinaren Kapera - Erretaula.jpg|[[Retablu de Quejana]] (1397). Archivu:Guerau-estructuraSantesCreus.svg|[[Retablu góticu del Monesteriu de Santes Creus]], de [[Guerau Gener]] y [[Lluís Borrassà]] (1407-1411). Archivu:Catedral Tarragona AltarMajor Pere Joan 0021.jpg|Retablu de Santa Tecla, de [[Pere Johan]], na [[Catedral de Tarragona]] (1426). Archivu:Salamanca retablo catedral vieja lou.JPG|[[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|Retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). Archivu:Zaragoza - La Seo 49 - Retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza), de Pere Johan y [[Hans de Suabia]] (1434-1480). Archivu:Antigo-MarededeuEscala-2552sh.jpg|Retablu de la ''Mare de Deu de l'Esguila'' del [[monesteriu de San Esteban (Bañolas)]], de [[Joan Antigó]] (1437). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Altarpiece of the Transfiguration by Bernat Martorell.jpg|Retablu de la capiya de la Tresfiguración de la Catedral de Barcelona, de [[Bernat Martorell]] (1445-1452). Archivu:San Antonio Abad y San Cristobal.jpg|''San Antonio y San Cristóbal'', detalle del retablu mayor de la ilesia de San Benitu de Calatrava (Sevilla), del taller de [[Juan Sánchez de Castro]] (ca. 1470).<ref>''Ente les obres realizaes nesti ámbitu artísticu hai que destacar el conxuntu de cuatro tables, procedentes del antiguu Retablu Mayor de la ilesia hispalense de san Benitu de Calatrava, nes que se representen ocho santos empareyaos. A mediaos del sieglu XVII, les tables fueron sustituyíes por otres encargaes a Valdés Leal, guardándose les orixinales hasta ser depositaes nel muséu poles Órdenes Militares en 1.908''. ([http://leyendasdesevilla.blogspot.com.es/2011/08/el muséu-de-belles-artes-de-sevilla-ii.html El Muséu de Belles Artes de Sevilla -II. La planta baxa.]) [http://www.foroxerbar.com/viewtopic.php?t=13281 Veanse imáxenes en ''Juan Sánchez de Castro'']</ref> Archivu:Martín de Soria Altarpiece of Saint Peter.jpg|Retablu de San Pedro, de [[Martín de Soria]] (ca. 1480). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Chapel of Saint Sebastian and Saint Thecla 1486-1498 Jaume Huguet.jpg|Retablu de la capiya de San Sebastián y Santa Tecla de la Catedral de Barcelona, del taller de [[Jaume Huguet]] (1486-1498). Archivu:Cartuja de Moraflores (Burgos) - Retablo mayor y tumba de Xuan II.jpg|Retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]], de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). Archivu:Retablo mayor de la iglesia de Santa María la Mayor de Trujillo.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa María la Mayor (Trujillo)]], de [[Fernando Gallego]] (ca. 1485). Archivu:Catedral de Tudela. Retablo mayor..TIF|Retablu mayor de la [[catedral de Tudela]], de [[Pedro Díaz de Oviedo]] y [[Diego del Águila]].<ref>[http://www.catedraldetudela.com/ Web oficial]</ref> Archivu:Oviedo - Catedral 37.jpg|[[Retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]] (1512-1517). Archivu:Avila - Catedral, interiores 29 (retablo mayor).jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]]. Archivu:Retablo mayor.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]] (1514). </gallery> </center> [[Ficheru:Lagos40 kopie.jpg|thumb|center|400px|Los llamaos "paneles de Avis" o "de San Vicente de Fora" (''[[Retablu de São Vicente de Fora]]''), de [[Nuno Gonçalves]], ca. 1470.]] === Retablos góticos n'Europa centro-occidental === [[Ficheru:29Klosterneuburg.JPG|thumb|left|El llamáu "[[altar de Verdún]]" o "[[altar de Klosterneuburg|de Klosterneuburg]]",<ref>Floridus Röhrig: Der Verduner Altar, Wien, Herold 1955. Fonte citada en [[:de:Klosterneuburger Altar]]</ref> de [[Nicolás de Verdún]], orfebre y escultor de finales del sieglu XII y empiezos del XIII (probablemente lorenés), que trabayó en ciudaes d'una gran zona d'Europa central (Viena, Colonia, Tournai, etc.) Les cincuenta y un plaques d'esmalte realizar pa decorar la tribuna en redol a 1181, y la so composición como retablu ye resultáu d'una reubicación,<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/2865.htm Ficha en Artehistoria]</ref> pa la que se realizó una parte posterior en forma de polípticu pictóricu ([[Maestru del aviesu del altar de Verdún]], 1324-1331).<ref>F. Röhrig: Der Verduner Altar. 8., neu bearb, Auflage, Klosterneuburg, Wien 2004. Fonte citada en [[:de:Meister der Rückseite des Verduner Altars]]</ref> Nel [[monesteriu de Klosterneuburg]]<ref>"Stift Klosterneuburg: 900 Years of History". Augustinian Canons. Fonte citada en [[:en:Klosterneuburg Monastery]], [[:de:Stift Klosterneuburg]]</ref> caltiénense otros notables retablos, como'l llamáu "[[altar del rei Alberto]]" (''[[Albrechtaltar]]'', ca. 1438), del llamáu [[Maestru del altar del rei Alberto]]",<ref>Karl, M. Koller, R. Perger, F. Röhrig und A. Rosenauer (Hrsg.): Der Albrechtsaltar und sein Meister. Wien 1981. Fonte citada en [[:de:Meister des Albrechtsaltares zu Klosterneuburg]] y en [[:it:Maestru dell'Altare di re Alberto]]</ref> o'l llamáu "[[altar de Leopoldo]]" (''[[Leopoldaltar]]'', ca. 1505), de [[Rueland Frueauf el Mozu]].<ref>"Rueland Frueauf the Younger Brief Biography". Fonte citada en [[:en:Rueland Frueauf the Younger]]. Karl Oettinger: Frueauf, Rueland der Jüngere. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 5. Duncker & Humblot, Berlin 1961, ISBN 3-428-00186-9, S. 667 f. Fonte citada en [[:de:Rueland Frueauf der Jüngere]]</ref>]] [[Ficheru:Meister Bertram von Minden - Grabow Altarpiece - WGA14309.jpg|thumb|[[Retablu Grabow]], del [[Maestru Bertram]] (1379).<ref>Dube, Elizabeth Healy: "The Grabow Altar of Master Bertram von Minden", Providence, Brown Univ., Diss., 1982. Fonte citada en [[:de:Grabower Altar]]</ref>]] [[Ficheru:Dijon Salle des Gardes Retable Crucifixion1.jpg|thumb|''[[Retablu de la Crucifixón]]'', de [[Jacques de Baerze]]<ref>The Grove Dictionary of Art. Fonte citada en [[:en:Jacques de Baerze]]</ref> (1390), encargáu por [[Felipe II de Borgoña|Felipe l'Atrevíu]] pa la [[cartuxa de Champmol]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [https://web.archive.org/web/20130714022128/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7511.htm ''El retablu: la so función relixoso y social''] en Artehistoria.</ref>]] [[Ficheru:Conrad von Soest 002.jpg|thumb|Retablu de la Pasión, de [[Conrad Soest]] (1403).]] [[Ficheru:20Klosterneuburg.JPG|thumb|left|L'aviesu del "altar de Verdún".]] [[Ficheru:Pyhän Barbaran alttarikaappi.jpg|thumb|Retablu de Santa Bárbara, del [[Maestru Francke]] (1410-1415).]] [[Ficheru:Maître du Jardin de Paradis de Francfort - Vie de saint Jean-Baptiste - Staatliche Kunsthalle.jpg|thumb|Tables de l'ala esquierda del retablu de la vida de San Xuan Bautista, del [[Maestru del Xardín del Paraísu]] (1410-1420).]] [[Ficheru:Souppes Saint-Clair-Saint-Léger Retabel 691.JPG|thumb|left|Retablu con escenes de la pasión en [[Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]].<ref>Église Saint-Clair-Saint-Léger [archive], base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]]</ref>]] [[Ficheru:Meister des Tucher-Altars 001.jpg|thumb|El llamáu "[[altar Tucher]]", del llamáu [[Maestru del altar Tucher]]<ref>P. Strieder: Der Tucheraltar in der Nürnberger Frauenkirche. In: Die Kunst und das schöne Heim 48, 1949, S. 172-177. Fonte citada en [[:de:Meister des Tucheraltars]]</ref> (Núremberg, ca. 1440-1450).]] [[Ficheru:Home altar of Annunciation.jpg|thumb|left|Retablu devocional domésticu d'Alemaña meridional (ca. 1500). Lo tardío de la fecha amuesa la pervivencia d'un gustu conservador nuna dómina na que les formes renacentistes terminaríen imponiéndose.]] Les zones estremaes políticamente ente'l [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]], el [[Estáu borgoñón]] y los principaos del [[Sacru Imperiu Xermánicu]] desenvolvieron una importante producción de retablos góticos nos últimos sieglos de la Edá Media, etiquetaos estilísticamente coles distintes denominaciones del [[Góticu tardíu]]; destacadamente el [[Góticu internacional]], carauterizáu pol refinamientu, la elegancia y el sentimentalismu, les proporciones espodaes, les llinies tropezoses y el matizáu coloríu que dexa dar avisiegu y volume a les figures (pintores como [[Conrad Soest]], el [[Maestru Francke]], [[Stefan Lochner]], [[Henri Bellechose]], [[Jean Malouel]], [[Jean de Beaumetz]], etc.), con influencia tamién en zones más alloñaes de Centroeuropa, como Italia o España.<ref> * Raymond Koechlin, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/piot_1148-6023_1906_num_13_1_1278 ''Les retables français en ivoire du commencement du XIVe siècle''], Monuments et mémoires de la Fondation Eugène Piot, 1906, vol. 13, nº 13-1. * Pierres-Yves Le Pogam (dir.), [https://web.archive.org/web/20130526224341/http://www.revue-etudes.com/Art/les_premiers_retables/41/12283 ''Les premiers retables''], Officina Italie, 2009 (catálogu d'una esposición nel Louvre de cincuenta obres de los sieglos XII al XV). </ref> [[Ficheru:Dombild Köln1.JPG|thumb|[[Retablu de los Reis Magos (Stefan Lochner)|Retablu de los Reis Magos]] (''Dreikönigsaltar'')<ref>Caterina Limentani Virdis, Mari Pietrogiovanna: ''Flügelaltäre''; [[Hirmer Verlag]], München 2002, ISBN 3-7774-9520-4. Elisabeth Margarete Comes: "Ein Garten Eden. Die Pflanzen auf Stefan Lochners Altar der Stadtpatrone", [[Nicolai Verlag]], Berlin 2013, ISBN 978-3-89479-714-0. Fuentes citaes en [[:de:Dreikönigsaltar (Stephan Lochner)]]</ref> na [[Catedral de Colonia]], de [[Stefan Lochner]] (1445).]] Dientro d'esi estilu, na [[Bohemia]] del sieglu XIV destacó'l trabayu de dos maestros anónimos, autores respeutivamente del [[Retablu de Vyšší Brod]] o [[Retablu de Hohenfurth|de Hohenfurth]],<ref>Jaroslav Pesina: Der Hohenfurther Meister. Übers. von Lenka Reinerová. Prag 1982. Fonte citada en [[:de:Meister von Hohenfurth]]</ref> que representa la infancia de Cristu (conventu cisterciense de [[Vyšší Brod]] o [[Hohenfurth]], del llamáu [[Maestru de Vyšší Brod]] o [[Maestru de Hohenfurth|de Hohenfurth]], ca. 1350 -güei esmanteláu-) y del [[Retablu de Třeboň]] o de [[Retablu de Wittingau|Wittingau]] (conventu de los agustinos de Praga, del llamáu [[Maestru de Třeboň|Maestru de Třeboň o de Wittingau]], ca. 1380-1390). Na mesma zona, nel sieglu XV destacó'l llamáu [[Maestru del Xardín del Paraísu Maestru del Xardín del Paraísu de Frankfurt o Maestru del Altu Rin]]. Dende mediaos del sieglu XV, la evolución de les formes artístiques quedó marcada pol desenvolvimientu de la [[pintura flamenca]] y [[pintura italiana|italiana]] nel nuevu contestu del Renacimientu, pero'l Góticu pervivió hasta bien entráu'l sieglu XVI. <center> <gallery> Archivu:Nürnberg St Jakob Hauptaltar 1.jpg|Retablu procedente d'Alemaña meridional (1360-1370), anguaño na ilesia de Santiago de Núremberg. Archivu:Sogn Gieri Altar.jpg|Trípticu escultóricu (abiertu) na ilesia de [[Sogn Gieri]] (Suiza, sieglu XIV).<ref>Armon Fontana: Die Kirchen in Rhäzüns. Schweizerischer Kunstführer. Bern 2004. Fonte citada en [[:de:Sogn Gieri (Kirche)]]</ref> Archivu:Haguenau StGeorges32.JPG|Retablu de la Virxe del Santísimu Sacramentu en [[Saint-Georges de Haguenau]].<ref>Ernst Adam: Baukunst der Stauferzeit in Baden-Württemberg und im Elsaß. Stuttgart and Aalen 1977th. Fonte citada en [[:en:St. George's Church, Haguenau]]</ref> Archivu:Bretagne Ille Fougeres5 tango7174.jpg|Capiya de La nuesa Señora de [[Saint-Sulpice de Fougères]].<ref>Collectif, le Patrimoine des Communes d'Ille-et-Vilaine, Éditions Flohic, Paris, mars 2000, 2 tomes, (ISBN 2-84234-072-8). Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Sulpice de Fougères]]</ref> Archivu:Abbeville, Église Saint-Vulfran 21.JPG|Capiya de la Natividá de [[Saint-Vulfran de Abbeville]].<ref>Collégiale Saint-Vulfran, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Vulfran d'Abbeville]]</ref> Archivu:Alsfeld Walpurgiskirche Altar 276.jpg|Retablu de la ''[[Walpurgiskirche]]''<ref>Karl Mengel: Die Walpurgiskirche zu Alsfeld. Versuch einer Deutung der Entstehungsgeschichte der Alsfelder Hauptkirche. Geschichts- und Museumsverein Alsfeld 1994, ISBN 3-927284-05-X. Fonte citada en [[:de:Walpurgiskirche (Alsfeld)]]</ref> d'[[Alsfeld]]. Archivu:Gelnhausen - Marienkirche - Laienaltar - 5492-94.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Gelnhausen]].<ref>Die Marienkirche: Gelnhausen und das Kloster Selbold. Fonte citada en [[:de:Marienkirche (Gelnhausen)]]</ref> Archivu:Lucas Moser 001.jpg|Retablu de la Madalena, de [[Lukas Moser]] (1431). </gallery> [[Maestru de Třeboň|Retablu de Třeboň o de Wittingau]] (ca. 1380) {| |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 001.jpg|130px|thumb|center|Monte de les Olivares]] |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 003.jpg|130px|thumb|center|Sotierro de Cristu]] |[[Ficheru:The Resurrection – NG.O 477.jpg|130px|thumb|center|Resurrección de Cristu]] |} </center> == Retablu italianu del Góticu al Renacimientu == [[Ficheru:Simone Martini. St. Louis of Toulouse Altarpiece. 1317. Mus.Capodimonte, Naples..jpg|thumb|[[Retablu de San Luis]], de [[Simone Martini]], el primeru calteníu con una predela historiada.<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/s/simone/4altars/1louis/1s_louis.html Ficha en WGA]</ref>]] [[Ficheru:Monaco coronation.jpg|thumb|''[[La coronación de la Virxe (Lorenzo Monaco)|La coronación de la Virxe]]'',<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1. Fonte citada en [[:it:Incoronazione della Vergine (Lorenzo Monaco)]]</ref> de [[Lorenzo Monaco]] (1414).]] [[Ficheru:Gentile da Fabriano 001.jpg|thumb|Retablu de la ''[[Adoración de los Reis Magos (Gentile da Fabriano)|Adoración de los Reis Magos]]'', de [[Gentile da Fabriano]] (1423).]] Dende principios del sieglu XV, una nueva corriente estética que toma como fonte d'inspiración l'[[Antigüedá grecollatina]] trunfa n'Europa: el [[Renacimientu]]. En imponiéndose nun primer momentu na península italiana, el nuevu estilu artísticu espublízase rápido, algamando la so máxima rellumanza a mediaos del sieglu XVI. La Renacencia traía consigo una revisión de les formes gótiques, que van ser sustituyíes por elementos de calter clasicista. N'Italia, el retablu (llamáu ellí ''pala'') nunca adquiriera grandes proporciones, pos se caltenía la tradición de les pintures al frescu nes ilesies; anque [[Giotto]] o [[Simone Martini]], fresquistas de sonadía, tamién realizaron destacaos polípticos destinaos a altares. Casi tola obra de [[Duccio]] ta realizada en ''pale''. Tamién ye destacable ''[[l'Altare di argento]]'',<ref>[http://www.operaduomo.firenze.it/eventi/eventu.asp?id=10&st=1 ''L'Altare d'argento - Termina il restauro dell'Altare d'argento y della Croce de l'Ayalga del Battistero di San Giovanni'']</ref> el retablu de plata del [[bautisteriu de Florencia]] (compartimientos centrales, de [[Betto di Geri]] y [[Leonardo di Giovanni]], 1366 -los cuatro relieves llaterales son d'escultores del ''Quattrocento'': [[Pollaiuolo]], [[Verrocchio]] y otros dos orfebres-).<ref>[[André Chastel]], [https://books.google.es/books?id=gDIW3l5BRYIC&pg=PA163&lpg=PA163&dq=retablu+de+plata+del bautisteriu+de+Florencia&source=bl&ots=A-gvXt5rfO&sig=87aUtvJRSA1vdFjKzrhKlQQ7jeU&hl=es&sa=X&ei=uo2dUYv2GYexhAfegIHYCg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=retablu%20de%20plata%20d'el%20baptisteriu%20de%20Florencia&f=false ''L'arte italiano''], Akal, 1988, ISBN 84-7600-301-3, pg. 163. [http://fe.fondazionezeri.unibo.it/semeya/160000/142800/142688.jpg Vease imaxe]</ref> {{VT|pintura del Duecento|pintura del Trecento}} <center> <gallery> Archivu:Maest 0 duccio 1308-11 siena duomo.jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal de la [[Maestà de la catedral de Siena|''Maestà'' de la catedral de Siena]], de Duccio, 1308-1311. Archivu:Polittico stefaneschi, retro.jpg|El llamáu "[[trípticu Stefaneschi|trípticu]]" o "[[polípticu Stefaneschi]]",<ref>Maurizia Tazartes, Giotto, Rizzoli, Milano 2004; fonte citada en [[:it:Polittico Stefaneschi]]</ref> de [[Giotto]], ca. 1320 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Polittico stefaneschi, verso.jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). Archivu:Simone Martini 012.jpg|El llamáu "[[polípticu de Santa Catalina d'Alexandría]]",<ref>Pierluigi Leone de Castris, Simone Martini, Federico Motta Editore, Milano 2003. Fonte citada en [[:it:Polittico di Santa Caterina d'Alessandria]]</ref> de [[Simone Martini]], 1320. Archivu:Ugolino di nerio, Trittico della Madonna col Bambino e i santi Pietro e Paolo.jpg|[[Trípticu de la Virxe col Neñu y los santos Pedro y Pablo]],<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Trittico della Madonna col Bambino y i santi Pietro y Paolo]]</ref> proveniente de la ''[[Pieve di San Giovanni Battista|Pieve]]''<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Pieve di San Giovanni Battista (San Giovanni d'Asso)]]</ref> de [[San Giovanni d'Asso]], d'[[Ugolino di Nerio]] (1320-1325). Archivu:Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|''[[Anunciación ente los santos Ansano y Margarita]]'', de Simoni Martini, 1333. Archivu:Pietro lorenzetti, pala della beata umiltà.jpg|Reconstrucción de la ''[[Pala della beata Umiltà]]'' ("[[retablu de la beata Humildá]]"),<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Pala della beata Umiltà]]</ref> de [[Pietro Lorenzetti]], ca. 1341. Archivu:23 Jacopo di Cione Nardo di Cione and workshop. (154x138,5cm) c. 1368 London NG.jpg|''[[Pala della Crocifissione]]''<ref>Louise Govier, The National Gallery, guida per i visitatori, Louise Rice, Londra 2009. ISBN 978-1-85709-470-1. Fonte citada en [[:it:Pala della Crocifissione]]</ref> ("[[retablu de la Crucifixón]]"), de [[Jacopo di Cione]],<ref>Andrea G. De Marchi, s. v. Jacopo di Cione, in Enciclopedia dell'Arte Medievale, VII, Roma, Treccani, 1996, páxs. 244-246. Fonte citada en [[:it:Jacopo di Cione]]</ref> [[Nardo di Cione]]<ref>Hans Dietrich Gronau, Andrea Orcagna und Nardo di Cione. Eine stilgeschichtliche Untersuchung, Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1937. Fonte citada en [[:it:Nardo di Cione]]</ref> y el so taller (ca. 1368). Archivu:31 Jacopo di Cione. Polyptych San Pier Maggiore, 1370-71 London NG. Reconstruction..jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal del ''polípticu de [[Ilesia de San Pedro Mayor (Florencia)|San Pier Maggiore]]'', de Jacopo di Cione (1370-1371). </gallery> </center> Cola irrupción del nuevu estilu, la estructura arquitectónica del retablu vuélvese más nítida y simple (puede trate cómo dellos retablos de [[Fra Angelico]] ejemplifican la evolución d'una a otra estructura). <center> <gallery> Archivu:Angelico, pala di san pier maggiore, 1425 ca..jpg|El llamáu "[[trípticu de San Pedro Mártir]]"<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di san Pietro martire]]</ref> (1428-1429), de [[Fra Angelico]] Archivu:Angelico, prado.jpg|''[[L'Anunciación (Fra Angelico, Madrid)|Anunciación]]'', pintada por Fra Angelico como ''pala d'altare'' pal [[conventu de Santu Domingu de Fiesole]]<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Conventu di San Domenico (Fiesole)]]</ref> (1430-1435). Archivu:Angelico, linaioli tabernacle 02.jpg|El llamáu ''[[tabernacolo dei Linaioli]]''<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Tabernacolo dei Linaioli]]</ref> de Fra Angelico (1432-1433). Archivu:Angelico, cortona poliptych 01.jpg|El llamáu "[[trípticu de Cortona]]",<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di Cortona]]</ref> de Fra Anxélicu (1436-1437). Archivu:Fra Angelico - Perugia Altarpiece (in modern frame) - WGA00496.jpg|La llamada ''[[pala di Perugia]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di Perugia]]</ref> de Fra Angelico (1438). Archivu:TotalPalaSanMarco.jpg|Reconstrucción de la llamada ''[[pala di San Marco (Fra Angelico)|pala di San Marco]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di San Marco]]</ref> de Fra Angelico (1440). Archivu:Angelico, Bosco ai Frati Altarpiece.jpg|La llamada ''[[pala di Bosco ai Frati]]'',<ref>AA.VV., Galleria degli Uffizi, collana I Grandi Musei del Mondo, Roma 2003. Fonte citada en [[:it:Pala di Bosco ai Frati]]</ref> de Fra Angelico (1450-1452 ). </gallery> </center> [[Ficheru:Polittico di san vincenzo ferrer 01.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de San Vicente Ferrer]]"<ref>Mariolina Olivari, Giovanni Bellini, in AA.VV., Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2007. ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Vincenzo Ferrer]]</ref> na [[Basílica de San Xuan y San Pablo (Venecia)|Basílica de los Santos Juan y Pablo]] (Venecia), de [[Giovanni Bellini]] (1464-1468). Hai otru retablu col mesmu asuntu, de [[Domenico Ghirlandaio]].<ref> <gallery> Archivu:Rimini120.jpg|La obra de Ghirlandaio. </gallery> </ref>]] [[Ficheru:Frari (Venice) - Main altar.jpg|thumb|El retablu tres l'altar mayor de [[Santa Maria Gloriosa dei Frari]] (Venecia) inclúi'l llenzu ''[[L'Asunción de la Virxe (Tiziano)|L'Asunción de la Virxe]]'' de [[Tiziano]] (1516-1518).]] Surden nueves téuniques, como la [[terracota]] esmaltada (hermanos [[Luca della Robbia|Della Robbia]]), al empar xeneralízase l'empléu de mármol, bronce o granitu en contraposición a la madera policromada. Los elementos decorativos típicamente renacentistes, como'l [[grutesco]], ''candelieri'', los roleos vexetales, los ''[[Putto|putti]]'', el tondo o [[clípeo]], o los flameros, pasen a afatar les nueves estructures, formaes por [[pilastra|pilastres]], columnes o semicolumnas, frisos y cornises, tou ello con una clara inspiración na antigüedá clásica. Dellos retablos integrar nel espaciu arquiteutónicu pal que se diseñaron, con efeutos de [[trampantojo]]. La influencia pagana o profana acaba treslladándose tamién a les imáxenes relixoses. Toos estos elementos van trespasar llueu l'ámbitu de la península italiana esportándose al restu de territorios europeos.<ref> * Eve Borsook, Fiorella Gioffredi Superbi, [https://books.google.es/books?id=leTqAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=_QmBUebOKbGu7AauxIHQAQ&ved=0CFoQ6AEwBw ''Italian altarpieces 1250-1550: function and design''], Clarendon Press, 1994. </ref> {{VT|pintura del Quattrocento|pintura del Cinquecento}} <center> <gallery> Archivu:Misericorde.jpg|El llamáu ''[[Polípticu de la Misericordia]]'', de [[Piero della Francesca]], (1445-1462). Archivu:Pala di San Zeno by Andrea Mantegna - San Zeno - Verona 2016 (3).jpg|La llamada ''[[Retablu de San Zenón|Pala di San Zeno]]'' o retablu de San Zenón, d'[[Andrea Mantegna]], 1457-1460. Archivu:Pala di pesaro 01.jpg|La llamada ''[[pala di Pesaro]]'',<ref>Mauro Lucco, Giovanni Carlo Federico Villa, Giovanni Bellini, Silvana Editoriale, Milano 2008. ISBN 978-88-366-1133-1. Fonte citada en [[:it:Pala di Pesaro]]</ref> de [[Giovanni Bellini]] (1471-1483). Frari (Venice) Cappella Corner - Pala di San Marco by Bartolomeo Vivarini.jpg|La llamada ''[[pala di San Marco (Vivarini)|Pala di San Marco]]'', de [[Bartolomeo Vivarini]] (1474). Nun tien de confundir se [[Pala de San Marcos|cola homónima de Boticelli]]. Archivu:AscensionPeruginMBALyon.jpg|Montaxe actual del llamáu "[[polípticu de San Pedro]]",<ref>Vittoria Garibaldi, Perugino, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Pietro]]</ref> de [[Perugino]], ca. 1496. La disposición orixinal yera más complexa. Archivu:Andrea della Robbia, The Adoration of the Magi altarpiece (c. 1500–1510), Victoria and Albert Museum, London - 20110519.jpg|''Adoración de los magos'', retablu en [[terracota]] d'[[Andrea della Robbia]] (1500-1510). Archivu:Lotto, polittico di recanati.jpg|Reconstrucción del llamáu "[[polípticu Recanati]]",<ref>Pirovano, Carlo (2002). Lotto. Milan: Electa. Fonte citada en [[:en:Recanati Polyptych]]</ref> de [[Lorenzo Lotto]], ca. 1506 Archivu:Pala di San Zaccaria (Venezia).jpg|La llamada [[pala di San Zaccaria]], de [[Giovanni Bellini]]. Archivu:Luca signorelli, polittico di arcevia.jpg|El llamáu "[[polípticu de Arcevia]]",<ref>Antonio Paolucci, Luca Signorelli, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di Arcevia]]</ref> de [[Luca Signorelli]] (1507). Archivu:Vicenza, santa corona, altare porto-pagello di bartolomeo montagna 02.JPG|Retablu de la [[ilesia de Santa Corona]]<ref>Scheda el so Chiesa di Santa Corona. Fonte citada en [[:it:Chiesa di Santa Corona]]</ref> (Vicenza), de [[Bartolomeo Montagna]].<ref>L. Puppi, Bartolomeo Montagna, Venezia, 1962. Fonte citada en [[:it:Bartolomeo Montagna]].</ref> </gallery> </center> == Retablos flamencos tardogóticos y Renacencia nórdica == [[Ficheru:Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de Gante]]" o retablu de l'adoración del corderu místicu (abiertu), de los [[Jan van Eyck|hermanos Van Eyck]] (1432).]] [[Ficheru:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|''Ídem'' (zarráu).]] [[Ficheru:Diptyque de Melun reconstitué.jpg|thumb|''[[Dípticu de Melun]]'', de [[Jean Fouquet]] (1452-1458).]] [[Ficheru:Kosice - St. Elisabeth Cathedral - Altar.JPG|thumb|Retablu mayor de la [[Catedral de Košice]], del llamáu [[Maestru de la Lleenda de Santa Isabel]] (1474-1477).<ref>Művészeti lexikon I–IV. Főszerk. Zádor Anna, Genthon István. 3. kiad. Budapest: Akadémiai. 1981–1983. Fonte citada en .</ref>]] [[Ficheru:Albrecht Dürer - Paumgartner-Altar - Alte Pinakothek München.jpg|thumb|El llamáu [[retablu Paumgartner]], d'[[Alberto Durero]] (1502-1504). Durero realizó dalgunos otros grandes retablos,<ref>[http://www.historiadelarte.us/renacencia/recontra/grandes-retablos.html Grandes Retablos]</ref> como'l llamáu [[altar de Heller]]<ref>Costantino Porcu (a cura di), Dürer, Rizzoli, Milano 2004. Fonte citada en [[:it:Altare Heller]]</ref> anque'l más famosu de los sos polípticos nun ye una "pieza d'altar", nin siquier puramente devocional, a pesar de la so tema relixosa, dáu'l so tratamientu "modernu" de los desnudos: [[Adán y Eva (Durero)|''Adán y Eva'']].]] [[Ficheru:Panels, Victoria & Albert Museum, London - DSCF0330.JPG|thumb|Retablu de Santa Margarita, d'un maestru anónimu del norte d'Alemaña (ca. 1520). Probablemente vien de la ''Johanniskirche'' de [[Lüneburg]].<ref>Martin Voigt: St. Johanniskirche Lüneburg. Deutscher Kunstverlag, München. Fonte citada en [[:de:St. Johannis (Lüneburg)]]</ref> A pesar de lo tardío de la fecha, sigui calteniendo les convenciones estétiques del góticu internacional.]] [[Ficheru:RetableMuséeAnversMaîtreAnonymeBrabant.jpg|thumb|Pequeñu retablu devocional priváu de la tipoloxía denominada en flamencu ''[[Besloten Hofje]]''<ref>Vlaamse Kunstcollectie: Besloten hofje. Fonte citada en [[:nl:Besloten Hofje]]</ref> ("xardín zarráu", en referencia a la tema del ''[[Hortus conclusus]]'') procedente de Brabante (ca. 1594).]] {{VT|Primitivos flamencos|Renacencia nórdica}} Na zona ambiguamente denominada "Flandes" pola historiografía, el [[Estáu Borgoñón]] protagonizó una rellumanza cultural que [[Johan Huizinga]] calificó de ''Seronda de la Edá Media''; y que siguió na Edá Moderna so los Habsburgu. Como los apreciadísimos [[tapices flamencos]], los [[retablos flamencos]] esportar a toa Europa, tantu los polípticos pictóricos (los [[Van Eyck]], [[Van der Weyden]], [[Van der Goes]]) como los escultóricos, de complexa composición arquitectónica y motivos derivaos del [[góticu internacional]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [http://revistas.ucm.es/index.php/ANHA/article/view/ANHA0404110033A ''Arte y devoción nes obres importaes. Los retablos flamencos” esculpíos tardogóticos'']</ref> Dalgunos d'ellos recibieron denominaciones allabancioses (como "[[la perlla de Brabante]]" o "[[el milagru de Dortmund]]").<ref>[http://www.cobra.be/cm/vrtnieuws.francais/magazine/1.1044802 ''Un des plus grands retables flamands à Dortmund''] (el llamáu "[[milagru doráu de Dortmund]]").</ref> Nel reinu de Francia cobró gran fama la obra d'escultores como [[Antoine Le Moiturier]] (retablu del xuiciu final de la [[colexata de San Pedro d'Avignon]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Collégiale Saint-Pierre d'Avignon]]</ref> del que namái subsisten dos ánxeles),<ref>Jacques Baudoin, [https://books.google.es/books?id=hcUWi3fTpvAC&pg=PA213&lpg=PA213&dq=retable+de+saint+pierre+avignon+moiturier&source=bl&ots=Bw59LxKx2y&sig=nHo50thKt75nl8m2gCVUhtFSNdU&hl=es&sa=X&ei=98eAUerTFrHG7AaF-oCIAQ&ved=0CFMQ6AEwBQ#v=onepage&q=retable%20de%20saint%20pierre%20avignon%20moiturier&f=false ''Les grands imagiers d'occident''], Creer, 1983, ISBN 2-902894-15-5, vol. 1, pg. 213. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=6&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel portando los símbolos de la Pasión'' - Ficha en Joconde], [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=7&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel tocando la trompeta'' - Ficha en Joconde].</ref> y pintores como [[Jean Fouquet]] (l'atrevíu [[dípticu de Melun|dípticu pa la capiya funeraria de Agnès Sorel]] na Catedral de Melun). Nes ciudaes centroeuropees de cultura xermánica, en redol al Rin y el Danubiu, qu'asistieron a la nacencia de la imprenta, d'espectacular repercusión nel espardimientu del [[Humanismu renacentista|humanismu]] y el tresformamientu de la cultura nes décades finales del sieglu XV y les primeres del sieglu XVI, destacó la obra de pintores como [[Michael Pacher|Pacher]], [[Durero]], [[Grünewald]], [[Altdorfer]], [[Jörg Ratgeb|Ratgeb]], [[Hans Baldung|Baldung]], los [[Cranach]] o los [[Holbein]], que tamién se desenvolvió na retablística. Alternativamente, o integrándose nos mesmos retablos, desenvolvióse la obra d'escultores como [[Veit Stoss]], [[Nikolaus Gerhaert]], [[Tilman Riemenschneider]] o [[Nicolas de Haguenau]]. Les formes evolucionaron dende los paneles fixos de modestes dimensiones hasta les grandes y complexes estructures articulaes con complexa ornamentación arquitectónica. Les ales solíense dedicar a representaciones pictóriques de los santos, ente que'l panel central acutar a escenes evengélicas en talles de bultu.<ref>''Monumental carved, winged altarpieces are the most ambitious artworks from the Middle Ages, incorporating the skills of painters, sculptors, and cabinetmakers. Those that are most notable for their artistic originality and masterly execution were produced in the southern German-speaking regions, including Austria and South Tirol, in the last decades of the Late Gothic period (roughly 1460 to 1525). By that time altarpieces had evolved from low, fixed panels to large wooden structures with rich architectural ornamentation. Paintings of the saints often adorned the movable wings, while carved reliefs or freestanding sculptures of scenes from the Gospels occupied the gilded, center shrine.'' Rainer Kahsnitz (testu), Achim Bunz (fotografíes), [https://books.google.es/books/about/Carved_Splendor.html?id=8MlSiFzN_hgC&redir_esc=y ''Carved Splendor: Late Gothic Altarpieces in Southern Germany, Austria, and South Tirol''], Getty Publications, 2006, ISBN 0-89236-853-5.</ref> A partir de 1517, l'impautu de la [[Reforma Protestante]] foi pernotable, y no que toca a los retablos, provocó la destrucción de munches imáxenes relixoses; anque tamién hubo destacaos artistes luteranos que siguieron realizando pieces d'altar, como los Cranach.<ref>* Kathrin Wagner, [https://books.google.es/books?id=8qf0aIGS4-kC&dq=subject:%22Altarpieces%22&source=gbs_navlinks_s ''Rostocker Retabelkunst im 15. Jahrhundert''], Verlag-Ludwig, 2011, ISBN 3-86935-004-0 * Barbara G. Lane, [https://books.google.es/books/about/The_altar_and_the_altarpiece.html?id=1K3qAAAAMAAJ&redir_esc=y ''The altar and the altarpiece: sacramental themes in early Netherlandish painting''], Harper & Row, 1984, ISBN 0-06-430133-8 * Lynn F. Jacobs, [https://books.google.es/books?id=-yiKQgAACAAJ&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CEcQ6AEwBTgK ''Early Netherlandish Carved Altarpieces, 1380-1550: Medieval Tastes and Mass Marketing''], [[Cambridge University Press]], 1998, ISBN 0-521-47483-3 </ref> <center> <gallery> Archivu:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|''[[Trípticu de l'Anunciación]]'' o de Mérode, de [[Robert Campin]] (1425-1430). Archivu:Rogier van der Weyden 001.jpg|''[[Polípticu del xuiciu final]]'' (abiertu), de [[Rogier van der Weyden]] (1440-1450). Archivu:Rogier van der Weyden - The Last Judgment Polyptych (reverse side) - WGA25626.jpg|''Ídem'' (zarráu). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg |''[[La Última Cena (Dirk Bouts)|Retablu del Santísimu Sacramentu]]'', de [[Dirk Bouts]] (1464-1467). Archivu:Dieric Bouts 003.jpg|El retablu llamáu "[[la perlla de Brabante]]", ca. 1470.<ref>Flügelaltar "Perle von Brabant", Alte Pinakothek, München. Fonte citada en [[:de:Meister der Perle von Brabant]]</ref> Archivu:Hugo van der Goes 004.jpg|El llamáu "[[trípticu Portinari]]", de [[Hugo van der Goes]] (1476-1478). Archivu:Alois Hänisch Pacher-Altar St Wolfgang.jpg|El llamáu ''[[Pacher-Altar]]'',<ref>Manfred Koller: Der Flügelaltar von Michael Pacher in St. Wolfgang. (Studien zu Denkmalschutz und Denkmalpflege Band 18). Wien, Köln, Weimar 1998, ISBN 3-205-98900-7. Fonte citada en [[:de:Pacher-Altar]]</ref> retablu de [[St. Wolfgang im Salzkammergut]] de [[Michael Pacher]](1471).<ref>Ye unu de los "siete retablo alemanes" escoyíos pal so estudiu por [[Arthur Burkhardt]]. ''Seven German Altars'', F. Bruckmann, Munich, 1965: ''v. 1. The Herrenberg altar of [[Jörg Ratgeb]]. v. 2. The Freiburg altar of [[Hans Baldung]]. v. 3. The St. Florian altar of [[Albrecht Altdorfer]]. v. 4. The St. Wolfgang altar of [[Michael Pacher]]. v. 5. The Kefermarkt altar. v. 6. The Cracow altar of [[Veit Stoss]]. v. 7. The Isenheim altar of [[Matthias Grünewald]].''</ref> Archivu:Altar_of_Veit_Stoss,_St._Mary's_Church,_Krakow,_Poland.jpg|El llamáu "[[retablu de la Dormición|retablu]]" o "[[altar de la Dormición]]" o [[altar de Cracovia|de Cracovia]],<ref>Burkhard, Arthur. The Cracow Altar of Veit Stoss. Munich, F. Bruckmann, 1972. Fonte citada en [[:en:Altarpiece of Veit Stoss]]</ref> de [[Veit Stoss]] (1477-1489). Archivu:Altar 1.JPG|El llamáu "[[retablu Kefermarkter|retablu]]" o "[[altar Kefermarkter]]" (1490-1497).<ref>Ulrike Krone-Balcke: Der Kefermarkter Altar –- sein Meister und seine Werkstatt, Deutscher Kunstverlag, München 1999. Fonte citada en [[:de:Kefermarkter Flügelaltar]]</ref> Archivu:Tilman Riemenschneider Heilig Blut Altar 1.jpg|El llamáu "[[retablu de la Sagrada Sangre|retablu]]" o "[[altar de la Sagrada Sangre]]" (''[[Heiligblutaltar]]''),<ref>Iris Kalden-Rosenfeld: Tilman Riemenschneider und seine Werkstatt. Mit einem Katalog der allgemein als Arbeiten Riemenschneiders und seiner Werkstatt akzeptierten Werke (= Die Blauen Bücher). 3. aktualisierte und erweiterte Auflage. Langewiesche, Königstein im Taunus 2006, ISBN 3-7845-3224-1. Fonte citada en [[:de:Stadtkirche St. Jakob (Rothenburg ob der Tauber)]]</ref> de [[Tilman Riemenschneider]] (1501—1505). Del mesmu autor, o del so círculu, son el retablu de la [[ilesia de San Pedro y San Pablo de Detwang]],<ref>Der Detwanger Altar von Tilman Riemenschneider. Beitr. v. Jürgen Denker, Eike o. Karin Oellermann, Ewald M.Vetter. Wiesbaden 1996. Fonte citada en [[:de:St. Peter und Paul (Detwang)]]</ref> el ''[[Zwölfbotenaltar]]''<ref>Poensgen: Der Windsheimer Zwölfbotenaltar von Tilman Riemenschneider im Kurpfälzischen Museum zu Heidelberg, 7. Auflage 1974. Fonte citada en [[:de:Zwölfbotenaltar]]</ref> y el ''Marienretabel'' de la ''[[Herrgottskirche]]''<ref>Sabine Kutterolf-Ammon: Die Herrgottskirche zu Creglingen. Fonte citada en [[:de:Herrgottskirche (Creglingen)]]</ref> de [[Creglingen]]. Archivu:Albrecht Altdorfer 028.png|Parte de los paneles del llamáu [[retablu de San Sebastián|retablu]] o "[[altar de San Sebastián]]" (''[[Sebastianaltar]]'')<ref>Tamién son conocíos col mesmu nome munchos otros retablos cola tema de [[Sebastián (mártir)|San Sebastián y el so martiriu]] ([http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Martyrdom_of_Saint_Sebastian vease l'ampliu tratamientu de la tema na historia de la pintura]): n'alemán (''Sebastianaltar''), otros retablos de Holbein el Viejo (1516) -[http://commons.wikimedia.org/wiki/Ficheru:Holbein_d.%C3%A4..jpg Alte Pinakoteke, Múnich]- o de [[Hans Baldung]] (1507); -[http://everypainterpaintshimself.com/article/hans_baldung_griens_st._sebastian_altarpiece EPPH]- n'español ([[retablu de San Sebastián]]), el de la [[ilesia de l'Asunción de Montesa]], del círculu de [[Juan de Juanes]] (1559) -[http://www.museumontesa.com/admin/archivu/docdow.php?id=131 ''La lluz de les imáxenes'']- y al de la [[colexata de Santa María Mayor de Bolea]], de [[Gil de Brabante]] (1503) -[http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es colegiatadebolea.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714141945/http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es |date=2019-07-14 }}-, etc.; n'italianu (''[[pala di San Sebastiano]]''), obres de [[Giovanni del Biondo]], [[Andrea da Murano]] -en Trebaseleghe-, [[Dosso Dossi]] -catedral de Módena, [http://www.unesco.mo.it/tavola_san_sebastiano.php?unesco=28b0002cb4afab1d0f19c40222df08c7 unesco.mo.it]-</ref> del [[monesteriu de San Florián]]<ref>Baumgartner, Rupert (2001). St. Florian's Collegiate Church. Ried im Innkreis: Kunstverlag Hofstetter. Fonte citada en [[:en:St. Florian Monastery]]</ref> ([[Sankt Florian]], Austria), d'[[Altdorfer]] (1509-1519).<ref>Tien doce paneles principales, ocho de los cualos narren la Pasión de Cristu y cuatro el martiriu de San Sebastián. [https://www.lessing-photo.com/search.asp?a=L&lc=20202020493F&co=Austria&ci=St.Florian&ln=Abbey&p=3&ipp=6 Lessing photo archive] (da la fecha 1518).</ref> Archivu:Freiburg Minster 2008.jpg|Retablu del altar mayor de la [[Catedral de Friburgu de Brisgovia|catedral de Friburgu]], de [[Hans Baldung]] (1512-1516). Archivu:Grunewald Isenheim1.jpg|El llamáu "retablu" o "[[altar de Isenheim]]" (1512-1516). Configuración zarrada, con pintures de [[Grünewald]]. Archivu:Grunewald Isenheim2.jpg|''Ídem''. Configuración de primera apertura (primeros paneles centrales esplegaos) |''Ídem''. Configuración de segunda apertura (segundos paneles centrales esplegaos, predela retirada), con talles de [[Nicolas de Haguenau]]. Archivu:Herrenberger Altar BMK.jpg|El llamáu "[[retablu Herrenberger|retablu]]" o "[[altar Herrenberger]]",<ref>Kleines Bild des geöffneten Altars. Fonte citada en [[:de:Herrenberger Altar]]</ref> de [[Jerg Ratgeb]] (1518-1521). Archivu:Universitätskapelle Münster Freiburg Panorama Altar.jpg|El llamáu "[[retablu Oberried|retablu]]" o "[[altar Oberried]]", de [[Hans Holbein el Mozu]] (1521-1522). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece front (aka).jpg|El llamáu "[[retablu Schneeberger|retablu]]" o "[[altar Schneeberger]]" (''[[Wolfgangskirche]]'', [[Schneeberg]]),<ref>''Altardetails nach der Darstellung der Webseiten der Gemeinde''. Fonte citada en [[:de:St.-Wolfgangs-Kirche (Schneeberg)]]</ref> de [[Lucas Cranach el Viejo]], 1532–1539 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece back (aka).jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). </gallery> '''Los llamaos "retablos d'Amberes"''' </center> Nos sieglos XV y XVI, la fama de los llamaos "[[retablos d'Amberes]]"<ref name=AMB/> estender por toa Europa. La puxanza comercial de la ciudá d'[[Amberes]] produxérase especialmente a partir de la decadencia de la ciudá de [[Bruxes (Bélxica)|Bruxes]], y sufrió un tarrecible golpe col [[sacu d'Amberes]] de 1576. <center> <gallery> Archivu:Pruszcz Polyptych.jpg|El llamáu "[[polípticu Pruszcz]]", ca. 1500. Archivu:Valladolid iglesia Salvador retablo San Juan-Bautista ni.jpg|Retablu de San Xuan Bautista de la ilesia del Salvador de Valladolid, ca. 1500 (el bancu realizar por artistes locales).<ref>[https://web.archive.org/web/20120430054741/http://www.delsolmedina.com/MuseoVCentenarioICatolica2.htm Retablu de San Xuan Bautista]</ref> Archivu:Anonimo Retablo vida de la Virgen ni.JPG|Retablu de la capiya del Santu Cristu del conventu de San Francisco de Valladolid, ca. 1515. Archivu:Marienkirche Luebeck altar.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Lübeck]], del llamáu [[Maestru de 1518]]<ref>S. van Bellingen: De Meester van 1518. In: De Brabantse Folclor 251 (1986), S.236-241. Fonte citada en [[:de:Meister von 1518]]</ref> Archivu:20110826St Kornelius und Cyprian Kirrlach17.jpg|Retablu de los santos Cornelio y Cipriano de [[Kirrlach]]. Archivu:Roskilde kathedraal 2.jpg|Retablu de la [[Catedral de Roskilde]]. Archivu:Wien - Votivkirche, Antwerpener Altar.JPG|Retablu de la ''[[Ilesia Votiva|Votivkirche]]'' de Viena. Archivu:Waase St. Marien Altar Gesamtansicht.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Waase]].<ref>Literatur über St.-Marien-Kirche (Waase) in der Landesbibliographie MV. Fonte citada en [[St.-Marien-Kirche (Waase)]]</ref> Archivu:F54 PAM retable Gueldre.JPG|El llamáu "retablu de [[Felipa de Gelderland]]" en [[Pont-à-Mousson]]. Archivu:Flandrischer Altar in der St.-Lambertuskirche zu Affeln (Stadt Neuenrade), Sauerland, NRW.jpg|Retablu de [[San Lamberto de Affeln]]<ref>Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, Nordrhein-Westfalen. Band 2, Westfalen, Deutscher Kunstverlag, München 1969. Fonte citada en [[:de:St. Lambertus (Affeln)]]</ref> (1525). </gallery> </center> == Retablu renacentista español == [[Ficheru:Olivares de Duero iglesia San Pelayo retablo mayor ni.jpg|thumb|Retablu mayor de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (ca. 1520-1530). Ensamblador [[Pedro de Guadalupe]] (traza y decoración), pintures de [[Juan de Soreda]] (51 tables), escultures d'[[Alonso Berruguete]] (el Calvariu del áticu) y del círculu de [[Felipe Vigarny]] (el restu).<ref>[http://www.luzrasante.com/la-singular-historia-del retablu-de-olivares-de-duero/ La singular historia del retablu d'Olivares de Duero]. [http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/olivares.html Web de la Diputación de Valladolid]. [http://artevalladolid.blogspot.com.es/2012/09/el retablu mayor-de-olivares-de-duero_28.html La perlla del Duero: El retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'Olivares de Duero]</ref>]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 040 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu llateral de la capiya de Santa Ana na [[Catedral de Burgos]], de [[Diego de Siloé]] (principios del sieglu XVI). Ye comparable'l retablu central de la capiya, d'estilu góticu (obra de [[Gil de Siloé]], padre de Diego -vease [[Retablo#Retablo góticos na península ibérica|na so seición]]-), coles carauterístiques plateresques d'ésti: ornamentación de [[tondos]], [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]] y [[querubinos]], ordenada estructura arquitectónica de pilastres planes y frisos con menuda decoración; y motivos heráldicos nel bancu.]] [[Ficheru:Girona 068.JPG|thumb|[[Retablu de Santa Elena]]<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/16071.htm Ficha en Artehistoria]</ref> na [[catedral de Girona]], de [[Pedro Fernández de Murcia]] -o "Pere Fernández"-, [[Antonio Norri]] -o [[Antoni Norri]]- y [[Antonio Matteu]] -o [[Antoni Matteu]]- (1517-1520).]] [[Ficheru:El Miracle, retaule renaixentista-PM 58638.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Santísimu de la [[ilesia del Miracle]], atribuyíu a [[Pere Nunyes]] (1530).<ref>BARAUT, Cebrià - Santa Maria del Miracle - Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2001 - ISBN 84-8415-329-0. Fonte citada en [[:ca:Retaule de la capella del Santíssim (El Miracle)]]</ref>]] {{VT|Escultura de la Renacencia n'España|Pintura renacentista d'España}} Suel establecese una periodización cronolóxica del [[Renacimientu n'España]] ente l'[[Alta Renacencia española|Alta]] y el [[Baxa Renacencia española]], anque les etiquetes estilístiques son d'usu problemáticu: "[[platerescu]]" aplicar a les producciones del primer terciu del sieglu XVI, caracterizaes pol ''[[horror vacui]]'', que se comparaben col trabayu de los plateros, y nel que s'encuadren tantu los postreros maestros de tradición gótica o hispanu-flamenca como la introducción de nuevos elementos d'orixe renacentista italianu; "[[manierista]]" aplicar al terciu central del sieglu (anque ye un axetivu que puede aplicase tanto a los discípulos de les grandes figures italianes d'empiezos del XVI como al periodu post-tridentino y hasta l'empiezu del sieglu XVII); "[[Romanismo (arte)|romanista]]" aplicar al terciu final del sieglu, carauterizáu poles formes sobries de Gaspar Becerra y el gran proyeutu escurialense. === Retablu platerescu === N'España, la estética renacentista tardó n'imponese, debíu al enraigono de les formes gótiques o hispanu-flamenques. Nun primeru momentu, les formes italianizantes apaecen tímidamente nos retablos (al igual que lu faía na arquiteutura), en forma de detalles decorativos. Namái avanzáu'l sieglu XVI conforma una estética novedosa: l'[[estilu platerescu]]. El retablu platerescu combina elementos gotizantes con otros de raigón italiana, caracterizándose pol so calter narrativu (relieves o pintures) y el desenvolvimientu del tabernáculo qu'adopta una posición central y prominente. Los retablos platerescos son xeneralmente bien planos, configurándose por aciu pilastres o semicolumnas, cola novedá del [[balustre]] como soporte. La decoración suel ser estilizada y menuda, en forma de [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]], cabeces de querubinos, anxelones, [[roleos]]..., apaeciendo nueves tipoloxíes formales, como los relieves circulares o los realizaos en ''[[stiacciato]]''. Na [[Corona de Castiella]] son exemplos destacaos de retablu platerescu: * el [[retablu mayor de la catedral de Palencia]], consideráu unu de los primeros retablos renacentistes n'España (contratáu en 1504), obra de [[Felipe Vigarny]], [[Alejo de Vahía]], [[Pedro de Guadalupe]], [[Juan de Flandes]] y [[Juan de Valmaseda]];<ref>VV. AA., ''Les edaes del Home: Memories y rellumances'', Fundación Les Edaes del Home, 1999 (catálogu de la esposición).</ref> * el retablu mayor de la [[Capiya Real de Granada]], obra igualmente de Felipe Vigarny, decoráu con escenes de la conquista de Granada y estatues orantes de los [[Reis Católicos]], por [[Diego de Siloé]];<ref>[http://www.capillarealgranada.com/es/cont_retablu.html Web oficial]</ref> * el retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (provincia de Valladolid); * el retablu mayor del [[Conventu de San Pablo de Palencia]]; * el retablu de la capiya de la Piedá de la [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)]]; * el retablu de la [[ilesia del Salvador (Calzadilla de los Barros)]], d'[[Antón de Madrid]] (primer terciu del sieglu XVI).<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/folles/ Retablos españoles] en CVC</ref> Na [[Corona d'Aragón]], simultáneamente a la introducción de les formes renacentistes italianes por [[Pedro Fernández de Murcia]] (retablu de Santa Elena de la [[Catedral de Girona]]), siguió la tradición gótica del retablu espositor d'alabastru, afaciéndose a la nueva estética, destacando nesti ámbitu [[Damián Forment]], al que se deben: * el [[retablu mayor de la Basílica del Pilar]] de [[Zaragoza]] (1512-1518), n'alabastru, d'estructura gotizante y relieves casi de bultu redondu; * el retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]] (1520), realizáu n'alabastru, el so cuerpu ye un gran trípticu de tres escenes qu'amuesen la [[pasión de Cristu]]; * el retablu mayor del [[monesteriu de Poblet]], de calter más platerescu, coles carauterístiques veneres planes; * el retablu mayor de la catedral de [[Santo Domingo de la Calzada]], realizáu en madera dorao y policromada, con exuberante decoración. Tamién foi notable nos retablos aragoneses d'esta dómina'l trabayu de [[Juan de Moreto]], [[Juan de Salas (escultor)|Juan de Salas]] y [[Gabriel Yoly]] (retablu de la capiya de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]], retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]); siguíu nes décades centrales del sieglu XVI por [[Cosme Damián Bas]] (retablos de la [[Catedral de Albarracín]], dalgunos en madera ensin policromar).<ref>[http://www.jdiezarnal.com/catedraldealbarracin.html Catedrales d'España - Catedral de Albarracín]</ref> <center> <gallery> Archivu:Burgos - Catedral 061 - Capilla del Condestable.jpg|Retablu mayor de la [[Capiya del Condestable]]. Nel mesmu llugar hai otros notables retablos. Archivu:Palencia - San Pablo 07.JPG|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de San Pablo de Palencia]]. Archivu:Oñate - Iglesia de San Miguel - retablo de la capilla de la Piedad.jpg|Retablu de la capiya de la Piedá de [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)|San Miguel de Oñate]]. Archivu:Zaragoza - Basilica del Pilar 32.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica del Pilar]], de [[Damián Forment]] (1512-1518). Archivu:Palencia - Catedral 90 - retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Catedral de Palencia]]. Archivu:Teruel - Catedral, interiores 08.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]. Archivu:Jaca - Catedral - Interior - Retablo07.jpg|Retablu de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]] (nel mesmu templu caltiénense otros notables retablos). Archivu:Fale - Spain - Uesca - 27.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]]. Archivu:Virgen de los mareantes Alcazar sevilla 002.jpg|Retablu de la Virxe de los amoriantes na capiya del ''Cuartu del Almirante'' de los [[Reales Alcázares de Sevilla|Reales Alcázares]] de Sevilla, d'[[Alejo Fernández]] (1531-1536). L'edificiu tien otres capiyes con notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Altar piece in the Chapel of Alcázar of Seville|Virxe de l'Antigua]] ([[Diego de Castillejo]]. [http://www.retabloceramico.net/articulo0490.htm Retablu de la Visitación. Oratoriu de los Reis Católicos] ([[Francisco Niculoso Pisano]], 1504)</ref> Archivu:SantCompostela45.jpg|Retablu de la Virxe del Bon Conseyu na capiya de San Bartolomé de la [[Catedral de Santiago de Compostela]], de [[Mateo Arnao]] (1521). Archivu:Sigüenza PM 53028.jpg|Retablu de don Fadrique de Portugal na [[Catedral de Sigüenza]], d'[[Alonso de Covarrubias]], [[Francisco de Baeza]], [[Sebastián de Almonacid]] y [[Juan de Talavera]] (1520-1529). </gallery> </center> [[Ficheru:Palencia Paredes de Navas Santa Eulalia retablo mayor 01 lou.JPG|thumb|[[Retablu mayor de la ilesia de Santolaya (Paredes de Nava)]], una obra coleutiva del taller de los [[Berruguete]] ([[Alonso Berruguete]] y [[Inocencio Berruguete]] -1550-, que reutilizaron los dolce tables del retablu anterior obra de [[Pedro Berruguete]] -1490-), y de un artista emparentáu, [[Esteban Xordán]] (casáu con una sobrina d'Alonso). El calvariu atribuyir al propiu Alonso o a otru discípulu del taller Berruguete.<ref>[http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm Retablu mayor de Nª Sª de l'Asunción (Ilesia Parroquial Santolaya)] {{Wayback|url=http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm |date=20150402111526 }}</ref>]] [[Ficheru:Tordesillas - San Antolin 20.jpg|thumb|left|Retablu mayor de San Antolín de Tordesillas.]] === Retablu manierista === A partir de la década de 1530, el [[manierismu]], una evolución del clasicismu [[Cinquecento|quinientista]], invade tolos ámbitos artísticos europeos. N'España, la irrupción d'esti estilu acaba coles últimes brigueres del Góticu ya impon la vixencia del estilu italianizante a partir de dicha década hasta práuticamente'l sieglu XVII. Nel campu del retablu, l'estilu manierista dio intérpretes xeniales, con obres maestres que seríen bien almiraes y asonsañaes. El primeru d'ellos foi [[Alonso Berruguete]], unu de los escultores españoles más reconocíos de tolos tiempos. El so trabayu más ambiciosu, el [[Retablu de San Benitu'l Real (Valladolid)|retablu mayor del monesteriu de san Benitu de Valladolid]] (1527-1532), atópase disgregado güei en delles partes, calteníes casi toes nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] de la mesma ciudá. L'arte temperamental ya inclasificable de Berruguete exhibe nesta obra dalgunes de les carauterístiques propies del Manierismu hispanu, entemeciendo elementos típicos de la Renacencia más ortodoxa (veneres, balustres, relieves en tondo) con un peculiar sentíu dramáticu totalmente anticlásico, nel que les formes sométense al efeuto xeneral d'espresividá y movimientu.<ref>Consultar la obra ''Berruguete y la so obra'', por Ricardo de Orueta. Ministeriu de Cultura, 2011 (reedición).</ref>Berruguete foi bastante prolíficu na so dedicación al retablu, y creó un importante taller con discípulos como [[Francisco Giralte]] (autor del retablu de la [[Capiya del Obispu (Madrid)|Capiya del Obispu]] aneja a la parroquia de San Andrés de Madrid) o Manuel Álvarez, responsables en parte del gran espardimientu y ésitu del estilu berruguetesco. L'otru gran maestru manierista, perteneciente como Berruguete al focu vallisoletano, foi [[Juan de Juni]]. Al igual que'l primeru, cultiva l'estilu italianizante dende una óptica bien personal. Munches de les obres maestres Juni lo fueron nel campu del retablu; atinó a concebir les sos creaciones retablísticas como un tou unitariu y non meres arquitectures-marco, y nun duldar n'alteriar y deformar los principios del clasicismu n'ares de la espresividá. Ye bien llamativu'l fechu de que les imáxenes y relieves junescos paezan enchir el marcu que los contién, lo que da a estes obres gran potencia visual y mayor cercanía al espectador, prefigurando ciertos enclinos barrocos. Dalgunos de los sos retablos más conocíos son el mayor de la [[catedral de Valladolid]] (encargáu al artista pa la [[Ilesia de Santa María L'Antigua|ilesia de Santa María l'Antigua]]), el de la capiya de los Alderete de [[Iglesia museo de San Antolín de Tordesillas|San Antolín de Tordesillas]] y el de la capiya de los Benavente en Santa María de [[Medina de Rioseco]]. <center> <gallery> Archivu:Valladolid, España. Catedral. Capilla mayor.jpg|Retablu de Juan de Juni na capiya mayor de la Catedral de Valladolid. Archivu:Medina de Rioseco - Santa Maria de Mediavilla1.jpg|Retablu de Santa María de Mediavilla de Medina de Rioseco. Archivu:Alonso Berruguete, San Benito de Nursia.jpg|Imaxe de ''San Benitu de Nursia'', talla de la fornica central del antiguu [[retablu de San Benitu'l Real de Valladolid]], d'[[Alonso Berruguete]] (güei desmontáu y exhibíu por pieces nel [[Muséu Nacional d'Escultura]]).<ref>[http://www.luzrasante.com/el retablu-de-san-benitu-de-valladolid/ Vease la reconstrucción del aspeutu orixinal].</ref> Archivu:IglesiaSantaMaria-Retablo.JPG|Retablu mayor de [[Santa María Coronada (Medina Sidonia)]], de [[Roque Balduque]].<ref>Vease tamién [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/areas/bbcc/intervenciones/9b36c082-6y6y-11y1-9615-000ae4865a05 Retablu de San Pedro de la capiya de los Ayllones. Ilesia de San Pedro]</ref> Archivu:Main altar - Iglesia de Santa Ana - Seville (2).JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa Ana (Sevilla)]], del pintor [[Pedro de Campaña]] y l'escultor [[Pedro Delgado (escultor)|Pedro Delgado]] (1557).<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/21842.htm Ficha en Artehistoria]. [http://trianahoy.blogspot.com.es/2010/11/el retablu-mas-antiguu-de la renacencia.html Noticia de la restauración].</ref> Archivu:Iglesia de San Román (Toledo). Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Román (Toledo)]], de [[Diego Velasco d'Ávila'l Viejo]] (1553). Archivu:Toledo - Mº de San Juan de los Reyes 05.jpg|Retablu del [[Hospital de Santa Cruz]] (Toledo), güei en [[San Juan de los Reis]], de [[Felipe Bigarny]] y [[Francisco de Comontes]] (1541-1552).<ref>Isabel Mateo, [https://books.google.es/books?id=6aKdU6Ugf2AC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=El retablu+de+la ilesia+foi+realizáu+por+Francisco+de+Comontes+pa+l'Hospital+de+Santa+Cruz,&source=bl&ots=acs1XJSRwk&sig=QY2KNV8cw0ptcg9vEeEmmoxMgu8&hl=es&sa=X&ei=p6KTUYzWOeGM7Abc6YHwDg&ved=0CEIQ6AEwAw#v=onepage&q=El%20retablu%20de%20la%20ilesia%20foi%20realizáu%20por%20Francisco%20de%20Comontes%20pa%20el%20Hospital%20de%20Santa%20Cruz%2C&f=false ''Pintura Toledana de la Segunda Metá Del Sieglu XVI''], pg. 157.</ref> </gallery> </center> === Retablu romanista === A mediaos del sieglu XVI, el [[Conceyu de Trento]] marca una cesura na vivencia relixosa y l'arte en particular. La necesidá d'una mayor claridá y contundencia na tresmisión del mensaxe evanxélicu fai que se templen ciertos escesos formales manieristes. Surde asina l'estilu ''a la romana'' o [[romanismo]], que va ser el predominante hasta'l fin de sieglu, conviviendo sicasí col manierismu, que caltuvo cierta vixencia. Siguiendo'l nuevu estilu, los retablos adquieren una concepción más arquitectónica y monumental; acentúase la severidá na decoración (frontones, columnes exentes, [[frisu|frisos]], [[triglifu|triglifos]] y [[metopa|metopes]]), mientres les imáxenes vuélvense espresives y aceñeres, nun intentu de resultar persuasivas. [[Ficheru:BasílicaElEscorialRetablo.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial]] (1583-1586), ''una de les mayores empreses artístiques del sieglu XVI'',<ref>Agustín Bustamante,[http://digitool-uam.greendata.es//exlibris/dtl/d3_1/apache_media/L2V4bGlicmlzL2R0bC9kM18xL2FwYWNoZV9tZWRpYS8xOTY0Mg==.pdf ''Les estatues de bronce d'El Escorial. Datos pa la so Historia''], en ''Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte (O.A.M.)'', Vol. VII-VIII, 1995-1996.</ref> diseñáu por [[Juan de Herrera]] y empobináu por [[Pedro Castello]], con esctructura y custodia de materiales nobles de [[Jacometrezo]], escultures en bronce de [[Leon Leoni]] y [[Pompeyo Leoni]] y pintures de [[Federico Zuccaro]] y [[Pellegrino Tibaldi]] (primeramente taba previstu asitiar ''[[El martiriu de san Lorenzo (Tiziano)|El martiriu de san Lorenzo]]'', de [[Tiziano]], una ''Anunciación'' de [[Veronés]] y una ''Natividá'' de [[Tintoretto]], que fueron apostraos a otros llugares del Monesteriu, al preferise caltener una unidá d'estilu). La bóveda tien frescos de [[Luca Cambiaso]], y los llaterales acueyen los cenotafios de la familia real, obra de los Leoni.]] La nueva corriente va tar protagonizada por maestros como [[Gaspar Becerra]], autor del retablu mayor de la [[catedral de Astorga]] (1558-1562), pieza paradigmática que va crear toa una ''moda'', siendo bien copiáu. Otros artistes representativos d'esti momentu son [[Pedro López de Gámiz]] (retablu mayor del [[Monesteriu de Santa Clara (Briviesca)|conventu de santa Clara]], [[Briviesca]]), [[Rodrigo de la Haya]] (que col so hermanu Martín realizó'l [[retablu mayor de la catedral de Burgos]]) y [[Juan de Ancheta]]. <center> <gallery> Archivu:Astorga Catedral 37 by-dpc.jpg|Retablu mayor de la Catedral de Astorga. Archivu:Retablo de la Iglesia del Convento de Santa Clara.jpg|Retablu mayor del conventu de Santa Clara de Briviesca. Archivu:Retablo mayor de la Catedral de Burgos.JPG|Retablu mayor de la Catedral de Burgos. </gallery> </center> Quiciabes el momentu culminante del estilu romanista, al empar que la so final, foi'l clasicismu que s'impunxo mientres el reináu de [[Felipe II d'España|Felipe II]] y la construcción del [[Monesteriu d'El Escorial]]. L'estilu [[Arquiteutura herreriana|escurialense]] marca n'España'l tránsitu de la Renacencia al Barrocu. Trátase d'un arte que prescinde de los elementos accesorios, esaniciando cualquier concesión decorativa y otorgando el protagonismu al soporte arquiteutónicu, que sigue los cánones clásicos de forma casi obsesiva, anque introduciendo un gigantismo de raigañu miguelangelesca. No referío a la retablística, el principal exemplu d'esta corriente foi'l retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial|Basílica]] del monesteriu. El ser un encargu de gran importancia simbólica (yá que había de presidir l'espaciu onde taben soterraos los [[rei d'España|reis d'España]]) fixo d'esta pieza una obra única; emplegar nel so confección los más costosos materiales (xaspes, mármoles polícromos, bronce dorao al fueu) según una pléyade d'artistes ente los más afamaos de la so xeneración: [[Juan de Herrera]] dio trazar xeneral, [[Pompeyo Leoni|Pompeyo]] y [[Leone Leoni]] fixeron les escultures ya inclusive se pensó qu'un cuadru de [[Tiziano]] presidiera'l conxuntu, anque finalmente encargóse la parte pictórica a [[Pellegrino Tibaldi]] y [[Federico Zuccaro]]. Esta monumental obra puede considerase'l cantar de cisne de la Renacencia n'España nel campu del retablu. L'impautu y novedá que supunxo van imponer hasta bien entráu'l [[sieglu XVII]], recoyendo munchos exemplos que se van faer a partir d'entós dalgunes d'estes innovaciones, como la ríxida superposición d'órdenes, l'empléu de piedra en llugar de madera policromada, la nítida estructuración y xerarquización iconográfica, y sobremanera, l'énfasis que se va dar d'equí p'arriba al sagrariu o tabernáculo, que, como asocede n'El Escorial, munches vegaes llega a tar exentu y casi independiente del cuerpu del retablu.<ref>Ver el llibru: ''Real Sitiu de san Lorenzo del Esocrial'', por Juan Martínez Cuesta. Madrid, Patrimoniu Nacional, 1992.</ref> Otros exemplos notables de retablu escurialense son el mayor de la colexata de san Luis de [[Villagarcía de Campos]] (Valladolid), diseñáu por Juan de Herrera y llabráu por [[Juan Sáez de Torrecilla]],<ref>[http://www.flickr.com/photos/rabiespierre/5311664555/ Villagarcía de Campos (Valladolid). Colexata de San Luis. Retablu Mayor]. [http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ Villagarcía de Campos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712221250/http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ |date=2019-07-12 }}</ref> o'l que preside la ilesia vallisoletana de [[Ilesia de San Miguel y Santuyano (Valladolid)|san Miguel y san Julián]], obra d'[[Adrián Álvarez]].<ref>Martín Jiménez, ''op. cit.'' páxines 98 y ss. y 170 y ss. ''Adrián Álvarez y el so discípulu Pedro de Torres son dos escultores d'orixe vallisoletano que s'atopen activos a fines del sieglu XVI y empiezos del XVII. Na documentación que se caltién sobre ellos refléxase qu'en munches ocasiones policroman les sos propies talles. Trabayen nun círculu cercanu a los socesores de Juni, realizando obres pa San Benitu como'l retablu de la capiya del Obispu Valdivieso'' ([http://museoescultura.blogspot.com.es/2012/06/serie-policromias-iii.html Policromíes III])</ref><ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/quintanilla.html Retablu mayor de la ilesia de San Millán de Quintanilla (güei de Onésimo)], de [[Francisco Giralte]], 1568.</ref> <center> <gallery> Archivu:Iglesia de San Miguel, Valladolid. Interior hacia la capilla mayor.JPG|Retablu mayor de San Miguel y Santuyano de Valladolid. Archivu:Zumaia - Iglesia de San Pedro 08.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Pedro de [[Zumaia]], de Juan de Ancheta. Na mesma ilesia hai otros notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Church_of_San_Pedro,_Zumaia|Imáxenes en Commons]]</ref> Archivu:Zaragoza - La Seo 16 - Capilla de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael.JPG|Retablu de la Capiya de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael na Seo de Zaragoza, de Juan de Ancheta. Archivu:Retablomayor sanjeronimo.jpg|Retablu mayor de San Jerónimo en Granada, de [[Pablo de Rojas]]. Archivu:Yuste retablo.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Yuste]], cola copia de ''[[La Gloria (Tiziano)|La Gloria]]'' de Tiziano -{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=RETABLU_DEL XUICIU FINAL.pdf El retablu del Xuiciu Final na ilesia monacal de Yuste |2=http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/06_EL |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}-. Archivu:Retablo mayor Santo Domingo el Antiguo.jpg|Retablu mayor de [[Santu Domingu l'Antiguu]] (Toledo), pintáu por [[El Greco]]. Archivu:Borras-retablo-de-animas.jpg|Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final, de [[Nicolás Borrás]] (1574).<ref>[http://concatedralalicante.com/retablu-d'animar-del xuiciu final.html Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final]</ref> </gallery> </center> <center><div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 400px; border: 0px solid;"><center> {| align=center ! colspan="4" style="background:Lavender; color:Black" |Reconstrucción hipotética del [[retablu de doña María d'Aragón]], d'[[El Greco]] (1596-1599). |- | [[Ficheru:Resurreccion Prado.jpg|120px]] | [[Ficheru:La crucifixión (El Greco, 1597).jpg|150px]] | [[Ficheru:Pentecostés (El Greco, 1597).jpg|120px]] |- | [[Ficheru:Adoración de los pastores Bucarest(2).jpg|120px]] | [[Ficheru:El Greco - The Annunciation (Anunciacion) Prado 1597-1600.jpg|150px]] | [[Ficheru:El bautismo de Cristo (El Greco, 1597).jpg|120px]] |} </center> </div></center> == Retablu barrocu: sieglos XVII y XVIII == [[Imaxe:Retablo barrado.jpg|300px|right|thumb|Retablu Mayor de la ilesia parroquial de [[Barrado]], obra de los [[hermanos de la Inzera Velasco]]]] El [[Escultura barroca|Barrocu]] foi, quiciabes, la dómina dorada del retablu, tantu pol gran númberu d'ellos que se fixeron como pola so importancia artística, la so variedá tipolóxico y formal, y les sos dimensiones, que aportaron a del tou monumentales. Nesta dómina, amás, cola implantación de la [[Contrarreforma]] tres el [[Conceyu de Trento]], afítase la construcción de retablos en llugares onde había ablayáu en sieglos anteriores, como zones d'Alemaña, Austria, Polonia, Países Baxos católicos o la mesma Italia. Sía que non, la Península Ibérica siguió siendo'l centru más creativu ya importante, cola novedá de la esportación a les ilesies y catedrales que se construyíen nesa dómina nes colonies d'América y otros llugares. Nos sieglos [[sieglu XVII|XVII]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], el retablu cobró un estraordinariu protagonismu nel interior de les ilesies, de cuenta que munches vegaes la mesma arquiteutura de los templos acaba supeditada al so allugamientu, xeneralizándose les cabeceres planes con testeru ciegu, o a lo sumo con ventanales abiertos na so parte más alta de cuenta que nun interfieran cola estructura del retablu y afáiganse a ella. Nuna dómina na que l'arte busca la cercanía col fiel, xeneralícense tipoloxíes nueves, como'l retablu con [[camarín]] (que tenía precedentes na Renacencia), el retablu exentu a manera de [[ciborio (arquiteutura)|ciborio]] o tabernáculo, el retablu-[[tresparente]], con abertures que dexen pasar la lluz, el retablu-[[relicariu]], surdíu a partir del resurdir del cultu a les reliquies de los santos, etc. Los retablos barrocos suelen concebise como parte integrante d'una decoración mayor que s'estiende por tola ilesia, y asina faen xuegu dacuando con frescos pintaos en techos o parés, o con otros retablos, repitiendo por casu los llamaos "retablos colaterales" la forma y decoración del retablu mayor o de la capiya principal. Nesta dómina acentúase fuertemente la xerarquización de los elementos decorativos del templu, al empar que los mesmos tienden a formar un tou. Naturalmente, esto ye más bultable nes ilesies construyíes ''ex-novo'' en dómina barroca, anque vieyos templos como la [[Catedral de Llión]] sufrieron nesta dómina l'influxu del nuevu estilu, diseñándose decoraciones dacuando un tanto chocantes cola arquiteutura precedente.<ref>M. Gómez Rascón, ''La catedral de Llión, cristal y fe'', Edilesa, Llión, 2009.</ref> === Retablos barrocos italianos === Nel [[Pintura barroca italiana|Barrocu italianu]] la iconografía de les ''pale'', siguiendo los encamientos teolóxicos de la Contrarreforma, concentrar nuna única tema, como la advocación patronal de la ilesia o del altar correspondiente, davezu en llenzos o en grupos escultóricos de grandes dimensiones. <center> <gallery> Archivu:Pala di Altare - Andrea Pozzo XVII sec.jpg|''Pala di altare'' de la ''capella dei gesuiti'' na ilesia parroquial de [[Grazzano Badoglio]], d'[[Andrea Pozzo]]. Archivu:Cappella panciatichi, 01 pala di domenico pugliani.JPG|''Pala'' de la ''cappella Panciatichi'' de la [[catedral de Florencia]], pintada por [[Domenico Pugliani]].<ref>[http://www.answers.com/topic/domenico-pugliani-2 Domenico Pugliani] en Oxford Grove Art.</ref> Archivu:Chapel S. Ignazio Gesu Rome.jpg|El llamáu ''altar de San Ignacio'' na [[ilesia del Gesù]] en Roma, «unu de los más luxosos altares y retablos de tola cristiandá».<ref>[[Elías Tormo]], ''Monumentos d'españoles en Roma, y de portugueses ya hispanoamericanos'', Madrid, Ministeriu d'Asuntos Esteriores, 1942, t. II, p. 49. Vease citáu por [[Manuel Espada Burgos]], [http://cvc.cervantes.es/artes/fotografia/esp_roma/introduccion/espaes04.htm ''La buelga d'España en Roma''], en CVC.</ref> La estatua orixinal de San Ignacio yera de plata macizo. Archivu:Santa Maria della Vittoria - 1.jpg|Conxuntu de la ''[[capella Cornaro]]'' en [[Santa Maria della Vittoria]] de Roma, qu'inclúi tres l'altar el ''[[Éxtasis de Santa Teresa]]'' de [[Bernini]]. </gallery></center> === Retablos barrocos flamencos === {{VT|Pintura barroca de Flandes}} Nos Países Baxos del Sur, como reaición al aniconismo protestante, la decoración de les ilesies católiques estremóse. Non yá los retablos, sinón los [[púlpitos]] ya inclusive les pilastres de les naves convertir en soportes de sofisticaos grupos escultóricos, ente que a la tradición de polípticos pictóricos añadióse, n'estructures muncho más simplificaes, les creaciones de grandes dimensiones de la [[escuela flamenca de pintura]] encabezada por [[Rubens]]. <center> <gallery> Archivu:Michelangelo's Madonna and Child in Brugge.jpg|Retablu de traza barroca de la capiya de la ''[[Madonna de Bruxes]]'' (qu'exhibe nel so centru una talla de [[Michelangelo]] d'empiezos del sieglu XVI) na [[ilesia de La nuesa Señora de Bruxes]].<ref>T. Francis Bumpus, The Cathedrals and Churches of Belgium, London: TW Laurie, 1909, páxs.138-144. Fonte citada en [[:en:Church of Our Lady, Bruges]]</ref> Archivu:St Rombouts interieur 2.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de San Rumoldo de Mechelen]], de [[Lucas Faydherbe]]. Archivu:Antoon_Van_Dyck_1630_Christus_aan_het_kruis_10-08-2008_15-45-32.JPG|Retablu de la Crucifixón na mesma catedral, de [[Van Dyck]] (1630). </gallery> '''Ciclu de retablos de Rubens na Catedral d'Amberes''' <gallery> Archivu:Peter Paul Rubens - Assumption of Mary.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Amberes]], cola ''[[Asunción de la Virxe (Rubens)|Asunción de la Virxe]]'', de [[Rubens]] (1626). Archivu:Peter Paul Rubens - The Raising of the Cross (Antwerp Cathedral).jpg|''[[La elevación de la cruz]]'', del mesmu autor y allugamientu (1610-1611). Archivu:Peter Paul Rubens - The Descent from the Cross (1612–1614, Antwerp Cathedral).jpg|''[[Descendimiento de Cristu (Rubens)|Descendimiento]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612). Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych.jpg|''[[Resurrección de Cristu (Rubens)|Resurrección de Cristu]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612), abiertu. Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych (reverse side).jpg|''Ídem'', zarráu. </gallery> </center> === Retablos barrocos franceses === {{VT|Barrocu y Clasicismu francés}} Foi particularmente estudiada la rellación de los retablos franceses y la complexa espiritualidá barroca.<ref> * Michèle Ménard, [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Une Histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: mille retables de l'ancien diocèse du Mans''], Beauchesne, 1980 * Victor L. Tapié, Jean Paul Le Flem, Annik Pardailhé-Galabrun, [https://books.google.es/books/about/Retables_baroques_de_Bretagne_et_spiritu.html?id=YBfqAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Retables baroques de Bretagne et spiritualité au XVIIe siècle: étude sémiographique et religieuse''], BUO, 1972 * Jacques Salbert, [https://books.google.es/books?id=FDcGAAAAMAAJ&q=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&dq=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&hl=en&sa=X&ei=Y7F7UbSjA466hAez14G4Aw&ved=0CDYQ6AEwAA ''Les Ateliers de retabliers lavallois aux XVIIe et XVIIIe siècles: Études historique et artistique''], Klincksieck, 1976</ref><ref>[http://lasbordes.chez-alice.fr/eglise/le_retable_baroque_du_maitre_aut.htm Retable du Maître Autel, 1679, Jean-Jacques Mélair]</ref> <center> <gallery> Archivu:Église Saint-Nicolas-des-Champs à Paris 2.jpg|Retablu de l'Asunción de la Virxe na [[ilesia de San Nicolás de los Campos (París)|ilesia de San Nicolás de los Campos]] de París,<ref>Notice non PA00086111, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Nicolas-des-Champs]]</ref> de [[Simon Vouet]] y [[Jacques Sarrazin]] (1629). Archivu:Troyes (10) Église Saint-Jean 07.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Saint-Jean-du-Colé de Troyes]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Jean-du-Colé de Troyes]]</ref> de traza de [[François Girardon]] y pintura de [[Pierre Mignard]] (''Bautismu de Cristu''). Archivu:Cavaillon-cathédrale.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Cavaillon]],<ref>Françoise Reynier, le mobilier du XVIIe siècle dans la cathédrale de Cavaillon, In situ, revue du patrimoine, année 2001, non 1. Fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Véran de Cavaillon]]</ref> de [[Pierre Mignard]]. Archivu:Gilt and Polychrome Wood Altarpiece, Siorac-de-Ribérac, Dordogne, France.jpg|Retablu de la [[cartuxa de Vauclair]].<ref>[Jean-Pierre Aniel, Les maisons de Chartreux : des origines à la Chartreuse de Pavie, Librairie Droz, 1983. Fonte citada en [[:fr:Chartreuse de Vauclaire]]]</ref> </gallery> </center> === Retablos barrocos centroeuropeos === En Centroeuropa el Barrocu foi l'arte de la Contrarreforma nes zones que se caltuvieron o repunxeron pol catolicismu (Estaos de los [[Habsburgu de Viena]], Sur d'Alemaña, Polonia); pero tamién l'arte nes zones luteranes. A finales del sieglu XVII y empiezos del sieglu XVIII, los retablos fundir cola redolada arquitectónica, que de la mesma se desdibujaba n'escultures y elementos ornamentales en tou tipu de materiales (piedres, metales, y especialmente l'[[estuco]]). <center> <gallery> Archivu:Wien - Karlskirche, Hochaltar.JPG|Altar mayor de la [[Ilesia de San Carlos Borromeo (Viena)|''Karlskirche'' de Viena]]. Archivu:Wien Michaelerkirche Hochaltar 1.jpg|Altar mayor de la [[Michaelerkirche (Viena)|''Michaelerkirche'' de Viena]].<ref>Posch, Waldemar, St. Michael in Wien (Geschichte). Fonte citada en [[:en:St. Michael's Church, Vienna]]</ref> Archivu:Maria Plain Altar.jpg|Retablos de la ''Wallfahrtskirche'' de [[Maria Plain]]<ref>Maria Plain - Ein Ort der Stille und Inspiration. Fonte citada en [[:de:Maria Plain]]</ref> en [[Salzburgu]]. Archivu:Chram sv Mikulase interier oltar.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Nicolás de Malá Strana]]<ref>Neil Wilson, Mark Baker. Prague. 9th edition. Lonely Planet, 2010. ISBN 978-1-74179-668-1. Page 9. Fonte citada en [[:en:St. Nicholas Church (Malá Strana)]]</ref> en [[Praga]]. Archivu:Bernbeuren Pfarrkirche 2.jpg|Retablos de la [[ilesia de San Nicolás (Bernbeuren)]].<ref>Hugo Schnell: Bernbeuren/OBB im Pfaffenwinkel. Schnell & Steiner, 1999, ISBN 3-7954-4187-0. Fonte citada en [[:de:Pfarrkirche St. Nikolaus (Bernbeuren)]]</ref> Archivu:Stade-StCosmae 01 Ausschnitt.jpg|Retablu de la ilesia de San Cosme y San Damián en [[Stade]], de [[Christian Precht]]<ref>Eckhardt: Christian Precht - Ein Hamburger Bildhauer. 1987, S. 7. Fonte citada en [[:en:Christian Precht]]</ref> (1677), una ilesia luterana. Archivu:Weesenstein-Altar LC0033.jpg|Altar de la ''Schloßkirche'' de [[Weesenstein]],<ref>Hendrik Bärnighausen: Schloss Weesenstein. Reihe Sachsens schönste Schlösser, Burgen und Gärten Nr. 17. Edition Leipzig. Leipzig 2003. ISBN 3-361-00527-2. Fonte citada en [[:de:Schloss Weesenstein]] y Einhart Grotegut, Lutz Henning: Weesenstein: 700 Jahre Schloßgeschichte. Verlag der Kunst, Dresden 1995, ISBN 3-364-00317-3. Fonte citada en [[:de:Weesenstein]]</ref> una ilesia luterana. Archivu:Osnabrück Gertrudenkirche Hochaltar oben.jpg|Retablu mayor de la ''Gertrudenkirche'' d'[[Osnabrück]], de [[Thomas Simon Jöllemann]]<ref>[[:de:Thomas Simon Jöllemann]]</ref> (1717-1729). Archivu:Asamkirche (HDR) (8419358438).jpg|Retablu mayor de la ''[[Asamkirche]]''<ref>Richard Bauer, Gabriele Dischinger: München, Asamkirche (Schnell & Steiner Kleine Kunstführer, 1277). Regensburg, 2005, ISBN 3-7954-4028-9. Fonte citada en [[:de:Asamkirche (München)]]</ref> de [[Múnich]], de los [[Cosmas Damian Asam|hermanos Asam]] (1733-1746). Archivu:Gniezno kosciol franciszkanow oltarz 1.jpg|Retablu mayor de la ilesia de l'Asunción en [[Gniezno]]. Archivu:Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze, wnętrze.JPG|Retablu mayor de la ilesia de la Esaltación de la Santa Cruz en [[Jelenia Góra]]. Archivu:Kraków - Church of St. Bernard of Siena 01 - Altar.JPG|Retablu de la ilesia de San Bernardino de Siena en [[Cracovia]]. Archivu:2006-05-04 Skedsmo kirke Altertavle Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu de la ilesia de [[Skedsmo]] (Noruega). </gallery> </center> === Retablos barrocos españoles === {{VT|Barrocu español}} La retablística barroca española ye bien sofisticada, complexa y variada n'escueles locales.<ref>Vease, por casu, p'Andalucía, José Luis Romero, [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/html/sites/consejeria/areas/bbcc/documentos/AB/Iti_retablos.pdf ''La imaxe edificada: Los retablos barrocos - Andalucía barroca''], Xunta d'Andalucía, 2009; pa una redolada más acutada, como la provincia de Girona, Laurence Gallinaro, [http://www.tdx.cat/handle/10803/4804 ''Retables baroques de la province de Gerone (1580-1777). Etudes iconologique et socioculturelle (modes de production, diffusion et réception)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812145334/https://www.tdx.cat/handle/10803/4804 |date=2019-08-12 }}, tesis na Universidá Autónoma de Barcelona, 22-10-2005.</ref> Nun mesmu llugar, como la [[Cartuxa de Granada]], pueden trate retablos clasicistes (como'l trampantojo de [[Sánchez Cotán]]) y de la mayor esuberancia (como los de la sacristía y el famosu sagrariu exentu, de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]). Na Salamanca de finales del sieglu XVII trunfó l'estilu [[churrigueresco]]. Nel Toledo del primer terciu del sieglu XVIII, [[Narciso Tomé]] consiguió un puntu culminante del estilu (el famosu "[[Tresparente de la catedral de Toledo|tresparente]]"), que la crítica neoclásica posterior suburdió como exemplu del "mal gustu" barrocu. Les filigranes de granitu de la [[fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago de Compostela ([[Fernando de Cases Novoa]], autor tamién de traces de retablos -destacadamente, el de [[San Martín Pinario]], xunto a [[Miguel de Romay]]<ref>Leopoldo Fernández Gasalla, [http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 ''En redol a los oríxenes de Miguel de Romay yá la escultura compostelana nel tránsitu de los sieglos XVII al XVIII (1670-1705)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190707210521/http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 |date=2019-07-07 }}, en ''Cuadiernos d'estudios gallegos'', nº 108, CSIC, 1996.</ref>-) suélense comparar coles formes d'estos últimos retablos barrocos. A lo llargo de sieglu y mediu, artistes polifacéticos (como [[Alonso Cano]]) o especializaos nun arte (como los arquiteutos [[Juan Gómez de Mora]]<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/guadalupe/ Retablu del Monesteriu de Guadalupe] en CVC</ref> o [[José de Churriguera]], los escultores [[Alonso de Mena|Alonso]] y [[Pedro de Mena]], [[Gregorio Fernández]], [[Martínez Montañés]] o [[Francisco Salzillo]], o como los pintores [[Murillo]], [[Valdés Leal]] o [[Zurbarán]]) dexaron bona parte de la so obra en retablos de la dómina; ente que dientro de retablos de traza barroca tamién s'incluyíen talles o pintures de periodos anteriores (como asocede nel retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]]).<ref>* Alfonso Rodríguez G. de Ceballos, [https://web.archive.org/web/20130506200246/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7788.htm ''El retablu barrocu''] en Artehistoria. * Eva Pérez, [https://books.google.es/books?id=M6VzWfI5gN0C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CDYQ6AEwAA ''Aspeutos téunicos y conservativos del retablu barrocu valencianu''] * Juan Jesús López-Guadalupe, [http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf ''Retórica y color - Sobre la policromía nos retablos barrocos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903004727/http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf |date=2019-09-03 }}</ref> <center> <gallery> Archivu:Catedral de Valencia. Presbiterio.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]], de traza barroca ([[Juan Bautista Pérez Castiel]], 1674-1682) pero que les sos pintures son renacentistes, bien anteriores ([[Fernando Yáñez de la Almedina]] y [[Fernando de los Llanos]], 1506-1510). Archivu:Retablo relicario con la Anunciación, 1604-1606.jpg|Retablu-[[relicariu]] del conventu de San Diego en Valladolid, de [[Juan de Muniátegui]], [[Vicente Carducho]] y [[Bartolomé Carducho]] (1604-1606). Archivu:Capilla de Cerralbo. Retablo del altar mayor.jpg|Retablu de la [[capiya de Cerralbo]], d'[[Alonso de Balbás]] y [[Francisco Camilo]]. Archivu:Cotan-cartuja-santos pedro y pablo.jpg|Retablu o altar asonsañáu de los santos Pedro y Pablo na [[Cartuxa de Granada]], de [[Sánchez Cotán]]. Archivu:Interior iglesia anunciación 001.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de l'Anunciación (Sevilla)]], onde intervinieron [[Alonso Matías]], [[Antonio Mohedano]], [[Juan de Roelas]] y [[Martínez Montañés]] ente otros (1604-1624). Archivu:Capilla real reliquary left01.jpg|Retablu llateral de la [[Capiya Real de Granada]], d'[[Alonso de Mena]] (1632). Archivu:Museu de Belles Arts de València, sala dels Ribalta.JPG|Tabla del "[[retablu Portaceli]]",<ref>[[:commons:Category:Retablu_Portaceli|información en Commons]]</ref> de [[Ribalta]]. Archivu:Valladolid - Mº Descalzas Reales 4.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de les Descalces Reales (Valladolid)]], de [[Juan de Muniátegui]],<ref>[http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?txtSimpleSearch=Muni%Y1tegui,%3Cb%3Y%20Juan%20%3C/b%3Ede&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simpleSelection&MuseumsSearch=MNEV|&MuseumsRolSearch=15&listaMuseos=[Muséu%20Nacional%20de%20Escultura Busca "Juan de Muniátegui" en CERES]</ref> [[Gregorio Fernández]] y [[Santiago Morán]], 1612. Archivu:Retablo-Huelgas-Reales-Valladolid.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Las Huelgas Reales (Valladolid)]], de [[Francisco de Praves]], [[Gregorio Fernández]] y [[Tomás de Prado]],<ref>[http://lapiedad1578.blogspot.com.es/2010/11/el pintor-que-foi-alcalde-de-la piedá.html ''Tomás de Prado - El pintor que foi alcalde de La Piedá'']</ref> 1613. Archivu:Getafe - Catedral de Nuestra Señora de la Magdalena 03.jpg|Retablos de la [[catedral de Getafe]]. El mayor, de traza d'[[Alonso Carbonel]] (1612-1618); nos menores intervieno [[Alonso Cano]]. Archivu:Capilla Santa Ana-Iglesia de Santa Cruz.jpg|Retablu de la capiya de Santa Ana na [[Ilesia de Santa Cruz (Sevilla)]], de [[Bernardo Simón de Pineda]], [[Valdés Leal]] y [[Pedro Roldán]], 1670-1672. Na mesma ilesia tópense otros notables retablos. Archivu:Becerril de Campos -Sta Eugenia25.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santoxenia (Becerril de Campos)]], que tamién caltién otros notables retablos. Archivu:Catedral de Córdoba - Retablo Mayor.jpg|Retablu mayor de la [[Mezquita-catedral de Córdoba|catedral de Córdoba]], onde intervieno, ente otros, [[Antonio Palomino]]. Archivu:Baeza - Convento de la Encarnacion 01.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de la Encarnación (Baeza)|conventu de la Encarnación]] ([[Baeza (España)|Baeza]]). </gallery> Propúnxose una periodización en tres fases ("allongamientu del clasicismu" nel primer terciu del sieglu XVII, "retablu castizu" o "genuinamente hispánicu" na segunda metá del sieglu XVII -fase subdivida nuna primer parte, carauterizada poles [[columnes salomóniques]], y una segunda, polos [[Estípite (arquiteutura)|estípites]]-, y "retablu rococó" na primer metá del sieglu XVIII).<ref>Alfonso Rodríguez G. de Ceballos. [https://web.archive.org/web/20130507014707/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7791.htm ''Evolución morfolóxica y estilística del retablu Barrocu español''] en Artehistoria.</ref> <gallery> Archivu:Sagrario de la cartuja de Granada.jpg|Sagrariu de la [[Cartuxa de Granada]], de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]. Archivu:Sacristia-cartuja-granada.jpg|Sacristía de la Cartuxa de Granada, del mesmu y otros artistes. Archivu:Altar mayor 001.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[Hospital de la Caridá (Sevilla)]], de traza de [[Bernardo Simón de Pineda]], talles de [[Pedro Roldán]], doráu y policromía de [[Valdés Leal]] (1670-1675). Archivu:Celanova - Monasterio de San Salvador 06.JPG|[[Monesteriu de San Salvador (Celanova)]], de [[Francisco de Castro Canseco]].<ref>[http://www.farodevigo.es/portada-ourense/2963/retablu-mayor-celanova-muevo-venti-centimetros-derrumbarsebr/130303.html ''El retablu mayor de Celanova movióse venti centímetros y puede derrumbar''].</ref> Archivu:Salamanca - Convento de San Esteban 77.jpg|Retablu mayor de la [[Conventu de San Esteban (Salamanca)|ilesia del conventu de San Esteban de Salamanca]], de [[José de Churriguera]], (1692). </gallery> <gallery> Archivu:Transparente of Toledo Cathedral 06.jpg|[[Tresparente de la Catedral de Toledo]], de [[Narciso Tomé]], 1729-1732. Archivu:Retablo SMiguel Murcia.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Miguel (Murcia)]] de [[Francisco Salzillo]], 1731. Archivu:Monasterio de San Martín Pinario. Iglesia.jpg|Retablu mayor de [[San Martín Pinario]] (Santiago de Compostela). </gallery> </center> === Retablos barrocos portugueses === [[Ficheru:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença) - Retábulo com a árvore de Jessé.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Evanxeliu de la [[ilesia de Santa María del Castillo (Olivenza)]].<ref>Grupo dos Amigos de Olivença. Fonte citada en [[:pt:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença)]]</ref><ref>''La retablística ufierta n'esti templu exemplos magníficos, ente los que cabo destacar el barrocu de talla dorada (1723) carauterísticu del reináu de D. João V y l'espectacular Árbol de Jessé, el mayor qu'inda se caltién de los qu'inda queden. Trátase del más impresionante retablu de Olivenza. En madera tallao y policromada represéntase l'árbol xenealóxicu de María y Jesús con un altor de 10,29m, motivu inspiráu na profecía de Isaías: 'va brotar un retueyu del tueru de Jessé', conocíu na Historia del Arte dende'l S. XII, abandonáu n'Europa de resultes de la Reforma y retomáu na península ibérica con más fuercia mientres la contrarreforma. So los sos raigaños fuelga Jessé, el padre de David. D'él, parte un tueru robezu con seis rames sobre les qu'apaecen les figures, nesti casu ensin identificar, de doce reis de la casa de Xudá. L'árbol rematar con una mandorla que zarra la imaxe de María y el Neñu. Si la fecha y firma qu'apaecen na so base, 'Renu 1774', correspuenden a la so execución, tratar de de los exemplares tardíos, pos les feches de florecimientu d'esti tipu de retablu correspuenden a finales del XVI y principios del XVII.'' [http://www.olivenca.org/visitaVirtual_13.htm V Ilesia de Santa María del Castiellu en Olivenza]</ref>]] Investigóse'l simbolismu del "tronu eucarísticu" nos retablos barrocos portugueses.<ref>Fausto Sanches Martins, [http://repositorio-aberto.up.pt/handle/10216/20739 ''Tronu eucarísticu do retábulo barrocu português: origem, função, forma y simbolismu''], Universidade do Porto, 1991.</ref> <center> <gallery> Archivu:Sé Catedral de Aveiro VII.jpg|Retablu mayor de la [[catedral de Aveiro]]. El mesmu templu contién otros notables retablos. Archivu:Capela de Nossa Senhora da Doutrina - Igreja de São Roque - Lisbon (2).JPG|Retablu de la capiya de Nossa Senhora da Doutrina na [[ilesia de San Roque (Lisboa)]].<ref>Júlio Parra. Azulexos. Painéis do Século XVI ao Século XX. Lisboa: Santa Casa de Misericórdia, 1994. Fonte citada en [[:pt:Igreja de São Roque (Lisboa)]]</ref> El mesmu templu contién otros notables retablos, y el muséu del que forma parte, una escepcional coleición d'arte sacro, incluyendo retablos d'otres procedencies.<ref>[http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx Muséu Sao Roque - Santa Casa Misericórdia da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629173441/http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx |date=2018-06-29 }} (web oficial). Vease tamién [[Santa Casa de Misericórdia]] (artículu sobre la institución caritativa, fundada en 1498).</ref> Archivu:IsabPorCoimbraClaranova.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de Santa Clara-a-Nova]].<ref>Base de daos do IGESPAR. Fonte citada en [[:pt:Conventu de Santa Clara-a-Nova]]</ref> Archivu:Retábulo-mor vilar de frades.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Vilar de Frades]]. Archivu:Altar Matriz Church Melgaço - Apr 2010.jpg|Retablu de la [[ilesia Matriz de Melgaço]]. Nel mesmu templu hai otru retablu notable d'[[António Figueiroa]] (finales del sieglu XVI). </gallery> </center> === Retablos barrocos coloniales === La estraordinaria riqueza decorativa (tantu nos materiales usaos como nel mapa de detalles) y delles carauterístiques [[sincrética|sincrétiques]] provenientes del sustratu artísticu indíxena (anque básicamente respuenden a los criterios estéticos y relixosos europeos) caracteriza a los retablos barrocos de les ciudaes coloniales de los imperios español y portugués (unificaos ente 1580 y 1640). Amás de los de l'América española y Filipines, son particularmente notables los de les ciudaes coloniales portugueses de [[Goa]] (n'India) y de [[Salvador de Bahia]] (en Brasil); los d'esta postrera cuntar por centenares (dicíase que podía oyese misa n'unu distintu acaldía del añu -lo mesmo dicíase del valle mexicanu de [[Valle de Cholula|Cholula]]-).<ref>Roberto Segre, [https://books.google.es/books?id=rFrQoflzvZAC&pg=PA160&dq=365+ilesies+en+bah%C3%ADa&hl=es&sa=X&ei=o49zUYbONpK2hAe-m4HICQ&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=365%20ilesies%20en%20bah%C3%ADa&f=false ''América Llatina en La so Arquiteutura''], Sieglu XXI, 1981, ISBN 968-23-0273-0, pg. 160.</ref><ref>* Clara Bargellini, [https://books.google.es/books?id=ME9cAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CDEQ6AEwADgK ''Los Retablos de la Ciudá de Méxicu: Sieglos XVI Al XX: Una Guía''], Asociación del Patrimoniu Artísticu Mexicanu, 2005 * Phoenix Art Museum (ed.), [https://books.google.es/books?id=YXZlFgFRHPMC&printsec=frontcover&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CFUQ6AEwCDgK#v=onepage&q&f=false ''A Century of Retablos: The Janis and Dennis Lyon Collection of New Mexican Santos, 1780-1880''], Hudson Hills, 2007, ISBN 1-55595-273-9 * Graziano Gasparini, Carlos F. Duarte, [https://books.google.es/books?id=NPNeAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CC4Q6AEwADgU ''Los Retablos del Periodu Colonial en Venezuela''], Ernesto Armianto Editor, 1971. * Ricardo González, [http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf ''Los retablos barrocos y la retórica cristiana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831185236/http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf |date=2014-08-31 }}</ref> Sicasí, yá hubo producción de retablos na América española nel sieglu XVI; tantu nes primeres fundaciones eclesiástiques del Caribe como nos territorios continentales.<ref>Emilio Harth-Terré, Alberto Márquez Abanto, [https://books.google.es/books/about/Retablos_lime%C3%B1os_en_el_siglo_XVI.html?hl=es&id=P7ZcAAAAMAAJ ''Retablos limeños nel sieglu XVI''], 1959</ref> El que se considera más antiguu del continente ye'l de [[San Juan Cuauhtinchán]] ([[Puebla]]), datable en redol a 1527.<ref>[http://www.elporvenir3.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=193683:pertenez-a-puebla-el retablu-mas-antiguu-del continente americanu&Itemid=561 Pertenez a Puebla'l retablu más antiguu del Continente Americanu]. Efraín Castro, [http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/T6SNSLQA86IEPN33KD6R5GSQK1LIB5.pdf ''El retablu de Chuauhtinchán, Puebla'']</ref> <center> {{VT|Arte colonial hispanoamericanu|Barrocu novohispano|Arte de Perú#Primer periodu de la Retablistica}} <gallery> Archivu:Altar Reyes Catedral Metropolitana.JPG|El llamáu "[[retablu de los Reis]]" na [[Catedral de Méxicu]]. Archivu:Retablo de los Reyes Catedral Puebla.jpg|Retablu llamáu "de los reis" na [[Catedral de Puebla]]. Archivu:NaveChurchSanGabrielCholula.JPG|Ilesia del [[monesteriu de San Gabriel de Cholula]]. Archivu:Saint Michael Tianguishahuatl Church, San Pedro Cholula, Puebla state, Mexico13.jpg|Ilesia de [[San Miguel Tianguishahuatl]] en San Pedro Cholula. Archivu:Campeche Retablo iglesia san Francisquito.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Francisquito de [[Campeche]]. Archivu:Retablo de Chacas.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Chacas]], Perú. Archivu:La Compañía, Quito - 5.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de la Compañía (Quito)]]. Archivu:20090221175641!San Rafael church altar adjusted.jpg|Retablu mayor de la ilesia de San Rafael de [[provincia de Velasco|Velasco (Santa Cruz, Bolivia)]] Archivu:San Ignacio de Velasco 007.JPG|Retablu mayor de San Ignacio de Velasco Ficheru:San San Miguel de Velasco 004.JPG|Retablu mayor de San Miguel de Velasco Ficheru:San San Ignacio de Velasco 008.JPG|Retablu de la Inmaculada de San Ignacio de Velasco Ficheru:Concepción Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Concepción (Santa Cruz)]] Archivu:San José de Chiquitos 004.JPG|Retablu mayor de San José de [[Chiquitos]] Archivu:Retablo-iglesia-chiliquin chachapoyas amazonas peru.jpg|Retablu de la ilesia de [[Chiquilín]] (Chachapoyas). </gallery> <gallery> Archivu:Salvador-JesuitChurch1.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral Basílica de San Salvador]] (Salvador de Bahia, Brasil), antigua ilesia de los xesuites, de [[João Correia]] (1665-1670).<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. "Catedral Basílica". In: Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. II. Brasília: Iphan / Programa Monumenta, 2010, páxs. 11-36. Fonte citada en [[:pt:Catedral-Basílica Primacial de São Salvador]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch2-CCBY.jpg|Retablu mayor y llaterales de la [[ilesia del conventu de San Francisco (Salvador de Bahia)]].<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. 2. Iphan / Programa Monumenta, 2001, páxs. 36-69. Fonte citada en [[:pt:Igreja y Conventu de São Francisco (Salvador)]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch1-CCBY.jpg|Retablos de les capiyes llaterales de la mesma ilesia. Archivu:Igreja do Bonfim - Altar-mor.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia d'El nuesu Señor de Bonfim]] (Salvador de Bahia). </gallery> <gallery> Archivu:Sto Nino Basilica Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[basílica del Santu Neñu]] de [[Cebú]]. Archivu:Goa-BomJesus-Nave1.jpg|Altar mayor y llaterales de la [[Basílica del Bon Jesús de Goa]]. Archivu:Inside St Francis Church, Old Goa, India - July 2008.jpg|Retablu mayor y llateral de la [[ilesia de San Franciscu d'Asís de Goa]]. Archivu:Se Cathedral4.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de Goa]]. </gallery> </center> == Edá contemporánea == A mediaos del sieglu XVIII invaden con frecuencia al retablu los adornos del [[estilu Lluis XV]] (Rococó).<ref><gallery> Archivu:Alacant, interior de l'església de santa Maria.JPG|La [[basílica de Santa María (Alicante)]] caltién pervalibles retablos del tránsitu ente la Edá Moderna y la Contemporánea. Nel presbiteriu, un retablu ¿rococó del sieglu XVIII? (nesta fonte atribuyíu a [[Antonio Caru'l Viejo]]) -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211-, escultor de finales del sieglu XVII -[http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el vieyu Antonio Caru'l Viejo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924035315/http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el |date=2021-09-24 }} en Cátedra Pedro Ibarra-); tamién un retablu neogóticu, de [[Blas Gómez]] y [[Rodríguez Clement]] (1903)-[http://www.laverdad.es/alicante/20100223/local/alicante/santa-maria-recupera-meyores-201002231522.html noticia en La Verdá] [http://www.ivcr.es/media/descargas/restauracion_ivcr_perpetuu_socorru_alicante_w.pdf Folletu de la restauración, con imáxenes]-. </gallery></ref> La fonda crítica a la que l'[[academicismu]] somete a los "escesos" que percibe nel Barrocu, lleva a la mayor sobriedá del [[Neoclasicismu]]<ref><gallery> Archivu:Interior de la Colegiata de Santa María, Talavera de la Reina.jpg|[[Colexata de Santa María (Talavera de la Reina)]]. Al fondu, el retablu mayor, neoclásicu, de [[Mariano Salvador Maella]]. </gallery></ref> (inclusive n'obres tardobarrocas de transición, como la [[Santa Capiya de La nuesa Señora del Pilar|capiya de La Pilastra]] de [[Ventura Rodríguez]] y [[José Ramírez de Arellano]]),<ref>Vease tamién, [http://cesbor.blogspot.com.es/2012/12/el retablu mayor-de-la ilesia-del.html ''El retablu mayor de la ilesia del conventu de Santa Clara''] (de Ramírez de Arellano), Centru d'Estudios Borjanos.</ref> qu'a empiezos del sieglu XIX lleva a los retablos les formes más sencielles de portadita grecorromana. Dende mediaos del XIX producen retablos [[arquiteutura ecléctica|eclécticos]] y [[arquiteutura historicista|historicistes]]. Yá nel sieglu XX, la renovación de la estética eclesial nel catolicismu foi radical, abrir a les [[vanguardies artístiques]] especialmente a partir del [[Conceyu Vaticanu II]]. {{VT|Arte cristiano#Vanguardies}} <center> <gallery> Archivu:Madrid Real Basílica de San Francisco el Grande Goya Bernardus van Siena 16-03-2010 16-44-54.JPG|Retablu de la capiya de San Bernardino de la [[Basílica de San Francisco'l Grande]], col llenzu de [[Francisco de Goya|Goya]] ''[[San Bernardino de Siena predicando ante Alfonso V d'Aragón]]'' (1781-1783). Archivu:Jura de Fernando VII como Príncipe de Asturias.jpg|Retablu mayor de [[San Jerónimo'l Real]] (Madrid), nun cuadru de [[Luis Paret]] (1791). Archivu:Iglesia de San Jerónimo el Real (Madrid) 09.jpg|Destruyíos los retablos mientres la ocupación francesa, que convirtió la ilesia en cuartel (1808-1814), los actuales son resultáu de la restauración empobinada por [[Enrique María Repullés]] (1879-1882). Archivu:Алтарь церкви Мадлен.Париж.jpg|Tres l'altar mayor de la [[ilesia de la Madalena]] disponer a manera de retablu<ref>{{Cita web |url=http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |títulu=''L'intérieur de la Madeleine'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180603054020/http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |fechaarchivu=2018-06-03 }}</ref> un grupu escultóricu de [[Carlo Marochetti]]. Archivu:Sacre Coeur - Choeur, Abside et Mosaique.jpg|Tres l'altar mayor de la [[basílica del Sacré Cœur]] dispónse un retablu [[neorrománicu]].<ref>[http://www.patrimoine-histoire.fr/Patrimoine/Paris/Paris-Sacre-Coeur-de-Montmartre.htm Paris - Sacre-Coeur de Montmartre]</ref> Archivu:Westminster Cathedral IMG 4528.JPG|Capiya de los santos Gregorio y Agustín na [[Catedral de Westminster]], d'un estilu historicista calificable de [[neobizantino]], onde los mosaicos enmarcar n'estructures arquiteutóniques con aspeutu de retablu. Archivu:00 Walcourt - Retable - JPG1.jpg|Retablu neogóticu de la [[basílica de Saint-Materne]], de [[Léopold Blanchaert]] (1901). Archivu:Lalique glass altarpiece in the Glass Church Jersey.jpg|Retablu de cristal de [[René Lalique]] na [[Glass Church]] de [[Millbrook (Jersey)]]. Archivu:St. Engelbert Köln Innenraum.jpg|L'altar de la [[ilesia de San Engelberto (Colonia)]]<ref>Offizielle Webseite der Kölner Gemeinde St. Engelbert. Fonte citada en [[:de:St. Engelbert (Köln)]]</ref> amuesa la simplicidá decorativa de les ilesies del sieglu XX. Archivu:Santuario de Torreciudad. Iglesia.jpg|Retablu de [[Torreciudad]], de [[Juan Mayné]].<ref>[http://www.torreciudad.org/retablu/ El retablu del templu - Santuariu de Torreciudad]. [http://lodesdibujado.blogspot.com.es/2009/09/una obra-de-arte.html Imaxe del autor trabayando nun modelu del retablu].</ref> Archivu:Basílica de Guadalupe 1.JPG|L'altar mayor de la nueva [[Basílica de Santa María de Guadalupe|Basílica de la Virxe de Guadalupe en Méxicu]] reproduz el reconocible volume y disposición de los clásicos retablos hispánicos, anque con un radical simplificación d'elementos. Archivu:Altar Basilica of Lady Guadalupe.jpg|''Ídem'', detalle. Archivu:Bronze Alterpiece N-D de Montréal Basilica.jpg|Retablu de bronce de la [[basílica de Notre-Dame de Montreal]], de [[Charles Daudelin]] (1978-1982). </gallery> </center> == Notes == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Retablu ayacuchano]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Altarpieces|Retablu}} {{wikcionariu}} * [http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum Retrotabulum] * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/memsmn_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=OBJT&VALUE_98=%20retable%20et%20antependium&DOM=All&REL_SPECIFIC=3 Mediathéque]. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/dapapal_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=TICO&VALUE_98=%20autel%20et%20son%20antependium&DOM=MH&REL_SPECIFIC=3 Ídem]. * [http://www.retabloceramico.net/ ''Retablos cerámicos''] * [http://h-net.msu.edu/cgi-bin/logbrowse.pl?trx=vx&list=h-arthist&month=0409&week=d&msg=LY5hhOmufvjMkaFnWOecKw&user=&pw= ''L'Europe des retables''], coloquiu entamáu por Rencontre avec le Patrimoine Religieux, 2004 (hai dos publicaciones derivaes -''Art Sacré - les retables'' y ''Art Sacré: L'Europe des retables volume II (XVIe - XVIIIe s.)'' * [[Gisela M. A. Richter]], Otmar Richter, Christoph Machat, Arbeitskreis für Siebenbürgische Landeskunde, [https://books.google.es/books?id=v3LsAAAAMAAJ&q=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&dq=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&hl=en&sa=X&ei=pAaBUbixFKr17Ab86YHwCA&ved=0CDIQ6AEwAA ''Siebenbürgische Flügelaltäre''], Wort und Welt Verlag, 1992, ISBN 3-85373-149-X. * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Interior_of_the_Church_of_San_Juan,_Salvatierra-Agurain Retablos de la ilesia de San Xuan (Salvatierra)] * Concepción de la Peña Velasco, {{Enllaz rotu|1=El valor de la pallabra nel retablu español. De finales del Góticu a empiezos del Neoclasicismu |2=http://www.um.es/tonosdigital/znum4/estudio/retablo.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Retablu; Terminoloxía básica ilustrada.Productu de collaboración ente l'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty [http://www.iaph.es/sys/productos/retablos/index2.html] {{Tradubot|Retablo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Arte cristiano]] [[Categoría:Retablos| ]] [[hu:Kassai Erzsébet-legenda mestere]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 0wf3n56alnnmbkptx5gx827inl78kmn 0 139835 4496284 4438367 2026-05-25T16:32:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496284 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Public Enemy}} {{banda}} [[Ficheru:Bilbao BUM night of the living Public Enemy.jpg|thumbnail|Conciertu de Public Enemy en 2006]] '''Public Enemy''' ye un grupu de [[rap]] proveniente de [[Nueva York]], [[Estaos Xuníos]], del distritu de [[Long Island]], formáu en 1982. == Orixe == L'activista [[Chuck D|Chuck]] xunir en [[1982]] a Spectrum City, que yera un equipu de DJs de la Universidá Adelphi, onde Chuck estudiaba diseñu gráficu, buscando utilizar el [[rap]] pa comunicar les sos idees, especialmente pa tresmitir mensaxes d'arguyu, autodefensa y afirmación cultural a la comunidá afroamericana. Spectrum City, dirixíu por Hank Schoklee, llogró cola popularidá de les sos tocatas poder tener el so propiu horariu nocherniegu de mix en direutu na radio emisora de la universidá llamada WBAU, que la so programación taba al cargu de Bill Stephney. En 1985, Chuck D collaborara con [[Flavor Flav]] nuna cinta que tituló ''Public Enemy #1'', refiriéndose a la persecución que dicía sufrir per parte de la escena rapera local. P.E. roblaron un contratu cola discográfica [[Def Jam]] Records, dempués de que'l productor [[Rick Rubin]] oyera un [[Freestyle rap|freestyle]] (rap improvisáu) de Chuck D nuna maqueta que Stephney facilitó-y. En Def Jam coincidieron con [[The Beastie Boys]], [[LL Cool J]] y otros artistes de la vieya escuela del hip hop. == Historia == En teniendo a tolos miembros completos, Public Enemy llanzó'l so primer álbum en 1987, tituláu "''[[Yo! Bum Rush The Show]]''". Esti álbum nun llogró un enorme ésitu, pero fizo que Public Enemy fora conocíu en distintos llugares, siendo conocíos por cantares como "You're Gonna Get Yours", "Miuzi Weights a Ton", "Public Enemy Non. 1" y la que da títulu al álbum, "Yo! Bum Rush the Show". La mayoría de cantares yeren rapeadas por Chuck D, quien tenía rapidez y una voz potente. Terminator X (antes llamáu DJ Mello-D cuando trabayaba como asistente pa Spectrum City) encargar de los [[Scratch (música)|scratch]], el exlocutor principal de Spectrum, Hank Schocklee, nun apaecía nes presentaciones, y Flavor Flav participaba pocoñín de, sacante Too Much Tien, l'únicu cantar que canta solo. Al añu siguiente, sale a la venta la so CD "It Takes a Nations of Millions to Hold us Back", que tenía ciertos cantares entemecíos con grabaciones del conciertu dáu'l 3 de payares de 1987 en Londres pal Def Jam Tour per Europa (exemplos en ''Terminator X to the Edge of Panic'', ''Rebel Without a Pause'', etc.). Nesta segunda entrega Schocklee xunta al equipu de producción a un programador nuevu llamáu '''Eric Sadler''', col que s'encargó del sampleo y los amiestos de les bases, llogrando una atmósfera nerviosa, en cantu del ruidismo. Esti álbum facer populares en tol mundu. Recibió escelentes crítiques, siendo consideráu como l'álbum entemediu de la música, que dexa tras el pasáu del rap con lletres superflues, y entra al nuevu mundu de los sampleos ya intensifica los amiestos de rap con rock (por She Watch Shannel Zero! que contenía un loop de "Angel Of Death" de [[Slayer]]). Aparte, l'ésitu deber al notable ameyoramientu de la voz de Chuck D, la mayor participación de Flavor Flav, quien inclusive tien un cantar sobre él (Cold Lampin' With Flavor), y l'apaición en ciertos cantares del Professor Griff... Pero esti personaxe foi espulsáu de la banda. Causó un discutiniu enorme al mentar nuna entrevista dada a Dave Mills que "tou lo malo del mundu yera polos xudíos". Esti comentariu, que-yos causó millones de problemes a la banda, acabó con saber decisión de Chuck D de prescindir del llabor de Professor Griff. Pero con too y con eso, esti álbum xeneró-yos continues xires, que terminaron en 1990 pol so tercer álbum d'estudiu, "Fear of a Black Planet". Esti álbum yera bien estensu, con cantares xuníos, y sampleos más entrevesgaos; aparte anovóse les llargues cadenes de versos de Chuck D. L'álbum foi bien aclamáu, pero non tanto como'l so antecesor; y solamente destacáronse los cantares "Brother Gonna Work it Out", "911 is a Joke", "Welcome to the Terrordome", "Burn Hollywood Burn", "Fear of a Black Planet" y "Fight the Power", esta postrera foi célebre por apaecer como tema central de la película ''Do The Right Thing'', del polémicu direutor de cine afroamericanu [[Spike Lee]], y pola so revesosa llírica onde menta ensin papes na boca a héroes como [[John Wayne]] y [[Elvis Presley]] como preseos del [[racismu]]. Les xires siguíen y siguíen, y tres dos años d'espera nuevamente, llanzaron el so cuartu álbum, "Apocalypse 91... The Enemy Strikes Black". Esti álbum tenía pocos cantares, pero yeren estenses (la mayoría taben ente los cuatro y los cinco minutos). Foi bien aclamáu pola crítica, pero menor en ventes que los sos discos anteriores. D'esti álbum, la mayoría de cantares fueron populares, pero destácase especialmente "Bring tha Noize", que yera una versión metalera interpretada por Public Enemy y [[Anthrax]] de "Bring the Noise", orixinal de Public Enemy (álbum "It Takes a Nation..."). En celebrando 10 años d'historia, Public Enemy llanzó'l so álbum "Greatess Missess" en 1992, onde s'incluyíen más de 20 remixes de los cantares de los CD anteriores, más l'apaición de seis nueves cantares. En 1994, Public Enemy llanzó unu de los sos álbumes más raros, tituláu "Muse Sick-N-Hour Mess Age". A pesar que más del 50 % de persones consideren el "It Takes a Nation..." como'l meyor álbum de la banda{{ensin referencies}}, esti nuevu álbum ocupó un enorme llugar ente los fans a pesar que nun foi bien popular. Esti nuevu CD incluyía bien de novedaes (seique por eso la so popularidá ente fans). Chuck D ameyoró increíblemente la so voz, variando d'un cantar melódico (acompañando a Flavor en "What Kind of Power we Got?") a un rap rápidu (en "Race Against Time"). Aparte, Flavor Flav participaba intensa y moderadamente. Amás apaecía una batería en tolos cantares, que daba un estilu más crudu a la banda... Pero a pesar de toes estes innovaciones, solamente fíxose popular "Give it Up". Los vientos nel mundu de los hip hop taben camudando, pos yera'l [[Gangsta Rap]] de la Mariña Oeste y non el rap de conciencia y afrocentrista el qu'agora atropaba les llistes de ventes. Tres cuatro años editar nada, la banda llanzó en 1998 el soundtrack de la película "He Got Game". L'álbum contenía 13 cantares; lamentablemente empezó un cayente enorme de la banda, yá que pasaron desapercibíes porque los sos siguidores y los medios taben esperando un álbum de verdá. Y esti deséu cumplióse. En 1999, publicaron otru de los sos álbumes más raros, tituláu "There's a Poison Goin On...". Esti álbum foi raru porque la banda dir escontra un soníu distintu del hip hop conocíu d'ellos, dexando de llau los estensos versos de rap y pasar escontra un soníu escuru. La mayoría de cantares yeren d'esi tipu, y les única que tuvieron llixera acoyida fueron "Do You Wanna Go Our Way?", "LSD", y "World Tour Sessions". En pasando nuevamente desapercibíos, y perder la fama que tuvieron por casi 10 años, Terminator X retirar de la banda, y nel so reemplazu entró Dj Lord; y tres la ida d'un gran compañeru de la banda, tornó otru: el Professor Griff. Llanzaron nel 2002, en celebración de les sos 20 años de vida artística, l'álbum "Revolverlution". Esti álbum, al igual que'l "Greatess Misses", tenía más de 20 remixes de los cantares anteriores, anque cuntó con pequeñes novedaes. Amás de les remezclas, ciertos cantares yeren audios en vivu; había dos entemedios, que yeren mensaxes de Chuck D y Flavor Flav; siete canciones yeren nueves, y dos d'elles yeren interpretaes por otros artistes. Tres trés años de silenciu, llanzaron nel 2005 l'álbum "New Whirl Odor", que proclamaron como "el meyor de la hestoria", anque foi un total fiascu. Los cantares en sí yeren prestosos, pero nun convencieron a los siguidores como lu fixo'l míticu "It Takes a Nation...". Los medios yá consideraben a Public Enemy como una banda llexendaria del rap. Chuck-D, por casu, foi entrevistáu en cu<nto documental sobre la hestoria del hip hop fixérase. Los miembros del grupu sentíense falagaos, pero sentíen qu'esa calificación yera como práuticamente dicir que P.E. yá pasó; y en contra d'esto, llanzaron, dempués de tiempu, un bon álbum que yera llargu, que teníen bonos raps, que tenía interesantes sampleos. Esti álbum salió nel 2007, y foi tituláu "How You Sell Soul to a Souless People Who Sold Their Soul". == Música == L'equipu de productores [[Bomb Squad]] (Hank y Keith Schocklee y Eric "Vietnam" Sadler), xunto con Chuck D, creaba por aciu [[sampler]]s unes complexes ya innovadores bases de [[hip hop]], compuestes por decenes de soníos: voces, ruíos y fragmentos musicales estrayíos d'otros discos. Nos ochenta, solíen utilizar bien de muestres curties de soníos d'otros autores, difícilmente reconocibles, ensin esmolecese polos [[derechos d'autor]]. Esti amiestu de soníos producía lo que llamaben un ''muriu sónicu''. A partir de 1992 (en gran parte, motiváu pol casu ''[[Gilbert O'Sullivan]] v/s [[Biz Markie]]''), les compañíes discográfiques emprestaron una mayor atención al usu de ''samples'' en hip hop, polo que P. E. tuvo que simplificar la so música, utilizando menos pieces con derechos d'autor y más instrumentación orgánica. Sobre estes bases musicales, modificaes polos efeutos ''transformer'' y [[scratches]] del [[Disc jockey|DJ]] '''[[Terminator X]]''', Chuck D rapeaba llargues cadenes de versos curtios con alliteraciones y rimas internes, y con conteníos frecuentemente políticos. Encamentaba a los sos oyentes a alloñar de la delincuencia común y de les drogues, y a resabiar y combatir el poder. Los sos primeros trabayos taben bien influyíos poles enseñances de la [[Nación del Islam]], un grupu radical de musulmanes afroamericanos fundada por Louis Farrakhan. El segundu vocalista yera '''[[Flavor Flav]]''', con aspeutu y lletres menos series. === Influencies n'otros artistes === * Public Enemy foi'l primer grupu de rap en faer estenses xires internacionales, lo qu'aumentó la so popularidá ya influencia nes comunidaes de hip hop d'Europa y Asia. * Fragmentos de los sos cantares fueron sampleados por munchos otros intérpretes y grupos, ente ellos [[Madonna]], col so "Justify My Love" (que samplea l'interludiu "Security of the First World", del discu ''It Takes..''); los españoles [[Def Con Dos]] y [[Negu Gorriak]]. Asina, tamién los populares estandartes del [[new wave]] ochentero, los británicos [[Duran Duran]], faen una versión particular de la tema "911 Is a Joke" nel so discu ''[[Thank You (álbum de Duran Duran)|Thank You]]'', de 1995. * Nel añu 2004, la [[revista]] [[Rolling Stone]] asitiar nel puestu 44 de la so llista de los 100 meyores artistes de tolos tiempos.<ref>[http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_idgjmmortals_the_first_fifty/ 100 Greatest Artists of All Time.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620072204/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_idgjmmortals_the_first_fifty |date=2008-06-20 }} Revista [[Rolling Stone]]. Consultáu'l 22 d'abril de 2009.</ref> === Miembros === * [[Chuck D]] (Carlton Ridenhour) * [[Flavor Flav]] (William Drayton) * [[Professor Griff]] (Richard Griffin) * [[DJ Lord]] === Antiguos miembros === * [[Terminator X]] (Norman Rogers) * [[Sister Souljah]] ==== Miembros de The Bomb Squad ==== * [[Hank Shocklee]] (Hank Boxley)- Xefe coordinador de producción * [[Bill Stephney]]- Xefe de programación de la WBAU * [[Keith Shocklee]]- Ayudante de producción * [[Eric "Vietnam" Sadler]]-Programaciones (Emu SP-1200 y otros) == Discografía == * ''[[Yo! Bum Rush The Show]]'' (1987) * ''[[It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back]]'' (1988) * ''Fear of a Black Planet'' (1990) * ''Apocalypse 91: The Enemy Strikes Black'' (1991) * ''Greatest Misses'' (1992) * ''Muse Sick-n-Hour Mess Age '' (1994) * ''Autobiography Of Mistachuck'' (1996) * ''He Got Game'' (1998) * ''There's A Poison Goin On'' (1999) * ''Revolverlution'' (2002) * ''New Whirl Odor'' (2005) * "Rebirth of a nation" (2006) * ''Beats And Places'' (2006) * ''How You Sell Soul to a Souless People who Sold their Soul'' (2007) * 2012: ''Most of My Heroes Still Don't Appear on Non Stamp''<ref>{{cita web |apellíu=Horowitz |nome=Steven J. |url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.15010/title.chuck-d-promises-new-public-enemy-album-by-next-year |títulu=Chuck D Promises New Public Enemy Album By Next Year &#124; Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales |editorial=HipHop DX |fecha=6 de mayu de 2011 |fechaaccesu=30 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120110074257/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.15010/title.chuck-d-promises-new-public-enemy-album-by-next-year |fechaarchivu=2012-01-10 }}</ref> * 2012: ''The Evil Empire of Everything''<ref>{{cita web|autor=Up for Discussion |url=http://www.billboard.com/news/chuck-d-talks-new-public-enemy-albums-skid-1005874352.story#/news/chuck-d-talks-new-public-enemy-albums-skid-1005874352.story |títulu=Chuck D Talks New Public Enemy Albums, Skid Row Festival Performance |editorial=Billboard.com |fecha=14 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=30 de marzu de 2012}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces banda}} * [http://www.slamjamz.com/ Slam Jamz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720095502/https://slamjamz.com/ |date=2018-07-20 }}, sellu discográficu on-line de Chuck D. * [https://web.archive.org/web/20060527095357/http://www.lyricsdir.com/public-enemy-lyrics.html Public Enemy Lletres] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Grupos de música de Nueva York]] [[Categoría:Grupos de hip hop]] [[Categoría:Antifascistes]] [[Categoría:Música y política]] nievofddkk2r7yk80pxiy78zld1u433 0 139836 4496546 4490357 2026-05-26T10:50:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496546 wikitext text/x-wiki {{Referencies adicionales|t=20151126|música}} {{persona}} '''Enrique Martín Morales'''<ref name="Biographical_Dictionary">Méndez-Méndez, Serafín; Cueto, Gail A. (2003): [https://books.google.com.ar/books?id=NLPrMMKmynwC&pg=PA293&lpg=PA293&dq=%22Enrique+jose+martin+morales%22&source=bl&ots=RcBLEBDcPs&sig=KRzLLPnDTY8JD8s89C3XPCysCP4&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjon-mUnYnLAhXHfZAKHTRXAa0Q6AEIWjAK#v=onepage&q=%22Enrique%20jose%20martin%20morales%22&f=false ''Notable Caribbeans and Caribbean Americans: A Biographical Dictionary''] (pág. 293). Westport (Connecticut): Greenwood, 2003.</ref> {{nym}}, más conocíu pol so nome artísticu '''Ricky Martin''', ye un [[cantante]], [[actor]] y [[escritor]] [[puertorriqueñu]] nacionalizáu [[España|español]].<ref>[http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2011-18433 Concesión de la nacionalidá española per carta de naturaleza], 4 de payares de 2011.</ref><!--anque él ye home, la nacionalidá ye siempres femenina--> Empecipió la so carrera musical a mediaos de la [[Años 1980|década de los 80]], como vocalista d'un grupu xuvenil llamáu [[Menudo (banda)|Menudo]]. A partir de 1991 establecióse como solista. Llanzó nueve álbumes d'estudiu, tres recopilaciones y más de cincuenta senciellos n'[[idioma español|español]] ya [[idioma inglés|inglés]]. Vendió 60 millones d'álbumes como solista.<ref name="poderawards_1">{{cita web |url=http://poderawards.com/2012-awardees/ricky-martin/|títulu=http://poderawards.com/2012-awardees/ricky-martin/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203093646/http://poderawards.com/2012-awardees/ricky-martin/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref> El so álbum más vendíu ye'l que llanzó en 1999, tituláu ''[[Ricky Martin (álbum de 1999)|Ricky Martin]]''. Ente los sos cantares más reconocíos atópense «Adiós», «[[Come with Me (cantar de Ricky Martin)|Come with Me]]», «Disparo al corazón», «[[Fuego contra fuego]]», «[[Fuego de noche, nieve de día]]», «[[Jaleo (cante)|Jaleo]]», «[[La copa de la vida]]», «[[La mordidita]]», «[[Livin' la vida loca]]», «[[María (cantar de Ricky Martin)|María]]», «[[Más (cantar de Ricky Martin)|Más]]», «Nada es imposible», «Por arriba, por abajo», «[[She Bangs]]», «[[Tal vez]]», «[[Volverás (cantar de Ricky Martin)|Volverás]]» y «¡Vuelve!». A lo llargo de la so carrera recibió premios como dos [[Grammy]], cuatro [[Latin Grammy]]s, trés [[Billboard]], ocho [[Billboard Latin Music Awards]], ocho [[MTV]]s, ocho [[World Music Awards]] y dos [[American Music Awards]]. == Vida y carrera == === 1971-1989: Infancia y empiezos artísticos === Fíu d'Enrique Martin Negroni (psicólogu)<ref name="Biographical_Dictionary"/> y de Nereida Morales (contable pública).<ref name="Biographical_Dictionary"/> Empecipió la so carrera artística a bien temprana edá como modelu infantil y en coros relixosos y obres de teatru escolares. Ente otres coses, fixo la publicidá de Carnation, una marca de lleche infantil, cuando tenía doce años d'edá.{{ensin referencies}} La fama llegó-y cuando entró a formar parte del grupu infantil [[Menudo (banda)|Menudo]], en 1984, reemplazando a [[Ricky Meléndez]]. Dempués de cinco años de trabayu, xires, ensayos y grabaciones, Ricky Martin abandonó'l grupu pa establecese en [[Nueva York]] y, darréu, en [[Méxicu]], onde empezó la so carrera teatral: ''"Los tenis rojos"'', y ''"Mamá ama el rock"''. En [[1986]] debuta como actor na telenovela arxentina ''Por siempre Amigos'', xunto colos sos compañeros de Menudo, arrodiáu de reconocíos actores d'[[Arxentina]]. La novela foi vista en gran parte d'América. === 1991-1994: ''Ricky Martin'', ''Me amarás'' y ''General Hospital'' === En 1990, Ricky Martin aniciar en [[Ciudá de Méxicu]] pa recibir el contratu pa una discográfica [[Sony Music Entertainment|Sony Music México]] pa dos [[álbum musical|álbumes d'estudiu]]. En 1991, Ricky Martin participó na telenovela [[Méxicu|mexicana]] ''[[Alcanzar una estrella II]]'' (secuela de ''[[Algamar una estrella]]'', de [[1990]]), onde asumió'l rol de Pablo. La producción foi nomada como «Meyor telenovela» nos [[Premios TVyNovelas]] de [[1991]]. Al pie de los sos compañeros de repartu ([[Sasha Sökol]], [[Angélica Rivera]], [[Erik Rubín]], [[Bibi Gaytán]], [[Pedro Fernández (cantante)|Pedro Fernández]] y [[Marisa De Lille]]), Martin llanzó dos álbumes d'estudiu: ''[[Muñecos de papel]]'' y ''Alcanzar una estrella II'', que collecharon gran ésitu de ventes en países como [[Méxicu]] y [[Perú]]. Arriendes de esto, realizóse una adautación cinematográfica del programa, una película titulada ''[[Más qu'algamar una estrella]]'', onde Ricky Martin ingresó a la industria del [[cine]]. Poco dempués, Ricky Martin el 26 de payares de 1991 llanzó al mercáu'l so [[álbum musical|álbum debú]] como solista, tituláu ''[[Ricky Martin (álbum de 1991)|Ricky Martin]]'' (1991), que foi producíu pol compositor y [[productor discográficu|productor musical]] [[Arxentina|arxentín]] [[Mariano Pérez Bautista|Mariano Pérez]] y publicáu polos sellos discográficos [[Columbia Records|CBS International]] y [[Sony Music|Sony Music Méxicu]]. D'esti álbum esprendieron los senciellos «[[Fuego contra fuego (cantar)|Fuego contra fuego]]», «[[El amor de mi vida (cantar de Ricky Martin)|El amor de mi vida]]», «[[Vuelu (cantar)|Vuelu]]» «[[Bring a Little Lovin'#Versión de Ricky Martin|Dime que me quieres]]», «[[Suzanne (cantar de VOF de Kunst)#Versión de Ricky Martin|Susana]]», «[[Juego de ajedrez]]» y «[[Ser feliz]]». Tres el so estrenu, l'álbum algamó la posición 5 nel ''[[Billboard Latin Pop Albums]]'' en [[1992]]. Inclusive, nel so primer mes de ventes comercializáronse 500&nbsp;000&nbsp;copies del discu. El 25 de mayu de 1993, el cantante llanzó al mercáu'l so segundu [[álbum musical|álbum d'estudiu]], tituláu ''[[Me amarás]]''. Nesti discu, so los mesmos sellos discográficos [[Columbia Records|CBS International]] y [[Sony Music|Sony Music Méxicu]], la producción tuvo a cargu del compositor y [[productor discográficu|productor musical]] [[España|español]] [[Juan Carlos Calderón]], quien amás compunxo ocho de los diez cantares que lu conformaron. Pa promocionar l'álbum escoyeron cuatro senciellos: «[[Me amarás (cantar)|Me amarás]]», «[[Self Control (cantar de Laura Branigan)#Versión de Ricky Martin|Que día es hoy]]», «[[Entre el amor y los halagos]]» y «[[No me pidas más]]». Pa promocionar los sos álbumes embarcar en dos xires: ''[[Ricky Martin Tour]]'' y ''[[Me amarás Tour]]'', coles que llogró presentase en numberosos países de [[Llatinoamérica]]. En 1994, treslladar a [[Los Angeles|Los Angeles, California]] p'aunise al repartu del serial televisivu d'[[Estaos Xuníos]] ''[[General Hospital]]'', onde asumió'l rol de Miguel Morez, empezando a participar n'episodios del mesmu n'[[1994|esi añu]]. El so pasu nel programa estender hasta'l [[1995|añu siguiente]]. [[Ficheru:Sony logo.svg|miniatura|derecha|200px|Logo de la multinacional «[[Sony|Sony Music]]», col cual Martin grabó álbumes que lu llevaron a la reconocencia mundial.]] === 1995-1998: ''A medio vivir'', debú en Broadway, ''Hércules'', ''Vuelve'' ya internacionalización === En 1995, en plena tresmisión de los últimos episodios de la serie ''[[General Hospital]]'' nos que participó, Ricky Martin publicó'l [[19 de setiembre]] de [[1995]] el so tercer [[álbum musical|álbum d'estudiu]], que titulóse ''[[A medio vivir]]''. Esti trabayu foi'l primeru de la so esitosa asociación con [[K. C. Porter]], quien creara una esitosa productora en [[Los Angeles]] dedicada al ''[[Crossover (música)|crossover]]'' d'artistes llatinos como [[Ana Gabriel]], [[Luis Miguel]] o [[Selena]] escontra'l mercáu d'[[Estaos Xuníos]]. El 5 de xunu d'[[1995|esi añu]], debutó'l primer senciellu promocional de ''A medio vivir'', el cantar tituláu «[[Te extraño, te olvido, te amo]]», a la que siguieron «[[María (cantar de Ricky Martin)|María]]», «[[A medio vivir (cantar)|A medio vivir]]», «[[Fuego de noche, nieve de día]]» y «[[Volverás (cantar de Ricky Martin)|Volverás]]», ente otros. Tien De añader que nesti álbum l'intérprete empobinóse más al xéneru [[pop llatín]]. Tocantes a receición comercial, ''A medio vivir'' llogró bien llueu certificase como Discu de Platín n'[[Arxentina]], [[Francia]] y [[España]], y como Discu d'Oru n'[[Estaos Xuníos]] y [[Finlandia]] y vendió en tol mundu más de 3 000 000 d'unidaes. Figuró en dos llistaos de ''[[Billboard]]'': ''Top Llatín Albums'' y ''Llatín Pop Albums'' asitiándose nos puestos 13 y 10, respeutivamente. Con ''[[A medio vivir]]'', Martin presentar en dellos países a nivel mundial. Per otra parte, l'álbum recibió crítiques mayormente positives. Nel sitiu web [[Sound Cinemas]] señalóse: {{cita|Nesta producción Ricky Martin demuéstranos lo muncho que creció como persona dende 1991 al alloñar d'esa imaxe de Rebeldía xuvenil» y los típicos clixés románticos que carauterizaben la [[década de 1990 ya impúlsase a ser un «''Latin lover boy''» («Un mozu sexy y románticu llatín») proyeutar con temes pal esfrute de toos per xeneral. «[[Te estraño, Te escaezo, te amo]]» apela al sentimientu de querer escaecer a daquién pol cual una vegada dexasti tou, sicasí ames y estrañes a esa persona, contién delles temes más fondes que te prinden dende'l principiu con una poderosa interpretación como «[[Fuego de noche, nieve de día]]» y la so tema «[[María (cantar de Ricky Martin)|María]]» (el más reconocíu del discu enteru y que lo emburrio a la fama internacional) ye unu que te va poner a baillar al igual que «[[Bombón d'azucre (cantar)|Bombón d'azucre]]». Amosando la variedá d'estilos ensin qu'apodere unu percima del otru. Altamente encamentáu.}} En 1996, Martin participó xunto con otros cantantes famosos na grabación del cantar «[[Puedes llegar (cantar)|Puedes llegar]]», incluyida nel discu los [[Xuegos Olímpicos]] d'[[Atlanta 1996]]. Cabo añader que tamién collaboró col canadiense [[Paul Anka]] na grabación del cantar «Diana», pal discu d'esti postreru, tituláu ''Amigos''. Nesi mesmu añu incursionó en [[teatru]] cola na producción musical n'inglés de ''[[Les Misérables]]'' (''Los miserables''), siendo este'l so debú nos escenarios de [[Broadway]], onde fixo unu de los papeles principales. La so interpretación recibió crítiques mayormente positives. Al [[1997|añu siguiente]], en concluyendo'l so trabayu en [[Broadway]], volvió al cine cola [[película d'animación]] ''[[Hércules (película de 1997)|Hércules]]'' de [[Walt Disney Pictures|Disney]], onde-y punxo la voz al protagonista del mesmu nome na so versión n'[[Idioma español|español]]. Coles mesmes, grabó'l cantar «[[Go the Distance#Versión de Ricky Martin|Nun importa la distancia]]», versión n'[[idioma español|español]] de «Go the Distance» pa la [[banda sonora]] del filme. El 10 de febreru de 1998 Ricky Martin llanzó al mercáu'l so cuartu [[álbum musical|álbum d'estudiu]], tituláu ''[[Vuelvi (álbum de Ricky Martin)|Vuelvi]]'', del qu'hasta la fecha vendió más de seis millones de copies en tol mundu, y onde s'inclúi la popular tema ''[[La copa de la vida]]'', cantar oficial del [[campeonatu mundial de fútbol]] [[Francia 1998]]. A partir del llanzamientu del so discu ''Vuelve'' Martin consagróse y, pal añu [[1998]], Ricky Martin foi l'encargáu de cerrar el [[Festival Presidente de la Música Llatina]] na [[República Dominicana]]. Más de mil millones d'espectadores de 87 países alredor del mundu pudieron contemplar la interpretación que fizo l'artista d'esti cantar na entrega de los [[Premios Grammy de 1999|Premios Grammy]] el [[24 de febreru]] de [[1999]]. "[[Vuelvi (álbum de Ricky Martin)|Vuelvi]]" ganó'l [[Premios Grammy de 1999|Grammy]] a la meyor interpretación de música popular llatina. Y dende esi momentu Ricky Martin adquirió nome y presencia reconocibles en tol mundu. === 1999-2002: ''Ricky Martin'', ''Sound Loaded'', ''La historia'' y ''The Best of Ricky Martin'' === Dempués del ésitu llográu, el 11 de mayu de 1999, Ricky Martin llanzó al mercáu'l so quintu [[álbum musical|álbum d'estudiu]] y el so [[álbum musical|álbum debú]] n'[[idioma inglés|inglés]], ''[[Ricky Martin (álbum de 1999)|Ricky Martin]]'' (1999), producíu por [[Robi Draco Rosa|Robi Rosa]], [[Desmond Child]], y [[Emilio Estefan Jr.|Emilio Estefan, Jr.]], ente otros. Con temes n'[[idioma inglés|inglés]] y [[idioma castellanu|castellán]], debutó como númberu unu na llista de 200 álbumes de la revista ''[[Billboard]]'', cola mayor cifra de ventes na primer selmana (660&nbsp;000&nbsp;copies), marcando la so nueva condición de superestrella de la música llatina. Nesti discu incluyóse'l popular tema [[Livin' la vida loca]], el cantar más popular del puertorriqueñu hasta la fecha. «[[Livin' la vida loca]]» debutó como primer senciellu del discu y establecióse nel númberu 1 del Hot 100 Billboard permaneciendo 5 selmanes no más alto de les llises. «Livin' la vida loca» vendió más 8 millones de copies hasta la fecha, convirtiéndose n'unu de los senciellos más vendíos de la historia. Hasta la fecha, Ricky Martin vendió más de 55&nbsp;millones de discos a nivel mundial.<ref>[http://myplay.com/artists/ricky-martin/bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150430033029/http://www.myplay.com/artists/ricky-martin/bio |date=2015-04-30 }} With perseverance and hard work over the course of a two decade career, Martin has become one of the world's top- solo artists, having sold more than 60 million albums</ref> El so xires haber lleváu a [[Australia]], [[Xapón]], [[Asia]], [[Europa]], [[Estaos Xuníos]], ente munchos otros. El 14 de payares de 2000 Ricky Martin llanzó al mercáu'l so sestu [[álbum musical|álbum d'estudiu]] y segundu [[álbum musical|álbum]] n'[[idioma inglés|inglés]], ''[[Sound Loaded]]''. Inclúi tamién temes n'[[idioma inglés|inglés]] y [[idioma castellanu|castellán]], realizaos por [[Robi Draco Rosa|Robi Rosa]], [[Jon Secada]], [[Pau Donés]], y [[Desmond Child]], nesti álbum esprende'l senciellu [[Nobody Wants to Be Lonely]] quien collaboro cola cantante d'[[Estaos Xuníos]] [[Christina Aguilera]], esti cantar foi candidata al [[Premios Grammy|Grammy]] qu'al empar [[Christina Aguilera|Aguilera]] atopábase como candidata por esti cantar y [[Lady Marmalade (versión de Moulin Rouge!)|Lady Marmalade]] esta postrera arrampúño-y el [[Premios Grammy|Grammy]] a "[[Nobody Wants to Be Lonely]]". El 27 de febreru de 2001, Martin publicó la escoyeta ''[[La historia (álbum de Ricky Martin)|La historia]]'', que instantáneamente convertir nun ésitu de ventes, asitiándose nel top 40 de diversos países, como [[España]], [[Italia]], [[Suiza]], [[Arxentina]] y [[Xapón]]. N'[[Estaos Xuníos]] ocupó'l primer puestu de les llistes d'álbumes n'español más vendíos, ''US Billboard Top Latin Albums''y ''US Billboard Latin Pop Albums'' y foi certificáu cuatro veces [[discu de platinu]] per parte de la [[Recording Industry Association of America]]. Fora d'Estaos Xuníos, esta escoyeta foi certificada discu de platinu pola [[Cámara Arxentina de Productores de Fonogramas y Videogramas]] y la [[International Federation of the Phonographic Industry]]. Más tarde el 13 de payares de 2001 llanzó al mercáu un segundu álbum recopilatorio, namái en [[Eurasia]] y [[Oceanía]], col nome de ''[[The Best of Ricky Martin]]''. Tuvo un moderáu ésitu comercial nos países que foi publicáu, vendiendo más d'un millón de copies y siendo certificáu discu de platinu n'[[Australia]] y [[discu d'oru]] nel [[Reinu Xuníu]] y en [[Finlandia]]. === 2003-2006: ''Almas del silencio'' y ''Life'' === [[Ficheru:El cantante Ricky Martin.jpg|left|miniatura|Ricky Martin en 2005.]] El 20 de mayu de 2003, Ricky Martin publicó'l so séptimu [[álbum musical|álbum d'estudiu]], ''[[Almas del silencio]]'', que foi producíu por [[Tommy Torres]], [[Emilio Estefan|Emilio Estefan, Jr.]], [[Luis Fernando Ochoa]], [[Juan Vicente Zambrano]], [[George Noriega]], [[Estéfano]] y Danny López. Trátase del so primer [[álbum musical|álbum]] n'[[idioma español|español]] dende'l llanzamientu de ''[[Vuelvi (álbum de Ricky Martin)|Vuelvi]]'' en 1998. L'intérprete comentó: «Realmente precisaba volver atopame colos mios empiezos. Tuvi la necesidá de buscar nel mio interior aquellos sentimientos y emociones que, por cuenta de la adrenalina y la euforia que viví durante un par d'años, probablemente fueron saboteados.» Algamó'l top 10 de les llistes en [[Finlandia]], [[Italia]], [[Noruega]], [[Portugal]], [[España]] y [[Suecia]], l'álbum debutó nel númberu 12 nel ''[[Billboard 200]]'' y vendió más de 260 000 copies en tol mundu. D'equí trés senciellos qu'algamaron el númberu unu del ''[[Hot Latin Songs]]'': «[[Tal vez (cantar de Ricky Martin)|Tal vez]]», «[[Jaleo (cantar)|Jaleo]]» y «[[Y todo queda en nada]]»; amás de dos senciellos que s'asitiaron dientro de les primeres cinco asities de la mesma llista: «[[Asignatura pendiente (cantar de Ricky Martin)|Asignatura pendiente]]» y «[[Juramento (cantar)|Juramento]]». ''Almas del silencio'' foi certificáu cuatro veces con discu de platinu pola [[Recording Industry Association of America]]. Coles mesmes, na ceremonia de [[2004]] de los [[Grammy Llatinos]], el discu llogró una nominación na categoría de «Meyor álbum pop vocal masculín.» N'ochobre de 2005, el cantante publicó'l so octavu álbum d'estudiu, tituláu ''[[Life (álbum de Ricky Martin)|Life]]'', el terceru destináu'l mercáu anglofalante, pos la mayoría de los sos cantares son n'[[Idioma inglés|inglés]]. Nél destaquen [[Billy Mann]], [[George Noriega]], [[Danny López]], [[Luny Tunes]], [[Randy Cantor]], [[Robbie Campos]], [[Scott Storch]], [[Sean Garrett]], [[The Matrix]] y [[Will.I.Am]] na producción. Tien De añader qu'esti material cuenta cola fusión de dellos xéneros, ente ellos el [[pop]], [[pop rock]], [[dance]], [[pop llatín]], [[worldbeat]] y [[world music]]. Seis de los cantares fueron coescritas por Martin. D'esti material esprendieron los senciellos «[[I Don't Care]]», «[[Drop It on Me]]» y «[[It's Alright]]». Col propósitu de promocionar ''Life'', el cantante embarcar nuna xira denominada ''Una noche con Ricky Martin'' (''One Night Only with Ricky Martin'' en países de fala anglosaxona), con visitar ciudaes n'[[Europa]], [[América]] y [[Asia]], {{demostrar|vendiéndose toles entraes, y siendo patrocinaos en Llatinoamérica por una campaña de televisión d'una institución de creitu mundial.}} === 2006-2009: ''MTV Unplugged'', xira ''Blanco y negru'' y ''17'' === N'agostu de 2006, dar a conocer que'l siguiente discu de Martin, ''[[MTV Unplugged (álbum de Ricky Martin)|MTV Unplugged]]'', sería de tipu [[Música acústica|acústicu]], producíu pola discográfica [[Sony|Sony BMG Norte]] y patrocináu pola cadena de televisión d'Estaos Xuníos [[MTV]], y saldría a la venta'l 14 de payares del mesmu añu. Cabo añader que nesi mesmu mes collaboró con [[Miguel Bosé]] na grabación del cantar «Bambú», incluyida nel álbum d'esti postreru, tituláu ''Papito''. Poco dempués, en setiembre debutó'l primer senciellu promocional de ''MTV Unplugged'', el cantar tituláu «[[Tu recuerdo]]», que cantó a dúu con [[María del Mar Rodríguez Carneru|La Mari]] (vocalista del grupu [[Chambao]]), a la que lu siguieron «[[Pégate]]», «Gracias por pensar en mí» y «Con tu nombre». El discu carauterizóse por ser grabáu nel [[Bank United Center]] de la Universidá de [[Miami]] a mediaos d'añu, ensin cambeos de vestuariu. L'álbum recibió reseñes mayormente positives y foi gallardoniáu con dos [[premios Grammy Llatinos]]. Al añu siguiente, en 2007, Martin participó como figura destacada nel [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]], onde foi gallardoniáu colos premios Antorcha de Plata, Antorcha d'Oru y doble Gavilueta de Plata. Cola cuenta de promocionar ''MTV Unplugged'', el cantante embarcar nel ''[[Black and White Tour]]'', la so séptima xira, qu'empezó en febreru d'esi añu. El ''tour'' visitó ciudaes n'[[América]] y [[Europa]], y foi una de les xires más taquilleres del añu, ganando 13 millones de dólares en 78 espectáculos. Al respective de la xira, Martin comentó: {{cita|Asumí un riesgu con esta xira, de gran calidá, concebida pal públicu internacional. Queremos presentar un gran espectáculu, con influencies musicales que nunca utilicé. Agora nada me prime, tou flúi, toi más vivu que nunca y siéntome llibre. Dame mieu poder sentime como antes, encorsetado.Quedo col equí y agora. La mañana nun esiste.}} En setiembre d'esi añu, Martin grabó xunto al [[Italia|italianu]] [[Eros Ramazzotti]] les versiones n'español ya italianu del cantar «Nun tamos solos», incluyida nel álbum d'esti postreru, llamáu ''[[y²]]''. Poco dempués el so nome foi incluyíu nel [[Paséu de la fama de Hollywood]]. En payares publicó'l so segundu [[álbum en direutu]], tituláu ''[[Ricky Martin Live: Black & White Tour]]''. El primer senciellu promocional del álbum foi «Somos la grana», y cuenta con un total d'once canciones. Tres el so estrenu, ''Ricky Martin Live: Black & White Tour'' algamó'l puestu númberu 12 de la llista ''Top Latin Albums'' y llogró certificase como Discu d'Oru n'[[Arxentina]], [[España]] y [[Méxicu]]. El 18 de payares de 2008, apaeció nel mercáu'l tercer álbum recopilatorio del cantante, tituláu ''[[17 (álbum)|17]]''. El discu contuvo diecisiete de los sos cantares más esitosos y foi creáu como un homenaxe a los sos diecisiete años de carrera como solista. Llogró asitiase nel top 10 de les llistes d'Arxentina, Méxicu, España y [[Grecia]]. N'agostu d'esi añu, nacieron los sos fíos Valentino y Matteo Martín, que fueron concebíos al traviés d'inseminación artificial y darréu enllantaos nun [[Xestación subrogada|banduyu d'arriendu]]. === 2010-2012: ''Yo'', ''Música + alma + sexo'' y otros proyeutos === En casi dos décades de trayeutoria, Martin recibió múltiples premios. Ente ellos destácase'l prestixosu gallardón Personalidá de 2006, dau pola Academia de Ciencies de les Grabaciones —organización encargada de los Grammy Llatinos— pola so excelencia artística y llabor filantrópicu. Otros premios inclúin: Grammy y Grammy Llatín, MTV Asia Awards, MTV European Music Award, World Music Award, American Music Award, Premiu Lo Nueso, Latin Billboard Award, Premiu Alma y Blockbuster Awards, ente otros. Martin foi nomáu como unu de los venticinco homes más bellos del mundu por ''[[People Magazine]]'' y ''[[People (magacín)|People]] n'Español'', en 2000, 2006 y 2007. El 2 de payares de 2010 Ricky Martin llanzó la so autobiografía. "Yo" salió a la venta siete meses dempués de que'l cantante puertorriqueñu fixera pública la so [[homosexualidá]] y coincidiendo col estrenu d'un nuevu cantar.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/espectaculos/Ricky_Martin_0_364763750.html|títulu=Autobiografia Yo, sale a la venta.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105012949/http://www.clarin.com/espectaculos/Ricky_Martin_0_364763750.html|fechaarchivu=2015-11-05}}</ref> El 31 de xineru de 2011 sale n'Estaos Xuníos y Europa y el 1 de febreru pal restu d'América'l so novenu discu d'estudiu ''[[Música + alma + sexo]]'', un discu que dos versiones del cantar «[[Frío]]» una en versión sola con Ricky Martin y otra acompañada de [[Wisin y Yandel]], amás inclúi cantares n'español y delles versiones n'inglés de les mesmes como ye'l casu de «Shine y te vas», «[[Lo mejor de mi vida eres tú]]» y «[[The Best Thing About Me Is You]]», «No te miento» y «Liar» que saldría tiempu dempués nuna versión estendida; el discu tamién inclúi'l cantar «Más» que foi aceptada perbién pol públicu de fala hispana, según tamién la balada «Abasta yá» onde fala llibremente de lo que-y costó dici-y al mundu la so verdá, como diz testualmente el cantar: ''averándome escontra la verdá, busco la forma d'esplica-y al mundu lo que yá, nun sé callar''. Los cantares con video musical fueron grabaos en Miami y Arxentina como ye'l casu de «The Best Thing About Me Is You» (Lo mejor de mi vida eres tú) y «Frío»; amás d'un video qu'inclúi imáxenes de los sos conciertos: «Más». El discu ocupó los puestos númberu unu en Méxicu, Arxentina, Puertu Ricu, Venezuela, y nes llistes llatines d'Estaos Xuníos, según tamién n'España y otros países d'Europa. El 14 de payares de 2011 foi rellanzáu una versión estendida del discu nes tiendes dixitales d'[[iTunes Store]]. Con esti discu Ricky Martin entamó una xira qu'incluyiría a casi toa Llatinoamérica y delles ciudaes d'Estaos Xuníos y Europa. Siendo l'últimu discu d'estudiu llanzáu pol cantante boricua. === 2013: La Voz, Come With Me y una xira per Australia === En payares de 2012, Martin foi anunciáu como entrenador de ''La voz Australia'' y debutó nel primer episodiu de la segunda temporada, el 7 d'abril de 2013, fechu que se va volver a repitir en La voz Australia 2014. N'abril de 2013, Martin llanzó'l so ''Greatest Hits: Edición Souvenir'' del so álbum n'Australia, onde algamó'l númberu dos na llista de singles del ARIA y foi certificáu discu d'oru. En xunu de 2013, llanzó un nuevu single Inglés tituláu «[[Come With Me (cantar de Ricky Martin)]]», que sirve como'l primer senciellu del so próximu álbum d'estudiu ''[[Sex Rules]]'', un álbum qu'hasta'l momentu díxose que va tener collaboraciones de [[Jennifer Lopez]]. Tamién s'embarcó nel [[Ricky Martin En Vivu: Australia 2013|Ricky Martin en vivu: Australia Tour]] n'ochobre de 2013. El 12 de payares de 2013, Ricky Martin publica simultáneamente el so primer llibru infantil n'inglés "Santiago the Dreamer in Land Among the Stars" y n'español "Santiago'l soñador ente les estrelles", que na so primer selmana fíxose bien popular allugándose nel llugar númberu unu de llibros infantiles nos Estaos Xuníos y número dos na llista xeneral de llibros n'español, qu'inclúi adultu, tapa dura, llibru de bolsu, etc.<ref>{{cita web|url=http://rickymartinmusic.com/Blog/Post/5y87a149-67c6-4588-a041-c14d8d4a3a30|títulu=http://rickymartinmusic.com/Blog/Post/5y87a149-67c6-4588-a041-c14d8d4a3a30}}</ref> Al traviés d'un boletín unviáu pola oficina de prensa del cantante, informóse que Santiago'l Soñador, va tener la so propia serie de llibros, y que toos van ser de l'autoría de Ricky.<ref>{{cita web |url=http://musica.univision.com/noticias/article/2013-11-26/llibru-infantil-de-ricky-martin-ye-1-en-ventes-n'estaos xuníos|títulu=http://musica.univision.com/noticias/article/2013-11-26/llibru-infantil-de-ricky-martin-ye-1-en-ventes-n'estaos xuníos}}</ref> === 2014: La voz en TV, nuevos videos musicales y xira en Méxicu === Ricky Martin participa como ''coach'' nel programa de televisión ''[[La voz... Méxicu]]'', xunto a los artistes [[Laura Pausini]], [[Yuridia Valenzuela Canseco|Yuri]] y [[Julión Álvarez]].<ref>{{cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2014/ricky-martin-sera-coach-en-la|títulu=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2014/ricky-martin-sera-coach-en-la voz-mexico-1019407.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210421055716/https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2014/ricky-martin-sera-coach-en-la|fechaarchivu=2021-04-21}}</ref> Estrénense los videos musicales de los singles «Vida»,<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/2119696/0/ricky-martin/cancion-vida/mundial-brasil-2014/|títulu=http://www.20minutos.es/noticia/2119696/0/ricky-martin/cancion-vida/mundial-brasil-2014/}}</ref> cantar llanzáu pa patrocinar el Mundial de Fútbol de Brasil, y «Adiós».<ref>{{cita web |url=http://www.kissfm.es/2014/10/25/ricky-martin-estrena-adios-2/|títulu=http://www.kissfm.es/2014/10/25/ricky-martin-estrena-adios-2/}}</ref> Inaugúrase una llarga Xira de conciertos llamada "Live in Mexico". Esti senciellu llegó a tar dientro de los primeros diez llugares de la llista ''Top latin songs – Pop Méxicu'' de [[Monitor Llatín]] por trelce selmanes siguíes, consagrando un ésitu más na so vida yá que nun ye senciellu entrar nestes llistes.<ref>{{cita web |títulu=Charts monitorLATINO Méxicu|url=http://www.monitorlatino.com:84/mondayChartsConsult_History.aspx?year=2015&mes=1&selmana=1&formatu=1&pais=1|fechaaccesu=31 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150131003531/http://www.monitorlatino.com:84/mondayChartsConsult_History.aspx?year=2015&mes=1&selmana=1&formatu=1&pais=1|fechaarchivu=31 de xineru de 2015}}</ref> == Filantropía == [[Ficheru:Ricky Martin Foundation.jpg|miniatura|Logo de ''Ricky Martin Foundation'']] Ricky Martin foi nomáu ''Persona del Añu 2006'' pola Academia Llatina de grabación. {{demostrar|Según l'anunciu citáu pol mesmu organismu, el cantante foi escoyíu por ser un consagráu artista, un apasionáu humanitariu y una figura mundial del espectáculu.}} La ceremonia llevar a cabu'l día 1 de payares, nuna cena nel [[Hotel Sheraton & Towers]], en [[Nueva York]]. Martin recibió un homenaxe onde artistes como [[Juanes]], [[Ensin Bandera]] y [[Miguel Bosé]], ente otros, cantaron temes sos. Na entrega de los Grammys Llatinos, Ricky Martin recibió'l premiu como "Home del Añu", de manes del cantante español [[Miguel Bosé]]. Embaxador de la [[Unicef]], Ricky Martin fundó la [[Ricky Martin Foundation]] en 2002, y creó'l proyeutu [[People For Children]] pa lluchar contra'l tráficu y la esplotación sexual infantil. Arriendes de esto participó en dellos conciertos benéficos, incluyendo'l ''[[Luciano Pavarotti|Pavarotti]] & Friends'', en 1999 y 2003. Recibió tamién el ''[[Leadership In The Arts Award]]'', el ''[[Billboard's Spirit of Hope Award]]'', l'''[[Alma Award]]'', el ''[[Vanguard Award]]'', y el ''[[International Humanitarian Award]], pol [[International Center for Missing and Exploited Children]]''. En setiembre de 2002 recibió'l ''Hispanic Heritage Award'', pol so llabor humanitariu xunto a ''Sabera Foundation'' pa rescatar a trés neñes güérfanes de les cais de [[Calcuta]]. En 2002 grabó pa la Fundación Sabera, y el so discu ''Voices Of Hope'', el cantar ''Amarey A Mangalie''. En febreru de [[2004]], Martin recibió un ''Lifetime Achievement Award'' nos [[Premios Lo Nueso]], en [[Miami]]. == Vida personal == El 29 de marzu de 2010 Martin fixo pública la so [[homosexualidá]] al traviés de [[Twitter]], al caltener una rellación amorosa col chilenu [[Cristóbal Olivos]], enllazando a una misiva reproducida na so páxina web oficial.<ref>[[Wikinoticies]] – [[:n:Ricky Martin confesó que ye gai|Ricky Martin confesó que ye gai]].</ref><ref>{{cita web |url=http://rickymartinmusic.com/portal/news/news.asp?item=114532|títulu=Carta de Ricky Martin (inglés y español) sobre la so homosexualidá que nun hai nada de malu n'ello|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100401032216/http://www.rickymartinmusic.com/portal/news/news.asp?item=114532|fechaarchivu=1 d'abril de 2010}}</ref> Amás, Ricky Martin tien dos fíos ximielgos, Valentino y Matteo, que fueron concebíos por aciu [[xestación subrogada]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/08/21/gentes/1219297002.html|títulu=Ricky Martin padre de ximielgos}}</ref> Desque fixo pública la so homosexualidá, Martin recibió crítiques per parte de la ilesia; el cardenal puertorriqueñu [[Luis Aponte Martínez]] pidió al cantante que promueva los "valores tradicionales y non solo'l sexu".<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/america/2011/04/14/gentes/1302799269.html|títulu=Páxina en www.elmundo.es<!-- títulu xeneráu-->}}</ref> El 4 de payares de 2011, el gobiernu d'España, presidíu por [[José Luis Rodríguez Zapatero]], concéde-y la nacionalidá española, con base a que tien familiares españoles y una casa en Madrid. Según reconoció'l cantante, cola ciudadanía pretendía casase n'España pa reconocer el trabayu del gobiernu de [[José Luis Rodríguez Zapatero|Zapatero]] en defensa de los derechos de los homosexuales.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/gente/tv/gobiernu/concede/Ricky/Martin/nacionalidá/espanola/poder/casase/elpepugen/20111104elpepuage_3/Tes|títulu=El gobiernu concede a Ricky Martin la nacionalidá española pa poder casase}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2011-18433|títulu=BOE.es - Documentu BOE-A-2011-18433|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2016|sitiuweb=www.boe.es}}</ref> Nes Navidaes de 2013 terminó col so noviu [[Carlos González Abella]], según confirmó la representante del artista Helga García al periódicu de Puertu Ricu ''[[El Nuevu Día (Puertu Ricu)|El Nuevu Día]]''. <ref>«[https://elpais.com/elpais/2014/01/02/gente/1388660199_842173.html Ricky Martin terminó la so rellación con Carlos González]», ''El Nuevu Día'', 1 de xineru de 2014</ref> La so rellación con González Abella foi determinante por que Martin [[salir del armariu|saliera del armariu]] en 2010, según declaraciones del propiu artista.<ref>Mábel Galaz, «[https://elpais.com/elpais/2014/01/02/gente/1388660199_842173.html Ricky Martin ruempe col so noviu]», ''[[El País]]'', 2 de xineru de 2014</ref> La noticia de la rotura tuvo ecu inmediatu na prensa internacional. Dende 2016, caltién una rellación con [[Jwan Yosef]], un artista d'orixe siriu. Los rumores sobre'l romance xestárense a principiu d'añu cuando fueron captaos polos paparazzis caminando xuntos por Nueva York y más tarde, nel mes d'abril, fueron vistos de vacaciones en Xapón. Finalmente, Martin oficializó públicamente la so rellación con Yosef el 16 d'abril de 2016 al colgar na rede social Instagram una postal de dambos tomaos de la mano nun eventu benéficu en Brasil, semeya qu'acompañó con un curtiu pero espresivu mensaxe: "''Yup.''" ("Sí" n'inglés). A entamos del 2018, mientres una entrevista,<ref>[http://www.eonline.com/news/905470/ricky-martin-confirms-he-s-married-says-he-and-jwan-yosef-have-exchanged-vows-signed-prenups www.eonline.com]</ref> l'artista confirmó que'l so matrimoniu desenvolvióse de callao. Manifestó: "intercambiamos votos, y xuremos [sic] tou, y roblemos tolos documentos que precisamos pa roblar, alcuerdos prenupciales y tou". Martin dende l'añu 2013 ye [[vexetarianu]] declarando «Tengo siete selmanes d'una alimentación dafechu vexetariano, y siéntome increíble. Ensin pexe, ensin carne colorao y ensin pollu»,<ref>{{cita web |url=http://www.peta.org/blog/ricky-martin-livin-la vida-vegetarian/|títulu=Ricky Martin is Livin' la Vida Vegetarian |idioma=inglés}}</ref> y practica yoga pa caltener una vida saludable. Martin ye [[zurdu]].<ref>[http://entretenimiento.starmedia.com/semeyes/dia-zurdu-famosos-que-escriben-con mano esquierda/ricky-martin.html Ricky Martin: Día del zurdu] Consultáu'l 14 de xunetu de 2016</ref><ref>[http://listas.20minutos.es/lista/famosos-zurdos-116551/ Zurdos famosos: Ricky Martin] Consultáu'l 14 de xunetu de 2016</ref> === Programes de reality === * [[The Voice (Australia)]] - Entrenador * [[La voz... Méxicu]] - Entrenador * [[La banda (Estaos Xuníos)]] - Productor y entrenador == Discografía y collaboraciones == {{see also|Discografía de Ricky Martin|l1=Discografía de Ricky Martin}} === Solista === [[Ficheru:Ricky Martin (8726124370).jpg|miniatura|161x161px|Ricky Martin recibiendo discu d'oru pol so álbum ''Greatest Hits'' en [[Sydney]], [[Australia]] en 2013.]] {{Columnes}} === Álbumes d'estudiu === * 1991: ''[[Ricky Martin (álbum de 1991)|Ricky Martin]]'' * 1993: ''[[Me amarás]]'' * 1995: ''[[A medio vivir]]'' * 1998: ''[[Vuelvi (álbum de Ricky Martin)|Vuelvi]]'' * 1999: ''[[Ricky Martin (álbum de 1999)|Ricky Martin]]'' * 2000: ''[[Sound Loaded]]'' * 2003: ''[[Almas del silencio]]'' * 2005: ''[[Life (álbum de Ricky Martin)|Life]]'' * 2011: ''[[Música + alma + sexo]]'' * 2015: ''[[A quien quiera escuchar]]'' === Álbumes de recopilatorios === * 2001: ''[[La historia (álbum de Ricky Martin)|La historia]]'' * 2001: ''[[The Best of Ricky Martin]]'' * 2008: ''[[Ricky Martin 17]]'' * 2011: ''[[17: Greatest Hits]]'' * 2012: ''[[Playlist: The Very Best of Ricky Martin]]'' === Álbumes en direuto === * 2006: ''[[MTV Unplugged (álbum de Ricky Martin)|MTV Unplugged]]'' * 2007: ''[[Ricky Martin Live: Black & White Tour]]'' {{Nueva columna}} === Collaboraciones === * 1991: «Tolos mios caminos van a ti» <small>(xunto a [[Sasha Sokol]])</small> * 1992: «Tou ye vida» <small>(xunto a [[Jessica Cristina]])</small> * 1996: «Diana» <small>(xunto a [[Paul Anka]])</small> * 2001: «[[Nobody wants to be lonely]]» <small>(xunto a [[Christina Aguilera]])</small> * 2006: «Tu recuerdo» <small>(xunto a [[María del Mar Rodríguez Carneru|La Mari]] de [[Chambao]])</small> * 2007: «[[Papito|Bambú]]» <small>(xunto a [[Miguel Bosé]])</small> * 2007: «Non siamo soli» <small>(xunto a [[Eros Ramazzotti]])</small> * 2010: «[[Somos el mundu]]» <small>(al pie de dellos artistes)</small> * 2012: «[[Sexy and I Know It #Cultura popular|Sexy and I Know It]]» <small>(al pie de repartu de [[Glee]])</small> * 2012: «[[La isla guapa #Versiones d'otros artistes y apaiciones na cultura popular|La isla guapa]]» <small>(xunto a [[Naya Rivera]])</small> * 2013: «Más y más» <small>(xunto a [[Draco Rosa]])</small> * 2014: «[[Adrenalina (cantar)|Adrenalina]]» <small>(xunto a [[Wisin]] y [[Jennifer Lopez]])</small> * 2014: «Quimera» (xunto a [[Pablo Alborán]]). * 2015: «[[Que se sienta'l deséu]]» (xunto a [[Wisin]]) </small> * 2015: «Faciendo ruíu» (xunto a [[Pitbull (cantante)|Pitbull]]). * 2018: «Fiebre» (xunto a [[Wisin & Yandel]]) </small> === Cantares en portugués === * Fogo contra fogo * Diga que me queres * O amor da minha vida * Ente o amor y o carinho * O que tiver que ser, va ser * Ela è * Me amarás * Te quero amor * Maria * Te quero, te esqueço, te amo * Já não há distância {{Final columnes}} == Xires y conciertos == ;Xires de conciertos * ''[[Ricky Martin Tour]]'' (1992-1993). * ''[[Amáresme Tour]]'' (1993–1994). * ''[[A medio vivir Tour]]'' (1995–1997). * ''[[Vuelvi World Tour]]'' (1998-1999). * ''[[Livin' la vida loca World Tour]]'' (1999–2000). * ''[[Sound Loaded World Tour]]'' (2001). * ''[[Almas del silencio World Tour]]'' (2003-2004). * ''[[Una noche con Ricky Martin World Tour]]'' (2005–2006). * ''[[Ricky Martin Live Black & White Tour|Black & White Tour]]'' (2007-2008). * ''[[Música + Alma + sexo World Tour]]'' (2011). * [[Ricky Martin En Vivu: Australia 2013]] * ''[[Live in Mexico]]'' (2014). * ''[[One World Tour (Xira de Ricky Martin)|One World Tour]]'' (2015). ;Residencia de Conciertos * ''[[Ricky Martin: All In]]'' (2017). == Premios y reconocencies == {{VT|Premios y nominaciones de Ricky Martin}} * '''[[Grammy]]''': ** [[Grammy]] pol Meyor álbum pop llatín en 1999 por ''[[Vuelvi (álbum de Ricky Martin)|Vuelvi]]'' **[[Grammy]] pol Meyor álbum pop llatín en 2016 por " [[A quien quiera escuchar Deluxe Edition(álbum de Ricky Martin)|A quien quiera escuchar Deluxe Edition]]" ** Persona del añu 2006 nos [[Latin Grammy]] ** [[Latin Grammy]] nel 2001 por Meyor video musical con «[[She Bangs]]» ** [[Latin Grammy]] nel 2007 por Meyor álbum vocal pop masculín ''[[MTV Unplugged (álbum de Ricky Martin)|MTV Unplugged]]'' ** [[Latin Grammy]] nel 2007 por Meyor video musical versión llarga ''[[MTV Unplugged (álbum de Ricky Martin)|MTV Unplugged]]'' * [[American Music Awards]] n'añu 2000 como Meyor artista llatín * '''[[World Music Awards]]''': ** [[World Music Awards]] como Meyor artista llatín y Leyend award ** Premiu [[World Music Awards]]: Artista masculín llatín meyor vendíu nel mundu ** Premiu [[World Music Awards]]: Artista pop masculín meyor vendíu nel mundu y Artista llatín meyor vendíu nel mundu. * '''[[MTV]]''': ** [[MTV Video Music Awards 1999|MTV Video Music Awards]]: Meyor video bailladeru, Meyor video de pop, Meyor coreografía toos por «[[Livin' la vida loca]]» ** [[MTV Europe Music Awards 2000]] por Meyor artista masculín ** Premiu [[MTV Llatinoamérica]] North Viewer's Choice Award. ** Premiu [[MTV Llatinoamérica]] South Viewer's Choice Award. ** Premiu [[MTV Russian Music Awards]] Viewer's Choice Award. ** Premiu [[MTV Video Music Awards]]: Meyor video masculín y meyor video bailladeru «Shake Your Bon Bon». * '''[[Premios Lo Nueso]]''': ** [[Premios Lo Nueso]] a la excelencia (2004). ** [[Premios Lo Nueso]] de Univision (1997). ** [[Premiu Lo Nueso]] a la máxima excelencia (2008). ** [[Premiu lo nueso]] 2008 por Álbum del añu ''[[MTV Unplugged (Ricky Martin)]]'' ** [[Premiu Lo Nueso 2011]] Artista Iconu Mundial ** [[Premiu Lo Nueso 2016]] Álbum Pop del añu ''[[A quien quiera escuchar]]''<ref>{{cita web|url=http://www.univision.com/especiales/premiu-lo-nueso/llista-completa-de-ganadores-premiu-lo-nueso-2016|títulu=http://www.univision.com/especiales/premiu-lo-nueso/llista-completa-de-ganadores-premiu-lo-nueso-2016}}</ref> ** [[Premiu Lo Nueso 2016]] Cantar Pop del añu ''[[Disparo al corazón]]'' ** [[Premiu Lo nueso 2016]] Videu del añu ''[[La mordidita]] (xunto con [[Yotuel Romero]]. * '''[[Billboard Music Awards]]''': ** [[Billboard Latin Music Awards]]: Álbum del añu (por «Vuelvi») y Meyor álbum llatín del añu (''Vuelve''). ** [[Billboard Latin Music Awards]]: Álbum del añu (''Vuelve'') y Pista llatina caliente del añu («Vuelvi») (1999). ** [[Billboard Latin Music Awards]]: Pista de pop llatín del añu «Livin la vida loca». ** [[Billboard Latin Music Awards]]: Artista del añu 2003 ** [[Premiu Billboard]] Internacional (1999). ** Premiu [[Billboard Hot 100]] nel 10° Annual [[Billboard Music Awards]]: Artista masculín del añu y artista masculín del añu. * '''[[Premiu Xuventú]]''': ** [[Premiu Xuventú 2008|Premiu Mocedá 2008]]: el de meyor estilu. ** Premiu Mocedá 2008: ta buenísimo. ** |Premiu Mocedá 2008: el mio ídolu ye: Ricky Martin. ** Premiu Mocedá 2008 El mio artista pop. ** Premiu Mocedá 2008:Que ricu se mueve. * Premiu Poder Business por Poder social leadership 2013<ref name="poderawards_1"/> * Premiu Heraldu de Méxicu (1993-95). * Premiu de la revista mexicana "Yes" (1996). * Premiu Ace al cantante masculín más destacáu y el meyor conciertu (1997). * Premiu Amigu Especial (1998). * Premiu de la revista musical "Farándula" (1999). * Premiu "Lo Nueso de Música Llatina" (1999). * Premiu [[Teen Choice Awards]]: Artista masculín favoritu * Premiu American Llatín Media Arts Awards: Artista masculín del añu. * Premios 40 principales 2013: Meyor intérprete llatín. * Ricky Martin recibió 3 vegaes un gallardón per parte de la revista [[People]] y [[People n'Español]] como una de les 50 persones más belles del mundu. == Apaiciones en televisión == === Series de televisión === * ''[[The Assassination of Gianni Versace: American Crime Story]]'' (2018) - [[Antonio D'Amico]]. * ''[[Dreamland]]'' (2014) - Él mesmu (Collaboración especial). * ''[[Glee]]'' (2012) - David Martínez. * ''[[American Dad!]]'' (2011) - Él mesmu (Participación especial - Ensin acreitar). * ''[[Sos mi vida]]'' (2006) - Él mesmu (Participación especial). * ''[[MADtv]] (2000) - Él mesmu (Participación especial). * ''[[Médico de familia (serie de televisión)|Médico de familia]]'' (1998, episodiu 6x02 "Un asuntu de dos") - Él mesmu (Collaboración especial). * ''Barefoot in Paradise'' (1996) - Sandoval. * ''[[General Hospital]]'' (1994 - 1995) – Miguel Morez. * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Getting_By Getting by]'' (1993) - Martin. * ''[[Alcanzar una estrella II]]'' (1991) (en Méxicu) - Pablo Lodero Muriel. * ''[[The Love Boat]]'' (1985) - Ricky. === Programes de televisión === * ''[[Viva la vida (programa de televisión)|Viva la vida]] (2017) - Convidáu. * ''[[The Tonight Show Starring Jimmy Fallon]]'' (2015 - 2017) - Convidáu. * ''[[Britain's Got Talent|Britain's Got Talent (9ª Temporada)]]'' (2015) - Convidáu. * ''[[American Idol (temporada 14)|American Idol (14ª Temporada)]]'' (2015) - Convidáu. * '' [[Nuesa Guapura Llatina 2015|Nuesa Guapura Llatina (9ª Temporada)]]'' (2015) - Xuráu Invitáu. * ''[[La Voz (concursu)|La voz... España (3ª Temporada)]]'' (2015) - Convidáu. * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/La Banda_(TV_series) La Banda (1ª Temporada)]'' (2015) - Coach y Productor Executivu. * ''[[The Voice (Australia)|The Voice... Australia (4ª Temporada)]]'' (2015) - Coach * ''[[Hable con ellas]]'' (2014) - Convidáu. * ''[[The Voice of Italy|The Voice... Italy (2ª Temporada)]]'' (2014) - Convidáu. * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Ahla_Sawt The Voice... Arabia (2ª Temporada)]'' (2014) - Coach Convidáu. * ''[[Dancing with the Stars|Dancing with the Stars (18ª Temporada)]]'' (2014) - Xuráu. * ''[[La voz mexico|La voz... Méxicu (4ª Temporada)]]'' (2014) - Coach. * ''[[La Voz (concursu)|La voz... España (2ª Temporada)]]'' (2013) - Convidáu. * ''[[The Voice (Australia)|The Voice... Australia (2ª Temporada)]]'' (2013) - Coach. * ''[[Late Night with Jimmy Fallon]]'' (2011 y 2012) - Coach. * ''[[Susana Giménez (programa de televisión)|Susana Giménez]]'' (2011) - Convidáu. * ''[[The View]]'' (2010 y 2011) - Convidáu. * ''[[Larry King Live]]'' (2010) - Convidáu. * ''[[¡Mira quién baila!|¡Mira quién baila! (6ª Temporada)]]'' (2007) - Convidáu. * ''[[Jimmy Kimmel|Jimmy Kimmel Live!]]'' (2006 y 2015) - Convidáu. * ''[[¡Mira quién baila!|¡Mira quién baila! (4ª Temporada)]]'' (2006) - Convidáu. * ''[[Operación Triunfo|Operación Triunfo (5ª Temporada)]]'' (2006) - Convidáu. * ''[[El gordu y la flaca]]'' (2006) - Convidáu. * ''[[Ellen Dexeneres]]'' (2005 - 2016) - Convidáu. * ''[[The Oprah Winfrey Show]]'' (2005 - 2010) - Convidáu. * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Phua_Chu_Kang_Pte_Ltd Phua Chu Kang Pte Ltd]'' (2003) – Convidáu. * ''[[The Tonight Show]]'' (1999 - 2011) - Convidáu. * ''[[Nueche de fiesta]]'' (1999 - 2003) - Convidáu. * ''[[Saturday Night Live]]'' (1999 - 2000) - Convidáu. * ''[[Día ente día]]'' (1996 - 1999) - Convidáu. * ''Por siempre amigos'' (en 1987 con [[Menudo (banda)|Menudo]]) - Convidáu. * ''[[El show de les estrelles]]'' (en 1984 con [[Menudo (banda)|Menudo]] y como solista 1992-1995) - Convidáu. === Películes === * ''[[Idle Hands]]'' (1999) - Home nel Parking (Ensin Acreitar). * ''[[Más qu'algamar una estrella]]'' (1992) - Enrique. === Doblaxes === * [[Minions]] (2015) - Herb Overkill (voz pa Hispanoamérica). * [[Hércules (película de 1997)|Hércules]] (1997) - Hércules. === Comerciales === * [[Nescafé]] (2015) - Christian Grey. == Teatru == * ''[[Les Misérables (musical)|Les Misérables]]'' (1996), Broadway – Marius * ''[[Evita (musical)|Evita]]'' (2012), Broadway – Che == Cantares de telenoveles == * ''[[Catalina y Sebastian]] - Bella'' * ''[[Ensin ti (telenovela)|Ensin ti]] - Vuelve'' * ''[[La pantasma d'Elena]] - Tu y yo'' * ''[[Nueche y día (telenovela)|Nueche y día]]'' - Disparo al corazón'' * ''[[Papá a la deriva]] - Disparo al corazón'' == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * [http://www.rickymartinmusic.com Sitiu web oficial] {{NF|1971||Martin, Ricky}} {{Tradubot|Ricky Martin}} [[Categoría:Actores y actrices de Puertu Ricu]] [[Categoría:Cantantes de Puertu Ricu]] [[Categoría:Cantantes de latin pop]] [[Categoría:Cantantes de balada]] [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes n'inglés]] [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]] [[Categoría:Premios Ondas]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Persones de San Xuan]] 4rlk64xaibjs2ncnbnfa8d2f4x59rbx 0 140013 4496455 4493035 2026-05-26T07:01:28Z Limotecariu 735 4496455 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |civil=sí |nome=Protestes en Nicaragua de 2018-2019 |descripción_imaxe = Situación de [[Nicaragua]] mientres el desenvolvimientu de les protestes <small>(abril de 2018)</small> |parte_de= |imaxe = Protestas en Nicaragua de 2018.png |fecha=[[18 d'abril]] de [[2018]]-actualidad |lugar={{Nicaragua}} |causes= Reformes del [[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] |resultáu= * Revocación de les reformes * Toma de cortiles universitaries: [[Universidá Politéunica de Nicaragua|UPOLI]], [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua|XUNAN]], [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|UNI RUSB]] * Surdimientu del Movimientu Universitariu 19 d'Abril (M19) |consecuencies= * Interrupción temporal d'emisión de delles canales de televisión.<ref name="corte-emision"/> |llau1=[[Frente Ampliu pola Democracia (Nicaragua)|Frente Ampliu pola Democracia]] (FAD)<ref name="18fad"/><br/> [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep)<ref>{{cita publicación |títulu=Sector priváu de Nicaragua llama a gran marcha pola paz y el diálogu|url=http://www.elpais.cr/2018/04/20/sector-priváu-de-nicaragua-llama-a-gran-marcha-pola paz-y-el-dialogo/|periódicu=ElPaís.cr|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><br/> {{Bandera|Vaticanu}} [[Ilesia católica en Nicaragua|Ilesia católica]]<ref name="brenes">{{cita publicación|autor=José Isaac Espinoza|títulu=Cardenal Brenes diz que la ilesia sofita a moces nicaraguanes|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461757-cardenal-brenes-diz-que-ilesia-sofita-jovenes/|allugamientu=[[Managua]]|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><br/> [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]<ref name="mu19a"/><br/> |llau2={{bandera|NIC}} [[Gobiernu de Nicaragua]]: *:• [[Policía Nacional de Nicaragua]] * [[Ficheru:Flag_of_the_FSLN.svg|20px]] [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] *:• [[Mocedá Sandinista]]<ref name=":0"/> * [[Frente Nacional de los Trabayadores]]<ref name="fnt"/> * [[Unión Nacional d'Emplegaos]]<ref name="xune"/> * [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]]<ref name="xunan19"/> |líder1= [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]'''<br/> [[Lesther Alemán]]<br/> [[Víctor Cuadres]]<br/> '''{{Bandera|Vaticanu}} [[Ilesia católica en Nicaragua|Ilesia católica]]'''<br/> [[Silvio José Báez Ortega]]<ref>{{cita publicación|nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|títulu=Ensin condiciones pa dialogar, asegura monseñor Silvio José Báez|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/24/politica/2408918-ensin-condiciones-pa-dialogar-asegura-monsenor-silvio-jose-baez|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><br/> [[Leopoldo Brenes]]<ref name="brenes"/> <br/> '''[[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]]'''<br/> [[José Adán Aguerri]]<ref>{{cita publicación|nome=José Isaac|apellíu=Espinoza|títulu=Cosep marcha güei y acepta instaurar diálogu con urxencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461876-cosep-cola-hoy-acepta-instaurar-dialogo-urxencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> |líder2= {{bandera|NIC}} [[Daniel Ortega]]<br /> {{bandera|NIC}} [[Rosario Murillo]] |baxes4='''Muertos''': 183-285{{refn|group=lower-alpha|name=muertos|En total 183 según la [[Comisión Permanente de Derechos Humanos]] a 18 de xunu,<ref name="cpdh-saldu">{{cita publicación |nome=Nohelia|apellíu=Celina Gutiérrez|títulu=CPDH rexistra más de 2.400 mancaos en dos meses de protestes|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/181014-cpdh-muertos-crisis-protestes-nicaragua-onu/|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> 212 según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 19 de xunu,<ref>{{cita publicación|títulu=CIDH: Númberu de muertos en protestes en Nicaragua xube a 212|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467755-cidh-muertos-nicaragua-crisis-ortega/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=22 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627230859/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467755-cidh-muertos-nicaragua-crisis-ortega/|archivedate=2018-06-27}}</ref> 191 según el [[Centru Nicaraguanu de Derechos Humanos]] a 21 de xunu<ref>{{cita publicación|nome=Natalia|apellíu=Díaz Zeledón|títulu=Testimonio de Nicaragua: dos meses de 215 asesinatos, persecución y mieu|url=https://www.nacion.com/revista-dominical/testimonio-de-nicaragua-dos-meses-de-21/YXTXOHTPL5GJ7DDH6IOU6523FI/story/|fecha=24 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> y 285 según l'[[Asociación Nicaraguana Pro Derechos Humanos]] a 25 de xunu.<ref name="anpdh-saldu">{{cita publicación|nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=ANPDH rexistra 285 muertos pola represión d'Ortega-Murillo en Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/26/nacionales/2440756-anpdh-violencia-de-ortega-murillo-dexa-285-muertos-y-cuntando|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=26 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref>}}<br/> '''Mancaos''': 1200-2400+{{refn|group=lower-alpha|name=mancaos|Más de 1200 mancaos según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 6 de xunu,<ref>{{cita publicación|títulu=CIDH confirma 127 muertos y 1.200 mancaos per violencia en Nicaragua|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/cidh-confirma-127-muertos-y-1200-mancaos-per-violencia-en-nicaragua/570231|periódicu=Selmana|fecha=6 de xunu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018}}</ref> más de 1500 según l'[[Asociación Nicaraguana Pro Derechos Humanos]] a 25 de xunu<ref name="anpdh-saldu"/> y más de 2400 según la [[Comisión Permanente de Derechos Humanos]] a 18 de xunu.<ref name="cpdh-saldu"/>}}<br/> '''Deteníos''': 130-438{{refn|group=lower-alpha|name=deteníos|130 deteníos según el [[Centru Nicaraguanu de Derechos Humanos]] a 23 d'abril<ref name="reuters1">{{cita publicación |títulu=Protesters demand resignation of Nicaraguan president after unrest|url=https://www.reuters.com/article/us-nicaragua-protests-usa/protesters-demand-resignation-of-nicaraguan-president-after-unrest-idUSKBN1HU1YÁ|periódicu=[[Reuters]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> y 438 según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 21 de mayu.<ref name="cidh-muertos">{{cita publicación |títulu=Observaciones preliminares de la visita de trabayu de la CIDH a Nicaragua|url=http://www.oas.org/es/cidh/prensa/comunicaos/2018/113.asp|periódicu=[[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]]|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=28 de mayu de 2018}}</ref>}} |notes= }} Les '''[[Manifestación|protestes]] en [[Nicaragua]] de 2018-2019''' son una serie de manifestaciones que s'empecipiaron el [[18 d'abril]] de 2018 poles reformes al sistema de [[seguru social]]. Diches protestes causaron ente 183 y 285 muertos<ref group="lower-alpha" name="muertos"/> y más de 1200 mancaos.<ref group="lower-alpha" name="mancaos"/> El [[22 d'abril]] el [[Gobernantes de Nicaragua|presidente]] [[Daniel Ortega]] revocó les reformes al Seguru Social qu'aniciaron les protestes.<ref name="21laprensa"/> == Antecedentes == En [[2013]], l'[[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] (INSS) entró nun [[Déficit presupuestariu|déficit]] que foi creciendo de forma siguida mientres los siguientes años, algamando los 1,579 millones de [[Córdoba (moneda de Nicaragua)|córdobes]] en [[2016]] y 2,182.6 millones hasta payares de [[2017]]. La misión del [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI) en Nicaragua sollertó en 2017 de que les reserves d'efectivu del INSS escosar en [[2019]] nun siendo que se fixera una reforma del mesmu. El gobiernu de [[Daniel Ortega]] preparó una reforma del INSS col asesoramientu del FMI. El gobiernu refugó dalgunes de les midíes propuestes pol [[Fondu Monetariu Internacional]] como retrasar la edá de [[xubilación]], argumentando qu'a una edá más avanzada hai menos posibilidaes de consiguir emplegu, según la urxencia de la reforma, que tenía de dar resultancies tempranes p'asegurar la viabilidá inmediata del INSS, ente que delles midíes del FMI daríen resultancies en trés o cuatro años.<ref>{{cita publicación|nome1=Ingrid|apellíu1=Duarte|nome2=José Denis|apellíu2=Cruz|títulu=FMI: INSS precisa reforma|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/economia/455116-fmi-inss-precisa-reforma/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=7 de febero de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> A principios d'abril de 2018, la [[patronal]] [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) anunció qu'empezara a axustar col gobiernu la reforma del INSS, declarando que la solución tenía d'incluyir un aumentu de la contribución de les empreses y de los emplegaos, según una reforma fiscal.<ref>{{cita publicación|nome1=Dora|apellíu1=González|nome2=Cinthya|apellíu2=Tórrez García|títulu=Empresarios y Gobiernu axusten en combu una reforma fiscal y al Seguru Social|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/05/economia/2399527-empresarios-y-gobiernu-axusten-en-combu-una reforma fiscal-y-al-seguru-social|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=5 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Nes negociaciones participaron gobiernu, representantes de la gran empresa (Cosep) y sindicatos sandinistas y quedaron escluyíes les [[Pequeña y mediana empresa|pequeñes y medianes empreses]].<ref>{{cita publicación|nome1=Dora|apellíu1=González|nome2=Mabel|apellíu2=Calero|títulu=Falta d'unidá de sector priváu en reforma a INSS va pasar factura a mipymes|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/19/economia/2406024-falta-de-unidá-de sector priváu-en-reforma-a-inss-pasara-factura-a-mipymes|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Les reformes fueron anunciaes el [[16 d'abril]] de [[2018]] y publicaes oficialmente'l [[18 d'abril]]. La reforma incluyó una medría del 0.75% (del 6.25% al 7%) de la contribución al INSS per parte de los emplegaos y un 2% (del 19% al 21%) per parte de los empresarios a partir de xunetu. L'aportación de los empresarios amontaríase añalmente hasta llegar al 22.5% en [[2020]]. A esto añadiría un 5% de deducción de les [[Pensión|pensiones]].<ref>{{cita publicación|nome1=Humberto|apellíu1=Galu Romero|nome2=José Denis|apellíu2=Cruz|nome3=Uriel|apellíu3=Velásquez|títulu=Reformes del INSS entren en vixencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461524-reformes-inss-entren-vixencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Los [[sindicatu|sindicatos]] [[Frente Nacional de los Trabayadores]] (FNT) y [[Unión Nacional d'Emplegaos]] sofitaron la reforma,<ref name="fnt">{{cita publicación|nome=Tito|apellíu=Leyva|títulu=INSS ye de los trabayadores, proclama FNT|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/17/inss-ye-de-los trabayadores-proclama-fnt/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=17 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref><ref name="xune">{{cita publicación|nome=Antenor|apellíu=Peña|títulu=Unión Nacional d'Emplegaos de Nicaragua sumir a reformes al Seguru Social|url=https://www.tn8.tv/nacionales/448566-union-nacional-emplegaos-nicaragua-suman-reformes-seguro-social/|periódicu=[[TN8]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> ente que la patronal COSEP refugar, aseguró qu'esta nun cuntaba con [[consensu]]<ref>{{cita publicación|nome=Ludwin|apellíu=Loáisiga|títulu=Cosep refuga reforma al INSS y diz que xenera incertidume|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/economia/461367-cosep-refuga-aumento-cotizaciones-inss/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=17 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> y presentó un recursu d'amparu pa intentar revertila.<ref name=":1">{{cita publicación|títulu=Trés muertos por protestes en Nicaragua: ¿qué asocede? Claves pa entender la reforma del Seguru Social|url=http://cnnespanol.cnn.com/2018/04/20/trés-muertos-por protestes-en-nicaragua-que-asocede-claves-pa-entender-la reforma-del-seguru-social/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=CNN Español|páxina=}}</ref> == Desenvolvimientu == === Entamu (18 d'abril) === [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests - woman and flag.jpg|miniaturadeimagen|left|250px|Muyer con una bandera de Nicaragua y ensin amosase claramente a cual bandu pertenez, protestando en [[Managua]].]] [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests police.webm|miniaturadeimagen|derecha|250px|Policía antidisturbios nes contornes de la [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|Universidá Nacional d'Inxeniería]] el 19 d'abril cargando bales nun cartuchu.<ref>{{cita web |url=https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-violencia-managua-protesta-por-seguru-social/4357456.html|títulu=Policía vixila frente a Universidá Nacional d'Inxeniería en Managua|fecha=20 d'abril de 2018|editorial=VOA|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref>]] [[Ficheru:Artificial flowers on the streets of the city.jpg|miniaturadeimagen|derecha|200px|[[Árboles de la vida]] nuna cai de [[Managua]], dalgunos de los cualos fueron baltaos polos manifestantes.]] El miércoles [[18 d'abril]] de [[2018]], día nel que se publicar oficialmente la reforma del [[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] (INSS), miembros de la coalición opositora [[Frente Ampliu pola Democracia (Nicaragua)|Frente Ampliu pola Democracia]] (FAD) manifestar contra la reforma del INSS na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] frente a les instalaciones del INSS. Nel mesmu llugar manifestáronse a favor de reformar miembros de la [[Mocedá Sandinista]]. Mientres el día rexistraron dellos enfrentamientos ente dambos grupos.<ref name="18fad">{{cita publicación|títulu=JUVENTUD SANDINISTA REALIZA PLANTÓN A favor DE REFORMES INSS|url=http://100noticias.com.ni/mocedá-sandinista-realiza-planton-a-favor-de-reformes-inss/|periódicu=[[100% Noticies]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Chávez Esquivel|títulu=VIDEOS Fuertes protestes y enfrentamientos frente al INSS en ciudá de León|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/18/videos-fuertes-protestes-y-enfrentamientos-frente-al-inss-en-ciudá-de-leon/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Chávez Esquivel|títulu=IMAGEN Violencia en Ciudá de León por reformes al INSS|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/18/imagenes-violencia-en-ciudá-de-leon-por reformes-al-inss/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> Estudiantes de la [[Universidá Centroamericana]] (UCA) en [[Managua]] tamién se manifestaron en contra de la reforma, coincidiendo con manifestantes a favor de la reforma y rexistrándose enfrentamientos de nuevu.<ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Barrio|títulu=Cola termina en conflictu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461525-marcha-inss-termina-conflictu/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> === Esguilada (19-21 d'abril) === El xueves [[19 d'abril]] les protestes contra la reforma estender a dellos [[Departamentu (entidá subnacional)|departamentos]], incluyendo [[Departamentu de León|León]], [[Departamentu de Managua|Managua]], [[Departamentu de Granada Granada]], [[Departamentu de Boaco|Boaco]], [[Departamentu de Carazo|Carazo]], [[Departamentu de Estelí|Estelí]] y [[Departamentu de Rivas|Rivas]].<ref name="end19a">{{cita publicación|títulu=Asina fueron les protestes pol INSS en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461597-inss-nicaragua-protestes-policia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> El gobiernu tamién convocara a los sos simpatizantes pa manifestase na capital, [[Managua]].<ref name=":0">{{cita publicación |apellíu=Salinas|nome=Carlos|títulu=Varios muertos mientres les protestes en Nicaragua contra les reformes d'Ortega|url=https://elpais.com/internacional/2018/04/20/actualidad/1524205768_663638.html|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=El País|páxina=}}</ref> Les protestes fueron especialmente actives en delles universidaes del país. Na [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|Universidá Nacional Agraria]] (UNA) y la [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|Universidá Nacional d'Inxeniería]] (UNI) en [[Managua]] hubo enfrentamientos ente manifestantes y [[policía antidisturbios]]. Los manifestantes fixeron usu de piedres, [[Morteru (arma)|morteros]] caseros{{refn|name=morteru|group=lower-alpha|Los morteros caseros utilizaos en delles protestes en Nicaragua son [[esplosivu|esplosivos]] artesanales fechos de [[pólvora]] envolubrada con papel (o [[petardu|petardos]]). Disparar por aciu un tubu de metal [[galvanizáu]] llamáu lanzamorteros.<ref>{{cita publicación|nome=Martha|apellíu=Solano Martínez|títulu=Arma política mortal, Morteros|url=https://www.laprensa.com.ni/2010/06/13/politica/27593-arma-politica-mortal-morteros|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=13 de xunu de 2010|fechaaccesu=2 de mayu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626113105/https://www.laprensa.com.ni/2010/06/13/politica/27593-arma-politica-mortal-morteros|archivedate=2018-06-26}}</ref>}} y [[Cóctel mólotov|cócteles molotov]] y la policía de [[gas llacrimóxeno]] y [[Bala de goma|bales de goma]].<ref name="19reuters">{{cita publicación|nome=Oswaldo|apellíu=Rivas|títulu=Crecen protestes en Nicaragua por reforma a la seguridá social|url=https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTAKBN1HQ34J-OUSLT|periódicu=[[Reuters]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427045138/https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTAKBN1HQ34J-OUSLT|archivedate=2018-04-27}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Trés muertos y decenes de mancaos poles protestes en Nicaragua contra la reforma de la Seguridá Social|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-trés-muertos-decenes-mancaos-protestes-nicaragua-contra-reforma-seguridá-social-20180420182957.html|periódicu=[[Europa Press]]|allugamientu=[[Madrid]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> Na [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua]] de [[Managua]] (XUNAN-Managua), les autoridaes universitaries, los sindicatos y la [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]] (XUNEN) sofitaron la reforma del INSS, torgaron protestes na cortil y llamaron al alderique y la non violencia.<ref name="xunan19">{{cita publicación |títulu=Docentes y estudiantes universitarios de XUNIR-Managua sofiten reformes al INSS|url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2018/04/19/politica/docentes-y-estudiantes-universitarios-de xunir-managua-sofiten-reformes-al-inss/|periódicu=[[Viva Nicaragua (Canal 13)]]|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> Mientres los enfrentamientos morrieron trés persones por disparu d'[[Arma de fueu|armes de fueu]]: un policía (Hilton Manzanares) y un trabayador (Darwin Urbina) cerca de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] (UPOLI) en Managua y un estudiante (Richard Pavón) mientres un ataque a l'alcaldía de [[Tipitapa]].<ref>{{cita publicación|nome1=Ernesto|apellíu1=García|nome2=Mauricio|apellíu2=González|nome3=José Isaac|apellíu3=Espinoza|títulu=Familiares de muertos en protestes del INSS lleguen a Medicina Llegal|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461659-inss-nicaragua-muertos-protestes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> La [[Cruz Bermeya Nicaraguana]] reportó 48 mancaos que recibieron atención médica mientres el día.<ref>{{cita publicación |nome=Oswaldo|apellíu=Rivas|títulu=At least three dead, including police officer, in Nicaragua protests|url=https://www.reuters.com/article/uk-nicaragua-protests/at-least-three-dead-including-police-officer-in-nicaragua-protests-idUKKBN1HR35C|periódicu=[[Reuters]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> Les protestes estender al barriu [[Monimbó]] en [[Masaya]], un históricu bastión de la [[Revolución Sandinista]].<ref name="end19a"/><ref name=":0"/> Dellos grupos destruyeron instalaciones públiques y privaes, incluyendo siquier una casa particular.<ref>{{cita publicación|nome=Kenneth|apellíu=Chávez|títulu=Alcaldía de Masaya va desenvolver procesu de restauración en Comandito de Monimbó|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76095-alcaldia-de-masaya-desenvolviera-procesu-de-restauracion-en-comandito-de-monimbo|periódicu=[[El 19]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Thelma|apellíu=Benavides|títulu=Estropien y escalen clínica móvil qu'atiende a vieyos en Masaya|url=https://www.tn8.tv/sucesos/448492-danan-escalen-clinica-movil-atiende-vieyos-masaya/|periódicu=[[TN8]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> El [[Institutu Nicaraguanu de Telecomunicaciones y Correos]] (TELCOR), ente regulador de les telecomunicaciones, ordenó una corte d'emisión de cuatro canales de televisión qu'informaben de les protestes: [[Nicavisión|Canal 12]], [[CDNN 23|Canal 23]], [[Canal Católica de Nicaragua|Canal 51]] y [[100% Noticies]]. La corte foi efectivu delles hores mientres el 19 d'abril<ref name="corte-emision">{{cita publicación|títulu=Gobierno de Nicaragua censura canales por informar de protestes|url=https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-daniel-ortega-censura-100-per cientu-noticies-cable/4356550.html|periódicu=[[Voz d'América]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018}}</ref>, sacante a la canal 100% Noticies, que tuvo fuera del aire hasta'l 25 d'abril.<ref>{{cita publicación|apellíu=Gutiérrez|nome=Noelia Celina|títulu=Reactiven señal en cable a 100% Noticies|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462066-reactiven-senal-cable-100-noticies/|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|allugamientu=Managua|páxina=|númberu=}}</ref> Esi mesmu día, la vicepresidenta [[Rosario Murillo]] condergó les muertes asocedíes mientres el día, fixo un llamáu a la paz y describió a los promotores de les protestes como «minúsculos grupos».<ref>{{cita publicación|nome=Rosario|apellíu=Murillo|enllaceautor=Rosario Murillo|títulu=Rosario en Multinoticias edición especial (19 d'Abril del 2018)|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76084-rosariu-en-multinoticias-edicion-especial-19-de-abril-del-2018|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> La xornada del vienres [[20 d'abril]] dexó dos muertos: un mozu na UPOLI que recibió un impautu de bala y un estudiante adolescente del Colexu Loyola.<ref>{{cita publicación|nome1=Rafael|apellíu1=Lara|nome2=Eva|apellíu2=Inestroza|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461689-inss-protesta-muertos-nicaragua/|títulu=Xuben a cinco los muertos en Nicaragua poles protestes contra'l INSS|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141641/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461689-inss-protesta-muertos-nicaragua/|archivedate=2018-06-12}}</ref> Mientres la nueche dellos edificios públicos fueron quemaos por opositores. Ente ellos, el Centru Universitariu de la Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua ([[XUNAN-León]]) en [[León (Nicaragua)|León]] y l'alcaldía de [[Granada (Nicaragua)|Granada]]. Tamién foi quemada la sede de [[Radio Darío]], propiedá del periodista Aníbal Toruño, na ciudá de León.<ref>{{cita publicación|títulu=Amburen edificios públicos en Nicaragua por casu INSS|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461709-inss-quemes-protestes-nicaragua/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]}}</ref> Los enfrentamientos y el vandalismo siguieron mientres la nueche dexando alredor de siete muertos.<ref name="21eld"/> En Managua los manifestantes baltaron con sierres na [[Carretera a Masaya]] y en delles rotondas los [[Árbol de la vida|árboles de la vida]], estructures metáliques en forma d'árbol asitiaes pol gobiernu en [[2013]].<ref>https://elpitazo.com/internacional/video-manifestantes-baltaron-escultures-emblematicas-del gobierno-de-nicaragua</ref> El [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) convocó a les empreses afiliaes y a los sos trabayadores a una marcha nacional pal 23 d'abril.<ref name="elpais-empresarios">{{cita publicación |títulu=Los empresarios de Nicaragua alloñar d'Ortega|url=https://elpais.com/internacional/2018/04/20/america/1524260894_677241.html|editorial=El País|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> La vicepresidenta [[Rosario Murillo]] anunció que'l gobiernu reinstalaría una mesa de diálogu sobre la reforma del INSS pa buscar un nuevu consensu.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobierno de Nicaragua reinstala mesa de diálogu sobre propuestes de reforma al INSS|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76114-gobierno-de-nicaragua-reinstala-mesa-de-dialogo-sobre-propuestes-de-reforma-al-inss|periódicu=[[El 19]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 de mayu de 2018}}</ref> [[Ficheru:Ángel Gahona (Ilustración).jpg|miniaturadeimagen|derecha|260px|Ilustración d'Ángel Gahona, [[periodista]] asesináu mientres les protestes.]] El sábadu [[21 d'abril]], tres una nueche de fuertes enfrentamientos, amaneció col [[Exércitu de Nicaragua|Exércitu]] esplegáu en delles ciudaes pa curiar instalaciones públiques como l'Alcaldía de [[Managua]] o'l [[Aeropuertu Internacional Augusto C. Sandino]].<ref name="21eld">{{cita publicación|títulu=Exércitu sale a les cais en Nicaragua mientres protestes pol INSS|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461746-ejercito-sale-cais-nicaragua-mientres-ptotestas-i/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=1 de mayu de 2018}}</ref> El presidente [[Daniel Ortega]] pronuncióse públicamente per primer vegada dende l'entamu de les protestes. Nes sos declaraciones fixo un llamamientu a la paz y a retomar el diálogu col Cosep.<ref>{{cita publicación|títulu=Presidente Ortega: "El diálogu ye'l primer pasu p'algamar la paz"|url=https://www.tn8.tv/nacionales/448627-presidente-ortega-dialogo-pasu-algamar-paz/|periódicu=[[TN8]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=1 de mayu de 2018}}</ref> Ente la tarde y la nueche del sábadu fueron quemaos les instalaciones de les alcaldíes de [[Diriamba|Diramba]] y [[Jinotepe]], amás, reportóse que la parroquia Santiago de Jinotepe foi asaltada por manifestantes.<ref>{{cita publicación|títulu=Quemen les instalaciones de les alcaldíes de Diriamba y Jinotepe|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/21/departamentales/2407976-quemen-les instalaciones-de-les-alcaldias-de-diriamba-y-jinotepe|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> Una axente de policía, Juana Francisca Aguilar, morrió por un disparu na cabeza.<ref>{{cita publicación|títulu=Rinden homenaxe póstumu a oficial de la policía Juana Francisca Aguilar|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76200-rinden-homenaxe-postumo-a-oficial-de-la-policia-juana-francisca-aguilar|periódicu=[[El 19]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> ==== Asesinatu d'Ángel Gahona (21 d'abril) ==== {{AP|Ángel Gahona}} Na nueche del [[21 d'abril]], el periodista [[Ángel Gahona]], corresponsal de la [[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]] de Nicaragua, foi asesináu mientres realizaba una tresmisión al traviés de [[Facebook|Facebook Live]] del so programa ''Noticieru El Meridianu'', d'una manifestación na ciudá de [[Bluefields]].<ref>{{cita publicación |títulu=El periodista Ángel Gahona muerre mientres tresmitía en direutu les protestes en Nicaragua|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-43853795|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[BBC|BBC Mundu]]}}</ref> El día [[8 de mayu]] la Fiscalía Xeneral comunicó la captura de dos nuevos,<ref>{{cita web |url=https://knightcenter.utexas.edu/es/blog/00-19626-dos-homes-son-acusados-formalmente-por asesinatu-de-periodista-en-nicaragua-familia |títulu=Dos homes son acusaos formalmente por asesinatu de periodista en Nicaragua, familia de la víctima refuga l'acusación |fecha=9 de mayu |añu=2018 |autor=Knight Center por Journalism of the Americas }}</ref> acusaos de ser los posibles culpables» del asesinatu del periodista y [[llocutor]].<ref>{{cita publicación|apellíu=Redaición|títulu=Acusen formalmente a supuestos asesinos de periodista Ángel Gahona y dícten-yos prisión preventiva|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/08/nacionales/2415972-acusen-formalmente-supuestos-asesinos-de-periodista-angel-gahona|periódicu=La Prensa de Nicaragua|idioma=es}}</ref> La esposa del periodista asegura que l'asesinatu foi perpetáu por fuercies policiales.<ref>{{cita publicación |títulu=Esposa de periodista asesináu: Daniel Ortega tien de dexar el poder, pa vivir en llibertá|url=https://cnnespanol.cnn.com/video/migueliuth-sandoval-viuda-de periodista asesináu-en-nicaragua-intvw-usa-diretco-ione-molinares-2/|periódicu=[[CNN n'Español]]|fecha=5 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> === Revocación de la reforma y concesiones (22-29 d'abril) === El domingu [[22 d'abril]], el presidente Ortega anuncia por aciu televisión la revocación de la reforma al seguru social.<ref>{{cita web |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=172573&SEO=ortega-anuncia-casacion-de-reforma-que-españo-violencia-en-nicaragua |títulu=Ortega anuncia casación de reforma qu'españó violencia en Nicaragua |obra=Prensa Llatina |fecha=22 d'abril de 2018 |fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><ref name="21laprensa"/> El [[Ministeriu d'Educación (Nicaragua)|Ministeriu d'Educación]] informó la suspensión de les clases a nivel nacional nos niveles de primaria, secundaria y d'educación p'adultos pal llunes 23 d'abril.<ref>{{cita publicación|títulu=Clases queden suspendíes a nivel nacional|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76186-clases-queden-suspendíes-a nivel nacional|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=El 19}}</ref> El [[23 d'abril]] el [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) pidió que los estudiantes formaren parte de la mesa del diálogu anunciada pol gobiernu y que la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua|Conferencia Episcopal]] exerciera de mediadora.<ref>{{cita publicación|nome=José Denis|apellíu=Cruz|títulu=Cosep: Estudiantes tienen de tar en diálogu col gobiernu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461945-cosep-estudiantes-protestes-dialogo-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> A otru día, la Conferencia Episcopal aceptó mediar nel diálogu.<ref>{{cita publicación|nome=Uriel|apellíu=Velásquez|títulu=Iglesia Católica acepta mediar en diálogu ente gobiernu y empresarios de Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462029-ilesia-catolica-dialogo-protesta-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> El martes [[24 d'abril]] líderes del movimientu llabrador publicaron un comunicáu en sofitu a los manifestantes antigubernamentales y fixeron un llamáu a una fuelga xeneral según a negociaciones qu'incluyan a tolos sectores de la sociedá.<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/24/nacionales/2409044-movimientu-llabrador-llapada-a paru nacional-hasta-que-cumplan-demandes|títulu=Movimientu llabrador llapada a paru nacional hasta que cumplan demandes|apellíu=Romero|nome=Elizabeth|fecha=24 d'abril de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> La líder del movimientu llabrador, Francisca Ramírez, fixo un llamáu al arrenunciu del presidente Ortega.<ref name=":1" /> El [[25 d'abril]] crear na [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] el [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] como interlocutor pal diálogu col gobiernu. Nuna rueda de prensa presentaron les sos esixencies al gobiernu, qu'incluyíen la lliberación de deteníos, anular antecedentes policiales, procesar penalmente a los responsables de les muertes, suspensión d'altos cargos de la Policía Nacional incluyendo a [[Aminta Granera]] y [[Francisco Díaz]], garantíes de non represalies y la reconstrucción de les instalaciones universitaries.<ref name="mu19a">{{cita publicación|títulu=¿Cuálos son les esixencies del Movimientu Universitariu 19 d'Abril?|url=https://maye.com.ni/entós/1389-cualos-son-exigencia-movimiento-universitariu-19/|periódicu=maye.com.ni|allugamientu=[[Managua]]|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome1=Orlando|apellíu1=Barrios|nome2=Uriel|apellíu2=Velásquez|nome3=Noelia|apellíu3=Celina Gutiérrez|títulu=Universitarios acepten participar en diálogu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462195-universitarios-acepten-participar-dialogo/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=26 d'abril de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> Mientres los díes posteriores a la revocación de les reformes, el gobiernu fixo una serie de concesiones. El [[23 d'abril|23]] y [[24 d'abril]] les autoridaes lliberaron a unos 200 deteníos,<ref>{{cita web |títulu=NOTA DE PRENSA Non. 16 – 2018|url=http://www.policia.gob.ni/?p=18919|sitiuweb=[[Policía Nacional de Nicaragua]]|fecha=24 d'abril de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180425050235/www.policia.gob.ni/?p=18919|fechaarchivu=25 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Keysi|apellíu=García|títulu=Policía empieza a lliberar presos de les protestes|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461963-policia-empieza-lliberar-presos-protestes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018}}</ref> dalgunos de los cualos denunciaron ser torturaos.<ref>{{cita publicación|títulu=Protestes en Nicaragua: los estudiantes que fueron lliberaos rellataron la brutal tortura que sufrieron en prisión|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2018/04/24/protestes-en-nicaragua-los estudiantes-que-fueron-lliberaos-rellataron-la-brutal-tortura-que-sufrieron-en-prision/|fechaaccesu=25 d'abril de 2018|periódicu=[[Infobae.com]]|fecha=24 d'abril de 2018}}</ref> El [[26 d'abril]] la fiscal auxiliar Inés Miranda anunció que'l Ministeriu Públicu empecipiaría una investigación formal sobre les muertes, mancadures, robos y daños a la propiedá público y privao mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=Ministeriu Públicu va empecipiar procesu d'investigación sobre fechos violentos de la selmana pasada|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76339-ministeriu-publico-empecipiara-procesu-de-investigacion-sobre-fechos-violentos-de-la selmana pasada|periódicu=[[El 19]]|fecha=26 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 de mayu de 2018}}</ref> El [[27 d'abril]], según el diariu [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]], la xefa de la Policía de Nicaragua, [[Aminta Granera]], arrenunciaría al so cargu. Hasta'l momentu nun hai confirmación oficial del arrenunciu.<ref>{{cita publicación|nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=Aminta Granera arrenuncia al so cargu de direutora de la Policía, según fontes estraoficiales|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/27/politica/2411119-aminta-granera-arrenunciu-a-el so-cargu-segun-fontes-estraoficiales|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=Más de cien ONG nicaraguanes responsabilicen a xefes policiales por masacre|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/01/nacionales/2412331-mas-de-cien-ong-nicaraguenses-responsabilizan-jefes-policiales-por masacre periódico=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=1 de mayu de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018}}</ref> El [[29 d'abril]] l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] aprobó la creación d'una Comisión de la Verdá.<ref name="comisionverdad-29a"/> El [[28 d'abril]] la Conferencia Episcopal anunció que daría un plazu d'un mes pa evaluar el cumplimientu de los alcuerdos que s'algamar mientres el diálogu.<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua: los obispos dan un mes a Ortega pa implementar el diálogu|url=http://www.dw.com/es/nicaragua-los obispos-dan-un mes-a-ortega-pa-implementar-el-di%C3%A1logo/a-43580871|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=DW|idioma=es-ES}}</ref> === Continuidá de les protestes (22-30 d'abril) === A pesar de la revocación de les reformes, les protestes siguieron mientres el [[22 d'abril]] y los díes posteriores. El 22 d'abril presentáronse saqueos a distintos supermercaos y comercios en Managua, especialmente los supermercaos Palí y Maxi Palí propiedá del grupu [[Walmart Nicaragua]].<ref name="21laprensa">{{cita publicación|nome=|títulu=Asina te cuntamos el quintu día de les protestes contra les reformes el INSS|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/22/politica/2408054-en vivu quintu-dia-de-protestes-en-nicaragua|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]}}</ref> Na nueche, reportóse un tirotéu na Universidá Politéunica de Nicaragua ente la policía y estudiantes de la universidá.<ref name="21laprensa"/> Na xornada del llunes [[23 d'abril]] colaron miles de ciudadanos en Managua convocaos polos empresarios del Cosep<ref name="elpais-empresarios"/> amás de los estudiantes que siguieron movilizaos. Reclamaron el cese de la violencia nel país, la lliberación de los estudiantes deteníos pola policía y el cese de la censura de medios televisivos, amás de pidir una respuesta per parte del gobiernu alrodiu de los estudiantes finaos mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=EN VIVU {{!}} Marcha d'empresarios converxe cola de los universitarios autoconvocados y diríxese escontra la Upoli|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/23/politica/2408526-en vivu sestu-dia-de-protestes-en-nicaragua|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> El [[28 d'abril]] miles de llabradores ingresen a Managua pa participar nes movilizaciones convocaes pola Ilesia.<ref>{{cita publicación|títulu=Llabradores lleguen a Managua p'asistir a pelegrinación por protestes en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462440-llabradores-managua-protestes-nicaragua/|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> El [[30 d'abril]] el FSLN convocó un actu oficial en Managua pol [[Día Internacional de los Trabayadores]] y en tributu a [[Tomás Borge]] al qu'asistieron miles de persones. Na Plaza de les Victories, na [[carretera a Masaya]] [[Daniel Ortega]] dirixir a los asistentes, faciendo un llamáu a la paz y al diálogu, y pidió un minutu de silenciu polos muertos.<ref>{{cita publicación|títulu=Presidente Daniel Ortega: Nicaragua escoyó'l camín de la paz|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-movilizacion-paz-presidente-daniel-ortega-20180430-0054.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=30 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629131429/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-movilizacion-paz-presidente-daniel-ortega-20180430-0054.html|archivedate=2018-06-29}}</ref> === Mayu === [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests police.png|miniaturadeimagen|derecha|250px|Policías antimotines na redoma de los semáforos de la [[Universidá Centroamericana]].]] El [[2 de mayu]] el [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] afitó un plazu de siete díes al gobiernu pa dexar a la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) y la [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos]] investigar les muertes asocedíes mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=Universitarios dan siete díes por que gobiernu de Nicaragua dexe ingresu a la CIDH|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462837-universitarios-dan-siete-dias-que-gobierno-nicarag/|fechaaccesu=3 May 2018|work=[[El Nuevo Diario]]|fecha=2 May 2018|idioma=ye|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503074701/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462837-universitarios-dan-siete-dias-que-gobierno-nicarag/|archivedate=2018-05-03}}</ref> Una marcha estudiantil salió na mañana dende la UCA escontra l'Asamblea Nacional pa protestar contra la Comisión de la Verdá pero foi detenida por un grupu de antimotines al altor del antiguu Hospital Militar, polo que dicha marcha tornar a la UCA y dende ellí dirixóse a la UPOLI pa solidarizase con otros grupos atrincheraos en dicha universidá alredor de la cual, na nueche, volvieren llevantase les barricaes magar los policías que taben cerca.<ref>{{cita publicación|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462793-antimotines-frenen-marcha-universitarios-managua/|títulu=Antimotines frenen marcha d'universitarios en Managua|fecha=2 de mayu de 2018|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> El [[3 de mayu]] policías antimotines atacaron la UPOLI de madrugada causando 6 mancaos, 1 de gravedá. El Movimientu Universitariu 19 d'Abril respondió al incidente afirmando que nun participaría nel diálogu con Ortega debíu al ataque que punxo en peligru les negociaciones.<ref>{{cita publicación |url=http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2018/05/03/nicaragua-nuevu-choque-con-la-policia-dexa-seis-estudiantes-mancaos-2140.html|títulu=Nicaragua: choque cola policía dexa seis estudiantes mancaos |apellíu= |nome= |fecha=3 May 2018|work=[[La Jornada]]|fechaaccesu=3 de mayu de 2018 |idioma=es-MX}}</ref> La [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]], por aciu un comunicáu lleíu pol cardenal [[Leopoldo Brenes]], declaró que les «dolioses muertes sufiertes mientres les manifestaciones universitaries tienen de ser esclariaes a xeitu» y que l'oxetivu del diálogu sería «revisar el sistema políticu del país dende'l so raigañu, pa llograr una democracia auténtica.»<ref>{{cita publicación|nome=Uriel|apellíu=Velásquez|títulu=Obispo quieren democracia auténtica|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462992-obispos-quieren-democracia-autentica/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=4 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141040/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462992-obispos-quieren-democracia-autentica/|archivedate=2018-06-12}}</ref> En nomando a los sos representantes nel diálogu nacional, les principales organizaciones del sector priváu espresaron al traviés d'un comunicáu dalgunos temes que consideren ten de ser parte de l'axenda de discutiniu. Ente ellos inclúyese la pidimientu de realizar una investigación independiente y creíble pa investigar los asesinatos asocedíos mientres les protestes de los últimos díes, reformes al sistema eleutoral que garanticen eleiciones llibres y tresparentes, cambeos nes instituciones gubernamentales pa garantizar el reestablecimientu del Estáu de derechu y resolver los problemes de sostenibilidá y tresparencia del Institutu Nicaraguanu del Seguru Social (INSS).<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/03/economia/2413537-sector-priváu-noma-representantes-en-el-dialogo-nacional</ref> La [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) solicitó al Estáu de Nicaragua «reparar nel terrén asoceder nel contestu de les protestes, ante lo que'l gobiernu solicitara tiempu pa «aguardar la meyora de los procesos internos.» La Comisión decidió instalar una sala de coordinación y respuesta oportuna integrada» pa dar «especial atención a la situación de los derechos humanos en Nicaragua» y repitíu «de manera urxente la so solicitú d'avenida al Estáu pa la realización d'una visita al país».<ref>{{cita publicación|nome=Ludwin|apellíu=Loáisiga|títulu=CIDH pide visitar Nicaragua, pero Estáu solicita tiempu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462931-cidh-nicaragua-protestes-muertes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=3 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> El [[4 de mayu]] grupos universitarios d'[[Alianza Universitaria Nicaraguana]], [[Movimientu Estudiantil 19 d'Abril]] y [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] crean una coalición pa participar nel diálogu y conderguen la iniciativa de l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] crear una Comisión de la Verdá que consideren parcializada.<ref>https://www.infobae.com/america/america-latina/2018/05/06/crisis-en-nicaragua-los estudiantes-formaron-una-coalicion-pa-unificar-propuestes-de-cara-al-dialogo-con-el-regimen-de-daniel-ortega/</ref> Grandes grupos d'estudiantes universitarios de centru d'enseñanza cimera públicos piden la salida de la Dirigencia d'Unión Nacional d'Estudiantes pola so actuación y sofitu al gobiernu de Nicaragua.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/nacionales/2415245-estudiantes-esixen-la salida-de-los dirixentes-de-xunen-en-les universidaes-publiques</ref> El [[7 de mayu]] el Movimientu Universitariu 19 d'Abril anunció qu'enfoscaría les protestes en [[León (Nicaragua)|León]] y solicitó el respaldu a los estudiantes que tengan «conciencia de la causa».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463290-xunan-leon-universitarios-protestes/</ref> La Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) repitió al Gobiernu de Nicaragua la so solicitú d'ingresu al país pa investigar les muertes, desapaiciones, aprehensiones y mancadures que dexó la xornada de protestes d'abril, al considerar que les aiciones que se desenvuelven a nivel internu «nun cunten cola credibilidá de tola población».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463287-cihd-nicaragua-comision-verdá/</ref> El Centru Carter, fundáu pol ex-presidente de los Estaos Xuníos Jimmy Carter, unvió una misión d'ayuda pal diálogu nacional que se realizaría más palantre nel país.<ref>https://www.univision.com/noticias/america-latina/el centru-carter-envia-un equipu-a-nicaragua-pa-ufiertar-ayuda-en-el-dialogo</ref> El Movimientu Universitariu 19 d'Abril aseguró que mientres nun hubieren condiciones nun van participar nel diálogu col gobiernu. Según el MU19A esta decisión foi tomada por cuenta d'agresiones recibíes de la policía antidisturbios y militantes sandinistas na nueche del día 6 de mayu en Niquinohomo, Catarina y Monimbó, Masaya. Los líderes del Movimientu 19 d'Abril, en Masaya, esixen el retiru inmediatu de les fuercies especiales de la Policía Nacional y de la Mocedá Sandinista nesi departamentu.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/nacionales/2415334-en-vivu-peracabar-noticias-de-les protestes-en-nicaragua</ref> Na tarde y nueche del [[7 de mayu]] hubo enfrentamientos ente estudiantes de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] (Upoli) y la Policía Nacional. Según los protestantes hubo, siquier, cinco mancaos.<ref>{{cita publicación|nome=Humberto|apellíu=Galu Romero|títulu=Upoli so tensión: Enfrentamientu dexa dellos mancaos|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463357-upoli-protestes-nicaragua-policia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=7 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Según medios oficiales fueron secuestraos cuatro autobuses y unu d'estos foi quemáu. Un representante de la [[Unión Rexonal de Cooperatives de Tresporte]] calificó a los autores de la quema de «atayu de pandilleros» y aseguró que, si siguíen quemando los sos autobuses, defenderíense. El presidente de la [[Cooperativa Colón]] aconseyó a cooperatives de tresporte de [[Managua]] suspender el serviciu.<ref>{{cita publicación|títulu=Pandilleros financiaos pola derecha secuestren y quemen buses en Managua|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76742-pandilleros-financiaos-pola derecha-secuestren-y-quemen-buses-en-managua|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=7 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El [[8 de mayu]] estudiantes de la [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|Universidá Nacional Agraria]] y de la Universidá Católica (privada), sumar a les protestes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463436-unica-protestes-nicaragua/</ref>El rector de la privada Universidá Americana (UAM), Ernesto Medina, dixo güei que'l Gobiernu de Nicaragua vetó una propuesta de los obispos pa ser unu de los interlocutores nel diálogu per parte de les universidaes.<ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180509/443437131300/el gobierno-de-nicaragua-veta-a-rector-de-universidá-pa-mesa-de-dialogo.html</ref> El [[9 de mayu]] tuvo llugar una marcha en [[Managua]] sol lema «Pola Xusticia y la Democratización de Nicaragua.» La marcha foi convocada primeramente por [[Movimientu por Nicaragua]] y [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]<ref>{{cita publicación |nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|títulu=Convoquen a marcha nacional pola democracia pal 9 de mayu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/02/politica/2412782-convoquen-marcha-nacional-pola democracia-pa-el-9-de mayu periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=2 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> y sofitada por [[Movimientu Llabrador Nicaraguanu]]<ref name="laprensa7m"/> y delles organizaciones patronales como'l Cosep, AmCham y Upanic.<ref>{{cita publicación|nome=Mabel|apellíu=Calero|títulu=Amcham y Upanic sumir a la marcha pola democratización de Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/09/economia/2416458-amcham-y-upanic-sumir a-la marcha-por-la-democratizacion|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Decenes de miles de persones colaron en [[Managua]]<ref>{{cita publicación|nome=Leonor|apellíu=Álvarez|nome2=Martha|apellíu2=Vásquez Larios|nome3=Josué|apellíu3=Garay|nome4=Elizabeth|apellíu4=Romero|títulu=Decenes de miles de ciudadanos reclamen democracia y xusticia en Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/10/politica/2417000-decenes-de-miles-de-ciudadanos-reclamen-democracia-y-xusticia-en-nicaragua|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> y otres ciudaes como [[Matagalpa]] y [[León (Nicaragua)|León]].<ref>{{cita publicación|títulu=Minutu a minutu, asina foi la tercer marcha nacional Azul y Blanco|url=https://confidencial.com.ni/en-vivu-miles-movilizar en-marcha-azul-y-blancu-por-la-democratizacion-de-nicaragua/|periódicu=confidencial.com.ni|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Simpatizantes del gobiernu manifestar n'Avenida Bolívar, Managua.<ref>{{cita publicación|nome=Auxiliadora|apellíu=Martínez|títulu=Sandinistas concentrar na Avenida Bolívar|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463588-sandinistas-concéntrense-avenida-bolivar/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]] y [[Boaco]]|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> Un grupu de direutivos y propietarios de medios de comunicación, qu'incluyíen [[Radio Darío]], [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]], [[Radio Corporación (Nicaragua)|Radio Corporación]], [[Confidencial (Nicaragua)|Confidencial]], conderga «masacre», censura y represión del [[Gobiernu de Nicaragua]].<ref>{{cita publicación |nome=Emiliano|apellíu=Chamorro|títulu=Periodistes xunir pol derechu a informar|url=http://www.hoy.com.ni/2018/05/10/periodistes-xunir por-el derechu-a-informar/|periódicu=Güei|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> El Ministeriu Rede Apostólica de Nicaragua qu'arrexunta a unes 1500 ilesies evanxéliques del país, pidió l'arrenunciu del presidente Daniel Ortega y la vicepresidenta Rosario Murillo.<ref>http://100noticias.com.ni/un mil-500-ilesies-evangelicas-piden-arrenunciu-de-ortega-y-murillo/</ref> El [[10 de mayu]] el Gobiernu de Nicaragua dexa protagonismu a obispos pal entamu del diálogu. La primer dama y vicepresidenta de Nicaragua Rosario Murillo indicó que'l Gobiernu ta preparáu p'asistir al diálogu cuando los obispos envalorar conveniente.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76844-gobiernu-llistu-pa-empecipiar-el-dialogo-cuando-obispos-envaloren-que-hai-condiciones-pa-esi alcuentru-historico</ref> Decenes de llabradores realicen un tranque nel empalme de Lóvago, xurisdicción del conceyu de [[San Pedro de Lóvago]], en [[Departamentu de Chontales|Chontales]], esixendo al gobiernu de Nicaragua qu'acelere la instalación d'un diálogu qu'arreye a tolos sectores.La marcha de los buses, camiones, carrocetes ente otros, que cubríen la ruta de Managua a Nueva Guinea, de Managua a San Carlos, y viceversa, atopábase paralizada nesi llugar por causa de los tranques.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463682-llabradores-tranque-chontales-nicaragua/</ref> La Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua (XUNAN-Managua) esixó la entrega del recintu universitariu Rubén Darío, onde dende'l pasáu llunes 7 de mayu un grupu d'estudiantes caltiénse atrincheráu en demanda de la destitución de la dirigencia estudiantil y espresando el so respaldu a les protestes ciudadanes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/managua/463650-esixen-estudiantes-desallugar-xunan-managua/</ref> Mientres la nueche los enfrentamientos en [[Managua]] dexaron trés muertos. El gobiernu responsabilizó a grupos criminales lideraos por partíos de derecha.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76867-trés-persones-perdieron-la vida-a-manes-de grupos criminales-lideraos-por partíos-de-la-derecha</ref> Miembros del Exércitu de Nicaragua esplegar na mañana del 11 de mayu nes cais de Carazo. Un camión del exércitu tuvo reteníu mientres unos minutos nel tranque que s'alluga na salida de Jinotepe a Nandaime. Miembros del exércitu de Nicaragua tamién s'atopen reguardando les instituciones del Estáu y tamién fueron vistos nel segundu pisu de l'alcaldía de Jinotepe, darréu señalaron que yera daqué de rutina. Nicaragua amaneció con un ambiente tirante, con protestes y tranques en distintos puntos del país.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463818-ejercito-nicaragua-sale-cais-carazo/</ref> El [[11 de mayu]] la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] diolu 72 hores de plazu al Gobiernu de Daniel Ortega por que brinde condiciones pa empecipiar un diálogu. Los cuatro condiciones que punxeron los obispos al gobiernu de Nicaragua fueron:<ref>{{cita publicación|nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|nome2=Mabel|apellíu2=Calero|títulu=Obispos dan plazu fatal a Daniel Ortega por que brinde condiciones pal diálogu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/12/politica/2418441-obispos-dan-plazu-fatal-daniel-ortega-para-que-brinde-condiciones-pa-el-dialogo|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=12 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> # Dexar la entrada d'una delegación de la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH). # Suprimir cuerpos paramilitares y ordenar el retiru de civiles a favor del mandatariu. # Detener tou tipu de represión de la policía contra grupos civiles que protesten. # Dar signos de voluntá de diálogu. El [[12 de mayu]] más de 10 ciudaes fueron escenarios de fuertes enfrentamientos en siquier 8 departamentos del norte, centru y Pacíficu de Nicaragua.Los departamentos onde se rexistraron los mayores enfrentamientos fueron [[Chinandega]], [[Granada (Nicaragua)|Granada]], [[León (Nicaragua)|León]], [[Managua]], [[Masaya]] y [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] nel Pacíficu, según Estelí y Matagalpa nel norte.Na ciudá de Masaya los enfrentamientos estender por más de 12 hores.<ref>http://diariometro.com.ni/nacionales/175646-protestes-nicaragua-muertos-daniel-ortega/</ref><ref>https://confidencial.com.ni/aumenta-represion-oficial-en-conceyos-de-nicaragua/</ref> El presidente Ortega pidió un cese de la violencia, lleendo una curtia declaración, na que pidió «el fin de la muerte y la destrucción, que nun siga arramando sangre de los hermanos nicaraguanos».<ref>https://www.youtube.com/watch?v=N23AZABHpN8</ref><ref>https://www.debate.com.mx/mundo/daniel-ortega-nicaragua-presidente-violencia-cese-protestes-20180513-0001.html</ref> L'Exércitu nicaraguanu aseguró que nun s'arreyará n'actos de represión contra ciudadanos que protesten y abogó por un diálogu p'ayudar a resolver la crisis nel país, según declaraciones del voceru coronel Manuel Guevara.<ref>http://cnnespanol.cnn.com/2018/05/13/nicaragua-el-ejercito-llama-a-la paz-y-el-dialogo-en-mediu-de-violentes-protestes/#0</ref><ref>https://confidencial.com.ni/el-ejercito-non-reprimira-la protesta-pacifica/</ref><ref>{{Cita web |url=https://confidencial.com.ni/nicaraguan-army-we-will-not-repress-peaceful-protest/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180514213823/https://confidencial.com.ni/nicaraguan-army-we-will-not-repress-peaceful-protest/ |fechaarchivu=2018-05-14 }}</ref> El [[13 de mayu]] miles de persones llegaron dende Managua a Masaya en caravana, pa sofitar a esa ciudá pola perda de siquier una vida y 150 mancaos nos últimos díes.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/14/nacionales/2419165-colen-en-solidaridad-con-masaya-y-refuguen-represion-de-daniel-ortega</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464125-managua-masaya-caravana-violencia/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180514104348/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464125-managua-masaya-caravana-violencia/ |fechaarchivu=2018-05-14 }}</ref> El [[14 de mayu]] a mediu día vencióse plazu emitíu pola ilesia p'aceptar diálogu. Magar que el gobiernu nun cumplió con toles condiciones la ilesia buscando abrir una ventaya que llevara a la paz decidió aceptar l'entamu del diálogu pal día 16 de mayu.<ref>://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464156-dialogo-nicaragua-ilesia-catolica-crisis/</ref> El Gobiernu de Nicaragua aceptó la entrada d'una misión de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) pa «reparar la situación de los derechos humanos» nel país, informó'l Secretariu Xeneral de la Organización de los Estaos Americanos (OEA), Luis Almagro .<ref>https://confidencial.com.ni/ortega-acepta-la visita-de-la-cidh/</ref> Los representantes estudiantiles, la sociedá civil y el sector priváu invitaos a participar nel diálogu nacional pola Conferencia Episcopal de Nicaragua, confirmaron el so consentimientu p'allegar a la mesa de diálogu que va empezar el miércoles 16 de mayu a pesar de la represión de la Policía Nacional de Nicargua y grupos d'Enfrentamientos del FSLN.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464212-cihd-nicaragua-sociedá-civil/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=J2Bs5tziuSY</ref> La líder del movimientu anti-canal nicaraguana, Francisca Ramírez, anunció que fuera escluyida del diálogu nacional como representante del campesináu nicaraguanu.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464229-francisca-ramirez-exluida-dialogo-nicaragua/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180517223211/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464229-francisca-ramirez-exluida-dialogo-nicaragua/ |fechaarchivu=2018-05-17 }}</ref> Mientres la Conferencia Episcopal de Nicaragua aceptaba'l diálogu, a Sébaco yeren unviaes decenes de antimotines dexando siquier 16 mancaos, incluyíos cuatro menores.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464218-sebaco-protestes-represion-nicaragua/</ref> Los enfrentamientos duraren hasta altes hores de la nueche y fuergon secundaos por alteries orteguistas qu'amenaciaben inclusive con matar al párrocu de la ciudá por allugar a los mancaos dientro de la ilesia.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/14/departamentales/2419344-antimotines-reprimen-a-manifestantes-en-la ponte-de-sebaco</ref> Esa mesma nueche l'obispu de Matagalpa, monseñor [[Rolando José Álvarez Llagos]], dempués d'una misa na ilesia de Sébaco, salió en procesión col Santísimu Sacramentu, pa detener los enfrentamientos ente manifestantes y policías antimotines, pasando poles barricaes.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464182-misa-sebaco-enfrentamientos |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180714151226/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464182-misa-sebaco-enfrentamientos/ |fechaarchivu=2018-07-14 }}</ref> El [[15 de mayu]] hubo duros enfrentamientos en [[Matagalpa]], onde manifestantes quemaron instalaciones de la Policía Nacional y morrieron un trabayador de l'alcaldía y un profesor por disparu d'arma de fueu.<ref>{{cita publicación|títulu=Dos finaos y dos mancaos de gravedá por grupos delincuenciales qu'atacaron Matagalpa|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77037-dos-finaos-y-dos-mancaos-de-gravedá-por-grupos-delincuenciales-que-atacaron-matagalpa|periódicu=[[El 19 Digital]]]|fecha=15 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> ==== Enfrentamientos en Niquinohomo (4-7 de mayu) ==== El [[4 de mayu]] grupos paramilitares, supervisaos pol alcalde de Masaya pol FSLN, Orlando Noguera Vega, atacaron a manifestantes na entrada de [[Niquinohomo]], ciudá natal del xeneral [[Augusto César Sandino]]. Los manifestantes pintaren d'azul y blancu, los colores de la [[bandera de Nicaragua]] como símbolu de les protestes, el monumentu a Sandino.<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/04/departamentales/2413844-alcalde-orteguista-de-masaya-lidera-ataque-de-alteries-paramilitares-a-pobladores-de-niquinohomo|títulu=Alcalde orteguista de Masaya lidera ataque d'alteries paramilitares a pobladores de Niquinohomo|apellíu=|nome=|fecha=4 May 2018|work=[[La Prensa]]|fechaaccesu=5 de mayu de 2018|idioma=ye-NIN}}</ref> El [[6 de mayu]] produciéronse nuevos actos de violencia n'hores de la tarde en Catarina y Niquinohomo, cuando fuercies especiales de la Policía Nacional y paramilitares trataben de reprimir a un grupu de manifestantes que tornaben d'una marcha pacífica pola democracia y contra el gobiernu de Daniel Ortega en Monimbó, Masaya.<ref>https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-violencia-vuelve-cais-represion-ortega-catarina-noquinohomo/4383005.html</ref><ref name="laprensa7m">{{Cita web |url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/politica/2415191-ortega-reprime-a-manifestantes-en-catarina-y-niquinohomo |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180615125946/https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/politica/2415191-ortega-reprime-a-manifestantes-en-catarina-y-niquinohomo |fechaarchivu=2018-06-15 }}</ref><ref>https://www.univision.com/noticias/america-latina/nicaragua-antimotines-reprimen-una caravana opositora-que-diba-a-la ciudá natal-de-sandino</ref> El [[7 de mayu]] l'alcaldesa sandinista de Niquinohomo robló un alcuerdu col cura del pueblu como garante, según el cual el monumentu a [[Augusto César Sandino]] yá nun volverá ser pintáu de colloráu y negru (los colores del FSLN). A cambéu, los pobladores comprometer a que'l pueblu va volver a la normalidá pero cuando llegó la nueche les barricaes siguíen. Y los mozos qu'abelugaben el conceyu dicíen que la so llucha solo terminaría cuando se fora Ortega. Esto dempués de los duros enfrentamientos que tuvieron los díes anteriores cola [[Policía Nacional de Nicaragua]] y miembros del partíu [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN)]] cola población llocal.<ref>https://confidencial.com.ni/niquinohomo-rescata-a-sandino-del control partidariu/</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44036419</ref> ==== Entamu del diálogu nacional (16-23 de mayu) ==== El [[16 de mayu]] tuvo llugar nel [[Seminariu de La nuesa Señora Fátima]] la primer sesión de la mesa del Diálogu Nacional. Na mesa participaron miembros del gobiernu, sectores académicu y estudiantil, sindicatos de trabayadores, organizaciones patronales y organizaciones civiles. La [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] participó como mediador ente les partes. La llista de participantes, conocida extraoficialmente, foi:<ref>{{cita publicación|nome=Noelia|apellíos=Celina Gutiérrez|títulu=Nicaragua: Llista completa de los participantes de la mesa del diálogu nacional|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/176142-dialogo-nicaragua-partipantes-llista/|periódicu=[[Diariu Metro (Nicaragua)|Diariu Metro]]|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> * '''[[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] (mediadores):''' [[Leopoldo Brenes]], [[Silvio José Báez Ortega|Silvio Báez]], [[Rolando José Álvarez Llagos|Rolando Álvarez]], [[Jorge Solórzano Pérez|Jorge Solórzano]] y [[César Bosco Vives Robelo|Bosco Vives]]. * '''Gobiernu:''' el presidente [[Daniel Ortega]], la vicepresidenta [[Rosario Murillo]] y un grupu d'asesores. * '''Sector académicu:''' el presidente del [[Conseyu Nacional d'Universidaes (Nicaragua)|Conseyu Nacional d'Universidaes]] y rector de la [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|UNA]] [[Telémaco Talavera]] y el rector de la [[Universidá Centroamericana|UCA]] [[José Idiáquez]]. * '''Sector estudiantil''' * '''Organizaciones civiles:''' la dirixente del [[Movimientu Autónomu de Muyeres de Nicaragua|Movimientu Autónomu de Muyeres]] [[Azahálea Solís]], l'exdiplomáticu [[Carlos Tünnermann]] y l'exdiputáu y editor de [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]] [[Luis Sánchez Sancho]]. * '''Sindicatos de trabayadores:''' la direutora del [[Movimientu Maria Elena Cuadra]] [[Sandra Ramos Lopez|Sandra Ramos]], el secretariu xeneral de la [[Central Sandinista de Trabayadores]] [[Luis Barbosa]] y el dirixente de la mesma [[Roberto González Gaitán|Roberto González]] y el presidente de l'[[Asociación Nacional d'Educadores de Nicaragua]] [[Jose Antonio Zepeda]]. * '''Empreses privaes:''' el presidente del [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] [[Jose Adan Aguerri]], la presidenta de l'[[AmCham Nicaragua|AmCham]] [[María Nelly Rivas]], el presidente de la [[Fundación Nicaraguana pal Desenvolvimientu Económicu y Social]] [[Juan Sebastián Chamorro]], el presidente de la [[Unión de Productores Agropecuarios de Nicaragua]] [[Michael Healy]] y el presidente de la [[Federación d'Asociaciones Ganaderes de Nicaragua]] [[Álvaro Vargas (empresariu)|Álvaro Vargas]]. El presidente Daniel Ortega afirmó: «A toos duelnos la muerte de los nuesos seres queríos, pero tenemos la obligación de nun responder a la violencia con más violencia, porque sinón tenemos escales que terminen en guerres, y el pueblu ta cansáu d'eso».<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua empecipia diálogu de paz ente'l Gobiernu y sectores de la sociedá|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-empecipia-dialogo-paz-gobierno-sectores-sociedad-20180516-0020.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227160212/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-empecipia-dialogo-paz-gobierno-sectores-sociedad-20180516-0020.html|archivedate=2021-02-27}}</ref> El diálogu en Nicaragua tuvo un empiezu bien caliente. La tabla que busca una solución pacífica a la crisis ente'l gobiernu de Daniel Ortega y los sectores de la oposición empezó con una fuerte demanda de los estudiantes. «Decidimos tar nesta mesa pa esixi-yos nesti momentu qu'ordenen el cese inmediatu de los ataques que tán asocediendo nel país», dixo'l líder estudiantil Lesther Alemán. Les protestes en Nicaragua nun terminaron y siguieron en tol país. Dempués d'escuchar al estudiante, el presidente nicaraguanu cuestionó la fola de protestes que se producieron nel país mientres l'últimu mes y dixo que yera una violencia irracional».<ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44146285</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44149601</ref> Monseñor [[Juan Abelardo Mata Guevara]], obispu de Estelí, fai trés pidíos a Daniel Ortega.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3F3-mLOXbE</ref><ref>https://www.elpais.cr/2018/05/16/el-dialogo-en-nicaragua-minuto-a-minuto/</ref> El cineasta guatemalianu, Eduardo Jessi Espigar Szejmer, morrió al ser entartalláu por un un Árbol de la Vida baltáu por manifestantes nel sector Metrocentro de [[Managua]].<ref>{{cita publicación|títulu=Familia de víctima d'Árbol de la Vida en Nicaragua diz que foi un accidente|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/176429-periodista-cineasta-arbol-de-la vida-muerte-eduardo-spiegeler/|periódicu=Diariu Metro|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> Protestes na capital mientres el desenvolvimientu del primer día de diálogu.<ref>https://www.vostv.com.ni/nacionales/7207-protestes-en-la {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227194252/https://www.vostv.com.ni/nacionales/7207-protestes-en-la/ |date=2021-02-27 }} capital-mientres-el desenvolvimientu-del/</ref> La [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) confirmó qu'una delegación d'esti organismu va llegar a Nicaragua pa reparar la situación de los derechos humanos nel país. La delegación ta encabezada por [[Antonia Urrejola]], relatora pa Nicaragua na CIDH.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464442-cidh-llega-nicaragua-crisis/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180614195122/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464442-cidh-llega-nicaragua-crisis/ |fechaarchivu=2018-06-14 }}</ref> El [[18 de mayu]], la CIDH fixo un llamáu al Estáu de Nicaragua al cese inmediatu de la represión, asina lo espresó nun pronunciamientu la comisionada Antonia Urrejola, relatora de la CIDH pa Nicaragua. La CIDH informó que se van axuntar coles víctimes de la represión, esti vienres cumplió un mes. «Llamamos al Estáu de Nicaragua al cese inmediatu de la represión de la protesta, la Comisión fai tamién un llamáu al Estáu a garantizar la independencia y funcionamientu de los medios de comunicación nel país». La relatora, indicó que la misión de la CIDH nel país va ser la observación nel terrén conforme a los derechos humanos, esta ye una visita preliminar. Indicó que se reunira con tolos sectores.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421339-cidh-hara-visites-cuatro-departamento-y-se-reunira-con-estudiantes-y-madres-de-los-asesinaos-en-les protestes-en-nicaragua</ref><ref>http://100noticias.com.ni/cidh-llapada-al cese inmediatu-de-la-represion-en-nicaragua/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77126-cidh-empecipia-visita-a-nicaragua</ref> Madres de mozos finaos en protestes interponen denuncia ante la CIDH.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464599-madres-jovenes-finaos-protestes-interponen-dean/</ref> Habíu enfrentamientos, protestes, ingresu de «dellos encapuchaos armaos» a la parroquia San José en Matiguás, Matagalpa y zarros de cais en Nueva Guinea, Jinotega y otros departamentos nicaraguanos.<ref>{{Cita web |url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421210-ruta-de-managua-a-nueva-guinea-esta-llena-de-tranques |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180522021402/https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421210-ruta-de-managua-a-nueva-guinea-esta-llena-de-tranques |fechaarchivu=2018-05-22 }}</ref><ref>http://100noticias.com.ni/jinotega-amanecio-so-ataque-de-antimotines-y-alteries-sandinistas/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/denuncien-asediu-de-alteries-armaes-en-parroquia-de-matiguas-matagalpa/</ref> León, Carazo, Matagalpa y Jinotega tán baxu tranques o con falta de productos, por causa de la crisis en Nicaragua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464535-tranques-desabastecimiento-situacion-dellos-depart/</ref> El diálogu sigue realizándose nel so segundu día.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464576-dialogo-nicaragua-obispos-estudiantes-lleguen-semin/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77118-delincuentes-de-la derecha-violen-alcuerdos-en-masaya-y-asedian-a-la-policia</ref> Antes de llegada al diálogu hubo fregadures ente los estudiantes universitarios y miembros de la prensa oficial.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77128-manifestantes-violentos-afrellen-a-periodistes-en-la entrada-del seminariu nacional</ref> Los participantes de la mesa del diálogu nacional de Nicaragua algamaron un alcuerdu —el primeru al que lleguen— al declarar una tregua de dos díes y consensuar el cese de la violencia, xusto cuando cumple un mes del empiezu de les protestes contra'l Gobiernu de Daniel Ortega.<ref>https://www.rtve.es/noticias/20180519/gobiernu-oposicion-nicaragua-alcuerden-tregua-dos-dias/1736220.shtml</ref> Los estudiantes universitarios anuncien que siguen les marches y les protestes de forma pacífica. El 19 de mayu hubo marches en delles ciudaes de Nicaragua en conmemoración de los muertos nes protestes qu'afectaron al país centroamericanu mientres un mes.<ref>http://100noticias.com.ni/tregua-nun aplica-pa-manifestaciones-pacificas-diz-coalicion-universitaria/</ref> Na nueche del 19 de mayu de 2018, hubo un ataque contra estudiantes de la Universidá Nacional Agraria (UNA) que protestaron cerca de los terrenes de la universidá -que'l so rector acusó a la Policía Nacional, que de la mesma lo negó-, y que dexó'l menos ocho mancaos. Los estudiantes que tán atrincheraos na UNA y los residentes de los vecinderos informaron qu'un policía y miembros de los mozos sandinistas atacaron el campus, allugáu cerca del Aeropuertu Internacional Augusto C. Sandino.<ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180520/443731576840/nicaragua-amanez-con-denuncia-de-rotura-de-tregua-y-cidh-constata-4-mancaos.html</ref> La Comisión Interamericana de Derechos Humanos recibió miles de denuncies de la población y realiza investigaciones en Matagalpa y otros llugares onde hubo una represión escesiva contra les protestes antigubernamentales. El 20 de mayu hubo protestes pacífiques en delles ciudaes de Nicaragua y denuncióse la violación per parte de la Policía nicaraguana de la tregua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464869-arboles-vida-protestes-nicaragua/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/marcha-pacifica-escontra-metrocentro-esti domingu/</ref> L'ataque perpetáu'l sábadu pela nueche contra los estudiantes que permanecen atrincheraos na Universidá Nacional Agraria (UNA) dexaron siquier ocho mancaos, dos d'ellos de gravedá, como confirmaron los estudiantes d'esi campus, qu'esti domingu recoyeron pruebes de l'agresión que foi documentada pola Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH). Los estudiantes universitarios señalen a los partidarios del gobiernu so la direición de comandantes de la policía como los responsables de l'agresión, sicasí, la institución, al traviés d'una nota oficial, informó que nun tenía presencia na zona. Seis mancaos fueron atendíos nel puestu médicu del campus al cargu de los estudiantes y otros dos nuevos, mancaos por firíes de bala, fueron treslladaos a un hospital.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464865-protestes-nicaragua-crisis/</ref> Manifestantes nicaraguanos balten más estructures de metal llamáu «árboles de la vida», que son símbolos del gobiernu d'Ortega.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/20/nacionales/2422425-nicaraguenses-botan-cinco-arboles-de-la vida-en-un-solo-dia</ref> El 21 de mayu, El diálogu nacional sigue nel so tercer día onde se solicitó l'arrenunciu d'Ortega y la so esposa y el gobiernu nicaraguanu, solicitando la torna a la normalidá. La Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), güei emite un informe preliminar sobre les investigaciones de asoceder nes protestes en Nicaragua. La CIDH rexistró siquier 76 persones muertes poles protestes en Nicaragua, más de 800 mancaos y denunciando fechos graves y violaciones a los derechos humanos per parte del Gobiernu de Nicaragua. Inclúi la visita oficial de la CIDH a Nicaragua. Los representantes de la organización atopar en Managua, Masaya, León y Matagalpa.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/21/nacionales/2422590-la-policia-nacional-uso-armes-de-fueu-cidh</ref><ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464893-cidh-informe-protestes-nicaragua/</ref> La CIDH fixo 15 encamientos al estáu nicaraguanu<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/21/nacionales/2422735-cidh-fai-15-encamientos-al estáu-de-nicaragua-al-concluyir-la so visita preliminar-de-cuatro-dias</ref>, que fueron aceptaes pola mesa del diálogu nacional: «El diálogu nacional fai sos los encamientos del informe preliminar de la CIDH», según una resolución aprobáu a mano alzada mientres la continuación d'esi foru.<ref>{{cita publicación|apellíos=S.L.|nome=Titania Cía. Editorial,|títulu=Mesa de diálogu fai sos encamientos de la CIDH a Estáu de Nicaragua - Martes, 22 Mayu 2018 01:36|url=https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2018-05-22/mesa-de-dialogo-fai-sos-encamientos-de-la-cidh-a-estáu-de-nicaragua_1525386/|fechaaccesu=29 de mayu de 2018|periódicu=El Confidencial|idioma=es}}</ref>. Estes inclúin el cese inmediatu de represión, garantía a dereches de protesta, creación d'un mecanismu d'investigación internacional sobre los fechos de violencia, «desmantelar los grupos parapoliciales y adoptar midíes pa torgar que sigan operando grupos de terceros armaos qu'acaten y hostiguen a la población civil», ente otros.<ref>{{cita publicación|títulu=Les 15 encamientos de la CIDH al gobiernu tres condena de violar derechos humanos|url=https://www.lajornadanet.com/index.php/2018/05/21/les-15-encamientos-de-la-cidh-al gobiernu-tres-condena-de-violar-derechos-humanos/|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=29 de mayu de 2018|periódicu=La Jornada|idioma=es-ES}}</ref> ==== Suspensión del diálogu y nuevos enfrentamientos (23-30 de mayu) ==== El [[23 de mayu]] la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] suspendió indefinidamente'l diálogu por cuenta de la incapacidá de llegar a alcuerdos. El canciller [[Denis Moncada]], representante del gobiernu nel diálogu, refugó los planteamientos de los sectores civiles, empresariales y estudiantiles declarando: «Ye una axenda que al vela na so forma concentrada llévanos a un solu puntu: el diseñu d'una ruta pa un golpe d'Estáu. La ruta pa camudar el gobiernu de Nicaragua al marxe de la Constitución.» Al nun dase'l consensu, los obispos suxirieron la creación d'una comisión mista de 6 persones, por que se llogre un consensu y supérese el impase.»<ref>{{cita publicación |títulu=Suspenden la mesa de Diálogu Nacional ente gobiernu de Nicaragua y oposición por "falta de consensu"|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44233964|periódicu=[[BBC|BBC Mundu]]|fecha=24 de mayu de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> Per otru llau, los universitarios, empresarios y sociedá civil pidieron que s'alderique sobre una Llei Marco, que dexaría adelantrar les eleiciones, prohibir la reelección presidencial y camudar al Conseyu Supremu Eleutoral (CSE).<ref>http://100noticias.com.ni/suspenden-dialogo-nacional-ante-falta-de-consensu/</ref> Al rematar el fallíu diálogu periodistes pro-gubernamentales acosaron y asediaron a participantes de la sociedá civil del diálogu.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=o_yjavMGe_s</ref> La oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos (ONX-Derechos Humanos) aportunó en que'l Gobiernu de Nicaragua autorice una visita d'esti organismu, pa «arrexuntar de primer mano información alrodiu de los incidentes amenaos arriendes de les manifestaciones públiques» d'abril y mayu.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465192-onu-nicaragua-protestes-derechos-humanos/</ref> La Federación Internacional de Derechos Humanos (FIDH), unvió un mensaxe al presidente Daniel Ortega nel qu'espresa la urxencia de la entrada de la ONX a Nicaragua pa dar continuidá a les investigaciones sobre les graves violaciones a los derechos humanos nel marcu de la represión a la que foi sometida'l país dende'l pasáu 18 d'abril.<ref>http://100noticias.com.ni/fidh-gobierno-de-nicaragua-tiene-que-autorizar-con-urgencia-visita-de-la-onu/</ref> El Secretariu Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) Luis Almagro, unvió un mensaxe sobre la situación de Nicaragua, nel cual resalta les xestiones realizaes pol organismu, refuga la mentira y manipulación de ciertos grupos políticos, y repite el so compromisu de lluchar pola Democracia, la Xusticia y plena vixencia de los Derechos Humanos en Nicaragua y afirmo que la única salida ye la eleutoral.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465135-lluis-almagro-crisis-nicaragua-eleiciones/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77302-mensaxe-del secretariu xeneral-de-la-oea-sobre-situacion-de-nicaragua</ref> Simpatizantes del Gobiernu enfrentar con bales de plomu, morteros y cuchiellos a manifestantes nos tranques de León, Chinandega y Madriz. Un muertu y 31 mancaos son les consecuencies de los choques. Yalaguina y Juigalpa tamién se rexistraron ataques.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465196-protestes-nicaragua-crisis-sandinistas/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/decenes-de mancaos varios-de-gravedá-en-leon-tres-ataque-de-alteries-del gobiernu/</ref><ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/24/nacionales/2424274-regimen-orteguista-vuelve a entamar-agresion-armada-contra-civiles-en-nicaragua</ref><ref>https://confidencial.com.ni/arrecian-tranques-de-llabradores-y-autoconvocados/</ref> Súpose qu'hubo otru fináu nes protestes.<ref>https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-nuevos-enfrentamientos-muertos-/4408881.html</ref> El comité en Sofitu a les Madres d'abril» y la Coalición Universitaria convocaron a una marcha nacional que se va realizar el próximu 30 de mayu, pa rindir homenaxe a les toles muyeres que perdieron a los sos fíos mientres les protestes.<ref>https://confidencial.com.ni/madres-de-abril-convoquen-a-marcha-el-30-de-mayu/</ref> Na mañana del 24 de mayu, un grupu de persones convocaes pol Movimientu Estudiantil 19 d'Abril manifestar na rotonda Jean Paul Genie, de Managua, pa esixir democratización en Nicaragua y xusticia polos finaos nes protestes. Los participantes detienen el tráficu per unos minutos pa entonar l'himnu nacional y los conductores suenen les sos bocines en respaldu a la manifestación.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465203-autoconvocados-demanden-xusticia-muertos-protestes/</ref> En [[Leon, Nicaragua|León, Nicaragua]] reportóse qu'Alejandra Álvarez Gil, estudiante de sestu añu de la carrera de medicina, foi secuestrada per unos hores por grupos allegaos del gobiernu.<ref>https://confidencial.com.ni/alteries-fsln-imponen-terror-muerte-y-secuestru-en-leon/</ref> El 25 de mayu la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) concedió midíes cautelares a 13 estudiantes de Nicaragua que la so vida consideren que tán en peligru y que participaron nes protestes contra'l gobiernu de Daniel Ortega. La CIDH, un órganu autónomu de la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), anunció nun comunicáu eses midíes cautelares destinaes a protexer a los estudiantes y a los sos familiares por cuenta de qu'atópense nuna situación de gravedá y urxencia, yá que los sos derechos a la vida ya integridá personal tán en riesgu».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465352-cidh-concede-midíes-cautelares-13-estudiantes-nic/</ref> El Gobiernu d'Estaos Xuníos apuró a Nicaragua a implementar «por completu les encamientos de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) pa evitar más violencia nes protestes contra'l Gobiernu del presidente Daniel Ortega.<ref>http://100noticias.com.ni/eeuu-urge-a-nicaragua-a-implementar-por completu encamientos-de-la-cidh/</ref> El día 25 de mayu repórtase que Pobladores de Les Maderes realicen tranques de manera gradiada, priorizando'l tresporte de carga con perecederos, ganáu y vehículos particulares. Los manifestantes esclariaron que grupos allegaos al gobiernu tán concentrándose nel empalme de San Benito, pa ver la capacidá de convocatoria y depués instalar otros retenes pa supuestamente xenerar caos ente la población. Los integrantes del Movimientu 19 d'abril d'Abril de Nandaime permanecen na vía principal, dexando'l pasu cada 30 minutos. En Camoapa hai nuevos retenes. Unos d'ellos allugóse en Ranchu Coloráu, onde les cooperatives lácteas dexaron d'atropar la lleche dende'l miércoles qu'amaneció dichu tranque, onde nun dexen la pasa de rutes de tresporte. Reportáronse zarru de cais y víes principales en Esteli, Chontales y otros departamentos de Nicaragua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465263-tranques-carreteres-nicaragua-protestes/</ref> La madrugada del 25 de mayu, foi asesináu'l señor Marlon José Orozco Largaespada de 48 años d'edá, depués de que, según los sos familiares, fora escorríu por un grupu d'aproximao 4 motorizados, por llevar la [[Bandera de Nicaragua]] nel so carru. El fechu asocedió en sector del Madroño, frente a la carpintería allugada nos semáforos de la Plaza la Sabana de Villa Libertad.<ref>http://100noticias.com.ni/managua-maten-a-ciudadanu-supuestamente-por-llevar-bandera-azul-y-blancu-en-el so-vehiculo/</ref> Manifestantes protestaron na ciudá de Managua y soliciten una fuelga nacional a los gremios d'empresarios nicaraguanos por que Daniel Ortega y la so esposa arrenuncie a la xefatura del gobiernu de Nicaragua.<ref>http://www.eluniversal.com/internacional/10338/esixen-a-empresarios-de-nicaragua-dir-a paru nacional-hasta-que-se-vaya-ortega</ref> Nos díes siguientes miles de persones participen en protestes que bloquien carreteres y glayen cantaraes contra Ortega, con cuatro persones asesinaes mientres los enfrentamientos.<ref>http://www.bbc.com/news/world-latin-america-44269498</ref> Nes postreres 72 hores rexistráronse en [[Managua]] desapaiciones, persecuciones, asesinatos y ataques de grupos armaos que se movilicen en carrocetes o motocicletes. La madrugada d'esti domingu 27 de mayu de 2018 de 2018 la UCA foi atacada a morterazos: l'oxetivu «yera matu», denunció la rectoría.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465658-escuadrones-muerte-nicaragua-protestes/</ref> N'unu fechu que recordo enforma a la Dictadura de Somoza aprecio El cuerpu ensin vida d'una persona del sexu masculín foi atopáu nuna cuneta na Cuesta El Plomu, con evidentes signos de tortura, mientres un vixilante que llegaría a atacar a los estudiantes de la Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua (XUNAN-Managua) morrió la nueche del 25 de mayu.<ref>http://100noticias.com.ni/asesinatu-de mozu atopáu-en-la cuesta-el plomu-recuerda-tortures-de-somoza/</ref><ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465560-mozu-apaez-muertu-cuesta-plomu/</ref> Estudiantes que s'atopen atrincheraos en XUNIR-Managua fixeron entrega a la Comisión Permanente de Derechos Humanos (CPDH) de cuatro nuevos que llegaron esti domingu hasta la universidá, a trés d'ellos atopóse-yos ente les sos pertenencies carné que los acredita como miembros de la mocedá sandinista.<ref>http://100noticias.com.ni/atrincheraos-de xunir-managua-apurren-miembros-de-la-js-a-la-cpdh/</ref> El 28 de mayu un grupu d'estudiantes tomó'l control de la Universidá Nacional d'Inxeniería (UNI), sumándose esta cortil a lo qu'asocede en XUNIR Managua y la Universidá Politéunica (Upoli), onde los protestantes tán al mandu de los edificios. Los estudiantes dieron a conocer que tienen el control del recintu universitariu, allugáu nel corazón de Managua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465676-estudiantes-tómense-uni/</ref> Na madrugada del 28 de mayu infórmose fueron amburaes dos instituciones del Estáu na ciudá de Masaya, la Fiscalía y la Procuradoría, sicasí según la población d'esti conceyu, a dambos edificios sacóse-yos el moblame y archivos dende'l vienres 25 de mayu.El Movimientu 19 d'abril en Masaya informó que fueron los grupos de choque allegaos del gobiernu son los culpables.<ref>http://100noticias.com.ni/alteries-del gobiernu-quemen-fiscalia-y-procuraduria-de-masaya/</ref> La Conferencia Episcopal de Nicaragua (CEN) convocó a la primer sesión de trabayu de la comisión mista, pal 28 de mayu, buscando destrabar el diálogu nacional tres el impás, surdíu pola falta de consensu ente les partes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465660-dialogo-protestes-nicaragua-comision/</ref> ==== Marcha del Día de les Madres ==== {{AP|Masacre del Día de les Madres}} El [[30 de mayu]], [[Día de la Madre|Día de les Madres]], Día de les Madres en Nicaragua, efectuóse la marcha que partió dende la rotonda Jean Paul Genie, na carretera a Masaya, hasta los semáforos de la UCA, na interseición de la [[Pista de La Resistencia]] y l'Avenida Universitaria.<ref>{{cita publicación |títulu=Movilización Nacional n'Honor a les Madres d'Abril|url=https://www.facebook.com/events/2054066568201614|periódicu=[[Facebook]]|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> Nesta avenida una parte foi escontra'l norte y al llegar a la redoma del nuevu [[Estadiu Nacional Dennis Martínez]] la manifestación foi atacada a balazos disparaos dende dichu estadiu por policías y paramilitares armaos con [[Fusil de francotirador Dragunov|fusiles Dragunov]] y fusiles d'asaltu [[AK-47]], siendo la [[masacre del Día de les Madres]]. La masacre tamién asocedió en Estelí y Masaya.<ref>{{cita publicación|títulu=El rifle Dragunov l'arma usada p'asesinar a los manifestantes nicaraguanos|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/01/nacionales/2428533-el rifle-dragunov-l'arma usada-pa-asesinar-los manifestantes-nicaraguenses|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fechaaccesu=31 de mayu de 2018}}</ref> Según el gobiernu los incidentes en distintos llugares del país dexaron 199 mancaos y 15 muertos: 7 en [[Managua]], 3 en [[Chinandega]], 4 en [[Estelí]] y 1 en [[Masaya]].<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua confirma 15 muertos en protestes d'últimos dos día|url=https://www.excelsior.com.mx/global/nicaragua-confirma-15-muertos-en-protestes-de-ultimos-dos-dias/1242359|periódicu=[[Excélsior]]|allugamientu=[[Managua]]|5=|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> En Managua, dempués de los ataques, morrió d'un disparu l'atleta de sambo (arte marcial rusu) Kevin Antonio Coffin Reyes, que ganara medaya d'oru nos Xuegos Olímpicos Centroamericanos de 2017<ref>{{cita publicación|títulu=Muerre d'un disparu medayista d'oru en pasaos Xuegos Centroamericanos de Managua de 2017|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465978-juegos-centroamericanos-muerte-disparo/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=21 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621194113/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465978-juegos-centroamericanos-muerte-disparo/|archivedate=2018-06-21}}</ref> De resultes de la masacre la Conferencia Episcopal suspendió'l diálogu hasta que cesara la represión y les protestes siguieron.<ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2018/may/31/nicaragua-peace-talks-daniel-ortega-abandoned-mothers-day-protest|títulu=Nicaragua: peace talks with Ortega abandoned after 11 killed at protest |apellíu=Phillips |nome=Tom |fecha=31 de mayu de 2018|website=[[The Guardian]] |idioma=en|urlarchivu=|fechaarchivu=|dead-url=|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}</ref> === Xunu === El [[1 de xunu]] un grupu de persones atacó al delegáu del [[Sistema Llocal d'Atención Integral en Salú]] (SILAIS) en [[Masaya]], interceptando'l so coche y prendiéndo-y fueu a este.<ref>{{cita publicación|títulu=Delincuentes atenten contra vida del delegáu del Silais Masaya|url=http://canal6.com.ni/2018/06/01/delincuentes-atenten-contra-vida-del delegáu-del-silais-masaya/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=1 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> El [[3 de xunu]] en [[Masaya]], la población empezó a arrodiar con barricaes la estación policial, que'l so xefe ye'l comisionado Ramón Avellán, y dende entós hasta güei cada nueche los manifestantes emiten mensaxes per mediu de megáfonos, según música del cantante nicaraguanu [[Carlos Mejía Godoy]] y del grupu venezolanu [[Guaraguao]].<ref>{{cita publicación|títulu=Los virales mensaxes nocherniegos al comisionado Ramón Avellán en Masaya|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467069-virales-mensaxes-nocherniegos-comisionado-ramon-avell/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> El mesmu día 3 de xunu pela nueche hubo un ataque de les fuercies antidisturbios y de paramilitares en Masaya, polo que sonaron les campanes de les ilesies de l'Asunción y San Miguel n'alerta pol ataque na zona del Parque Central; los pobladores tamién denunciaron la presencia d'una avioneta que sobrevoló la ciudá pocu antes del ataque, asi como'l sobrevuelu de drones a los que quixo baltase con banzones disparaos por fondes.<ref>{{cita publicación|títulu=Masaya sufre nuevu ataque armáu y pobladores denuncien usu de drones y avioneta|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466296-masaya-ataque-armáu-drones/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=4 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> Na madrugada del [[4 de xunu]] un grupu armáu atacó a la Policía Nacional nel [[departamentu de Masaya]] con armes de fueu caseru y morteros, finando un axente de policía por un disparu na cabeza.<ref>{{cita publicación|títulu=Grupo delincuenciales asesinen a oficial de la policía de Masaya|url=http://canal6.com.ni/2018/06/04/grupos-delincuenciales-asesinen-a-oficial-de-la-policia-de-masaya/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=4 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> Na madrugada del [[8 de xunu]] un grupu de persones quemó les instalaciones de la radio estatal [[Radio Nicaragua]]. El gobiernu responsabilizó a un grupu delincuencial entamáu y pagu pola derecha qu'opera nes instalaciones de XUNIR Managua». Según [[El Nuevo Diario]] dellos pobladores del sector aseguraben que se trataba de persones desconocíes».<ref>{{cita publicación|títulu=Desconocíos quemen Radio Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466662-desconocíos-quemen-radiu-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=8 de xunu de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> Según la Policía Nacional, grupos armaos atacaron l'hospital Fernando Vélez Paiz en [[Managua]], una persona morrió mientres una disputa ente miembros de grupos armaos en [[Jinotega]] y en [[Jinotepe]] morrió un mozu militante sandinista al estrellase cola so moto contra unu de los vehículos utilizaos pa un tranque.<ref>{{cita publicación|títulu=Nuevu sandinista muerre en tranque en Jinotepe|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77851-mozu-sandinista-muerre-en-tranque-en-jinotepe|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref><ref name="policia9xunu">{{cita publicación|títulu=Policía Nacional da a conocer últimos actos terroristes y del crime entamáu perpetaos por grupos delincuenciales|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77855-policia-nacional-da-a-conocer-ultimos-actos-terroristes-y-del crime entamáu-perpetaos-por grupos-delincuenciales|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> El [[9 de xunu]] pela mañana un grupu armáu atacó un puestu policial en [[El Jicaral]] ([[Departamentu de León|León]]) onde secuestraron a trés axentes y robaron una carroceta patrulla.<ref name="policia9xunu"/> A la nueche quemaron la delegación del [[Ministeriu Agropecuariu de Nicaragua|Ministeriu Agropecuariu]] en [[Jinotega]].<ref>{{cita publicación|títulu=Quemen delegación del MAG en Jinotega|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77867-quemen-delegacion-del-mag-en-jinotega|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> El [[11 de xunu]] la Policía Nacional llevó a cabu una operación en [[Managua]] pa desallugar los tranques, dando llugar a fuertes enfrentamientos. Dos axentes fueron tirotiaos y unu d'ellos morrió por un disparu.<ref>{{cita publicación |títulu=Derecha golpista asesina a Policía y causen graves mancadures a otru|url=http://canal6.com.ni/2018/06/12/derecha-golpista-asesina-a-policia-y-causen-graves-mancadures-a-otru periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=L'oriente de Managua espierta con roxura: Pum, pum, pum|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466895-oriente-managua-ataques-roxura/|periódico=El Nuevo Diario|fechaaccesu=11 de xunu de 2018}}</ref> Delles persones que llevantaren les barricaes fueron mancaes y otres prindaes polos atacantes<ref>{{cita publicación|títulu=Varios mancaos y secuestraos tres ataque policial nes barricaes de los barrios orientales de Managua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/11/nacionales/2433619-policias-ataquen-barricaes-en-el-eden-y-larreynaga|periódicu=La Prensa|fechaaccesu=11 de xunu de 2018}}</ref> Mientres la nueche en [[Jinotepe]] un grupu de persones atacaron l'hospital Rexonal Santiago, secuestraron a trés persones y mataron a dos militares sandinistas retiraos.<ref>{{cita publicación|títulu=Una madrugada de terror en Jinotepe Carazo|url=http://canal6.com.ni/2018/06/12/una madrugada-de-terror-en-jinotepe-carazo/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> La madrugada del [[12 de xunu]] estudiantes de XUNIR Managua denunciaron recibir un ataque de policías y paramilitares armaos con armes de gran calibre. Los estudiantes fueron sollertaos por habitantes del barriu Casimiro Sotelo.<ref>{{cita publicación|títulu=Estudiantes de XUNIR Managua denuncien ataque de policías y paramilitares|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466930-estudiantes-xunan-managua-ataque/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> El mesmu día pela tarde el COSEP anunció, nuna conferencia de prensa, un paru nacional qu'empezaría a les 0 hores del xueves [[14 de xunu]].<ref>{{cita publicación|títulu=Paro nacional pal xueves|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467003-paru-nacional-nicaragua-crisis/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> El [[13 de xunu]] pela nueche les ciudaes de Diriamba y Jinotepe, nel departamentu de Carazo, fueron atacaos por policías y paramilitares. L'ataque asocedió poques hores dempués de dellos policías desertaren de la delegación policial de Diriamba; los pobladores denunciaron el sobrevuelu d'una avioneta nun fechu similar al asocedíu en Masaya.<ref>{{cita publicación|títulu=Pobladores denuncien ataque simultáneu en Diriamba y Jinotepe, y sobrevuelu d'avioneta|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467095-pobladores-denuncien-ataque-simultaneo-diriamba-ji/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=14 de xunu de 2018}}</ref> El [[14 de xunu]] realizóse un [[zarru patronal]] de 24 hores, llamáu ''«paru nacional»'', convocáu pol [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]], la [[Fundación Nicaraguana pal Desenvolvimientu Económico y Social]], la [[Unión de Productores Agropecuarios de Nicaragua]], la [[Federación d'Asociaciones de Ganaderes de Nicaragua]] y otros grupos de l'apocayá creada [[Alianza Cívica pola Xusticia y la Democracia]].<ref>{{cita publicación |nome=Lucydalia|apellíu=Baca Castellón|títulu=Paro nacional nun tien d'afectar salariu de los trabayadores, según Códigu del Trabayu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/14/economia/2435127-paru-nacional-nun tien d'afectar-salariu-de-los trabayadores-segun-codigo-del trabayu periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=14 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> La convocatoria foi refugada pola patronal de la pequeña y mediana empresa [[Conimipyme]],<ref>{{cita publicación|títulu=Conimipyme refuga la desestabilización económica causada por COSEP y Amcham|url=http://canal6.com.ni/2018/06/13/conimipyme-refuga-la-desestabilizacion-economica-causada-por-cosep-y-amcham/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> y la [[Central Sandinista de Trabayadores]].<ref>{{cita publicación|títulu=Trabayadores por cuenta propia refuguen paru d'empresa privada|url=http://canal6.com.ni/2018/06/13/trabajadores-por-cuenta-propia-refuguen-paru-d'empresa privada/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> El [[15 de xunu]] abrióse un conflictu internu na xunta direutiva de [[Conimipyme]] a raigañu del allugamientu del so presidente, Leonardo Torres, favorable al gobiernu. La xunta direutiva destituyó a Torres del so cargu de presidente. Sicasí, Torres declaró que la destitución foi un actu illegal, una y bones la xunta direutiva nun tenía competencia pa faela y emitió un comunicáu oficial declarando nula la so destitución.<ref>{{cita publicación|nome=Mabel|apellíu=Calero|títulu=Destitúin al presidente de Conimipyme, Leonardo Torres|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/16/economia/2436492-destitúin-al presidente-de-conimipyme-leonardo-torres|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Conimipyme ratifica a Leonardo Torres como'l so presidente y representante llegal|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78111-conimipyme-ratifica-a-leonardo-torres-como-el so-presidente-y-representante-llegal|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=18 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> De magar, el restu de miembros de la xunta direutiva de Conimipyme nun reconocen a Leonardo Torres como presidente de la organización, nomando a Dina Lisseth Vives como la so socesora.<ref>{{cita publicación|nome=Lucydalia|apellíu=Baca Castellón|3=títulu afonda crisis en Conimipyme tres suspensión de Leonardo Torres|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/21/economia/2438267-afóndase-crisis-en-conimipyme-tres-suspension-de-leonardo-torres|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> Leonel Morales, dirixente de la [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]] (XUNEN) de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua|UPOLI]] y contrariu a les protestes, en siendo secuestráu, foi topáu mancáu grave por dellos disparu d'arma de fueu.<ref>{{cita publicación|títulu=Topen gravemente mancáu a mozu secuestráu en Nicaragua|url=https://www.telesurtv.net/news/nuevu-leonel-morales-top%C3%A1u-tres-secuestru-nicaragua-20180614-0003.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=14 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227165359/https://www.telesurtv.net/news/nuevu-leonel-morales-top%C3%A1u-tres-secuestru-nicaragua-20180614-0003.html|archivedate=2021-02-27}}</ref> El [[15 de xunu]] volver# a entamar el diálogu nacional. Les partes llegaron a un alcuerdu de de seis puntos:<ref>{{cita publicación|títulu=Remoción de tranques ye alcordada en diálogu en Nicaragua|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-dialogo-paz-remocion-definitiva-tranques-20180616-0003.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617042757/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-dialogo-paz-remocion-definitiva-tranques-20180616-0003.html|archivedate=2018-06-17}}</ref> # Apurar la presencia de la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH). # Convidar al [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos|Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos]] y a la [[Xunión Europea]]. # Cuntar cola [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA). # Llamáu al cese de la violencia de toles partes. # Creación de Comisión de Verificación y Seguridá. # Plan pa llevantar los tranques. El [[16 de xunu]] la mesa de diálogu nacional creó la Comisión de Verificación y Seguridá con tres miembros escoyíos pol gobiernu y otros trés de l'Alianza Cívica.<ref>{{cita publicación|nome=José Isaac|apellíu=Espinoza|títulu=Diálogu en Nicaragua va volver# a entamar el llunes en conformándose meses de trabayu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467264-dialogo-nicaragua-familia-asesinada-managua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075258/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467264-dialogo-nicaragua-familia-asesinada-managua/|archivedate=2018-06-18}}</ref> Mientres la nueche, seis persones, ente elles dos neños, morrieron nuna quema provocada nuna casa nel barriu Carlos Marx de [[Managua]]. Los habitantes que pudieron escapar de la quema denunciaron ser tirotiaos al salir de la casa,<ref name="end15j">{{cita publicación|títulu=Ataque armáu y quema xamusca a siete miembros d'una familia en barrio Carlos Marx, en Managua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467247-ataques-armaos-quema-muertos-managua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> y señalaron que la quema foi provocáu por policías y paramilitares.<ref>{{cita publicación|url=https://www.ameliarueda.com/nota/amburo-edificiu-managua-dexa-cuatro-adultos-dos-ninos-fin%C3%A1u|títulu=Amburo en Managua dexa a 4 adultos y 2 neños finaos, vecinos responsabilicen a paramilitares|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018|editorial=AmeliaRueda.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226160220/https://www.ameliarueda.com/nota/amburo-edificiu-managua-dexa-cuatro-adultos-dos-ninos-fin%C3%A1u|archivedate=2021-02-26}}</ref> Medios oficiales atribuyeron la quema a «grupos vandálicos de derecha» y denunciaron qu'estos enzancaron l'accesu a los bomberos.<ref>{{cita publicación|títulu=Cuatro persones xamuscaes en quema provocada por delincuentes vandálicos|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78052-cuatro-persones-xamuscaes-en quema provocada-por delincuentes-vandalicos|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El secretariu de la OEA, Luis Almagro, calificó la quema de «crime de lesa humanidá.»<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/16/politica/2436474-en-vivu-gobiernu-y-sociedá-civil-axusten-democratizacion-del-pais-en-el-dialogo-nacional|títulu=Horrorosu crime centra'l bancia ente Gobiernu y sociedá civil nel diálogu nacional|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]}}</ref> Tres la quema, según la Policía Nacional, un grupu d'encapuchaos atacó a policías y civiles que trabayaben retirando barricaes y quemó a dos persones vives.<ref name="end15j"/><ref>{{cita web |autor=Policía Nacional de Nicaragua|enllaceautor=Policía Nacional de Nicaragua|títulu=NOTA DE PRENSA Non. 66 – 2018|url=http://www.policia.gob.ni/?p=19533|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El [[17 de xunu]] foi quemada la casa de la madre de [[José Ramón Sarria Morales]], diputáu del FSLN, na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]]. L'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] emitió un comunicáu calificando la quema d'actu terrorista» y anunciando una denuncia formal ante organismo internacionales de derechos humanos.<ref>{{cita publicación|títulu=Vándalos quemen casa de la ma del diputáu sandinista José Ramón Sarria Morales|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78088-vandalos-quemen-casa-de-la mama-del diputáu-sandinista-jose-ramon-sarria-morales|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=17 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018}}</ref> El [[20 de xunu]], los organismos internacionales como la Unión Europea (XE), la comisión interamericana de derechos humanos (CIDH) y a la Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos (OACNUDH), confirmaron la invitación del gobiernu de Nicaragua, como requisitu pa siguir trabayando nel dialogo, pa formar parte d'este ya investigar los crímenes de Lesa Humanidá, tres la presión social que los nicaraguanos demandaben y la presión per parte de diplomáticos internacionales, como ye'l casu de Carlos Trujillo, embaxador d'Estaos Xuníos de la OEA, quien s'axuntó'l mesmu día nuna sesión privada col presidente Ortega.<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Nicaragua convida a ONX, CIDH y Unión Europea a ingresar al país|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467599-crisis-nicaragua-onu-union-europea/|fechaaccesu=2018-06-23|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621042953/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467599-crisis-nicaragua-onu-union-europea/|archivedate=2018-06-21}}</ref> El [[21 de xunu]] Masaya foi atacada de nuevu por policías y paramilitares, que según testigos, yeren unos 500.<ref>{{cita publicación|títulu=Masaya baxu ataque policial|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467665-masaya-ataque-policial/|periódicu=El Nuevo Diario|fechaaccesu=21 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622004846/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467665-masaya-ataque-policial/|archivedate=2018-06-22}}</ref> Esto fizo que los obispos xunto col nuevu nunciu apostólicu en Nicaragua, Stanislaw Waldemar Sommertag, fueren a dicha ciudá en caravana por que se detuviera l'ataque y fueron recibíos pol pueblu y fixeron una procesión hasta'l Colexu Salesianu del barriu Monimbó.<ref>{{cita publicación|títulu=Pobladores de Masaya salen a les cais pa recibir a obispos|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467657-obispos-viaxen-masaya-represion/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=21 de xunu de 2018}}</ref> == Protestes nel esterior == El desenvolvimientu de les protestes contra la reforma del INSS en Nicaragua foi acompañáu de delles protestes nel esterior. Diéronse protestes na embaxada de Nicaragua en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] ([[Costa Rica]]),<ref>{{cita web |url=https://www.teletica.com/191954_dictadura-no-el grito-esesperado-de-los-nicaraguenses-que-protestan-en Costa Rica|títulu="Dictadura non": el berru desesperáu de los nicaraguanos que protesten en Costa Rica {{!}} Teletica|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|sitiuweb=www.teletica.com|idioma=es}}</ref> nos consulaos en [[Miami]]<ref>{{cita publicación |títulu=Sofiten en Miami protestes en Nicaragua|url=https://www.telemundo51.com/noticias/destacados/Sofiten-en-Miami-protestas-en-Nicaragua-480435783.html|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=Telemundo 51|idioma=es}}</ref> y [[Houston]],<ref>{{cita publicación|títulu=EN VIVU {{!}} Cuartu día de protestes en contra del gobiernu de Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/21/politica/2407477-en-vivo-cuarto-dia-de-protestes-en-contra-del gobierno-de-nicaragua|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> y n'otres ciudaes como [[Guatemala (ciudá)|Ciudá de Guatemala]], [[Madrid]] o [[Barcelona]].<ref>{{cita publicación|títulu=Dende Guatemala sumir a les muestres de sofitu pa Nicaragua|url=https://elperiodico.com.gt/nacion/2018/04/21/guatemalianos-sumir-a-las-muestras-de-apoyo-pa-nicaragua/|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=elPeriodico}}</ref> Un grupu de nicaraguanos residentes en Panamá manifestar na [[Cinta Costera]] de la capital panamiega.<ref>http://www.telemetro.com/nacionales/Nicaraguenses-Panama-enfrentamientos-actos-violentos_0_1129087565.html</ref>. N'[[España]] fueron siquier ocho les concentraciones de la comunidá nicaraguana nel país. De les ciudaes más actives nesti sentíu cabo destacar l'andaluza [[Granada]], onde un centenar nicaraguanos y españoles concentráronse pa pidir la paz, llibertá y democracia en Nicaragua lleendo poemes d'escritores nicaraguanos y un manifiestu esixendo que la familia Ortega-Murillo abandone'l poder en Nicaragua.<ref>http://www.granadadigital.es/nicaraguenses-residentes-en-granada-concentrar pa-pidir-la-paz-la-libertad-y-la democracia-en-su-pais/</ref>. Igualmente diéronse protestes en Berlín, Copenhague, Londres, París, San Francisco, California, Nueva York, Washington y en Toronto, Canadá.{{ensin referencies}} == Ciberataques == ''Anonymous Nicaragua'', un grupu del movimientu [[Anonymous]], xunir a les protestes contra'l gobiernu y llanzó la Operación Nicaragua» o «#OpNicaragua». La operación consiste nuna campaña de [[Ataque informáticu|ciberataques]] contra páxina web del gobiernu de Nicaragua o acusaes de ser allegaos a este. La campaña empezó'l [[26 d'abril]] con un ataque que dexó fora de serviciu la páxina de l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]]. Los ataques siguieron contra les páxines de [[Mocedá Presidente]], [[Televicentro (Nicaragua)|Canal 2]] y la [[Procuradoría Xeneral de la República de Nicaragua|Procuradoría Xeneral de la República]], l'[[Institutu Nicaraguanu d'Aeronáutica Civil]], l'[[Institutu Nicaraguanu de Cultura]], [[El 19 Digital]] o [[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]].<ref>{{cita publicación|títulu=Anonymous ataca sitio web del Gobierno de Nicaragua|url=http://www.ultimahora.com/anonymous-ataca-sitio-web-del gobiernu-nicaragua-n1145024.html|periódicu=[[Última Hora (Paraguay)]]|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=2 de mayu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu='Anonymous' ataca delles webs gubernamentales de Nicaragua|url=http://www.notimerica.com/politica/noticia-anonymous-ataca-delles webs gubernamentales-nicaragua-actuacion-autoridaes-contra-protestes-20180430103305.html|periódicu=[[Europa Press|Notimérica]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=30 d'abril de 2018|fechaaccesu=2 de mayu de 2018}}</ref> Les empreses que brinden el serviciu d'Internet fueron citaes pol ente estatal [[Institutu Nicaraguanu de Telecomunicaciones y Correos]] (Telcor), pa ver qué aiciones se tomen pa conformar una unidá contra hackers. Telcor, convocó a esti provisores a una xunta pa encetar midíes de seguridá en redol a los ataques cibernéticos executaos por hackers internacionales contra portales web del gobiernu y empreses privaes.<ref>{{Cita web |url=http://100noticias.com.ni/telcor-convoca-de-urgencia-a-las-companias-de-internet/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180510193443/http://100noticias.com.ni/telcor-convoca-de-urgencia-a-las-companias-de-internet/ |fechaarchivu=2018-05-10 }}</ref> == Comisión de la Verdá, Xusticia y Paz == El [[29 d'abril]] l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] aprobó la creación d'una Comisión de la Verdá.<ref name="comisionverdad-29a">{{cita publicación|títulu=Diputaos aprueben Comisión de la Verdá y dan tres meses pa presentar resultancies|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462520-comision-verdá-protestes-nicaragua/|fecha=29 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> La Comisión de la Verdá, Xusticia y Paz foi juramentada pola Asamblea Nacional el [[6 de mayu]] cola misión d'esclariar les muertes mientres les protestes nun máximu de tres meses.<ref>{{cita publicación|títulu=¿Quién son los miembros de la Comisión de la Verdá en Nicaragua?|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463242-comision-verdá-nicaragua-sandinistas/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=6 de mayu de 2018|fechaaccesu=18 de mayu de 2018}}</ref> El [[10 de mayu]] la Comisión de la Verdá indicó que va contautar a la Comisión Interamericana de los Derechos Humanos (CIDH), como parte de les investigaciones que va faer sobre les protestes d'abril, que dexaron siquier 47 persones muertes. Nun comunicáu emitíu'l 10 de mayu , los cinco miembros de la Comisión de la Verdá comprometer a esclariar sobre les muertes, mancaos, encarcelaos, desparecidos y la destrucción d'infraestructura mientres les protestes d'abril.<ref>{{cita publicación|títulu=Comisión de la Verdá de Nicaragua diz que va contautar a la CIDH|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463675-comision-verdá-nicaragua-diz-que-contactara-cidh/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=18 de mayu de 2018}}</ref> == Reaiciones == === Nacionales === El presidente [[Daniel Ortega]] sostién los dirixentes d'oposición que promueven les protestes tienen como oxetivu «destruyir la imaxe de Nicaragua.» Según Ortega, hai pequeños grupos d'oposición financiaos por [[Estaos Xuníos]] que «tán criminalizando les protestes y poniendo en riesgu la vida de los mesmos rapazos que fueron participar.»<ref>{{cita publicación|url=https://www.telesurtv.net/news/daniel-ortega-mensaje-paz-pueblo-nicaragua-20180421-0014.html|títulu=Daniel Ortega: El diálogu ye necesariu p'algamar la paz|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[teleSUR]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621143828/https://www.telesurtv.net/news/daniel-ortega-mensaje-paz-pueblo-nicaragua-20180421-0014.html|archivedate=2018-06-21}}</ref> La vicepresidenta [[Rosario Murillo]] sofitó esta versión y calificó trés primeres muertes de «[[Delitu d'odio|crimen d'odiu]]».<ref>{{cita publicación|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-conderga-muerte-persones-protestes-20180420-0041.html|títulu=Nicaragua conderga muerte de trés persones en protestes|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=[[teleSUR]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227165603/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-conderga-muerte-persones-protestes-20180420-0041.html|archivedate=2021-02-27}}</ref>El [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] tamién sofitó nun comunicáu esta versión.<ref>{{cita web |url=http://www.pcchile.cl/2018/04/24/compartimos-comunicáu-que nos fixo-llegar-el-fsln-sobre-la-situacion-de-la hermana-republica-de-nicaragua/|títulu=Compartimos comunicáu que nos fixo llegar el FSLN sobre la situación de hermanar República de Nicaragua|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=[[Partíu Comunista de Chile]]|autor=Secretaría Internacional FSLN|enllaceautor=Frente Sandinista de Lliberación Nacional}}</ref> En cuanto al sector priváu, les principales cámares empresariales del país, arrexuntaes nel [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep), pidiron que «que se garantice'l derechu cívicu a la protesta que tenemos como ciudadanos y esaníciese toa forma de confrontación ente hermanos nicaraguanos».<ref>{{cita publicación|nome1=José Denis|apellíu1=Cruz|nome2=Uriel|apellíu2=Velásquez|nome3=María José|apellíu3=Martínez Rocha|títulu=Empresarios piden parar violencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461646-empresarios-protestes-inss-violencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> El Conseyu Cimeru de la Empresa Privada, la [[Cámara de Comerciu Americana de Nicaragua]] (AmCham), el [[Conseyu Nicaraguanu del Micro, Pequeña y Mediana Empresa]] (Conimipyme) y la [[Unión Nicaraguana de Responsabilidá Social Empresarial]] (xunise) convocaron una marcha'l día [[23 d'abril]].<ref>{{cita publicación|nome=Manuel|apellíu=Bejarano|títulu=Empresarios convoquen a marcha nacional|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461724-empresarios-convoquen-marcha-nacional/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> L'escritor nicaraguanu [[Sergio Ramírez]], ex-presidente del [[Movimientu Renovador Sandinista]], dedicó-y el premiu Cervantes el [[23 d'abril]] a los «asesinaos nes cais por reclamar xusticia y democracia» y a los mozos que lluchen por que «Nicaragua vuelva ser República».<ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|títulu=Escritor nicaraguanu Sergio Ramírez dedica premiu Cervantes a los “asesinaos nes cais”|url=http://efectococuyo.com/internacionales/escritor-nicaraguense-sergio-ramirez-dedica-premiu-cervantes-a-los-asesinaos-en-les cais/|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=|periódicu=Efectu Cocuyo|páxina=}}</ref> El cantante nicaraguanu residente en [[Méxicu]], [[Hernaldo Zúñiga]], condergó la [[masacre del Día de les Madres]] y solidarizóse coles families de les víctimes del fechu.<ref>{{cita publicación |títulu=Hernaldo Zúñiga: Hai que desactivar l'odiu con urxencia|url= http://www.hoy.com.ni/2018/06/01/hernaldo-zuniga-hai-que-desactivar-l'odiu-con urxencia periódicu=Güei|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}</ref> El movimientu Madres d'abril condergó la masacre. Amanda López de Gahona, madre del periodista [[Ángel Gahona]], asesináu en [[Bluefields]] el [[21 d'abril]], dixo que "nunca pensaron que sería irrespetado el dolor de les madres y de les families que sofitaron la marcha".<ref>{{cita publicación|títulu=Madres d'abril conderguen masacre en Nicaragua|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/178371-madres-de-abril-muertes-nicaragua-masacre-daniel-ortega/|periódicu=Diariu Metro|fechaaccesu=12 de xunu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612185129/http://diariometro.com.ni/nacionales/178371-madres-de-abril-muertes-nicaragua-masacre-daniel-ortega/|archivedate=2018-06-12}}</ref> La Rede d'Empresaries de Nicaragua (REN) condergó la masacre nun comunicáu'l 31 de mayu.<ref>{{cita web|títulu=Comunicáu: REN conderga masacre del Día de les Madres|url=https://ren.org.ni/comunicáu-ren-condena-cobarde-masacre-del-dia-de-les madres periódicu=Rede d'Empresaries de Nicaragua|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> === Internacionales === ==== Gobiernos ==== * '''{{bandera2|Alemaña}}''': El ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Alemaña emitió un comunicáu llamáu a «toles faiciones a arrenunciar de momentu al usu de la fuercia», pidió al gobiernu de Nicaragua «esclarie ensin demoranza y de forma cabal los casos de víctimes fatales». Amás demanda que se garantice'l reestablecimientu de «una cobertoria periodística llibre» y sostién que «les restricciones a la llibertá de prensa per parte del Gobiernu son inaceptables».<ref>{{cita web |url=http://www.dw.com/es/alemania-conderga-usu-de-armes-contra-manifestantes-en-nicaragua/a-43500602|títulu=Alemaña conderga usu d'armes contra manifestantes en Nicaragua|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=DW|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Arxentina}}''', '''{{bandera2|Brasil}}''', '''{{bandera2|Chile}}''', '''{{bandera2|Colombia}}''', '''{{bandera2|Paraguái}}''' y '''{{bandera2|Perú}}''': Al traviés d'un comunicáu conxuntu, los gobiernos d'Arxentina, Brasil, Colombia, Chile, Paraguay y Perú, manifestaron la so «esmolición y llamenten los actos de violencies» que se protagonizaron los últimos díes nel país centroamericanu. Pronunciaron amás que «faen un urxente llamáu a tolos sectores a deponer la confrontación y cesar los actos de fuercia». «N'especial llamen a les fuercies de seguridá a exercer les sos facultaes cola mayor prudencia pa evitar l'escesivu usu de la fuercia y un escalamiento de la crisis, dexando xenerar un clima que restituya tantu la paz como'l diálogu, imprescindibles pa superar esta grave situación», señala'l comunicáu.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobierno de Chile llamenta los actos de violencia en Nicaragua y llapada a evitar un escalamiento de la crisis|url=http://www.latercera.com/politica/noticia/gobiernu-de-chile-llamenta-los actos-de-violencia-en-nicaragua-y-llapada-a-evitar-un-escalamiento-de-la crisis/141787/|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Tercer|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Bolivia}}''': El presidente de Bolivia, Evo Morales, denunció que Nicaragua ye víctima del Imperiu que patrocina y xestiona una guerra (...) en complicidá coles oligarquíes locales».<ref>{{cita web|url=https://www.telesurtv.net/news/evo-morales-denuncia-intereses-foraneos-nicaragua-venezuela-20180510-0041.html|títulu=Evo denuncia intereses foranos detrás de Nicaragua y Venezuela|fechaaccesu=12 de mayu de 2018|sitiuweb=Telesur|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180702011329/https://www.telesurtv.net/news/evo-morales-denuncia-intereses-foraneos-nicaragua-venezuela-20180510-0041.html|fechaarchivu=2018-07-02}}</ref> * '''{{bandera2|Canadá}}''': La ministra d'Asuntos Esteriores de Canadá, [[Chrystia Freeland]], afirmó que Canadá ta «esmolecida poles informaciones de dellos muertos y mancaos nes manifestaciones que se tán produciendo en Nicaragua».<ref>{{cita web |url=https://www.efe.com/efe/america/portada/canada-se-declara-esmolecida-poles muertes-en-manifestaciones-de-nicaragua/20000064-3593468|títulu=Canadá declárase "esmolecida" poles muertes nes manifestaciones de Nicaragua|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=EFE|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Costa Rica}}''': Christian Guillermet, el direutor xeneral de Política Esterior del [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (Costa Rica)|Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Costa Rica]], fixo un llamáu al gobiernu de Nicaragua por que reconsiderara la so decisión de cerrar dellos medios. El gobiernu d'Ortega respondió con un comunicáu nel qu'aseguraba que les polítiques del so país «nun son competencia de la República de Costa Rica».<ref name=":1" /> Otros políticos costarricenses, como'l presidente electu [[Carlos Alvarado Quesada|Carlos Alvarado]], tamién llamaron a la paz y al diálogu nel país.<ref>{{cita publicación|títulu=Carlos Alvarado fai un llamáu a la paz y al diálogu en Nicaragua|url=https://www.nacion.com/el-pais/politica/carlos-alvarado-fai-un llamáu-a-la paz-y-al/W3PNHRUOXZEZPDHMBDQKIM2OA4/story/|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|periódicu=La Nación, Grupo Nación|idioma=es-LA}}</ref> El [[Partíu de los Trabayadores (Costa Rica)|Partíu de los Trabayadores]] de Costa Rica condergó les aiciones tomaes pol gobiernu de Daniel Ortega<ref>{{cita publicación |títulu=Partíu de los Trabayadores manifestar nes contornes d'Embaxada de Nicaragua|url=https://www.elmundo.cr/partíu-de-los trabayadores-manifestar en-les contornes-de-embaxada-de-nicaragua/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|periódicu=El Mundo CR|idioma=es-ES}}</ref> y el [[Partíu Aición Ciudadana]] llamó al diálogu nel país.<ref name="europapress23a"/> El domingu 3 de xunu del 2018, mientres la 48 Asamblea Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) , La Vicepresidenta y canciller de Costa Rica, tomo la voz pa declarar que: "El gobiernu de Costa Rica se rehúsa a guardar callo ante la '''esguilada de violencia en Nicaragua”,''' polo qu'encamentó al gobiernu d'Ortega a “cesar darréu la violencia y la detención arbitraria de los que participen nes protestes”.<ref>{{cita publicación|títulu=Vicepresidenta y canciller de Costa Rica, Epsy Campbell, llamenta crisis de nicas|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/12/politica/2434066-vicecanciller-de Costa rica-epsy-campbell-llamenta-crisis-de-nicas|fecha=2018-06-12|fechaaccesu=2018-06-25|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Cuba}}''': El Gobiernu de Cuba defendió al Gobiernu de Nicaragua y denunció «los intentos qu'apunten a desestabilizar a la República de Nicaragua, un país que vive en paz y onde se consiguieron notables meyores sociales, económicos y de seguridá en favor del so pueblu».<ref>{{cita publicación |títulu=Nicaragua defende la paz y Cuba sofitar|url=http://www.granma.cu/mundo/2018-04-29/nicaragua-defende-la paz-y-cuba sofitar-29-04-2018-20-04-12|periódicu=[[Granma (periódicu)|Granma]]|fecha=29 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018}}</ref> * '''{{bandera2|Ecuador}}''': El secretariu particular del presidente d'Ecuador, Juan Sebastián Roldán, espresó qu'un gobiernu venceyáu con muertes de persones nes cais, que tien una lóxica de perennizarse nel poder (...) nun ye un gobiernu que l'Ecuador mira bien».<ref>{{cita web|url=https://www.eluniverso.com/noticias/2018/05/02/nota/6741344/gobiernu-nacional-se-declara-esmolecíu-muertes-protestes-nicaragua|títulu=Gobierno Nacional declárase esmolecíu por muertes en protestes en Nicaragua|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=L'Universu|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|España}}''': El Gobiernu d'España pidió «máxima contención» de les fuercies de seguridá y ufiertó «la so collaboración pal establecimientu d'una vía de diálogu efectivu».<ref name="europapress23a">{{cita web |url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-espana-llama-fin-violencia-nicaragua-ufierta-colaboracion-abrir-via-dialogo-20180423151321.html|títulu=España llama a la fin de la violencia en Nicaragua y ufierta collaboración p'abrir una vía de diálogu|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=Europapress|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Estaos Xuníos}}''': El gobiernu de los Estaos Xuníos llamó a un cese de la violencia en Nicaragua.<ref name=":1" /> Per otra parte, el [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] anunció posibles sanciones al gobiernu y Nicaragua pola brutal represión a manifestantes y la clausura de medios de comunicación.<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/eeuu-anuncia-sanciones-al gobiernu-de-daniel-ortega-por violaciones-a-los derechos humanos/|títulu=EEUU ANUNCIA SANCIONES AL GOBIERNU DE DANIEL ORTEGA POR VIOLACIONES A LOS DERECHOS HUMANOS {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> Amás, el Departamentu ordenó la salida de familiares de diplomáticos d'Estaos Xuníos en Managua tres los disturbios.<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/eeuu-ordena-a-familiares-de-diplomaticos-salir-de-nicaragua/|títulu=EEUU ORDENA A FAMILIARES DE DIPLOMÁTICOS SALIR DE NICARAGUA {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180424202358/http://100noticias.com.ni/eeuu-ordena-a-familiares-de-diplomaticos-salir-de-nicaragua/|fechaarchivu=2018-04-24}}</ref> [[Mike Pence]], [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos]] denuncio la «escura nube de tiranía» que pesa sobre los ciudadanos de Cuba, Venezuela y Nicaragua. Pence dixo n'español «¡que viva Cuba llibre!» y condergó la represión» en Nicaragua y Venezuela nun discursu ante la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA).<ref>https://www.lavanguardia.com/politica/20180507/443366358470/pence-denuncia-la-escura-nube-de-tirania-en-cuba-venezuela-y-nicaragua.html</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463318-mike-pence-denuncia-represion-nicaragua/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180629022257/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463318-mike-pence-denuncia-represion-nicaragua/ |fechaarchivu=2018-06-29 }}</ref> * '''{{bandera2|Francia}}''': La cancillería francesa manifestó per mediu d'un comunicáu la so esmolición pola convulsa situación en Nicaragua y pidió un esclarecimiento de les desapaiciones y malos tratos denunciaos tres les protestes antigubernamentales de les últimes selmanes.<ref>http://es.rfi.fr/americas/20180510-paris-conderga-la violencia-en-nicaragua-y-pide-esclariar-desapaiciones</ref><ref>https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nicaragua/evenements/article/nicaragua-09-05-18</ref> * '''{{bandera2|Xapón}}''': El gobiernu de Xapón espresó con esmolición la situación en Nicaragua nel cual produciéronse munches víctimes de ciudadanos. Amás señaló que se solucione «por aciu el diálogu y la concertación, en conformidá colos principios de la democracia».<ref>{{cita publicación|títulu=Xapón espresa esmolición per situación en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464161-japon-nicaragua-protestes-dialogo/|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=14 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Méxicu}}''': La Secretaría de Rellaciones Esteriores de Méxicu informó sobre les protestes en Nicaragua que «apela al cese de la violencia» y fai un llamáu al diálogu.<ref>{{cita publicación |títulu=Méxicu apela cese de violencia que se vive en Nicaragua humanos"|url=https://www.debate.com.mx/mundo/violencia-dialogo-mexico-nicaragua-protestes-20180422-0235.html|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=Alderica|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Puertu Ricu}}''': El gobernador de Puertu Ricu, [[Ricky Rosselló|Ricardo Rosselló]], manifestó que «En Nicaragua ta produciéndose un atentáu contra los derechos humanos per parte del Gobiernu de Daniel Ortega», per mediu d'un comunicáu de prensa.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobernador de Puertu Ricu: En Nicaragua produzse "un atentáu contra los derechos humanos"roduce "un atentáu contra los derechos humanos"|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/22/politica/2408239-gobernador-de puertu ricu-en-nicaragua-produzse-un atentáu-contra-los derechos humanos|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Rusia}}''': El Ministeriu d'Esteriores de Rusia anunció que los sucesos en Nicaragua «ye un asuntu puramente internu» y alvirtió d'intentos destructivos (...) dende'l exterio». Amás espresó los sos condolencias polos finaos y mancaos nes «violentes manifestaciones».<ref>{{cita publicación |títulu=Rusia alvierte contra intentos destructivos d'interferir na situación en Nicaragua|url=https://mundo.sputniknews.com/americalatina/201804251078206300-moscu-managua-intervencion/|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=12 de mayu de 2018|periódicu=Spunitk|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Uruguái}}''': El [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Uruguái]] nun comunicáu anunció que «sofita los llamaos a la reflexón y al diálogu» pa buscar una solución qu'evite los niveles de violencia entendíos nel respetu a la llei y a los derechos individuales».<ref>{{cita web|url=http://www.mrree.gub.uy/frontend/page?1,entamu,ampliacion-ppal2,O,ye,0,PAG;CONC;1961;15;D;situacion-en-nicaragua;1;PAG;|títulu=Situación en Nicaragua|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=mrree.gub.uy}}</ref> * '''{{bandera2|Vaticanu}}''': El [[Francisco (papa)|papa Francisco]] manifestó per mediu d'un discursu la so fonda esmolición ante la violencia que se rexistra en Nicaragua. Pidió al pueblu y gobiernu nicaraguanu que se cese toa violencia» y evítese un inútil derramamiento de sangre».<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/papa-francisco-pide-que s'evite-un-inutil-derramamiento-de-sangre-en-nicaragua/|títulu=PAPA FRANCISCO PIDE "QUE S'EVITE UN INÚTIL DERRAMAMIENTO DE SANGRE" EN NICARAGUA {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Venezuela}}''': El presidente de Venezuela, [[Nicolás Maduro]], referir a los sucesos en Nicaragua como una emboscada» contra Daniel Ortega y calificó de grupos violentos».<ref>{{cita publicación |títulu=Maduro afirma que lo asocedío en Nicaragua ye una "emboscada" contra Ortega|url=http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/lo-asocedío-en-nicaragua-ye-una emboscada-contra-ortega-diz-maduro-208632|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|editorial=El Tiempu|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Nicolás Maduro: Voi Faer una campaña pa crear conciencia|url=https://www.telesurtv.net/news/nicolas-maduro-arrinca-campana-elecciones-venezuela-20180423-0026.html|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|editorial=Telesur|idioma=es-ES}}</ref> ==== Organismos supranacionales ==== * '''{{bandera2|OEA}}''': La OEA pidió nun comunicáu refugu a «tou tipu de violencia» y los asesinatos de los civiles y policía en Nicaragua.<ref>{{cita publicación |títulu=OEA conderga actos violentos y llama a la paz en Nicaragua|url=https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/oea-conderga-actos-violentos-y-llama-paz-nicaragua/|editorial=televisa.com|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> El 22 de Xunu del 2018, la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), presento'l so informe final tres la so visita en Nicaragua, n'El Conseyu Permanente de la OEA, pa dar siguimientu a la situación en Nicaragua. El secretariu xeneral: Luis Almagro, pidió "Adelantrar eleiciones pa Nicaragua". Ente los países qu'asistieron esi día, once d'ellos(Arxentina, Paraguay, Ecuador, Brasil, Canadá, Méxicu, Chile, Costa Rica, Perú, Estaos Xuníos y Colombia) sofitaron l'informe final de la CIDH, y fixeron el llamáu al gobiernu de Nicaragua a "Cesar la violencia" y que "El Dialogo ye la meyor salida a la crisis". * '''{{bandera|ONX}} [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos|OHCHR]]''': La Oficina de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos declaró la so «fonda esmolición» poles muertes mientres les protestes y encamentó a «cumplir les sos obligaciones internacionales garantizar que les persones puedan exercer llibremente los sos derechos a la llibertá d'espresión y a la llibertá de xunta pacífica y asociación».<ref>{{cita publicación|títulu=ONX y AI, esmolecíes polos muertos nes protestes en Nicaragua|url=http://www.dw.com/es/onu-y-ai-esmolecíes-polos muertos-en-les protestes-en-nicaragua/a-43477252|editorial=DW|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> * '''{{bandera2|XE}}''': Declaró que llamenta los actos de violencia y convocó al diálogu y a la paz social.<ref>{{cita publicación |títulu=DECLARACIÓN LOCAL DE LA UNIÓN EUROPEA SOBRE LA SITUACIÓN EN NICARAGUA|url=https://eeas.europa.eu/delegations/nicaragua/43310/declaraci%C3%B3n-llocal-de-la-uni%C3%B3n-europea-sobre-la-situaci%C3%B3n-en-nicaragua_ye|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|editorial=europa.eu|idioma=}}</ref> ==== Otros ==== * '''[[Amnistía Internacional]]''': Los fechos violentos fueron denunciaos por Amnistía Internacional, qu'amás pidió al gobiernu nicaraguanu garantizar los derechos d'espresión y xunta ensin represalies.<ref name=":1" /> * '''[[Human Rights Watch]]''' denunció abusos contra los manifestantes y zarru de medios de comunicación.<ref>{{cita web |títulu=Nicaragua: Protests Leave Deadly Toll|url=https://www.hrw.org/news/2018/04/27/nicaragua-protests-leave-deadly-toll|sitiuweb=[[Human Rights Watch]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> * La principal alianza d'oposición de [[Venezuela]], la [[Mesa de la Unidá Democrática]] (MUD), sofitó les protestes en contra del Gobiernu de Daniel Ortega y aseguró que les víctimes de la violencia nesi país centroamericanu son la resultancia del métodu esportáu» pol Executivu venezolanu.<ref>{{cita publicación |títulu=Oposición venezolana: Violencia en Nicaragua ye métodu "esportáu" por Maduro - El Carabobeño|url=https://www.el-carabobeno.com/oposicion-venezolana-violencia-en-nicaragua-es-metodo-exportado-por-maduro/|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=El Carabobeño|idioma=es-ES}}</ref> * El Comité Permanente de la Conferencia Episcopal Panamiega (CEP), solidarizar colos obispos, la mocedá y el pueblu nicaraguanu, llamando al diálogu, per mediu d'un comunicáu oficial.<ref>{{cita publicación|títulu=Iglesia católica panamiega pronúnciase ante protestes en Nicaragua|url=http://laestrella.com.pa/panama/nacional/ilesia-catolica-panamena-pronuncia-ante-protestes-nicaragua/24059677|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Estrella de Panamá|idioma=es}}</ref> * La Confederación de Norteamérica, Centroamérica y el Caribe de Fútbol ([[CONCACAF]]), arriendes de la situación del país, decidió atayar el [[Campeonatu Femenín Sub-17 de la Concacaf de 2018|Campeonatu Femenín Sub-17]] que s'apostaba en [[Managua]], pa garantizar la seguridá de les delegaciones y tou aquel participante de dichu certame.<ref>{{cita web |url=http://www.concacaf.com/es/sub-17-muyeres/concacaf-canciella-el campeonatu femenín-sub-17-de-concacaf-nicaragua-2018|títulu=Concacaf Ataya'l Campeonatu Femenín Sub-17 de Concacaf Nicaragua 2018 Remainder of Concacaf Women's Under-17 Championship 2018 for Security Concerns|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=www.concacaf.com|idioma=es}}</ref> == Notes == {{llistaref|grupu=lower-alpha}} == Referencies == {{Formatu de referencies|t=20180514230415}} {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commons category|2018 Nicaraguan protests}} {{Tradubot|Protestas en Nicaragua de 2018}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Manifestaciones y protestes en Nicaragua]] 9bwrtf9bw4uq5ffcwe29h9c994udbkj 0 140288 4496534 4479219 2026-05-26T09:48:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 18 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496534 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ricardo Anaya Cortés}} {{persona}} '''Ricardo Anaya Cortés''' {{nym}} ye un [[políticu]] y abogáu [[Nacionalidá mexicana|mexicanu]], militante del [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Partíu Aición Nacional]] (PAN). Ye candidatu a la [[Presidente de Méxicu|presidencia de Méxicu]] pola coalición [[Per Méxicu al frente]] —integrada pol PAN, el [[Partíu de la Revolución Democrática]] (PRD) y [[Movimientu Ciudadanu (partíu políticu)|Movimientu Ciudadanu]] (MC)— pa les [[Eleiciones federales en Méxicu de 2018|eleiciones federales de 2018]].<ref>{{Cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/elecciones-2018/tres-zarru-de-rexistru-anaya-queda-como-precandidato-unico-del pan|títulu=Tres zarru de rexistru, Anaya queda como precandidato únicu del PAN|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Suzzete Alcántara|fecha=8 de xineru de 2018|editorial=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]]}}</ref> Foi Diputáu [[Circunscripción plurinominal|plurinominal]] del Congresu del Estáu de Querétaro de 2009 a 2011 na LVI llexislatura, [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|diputáu federal]] plurinominal del [[Congresu de la Unión]] de 2012 a 2015 na [[LXII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|LXII llexislatura]] y presidente del [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Partíu Aición Nacional]] de setiembre de 2014 a xineru de 2015 y d'agostu de 2015 a avientu de 2017.<ref name="gobernación" /> == Primeros años == Ricardo Anaya Cortés nació en [[Naucalpan de Juárez]], [[Estáu de Méxicu]], el [[25 de febreru]] de [[1979]]. Ye fíu del inxenieru químicu Ricardo Anaya Maldonado y de l'arquiteuta María Elena Cortés del Palaciu y hermanu de María Elena Anaya Cortés. Vivió dende la so infancia nel [[estáu de Querétaro]]. En 2005, a los 26 años y casóse con Carolina Martínez Franco.<ref>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/politica/datos_interesaos-ricardo_anaya-esposa-hijo-educacion-eleccion_2018_0_1082291886.html|títulu=Siete datos interesaos de Ricardo Anaya Cortés|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|fecha=10 d'avientu de 2017|editorial=Milenio}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.ricardoanaya.com.mx/conoceme|títulu=Conozme|fechaaccesu=18 d'abril de 2018|autor=Ricardo Anaya Cortés|fecha=2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180419120829/https://www.ricardoanaya.com.mx/conoceme|fechaarchivu=2018-04-19}}</ref> Ye llicenciáu en Derechu egresado de la [[Universidá Autónoma de Querétaro]] en 2002, la so tesis de llicenciatura foi editada nun llibru publicáu esi añu col títulu de «El graffiti en Méxicu: ¿arte o desastre?».<ref>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/elecciones-mexico-2018/ricardo_anaya-grafiti-tribus_urbanes-grafiteros-contracultura-musica_urbana-mileniu_0_1102689739.html|títulu=Ricardo Anaya, del grafiti a les "tribus"|fechaaccesu=10 de marzod y 2018|autor=José Juan d'Ávila|fecha=13 de xineru de 2018|editorial=Milenio}}</ref> Estudió la maestría en derechu fiscal na [[Universidá del Valle de Méxicu]] (UVM) y el doctoráu en Ciencies Polítiques y Sociales na [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] (UNAM).<ref>{{Cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/elecciones-2018/que-grau-de-estudios-tienen-los-precandidatos-presidenciales|títulu=¿Qué grau d'estudios tienen los precandidatos presidenciales?|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Suzzete Alcántara|fecha=17 de xineru de 2018|editorial=L'Universal}}</ref> == Primeros cargos políticos == Nel añu 2000 Ricardo Anaya foi candidatu del Partíu Aición Nacional (PAN) a diputáu llocal del [[Congresu del Estáu de Querétaro]] pol XIV distritu, con sede en [[Pinal de Amoles (conceyu)|Pinal de Amoles]], llogrando'l 7.4% de los votos emitíos y siendo derrotáu pol candidatu del [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI), que llogró l'escañu col sofitu del 62.3% de los sufraxos.<ref name="gobernación">{{Cita web|url=http://sil.gobernacion.gob.mx/Librerias/pp_PerfilLegislador.php?Referencia=9217217|títulu=Perfil del llexislador. Ricardo Anaya Cortés|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Secretaría de Gobernación|enllaceautor=Secretaría de Gobernación (Méxicu)|fecha=2014}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://archivos.diputados.gob.mx/Centros_Estudio/Cesop/eleutoral/ele_queretaro.pdf|títulu=Indicadores eleutorales. Resultaos eleutorales de les entidaes federatives de 1897-2005|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Cámara de Diputaos|enllaceautor=Cámara de Diputaos (Méxicu)|fecha=2005}}</ref> El 18 de setiembre d'esi añu afiliar al [[Partíu Aición Nacional|PAN]].<ref>{{Cita web|url=https://www.animalpolitico.com/2018/04/anaya-verificáu-video/|títulu=Verificáu.mx: ¿Ciertu o falsu? Estos son los datos del video Ricardo Anaya, en 90 segundos|fechaaccesu=1 d'abril de 2018|autor=Karen de la Torre|fecha=10 d'abril de 2018|editorial=[[Animal Políticu]]}}</ref> De 2003 a 2009 trabayó como secretariu particular del gobernador de Querétaro, [[Francisco Garrido Patrón]].<ref>{{Cita web|url=http://www.redpolitica.mx/yopolitico/perfil/ricardo/anaya-cortes|títulu=Ricardo Anaya Cortés|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|fecha=2016|editorial=Rede Política}}</ref> En 2009 foi nomáu diputáu llocal del Congresu del Estáu de Querétaro pela vía [[Circunscripción plurinominal|plurinominal]], siendo coordinador del grupu parllamentariu del PAN na LVI llexislatura.<ref>{{Cita web|url=http://www.jornada.unam.mx/2009/07/07/estaos/032n1est|títulu=Querétaro: AN retién la metá del Congresu y de les alcaldíes|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Mariana Chávez|fecha=7 de xunetu de 2009|editorial=[[La Jornada]]}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.diputados.gob.mx/sedia/biblio/archivo/edos/leg/dipedos/QRO_56.htm|títulu=Congresu del Estáu de Querétaro. LVI llexislatura|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Cámara de Diputaos|enllaceautor=Cámara de Diputaos (Méxicu)|fecha=2009}}</ref> Foi presidente del Comité Direutivu Estatal del Partíu Aición Nacional en Querétaro del 27 de febreru de 2010 al 31 de marzu de 2011.<ref>{{cita web |url=https://codiceinformativo.com/2013/09/presidentes-del-partíu-accion-nacional-en-queretaro/ |títulu=Presidentes del Partíu Aición Nacional en Querétaro |fechaaccesu=26 de mayu de 2018 |fecha=20 de setiembre de 2013 |autor=Staff Códiz Informátivo |cita=Presidente del CDE del 27 de febreru de 2010 al 31 de marzu de 2011. Yera yá diputáu llocal por esti partíu na LVI llexislatura. Darréu, subsecretariu de turismu federal. Anguaño ye diputáu federal na LXII llexislatura y Presidente de la Mesa Direutiva de la Cámara de Diputaos. }}</ref><ref name="diputaos">{{Cita web|url=http://sitl.diputados.gob.mx/LXII_leg/curricula.php?dipt=346|títulu=Dip. Ricardo Anaya Cortés (LLICENCIA)|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|autor=Cámara de Diputaos|enllaceautor=Cámara de Diputaos (Méxicu)|fecha=2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180623033530/http://sitl.diputados.gob.mx/LXII_leg/curricula.php?dipt=346|fechaarchivu=2018-06-23}}</ref> El 1 d'abril de 2011 foi nomáu pol presidente [[Felipe Calderón Hinojosa]] como subsecretariu de planeación turística —dependiente de la [[Secretaría de Turismu (Méxicu)|Secretaría de Turismu]]— tres l'arrenunciu de Jacqueline Arzoz.<ref>{{Cita web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Designa-Calderon-nuevos-subsecretarios-de-Turismu-20110401-0030.html|títulu=Designa Calderón nuevos subsecretarios de Turismu|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|fecha=1 d'abril de 2011|editorial=[[L'Economista (Méxicu)|L'Economista]]}}</ref> == Diputáu federal == [[Ficheru:EPN. Promulgación de la Reforma Energética.jpg|190x190px|left|miniaturadeimagen|Ricardo Anaya y el presidente [[Enrique Peña Nieto]] celebrando la promulgación de la [[Reforma enerxética (Méxicu)|Reforma enerxética]].<ref>{{Cita web|url=https://www.gob.mx/presidencia/prensa/diverses-intervenciones-mientres-la-promulgacion-de-la reforma constitucional-en-materia-energetica?idiom=dykigrsgss|títulu=Diverses intervenciones mientres la Promulgación de la Reforma Constitucional en Materia Enerxético|autor=Presidencia de la República (Méxicu)|fecha=20 d'avientu de 2013|sitiuweb=www.gob.mx}}</ref>]] Nos [[Eleiciones federales en Méxicu de 2012|comicios de 2012]], Ricardo Anaya foi nomáu como diputáu del [[Congresu de la Unión]] pela vía [[Circunscripción plurinominal|plurinominal]] en representación del [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Partíu Aición Nacional]]. Ocupó'l so escañu na [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|Cámara de Diputaos]] na [[LXII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|LXII llexislatura]] dende'l [[1 de setiembre]] de [[2012]].<ref name="diputaos" /> Foi integrante de la comisión de Facienda y Creitu Públicu, y de la comisión d'Infraestructura de 2012 a 2013, ya integrante de la comisión de Presupuestu y Cuenta Pública y de la comisión pa la revisión del funcionamientu de la Comisión Nacional pa la Proteición y Defensa de los Usuarios de Servicios Financieros de 2012 a 2014.<ref name="gobernación" /> Foi presidente de la mesa direutiva de la Cámara de Diputaos nel añu II del periodu ordinariu de sesiones, del 1 de setiembre de 2013 al 6 de marzu de 2014.<ref>{{Cita web|url=https://www.animalpolitico.com/2013/08/ricardo-anaya-yá-es-nuevo-presidente-de-la-camara-de-diputaos/|títulu=Ricardo Anaya yá ye nuevu presidente de la Cámara de Diputaos|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Manu Ureste|fecha=31 d'agostu de 2013|editorial=[[Animal Políticu]]}}</ref> A lo llargo del so periodu llexislativu presentó 19 iniciatives de llei, de les cualos cuatro fueron aprobaes. Igualmente participó na proposición de 35 iniciatives de llei, de les cualos 10 fueron aprobaes.<ref name="exa central">{{Cita web|url=http://www.ejecentral.com.mx/anaya-y-la so buelga llexislativa/|títulu=Anaya y la so buelga llexislativa|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Luis León|fecha=15 d'avientu de 2017|editorial=Exa Central}}</ref> Mientres la so carrera llexislativa impulsó los trelce reformes estructurales propuestes pol presidente [[Enrique Peña Nieto]],<ref name="exa central" /> ente elles la [[Reforma educativa en Méxicu de 2012-2013|reforma educativa]], la [[Reforma de telecomunicaciones en Méxicu|reforma de telecomunicaciones]] y la [[Reforma enerxética (Méxicu)|reforma enerxética]], a la cual calificó como «la más pervalible en términos de fomentu granible y económicu».<ref>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/politica/Anaya-reforma_energetica_0_208779203.html|títulu=Reforma enerxética, la más pervalible de toes: Anaya|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Fernando Damián|fecha=15 d'avientu de 2013|editorial=Milenio}}</ref> == Presidente del Partíu Aición Nacional == Ricardo Anaya foi nomáu como presidente interín del Comité Executivu Nacional del [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Partíu Aición Nacional]] (PAN) del [[30 de setiembre]] de [[2014]] al [[20 de xineru]] de [[2015]], en sustitución de [[Gustavo Maderu Muñoz]], quién pidió llicencia del cargu pa encabezar la llista de candidatos a diputaos plurinominales del partíu pa les [[Eleiciones federales de Méxicu de 2015|eleiciones federales de 2015]].<ref>{{Cita web|url=https://www.pan.org.mx/blog/ricardo-anaya-toma-protesta-como-presidente-del pan/|títulu=Ricardo Anaya toma protesta como Presidente del PAN|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Partíu Aición Nacional|enllaceautor=Partíu Aición Nacional (Méxicu)|fecha=30 de setiembre de 2014}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2015/01/21/1003737|títulu=Gustavo Maderu vuelve... yá cola curul segura|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Héctor Figueroa|fecha=21 de xineru de 2015|editorial=Excelsior}}</ref> == Candidatu presidencial == {{Ap|Eleiciones federales en Méxicu de 2018}}El 16 d'agostu de 2015 llevar a cabu les eleiciones internes pa definir al nuevu presidente del PAN, tres el fin del periodu de Maderu Muñoz, resultando electu Ricardo Anaya col sofitu del 81% de los votos y asumiendo el cargu'l 22 d'agostu.<ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2015/08/22/1041439|títulu=Ricardo Anaya rinde protesta como presidente del PAN|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Héctor Figueroa Alcántara|fecha=22 d'agostu de 2015|editorial=Excelsior}}</ref> El [[9 d'avientu]] de [[2017]] Anaya arrenunció a la presidencia del PAN pa postulase como aspirante a la candidatura presidencial del so partíu nes [[Eleiciones federales en Méxicu de 2018|eleiciones federales de 2018]], siendo sustituyíu nel cargu por [[Damián Zepeda Vidales]].<ref>{{Cita web|url=http://cnnespanol.cnn.com/2017/12/09/ricardo-anaya-arrenunciu-a-la presidencia-del pan-en-mexico/|títulu=Ricardo Anaya arrenuncia a la presidencia del PAN en Méxicu|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=9 d'avientu de 2017|editorial=[[CNN n'Español]]}}</ref> Na eleición interna del PAN, Anaya como presidente del partíu, atayó les votaciones y someter a una recoyida de sofitos, actu que criticaron los sos adversarios, nomando la so actual candidatura como'l «dedazo amarutáu».<ref>{{Cita noticia |títulu=Dedazo amarutáu, el métodu de Anaya ~ L'Heraldu de Méxicu |url=https://heraldodemexico.com.mx/opinion/dedazo-amarutáu-el-metodo-de-anaya/ |fecha=21 de payares de 2017 |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=El Heraldo de Méxicu }}</ref><ref name="dedazo">{{Cita noticia |títulu=Anaya niega que precandidatura fuera por ‘dedazo’ |url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2017/12/19/1208866 |fecha=19 d'avientu de 2017 |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=Excélsior }}</ref> === Coalición Per Méxicu al frente === {{Ap|Per Méxicu al frente}} Mientres 2017, Ricardo Anaya anunció la propuesta del so partíu de crear una alianza de políticos denominada ''Frente Ampliu Opositor'' col fin de «''conformar un gobiernu de coalición que se va traducir nuna mayoría estable que la que podrá gobernase el país y faer realidá'l cambéu de réxime''».<ref>{{Cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/articulo/nacion/politica/2017/08/6/pan-llisto-pa-trabayar-por un frente-ampliu-opositor-anaya|títulu=PAN, llistu pa trabayar por un Frente Ampliu Opositor: Anaya|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Suzzete Alcántara|fecha=6 d'agostu de 2017|editorial=L'Universal}}</ref> El 5 de setiembre'l PAN formalizó una alianza col [[Partíu de la Revolución Democrática]] (PRD) y el partíu [[Movimientu Ciudadanu (partíu políticu)|Movimientu Ciudadanu]] (MC) sol nome de ''Frente Ciudadanu per Méxicu'', rexistrando la coalición ante l'[[Institutu Nacional Eleutoral (Méxicu)|Institutu Nacional Eleutoral]] (INE) por una duración de seis años.<ref>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/politica/prd-pan-movimientu_ciudadanu-ine-frente_ampliu-eleiciones_2018-mileniu_0_1024697583.html|títulu=PAN, PRD y MC rexistren frente ampliu ante l'INE|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=5 de setiembre de 2017|editorial=Milenio}}</ref> El 17 d'avientu los trés partíos ratificaron l'alianza cola creación d'una coalición eleutoral pa participar nes eleiciones federales de 2018 y múltiples eleiciones estatales col nome de ''[[Per Méxicu al frente]]''.<ref>{{Cita web|url=https://aristeguinoticias.com/0812/mexico/rexistren-ante-el-ine-por-mexico-al frente-la-coalicion-pan-prd-mc-aldu-a-2018/|títulu=Rexistren ante l'INE “Per Méxicu al frente”, la coalición PAN-PRD-MC camín de 2018|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=8 d'avientu de 2017|editorial=Aristegui Noticies}}</ref> === Precampaña === El 10 d'avientu de 2017, un día dempués d'arrenunciar a la presidencia del PAN, Anaya fixo públicu'l so interés en competir pola candidatura del so partíu a la [[Presidente de Méxicu|presidencia de Méxicu]] nes [[Eleiciones federales en Méxicu de 2018|eleiciones de 2018]].<ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2017/12/10/1206896|títulu=Confirma Anaya que va por candidatura del Frente pa 2018|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=10 d'avientu de 2017|editorial=Excelsior}}</ref> El 12 d'avientu rexistróse como aspirante a la candidatura presidencial del PAN,<ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2017/12/12/1207142|títulu=Rexístrase formalmente Anaya como precandidato del PAN a la presidencia|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Héctor Figueroa|fecha=12 d'avientu de 2017|editorial=Excelsior}}</ref> el 16 de xineru de 2018 realizó'l mesmu procedimientu ante'l PRD y el 18 de xineru ante Movimientu Ciudadanu.<ref>{{Cita web|url=https://www.forbes.com.mx/ricardo-anaya-rexístrase-como-precandidato-presidencial-del-prd/|títulu=Ricardo Anaya rexístrase como precandidato presidencial del PRD|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=16 de xineru de 2018|editorial=[[Forbes|Forbes Méxicu]]}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Anaya-rexístrase-como-precandidato-deMovimiento-Ciudadanu-20180118-0062.html|títulu=Anaya rexístrase como precandidato de Movimientu Ciudadanu|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|fecha=18 de xineru de 2018|editorial=[[L'Economista (Méxicu)|L'Economista]]}}</ref> Anaya foi l'únicu aspirante a la presidencia de la coalición ''Per Méxicu al frente''.<ref>{{Cita web|url=https://www.eleconomista.com.mx/empresa/Ricardo-Anaya-precandidato-unico-PAN--20180108-0064.html|títulu=Ricardo Anaya, precandidato únicu: PAN|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Dora Villanueva|fecha=8 de xineru de 2018|editorial=[[L'Economista (Méxicu)|L'Economista]]}}</ref> Ricardo Anaya empezó'l so precampaña el 14 d'avientu de 2017 con un mitin en [[Amealco de Bonfil]], [[Querétaro]],<ref>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/politica/ricardo-anaya-precampana-2018-queretaro-amealco-pan-prd-eleiciones_0_1084691579.html|títulu=Anaya arrinca precampaña: va ser "austera y bien allegre"|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=Héctor Tellez|fecha=14 d'avientu de 2018|editorial=Milenio}}</ref> y concluyó el 11 de febreru de 2018 en [[Coatzacoalcos]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]],<ref>{{Cita web|url=https://www.vanguardia.com.mx/articulo/tien-ricardo-anaya-zarru-de-precampana-de-altura|títulu=Tien Ricardo Anaya zarru de precampaña de ‘altor’|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=José Jorge Hernández|fecha=11 de febreru de 2018|editorial=Vanguardia}}</ref> reportando gastar 12.9 millones de pesos nesti periodu.<ref>{{Cita web|url=https://www.forbes.com.mx/quien-gasto-mas-y-quien-menos-mientres-les-precampanas/|títulu=Quién gastó más y quién menos mientres les precampañas|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|autor=María Fernanda Navarro|fecha=12 de febreru de 2018|editorial=[[Forbes|Forbes Méxicu]]}}</ref> El 11 de marzu rexistróse formalmente ante l'[[Institutu Nacional Eleutoral (Méxicu)|Institutu Nacional Eleutoral]] (INE) como candidatu presidencial de la coalición ''[[Per Méxicu al frente]]''.<ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2018/03/11/1225613|títulu=Oficial ante INE… Anaya va por Presidencia con ‘Per Méxicu al frente’|fechaaccesu=12 de marzu de 2018|autor=Aurora Zepeda|fecha=11 de marzu de 2018|editorial=Excelsior}}</ref> === Campaña === Ricardo Anaya empecipió la so campaña presidencial a la medianueche del 30 de marzu con un eventu nel [[Santa Fe (distritu financieru)|distritu financieru de Santa Fe]] de la [[Ciudá de Méxicu]], nel cual realizóse un [[hackathon]] de doce hores p'axuntar propuestes de la ciudadanía.<ref>{{Cita web|url=https://aristeguinoticias.com/3003/mexico/con-un-hackaton-ricardo-anaya-empecipio-la so-campana-esti gobiernu-tien-los-dias-contaos-advirtio/|títulu=Con un “hackatón”, Ricardo Anaya empecipió la so campaña: “esti gobiernu tien los díes contaos”, alvirtió|fechaaccesu=10 d'abril de 2018|fecha=30 de marzu de 2018|editorial=Aristegui Noticies}}</ref> Darréu anunció que daría conferencies de prensa tolos díes de la campaña a les 7:30 de la mañana pa presentar nueves propuestes.<ref>{{Cita web|url=https://www.proceso.com.mx/528081/anaya-anuncia-campana-de-propuestes-dara-conferencies-tempraneres-a-diariu|títulu=Anaya anuncia “campaña de propuestes”; va dar conferencies tempraneres a diariu|fechaaccesu=10 d'abril de 2018|autor=Álvaro Delgado|fecha=1 d'abril de 2018|editorial=[[Proceso (revista)|Proceso]]}}</ref> == Discutinios == === Llaváu de dineru === [[Ficheru:PGR logo 2012.svg|derecha|290x290px]] Mientres la precampaña, Ricardo Anaya foi arreyáu pola prensa mexicana nun escándalu por presuntu llaváu de dineru, anque nun taba totalmente claro'l so nivel d'implicación nesti posible delitu.<ref name=UNI>{{Cita web |url=https://www.univision.com/noticias/elecciones-mexico-2018/que se sabe-del-escandalo-de-llavadura-de-dineru-por-el-que-ye-investigáu-ricardo-anaya-candidatu-a-la presidencia-de-mexico |títulu=Qué se sabe del escándalu de llavadura de dineru pol que ye investigáu Ricardo Anaya, candidatu a la presidencia de Méxicu |fechaaccesu=23 de marzu de 2018 |sitiuweb=www.univision.com }}</ref> El 3 de febreru de 2018, la revista ''Proceso'' señaló la so posible implicación nuna operación de triangulación de recursos na compra d'un predio, por aciu l'usu de la Fundación Por Más Humanismu.<ref name=PRO>{{Cita web|url=http://www.proceso.com.mx/521183/sospechoses-triangulaciones-en-una-fundacion-creada-por-ricardo-anaya |títulu=Oficial Sospechoses triangulaciones nuna fundación creada por Ricardo Anaya |fechaaccesu=3 de febreru de 2018|autor=Alvaro Delgado|fecha=3 de febreru de 2018|editorial=Proceso}}</ref>. El 25 de febreru de 2018, Ricardo Anaya allegó a les oficines de la [[SEIDO]] pa esixir que la [[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|Procuradoría]] esplicara si había en curso investigaciones nel so contra. El mesmu día publicó un video nel qu'esplicaba mercar-venta de la nave industrial en cuestión, asegurando que nun había nada illegal na transaición.<ref name=MIL>{{Cita web|url=http://www.milenio.com/elecciones-mexico-2018/ricardo-anaya-pan-presidencia-nave-industrial-queretaro-escritura-publica_0_1128487240.html |títulu=Con peres y mazanes, Anaya esplica negociu inmobiliariu |fechaaccesu=63 d'abril de 2018|autor=Selene Flores|fecha=6 d'abril de 2018|editorial=Milenio}}</ref> En dambos casos Anaya declaró que se trataba de maniobres de guerra puerca» na so contra per parte del [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI).<ref name=UNI /><ref name=HUF>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Nueves acusaciones de corrupción contra Ricardo Anaya; él acusa al PRI de guerra puerca|url=https://www.huffingtonpost.com.mx/2018/02/05/nueves-acusaciones-de-corrupcion-contra-ricardo-anaya-el-acusa-al-pri-de guerra puerca_a_23353468/|obra=Huffington Post|fecha=5 de febreru de 2018|fechaaccesu=23 de marzu de 2018}}</ref> ''Animal Políticu'' señaló que la [[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|Procuradoría Xeneral de la República]] (PGR) cometiera delles irregularidaes nel manexu del casu, como l'espardimientu del video d'una visita de Anaya a les instalaciones de la [[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|PGR]], col enfotu de esixir una aclaración pública.<ref>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Les diferencies ente'l casu de Ricardo Anaya y otres investigaciones de PGR sobre llaváu y corrupción|url=https://www.animalpolitico.com/2018/03/ricardo-anaya-investigaciones-pgr-llaváu-corrupcion/|obra=AnimalPolítico|fecha=1 de marzu de 2018|fechaaccesu=24 de marzu de 2018}}</ref><ref>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=PGR amuesa video de Anaya al allegar a presentar escritu; ye la primer vegada qu'espón un casu d'esta forma|url=https://www.animalpolitico.com/2018/02/pgr-anaya-declaracion-video/|obra=Animal Políticu|fecha=28 de febreru de 2018|fechaaccesu=24 de marzu de 2018}}</ref> Hasta'l momentu nengunu de los señalamientos nel so contra cuenta con pruebes categóriques y tampoco mereció aición penal.<ref name=SE>{{cita web|apellíos1=Flores|nome1=Efrén|títulu=Tou lo que sabemos de Anaya: dellos casos de corrupción, y respuestes pocu convincentes|url=http://www.sinembargo.mx/28-02-2018/3390529|obra=Sicasí|fecha=28 de febreru de 2018|fechaaccesu=23 de marzu de 2018}}</ref> === Guerra eleutoral === Anaya como presidente nacional del PAN, atayó les votaciones internes pa la candidatura de la presidencia y someter a una recoyida de sofitos, actu que criticaron los sos adversarios calificando la so candidatura de «dedazo amarutáu»<ref name="dedazo" /> En marzu'l mediu ''Rexeneración'' acusó a Anaya de «plaxar» propuestes de López Obrador.<ref>{{Cita noticia |títulu=Anaya plaxa propuestes de AMLO de baxar gasolina y IVA na frontera |url=https://regeneracion.mx/anaya-plaxa-propuestes-de-amlo-de-baxar-gasolina-y-iva-en-la frontera/ |fecha=31 de marzu de 2018 |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=Rexeneración }}</ref> Sicasí, el panista indicó que nunca copió propuestes nin estratexes a los sos contrincantes<ref>{{Cita noticia |apellíos=Confidencial |títulu=Copia Anaya mañaneres de AMLO |url=http://www.elfinanciero.com.mx/opinion/confidencial/copia-anaya-mananeras-de-amlo |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=El Financieru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615163310/http://www.elfinanciero.com.mx/opinion/confidencial/copia-anaya-mananeras-de-amlo |archivedate=2018-06-15 }}</ref> y calificó les idees del morenista de «vieyes y anticuaes».<ref>{{Cita noticia |títulu=Diz Anaya que les mios idees son vieyes, pero cópiame tou: AMLO |url=https://www.debate.com.mx/politica/amlo-ricardo-anaya-copia-idees-propuestes-morica-pan-eleiciones-album-mundial-20180523-0212.html |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=L'ALDERIQUE }}</ref> Ente les estratexes supuestamente plaxaes se listaron les ruedes de prensa diaries —estratexa emplegada por Obrador cuando se desempeñó como xefe de Gobiernu del entós Distritu Federal—, baxar el preciu de les gasolines y el [[impuestu al valor agregáu]] (IVA) a la metá propuesta qu'Andrés Manuel presentó'l 31 de xineru y Anaya el 30 de marzu—. Coles mesmes, nun anunciu afirmó que votara en contra del aumentu del IVA y combustibles cuando fungió como diputáu federal, sicasí, ''Rexeneración'' señaló que votara a favor de dambos.<ref>{{Cita noticia |títulu=Morica critica a Anaya por copiar AMLO |url=http://www.milenio.com/politica/morica-critica-a-anaya-por-copiar-amlo |fecha=31 de marzu de 2018 |fechaaccesu=24 de mayu de 2018 |periódicu=Milenio (periódicu)}}</ref> El PRI tamién lo acusó de plaxu y señaló qu'amosó entamadores teunolóxicos ensin la so autorización nes presentaciones que fizo mientres la so precampaña.<ref>{{Cita noticia |títulu=Acusen a Anaya de plaxar propuesta de AMLO sobre amenorgamientu de IVA na frontera |url=https://www.sdpnoticias.com/nacional/2018/03/31/acusen-a-anaya-de-plaxar-propuesta-de-amlo-sobre-reduccion-de-iva-en-la frontera |fecha=31 de marzu de 2018 |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=SDPnoticias.com }}</ref> N'abril, la iniciativa Verificáu 2018 señaló que'l panista foi quien más mentires mentó nel alderique, diciendo que «na alministración d'Andrés Manuel nel D. F. los secuestros xubieron un 88%». Verificáu confirmó que Anaya manipolió la información de la cifra oficial dexándola en cada 100 habitantes, calificando la so frase como engañosa, una y bones les cifres oficiales señalen que'l secuestru por cada 100 mil habitantes baxó en realidá.<ref>{{Cita web |url=https://verificáu.mx/verificacion-alderique-presidencial-precisiones-anaya-meade/ |títulu=Sobre la verificación del alderique presidencial y les precisiones de Anaya y Meade |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |sitiuweb=verificáu.mx }}</ref> La iniciativa tamién atopó que la frase al respective de que n'[[El Salvador]] l'aplicación d'una [[amnistía]] provocó que los homicidios crecieren, ye falsa. Según lo consultao por Verificáu, el país propunxo una amnistía ente 2012 y 2013, lo cual dio como resultáu que la tasa d'homicidios cayera más de la metá y la so rotura en 2014 causó que la cifra va doblar de nuevu.<ref name="alderique">{{Cita noticia |títulu=Nel alderique, tres mentires de Anaya, dos de “El Tarascu”, una de AMLO y otra de Meade - Proceso |url=https://www.proceso.com.mx/531106/en-l'alderique-tres-mentires-de-anaya-dos-de-el tarascu-una-de-amlo-y-otra-de-meade |fecha=23 d'abril de 2018 |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |periódicu=Proceso }}</ref> Tamién foi mentira cuando mentó que na alministración de López Obrador nel D. F. les inversiones estranxeres cayeron un 40%. Sicasí, la iniciativa dixo que solo foi d'un 39% y producióse direutamente pola compra del [[Bancu Nacional de Méxicu]], efectuada por [[Citigroup]] en 2001, y de [[BBVA Bancomer]] y non por obra del xefe de Gobiernu.<ref name="alderique" /> Dempués del primer alderique, Anaya acusó a Verificáu 2018 de mentirosa y esixó-yos revisar de nuevu les frases de los candidatos, según ser más rigorosos nes sos investigaciones. El candidatu indicó que les sos cifres son reales por cada 100 habitantes y pidió a Verificáu que nun les descalifica, mientres'' [[Animal Políticu]]'' respondió-y que revisaría los sos pidimientos, pero tamién-y pidió que falara con claridá yá qu'en repitíes vegaes safó feches sobre la tema de l'amnistía n'El Salvador y [[Colombia]].<ref>{{Cita web |url=http://wradio.com.mx/programa/2018/04/23/asi_les coses/1524498307_372476.html |títulu=“Miente Verificáu.mx”: Ricardo Anaya |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |apellíu=Mexico |nome=W Radiu |sitiuweb=W Radio Méxicu }}</ref> == Ver tamién == * [[Andrés Manuel López Obrador]] * [[José Antonio Meade Kuribreña]] * [[Eleiciones federales en Méxicu de 2018|Eleiciones federales de Méxicu de 2018]] * [[Partíu Aición Nacional]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{páxina web|http://ricardoanaya.com.mx/}} {{facebook|RicardoAnayaC}} {{twitter|RicardoAnayaC}} {{socesión | títulu = [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Presidente del Partíu Aición Nacional]] | periodu = [[2015]] - [[2017]] | predecesor = [[Gustavo Maderu Muñoz]] | socesor = [[Damián Zepeda Vidales]] | títulu2 = [[Partíu Aición Nacional (Méxicu)|Presidente del Partíu Aición Nacional]] | periodu2 = [[2014]] - [[2015]] | predecesor2 = [[Gustavo Maderu Muñoz]] | socesor2 = [[Gustavo Maderu Muñoz]] | títulu3 = [[Cámara de Diputaos de Méxicu|Presidente de la Cámara de Diputaos de Méxicu]] | periodu3 = [[2013]] - [[2014]] | predecesor3 = [[Francisco Regueru Vieyra]] | socesor3 = [[José González Morfín]] }} {{NF|1979||Anaya Cortes, Ricardo}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Méxicu]] [[Categoría:Abogaos y abogaes de Méxicu]] [[Categoría:Diputaos y diputaes de Méxicu]] b3wfv0sbrq3q79msvxg1a9yqskp0b3a 0 140344 4496279 4468772 2026-05-25T14:21:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496279 wikitext text/x-wiki {{rexón}} La '''Provincia de Misiones''' (tal que figura na so Constitución provincial)<ref>[http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dip/misiones.htm]</ref> o, más de volao, '''"Misiones"''' ye una de les 23 [[provincies d'Arxentina|provincies]] qu'hai na [[República Arxentina]]. De la mesma, ye unu de los 24 estaos autogobernados que conformen el país y unu de los 24 distritos eleutorales [[Congresu Nacional|llexislativos nacionales]].<ref>[https://www.casarosada.gob.ar/nuestro-pais/organizacion?id=2619 Estaos Provinciales - "La República Arxentina ye un estáu Federal constituyíu por 23 Provincies y una Ciudá Autónoma".]</ref><ref>[http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/es/ar/ar075ye.pdf Constitución Nacional Arxentina vixente - Segunda parte "Autoridaes de la Nación"]</ref> La so capital y ciudá más poblada ye [[Posadas]]. Ta allugada al nordeste del país, na [[rexón del Norte Grande Arxentín]], llindando al norte y este colos ríos [[Ríu Iguazú|Iguazú]], [[Río San Antonio (Misiones)|San Antonio]], [[Ríu Pepirí Guazú|Pepirí Guazú]] y [[Ríu Uruguái|Uruguái]] que la dixebren de [[Brasil]], al sur con [[Corrientes (provincia)|Corrientes]], per mediu de los regueros [[regueru Itaembé|Itaembé]] y [[regueru Chimiray|Chimiray]], y al oeste col [[Ríu Paraná]] que la dixebra de [[Paraguái]]. Con 29 801 km² ye la tercer provincia menos estensa, per delantre de [[Provincia de Tucumán|Tucumán]] y [[Provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur|Tierra del Fueu]], la menos estensa. == Xeografía == El so territoriu ocupa una superficie de 29&nbsp;801 km², la que se compara cola de [[Bélxica]]. Ye la segunda provincia más pequeña dempués de [[provincia de Tucumán|Tucumán]]: representa solo un 0.8 % del total del país. [[Ficheru:Tierra-misionera.JPG|thumb|left|Camín de tierra en Misiones, col so típicu color acoloratáu.]] Xeolóxicamente integra'l [[macizu de Brasilia]] al traviés de la [[pandu misioneru]]. En Misiones esisten distintos tipos de suelos, siendo los más carauterísticos los derivaos del [[basaltu]], yá que cubren les dos terceres partes del territoriu. Estos suelos son conocíos como "lateríticos" o "latosoles", y la so coloración ye acoloratada o marrón-acoloratada por cuenta de la descomposición de los basaltos y metalíferos magrizos; amás tienen un altu conteníu d'[[óxidu de fierro]] y [[aluminiu]]. En dellos llugares el suelu ye poco fondu y con roques aflorantes, n'otros cascayosos y con rimaes bien inclinaes. Les formaciones que s'atopen en Misiones son llamaes pandos anque se trata de pandos d'erosión hídrica y eólica, con forma mamelonada. Nesta provincia nun asocedieron plegamientos, sinón quebres del sustratu [[precambrianu]], nel que s'atopa'l macizu de Brasilia. Pel centru de la pandu álzase la [[sierra de Misiones]] o Central, que ye divisoria d'agües ente los ríos Paraná y Uruguái llegando al so mayor altor, 843&nbsp;[[metros sobre'l nivel del mar|msnm]], cerca de [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]], nel cuetu Rincón. Al sur topa la [[sierra del Imán]] o Itacuara y al norte la [[sierra de la Victoria]], que faer de divisoria d'agües ente los ríos Paraná y Iguazú. Esti postreru, al cortar les sierres forma les [[tabayones del Iguazú]]. === Recursos hídricos === La provincia atópase arrodiada por cinco ríos, de los cualos trés son de gran importancia: el [[Ríu Paraná|Paraná]], l'Uruguái y el Iguazú, natural desaguadoriu de grandes rexones con agües abondoses. Los otros dos son el San Antonio y el Pepirí Guazú. Nellos desagüen non menos d'ochocientos cursos permanentes d'agua, de los cualos doscientos setenta flúin escontra'l Paraná y el regueru Itaembé, cientu venti escontra los ríos Iguazú y San Antonio, y los restantes escontra los ríos Uruguái y Pepirí Guazú. ==== Principales cursos fluviales ==== ;Cuenca del Paraná * Garupá * Yabebyrý (Iabebirí). * Cuñapirú * Piraý Guazú. * Piraý (Pira-í) Miní. * [[regueru Urugua-í|Urugua-í]] * [[ríu Iguazú|Iguazú]] (nel que desagua el ríu [[río San Antonio (Misiones)|San Antonio]]). ;Cuenca del Uruguái * [[ríu Pepirí Guazú|Pepirí Guazú]] * [[regueru Yabotí Guazú|Yabotí]] Plantegóse la posibilidá de construyir una [[Proyeutu hidroeléctricu Corpus Christi|central hidroeléctrica]] sobre'l ríu Paraná, nes cercaníes [[Corpus (Arxentina)|Corpus]] o de [[Garupá]]; esta posibilidá foi bloquiada pola realización d'un plebiscitu provincial, pol cual el 88 % de los votantes manifestar en contra del proyeutu. ==== Los tabayones del Iguazú ==== [[Ficheru:Cataratas del Iguazú.jpg|thumb|Vista parcial d'un pequeñu sector de les [[Tabayones del Iguazú]].]] {{AP|Tabayones del Iguazú}} Los tabayones del Iguazú, apocayá declaraes una de les [[siete maravíes naturales del mundu]], alcontraes na frontera ente l'estáu brasilanu de [[Paraná (Brasil)|Paraná]] y la provincia de Misiones, atópense dientro del [[Parque Nacional Iguazú]]. Tán formaes por 275&nbsp;saltos d'hasta 70&nbsp;m d'altor, alimentaos pol caudal del ríu Iguazú. Les islles más conocíes son [[Isla San Martín (Iguazú)|San Martín]] ya isla Grande: atópense ríu arriba, estremándolo en dos brazos que s'axunten pocu dempués, cayendo al traviés d'axataes formaciones de basaltu y de llava hasta topetar na [[Gargüelu del Diañu]], onde'l ríu prosigue hasta desaguar nel ríu Paraná, que xunto col [[ríu Paraguay]] y l'Uruguái, contribúin a la formación de la [[cuenca de la Plata]]. === Clima === El clima de Misiones ye tropical húmedu ensin estación seca, polo cual ye la provincia más húmeda del país. Les llocalidaes de baxa altitú del sector sur y de los valles del Paraná y l'Uruguái tienen [[clima semitropical húmedu]], en tanto a mayor altitú preséntase'l clima tropical marítimu, un tipu climáticu similar al [[clima subtropical húmedu]]. Los vientos predominantes son del nordés, sureste y este. El bioma que presenta ye [[selva misionera]] y [[monte en galería]]. Parte de la selva foi tresformada pol home pa cultivos o ganadería. El bioma orixinal atópase protexíu nel [[parque nacional Iguazú]] y otros parques y reserves provinciales. La temperatura medio añal ye de 21&nbsp;[[graos Celsius|°C]]. Nos últimos años produciéronse hinchentes, por cuenta de les grandes zones deforestadas que nun tienen cómo parar los grandes caudales que xeneren les agües. == Ecoloxía == {{AP|Árees naturales protexíes de la provincia de Misiones}} La provincia de Misiones tien la Llei d'Árees Naturales nᵘ 2932/94, sumáu a un supuestu control ambiental deriváu de la Llei de Montes&nbsp;nᵘ&nbsp;854 y de la Llei de Montes Protexíos&nbsp;nᵘ&nbsp;3426.<ref>[http://awsassets.wwfar.panda.org/downloads/les lleis ambientales_de_misiones.pdf Les lleis ambientales de Misiones]</ref> Misiones ye la única provincia arxentina con un organismu de incumbencia ambiental y [[forestal]] de rangu ministerial. Ello dase, per un sitiu como autoridá d'aplicación de la ''Llei d'Árees Naturales Protexíes 2932/94'' y un esquema de control forestal, nel marcu de la ''Llei de Montes 854'', y la ''Llei de Montes Protexíos 3426''.<br /> El sistema d'[[Árees naturales protexíes de Misiones|Árees Naturales Protexíes]], con una superficie aproximada a les 778&nbsp;662&nbsp;[[hectárees|ha]], entiende un arcu de parques provinciales, reserves naturales estatales y privaes ([[Reserva Privada Yaguaroundí]] y [[Reserva Privada Yacutinga]]) y una reserva de Biosfera [[Yabotí]], reconocida como tal pola [[UNESCO]]. La selva misionera (o selva paranaense) ye una de les árees de mayor biodiversidá del mundu. Forma parte del [[Bosque Atlánticu]], una ecorrexón que s'estiende dende la [[Serra do Mar]] na mariña del [[Brasil]], hasta l'este del [[Paraguái]] y tomando gran parte de Misiones. Les dos árees del Ministeriu, Ecoloxía y Montes, tienen la Unidá Especial de Xestión Corredor Verde, que la so llei de creación&nbsp;3631, fora sancionada en 1999, cola que s'aspira a asegurar la conectividad de la masa montiego, en 1&nbsp;110&nbsp;000&nbsp;[[hectárees|ha]], tantu de tierres privaes como de parques provinciales. El Corredor Verde xunto al caltenimientu de parques y reserves provinciales, altes cuenques xeneradores d'agua llimpio, montes proteutores apunta al desenvolvimientu sustentable, al serviciu del irrenunciable meyoramientu de la calidá de vida del home, con una esplotación racional de la masa montiego.<br /> El Ministeriu d'Ecoloxía y Recursos Naturales Anovables tien como misión especial: protexer l'ambiente y les especies naturales, calteniendo'l so calter de bancos xenéticos, de reguladores ambientales y de fontes de materies primes a perpetuidad, ameyorando, cuando correspuenda la so productividá; protexer ecosistemes y hábitats terrestres y acuáticos, qu'alluguen especies migratories, reinales, rares, amenaciaes y d'usu comercial; protexer los ecosistemes que contengan cursos d'agua, garantizando la so subsistencia a perpetuidad; garantizar la diversidá biolóxica, xenética y los procesos ecolóxicu y evolutivu naturales; embrivir la erosión de los suelos; caltener el patrimoniu natural, cultural, arqueolóxicu y paleontolóxicu. === Flora === [[Ficheru:Selva-misionera.JPG|thumb|La selva misionera entá ocupa un 35 % el territoriu de la provincia.]] Orixinalmente, la selva misionera tomaba cerca de 2&nbsp;900&nbsp;000 [[hectárea|hectárees]], lo que representaba la totalidá del territoriu misioneru. Coles construcciones de les rutes nacionales [[Ruta Nacional 12 (Arxentina)|12]], la [[Ruta Nacional 14 (Arxentina)|14]] y otres rutes provinciales facilitóse l'accesu humanu a casi tolos rincones de la provincia. La estracción de materia primo y l'aumentu poblacional xunto cola espansión de les tierres usaes pal cultivu provocaron un grave amenorgamientu de la selva nativa. Anguaño, queden unes 945&nbsp;000 hectárees, lo que representa un 35 % del territoriu de Misiones. Col fin d'evitar un amenorgamientu mayor nesta área selvática, delles organizaciones anguaño sofiten la creación de lleis forestales más rigoroses.<ref>[http://www.greenpeace.org.ar/cyberacciones/montes.html Greenpeace Arxentina, campaña per Llei de Montes.]</ref> [[Ficheru:Arroyo Tabay en el municipio de Jardín América.jpg|thumb|La selva misionera nes cercaníes del saltu Tabaý.]] Ente les especies más importantes tópense: * l'[[anchicho|anchico]] ''([[Parapiptadenia rigida|Parapiptadenia ríxida]])'', * la [[cancharana]] ''([[Cabralea cangerana]])'', * el [[cabralea oblongifoliola|cedru maco]] ''(Cabralea oblongifoliola)'', * el [[cedru misioneru]] ''(Cedrela fissilis Vellozo)'', * el [[guatambú]] ''([[Balfourodendron riedelianum]])'', * l'[[inciensu (árbol)|inciensu]] ''([[Myrocarpus frondosus]])'', * el [[lapacho]] ''(Tabebuia)'', * el [[nectandra lanceolata|lloréu blancu]] ''(Nectandra lanceolata)'', * el [[nectandra megapotamica|lloréu negru]] ''(Nectandra megapotámica)'', * la [[maría preta]] ''([[Diatenopteryx sorbifolia]])'', * la [[mora blanca]] ''([[Alchornea iricurana]])'', * la [[euterpe edulis|palmera]] ''(Euterpe edulis)'', * el [[palu rosa]] ''([[Aspidosperma polyneuron]])'', * el [[peteribí]] ''([[Cordia trichotoma]])'', * el [[pinu Paraná]] o [[cury|curý]] ''(Araucaria angustifolia)'', * el [[rabu-itá]] ''([[Lonchocarpus leucanthus]])'', * el [[timbó]] ''(Enterolobium contortisiliquum)'', * el [[urunday]] ''(Astronium balansae)'' y * el [[ibira-pitá]] ''([[Peltophorum dubium]])''. {{AP|Selva misionera}} La selva tropical ocupa un 35 % del territoriu de la provincia, y les causes más graves de la so desapaición son la [[deforestación]] indiscriminada y la quema pa llevar a cabu práutiques agrícoles. Destacar por altos rexistros pluviométricos (agües) que son resultáu de los vientos húmedos provenientes del [[océanu Atlánticu]]. El mugor medio relativa varia del 75 al 100 % con importantes rosaes nocherniegues. Les temperatures bazcuyen ente los 19&nbsp;[[grau Celsius|°C]] ([[permediu]] pa la estación iverniza especialmente en xunu y xunetu) y 29&nbsp;°C (permediu pa los meses veraniegos de xineru, febreru y marzu), algamando temperatures de 44&nbsp;°C mientres el día, pel branu. === Fauna === [[Ficheru:Tucanos-obera.jpg|thumb|200px|[[Tucán]] en cautivero.]] La fauna de la provincia ye bien rica en variedá, anque la continua desapaición de la [[Selva misionera]] punxo en peligru d'estinción a gran cantidá d'especies, les más llamatives son: * l'[[Chrysocyon brachiurus|aguará guazú]], * l'[[Spizaetus ornatus|águila calzada barreada]], * l'[[Morphnus guianensis|águila monera]], * l'[[Spizastur melanoleucus|águila viuda]], * la [[Chironectes minimus|papalba d'agua]], * el [[Ara chloroptera|guacamayu coloráu]], * l'[[Harpia harpyja|harpía]], * l'[[Tigrisoma fasciatum|hocó escuru]], * el [[Amazona vinacea|loru vinosu]], * el [[Amazona pretrei|loru chorao]], * el [[Tinamus solitarius|macuco]], * el [[Primolius maracana|maracaná cara afaitada]], * el [[Alouatta guariba|monu carayá coloráu]], * la [[Pteronura brasiliensis|llondra xigante]], * l'[[Felis pardalis|ocelote]], * l'[[Myrmecophaga tridactyla|osu formigueru]], * el [[Mergus octosetaceus|patu serruchu]], * el [[Tapirus terrestris|tapir]], * el [[Priodontes giganteus|tatú carreta]], * el [[Ozotoceros bezoarticus|venado de les Pampes]], * el [[Caiman latirostris|yacaré overo]], * la [[Aburria jacutinga|yacutinga]], * el [[Panthera onca|yaguareté]] y * el [[Speothos venaticus|foín pitoco]]. == Historia == {{AP|Historia de la provincia de Misiones}} == Demografía == === División territorial === [[Ficheru:Misiones (Argentina), departments and capital.PNG|thumb|300px|División política de la provincia de Misiones.]] La provincia atópase estremada en 76 [[conceyu|conceyos]] arrexuntaos en 17 departamentos. Nenguna parte del territoriu provincial queda fora de los conceyos (sistema de ejidos colindantes). Misiones reconoz l'autonomía municipal. Pa ver una llista alfabético y detallao de los conceyos consulte '''[[Conceyos de Misiones]]''', pa información sobre la organización municipal de la provincia, vease '''[[Organización municipal de Misiones]]'''. La siguiente ye la llista de departamentos colos conceyos en que cada unu estrémase. {| {{tablaguapa}} border="1" |- bgcolor="#e0e0e0" !Departamentu !Cabecera !Otros Conceyos |- |[[Departamento Apóstoles|Apóstoles]] |[[Apóstoles (Misiones)|Apóstoles]] |[[Azara (Misiones)|Azara]] - [[San José (Misiones)|San José]] - [[Tres Capones]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu Cainguás|Cainguás]] |[[Campo Grande (Misiones)|Campo Grande]] |[[Aristóbulo del Valle (Misiones)|Aristóbulo del Valle]] - [[Dos de Mayu (Misiones)|Dos de Mayu]] |- |[[Departamentu Candelaria|Candelaria]] |[[Santa Ana (Misiones)|Santa Ana]] |[[Bonpland (Misiones)|Bonpland]] - [[Loreto (Misiones)|Loreto]] - [[Cuetu Corá (Misiones)|Cuetu Corá]] - [[Mártires (Misiones)|Mártires]] - [[Fondura (Misiones)|Fondura]] - [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu Capital (Misiones)|Capital]] |[[Posadas]] |[[Garupá]] - [[Fachinal (Misiones)|Fachinal]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamento Concepción (Misiones)|Concepción]] |[[Concepción de la Sierra]] |[[Santa María (Misiones)|Santa María]] |- |[[Departamentu Eldorado|Eldorado]] |[[Eldorado]] |[[Colonia Delicia]] - [[9 de Julio (Misiones)|9 de Julio]] - [[Santiago de Liniers (Misiones)|Santiago de Liniers]]- [[Colonia Victoria]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu General Manuel Belgrano|General Manuel Belgrano]] |[[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]] |[[Comandante Andresito]] - [[San Antonio (Misiones)|San Antonio]] |- |[[Departamentu Guaraní|Guaraní]] |[[El Sobeyosu]] |[[San Vicente (Misiones)|San Vicente]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu Iguazú|Iguazú]] |[[Puerto Esperanza (Misiones)|Puerto Esperanza]] |[[Puerto Iguazú]] - [[Colonia Wanda]] - [[Puerto Libertad]] |- |[[Departamentu Leandro N. Alem|Leandro N. Alem]] |[[Leandro N. Alem (Misiones)|Leandro N. Alem]] |[[Cuetu Azul (Misiones)|Cuetu Azul]] - [[Dos Regueros]] - [[Gobernador López]] - [[Regueru del Mediu (Misiones)|Regueru del Mediu]] - [[Olegario Víctor Andrade (Misiones)|Olegario Víctor Andrade]] - [[Caá Yarí]] - [[Almafuerte (Misiones)|Almafuerte]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu Llibertador General San Martín (Misiones)|Llibertador Xeneral San Martín]] |[[Puertu Ricu (Misiones)|Puertu Ricu]] |[[Garuhapé]] - [[Capioví]] - [[L'Alcázar (Misiones)|L'Alcázar]] - [[Puertu Leoni]] - [[Ruiz de Montoya]] |- |[[Departamentu Montecarlo|Montecarlo]] |[[Montecarlo (Misiones)|Montecarlo]] |[[Puertu Piray]] - [[Caraguataí (Arxentina)|Caraguatay]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu Oberá|Oberá]] |[[Oberá (ciudá)|Oberá]] |[[Campo Ramón]] - [[Campo Viera]] - [[Guaraní (conceyu)|Guaraní]] - [[Los Felechos]] - [[Colonia Alberdi]] - [[Panambí]] - [[San Martín (Misiones)|San Martín]] - [[General Alvear (Misiones)|General Alvear]] |- |[[Departamento San Ignacio|San Ignacio]] |[[San Ignacio (Misiones)|San Ignacio]] |[[Jardín América]] - [[Santu Pipó]] - [[Corpus (Misiones)|Corpus]] - [[Hipólito Yrigoyen (Misiones)|Hipólito Yrigoyen]] - [[Xeneral Urquiza]] - [[Colonia Polana]] - [[Gobernador Roca]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamento San Javier (Misiones)|San Javier]] |[[San Javier (Misiones)|San Javier]] |[[Itacaruaré]] - [[Moyón Grande]] - [[Florentino Ameghino (Misiones)|Florentino Ameghino]] |- |[[Departamento San Pedro (Misiones)|San Pedro]] |[[San Pedro (Misiones)|San Pedro]] |[[Pozu_Azul_(Misiones)|Pozu Azul]] |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu 25 de Mayu (Misiones)|25 de Mayu]] |[[Alba Posse]] |[[Colonia Aurora]] - [[25 de Mayu (Misiones)|25 de Mayu]] |- |} La constitución de la provincia foi aprobada'l [[21 d'abril]] de [[1958]]. === Inmigración === {{VT|Inmigración alemana n'Arxentina|Inmigración polaca n'Arxentina|Inmigración ucraniana n'Arxentina}} Anque la mayor parte de la población provincial ye descendiente tantu d'indíxenas como españoles, mientres el sieglu XIX el gobiernu arxentín fomentó la llegada d'otros europeos, primordialmente eslavos y xermánicos, pa poblar la provincia de Misiones; esta situación xeneró una gran conxugación de cultures, que tien marcada inflúi sobre les costumes, credos y gastronomía del llugar. Nel norte asitiaron alemanes; nel centru, escandinavos y rusos; y nel sur, ucraínos, [[Etnia rutena|rusinos]] y polacos.<ref>{{cita web |títulu=Misiones: pola sienda de los inmigrantes |url=http://www.argentina.ar/temas/turismu/19519-misiones-pola sienda-de-los inmigrantes |fechaaccesu=12 de xunetu de 2014 |fecha=7 de xunu de 2013 |cita=Los primeros inmigrantes que llegaron a les tierres coloraes de la selva misionera fueron polacos y ucraínos que veníen de Galitzia, que los sos descendientes habiten la zona sur de la provincia. Depués sumáronse grupos d'alemanes, que predominen nes ciudaes y colonies del norte; y escandinavos y rusos, allugaos nel centru.|urlarchivu= |fechaarchivu= |editorial=Arxentina.ar}}</ref> === Principales ciudaes === Cabo esclariar que solo se tien en cuenta la población del área urbana de cada conceyu sobre la base de datos del Censu 2010. * [[Posadas (Arxentina)|Posadas]] (275.028) * [[Oberá]] (63.310 hab.). * [[Eldorado]] (60.521 hab.). * [[Garupá]] (44.441 hab.). * [[Puerto Iguazú]] (41.062 hab.). * [[Apóstoles (Misiones)|Apóstoles]] (26.710 hab.). * [[Leandro N. Alem (Misiones)|Leandro N. Alem]] (23.339 hab.). * [[Jardín América]] (22.762 hab.). * [[San Vicente (Misiones)|San Vicente]] (21.068 hab.). * [[Montecarlo (Misiones)|Montecarlo]] (18.827 hab.). * [[Puertu Ricu (Misiones)|Puertu Ricu]] (15.995 hab.). * [[Aristóbulo del Valle (Misiones)|Aristóbulo del Valle]] (15.918 hab.). * [[Puerto Esperanza (Arxentina)|Puerto Esperanza]] (15.204 hab.). * [[Wanda]] (13.901 hab.). * [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]] (13.777 hab.). [[Ficheru:Posadasaerea2.jpg|miniaturadeimagen|Posadas, capital y ciudá más poblada]] [[Ficheru:Oberaskyline.jpg|miniaturadeimagen|Oberá, segunda ciudá más importante de Misiones]] [[Ficheru:Eldoradocentro.JPG|miniaturadeimagen|Ciudá de Eldorado]] [[Ficheru:Duty Free Shop Iguazú (in 2011).jpg|miniaturadeimagen|Puerto Iguazú]] [[Ficheru:AlemMisiones.JPG|miniaturadeimagen|Leandro N. Alem]] == Población == [[Ficheru:Densidad de la Provincia de Misiones (Argentina).png|right|200px|Densidá demografica]] * Censu [[1991]]: {{indec|788.915|1991}} (población urbana:{{indec|493.417|1991}}) (población rural:{{indec|295.498|1991}}). * [[Censu d'Arxentina|Censu 2001]]: {{indec|963.869|2001}} (población urbana:{{indec|672.951|2001}}, población rural:{{indec|290.918|2001}}). * [[Censu arxentín de 2010|Censu nacional 2010]]: 1.101.593 habitantes. (población urbana:{{indec|812.554|2010}}, población rural:{{indec|289.039|2010}}).<ref>{{cita web |url=http://www.estadistica.sanluis.gov.ar/estadisticaWeb/Contenido/Pagina148/File/LLIBRO/censo2010_tomu1.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=5 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160409013106/http://www.estadistica.sanluis.gov.ar/estadisticaWeb/Contenido/Pagina148/File/LLIBRO/censo2010_tomu1.pdf |fechaarchivu=9 d'abril de 2016 }}</ref> === Xentilicios === * '''Provincia de Misiones''': misioneru/a<ref>'''Fonte:''' Institutu Provincial d'Estadístiques y Censu (IPEC).</ref> * [[25 de Mayu (Misiones)|25 de Mayu]]: veinticinqueño * [[Alba Posse]]: albaposseño/a * [[Almafuerte (Misiones)|Almafuerte]]: almafuertino/a * [[Apóstoles (Arxentina)|Apóstoles]]: apostoleño/a * [[Aristóbulo del Valle (Misiones)|Aristóbulo del Valle]]: aristobuleño/a * [[Azara (Arxentina)|Azara]]: azareño/a * [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]]: irigoyense * [[Bonpland (Misiones)|Bonpland]]: bonplandense * [[Campo Grande (Misiones)|Campo Grande]]: campograndense * [[Campo Ramón]]: camporramonense * [[Campo Viera]]: campoviereño/a * [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]]: candelariense/a * [[Capioví]]: capiovicense * [[Caraguataý (Arxentina)|Caraguataí]]: caraguatense * [[Cuetu Azul (Misiones)|Cuetu Azul]]: cerroazuleño/a * [[Cuetu Corá (Misiones)|Cuetu Corá]]: cerrocorense * [[Colonia Alberdi]]: alberdino/a * [[Colonia Aurora]]: aurorense * [[Colonia Polana]]: polanense * [[Colonia Victoria]]: victoriano/a * [[Comandante Andresito]]: andresiteño/a * [[Concepción de la Sierra]]: concepcionero/a * [[Corpus (Misiones)|Corpus]]: corpuseño/a * [[Dos Regueros]]: dosarroyense * [[Dos de Mayu (Misiones)|Dos de Mayu]]: dosdemayense * [[L'Alcázar (Misiones)|L'Alcázar]]: alcazareño/a * [[El Sobeyosu]]: elsoberbino/a * [[Eldorado]]: eldoradense * [[Florentino Ameghino (Misiones)|Florentino Ameghino]]: ameghinense * [[Garuhapé]]: garuhapeño/a * [[Garupá]]: garupense * [[General Alvear (Misiones)|General Alvear]]: alvearense * [[Xeneral Urquiza]]: urquicense * [[Gobernador Roca]]: roqueño/a * [[Guaraní (Misiones)|Guaraní]]: guaraniense * [[Hipólito Yrigoyen (Misiones)|Hipólito Yrigoyen]]: yrigoyense * [[Itacaruaré]]: itacaruarense * [[Jardín América]]: jardinense * [[Leandro N. Alem (Misiones)|Leandro N. Alem]]: leandrino * [[Loreto (Misiones)|Loreto]]: loretense * [[Los Felechos]]: helechense * [[Mártires (Misiones)|Mártires]]: martirense * [[Montecarlo (Misiones)|Montecarlo]]: montecarlense * [[Oberá]]: obereño/a * [[Olegario Víctor Andrade (Misiones)|Olegario Víctor Andrade]]: andradense * [[Panambí]]: panambiense * [[Posadas]]: posadeño/a * [[Puerto Esperanza (Arxentina)|Puerto Esperanza]]: esperanceño/a * [[Puerto Iguazú]]: iguazuense * [[Puerto Libertad]]: libertense * [[Puertu Piraí]]: pirayense * [[Puertu Ricu (Misiones)|Puertu Ricu]]: portorriqueño/a[[Ficheru:Detalle minas de Wanda Misiones.JPG|thumb|Wanda, Capital de les piedres precioses]][[Ruiz de Montoya (Misiones)|Ruiz de Montoya]]: montoyense * [[San Antonio (Misiones)|San Antonio]]: sanantoniense * [[San Ignacio (Misiones)|San Ignacio]]: sanignaciero/a * [[San Javier (Misiones)|San Javier]]: sanjavierino/a * [[San José (Misiones)|San José]]: sanjoseño/a * [[San Martín (Misiones)|San Martín]]: sanmartiniano/a * [[San Pedro (Misiones)|San Pedro]]: sampedrino/a * [[San Vicente (Misiones)|San Vicente]]: sanvicentino/a * [[Santa Ana (Misiones)|Santa Ana]]: santanero/a * [[Santa Rita (Misiones)|Santa Rita]]: santarriteño/a * [[Santu Pipó]]: santopiposeño/a * [[Tobuna]]: tobunense * [[Tres Capones]]: caponense * [[Wanda]]: wandense === Embaranzu adolescente === Na provincia de Misiones l'embaranzu ye una de problemática qu'enfrenten los adolescentes y plantega la necesidá de que sía tratada dende un ángulu integral, analizando de qué manera los factores socioeconómicos y la educación nel senu familiar apaecen como causes que la afonden. Les imáxenes editaes correspuenden al tratamientu de datos de % NV d'embaranzu adolescente na Arxentina y Misiones mientres el periodu 2000-2011 y de % NV d'embaranzu adolescente na provincia de Misiones per departamentu mientres l'añu 2012, tomando como fontes d'información los datos del Ministeriu de Salú Pública de la Nación Arxentina y de Salú Pública de la provincia de Misiones.<ref>{{cita web |url=http://chequeado.com/ultimas-noticias/closs-hai-un-20-d'embaranzos adolescentes-en-misiones/|títulu=Closs: “Hai un 20% d'embaranzos adolescentes en Misiones” - Chequeado|fechaaccesu=30 de setiembre de 2016|sitiuweb=chequeado.com}}</ref><ref>{{cita web|url=http://misionesonline.net/2016/05/17/l'embaranzu adolescente-llega-al-25-per cientu-en-misiones/|títulu=L'embaranzu adolescente llega al 25 per cientu en Misiones|fechaaccesu=30 de setiembre de 2016|fecha=17 de mayu de 2016|sitiuweb=MisionesOnline}}</ref> == Economía == === Sector primariu === El sector primariu constitúi'l 11 % de la economía, y bona parte de les sos insumos son depués procesaos nel sector secundariu.<ref>{{cita web |url=http://www.ipecmisiones.com/GranAtlasMisiones/Gran_Atles_de_Misiones-Cap_5_Economia.pdf |títulu=Economía |páxina=122 |fechaaccesu=17 de marzu de 2015 }}</ref> A nivel nacional Misiones destacar con más del 80 % de la producción de [[tung]], [[yerba mate]] y [[té]]. Los cultivos de yerba mate, té, tabacu, menta, [[Cymbopogon|lemonngrass]], [[citronella]], tung, algodón, caña d'azucre, [[mandioca]], [[maní]] y [[soya]] representen el 93 % de la producción agrícola provincial.<ref name="Economia123">{{cita web |url=http://www.ipecmisiones.com/GranAtlasMisiones/Gran_Atles_de_Misiones-Cap_5_Economia.pdf |títulu=Economía |páxina=123 |fechaaccesu=17 de marzu de 2015 }}</ref> Tamién esisten producciones de [[graviola]] (llamada na provincia ''araticú''), [[plátanu|plátanos]], [[mangu (fruta)|mangos]], [[Ananas comosus|piña]], [[cocu|cocos]], [[papaya|papayes]], [[aguacate]]s, [[cacáu]] y [[café]]. De la mesma la superficie forestal enllantada, ye dicir esistente por [[silvicultura]], representa'l 42 % del total nacional; la silvicultura produz principalmente madera de montes enllantaos y madera de raleo.<ref name="Economia123"/> La pesca tien un apurra marxinal a la economía anque creció'l desenvolvimientu de la [[pesca deportiva]] de [[Salminus maxillosus|doraos]], [[Piaractus mesopotamicus|pacús]], [[surubí]]s, [[pirá pitá]]s etc.<ref name="Economia123"/> La minería concentrar na estracción de piedres pa construcción y una mina de [[piedra semipreciosa|piedres semipreciosas]] en [[Wanda]]. === Sector secundariu === L'[[agroindustria]] y la [[industria forestal]] son les principales actividaes del sector secundariu. Hai secaderos de yerba mate y té; molinos yerbateros, arroceros y maiceros; envasadores de té; fábriques de fécula de mandioca; fábriques d'almidón (a partir de la fécula de mandioca); delles fábriques testiles y de calzáu; ellaboración de productos lácteos (pequeña cantidá); ellaboración de melecines; un [[inxeniu azucreru]] en [[San Javier (Misiones)|San Javier]]; una desmotadora d'algodón en [[Leandro N. Alem]]; fábriques de lladriyos; barafuste o ''packing'' mecánicu de frutes y verdures; manufactura de tabacu; fábriques de muebles; aserraderos; laminadoras; fábriques de conglomeraos, compensaos, machimbre, terciáu, postes, vigues, caxones, escarbadientes, palos d'escoba y otros subproductos de la madera; impregnación de maderes; serrerías; carpinteríes; ellaboración de dulces rexonales, mermelaes y auries; dalgunos [[Cámara frigorífica|frigoríficos]] y [[mataderu|mataderos]]; fabricación de autopartes; la [[vitivinicultura]] (ellaboración de vinos) desenvuélvese artesanalmente en [[Cuetu Azul (Misiones)|Cuetu Azul]]; ellaboración de zusmios y concentraos (a partir de cítricos); delles metalúrxiques; pequeñes plantes de destilación y rectificación d'aceites esenciales (arumosos), que s'usen pa saborizar alimentos y en perfumería (industries inesistentes na provincia); ellaboración d'aceite de aleurite o tung, utilizáu pa fabricar pintures (nun se fabriquen equí); destilación d'otros aceites; delles fábriques de pastes; fábriques d'embutíos; carboneríes; delles pequeñes industries dedicaes al cueru y fábriques de pasta celulósica y de papel. ==== Industria pastera de celulosa pa papel ==== [[Ficheru:Celulosa Argentina SA 1960.jpg|thumb|250px|La pastera Celulosa Arxentina SA, en [[Puertu Piraý|Puertu Piraí]].]] # [[Alto Paraná]] ([[Puerto Esperanza (Misiones)|Puerto Esperanza]], Misiones). Cuestionada por [[ambientalista|ambientalistes]] y vecinos por [[contaminación]] d'agua, aire y destrucción de montes nativos. La empresa afirma cumplir l'estándar internacional. Teunoloxía: ECF. # [[Celulosa]] Puertu Piray ([[Puertu Piraí|Puertu Piray]], Misiones). Cuestionada por vecinos por falta de tratamientu de efluentes. Teunoloxía: utiliza cloru elemental. Autoridaes nacionales taríen evaluando'l so zarru debíu al altu grau de [[contaminación]]. # [[Papel Misioneru]] ([[Puertu Ricu (Misiones)|Puertu Ricu]], Misiones). Cuestionada por [[ambientalista|ambientalistes]] por falta de tratamientu de efluentes. Teunoloxía: TCF. L'indicador d'efectos contaminadores ye la teunoloxía de blanquéu: por aciu [[cloru]] elemental (refugada por normes internacionales), llibre de cloru elemental (ECF) o totalmente llibre de cloru (TCF). === Turismu === Esta actividá creció descomanadamente a partir del añu [[2000]] y tresformóse nun importante sector de la economía provincial. La provincia suel ser estremada en 8 subrexones: * [[Rexón de les Agües Grandes]] * [[Rexón de la Selva]] * [[Rexón de les Flores]] * [[Rexón de les Sierres Centrales]] * [[Rexón del Mate y la Tierra Colorada]] * [[Rexón de les Misiones]] * [[Rexón Capital]] * [[Rexón de los Saltos y Cascaes]] ==== Los Tabayones del Iguazú ==== Son la principal atraición turística de la provincia. Nel añu [[2005]] la provincia recibió aproximao 1.300.000 visitantes de los cualos 1.000.000 aprox. fueron a los Tabayones ―la gran mayoría de los estranxeros van ellí―. L'otru gran polu d'atraición turística ―anque enforma menor que los tabayones― son les [[misiones xesuites]], cuantimás la de [[San Ignacio (Misiones)|San Ignacio]], que recibió unos 150.000 visitantes en [[2005]] y ye la meyor caltenida. [[Posadas]], anque recibe una bona cantidá de turistes, ye una ciudá de camín nel camín escontra los principales destinos turísticos. Nel restu de la provincia hai otros llugares turísticos, como'l [[Parque provincial Saltu Encantáu|Saltu Encantáu]] n'[[Aristóbulo del Valle (Misiones)|Aristóbulo del Valle]], los [[Saltos del Moconá]], a 80 km. d'[[El Sobeyosu]], la [[Covarón Indiu]], en [[Garuhapé]] y los [[Saltos del Tabay|Saltos del Tabaí]] nes cercaníes de [[Jardín América]]. Les ciudaes d'[[Oberá]], [[Concepción de la Sierra]], [[Montecarlo]] y [[Eldorado]] tienen dellos curiosos, ente ellos el [[Saltu Berrondo]] (Oberá), los '''Saltos Küppers y Elena''' (dambos en [[Eldorado]]), la [[Isla Caraguata-í]] (Montecarlo). Amás, nel restu de la provincia esiste un cientu de curiosos turísticos. ==== El Camín del Té ==== El Camín del Té (o Ruta del Té) ye un eventu especial que se realiza la segunda quincena de payares na provincia de Misiones, a lo llargo de la Ruta Nacional 14, ente les llocalidaes de Cuetu Azul, Leandro N. Alem, Oberá y Campo Viera. Ye una propuesta Gourmet surdida del [[Club del Té]] {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.elclubdelte.com/ye |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} na Arxentina {{Enllaz rotu|1=percorríu-pela ruta-de la te-en-l'arxentina |2=http://www.lanacion.com.ar/1647469-un |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. ==== Ruta de la Yerba Mate ==== Otru curiosu ye la Ruta de la Yerba Mate<ref>[http://www.rutadelayerbamate.org.ar/que-ye/ruta-de-la-yerba-mate/ Ruta de la Yerba Mate]</ref> que xune los principales curiosos del nordeste de la provincia de Corrientes y la provincia de Misiones nos territorios que d'antiguo ocupaben les Misiones Xesuites. Territoriu onde s'empecipió'l cultivu controláu de la Yerba Mate. == Medios de comunicación == === Televisión === [[Ficheru:Canal-12-posadas.jpg|thumb|200px|Estudios centrales de [[Canal 12 (Posadas)|LT85 TV Canal 12]], na ciudá de Posadas.]] Misiones tien una canal d'aire estatal, [[Canal 12 (Posadas)|Canal 12]] (fundáu en 1972), que cola so planta tresmisora en Posadas y les repetidores nes ciudaes de [[San Javier (Misiones)|San Javier]], [[Alba Posse]], [[El Sobeyosu]], [[Dos de Mayu (Misiones)|Dos de Mayu]], [[Eldorado]], [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Irigoyen]], [[San Antonio (Misiones)|San Antonio]], [[Puerto Iguazú]] y [[Andresito (Misiones)|Andresito]]; tien un algame que cubre la provincia y zona fronteriza de Brasil y Paraguay. La ciudá de Posadas cunta amás d'otros trés canales privaes d'aire: Canal 2, Misiones Cuatro y Canal 6, con algame llindáu a la contorna de la ciudá. De toles canales d'aire, el de mayor audiencia ye la canal privada Misiones Cuatro, que ye tresmitíu pola canal 8 en señal d'Aire y 11 nel serviciu de cable de Posadas. Tamién esiste la Canal 27 "Televisión de Misiones" (TVM) que s'estiende a tola zona sur de la provincia. === Radios === La radio más antigua ye LT17 Radio Provincia de Misiones (estatal), que tresmite en 620&nbsp;[[kilohercios|Khz]] n'[[amplitú modulada|AM]], con planta tresmisora en Posadas y repetidores en [[Dos de Mayu (Misiones)|Dos de Mayu]] y [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]]. La [[Universidá Nacional de Misiones]] alministra la emisora FM&nbsp;Universidá LRH301 que tuvo la so primer tresmisión en xunu de 1992 y emítese en [[frecuencia modulada|FM]] al traviés de la señal 98.7&nbsp;[[kilohercios|kHz]].<ref>[http://transmedia.unam.edu.ar/index.php/radio-al aire/la radio Radio Universidá].</ref> [[Emisores_de_radiu_de_Misiones|Radio de Misiones]] === Periódicos === El primer periódicu de la provincia salió un 24 de payares de 1924 y llamábase [[Oredownik]] (el Procurador, en polacu), publicáu primero na llocalidá de Azara y depués en Posadas; fundáu pol sacerdote [[José Bayerlein Marianski|Marianski]] y siguíu por [[Juan Czajkowski]] hasta la so desapaición en 1950. Un añu dempués, el 2 de xunu de 1925, sale a la vienta'l primer númberu de ''[[El Territoriu]]'', fundáu por [[Olmedo Sesostris]]. Na actualidá los diarios de mayor circulación son en primer llugar [[El Territoriu (Misiones)|''El Territoriu'']] siguíu por [[Primer Edición (diariu)|''Primer Edición'']] , dambos editaos na ciudá de [[Posadas]] y con algame a tola provincia de Misiones y el nordeste correntino, según les llocalidaes d'[[Encarnación (Paraguay)|Encarnación]] (Paraguay), [[Foz do Iguaçú]] (Brasil) y [[Ciudad del Este]] (Paraguay). Otros periódicos son ''Pregón Misioneru'' (Oberá), ''Misiones OnLine'' (versión impresa de la páxina web), [[Canal 6 Dixital|''Seis Páxina'']] y ''La Cai'' (dambos de Posadas). === Periódicos dixitales === Los principales diarios dixitales con sede na provincia son: [[El Territoriu|''Territoriu Dixital'']],<ref>[http://www.territoriodigital.com]</ref> [[Primer Edición (diariu)|''Primer Edición Web'']],<ref>[http://www.primeraedicion.com.ar/]</ref> ''Canal 6 Dixital'',<ref>[http://www.noticiasdel6.com/]</ref> ''Misiones Cuatro'',<ref>[http://www.misionescuatro.com/]</ref> ''Misiones OnLine'',<ref>[http://misionesonline.net/]</ref> ''Llinia Capital'',<ref>[http://www.liniacapital.com.ar/]</ref> y ''Iguazú Noticies''.<ref>[http://iguazunoticias.com/]</ref> === Canales online === El [[Centru de Capacitación y Xestión Xudicial]] de Misiones tien dende l'añu 2011 una canal online denomináu [http://www.justiciadetodos.org Xusticia de Toos.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619123041/https://www.justiciadetodos.org/ |date=2018-06-19 }} Nel mesmu emítense congresos, conferencies, charres, cursos, en direuto y en diferíu. La canal amás produz [http://www.justiciadetodos.org/#!proyeutu-de-informacion-al-ciu/cngp micros d'información al ciudadanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619123041/https://www.justiciadetodos.org/#!proyeutu-de-informacion-al-ciu/cngp |date=2018-06-19 }}, enmarcaos nel [http://www.justiciadetodos.org/#!proyeutu-de-informacion-al-ciu/cngp Proyeutu d'Estensión escontra la Comunidá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619123041/https://www.justiciadetodos.org/#!proyeutu-de-informacion-al-ciu/cngp |date=2018-06-19 }} onde Funcionarios del Poder Xudicial ya inclusive d'otres instituciones avéren-y los sos derechos al ciudadanu nun llinguaxe senciellu al empar que didácticu. == Cultura == Misiones tien un cantar oficial que lu representa, ''[[Misionerita]]''. Con lletra y música de [[Lucas Braulio Areco]], les sos estrofes destaquen guapures como'l so paisaxe. Ente los clubes de fútbol más destacáu de Misiones atópense [[Club Deportivo Guaraní Antonio Franco|Guaraní Antonio Franco]] y [[Club Mutual Cruceru del Norte|Cruceru del Norte]], qu'apostaron la [[Primer División d'Arxentina]]. La provincia cunta con dos autódromos de nivel nacional, [[Autódromu Ciudá de Posadas Posadas]] y [[Autódromu Ciudá de Oberá|Oberá]], onde compitieron del [[Turismu Carretera]], [[TC 2000]], [[Top Race]] y [[Turismu Nacional]]. D'ellí surdió [[Carlos Okulovich]], pilotu campeón del Turismu Nacional. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Organización territorial d'Arxentina]] * [[Misiones Orientales]] * [[Escudu de Misiones]] * [[Laude de Cleveland sobre Misiones (1895)]] * [[Universidá Nacional de Misiones]] * * {{Misiones}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Misiones Province}} {{Wikinoticies|Categoría:Provincia de Misiones}} * [https://web.archive.org/web/20050403174550/http://www.misiones.gov.ar/turismu/ Sitio gubernamental sobre turismu] * [http://www.justiciadetodos.org/#!revista-fortis/ccjb Revista Fortis: Publicación del Centru de Capacitación y Xestión Xudicial de Misiones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619123041/https://www.justiciadetodos.org/#!revista-fortis/ccjb |date=2018-06-19 }} {{Tradubot|Provincia de Misiones}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincia de Misiones|Provincia de Misiones]] itfyig4wvpyq0qidu37g69bw12sos5o 0 142771 4496441 4494624 2026-05-26T06:41:48Z Limotecariu 735 4496441 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Rómulo Sosa Ortiz''' {{nym}}, meyor conocíu como '''Jose José''', foi un [[cantante]], [[autor]], [[actor]] y [[productor musical]] [[Méxicu|mexicanu]] amás conocíu nel mundu del espectáculu pola so voz única y estraordinaria como '''El príncipe del cantar'''.<ref>{{cita web |url=http://www.elsiglodedurango.com.mx/noticia/462097.idolos-de-la-musica-mexicana.html|títulu=Ídolo de la música mexicana|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|editorial=www.elsiglodedurango.com.mx}}</ref> En cincuenta y cinco años de carrera musical, la so interpretación y el so estilu influyeron en numberosos artistes del ámbitu mundial.<ref>{{cita web |url=http://www.fundacionjoseguillermocarrillo.com/sitio/muspopular_jose_jose.php|títulu=Biografía de José José|fechaaccesu=25 de setiembre de 2013|fecha=17 de febreru de 1941|editorial=www.fundacionjoseguillermocarrillo.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130927033732/http://www.fundacionjoseguillermocarrillo.com/sitio/muspopular_jose_jose.php|fechaarchivu=27 de setiembre de 2013}}</ref> Nacíu nuna familia de músicos, José José empezó la so carrera tocando la [[guitarra]] y cantando en serenatas mientres la so mocedá. Más tarde xunióse a un tríu de [[jazz]] y [[bossa nova]] nel que cantaba y tocaba el [[baxu eléctricu|baxu]] y [[contrabaxu]]. José José vendió más de 80 millones de discos, lo que lo convierte n'unu de los cantantes llatinoamericanos más esitosos de la hestoria<ref name="homenaxe">{{cita web |url = https://www.youtube.com/watch?v=hAxsEe39Nzo|títulu = Homenaxe a José José}}</ref> y anguaño l'artista más importante de Méxicu. Recibió 9 nominaciones al [[Grammy]] y numberoses reconocencies a nivel mundial. Enllenó cortiles como'l [[Madison Square Garden]], [[Radio City Music Hall]], [[Dunes (hotel y casino)|Les Dunes]], l'[[Auditoriu Nacional (Méxicu)|Auditoriu Nacional]], ente otros.<ref name="homenaxe"/> La so música llegó a países non hispanofalantes como Arabia Saudita, [[Xapón]], [[Israel]], [[Exiptu]] y [[Rusia]].<ref>{{cita web |url =http://www.hmv.co.jp/artist_Jose-Jose_000000000006285/|títulu = Jose Jose (ホセホセ)の商品一覧 |idioma = xaponés |fechaaccesu = 8 d'ochobre de 2013}}</ref> Na so carrera como actor protagonizó películes como ''Buscando una sorrisa'', ''La carrera del millón'', ''Gavilán o palombu'', ''Sabor a mi'' y ''Perdóname tou'', amás en telenoveles como ''[[La fea más bella]]''. == Primeros años == José José ye'l primoxénitu de [[José Sosa Esquivel]], famosu [[tenor]] d'ópera y de la concertista de pianu Margarita Ortiz Pensáu (1911-2004). Empezó a definir la so carrera como cantante nos entamos de los [[años 1950]], cuando participó nel coru del so colexu y nos festivales escolares. Darréu apriende a tocar la guitarra y sigue la so educación formal. El so padre nun dexaba que na so casa tocárase música popular; sicasí, José Rómulo cultivó'l so estilu musical con ésitu, gracies al so mentor, el cantante Pepe Jara. Cuando'l so padre abandonó'l llar, en marzu de 1963, José formó un tríu musical col so primu Francisco Ortiz y el so amigu Alfredo Benítez, dando asina entamu a la so carrera como cantante a los 15 años d'edá. Dempués de dellos contratiempos, en [[1965]] llogra un contratu pa realizar la so primer grabación discográfica profesional: un discu senciellu de 45 [[revoluciones per minutu|RPM]] con [[Disco Orfeón]]. Esti discu, que contenía les temes ''El mundu'' ("Il Mondo") de [[Jimmy Fontana]] y ''Ma Vie'' (''La mio vida'') d'[[Alain Barrière]], ésitos mundiales foi presentáu nel programa de TV patrocináu por dicha discográfica ("Orfeón a Go-Go"), nel que se dio a conocer col nome artísticu de "Pepe Sosa", marcando los entamos de la so carrera yá nel planu profesional. El discu senciellu nun tuvo mayor trescendencia por cuenta de la poca promoción que se-y dio. De toes formes Pepe Sosa grabó un segundu y postreru senciellu en 45 RPM colos cantares "Amor" d'Enrique "Coqui" Novelo Navarro y "Nun me dexes solu" de Rodolfo Tovar. José empieza a tocar el [[contrabaxu]] n'otru tríu de [[jazz]] y [[bossa nova]], llamáu "Los PEG" (qu'integraba colos sos compañeros Gilberto Sánchez y Enrique Herrera). Con esti grupu debuta'l 21 de marzu de [[1966]] nel centru nocherniegu "Café Semíramis", pero con altibaxos, una y bones el grupu non siempres llograba trabayu ellí. Dempués de pasar per otros centros nocherniegos, en [[1967]] nel llocal del "Apache 14" escuchar el compositor y productor discográficu [[Rubén Fuentes]], gracies a quien llogra un contratu cola filial mexicana del sellu mundial [[Radio Corporation of America|RCA Víctor]] (güei [[Sony BMG Music Entertainment|Sony-BMG]]). La única condición pa la firma del nuevu contratu consistía en que por que'l llanzamientu surtiera efeutu, tenía de dexar de presentase en centros nocherniegos, mientres dellos meses. Esa foi una decisión bien dura pa José, que'l so únicu sustentu y el de la so familia, provenía precisamente d'eses presentaciones. Anque nuevamente la so situación económica volvía ser precaria, la so madre sofitar nel so intentu artísticu, abriendo un pequeñu restorán, y él vuelve grabar nuevamente. === El so primer álbum cola RCA Víctor en 1969 === Entra al estudiu de [[RCA Víctor]] na ciudá de Méxicu y, so la supervisión de los compositores [[Rubén Fuentes]] y [[Armando Manzanero]], edita'l so primer álbum LP en 1969. A pesar de qu'esti LP contenía grandes temes (que depués seríen grandes ésitos) como ''Pero te estrañu'', ''Curiáu'' y ''Ensin ella'', la discográfica nun-y dio l'abonda promoción, pos consideraba que nun yera comercial sinón bien finu. A partir d'esti LP, José Sosa adopta como seudónimu artísticu "José José": el primer "José" pol so primer nome y l'otru, pol so padre, quien morriera en 1968, víctima del alcoholismu. Esi mesmu añu convertir nun cantante d'una voz prodixosa, tres el llanzamientu del so primer ésitu: ''La nave del olvidu'', escrita pol compositor arxentín [[Dino Ramos]], grabada n'ochobre de 1969 y presentada n'avientu del mesmu añu, la que se convertiría na so carta de presentación. '''"El murniu" y el II Festival del Cantar Llatín''' El 15 de marzu de [[1970]] participa cola tema ''[[El Murniu (cantar)|El murniu]]'', de [[Roberto Cantoral García]], y ''[[Dos (cantar)|Dos]]'' de [[Wello Rivas]] en representación de [[Méxicu]] nel II Festival del Cantar Llatín (predecesora del [[Festival OTI]]), llogrando'l tercer llugar ante'l públicu qu'apinó'l Teatru Ferrocarrilero de la [[ciudá de Méxicu]], que almiró la so estraordinaria interpretación. La ganadora foi ''Cançao d'Amor y Paz'', interpretada pola representación de [[Brasil]], Claudia Brasil, y en segundu ''De brazos cruzados'', interpretada por [[Mirla Castellanos]] en representación de [[Venezuela]] considerada pol mesmu José José nuna polémica rueda de prensa, como la real ganadora del Festival. Por cuenta de que esti eventu tresmitir al mundu vía satélite, ''El murniu'' tuvo una gran aceptación ente los presentes, incluyendo a los afamaos artistes [[Angélica María]], [[Alberto Vázquez]], [[Raul Vale]] y [[Marco Antonio Muñiz]] ente otros. La melodía convirtióse darréu nun gran ésitu internacional, lo que-y dexó empecipiar les sos presentaciones por tol continente. Tal foi l'impautu del cantar, que s'editó en países como [[Rusia]], [[Xapón]] ya [[Israel]]. Jose José enxamás participó nel Gran Premiu del Cantar Iberoamerica o'l OTI, una y bones esti celebrar por primer vegada'l 25 de payares de 1972 n'España, y la so última versión llevar a cabu'l 20 de mayu de 2000. === Los años 1970 y los primeros ésitos === Mientres tola década de 1970, siguió asitiándose nel gustu del públicu llatinoamericanu con cantares como ''Ye que te quiero'', ''Vive'', ''El Príncipe'' y ''Tou ye amor'', ente otres. . N'abril de [[1970]] viaxa a [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] a recibir el so primer [[Discu d'Oru]]. La rápida llegada de la fama y l'ésitu fáen-y cayer nel alcoholismu. Gracies a la so madre, que lo fixo internar nun centru d'adicciones, supera esti trance difícil, retomando en [[1971]] la so actividá. Incursiona na actuación cola película ''Buscando una sorrisa'' con [[Nadia Milton]], que ye'l nome del álbum que graba en consecuencia en 1971. Graba les películes ''[[Un suañu d'amor]]'' con [[Verónica Castro]] y [[Sasha Montenegro]] en 1972 y ''La carrera del millón'' con [[Nubia Martí]] en 1973, cerrando asina'l so pasu pol cine de la década de 1970. Mentanto, la so discográfica RCA Victor yá nun lo sofita como antes polo que José José nun anueva'l so contratu. En 1976, graba'l so últimu discu en RCA Victor, que'l so títulu yera "El príncipe" pos contenía un senciellu de Manolo Marroquín del mesmu nome y con esta tema bautízase-y como "El Príncipe del cantar". En 1977 firma contrato con una nueva discográfica [[Ariola]] (que'l so catálogu güei forma parte de [[Sony BMG Music Entertainment|Sony-BMG]]) que recién empecipiaba operaciones en Méxicu. Con esta nueva empresa, consagrar cola producción ''[[Realcuentru (álbum de José José)|Realcuentru]]'' (1977), de la cual conviértense n'ésitos tarrezas como ''[[Gavilán o palombu]]'', ''Bonos díes, amor'' y ''[[L'amar y el querer]]'', cola cual llogra discos d'Oru y de Platín, no que foi'l so primer trabayu col productor y compositor español [[Rafael Pérez Botía]]. Lo mesmo asocedió colos sos álbumes ''Volcán'' y ''Lo pasao, pasáu'' (1978) nel cual inclúyense delles temes del cantante y compositor [[Juan Gabriel]], según la tema [[Almada (cantar)|Almada]] d'[[Adán Torres]] de [[Nicaragua]] y los ésitos: ''Si déxesme agora'', ''Onde vas'' y ''Insaciable amante'', del español [[Camilo Sesto]]. Más tarde, el catálogu de les sos obres con RCA Víctor fundir col de Ariola, al realizase la compra de les operaciones disqueras de dambes empreses per parte de la transnacional [[BMG]], años dempués. === Los años 1980 === José José empecipia una década que la vería na so máxima rellumanza pero que'l so final taría marcáu por un deterioru notable na so voz. En 1980 grabó [[Amor amor|Amor Amor]] so la direición de Rafael Pérez Botía llogrando xires polos principales escenarios de la Unión Americana, Méxicu y toa Llatinoamérica, con esti LP consigue ventes por más de 1 millón y mediu d'unidaes. En 1981, grabó dos discos: [[Románticu (José José)|''Románticu'']], un discu de boleros, y [[Gracies (José José)|''Gracies'']]. L'añu siguiente, sale a la venta'l discu [[20 trunfadores de José José]], un recopilatorio de los sos ésitos hasta esi momentu. Esi LP contenía les nueves versiones d'[[El murniu]] y [[La nave del olvidu]], cantares que vieron nacer a José José como cantante internacional; esti discu ye unu de los más esitosos del cantante yá que se consiguió enforma dineru con poco trabayu (yá que yeren cantares grabaos enantes) porque llogró altes ventes de copies. Nesti mesmu añu graba l'álbum ''La mio vida'', cola asesoría de [[Rafael Pérez Botía]]. El discu llogra seis discos d'Oru y unu de Platín poles más de 2 millones 400 mil copies vendíes al nivel nacional y Llatinoamérica.<ref name="discos">{{cita web |url=http://www.azteca.com/perfil/historiasengarzadas/770/josejose|títulu=José José|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2013|editorial=www.azteca.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029214716/http://www.azteca.com/perfil/historiasengarzadas/770/josejose|fechaarchivu=29 d'ochobre de 2013}}</ref> Otros compositores que marcaron buelga nel estilu de José José fueron los sos amigos [[José María Napoleón]], con temes como ''Mientres llueve'', ''La to primer vegada'' y ''Lo que nun foi nun va ser'', según l'español [[Camilo Blanes]] (más conocíu como [[Camilo Sesto]]), con temes como ''Si déxesme agora'', ''Insaciable amante'' y ''Ónde vas'', ente otros. José José interpretó la tema ''¿Cómo foi?'', de la telenovela ''Monte Calvariu'', en Méxicu. En 1983, graba n'[[España]] el so más esitosu álbum ''[[Secretos (álbum de José José)|Secretos]]'', so la producción y realización del afamáu compositor español [[Manuel Alejandro]]. Trátase de la producción más vendida na carrera del cantante, del compositor y de la historia de la música en Méxicu, esti material llogró vender más de 2 millones de copies nes primeres selmanes del so llanzamientu y hasta la fecha cúntense más de 11 millones de discos vendíos.<ref name="discos"/> José José llogró asitiar a Secretos por más de 40 selmanes nel primer llugar del Hit Parade de la llista de Billboard en casi tolos países de fala hispana amás d'Estaos Xuníos, lo que pon al cantante como'l mexicanu más esitosu na historia de la música, amás de que dicha producción significó'l cumal na trayeutoria del intérprete. Foi'l primer cantante llatín en faer videos de los cantares del so álbum, como "Duldar", "Cuando vaigas conmigo", "Voi enllenate toa", "A esa", "Quiero perdeme contigo", "Llárimes", etcétera. Secretos foi nomáu al Best Llatín Pop Performance nos Grammy Awards de 1985. Con esti discu, el Príncipe del Cantar, fíxose merecedor a 22 Discos d'Oru y Platín poles sos altes ventes. Asina, El Príncipe del cantar asitióse como'l cantante llatinoamericanu más influyente, esitosu y cotizáu d'esa dómina. En 1984, dempués del ésitu del so discu anterior, grabó [[Reflexones (álbum de José José)|Reflexones]], otru álbum millonariu, yá que llogró la bien aceptable cantidá de casi 3 millones de copies vendíes y dellos Discos d'Oru y Platín. Graba duetos con [[Lani Hall]] (la tema ''Te quiero asina'') y con [[José Feliciano]] (la tema ''Por ella'') pal próximu añu de 1985, temes namái incluyíes nos álbumes de los artistes yá nomaos y que fueron ésitos de ventes y y gallardoniada col premiu Grammy como meyor cantar pop llatina en 1985. A principios de 1985, José José ye riquíu pa participar na versión llatina de ''"We are the world"'', col cantar ''[[Voi Cantar vas cantar]]'', nos estudios Criteria de Miami (Estaos Xuníos) xunto a otros grandes del cantar como [[Plácido Domingo]], [[Jose Feliciano]], [[Julio Iglesias]], [[Roberto Carlos (cantante)|Roberto Carlos]], [[José Luis Rodríguez "El Puma"]], Don [[Pedro Vargas]] y dellos artistes más. Esi mesmu añu salió a la venta [[Promeses (álbum de José José)|Promeses]], que resulta otru discu con más de 2 millones de copies vendíes y xires internacionales. En 1985, estrénase la so película autobiográfica ''Gavilán o palombu''. L'estrenu de la cinta coincidió col [[Terremotu de Méxicu de 1985|terremotu de Méxicu]] (19 de setiembre de 1985), polo que'l filme nun tuvo l'ésitu esperáu nel so país. Nel restu d'Hispanu-américa, la cinta y el so correspondiente Sound Track homómimo tuvo gran ésitu y catapultó a les sos producciones ''[[Secretos (álbum de José José)|Secretos]]'' y ''[[Reflexones (álbum de José José)|Reflexones]]'' nuevamente a los primeros llugares de ventes. En 1986 graba'l cantar ''Saliendo alantre'', n'homenaxe a les víctimes del terremotu de Méxicu. A finales de 1985, vuelve al estudiu de grabación con Rafael Pérez Botía y graba con él, el so álbum Promeses, d'onde salen los ésitos: vas echame de menos, Llástima, La to m'estes volviendo llocu y Más. En 1986, graba [[Siempres contigo (álbum de José José)|Siempres contigo]], de la mano del productor español Paco Cepero, llogrando vender un millón de copies, a pesar de la negativa del so representante de qu'esi discu saliera al mercáu pos lu consideraba "distintu". En 1987, estrénase [[Soi asina]], col cual llogra un ésitu mayor con más de 1 millón y mediu de copies vendíes. L'últimu discu que grabaría col so meyor compositor, Rafael Pérez Botía y d'ónde dedica un cantar biográficu a quien enfrenten problemes d'adicción na so vida: Cinco minutos. Los sencilos fueron: Verguenza da querer, Soi asina y Salúdame la Enforma. Nestos años José José presentar nel [[Madison Square Garden]] y el [[Radio City Music Hall]] de [[Nueva York]], nos casinos más importantes de [[Las Vegas]] y [[Atlantic City]], inclusive en 1987 fixo una xira per países tan alloñaos como [[Israel|Arabia Saudita ya Israel]], onde visitó les ciudaes de [[Xerusalén]] y [[Abu Dhabi]]. En 1988, José José incursiona nuevamente nel cine cola película "[[Sabor a mi (película)|Sabor a mi]]" interpretando al afamáu compositor mexicanu [[Álvaro Carrillo]]; coprotagonizada Angélica Aragón y Jorge Ortiz de Pinedo. D'esta película esprendió un LP cola música orixinal, toes composiciones del fináu Álvaro Carrillo, con temes yá consagraes como [[Sabor a mi (cantar)|Sabor a mi]], La mentira, Voi Siguir el mio viaxe, Cancioneru, ente otres. L'ésitu de José José sigue en [[1989]] col so discu ''[[¿Qué Ye L'Amor?|¿Qué ye l'amor?]]'', que llogró 3 discos d'Oru y 6 de Platín poles más de 1 millón 200 mil copies vendíes. Los ésitos fueron: Él, Piel d'azucre y Como tu. Llogra presentase na Plaza de Toro Méxicu con llenos apoteósicos nos sos dos presentaciones y con una recuperación notable na so voz depués d'episodios constantes de ronquera. === La década de 1990 === En 1990, pa festexar el so primeres 25 años de carrera, el presentador [[Raúl Velasco]] nel so show televisáu [[Siempres en domingu (programa de televisión mexicanu)|Siempres en Domingo]] entama un homenaxe nel so honor, nel cual participaron artistes como [[Libertad Lamarque]], [[Valeria Lynch]], [[Verónica Castro]], [[Pepe Jara]], [[Roberto Carlos (cantante)|Roberto Carlos]], [[Julio Iglesias]], [[Marco Antonio Muñiz]], [[Vicente Fernández]] y [[Guadalupe Pineda]], ente otros. El programa tuvo seis hores de duración y foi tal el so ésitu que se retresmitió en trés causes. El mesmu añu, la discográfica Ariola-BMG llanza un álbum doble n'homenaxe a los sos primeros 25 años de carrera. A partir de la década de 1990, vuélvense bien bultables los problemes cola so voz, por cuenta de la so incesante actividá por más de 20 años, los problemes de salú, al abusu del alcohol y d'otres sustancies. Nuevamente ruempe récor de ventes col so álbum ''[[En Les Bones... Y En Les Males|Nes bones... y nes males]]'', y llogra allugar la tema principal del discu, ''Amnesia'', de [[Dino Ramos]], nel primer llugar de la llista d'ésitos de la famosa revista ''[[Billboard]]'' per delles selmanes. L'álbum foi un sucesu, vendiendo más de 3 millones de copies. El so ésitu remontar a los niveles del ëxito de Secretos, que nengún álbum posterior a este, llograra consiguir. En 1991, divorciar por segunda vegada, y recái nel [[alcoholismu]] mientres 1992 y 1993. Mientres estos años algamó una vegada más el visu del ésitu col álbum ''[[40 y 20]]'', y entra nuevamente con fuercia a competir pol primer llugar, de la mano del compositor arxentín [[Roberto Livi]]. Aquel día cola cifra de 800 mil copies vendíes algamó'l primer llugar de les llistes, a les 2 selmanes y media del so llanzamientu. Ye'l discu más sentíu de José José, onde cantaba cantares onde trataba d'afigurar el dolor del so divorciu y les traiciones que recibiera. y por cuenta de la so crisis alcohólica, foi una xira pa él de despidida del so públicu. En 1993, dempués de tocar fondu en temes del alcoholismu y con ayuda de grandes amigos como'l periodista [[Ricardo Rocha]] y [[Tina Galindo]] ente otros, intérnase voluntariamente nel Centru de Rehabilitación y Universidá [[Heizelden]] en [[Minnesota]], [[Estaos Xuníos]], cola ayuda de la so güei esposa, Sarita Salazar. Dende esi momentu nun volvió beber alcohol. En 1994, torna al ésitu col álbum ''Grandor Mexicanu'', que marca un episodiu importante na carrera de José-José yá que vuelve faer mancuerna col compositor [[Manuel Alejandro]] quien 11 años tras grabara'l so más esitosu álbum ''Secretos''; con esti álbum, ''Grandor Mexicanu'', llogra vender más de 1 millón de copies. Nesti LP fai dos duetos: unu col so fíu José Joel, cantando ''La fuercia del sangre'', y otru con el mesmu [[Manuel Alejandro]], col que cantó ''José y Manuel''. En 1995, entra al estudiu de grabación nuevamente pa sacar [[Muyeriegu]], col que llogra Discos d'Oru y Platín y llogra allugar nel Top Ten llatín los senciellos ''Muyeriegu'' y ''Nun valió la pena''. Algamando nuevamente cifres récores de ventes. En 1998, graba l'álbum ''Alloña'', producíu por [[Roberto Livi]], del cual llogra los primeros llugares l'ésitu ''Yá que te muerras, Amar ensin ser amáu y Ciñu.'' === El sieglu XXI === [[Ficheru:Hollywood Walk of Fame stars - José José.jpg|miniaturadeimagen|left|Estrella de fama en Hollywood, asignada a José José.]] En 2001, enfrentando un derrame pleural, graba la producción discográfica ''Tenampa'', discu dafechu producíu pol cantante y compositor [[Juan Gabriel]], qu'a nivel mundial llogró vender más de mediu millón de copies. La so última grabación orixinal, que foi duramente criticada por que la so voz ta seriamente estropiada, pero que l'amor del públicu acoyó con prestu a pesar de les circunstancies. Nel añu 2003, la so discográfica BMG llanza una coleición de tres álbumes titulada ''El Príncipe con tríu'' con dalgunos de los sos ésitos, grabaos ente 1969 y 1983, separaos del acompañamientu orixinal, remasterizados y col acompañamientu del grupu ''Los Tres Caballeros de Chamín Correa'', cola asistencia del músicu y compositor español [[Rafael Pérez Botía]], quien dirixó dalgunes de les grabaciones orixinales y compunxo la mayoría de dichos temes. Esta coleición d'álbumes de conceutu nuevamente dexó-y algamar l'ésitu atayante en ventes. Esi mesmu añu, otorgar la Estrella nel Paséu de la Fama en Hollywood, faciendo xustu honor a la so carrera, poniéndolo al par d'otros grandes esponentes de la música, el cine y la televisión mundial. [[Ficheru:Estatura Jose Jose.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Estatua de José José n'[[Azcapotzalco]], [[Ciudá de Méxicu]], d'onde ye orixinariu.]] Pola so trayeutoria artística, el mes d'ochobre de 2005 l'Academia dio-y el [[Premiu Grammy]] en reconocencia a la so esitosa carrera como cantante. Nos años anteriores fuera nomáu nueve veces polos sos ésitos. Nel añu 2006 ye convocáu por Televisa pa formar parte del repartu de la telenovela ''[[La fea más bella]]'', una versión mexicana de la esitosa telenovela colombiana "Bety la Fea", onde comparte creitos con [[Angélica María]], [[Jaime Camil]] y [[Angélica Vale]], ente otres estrelles. Pol so papel nesta telenovela, llogra'l máximu premiu a l'actuación pol "Meyor Actor de Repartu", dau pola revista ''TVyNovelas''. Nel añu 2007 ye oxetu de delles reconocencies, ente ellos un bustu y una estatua na so ciudá natal, la ciudá de Méxicu. El Congresu y el Senáu de los Estaos Xuníos d'América tamién reconocen la so contribución a la Cultura de la Humanidá. En mayu de 2007 vuelve al primer planu musical col so discu ''Los mios duetos'', que darréu entra al Top Ten de Billboard pola so versión en [[reggaetón]] de ''Email-me'', que graba a dúu cola so fía menor, Sarita Sosa, amás de la tema "Anque vives con él" a dueto col cantante pop [[Reyli Barba]]. El 6 de xunu de 2007 sufre una paralís facial que lu caltuvo alloñáu dellos meses de los escenarios. En [[febreru]] de [[2008]] cumplió 60 años d'edá y la so casa discográfica, la Sony-BMG, llanza una serie de producciones basaes nel so impresionante legáu de 45 años. Asina, poner a la venta'l discu "El Príncipe y el Boleru", que nel mes de febreru de 2008 algama nuevamente cifres récor de ventes a nivel internacional. En xunetu del 2008, l'Academia de Grabación (LARAS, poles sos sigles n'inglés) rínde-y un magno homenaxe en Miami, nel cual les más grandes lluminaries del momentu como [[David Bisbal]], [[Cristian Castro]], [[Luis Fonsi]], [[Víctor Manuelle]], [[Olga Tañón]], [[Alicia Villarreal]], [[Aventura (banda)|Aventura]] y [[Marco Antonio Solís]], ente otros, canten los sos cantares. El mes de payares de 2008, na Feria Mundial del Llibru en Miami, llanza la so autobiografía, titulada ''Ésta ye la mio vida'', como un testimoniu de la so llucha contra les [[adicción|adicciones]] y cómo salió alantre d'elles. Nel mesmu mes, presentar en magno conciertu en Acapulco, col afamáu pianista griegu de reconocencia mundial [[Yanni]]. El conciertu foi grabáu y publicáu en CD y DVD llogrando múltiples platinos poles sos ventes na primer selmana del so llanzamientu. El [[19 de payares]] de 2008, José José recibió la Estrella de la Fama nel Paséu de les Estrelles en [[Las Vegas]], [[Nevada]]. Mientres los últimos meses de 2008 dedicar a una xira pa promocionar el so llibru autobiográficu por toa América, llegando nuevamente al primer llugar en ventes, nesta ocasión, del so llibru, que foi presentáu na Feria Mundial del Llibru en Miami y na Feria Internacional del Llibru de Méxicu. A partir d'anguaño, torna con fuercia a los escenarios motiváu por una sensible ameyoramientu na so voz, que-y dexa realizar conciertos n'Estaos Xuníos y Centroamerica, y darréu en ciudaes de Méxicu. Un periodu qu'El mesmu describe como un suañu poder cantar como antes, a base de fuertes tratamientos antes de xubir al escenariu. Esto foi posible ente 2008 y 2014. Del 10 al 15 de febreru de 2009 presentar n'[[Ecuador]], axuntando a más de 5&nbsp;000 persones. Darréu siguió una estensa xira que lo llevó a dellos países, como [[República Dominicana]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. El 13 de xunu de 2009 foi homenaxáu nel maxestosu United Palace de la ciudá de [[Nueva York]], por un grupu de cantantes como Cristian Castro, [[Ángela Carrasco]], [[La Mafia]], [[Rubby Pérez]], [[Sergio Hernández]], ente otros intérpretes de la música llatina. En [[2010]] sale a la venta'l discu [[José José Rancheru]], un discu de conceutu colos sos más grandes ésitos con acompañamientu de mariachi, que llogró altes ventes. En [[2010]] participa nun cantar pol Bicentenariu de Méxicu, "3 mil amaneceres", al llau de [[Marco Antonio Muñiz]], [[María Victoria Cervantes|María Victoria]], [[Armando Manzanero]] y [[Olivia Gorra]]. Nel 2011 sigue la so xira llamada "El regresu del Príncipe", motivada pola notable ameyoramientu na calidá de la so voz, na que va percorrer los más importantes escenarios de Centru y Suramérica, amás d'Estaos Xuníos y Méxicu. El 10 de marzu d'este mesmu añu la estación radiofónica [[Radio Felicidad]] 1180am de Grupu Acir, proclama de manera oficial ante los demás medios de comunicación que José José ye la imaxe de dicha estación. N'años recién, el so actual sellu discográficu, Sony, editó dellos discos n'homenaxe a los sos más de 54 años de carrera, ente ellos: "Duetos 1 y 2", "Big Band", ente otros. Asina mesmu, los roqueros más reconocíos na música llatina reeditaron el so álbum "Tributu" y llanzaron "Tributu 2" con nueves versiones y covers de los sos grandes ésitos. === Trescendencia artística === Envalórase que José José vendió más de 150 millones de discos nos sos 55 años de carrera. En Méxicu, según les estadístiques discográfiques, el so álbum ''Secretos'' ye'l más esitosu con más de 11 millones de copies vendíes dende'l so llanzamientu en [[1983]] y reedición en 2013 cuando se celebraron los 30 años del so llanzamientu. En toa Hispanoamérica ye consideráu'l cantante más importante de la música romántica.<ref>{{cita web|url=http://noticiasprimero.com/2013/07/24/refuga-el-cantante-mexicanu-jose-jose-el so-retiru-de-los escenarios/|títulu=Refuga'l cantante mexicanu José José'l so retiru de los escenarios|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2013|editorial=noticiasprimero.com}}</ref> Ente 1980 y 1983 vivió temporaes maxistrales en "El Patiu" de la ciudá de Méxicu, onde cada presentación amosaba una interpretación estraordinaria de los sos ésitos, el manexu de la so voz y respiración y el contautu col so públicu. Eses presentaciones convirtiéronse yá en lleenda. Tamién nesos años fueron daes les sos presentaciones más importantes nel Auditoriu Nacional de la Ciudá de Méxicu, llegando a axuntar 42 000 persones nuna selmana. Mientres la promoción de Secretos en 1984, la cantidá de presentaciones y conciertos foi práuticamente de tolos díes, debíu al ésitu arrasador d'esa grabación. Ente [[1985]] y [[1986]] consiguió rexistrar llocalidaes escoses nel [[Madison Square Garden]] y nel [[Radio City Music Hall]] de [[Nueva York]], según nel Pavillion de [[Chicago]] en 2002 y en Les Dunes de Las Vegas. Amás d'esto, ye unu de los pocos cantantes mexicanos que puede presumir d'atarraquitar la Monumental [[Plaza de Toro Méxicu]] en 2 ocasiones, mientres dos magnos conciertos ufiertaos en [[1989]] llogrando cantar pa 100&nbsp;000 persones. En [[1998]] foi editáu un discu llamáu ''[[Un Tributu (a José José)|Un tributu (a José José)]]'', nel que participen delles bandes y solistes, como los cantantes de [[La Ley (banda)|La Ley]], [[Fobia (banda)|Fobia]], [[Julieta Venegas]], [[Molotov (banda)|Molotov]] y [[Jumbo (grupu)|Jumbo]], ente otros, y artistes de [[Música rock|rock]] mexicanos nel que, nel so honor, interpreten los sos cantares cada unu nel so bien particular estilu. Con esto pretendióse que xeneraciones más nueves conozan la trayeutoria de José José, al traviés d'un programa especial tresmitíu a nivel mundial pola cadena [[MTV]]. A lo llargo de la so carrera de más de 55 años, algamó los más grandes premios a que puede aspirar un cantante profesional: Grammy award Grammy llatín Premiu "L'Heraldu" de Méxicu, Estrella nel Paséu de la Fama de [[Hollywood]] y otra nel paséu de la fama de [[Las Vegas]], Estrella nel Paséu de la Fama en Cuernavaca y otres ciudaes de Méxicu y diverses reconocencies a nivel mundial pero la reconocencia más importante ye l'amor y respetu de millones de siguidores de toles edaes que por xeneraciones enteres cultivaron la tradición d'escuchar la so música. Ente les sos amistaes más importantes cúntense'l tenor español [[Plácido Domingo]], [[Frank Sinatra]], [[Rocío Dúrcal]], [[Olga Guillot]], [[Alvaro Carrillo]], [[Rubén Fuentes]], [[Raúl Velasco]], [[Paul Anka]], [[Manuel Alejandro]], [[Julio Iglesias]], [[Raphael (cantante)|Raphael]], [[Rafael Pérez Botía]], [[Armando Manzanero]], [[Marco Antonio Solís]], [[Marco Antonio Muniz]], [[Roberto Cantoral]], [[Camilo Sesto]], [[Lani Hall]], [[Juan Gabriel]], [[Vicente Fernández]], [[José Maria Napoleón]], [[Pepe Jara]], [[Johnny Laboriel]], [[José Feliciano]], [[Francisco Céspedes]], [[Alejandro Jaén]], ente munches otres. personalidaes. === Voz === José José tien una voz de barítonu llíricu de rangu completu con un timbre llixeru y bien bonos agudos, anque esiste constante alderique sobre si ye tenor poles sos notes altes, la so voz de cabeza tien más fuercia y nun llega al sigo o do de pechu (B4 y C5 respeutivamente) propios d'un tenor. La nota más baxa de José José n'estudiu de grabación dar nel cantar “Ye un ánxel" cubriendo la nota musical G2 (Sol2). La so nota más alta, n'estudiu, atopar nel cantar "Ella ye asina" de 1970, onde cubre la nota musical A4 (La4). El rangu vocal de José José tomaba dende un G2 (Sol2) – A4 (La4) en [[voz de pechu]], esto ye, tomaba 2.1 octaves exactes. La nota más alta en [[falsete]] brindar nel cantar “Amor Pa Los Dos”. Na nota final, cubre un B4 (Si4), teniendo asina un rangu vocal de G2 (Sol2) – B4 (Si4), cuntando'l mentáu [[falsete]], el so rangu vocal cubre les 2.2 octaves. La voz de José José allúgase xeneralmente ente un G3 (Sol3) – Y4 (El mio4), rangu apreciable en grabaciones como “Gavilán o palombu”, “Almada”, “Volcán”, “Quiero perdeme contigo”, “Voi Ser", “Bonos díes amor", “Amor amor”, “Duldar", “L'amar y el querer”, ente otres. Una de les cualidaes más peculiares de la so voz, ye'l so manexu de la respiración y la so capacidá pulmonar, esto al sostener notes por llargu tiempu ensin desafinar, perder potencia o amosar dalguna señal d'afuega, xeneralmente en voz media y [[voz de pechu]]. Como tenor, José José tenía l'habilidá de cubrir toles notes posibles en voz de pechu. El color del so timbre ye desaxeradamente peculiar, carauterística especial del [[tenor llíricu llixeru]]. Les sos carauterístiques téuniques son estelantes, siendo esto de destacar; yá que se fala d'un cantante [[empíricu]], qu'enxamás llevó estudios musicales formales nun [[conservatoriu]]. El so afinación ye práuticamente perfecta en toles sos grabaciones discográfiques. Ente los artistes de mayor sonadía que grabaron los "cantares de José José", inclúyense: Johnny Mathis (Ídolu del cantante), Marc Anthony, Vikki Carr, Luis Miguel, Conxuntu Primavera, Chayanne, Raphael, Juan Gabriel, Rocío Dúrcal, Camilo Sesto (Compositor de les mesmes), Cristian Castro, Vicente y Alejandro Fernández, Manuel Mijares, Juan Carlos Coronel, Kalimba, Aventura, Los Dukes de Victor Juarez, ente munchos otros. === Vida personal === === Rellaciones, matrimoniu y la familia === Casar en 1970 cola actriz [[Natalia "Kiki" Ferrera Calles]], nieta del Presidente Plutarco Elías Calles y divorciáronse nel añu 1976. Ella finó nun accidente automovilísticu en Méxicu DF el 11 de payares de 1983. Mientres la [[Años 1970|década de 1970]] empezó una rellación con Ana Elena Noreña (conocida como Anel), pero dixebráronse dellos meses dempués.<ref>{{cita web |url=http://www.seleiciones.com.mx/content/21588/ |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=5 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090531035439/http://www.seleiciones.com.mx/content/21588 |fechaarchivu=31 de mayu de 2009 }} Tou quedó nel ayeri: José José</ref> En [[1974]], depués de la so separación de "Kiki", vuelve rellacionase con "Anel", ella queda [[Embaranzu|embarazada]], y casáronse en 1976. Tuvo dos fíos con Anel, el so [[primoxénitu]], José Francisco Carmelo Augusto (conocíu como [[José Joel]]) y Marysol Estrella Margarita Elena. El so matrimoniu con Anel terminó en divorciu en [[1990]], por cuenta de problemes derivaos de los manexos fraudulento de les sos ganancies como cantante per parte del so mánager y cuñáu. Tou esto ta esplicáu na so autobiografía "Esta ye la mio vida". Nel añu [[1995]] casóse cola cubana [[Sara Salazar|Sarita Salazar]] quien ye la so esposa hasta'l presente, madre de Sarita, la fía de dambos. Sarita Salazar ye nieta d'[[Abel Salazar]], gran actor, productor y direutor de cine de la dómina d'oru del cine mexicanu. En [[1995]], dempués del so [[rehabilitación]], casar por tercera y definitiva ocasión con Sarita Salazar, quien se convertiría nel so mánager. El 22 de xunetu d'esi mesmu añu, naz la so tercer fía Sarita Sosa. === Estáu de salú === José José sufrió de dellos problemes de [[salú]] mientres tola so carrera, por cuenta de esos problemes, apaez constantemente nos [[medios de comunicación]]. En [[1972]], sufrió d'un casu grave de [[neumonía]], y la so [[Diafragma (anatomía)|diafragma torácicu]] sufrió una [[paralís]], la [[enfermedá]] casi deteriora por completu'l so [[Voz (música)|voz]], la so carrera y la so [[vida]]. Recuperóse dempués de pasar per meses de [[Tratamientu (medicina)|tratamientu]] basáu n'exercicios de [[respiración]], pero unu de los sos [[pulmones]] estropióse-y permanentemente.<ref>[https://web.archive.org/web/20090531035439/http://www.seleiciones.com.mx/content/21588 Tou quedó nel ayeri: José José]</ref> A finales de [[Años 1980|1980]], foi sometíu a delles [[Ciruxía|operaciones]] nes sos [[cuerdes vocales]] de resultes del usu escesivu de [[cortisol]], [[alcohol]] y la falta de descansu dempués de los sos [[conciertu|conciertos]]. José tuvo graves consecuencies del so problema col [[alcoholismu]], yá que la so salú foi deteriorándose mientres la [[década]] de [[Años 1990|1990]]. Unes de les tantes consecuencies ye la [[diabetes]] que desenvolvió. En [[2001]], diagnosticóse-y [[enfisema]].<ref>[http://www2.eluniversal.com.mx/pls/impreso/noticia.html?id_nota=14885&tabla=notes Alverten d'entueyos n'enfermedá de José José] {{Wayback|url=http://www2.eluniversal.com.mx/pls/impreso/noticia.html?id_nota=14885&tabla=notes |fecha=20121021102529 }}</ref> L'efeutu del alcoholismu, l'abusu de cortisol y el so [[hernia d'hiatu]], non yá afectaron a la so capacidá pa cantar, sinón tamién para [[falar]].<ref>{{Cita web |url=http://www.univision.com/content/content.jhtml?chid=6&schid=1363&secid=1408&cid=1300012&pagenum=1 |títulu=Confesiones d'un príncipe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606070729/http://www.univision.com/content/content.jhtml?chid=6&schid=1363&secid=1408&cid=1300012&pagenum=1 |fechaarchivu=2011-06-06 }}</ref>En [[2007]], sufrió [[paralís de Bell]]. Como resultáu de toos esos problemes tuvo qu'enfrentar una [[depresión]] bien grave nos últimos años. José lluchó con una [[retinopatía diabética]] n'unu de los sos [[güeyu|güeyos]] y sometióse a una operación pa la mesma.<ref>[https://web.archive.org/web/20120224145804/http://www.laprensa.com.ni/2009/11/10/revista/7372 José José operáu por médicu nicaraguanu]</ref> Asina mesmu, declaró que-y foi diagnosticada la enfermedá de Lyme la cual desencadenaría'l paralís facial y problemes rellacionaos cola so voz. En payares de 2008, la so esposa Sarita Salazar sufrió una [[hemorraxa cerebral]] por cuenta de un [[Aneurisma cerebral|aneurisma]],<ref>{{Cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/pespanol/articles/0,22490,1860412,00.html |títulu=La esposa de José José sufre derrame cerebral |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110929143642/http://www.peopleenespanol.com/pespanol/articles/0,22490,1860412,00.html |fechaarchivu=2011-09-29 }}</ref> lo cual tener en cantu de la muerte, pero recuperóse notablemente y güei vive en completa salú anque alloñada del mundu del espectáculu na so casa en Miami. El 24 de marzu de 2017 al traviés d'un comunicáu en video, José José informó a la comunidá internacional que carez un tumor canceríxenu nel páncrees y empecipió el tratamientu d'ésti, con base en quimioterapies. José José siguió brindando conciertos y faciendo presentaciones per Norte, Centru y Suramérica hasta l'añu 2015.<ref>[http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2011/271688/6/jose-jose-piensa-que-les-costarricenses-son-les-mas-belles-de-america.htm José José va presentar en Costa Rica]</ref> == Discos d'oru y platín == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Oru''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Platín''' |- | rowspan="2" | 1970 | ''[[La Nave Del Olvidu]]'' | 6 | 10 |- | ''[[El Murniu]]'' | 11 | 8 |- | 1977 | ''[[Realcuentru]]'' | 2 | 1 |- | 1978 | ''[[Volcán]]'' | 2 | |- | rowspan="2" | 1979 | ''[[Lo Pasao Pasáu]]'' | 2 | 1 |- | ''[[Si Déxesme Agora]]'' | 2 | 1 |- | rowspan="2" | 1980 | ''[[Super Ésitos, Vol. I]]'' | 1 | |- | ''[[Amor Amor]]'' | 5 | 2 |- | 1981 | ''[[Románticoo|Románticu]]'' | 6 | 2 |- | 1982 | ''[[La mio Vida]]'' | 6 | 2 |- | 1983 | ''[[Secretos]]'' | * | * |- | 1984 | ''[[Reflexones]]'' | | 1 |- | 1985 | ''[[Promeses]]'' | | 1 |- | 1986 | ''[[Siempres Contigo]]'' | | 1 |- | 1987 | ''[[Soi Asi]]'' | 1 | |- | 1989 | ''[[¿Qué Ye L'Amor?]]'' | 3 | 6 |- | 1990 | ''[[En Les Bones...En Les Males]]'' | 1 | |- | 1992 | ''[[40 y 20]]'' | 3 | 3 |- | 1994 | ''[[Grandor Mexicanu]]'' | 1 | |- | 1995 | ''[[Muyeriegu]]'' | 2 | 1 |- | 1998 | ''[[Distancia]]'' | 3 | |- | 2000 | ''[[Bohemia: Xuntos Per Primer Vegada]]'' | 1 | |- | 2003 | ''[[El Príncipe Con Trio, Vol. I]]'' | 1 | |- | 2004 | ''[[El Príncipe Con Trio, Vol. II]]'' | 1 | |- | 2004 | ''[[El Príncipe Con Trio, Vol. III]]'' | 1 | |- | rowspan="3" | 2005 | ''[[Biografia En Cantar, Vol. I]]'' | 1 | |- | ''[[Biografia En Cantar, Vol. II]]'' | 1 | |- | ''[[Biografia En Cantar, Vol. III]]'' | 1 | |- | 2006 | ''[[Los Númberu 1]]'' | 1 | |- | 2008 | ''[[La Hestoria Del Principe: Los Ésitos]]'' | 1 | |- | 2009 | ''[[Lo Esencial De Jose Jose]]'' | | 1 |- | 2014 | ''[[Un Tributu 2]]'' | 1 | |} * 22 Discos d'Oru y Platín EN TOTAL por “Secretos” (1983) En total, por toles sos producciones, suma más de 200 discos d'oru y platín. == Contribuciones == * Grabación de "Voi Cantar, vas cantar" (“You Will Sing, I Will Sing”), xunto con artistes de la talla de Plácido Domingo, Celia Cruz, Cantinflas, Julio Iglesias, Vicky Carr y María Conchita Alonso, en respuesta hispana al cantar d'Estaos Xuníos "We Are the World" a beneficiu de la comunidá africana. * Campaña televisiva en Los Angeles (California) a beneficiu de “World Vision”. * Participación en “Navidá nel barriu”: Los Angeles, California. * Participación na Lliga contra'l cáncer”. Conciertu a beneficiu en: Miami, Florida, Méxicu, D.F. San Salvador, El Salvador. * Participación en "L'últimu adiós" como homenaxe a les víctimes del atentáu asocedíu a les Torres Ximielgues el 11 de setiembre de 2001. * Conciertu a beneficiu de les víctimes del furacán Andrew”. Miami. * Conciertu a beneficiu d'A.P.A.C. (Asociación pro-paralíticu cerebral). Méxicu D.F. * Conciertu a beneficio “Navidad pa toos”. Guayaquil, Ecuador. * Conciertu a beneficiu de les Víctimes del terremotu”. Méxicu 1985. * Conciertu a beneficiu pa la construcción del Hospital pa pacientes con problemes d'alcoholismu y drogadicción”. Méxicu D.F. * Conciertu a beneficiu de les Víctimes del terremotu”. San Salvador, El Salvador. Pol so gran calidá humana apurriéronse-y les llaves de la ciudá onde se declaró'l Día de José José”: * Nueva York, Nueva York * Chicago, Illinois * Miami, Florida * Miami Beach, Florida * Hialeah, Florida * Sweetwater, Florida * Houston, Texas * McAllen, Texas * San Antonio, Texas * Laredo, Texas * Los Angeles, California * Sacramento, California * Las Vegas, Nevada * Nueva Jersey, Nueva Jersey * Mexicali, B.C. * Celaya, Guanajuato == Discografía == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discográfica''' |-1965 El mundu (senciellu 45 RPM / Pepe Sosa) | rowspan="2" | 1967 | ''Anina y Pepe Sosa (senciellu 45 RPM)'' | Orfeón (Méxicu) |- |- rowspan="2" | 1967 | ''Murnia (senciellu 45 RPM)|Los PEG'' | RVV EP1 (Méxicu) |- | 1969 | ''[[Curiáu (álbum)|Curiáu]]'' | rowspan="10" | RCA (Méxicu) |- | rowspan="2" | 1970 | ''[[La nave del olvidu]]'' |- | ''[[El murniu (álbum)|El Murniu]]'' |- | 1971 | ''[[Buscando una sorrisa]]'' |- | rowspan="2" | 1972 | ''[[De pueblu en pueblu]]'' |- | ''[[Cuando tu quiérasme]]'' |- | 1973 | ''[[Hasta que vuelvas]]'' |- | 1974 | ''[[Vivi (álbum de José José)|Vivi]]'' |- | 1975 | ''[[Tan cerca... Tan lloñe]]'' |- | 1976 | ''[[El príncipe (álbum)|El príncipe]]'' |- | 1977 | ''[[Realcuentru (álbum de José José)|Realcuentru]]'' | rowspan="15" | Ariola (Méxicu) |- | rowspan="2" | 1978 | ''[[Volcán (álbum de José José)|Volcán]]'' |- | ''[[Lo pasao, pasáu]]'' |- | 1979 | ''[[Si déxesme agora]]'' |- | 1980 | ''[[Amor, amor (álbum)|Amor, amor]]'' |- | rowspan="2" | 1981 | ''[[Románticu (álbum)|Románticu]]'' |- | ''[[Gracies (álbum de José José)|Gracies]]'' |- | 1982 | ''[[La mio vida (álbum de José José)|La mio vida]]'' |- | 1983 | ''[[Secretos (álbum de José José)|Secretos]]'' |- | 1984 | ''[[Reflexones (álbum)|Reflexones]]'' |- | rowspan="2" | 1985 | ''[[Gavilán o palombu (banda sonora)|Música orixinal de "Gavilán o Palombu"]]'' |- | ''[[Promeses (álbum de José José)|Promeses]]'' |- | 1986 | ''[[Siempres contigo (álbum de José José)|Siempres contigo]]'' |- | 1987 | ''[[Soi asina]]'' |- | 1988 | ''[[Sabor a mi (banda sonora)|Música orixinal de "Sabor a mi"]]'' |- | 1989 | ''[[¿Qué ye l'amor?]]'' | rowspan="3" | BMG Ariola (Méxicu) |- | 1990 | ''[[Nes bones... y nes males]]'' |- | 1992 | ''[[40 y 20]]'' |- | 1994 | ''[[Grandor mexicanu]]'' | rowspan="7" | BMG (Méxicu) |- | 1995 | ''[[Muyeriegu (álbum)|Muyeriegu]]'' |- | 1997 | ''[[Ayalgues]]'' |- | rowspan="2" | 1998 | ''[[Y daqué más]]'' |- | ''[[Distancia (álbum de José José)|Distancia]]'' |- | 2001 | ''[[Tenampa]]'' |- | 2007 | ''[[Los mios Duetos]]'' |} == Discos en direuto == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discográfica''' |- | 1994 | ''[[30 años de ser El Príncipe]]'' | rowspan="3" | BMG (Méxicu) |- | 1999 | ''[[Bohemia]]'' |- | 2000 | ''[[Bohemia, Vol 2.]]'' |- |} Al igual, tamién participó en discos En Vivu pa otros artistes: {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Cantar''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista/Discu''' |- | 1993 | ''[[Mio]]'' | Armando Manzanero / Ente Amigos: En Vivu |} == Composiciones de José José == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Álbum''' |style="background:Khaki; golor:black" align=center |'''Discográfica''' |- | 1977 | ''Si dalguna vegada'' | ''[[Realcuentru (álbum de José José)|Realcuentru]]'' | rowspan="5" | Ariola (Méxicu) |- | rowspan="5" | 1979 | ''Amor pa los dos'' | rowspan="2" | ''[[Lo pasao, pasáu]]'' |- | ''Amor de Discoteque'' |- | ''Candy'' | rowspan="2" | ''[[Si déxesme agora]]'' |- | ''Linda discu'' |- | ''Ai amigu'' | ''[[Ayalgues]]'' | BMG (Méxicu) |- | 1980 | ''Cosa de dos'' | ''[[Amor Amor]]'' | Ariola (Méxicu) |- | 2007 | ''Email me'' | ''[[Los mios Duetos]]'' | BMG (Méxicu) |} == Cantares de telenoveles == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Telenovela''' |- | 1969 | ''Del altar a la tumba'' | ''Del altar a la tumba'' |- | 1975 | ''Palombu (Cada mañana que te vas)'' | ''[[Palombu (telenovela)|Palombu]]'' |- | 1986 | ''¿Cómo foi?'' | ''[[Monte Calvariu (telenovela)|Monte Calvariu]]'' |- | rowspan= "2" | 1997 | ''Non valio la pena'' | rowspan= "2" | ''[[Te sigo amando (telenovela)|Te sigo amando]]'' |- | ''Mañana si'' |} == Discos de conceutu == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discográfica''' |- | rowspan="3"| [[2003]] | ''El príncipe con tríu, Vol. 1'' | rowspan="3" | BMG (Méxicu) |- | ''El príncipe con tríu, Vol. 2'' |- | ''El príncipe con tríu, Vol. 3'' |- | [[2010]] | ''[[Rancheru (álbum de José José)|Rancheru]]'' | rowspan="5" | Sony Music Entertaiment (Méxicu) |- | [[2013]] | ''Duetos Vol. 1'' |- | rowspan="2"| [[2014]] | ''Duetos Vol. 2'' |- | ''[[Big Band (álbum)|Big Band]]'' |- | [[2018]] | ''[[José José sinfónicu (álbum de José José)|Sinfónicu]]'' |} * Los "Discos de conceutu" consisten n'estrayer la voz orixinal del cantante, nesti casu José José, y afae-y un nuevu arreglu. == Escoyetes == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discográfica''' |- | [[1982]] | ''[[20 trunfadores|20 Trunfadores de José José]]'' | rowspan="6"| [[Ariola Records|Ariola]] (Méxicu) |- | [[1984]] | '' 20 Grandes Ésitos De José José |- | [[1987]] | ''Ayeri, güei y siempres: José José'' |- | rowspan="3"| [[1988]] | ''Ésitos, Vol.1'' |- | ''Románticu, Vol.2'' |- | ''Frente por frente: Marco Antonio Muniz y José José'' |- | [[1989]] | ''Ésitos, Vol.2'' |Ariola (Méxicu) |- | rowspan="3"| [[1990]] | ''15 ésitos'' | BMG Ariola (Méxicu) |- | ''15 romántiques na voz de José José'' | Ariola (Méxicu) |- | ''25 Aniversariu (Volúmenes 1 y 2)'' | BMG Ariola (Méxicu) |- | [[1991]] |''Bodes de plata del Príncipe del Cantar'' | Bertelsmann de Méxicu S.A. de C.V. |- | rowspan="2"| [[1992]] | ''[[15 Ésitos d'oru]]'' | RCA Records Label |- | ''[[Serie 20 Ésitos]]'' | Ariola |- | [[1994]] | ''[[Boleros]]'' | T.H. Rodven |- | [[1996]] | ''[[Serie platino]]'' | rowspan="4"| BMG (Méxicu) |- | rowspan="2"| [[1997]] | ''[[Serie platino, Vol.2]]'' |- | ''[[Ayalgues]]'' |- | rowspan="3"| [[1998]] | ''[[35 Aniversariu (Volúmenes 1, 2, 3, 4, 5, 6 y 7)]]'' |- | ''[[Serie semeyes]]'' | Madacy Llatín |- | ''[[Y daqué más|Y Daqué más]]'' | rowspan="2"| BMG (Méxicu) |- | rowspan="2"| [[1999]] | ''Lo meyor de lo meyor'' |- | ''[[Coleición orixinal]]'' | Sony International |- | [[2000]] | ''[[Serie 2000 (álbum de José José)|Serie 2000]]'' | RCA International |- | rowspan="2"| [[2002]] | ''[[Tou ésitos de José José]]'' | Líderes Ent. Group |- | ''3 voces y un maestru - Cantares de Manuel Alejandro'' | BMG Music |- | rowspan="2"| [[2003]] | ''Definiendo José'' | Sony International |- | ''40 Aniversariu (Volúmenes 1,2,3 y 4)'' | BMG (Méxicu) |- | rowspan="2"| [[2004]] | ''[[Best of: Jose Jose, Ultimate Collection]]'' | Sony International |- | ''Personalidá: 20 ésitos'' | BMG Entertainment |- | rowspan="5"| [[2005]] | ''Orixinales: 20 ésitos'' | BMG (Méxicu) |- | ''[[Lo meyor en tríos]]'' | Sony U.S. Latin |- | ''[[20 Inolvidables]]'' | Univision Music Group |- | ''Tres trovador'' | Sony U.S. Latin |- | ''Los númberu unu'' | Sony Music |- | [[2006]] | ''[[La hestoria del príncipe]]'' | BMG (Méxicu) |- | [[2006]] | ''Coleición Top 50 José José'' | [[Sony BMG]] |- | [[2007]] | ''[[Los mios Duetos]]'' | rowspan="2"| Sony - BMG (Méxicu) |- | rowspan="2"| [[2008]] | ''El príncipe y el boleru'' |- | ''José José: Pa ti'' | Sony U.S. Latin |- | rowspan="2"| [[2009]] | ''[[Lo esencial de José José]]'' | rowspan="4"| Sony Music Entertainment |- | ''Dos Clásicos'' |- | roswspan="2"| [[2009]] | "Brillantes de José José" |- | rowspan="2"| [[2010]] | ''Recupera los tos clásicos (Volúmenes 1 y 2)'' |- | ''Guitarra y sentimientu'' |- | rowspan="2"| [[2011]] | ''Les mios favorites'' | Sony U.S. Latin |- | ''Frente por frente: José José y Cristian Castro'' | Sony Music Méxicu |- | [[2012]] | ''El Románticu, El Príncipe'' | Sony Music Latin |- | rowspan="2"| [[2013]] | ''Frente por frente: José José y Leo Dan'' | rowspan="3"| Sony U.S. Latin |- | ''Frente por frente: José José y Marco Antonio Muñiz'' |- | [[2014]] | ''Namái pa muyeres'' |} == Duetos grabaos == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista''' |- | 1968 | ''Adiós'' | ''[[Libertad Lamarque]]'' |- | 1969 | ''Si entendiéresme'' | ''[[Pepe Jara]]'' |- | 1970 | ''Naide, a cencielles naide'' | ''[[Nadia Milton]]'' |- | 1971 | ''Amor mio'' | ''[[Carlos Lico]]'' |- | 1973 | ''Rival'' | rowspan="3" | ''[[Pedro Vargas]]'' |- | rowspan="2" | 1974 | ''Fíxome fácil'' |- | ''La nave del olvidu'' |- | rowspan= "2" | 1975 | ''Tiempu'' | ''[[Marco Antonio Muñiz]]'' |- | ''La Nave del olvidu'' | ''[[Angélica María]]'' y ''[[Raúl Val]]'' |- | rowspan="2" | 1976 | ''Te estraño'' | ''[[Armando Manzanero]]'' |- | ''Diana'' | ''[[César Mariña]]'' |- | 1977 | ''Cien kilos de folla'' | ''[[Enrique Guzmán]]'' |- |- | rowspan=4 | 1978 | ''Cruz d'olvidu'' | ''[[Marco Antonio Muñiz]]'' |- | ''Una mañana'' | ''[[Duce (cantante)|Duce]]'' |- | ''Faroleru'' | rowspan="2" | ''[[María Medina]]'' |- | Nunca |- | 1982 | ''Te quiero asina'' | ''[[Lani Hall]]'' |- | rowspan="2" | 1983 | ''L'amor acaba'' | ''[[Libertad Lamarque]]'' |- | ''Tiempu'' | ''[[Pedro Vargas]]'' |- | rowspan=2 | 1984 | ''Voi apagar la lluz'' | ''[[Gina Romand]]'' |- | Popurrí d'ésitos | ''[[Lucía Méndez]]'' |- | 1985 | rowspan="2" | ''Por ella'' | ''[[José Feliciano]]'' |- | 1986 | ''[[Luis Alonso]]'' |- | rowspan=2 | 1987 | ''L'amor acaba'' | ''[[Carlos Cuevas]]'' |- | ''La nave del olvidu'' | ''[[Vikki Carr]]'' |- | rowspan="3" | 1988 | ''El mio Arguyu'' | ''[[Carmen Salinas]]'' |- | ''Ye tan atiesto'' | ''José Joel y [[Angélica Vale]]'' |- | ''Emociones'' |''[[Roberto Carlos (cantante)|Roberto Carlos]]'' |- | 1989 | ''Pa' tol añu'' | ''[[Vicente Fernández]]'' |- | rowspan= 2 | 1990 | ''Hai una mañana'' | ''[[Valeria Lynch]]'' |- | ''Les margarites'' | ''Doña Margarita Ortiz (madre)'' |- |1991 |''Piel d'azucre'' | ''Jose Joel'' |- | 1992 | ''Mio'' | ''[[Armando Manzanero]]'' |- | rowspan="2" | 1993 | ''Lo que nun foi nun va ser'' | ''[[Vicente Fernández]]'' |- | ''Por ella'' | ''[[Rudy Pérez]]'' |- | rowspan="2" | 1994 | ''La fuercia del sangre'' | ''José Joel'' |- | ''José y Manuel'' | ''[[Manuel Alejandro]]'' |- | 1995 | ''Te quiero asina'' | ''[[Alejandra Avalos]]'' |- | rowspan="2" | 1996 | ''Dos corazones amigos'' | ''[[José Guadalupe Esparza]]'' |- | ''Déxame conocete'' | ''[[Paul Anka]]'' |- | 1997 | ''Somos novios/Callo'' | ''[[Danny Rivera]]'' |- |rowspan="3" | 1998 | ''Ente la espada y la paré'' | ''[[Pimpinela (dueto)|Pimpinela]]'' |- | ''Saber'' | ''[[José Alfredo Fuentes]]'' |- | ''Duetos de “Bohemia” Vol. 1'' | rowspan="2" | ''[[Armando Manzanero]]'', ''[[Marco Antonio Muñiz]]'' y ''[[Raúl Di Blasio]]'' |- | 1999 | Duetos de “Bohemia” Vol. 2 |- | rowspan="2" | 2001 | ''Cómo faer pa escaecer'' | rowspan="2" | ''[[Juan Gabriel]]'' |- | ''¿Qué ganasti corazón?'' |- | 2006 | ''El príncipe'' | Sarita Sosa |- | rowspan="2" | 2007 | ''Anque vives con él'' | ''[[Reyli]]'' |- | ''E-Mail Me'' | ''Sarita Sosa'' |- | 2008 | ''Volver creer'' | ''[[Yanni]]'' |- | 2015 | ''Improvisación musical'' | ''[[José María Napoleón]]'' |} == Duetos virtuales == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista ''' |- | 2005 | ''Anda y ve (Duldar)'' | ''[[Akwid]]'' |- | 2010 | ''Lo pasao pasáu'' | ''[[Cristian Castro]]'' |- | rowspan="13" | 2013 | ''Contigo (Quiero Perdeme Contigo)'' | ''[[Akwid]]'' |- | ''Desesperáu'' | ''[[Manuel Mijares|Mijares]]'' |- | ''Almada'' | ''[[Daniela Romo]]'' |- | ''Nun me platigues más'' | ''[[Gilberto Santa Rosa]]'' |- | ''Una mañana'' | ''[[Natalia Lafourcade]]'' |- | ''Bastar'' | ''[[Leonel García]]'' |- | ''Lo que nun foi nun va ser'' | ''[[Pandora (banda)|Pandora]]'' |- | ''¿Y qué?'' | ''[[Gianmarco]]'' |- | ''L'amor acaba'' | ''[[Edith Marquez]]'' |- | ''Voi enllenate toa'' | ''[[Carlos Rivera]]'' |- | ''Sabor a mi'' | ''[[Francisco Cespedes]]'' |- | ''40 y 20'' | ''[[María José (cantante)|María José]]'' |- | ''Contigo na distancia'' | ''[[Carlos Cuevas]]'' |- | rowspan="10" | 2014 | ''El murniu'' | ''[[Pepe Aguilar]]'' |- | ''La barca'' | ''[[Lila Downs]]'' |- | ''Nun me digas que te vas'' | ''[[Noel Schajris]]'' |- | ''La nave del olvidu'' | ''[[Yuri (cantante)|Yuri]]'' |- | ''Payasu'' | ''[[Pablo Milanés]]'' |- | ''Presu'' | ''[[Aleks Syntek]]'' |- | ''Lo pasao, pasáu'' | ''[[Hai*Ash]]'' |- | ''Un minutu d'amor'' | ''Francisco Familliar (vocalista de [[DLD]])'' |- | ''¿Y quién pue ser?'' | ''[[Amaury Gutiérrez]]'' |- | ''Llárimes'' | ''[[Ríu Roma]]'' |- | 2015 | ''Duldar'' | ''[[Pedro Fernández (cantante)|Pedro Fernández]]'' |} == Collaboraciones == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu De Publicación''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Motivu''' |- | 1985 | ''Voi Cantar vas cantar'' | A beneficiu de comunidá africana |- | 2001 | ''L'últimu adiós'' | Homenaxe a victimas del ataque terrorista en E.E.X.X. |- | 2010 | ''73 mil amaneceres'' | Bicentenariu de Méxicu |} == Videos musicales == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discu''' |- | rowspan="5" | 1983 | ''Duldar'' | rowspan="5" | ''[[Secretos (álbum de José José)|Secretos]]'' |- | ''Voi enllenate toa'' |- | ''Cuando vaigas conmigo'' |- | ''L'amor acaba'' |- | ''Arrenuncié a ti'' |- | rowspan="2" | 1984 | ''Payasu'' | rowspan="2" | ''[[Reflexones (álbum de José José)|Reflexones]]'' |- | ''¿Y qué?'' |- | rowspan="3" | 1985 | ''vas echame de menos'' | rowspan="2" | ''[[Promeses (álbum de José José)|Promeses]]'' |- | ''Más'' |- | ''Por ella'' | ''[[Yá soi to (álbum)]]'' |- | rowspan="2" | 1986 | ''¿Y quién pue ser?'' | ''[[Siempres contigo (álbum de José José)|Siempres contigo]]'' |- | ''Saliendo alantre'' | |- | 1987 | ''Soi asina'' | ''[[Soi asina]]'' |- | 1988 | ''Ye tan atiesto'' | ''[[Angélica Vale (album)]]'' |- | 1989 | ''Él'' | ''[[¿Qué ye l'amor?]]'' |- | rowspan="2" | 1990 | ''Amnesia'' | rowspan="2" | ''[[Nes bones... y nes males]]'' |- | ''Atrapáu'' |- | 1992 | ''40 y 20'' | ''[[40 y 20]]'' |- | rowspan="2" | 1994 | ''Grandor mexicanu'' | rowspan="2" | ''[[Grandor mexicanu]]'' |- | ''La fuercia del sangre'' |- | rowspan="2" | 1995 | ''Nun valió la pena'' | rowspan="2" | ''[[Muyeriegu (álbum de José José)|Muyeriegu]]'' |- | ''Muyeriegu'' |- | rowspan="2" | 1998 | ''Yá que te muerras'' | ''[[Distancia (álbum de José José)|Distancia]]'' |- | ''Ente la espada y la paré'' | ''Home y muyer'' |- | rowspan="2" | 2001 | ''Cada vez'' | rowspan="2" | ''[[Tenampa]]'' |- | ''Cómo faer pa escaecer'' |- | 2008 | ''Volver creer'' | ''[[Yanni Voices]]'' |} Al igual, tamién participó en videos musicales, nos que se-y fai homenaxe: {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista''' |- | rowspan="2" | 1998 | ''Volcán'' | ''[[Moenia]]'' |- | ''Gavilán o palombu'' | ''[[La Lupita]]'' |- | 2010 | ''La nave del olvidu'' | ''[[Cristian Castro]]'' |- | 2011 | ''Arrenuncié a ti'' | ''[[Montez de Durango]]'' |- | 2013 | ''El murniu'' | ''[[Conxuntu Primavera]]'' |- | rowspan="2" | 2014 | ''L'amor acaba'' | ''[[Natalia Lafourcade]]'' |- | ''Desesperáu'' | ''[[Los Daniels]]'' |- | 2016 | ''Lo Que Nun Foi Nun Va Ser/Mientres Llueve/Y Para Qué'' | ''[[José Maria Napoleon]]'' |} Tamién tuvo curties participaciones en videos musicales d'otros artistes: {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista''' |- | 1999 | ''Tou Ta Bien'' | ''[[Juan Gabriel]]'' |- | 2015 | ''Fallasti Corazón'' | ''[[Julio Iglesias]]'' |} == DVD/VHS == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Discográfica''' |- | 1985 | ''José José en Acapulco'' | MCA Home Video |- | 1986 | ''José José en conciertu (Puertu Ricu)'' | L.D.L. Enterprises Inc. |- | 2003 | ''Biografía en cantar (Volúmenes 1, 2 y 3)'' | rowspan="3" | BMG (Méxicu) |- | 2005 | ''Los númberu unu'' |- | 2006 | ''La Hestoria Del Príncipe'' |- | 2007 | ''Los mios duetos'' | rowspan="3" | Sony - BMG (Méxicu) |- | 2009 | ''La hestoria d'un príncipe'' |- | 2009 | ''50 de los sos meyores ésitos'' |} == Teatru == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Temporada''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Obra''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Personaxe''' |- | 2014 | ''Amar y querer: El musical de sangre azul'' | Narrador |} == Llibru == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Publicación''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Distribuidora''' |- | 2008 | ''Esta ye la mio vida'' | ''Random Ho use Mondadori Pub.'' |} == Filmes == * [https://www.imdb.com/title/tt1393001/ Clean Sweep, con [[Pepe Serna]] y [[Fabián Carrillo]] (2010).] * Lláteme El Corazón, (2009). * [https://www.imdb.com/title/tt0383648/ Suañu, con [[John Leguizamo]] (2005).] * [https://www.imdb.com/title/tt0236590/ Perdóname tou, con [[Alejandra Ávalos]] (1995).] * [https://www.imdb.com/title/tt0379476/ Sabor a mi, con [[Angélica Aragón]] (1988).] * [https://www.imdb.com/title/tt0236247/ Gavilán o palombu, con [[Christian Bach]] (1985), autobiográfica.] * [https://www.imdb.com/title/tt0290289/ Siempres en Domingo, La Película, con [[Raúl Velasco]] (1984).] * ''[[La discoteca del amor]]'' (1980) * [https://www.imdb.com/title/tt0321609/ La Carrera del millón, con [[Nubia Martí]] (1973).] * [https://www.imdb.com/title/tt0228907/ Un Suañu d'amor, con [[Verónica Castro]] (1972).] * [https://www.imdb.com/title/tt0228096/ Buscando una sorrisa, con [[Nadia Milton]] (1971).] * [[imdbtitle:0323600|Paula, llarimes del primer amor]] con Julissa y abel Salazar(1968). == Programes de televisión == * ''[[José José (serie de televisión)|José José, el príncipe del cantar]]'' ([[Telemundo]], 2018) * ''[[Yo llámome]] ''([[Caracol Televisión]], 2012) * ''[[Duetos]]'' ([[Estrella TV]], 2010) * ''[[El show de los suaños]]'' ([[Televisa]], 2008) * Convidáu de gala en ''[[Bailando por un sueño]]'' (Televisa, 2006) * ''[[La fea más bella]]'' (Televisa, 2006-2007)...Erasmo Padilla * ''[[Cantando por un suañu]]'' (Televisa, 2006)...Maestru * ''[[Los reis del cantar]]'' (Televisa, oct 2006)...Maestru * ''Cantando y bailando por un sueño de navidad'' (Televisa, 2006)...Xuez * ''[[Teletón]]'' (Televisa, 2006) * "[[La movida (programa de TV)|La movida]]" con Verónica Castro (Televisa, 1991) * ''[[Siempres en domingu (programa de televisión)|Siempres en domingu]]- Homenaxe por 25o. aniversariu'' (Televisa, 1990) * ''[[El show de les estrelles]]'' [[Jorge Barón Televisión]] (Colombia, 1971-1993) * ''Ésitos Bacardí (Conductor, Televisa, 1977) * ''El mundu nuevu mozu de José José'' (Televisa, 1971) == Premios y nomamientos == Fíxose acreedor a premios y nominaciones como: Nueve años consecutivos tuvo nomáu pal [[Premios Grammy|Grammy]], na categoría de ''Best latin pop performance''. La revista ''[[Billboard]]'' dio-y el premiu nes siguientes categoríes: ''Top latin artist'' y ''Top latin LP''. ''[[Premios El Heraldo de México|L'Heraldu de Méxicu]]'' tamién lo reconoció dende los sos entamos como: Revelación del añu, y en repitíes ocasiones, polos sos méritos, dende 1970, foi nomáu “Cantante del añu”. Foi inmortalizado nel [[Paséu de les Estrelles Tijuana]] y nel acabante crear [[Paséu de les Estrelles Cuernavaca]] El maestru Don José José foi'l primer artista en develar la so estrella. === Premios de televisión y noveles === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Programa/Telenovela''' || '''Resultáu''' |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 2007|2007]] | [[TVyNovelas (Méxicu) al meyor actor de repartu y co-estelar|Meyor actor de repartu]] | [[La fea más bella]] | Ganador |} == Disco homenaje == {| {{tablaguapa}} |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Añu De Publicación''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Títulu''' |style="background:Khaki; color:black" align=center |'''Artista''' |- | 1998 | Un tributu Varios (Rock) |- | 1999 | Al mio amigu José | Chamin Correa |- | 2001 | Brinde pa El Príncipe | Carlos Cuevas |- | 2002 | Tributu a Los Grandes: José José | Grupu Santa Clara |- | rowspan="2" | 2005 | Interpretando Los Grandes Ésitos de José José | Grupu Moyáu |- | Honor a quien honor merez | Mijares |- | 2009 | Homenaxe al príncipe | Mariachi Sol de Méxicu |- | 2009 | Los Ésitos de José José en Bachata | El Gringo de la Bachata |- | 2010 | Viva'l príncipe |rowspan="2" | Cristian Castro |- | rowspan="2" | 2011 | El mio amigu'l príncipe |- | D'un Coronel a un Príncipe | Juan Carlos Coronel |- | 2014 | Un Tributu 2 | Dellos (Rock) |} == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1948||Jose Jose}} {{Tradubot|José José}} [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes de Méxicu]] [[Categoría:Cantantes de boleru]] [[Categoría:Barítonos de Méxicu]] [[Categoría:Productores discográficos de Méxicu]] [[Categoría:Actores y actrices de Méxicu]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Méxicu]] [[Categoría:Actores y actrices de cine de Méxicu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Persones de Ciudá de Méxicu]] racalm2pb1rxv5igm709tilktv6hup3 0 143343 4496452 4415504 2026-05-26T06:52:49Z Limotecariu 735 4496452 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20211211114926}} {{Tradubot|Universidad de Georgetown}} {{universidá}} [[Ficheru:Georgetown Riverview.jpg|thumb|250px|Vista del campus.]] [[Ficheru:Georgetown University entrance.JPG|thumb|250px|Healy Hall.]] [[Ficheru:Healy Pink.jpg|thumb|250px|Atapecer sobre Healy Hall.]] [[Ficheru:USA-Georgetown University Dept of Psychology0.jpg|thumb|250px|Georgetown University Dept of Psychology]] La '''Universidá de Georgetown''' (Georgetown University n'[[Idioma inglés|inglés]]) ye una [[universidá católica]], de la [[Compañía de Xesús]] (xesuites), allugada en [[Georgetown (Washington D. C.)|Georgetown]], [[Washington D. C.]] ([[Estaos Xuníos]]). Ye la universidá católica más antigua de los [[Estaos Xuníos]]. Forma parte de l'[[Asociación d'Universidaes Xesuites]] (AJCU), na que s'integren les 28 instituciones que la [[Compañía de Xesús]] dirixe n'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]], y ye una de les trés universidaes católiques del Distritu de Columbia, xunto con [[Universidá Trinity Washington|Trinity]] y la [[Universidá Católica d'América]]. == Historia == La Universidá foi fundada en [[1789]] pol padre [[John Carroll (obispu)|John Carroll]], S.J., primer obispu católicu d'Estaos Xuníos y arzobispu de Baltimore. == Titulaciones == Georgetown ufierta titulaciones de [[Títulu de Grau|Grau]] (Bachelor), y [[posgráu]] ([[Máster (grau)|Máster]] y [[Doctoráu]]). Amás del Georgetown College, hai cuatro facultaes de pregrado y tres escueles de posgráu: les facultaes d'enfermería y ciencies de la salú, de medicina, de derechu y la d'educación continua; la escuela Robert Emmett McDonough de direición d'empreses, escuela Edmund A. Walsh d'estudios internacionales y escuela de posgráu d'artes y ciencies. Anguaño, la Escuela Edmund A. Walsh de Serviciu Esterior (rellaciones internacionales) ta considerada como una de los meyores del mundu nesta área. La so maestría en serviciu esterior (MSFS, Master in Science in Foreign Service) ocupa anguaño'l primer puestu nel ranquin internacional (afitáu añalmente pola revista ''Foreign Policy'') de maestríes en rellaciones internacionales. == Deportes == {{AP|Georgetown Hoyas}} Georgetown pertenez a la conferencia deportiva del [[Big East Conference|Big East]]. Na década de los años ochenta, tuvo unu de los meyores programes de baloncestu universitario so la direición de John Thompson Jr. y ganó un títulu en 1984. La Universidá produció delles estrelles de la NBA como [[Patrick Ewing]], [[Alonzo Mourning]], [[Dikembe Mutombo]] y [[Allen Iverson]]. L'entrenador actual de Georgetown ye John Thompson III, fíu del anterior entrenador. == Antiguos alumnos destacaos == {{CP|Categoría:Alumnáu de la Universidá de Georgetown}} * [[Abdalá II de Xordania]], actual rei de [[Xordania]]. * [[Adel al Jubeir]], actual Ministru de Rellaciones Esteriores d'[[Arabia Saudita]] * [[Ricardo Arias Espinosa]], presidente de [[Panamá]], 1955-1956. * [[William Peter Blatty]], escritor de ''[[The Exorcist (novela)|The Exorcist]]'', [[Premiu Óscar|Óscar]] al meyor guión adautáu de 1973. * [[Laura Chinchilla]], presidenta de Costa Rica, 2010-2014. * [[Alfredo Cristiani]], presidente d'[[El Salvador]], 1989-1994. * [[Bill Clinton]], presidente d'Estaos Xuníos, 1993-2001. * [[José Manuel Durão Barroso]], presidente de la Comisión Europea, 2004-presente; [[Primer Ministru]] de [[Portugal]], 2002-2004. * [[Felipe VI d'España|Felipe de Borbón]], actual rei d'[[España]]. * [[Aminta Granera Sacasa]], direutora actual de la Policía Nacional Nicaraguana. * [[Agustín de Iturbide y Green]], nietu d'[[Agustín de Iturbide]], el primer emperador de Méxicu; convertir nel fíu adoptivu del Emperador [[Maximiliano I de Méxicu]] y la Emperatriz [[Carlota de Méxicu]]. * [[Gloria Macapagal Arroyo]], presidenta de [[Filipines]], 2001-2011 * [[Alberto J. Muniagurria]], médicu arxentín, miembru de l'Academia Nacional de Medicina, Presidente de la Fundación Ciencies Médiques "Rafael Pineda" * [[Luis Muñoz Marín]], primer gobernador de [[Puertu Ricu]] y cuartu presidente del Senáu de [[Puertu Ricu]]. * [[Pablo de Grecia]], fíu y herederu el rei [[Constantín II de Grecia]]. * [[Galo Plaza Lasso]], presidente d'[[Ecuador]], 1948-1952; presidente de la Organización d'Estaos Americanos, 1968-1975; embaxador d'Ecuador n'Estaos Xuníos, 1944-1946. * [[Pelayo Castro Zuzuárregui]], dende setiembre de 2015 ye [[Embaxador]] y Xefe de la Delegación de la Unión Europea en [[Costa Rica]] <gallery> Ficheru:King Abdullah portrait.jpg|[[Abdalá II de Xordania]] Ficheru:Laura-Chinchilla-cropped.jpg|[[Laura Chinchilla Miranda]] Ficheru:Bill Clinton.jpg|[[Bill Clinton]] Ficheru:Felipe de Borbon y Grecia.jpg|[[Felipe VI d'España|Felipe de Borbón]] Ficheru:Aminta Granera (cropped).jpg|[[Aminta Granera Sacasa]] Ficheru:Gloria Macapagal-Arroyo, Davos.jpg|[[Gloria Macapagal-Arroyo]] </gallery> == Profesores destacaos == {{CP|Categoría:Profesores de la Universidá de Georgetown}} * [[George Tenet]], exdireutor de la CIA. * [[Madeleine Albright]], ex secretaria d'Estáu d'Estaos Xuníos. * [[Henry A. Kissinger]], ex secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos. * [[Bruce Hoffman]], escritor y profesor, collaborador en materia antiterrorista de la [[CIA]] y el [[Gobiernu de los Estaos Xuníos]]. {{wide image|DCA 03 2013 Georgetown University Panorama 6198.jpg|1150px|Vista panorámica del campus de Georgetown University}} == Ver tamién == * [[Doctores honoris causa pola Universidá de Georgetown]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.georgetown.edu Universidá de Georgetown - Web oficial.] {{control d'autoridaes}} {{ORDENAR:Georgetown}} [[Categoría:Universidaes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Universidaes privaes]] [[Categoría:Washington D. C.]] fvjtkiv93pejue17f1422l1v8ihycf4 0 143429 4496509 4387558 2026-05-26T08:31:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 12 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496509 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|Mapa de los actuales departamentos de [[Perú]].]] Les '''rexones''' y los '''departamentos''' son les [[demarcación alministrativa|circunscripciones]] de mayor nivel de [[Perú]]. Tán dotaos de gobiernos autónomos n'asuntos políticos y alministrativos delimitados. Dende [[2003]], el Perú cunta con 26 circunscripciones de nivel rexonal: 24 departamentos y dos [[Provincies de Perú|provincies]] con rexímenes especiales, a saber: la [[provincia constitucional del Callao]], que cunta con un gobiernu rexonal propiu ensin pertenecer a nengún departamentu; y la [[provincia de Lima]], que nun depende del gobiernu rexonal del so [[Departamentu de Lima|departamento homónimu]], sinón que [[Municipalidá Metropolitana de Lima|la so municipalidá]] cuenta coles facultaes y competencies de too gobiernu rexonal, al empar que se topa escluyida del procesu de rexonalización. Los departamentos crear en 1821 mientres el [[Independencia de Perú|nacencia de la República]], siguiendo'l [[Departamentos de Francia|modelu francés]], como reemplazu de les [[Intendencia indiana|intendencies]] de la [[Virreinatu de Perú|dómina virreinal]]. Darréu, hubo socesives divisiones que dieron llugar a la creación de los actuales departamentos. Pela so parte, les rexones –que fueron mentaes na [[Constitución pa la República de Perú (1979)|Constitución de 1979]]– recién seríen instauraes en 1987 por aciu Llei 24650.<ref>{{cita web|títulu=Llei De Bases De La Regionalizacion|url=http://peru.justia.com/federales/lleis/24650-mar-19-1987/gdoc/|editorial=Justia Perú|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref> En febreru de 1993 por aciu Llei 26922, el presidente [[Alberto Fujimori]] reemplazar colos Conseyos Transitorios d'Alministración Rexonal (CTAR).<ref>{{cita web|títulu=Llei Non. 26922 Llei Marco de Descentralización|url=http://www4.congresu.gob.pe/comisiones/1999/descentralizacion/Leydes.htm|editorial=Congresu de la República|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref> En 2002 incluyóse nuevamente a les rexones na [[Constitución Política de Perú de 1993|Constitución]], creándose [[Gobiernos Rexonales de Perú|gobiernos rexonales]] con autonomía política, económica y alministrativa, pa cada departamentu y pa la [[Provincia Constitucional del Callao]], col fin d'empecipiar el procesu de descentralización y fundir los departamentos por aciu referendu.<ref>{{cita web|títulu=MEMORIA DE LA COMISIÓN DE CONSTITUCIÓN, REGLAMENTU Y ACUSACIONES CONSTITUCIONALES Periodos 2001 - 2002; 2002 - 2003|url=http://www4.congresu.gob.pe/comisiones/2002/constitucion/Memories_comi_const_2003.pdf|editorial=Congresu de la República|formatu=PDF|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref><ref name="regdep">{{cita web|títulu=Rexones y Departamentos de Perú|url=http://www.intertournet.com.ar/web11/pe/provincies/default.htm|editorial=intertournet|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref> Anguaño, nun s'estableció nenguna rexón de manera oficial. Depués de la creación de los gobiernos rexonales, ye frecuente nomar informalmente como rexón a cualesquier de los 24 departamentos y a la Provincia Constitucional del Callao, pos estes circunscripciones territoriales tienen un gobiernu rexonal propiu. La [[provincia de Lima]] foi salvada d'esti procesu y nun va formar parte de nenguna rexón.<ref name="regdep" /> == Historia == {{VT|Rexonalización de Perú}} Escontra fines de la dómina colonial, el [[Virreinatu de Perú]] topábase estremáu n'ocho [[intendencia indiana|intendencies]], a saber [[Intendencia de Lima|Lima]], [[Intendencia del Cuzco|Cuzco]], [[Intendencia d'Arequipa|Arequipa]], [[Intendencia de Puno|Puno]], [[Intendencia de Trujillo|Trujillo]], [[Intendencia de Huancavelica|Huancavelica]], [[Intendencia de Huamanga|Huamanga]] y [[Intendencia de Tarma|Tarma]], más la [[Comandancia Xeneral de Maynas]]. Nel reglamentu provisional del [[Protectoráu de Perú|Protectoráu]] qu'estableció don [[José de San Martín]], axustóse la creación de cuatro departamento nos territorios entós llibres: Trujillo, La Mariña, Huaylas y Tarma, a los cualos amestóse La Capital, depués Lima, tres xurar de la [[Independencia de Perú|Independencia]]. Al rematar la guerra, el Perú topábase estremáu n'ocho departamento con territorios similares o equivalentes a les xurisdicciones de les ex intendencies virreinales. Col trescurrir del tiempu creáronse nuevos departamentos y provincies especiales (''provincies mariniegues'', ''provincies fluviales''), llegando al añu de 1980 cuntando con venticuatro departamento y una provincia especial (la del [[Provincia Constitucional del Callao|Callao]]). Como la concentración del poder políticu y económicu amontar en [[Lima]], la capital del país, munches alministraciones trataron de descentralizar el país anque con poco ésitu.<ref>Schönwälder, ''Linking civil society'', p. 94.</ref> Diversos testos constitucionales ingresaron figures polítiques como xuntes departamentales (1823, 1828, 1856, 1886), conseyos departamentales (1873) y congresos rexonales (1919), que quedaben refugaos al poco tiempu.<ref>[https://web.archive.org/web/http://palestra.pucp.edu.pe/index.php?pag=dossier_fechos_de_interes_7.htm ''Hestoria de la Descentralización: Propuestes y aiciones''] en Palestra, Portal d'Asuntos Públicos de la PUCP.</ref> === Les CORDES del Gobiernu militar === Mientres el [[Gobiernu Revolucionariu de les Fuercies Armaes]], l'executivu descentralizó dalgunes de les sos decisiones por aciu la creación de ''Organismos Departamentales de Desenvolvimientu'' (ORDES), depués llamaes ''Corporaciones Departamentales de Desenvolvimientu'' (CORDES), organismos encargaes principalmente de la xestión d'obres d'infraestructura específiques determinaes nes sos respeutives lleis de creación, dende los mesmos territorios onde s'executaben.<ref>{{cita web |año = 2012 |url = http://www.egc.edu.pe/revista/numbero2/enllaces/articulo5x.htm |títulu = Cronología de la Descentralización nel Perú |editor = Escuela de Posgráu de la Universidá Continental |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121104220029/http://www.egc.edu.pe/revista/numbero2/enllaces/articulo5x.htm |fechaarchivu = 4 de payares de 2012 }}</ref> El centralismu sicasí amontóse dada les escases atribuciones que tuvieron los departamentos y la municipalidaes. === De la constitución de 1979 a la creación de les CTAR === [[Ficheru:Peru - 1989 Regions (locator map, labeled, ES).svg|thumb|200px|Rexones Polítiques creaes mientres el gobiernu [[Alianza Popular Revolucionaria Americana|aprista]] d'[[Alan García]] (1985-1990).]] La [[Constitución pa la República de Perú (1979)|constitución peruana de 1979]] contuvo previsiones pa la descentralización del poder por aciu la creación de rexones autónomes pero éstes nun fueron implementaes.<ref>O'Neill, ''Decentralizing the State'', p. 197.</ref> Mientres los últimos años del [[Primer Gobiernu de Alan García Pérez|primer gobiernu de Alan García]], el gobiernu enfrentó la posibilidá de perder les [[Eleiciones xenerales de Perú de 1990|eleiciones presidenciales de 1990]] por cuenta de una crisis económica xeneralizada y a la inestable aprobación popular. Como forma d'establecer una fonte de poder alternativa, promulgando la Llei 24650 «Llei de Bases de la Regionalizacion», el 20 de marzu de 1987, el réxime estableció doce rexones autónomes el 20 de xineru de 1989 cola esperanza de ganar delles eleiciones a esti nivel.<ref name="O'Neill 2005:199">O'Neill, ''Decentralizing the State'', p. 199.</ref> Sicasí, por cuenta de lo azotao de la so creación, los gobiernos rexonales escarecieron de recursos fiscales propios, asina que dependieron de la bondá del gobiernu central pa los fondos.<ref name="O'Neill 2005:199"/> Les eleiciones presidenciales de 1990 tuvieron marcaes pol descreitu al sistema partidariu, evidenciado pola eleición d'[[Alberto Fujimori]], un candidatu independiente. Fujimori retuvo les tresferencies financieres a los gobiernos rexonales y depués, el 29 d'avientu de 1992, reemplazar colos Conseyos Transitorios d'Alministración Rexonal (CTAR) creaos pa cada departamentu. Eslleiendo'l congresu mientres la [[Autogolpe en Perú de 1992|crisis constitucional de 1992]], Fujimori convocó a eleiciones pa una Asamblea Constituyente la cual promulgó la [[Constitución Política de Perú (1993)|constitución de 1993]]. Esti nuevu testu incluyó provisiones pa la creación de rexones con gobiernos escoyíos y autónomos, pero nun fueron llevaes a cabu. La Llei Marco de Descentralización promulgada'l 30 de xineru de 1998, confirmó la permanencia de los conseyos transitorios, agora so la supervisión del Ministeriu de la Presidencia.<ref>Schönwälder, ''Linking civil society'', pp. 195–196.</ref> === La reactivación del procesu de rexonalización === [[Ficheru:Peru -2005 Region proposals (locator map, labeled ES).svg|thumb|200px|Propuestes de rexón votaes nel referendu del [[2005]]. Nenguna foi aprobada.]] En payares de 2000, [[Alberto Fujimori|Fujimori]] arrenunció por cuenta d'acusaciones d'autoritarismu, corrupción y violaciones de derechos humanos.<ref>{{cita web |año = 2000 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1031752.stm |títulu = Fujimori: Torne and fall |editor = [[British Broadcasting Corporation|BBC News]] |idioma = inglés |fechaaccesu = 1 d'avientu de 2007}}</ref> Dempués d'un gobiernu de transición dirixíu por [[Valentín Paniagua]], [[Alejandro Toledo Manrique|Alejandro Toledo]] foi escoyíu presidente pal periodu 2001–2006 nun contestu qu'incluyó la creación de gobiernos rexonales.<ref>{{cita web |apellíu = Forero |nome = Juan |añu = 2002 |url = http://www.nytimes.com/2002/11/18/world/opposition-party-makes-strong-showing-in-peru-election.html |títulu = Opposition Party Makes Strong Showing in Peru Election |editor = [[The New York Times]] |idioma = inglés |fechaaccesu = 1 d'avientu de 2007}}</ref> La nueva alministración dispunxo'l marcu llegal pa les nueves divisiones alministratives na Llei de Bases de la Descentralización, promulgada'l 17 de xunetu de 2002, y la [[Llei Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú|Llei Orgánica de Gobiernos Rexonales]] promulgada'l 19 de payares de 2002. Los nuevos Gobiernos Rexonales fueron escoyíos el 20 de payares de 2002, unu por cada antiguu departamentu y unu na [[Provincia Constitucional del Callao]]. La [[provincia de Lima]], que contién a la capital, foi escluyida del procesu por tar destinada a nun conformar parte de nenguna de les futures rexones. Nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 2001|eleiciones de 2001]], munchos de los gobiernos rexonales fueron a partíos de la oposición, con dolce ganaes pol [[Partíu Aprista Peruanu|Partíu Aprista]] y namái una por [[Perú Posible]], el partíu del entós presidente Toledo.<ref>{{cita web |año = 2001 |url = http://www.onpe.gob.pe/infoelec/downloads/REXONALES_candidatos_porcentaxe.xls |títulu = Resultaos rexonales |editor = [[Oficina Nacional de Procesos Eleutorales (Perú)|Oficina Nacional de Procesos Eleutorales]] |fechaaccesu = 28 de febreru de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070728075706/http://www.onpe.gob.pe/infoelec/downloads/REXONALES_candidatos_porcentaxe.xls |fechaarchivu = 28 de xunetu de 2007 }}</ref> La combinación d'una fuerte oposición y un gobiernu deficiente llevaron a la esmolición sobre una inminente crisis política, sicasí, esti nun foi'l casu yá que los nuevos gobiernos rexonales fueron absorbíos por problemes locales y amosaron poca iniciativa na política nacional.<ref>Monge, ''Los gobiernos rexonales'', p. 34.</ref> Entá quedaba por ser dau l'últimu pasu pa la conformanza de rexones: La fusión de departamentos. Por cuenta de que les circunscripciones territoriales que los gobiernos rexonales heredaron de los departamentos son consideraes bien pequeñes, por aciu referendu con aprobación mayoritaria en tolos departamentos d'una propuesta de rexón, de conformidá cola Llei Bases de la Descentralización preve la creación de les rexones depués de que los departamentos espresen la so aprobación.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.redrrss.pe/material/20090128192545.pdf |títulu = Ley de Bases de la Descentralización - Artículu 29 |editor = Red d'Instituciones Especializaes en Capacitación pa la Xestión Integral de les Residuos Sólides |páxina = 11 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150922064957/http://www.redrrss.pe/material/20090128192545.pdf |fechaarchivu = 2015-09-22 }}</ref> El primer referendu d'esti tipu foi lleváu a cabu'l 30 d'ochobre de 2005 coles siguientes propuestes a ser consultaes nes urnes: * ''Rexón Cusco-Apurímac'': [[Departamentu de Apurímac|Apurímac]], [[Departamentu del Cuzco|Cuzco]] * ''Región Sur Andina'': [[Departamentu d'Arequipa|Arequipa]], [[Departamentu de Puno|Puno]], [[Departamentu de Tacna|Tacna]] * ''Rexón Ica-Ayacucho-Huancavelica'': [[Departamentu d'Ayacucho|Ayacucho]], [[Departamentu de Huancavelica|Huancavelica]], [[Departamentu d'Ica|Ica]] * ''Rexón Nor-Centru-Oriental'': [[Departamentu de Áncash|Áncash]], [[Departamentu de Huánuco|Huánuco]], [[Departamentu de Junín|Junín]], [[Departamentu de Lima|Lima]], [[Departamentu de Pasco|Pasco]] * ''Región Norte'': [[Departamentu de Lambayeque|Lambayeque]], [[Departamentu de Piura|Piura]], [[Departamentu de Baltes|Baltes]] Estes propuestes fueron refugaes pol electoráu de toles rexones arreyaes cola esceición d'[[Arequipa]], polo que nenguna fusión foi puesta en marcha.<ref>{{cita web |año = 2001 |url = http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/resultaos2005ref/referendos/index.php |títulu = Referendu pa la Integración y Conformanza de Rexones 2005 |editor = Oficina Nacional de Procesos Eleutorales |fechaaccesu = 5 de febreru de 2010}}</ref> Nueves eleiciones pa los gobiernos rexonales fueron celebraes el 19 de payares de 2006; la mayoría de los gobiernos rexonales fueron a manes de movimientos políticos locales en llugar de dir a partíos nacionales. El APRA, que ganó les eleiciones presidenciales del 4 de xunu de 2006, namái llogró ganar en dos departamentos, tolos otros partíos nacionales ganaron entá menos.<ref>{{cita web |año = 2006 |url = http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/resultadoserm2006/index.onpe |títulu = Eleiciones Rexonales y Municipales 2006 |editor = Oficina Nacional de Procesos Eleutorales |fechaaccesu = 2 de marzu de 2008}}</ref> === Segundu procesu de consulta === [[Ficheru:Peru - 2011 Region proposals (locator map, labeled ES).svg|thumb|200px|Mapa colos proyeutos de conformanza de rexones de Perú a ser votaes nel próximu referendu.]] Tres el retrocesu que significó'l referendu de 2005, poques propuestes de conformanza de rexones fueron presentaes. N'ochobre de 2006, empezaron les primeres conversaciones ente los gobiernos rexonales d'[[Departamentu de Áncash|Áncash]], [[Departamentu de Huánuco|Húanuco]] y [[Departamentu de Ucayali|Ucayali]].<ref>{{cita web |año = 2008 |url = http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2008-08-22/ancash-huanuco-y-ucayali-reunen-aldericar-formacion-macrorregion.html |títulu = Áncash, Huánuco y Ucayali axuntar p'aldericar formación de macrorregión |editor = [[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fechaaccesu = 27 de xunu de 2009}}</ref> Les conversaciones desaguaron na primer propuesta de conformanza rexonal tres el referendu a la fecha (2009), la ''(Macro) Rexón Nor Centro Oriente'' actu que foi oficializáu en [[Palaciu de Gobiernu de Perú|Palaciu de Gobiernu]] en menos de cuatro meses, el 10 d'avientu de 2008.<ref>{{cita web |año = 2008 |url = http://www.larepublica.pe/10-12-2008/ancash-huanuco-y-ucayali-llancen-oficialmente-region-pilotu-nor-centru-oriente |títulu = Áncash, Huánuco y Ucayali llancen oficialmente rexón piloto Nor Centru Oriente |editor = [[La República (Perú)|La República]] |fechaaccesu = 27 de xunu de 2009}}</ref> Del llau opuestu, los sucesos de la [[paralización del departamentu de Moquegua de 2008]] confrontaron a los departamentos de [[Departamentu de Moquegua|Moquegua]] y de [[Departamentu de Tacna|Tacna]] pol repartu del canon mineru metanes protestes violentes en dambes rexones, que dexó distancies polítiques pocu salvables pal so ingresu nun procesu común de conformanza rexonal.<ref>{{cita web |apellíu = Zumaeta |nome = Milagros |añu = 2008 |url = http://enlacenacional.com/2008/11/06/tacna-y-moquegua-la guerra-pol canon/ |títulu = Tacna y Moquegua, la guerra pol canon |editor = Enllace Nacional |fechaaccesu = 27 de xunu de 2009 }}</ref> == Gobiernu == {{AP|Gobiernos Rexonales de Perú}} Los departamentos gobernar por aciu los sos respeutivos gobiernos rexonales. D'alcuerdu a la [[Llei Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú|Llei Orgánica de Gobiernos Rexonales]], les responsabilidaes de los gobiernos rexonales inclúin el desenvolvimientu de la planificación rexonal, execución de proyeutos d'inversión pública, promoción de les actividaes económiques y alministración de la propiedá pública.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículu 10 |editor = [[Congresu de la República de Perú]] |páxina = 2 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> Los gobiernos rexonales tán compuestos d'un presidente y un conseyu, que sirven por un periodu de cuatro años; adicionalmente, esiste un conseyu de coordinación integráu polos alcaldes provinciales y representantes de la [[Sociedá civil (ciencia política)|sociedá civil]].<ref name="Llei Orgánica_1">{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículu 11 |editor = Congresu de la República de Perú |páxina = 3 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> El Gobernador Rexonal<ref>{{cita web |año = 2015 |url = http://www.leyes.congreso.gob.pe/Documento/Ley/30305.pdf |títulu = Ley Nᵘ30305, Llei de Reforma de los Artículos 191º, 194° y 203° de la Constitución Política de Perú |editor = [[Estáu de Perú|Portal del Estáu Peruanu]] |páxina = 1 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 10 de marzu de 2015 }}</ref> (enantes llamáu Presidente Rexonal) ye'l [[Xefe de Gobiernu]]; les sos funciones inclúin proponer y executar el presupuestu, designar a los oficiales de gobiernu, promulgar decretos y resolvimientos, executar planes y programes rexonales y alministrar les propiedaes y rentes rexonales.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículu 21 |editor = Congresu de la República de Perú |páxina = 5 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> El Conseyu Rexonal alderique y vota sobre'l presupuestu suxeríu pol presidente rexonal, tamién supervisa a tolos oficiales de gobiernu y puede deponer del so cargu al presidente, el so vicepresidente y a cualquier miembru del conseyu.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículu 15 |editor = Congresu de la República de Perú |páxina = 3 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> El Conseyu de Coordinación Rexonal tien un papel consultivu nos asuntos de planiamientu y presupuestu, nun tien poderes executivos nin llexislativos.<ref name="Llei Orgánica_1"/> La Llei Orgánica de Gobiernos Rexonales axusta la tresferencia gradual de les funciones del gobiernu central a les rexones, una vegada determinada la so acreditación como capaz d'embarcase neses xeres.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículos 81-84 |editor = Congresu de la República de Perú |páxina = 14 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> Pa supervisar esti procesu, la Llei de Bases de la Descentralización creó'l Conseyu Nacional de Descentralización.<ref>{{cita web |año = 2002 |url = http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Lleis/27867.pdf |títulu = Ley Orgánica de Gobiernos Rexonales de Perú - Artículos 23-24 |editor = Congresu de la República de Perú |páxina = 5 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 }}</ref> Sicasí, esta institución foi criticada de ser burocrática y inefectiva pol gobiernu d'[[Alan García]], entós Presidente de la República. Por eso, el 24 de xineru de 2007, el conseyu foi abolíu y reemplazáu pola Secretaría de Descentralización, una dependencia del [[Presidente del Conseyu de Ministros de Perú|espacho del Primer Ministru]].<ref>{{cita web |año = 2007 |url = http://www.peru.gob.pe/docs/PLANES/145/PLAN_145_Reglamentu%20de%20Organizaci%C3%B3n%20y%20Funciones%20-%20PCM_2010.pdf |títulu = Decreto Supremu Nᵘ007-2007-PCM - Artículos 1-3 |editor = [[Estáu de Perú|Portal del Estáu Peruanu]] |páxina = 1 |formatu= [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012}}</ref> Dos meses dempués, los gobernadores rexonales axuntaos na ciudá de [[Huánuco]] establecieron una Asamblea Nacional de Gobiernos Rexonales como una institución de coordinación alternativa, independiente del Gobiernu Central.<ref>{{cita web |año = 2007 |url = http://www.mesadeconcertacion.org.pe/documentos/xeneral/xen_00854.pdf |títulu = Declaración de Huánuco - Artículos 1-2 |editor = Mesadeconcertacion.org.pe |páxina = 1 |formatu = [[PDF]] |fechaaccesu = 13 de xunu de 2012 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120210183819/http://www.mesadeconcertacion.org.pe/documentos/xeneral/xen_00854.pdf |fechaarchivu = 10 de febreru de 2012 }}</ref> == Llistáu == Esta ye una llista de les circunscripciones rexonales al 2010. Na actualidá, nun s'atopa constituyida nenguna rexón política nel país, siendo la única categoría de circunscripción político-alministrativa del país el departamentu, que nel ordenamientu xurídicu nun s'estrema abondo bien de la categoría de rexones más que por un asuntu de antecedencia: eventualmente tolos departamentos tienen de fundise pa formar rexones. La información d'área y población foi arrexuntada de datos oficiales pol [[Institutu Nacional d'Estadística ya Informática]] de Perú.<ref>{{cita web |url = http://proyeutos.inei.gob.pe/mapes/bid/ |títulu = Bancu d'Información Distrital |editor = [[Institutu Nacional d'Estadística ya Informática]] |fechaaccesu = 30 de payares de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100930000353/http://proyeutos.inei.gob.pe/mapes/bid/ |fechaarchivu = 30 de setiembre de 2010 }}</ref> Los datos demográficos tán basaos nel [[Censu peruanu de 2007|censu de 2007]]<ref>{{cita web |año = 2007 |url = http://desa.inei.gob.pe/censos2007/tabulados/?id=ResultadosCensales |títulu = Censo Nacionales 2007: XI de Población y VI de Vivienda |editor = Institutu Nacional d'Estadística ya Informática |fechaaccesu = 30 de payares de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110803211219/http://desa.inei.gob.pe/censos2007/tabulados/?id=ResultadosCensales |fechaarchivu = 3 d'agostu de 2011 }}</ref> lleváu a cabu'l domingu 21 d'ochobre de 2007. La densidá poblacional ta dada con una cifra decimal en persones per quilómetru cuadráu. Los númberos [[Ubigeo]] son códigos usaos pol INEI pa identificar les subdivisiones alministratives nacionales.<ref name="ubigeo">{{cita web |url = http://iinei.inei.gob.pe/iinei/siscodes/UbigeoMarco.htm |títulu = Código d'Allugamientu Xeográficu |editor = Institutu Nacional d'Estadística ya Informática |fechaaccesu = 30 de payares de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071117113232/http://iinei.inei.gob.pe/iinei/siscodes/UbigeoMarco.htm |fechaarchivu = 17 de payares de 2007 }}</ref> </br clear:all/> <center> {| class="wikitable sortable" style="vertical-align:middle;" |+ Circunscripciones d'ámbitu rexonal de Perú |-style="vertical-align:top;" ! [[Ubigeo]] ! Departamentu<br /> ! Capital<br /> ! Superficie<br />(km²) ! Población<br /> ! Densidá<br />(hab/km²) ! class="unsortable"|Allugamientu |- | 01 | [[Departamentu d'Amazones (Perú)|Amazones]] | [[Chachapoyas (ciudá)|Chachapoyas]] | align="right" | {{formatnum:39249.13}} | align="right" | {{formatnum:375993}} | align="right" | {{formatnum:9.6}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Amazonas Department (locator map).svg|75px]] |- | 02 | [[Departamentu de Áncash|Áncash]] | [[Huaraz]] | align="right" | {{formatnum:35914.81}} | align="right" | {{formatnum:1063459}} | align="right" | {{formatnum:29.6}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Ancash Department (locator map).svg|75px]] |- | 03 | [[Departamentu de Apurímac|Apurímac]] | [[Abancay]] | align="right" | {{formatnum:20895.79}} | align="right" | {{formatnum:404190}} | align="right" | {{formatnum:19.3}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Apurímac Department (locator map).svg|75px]] |- | 04 | [[Departamentu d'Arequipa|Arequipa]] | [[Arequipa]] | align="right" | {{formatnum:63345.39}} | align="right" | {{formatnum:1152303}} | align="right" | {{formatnum:18.2}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Arequipa Department (locator map).svg|75px]] |- | 05 | [[Departamentu d'Ayacucho|Ayacucho]] | [[Ayacucho]] | align="right" | {{formatnum:43814.80}} | align="right" | {{formatnum:612489}} | align="right" | {{formatnum:14.0}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Ayacucho Department (locator map).svg|75px]] |- | 06 | [[Departamentu de Cajamarca|Cajamarca]] | [[Cajamarca]] | align="right" | {{formatnum:33317.54}} | align="right" | {{formatnum:1387809}} | align="right" | {{formatnum:41.7}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Cajamarca Department (locator map).svg|75px]] |- | 07 | [[Provincia constitucional del Callao|Callao]]<ref>Al pie de la [[Provincia de Lima|Ciudá de Lima]], forma parte de la llamada [[Lima Metropolitana]].</ref> | [[Callao]] | align="right" | {{formatnum:146.98}} | align="right" | {{formatnum:876877}} | align="right" | {{formatnum:5966.0}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Callao, Constitutional Province of (locator map).svg|75px]] |- | 08 | [[Departamentu del Cusco|Cusco]] | [[Cuzco]] | align="right" | {{formatnum:71986.50}} | align="right" | {{formatnum:1171403}} | align="right" | {{formatnum:16.3}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Cuzco Department (locator map).svg|75px]] |- | 09 | [[Departamentu de Huancavelica|Huancavelica]] | [[Huancavelica]] | align="right" | {{formatnum:22131.47}} | align="right" | {{formatnum:454797}} | align="right" | {{formatnum:20.5}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Huancavelica Department (locator map).svg|75px]] |- | 10 | [[Departamentu de Huánuco|Huánuco]] | [[Huánuco]] | align="right" | {{formatnum:36848.85}} | align="right" | {{formatnum:762223}} | align="right" | {{formatnum:20.7}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Huánuco Department (locator map).svg|75px]] |- | 11 | [[Departamentu d'Ica|Ica]] | [[Ica]] | align="right" | {{formatnum:21327.83}} | align="right" | {{formatnum:836586}} | align="right" | {{formatnum:33.4}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Ica Department (locator map).svg|75px]] |- | 12 | [[Departamentu de Junín|Junín]] | [[Huancayo]] | align="right" | {{formatnum:44197.23}} | align="right" | {{formatnum:1232611}} | align="right" | {{formatnum:27.9}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Junín Department (locator map).svg|75px]] |- | 13 | [[Departamentu de La Libertad|La Libertad]] | [[Trujillo (Perú)|Trujillo]] | align="right" | {{formatnum:25499.9}} | align="right" | {{formatnum:1617050}} | align="right" | {{formatnum:63.4}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - La Libertad Department (locator map).svg|75px]] |- | 14 | [[Departamentu de Lambayeque|Lambayeque]] | [[Chiclayo]] | align="right" | {{formatnum:14231.3}} | align="right" | {{formatnum:1112868}} | align="right" | {{formatnum:78.2}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Lambayeque Department (locator map).svg|75px]] |- | rowspan="2" | 15 | [[Provincia de Lima|Lima Metropolitana]] | [[Lima]] | align="right" | {{formatnum:2672.67}} | align="right" | {{formatnum:7605742}} | align="right" | {{formatnum:2854.29}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Perú 0 Lima.png|75px]] |- | [[Departamentu de Lima|Lima (departamentu)]] | [[Huacho]] | align="right" | {{formatnum:34801.59}} | align="right" | {{formatnum:8445211}} | align="right" | {{formatnum:242.7}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Lima Department (locator map).svg|75px]] |- | 16 | [[Departamentu de Loreto|Loreto]] | [[Iquitos]] | align="right" | {{formatnum:368851.95}} | align="right" | {{formatnum:891732}} | align="right" | {{formatnum:2.4}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Loreto Department (locator map).svg|75px]] |- | 17 | [[Departamentu de Madre de Dios|Madre de Dios]] | [[Puerto Maldonado]] | align="right" | {{formatnum:85300.54}} | align="right" | {{formatnum:109555}} | align="right" | {{formatnum:1.3}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Madre de Dios Department (locator map).svg|75px]] |- | 18 | [[Departamentu de Moquegua|Moquegua]] | [[Moquegua]] | align="right" | {{formatnum:15733.97}} | align="right" | {{formatnum:161533}} | align="right" | {{formatnum:10.3}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Moquegua Department (locator map).svg|75px]] |- | 19 | [[Departamentu de Pasco|Pasco]] | [[Cerro de Pasco]] | align="right" | {{formatnum:25319.59}} | align="right" | {{formatnum:280449}} | align="right" | {{formatnum:11.1}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Pasco Department (locator map).svg|75px]] |- | 20 | [[Departamentu de Piura|Piura]] | [[Piura]] | align="right" | {{formatnum:35892.49}} | align="right" | {{formatnum:1676315}} | align="right" | {{formatnum:46.7}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Piura Department (locator map).svg|75px]] |- | 21 | [[Departamentu de Puno|Puno]] | [[Puno]] | align="right" | {{formatnum:71999.00}} | align="right" | {{formatnum:1268441}} | align="right" | {{formatnum:17.6}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Puno Department (locator map).svg|75px]] |- | 22 | [[Departamentu de San Martín|San Martín]] | [[Moyobamba]] | align="right" | {{formatnum:51253.31}} | align="right" | {{formatnum:728808}} | align="right" | {{formatnum:14.2}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - San Martín Department (locator map).svg|75px]] |- | 23 | [[Departamentu de Tacna|Tacna]] | [[Tacna]] | align="right" | {{formatnum:16075.89}} | align="right" | {{formatnum:288781}} | align="right" | {{formatnum:18.0}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Tacna Department (locator map).svg|75px]] |- | 24 | [[Departamentu de Baltes|Baltes]] | [[Baltes]] | align="right" | {{formatnum:4669.20}} | align="right" | {{formatnum:200306}} | align="right" | {{formatnum:42.9}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Tumbes Department (locator map).svg|75px]] |- | 25 | [[Departamentu de Ucayali|Ucayali]] | [[Pucallpa]] | align="right" | {{formatnum:102410.55}} | align="right" | {{formatnum:432159}} | align="right" | {{formatnum:4.2}} | style="text-align:center;" align="center"| [[Ficheru:Peru - Ucayali Department (locator map).svg|75px]] |}</center> == Ver tamién == * [[Organización territorial de Perú]] * [[Municipalidaes de Perú]] * [[Distritos de Perú]] * [[Gobiernos Rexonales de Perú]] * [[Rexonalización de Perú]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita publicación |apellíu = Monge |nome = Carlos |añu = 2006 |títulu = ''Los gobiernos rexonales del periodu 2003–2006: la primer promoción que se gradúa de la descentralización'' |url = http://www.desco.org.pe/quefer toos.shtml?x=4080 |publicación = Revista Quefer |llugar-publicación = Lima |páxina = 33 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121012102538/http://www.desco.org.pe/quefer toos.shtml?x=4080 |fechaarchivu = 12 d'ochobre de 2012 }} * {{cita llibru |apellíos = O'Neill |nome = Kathleen |añu = 2005 |títulu = Decentralizing the State: elections, parties, and local power in the Andes |url = https://books.googleco.ve/books?id=VrJIFG78uucC&lpg=PP1&dq=Decentralizing%20the%20State%3A%20elections%2C%20parties%2C%20and%20local%20power%20in%20the%20Andes&hl=es&pg=PP1#v=onepage&q=Decentralizing%20the%20State:%20elections,%20parties,%20and%20local%20power%20in%20the%20Andes&f=false |lugar-publicación = Cambridge |editorial = [[Cambridge University Press]] |páxines = 286 |idioma = inglés |isbn = 0-521-84694-3}} * {{cita llibru |apellíos = Schönwälder |nome = Gerd |añu = 2004 |títulu = Linking Civil Society and the State: Urban Popular Movements, the Left, and Local Government in Peru, 1980-1992 |url = https://books.googleco.ve/books?id=JpxGl5rLYR8C&lpg=PA4&ots=8INz_fEAF0&dq=Linking%20civil%20society%20and%20the%20State%3A%20urban%20popular%20movements%2C%20the%20Left%20and%20local%20government%20in%20Per%C3%BA&hl=es&pg=PP1#v=onepage&q=Linking%20civil%20society%20and%20the%20State:%20urban%20popular%20movements,%20the%20Left%20and%20local%20government%20in%20Per%C3%BA&f=false |lugar-publicación = Pennsylvania |editorial = Penn State University Press |páxines = 258 |idioma = inglés |isbn = 0-271-02534-4}} {{Tradubot|Regiones y departamentos del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Departamentos de Perú| ]] [[da:Peru#Regioner]] [[pl:Peru#Podział administracyjny]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] lthth8kyyllu120dwqo3hz3go2w8jsr 0 143786 4496402 4199160 2026-05-26T05:58:32Z Limotecariu 735 4496402 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adriana de Lourdes Dorn Rodríguez''' {{nym}} ye una [[Modelu (arte)|modelu]] [[Nicaragua|nicaraguana]] y [[reina de guapura]] coronada como [[Miss Nicaragua 2011]] el [[26 de febreru]] de [[2011]] na que representó al so país nel certame de [[Miss Universu 2011]] ensin llegar al top 16 , el 15 de febreru de 2014 casóse con juan carlos zuniga dueñu del autu-llote "El Chele" == Biografía == Nacida na ciudá de [[Managua]], Dorn ye llicenciada en [[Rellaciones Públiques]] con mención en [[Alministración d'Empreses]] y [[Psicoloxía]] y estudios familiares na [[Universidá Estatal de Pennsylvania]].<ref name=linkedin/> Anguaño estudia [[marketing]].<ref name=candidate/> na universidá americana UAM == Miss Nicaragua == Dorn, a un altor de {{altor|m=1.75}}, compitió frente a otres 13 candidates nel certame nacional del so [[Nicaragua|país]], [[Miss Nicaragua]], celebráu en [[Managua]] nel [[Teatru Nacional Rubén Darío]] el 26 de febreru de 2011,<ref name=diariu/> onde llogró'l premiu de ''Meyor Cara'' convirtiéndose eventualmente na ganadora, coronada pola Miss Nicaragua saliente [[Scharllette Allen]], polo que llogra'l derechu en representar [[Nicaragua]] nel certame de [[Miss Universu 2011|Miss Universu]],<ref name=prensa/> que se celebró en [[São Paulo]], [[Brasil]] el 12 de setiembre de 2011.<ref name=prnewswire/> == Miss Universo == Adriana Dorn llogró la oportunidá de participar en [[Miss Universu 2011|Miss Universu]] que se celebró en Credicard Hall, [[São Paulo]], [[Brasil]]. a pesar de ser gran favorita Nun llogró figuración dalguna. == Referencies == {{llistaref|colwidth=30em|refs= <ref name=linkedin>{{cita web|títulu=Profile|url=http://www.linkedin.com/pub/adriana-dorn/9/496/814|editorial=[[LinkedIn]]|fechaaccesu=27 de febreru de 2011}}</ref> <ref name=candidate>{{cita noticia|títulu=Adriana Dorn Rodriguez, Miss Nicaragua 2011 candidate|url=https://web.archive.org/web/https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=es&tl=en&o=http://www.laprensa.com.ni/2011/01/31/revista/50589|fechaaccesu=27 de febreru de 2011|editorial=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=31 de xineru de 2011}}</ref> <ref name=prensa>{{cita noticia|títulu=Adriana Dorn is Miss Nicaragua 2011|url=https://web.archive.org/web/https://translate.google.com/translate?js=n&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=es&tl=en&o=http://www.laprensa.com.ni/2011/02/27/revista/53384|fechaaccesu=27 de febreru de 2011|editorial=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=27 de febreru de 2011}}</ref> <ref name=diariu>{{cita noticia|títulu=Adriana Dorn will represent Nicaragua in Miss Universe 2011|url=https://web.archive.org/web/https://translate.google.com/translate?js=n&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=es&tl=en&o=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/95699|fechaaccesu=27 de febreru de 2011|editorial=[[El Nuevo Diario]]|fecha=26 de febreru de 2011}}</ref> <ref name=prnewswire>{{cita noticia|títulu=São Paulo, Brazil to host the 2011 Miss Universe® Pageant Live on NBC|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/sao-paulo-brazil-to-host-the-2011-miss-universe-pageant-live-on-nbc-112007979.html|fechaaccesu=18 d'avientu de 2010|fecha=18 d'avientu de 2010|agency=[[PR Newswire]]}}</ref> }} {{socesión | títulu=[[Miss Nicaragua]] | periodu=[[Miss Nicaragua 2011|2011]] | predecesor=[[Scharllette Allen]] | socesor= [[Farah Eslaquit]] }} == Enllaces esternos == * [http://www.missnicaragua.com/ Páxina oficial de Miss Nicaragua] * {{enllaz rotu|1=[https://www.facebook.com/adriana.dorn.missnicaragua2011 Páxina oficial Fans Adriana Dorn] |2=https://www.facebook.com/adriana.dorn.missnicaragua2011 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20110126085624/http://missnicaragua.com/miss-nicaragua-2011/277-adriana-de-lourdes-dorn-rodriguez Perfil en] la páxina [[Miss Nicaragua]]. {{NF|1986||Dorn, Adriana}} {{Tradubot|Adriana Dorn}} [[Categoría:Persones de Managua]] [[Categoría:Delegaes de Miss Universu]] [[Categoría:Modelos de Nicaragua]] [[Categoría:Miss Nicaragua]] [[Categoría:Reines de Guapura]] pp9nm6crx421v1jwvcd8hmtwt25xhmx 0 143805 4496400 4236683 2026-05-26T05:57:31Z Limotecariu 735 4496400 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adriana Isabel Haidar''' {{nym}} foi una militante [[peronista]] [[Montoneros|montonera]]. Vivía cola so hermana [[Mirta Malena Haidar]]<ref name=Sumíos_org>[http://www.desaparecidos.org/nuncamas/web/testimon/alvarez_doly.htm «Álvarez, Doly»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813001507/http://www.desaparecidos.org/nuncamas/web/testimon/alvarez_doly.htm |date=2018-08-13 }}, testimoniu de Doly Álvarez alrodiu d'Adriana Haidar, nel sitiu web Sumíos.org.</ref> na cai Crámer&nbsp;1271 de la llocalidá de [[Don Bosco (Buenos Aires)|Don Bosco]], [[partíu de Quilmes]], na zona sureste del [[Gran Buenos Aires]] (dientro de la [[provincia de Buenos Aires]]).<ref name=RobertoBaschetti>[http://www.robertobaschetti.com/biografia/h/3.html «HAIDAR, Adriana Isabel»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625234145/http://www.robertobaschetti.com/biografia/h/3.html |date=2018-06-25 }}, artículu biográficu nel sitiu web Militantes del Peronismu Revolucionariu, Ún por ún, de [[Roberto Baschetti]]. Amuesa una fotografía d'Adriana Haidar a los 25&nbsp;años d'edá aproximao. Consultáu'l 8 de xunetu de 2013.</ref> Dambes yeren hermanes de [[Ricardo René Haidar]], tamién militante de Montoneros.<ref name=Sumíos_org/> A fines de 1974, Mirta camudar a vivir a la casa del so hermanu Ricardo Haidar, que convivía con [[Doly Álvarez]] (1939-).<ref name=Sumíos_org/> A fines de 1975, Adriana recibir de [[médica]] na [[Universidá Nacional de Córdoba (Arxentina)|Universidá de Córdoba]]. marchó a vivir colos sos dos hermanos mientres un&nbsp;mes y mediu. Empezó a trabayar nel serviciu de anestesioloxía del [[policlínico Finochietto]], d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] (nel sur del [[Gran Buenos Aires]]). A les 8:30 de la mañana del [[27 de febreru]] de [[1977]] ―en plena [[dictadura de Videla]] (1976-1983)― llegaron dellos camiones del [[Exércitu arxentín|Exércitu]], arrodiaron el llugar y diéron-yos a dambes hermanes ([[Mirta Malena Haidar|Mirta Malena]] y Adriana Isabel) la orde d'apurrise. Adriana contestó-yos: «¡Un montonero nunca se rinde!». Dempués d'un llargu intercambiu de disparos retirar del llugar, abasnar pol pelo, presuntamente ensin vida o mal mancaes, y nunca más se supo d'elles.<ref name=RobertoBaschetti/> Un vecín del llugar, testigu del episodiu, glayó-yos a los militares participantes del operativu: «¡Asesinos! ¡Maten muyeres!», lo que motivó que los uniformados atrapar, diéren-y una feroz paliza y dexar tendíu na cai.<ref name=RobertoBaschetti/> == Legáu == En 1979 ―meses antes de realizase la [[Revolución sandinista]] en [[Nicaragua]]― el [[Movimientu Peronista Montonero]] formó en [[Méxicu]] una brigada de médiques y enfermeres provenientes principalmente d'[[Arxentina]] (ente elles [[Sylvia Bermann]]) que recibió'l nome de Brigada Sanitaria «Adriana Haidar». Emprestaron un sofitu asistencial críticu al pueblu nicaraguanu nos tramos finales de la llucha sandinista.<ref>[http://www.robertobaschetti.com/biografia/b/117.html «BERMANN, Sylvia»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903235215/http://www.robertobaschetti.com/biografia/b/117.html |date=2018-09-03 }}, artículu nel sitiu web Militantes del Peronismu Revolucionariu, Ún por ún, de [[Roberto Baschetti]]. Amuesa una fotografía de Sylvia Bermann anguaño. Consultáu'l 8 de setiembre de 2013.</ref> El [[19 d'avientu]] de [[1982]], el so hermanu [[Ricardo Haidar]] ―que fungía como xefe d'Intelixencia de lo que quedaba de Montoneros n'Arxentina― foi secuestráu y «[[deteníu desapaecíu|sumíu]] en Brasil. == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1948|1977|Haidar, Adriana}} {{Tradubot|Adriana Haidar}} [[Categoría:Médicos y médiques d'Arxentina]] 4d5w1msd5r1pkpgz8mowlky3jpehxhb 4496401 4496400 2026-05-26T05:58:15Z Limotecariu 735 4496401 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adriana Isabel Haidar''' {{nym}} foi una militante [[peronista]] perteneciente a [[Montoneros]]. Vivía cola so hermana [[Mirta Malena Haidar]]<ref name=Sumíos_org>[http://www.desaparecidos.org/nuncamas/web/testimon/alvarez_doly.htm «Álvarez, Doly»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813001507/http://www.desaparecidos.org/nuncamas/web/testimon/alvarez_doly.htm |date=2018-08-13 }}, testimoniu de Doly Álvarez alrodiu d'Adriana Haidar, nel sitiu web Sumíos.org.</ref> na cai Crámer&nbsp;1271 de la llocalidá de [[Don Bosco (Buenos Aires)|Don Bosco]], [[partíu de Quilmes]], na zona sureste del [[Gran Buenos Aires]] (dientro de la [[provincia de Buenos Aires]]).<ref name=RobertoBaschetti>[http://www.robertobaschetti.com/biografia/h/3.html «HAIDAR, Adriana Isabel»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625234145/http://www.robertobaschetti.com/biografia/h/3.html |date=2018-06-25 }}, artículu biográficu nel sitiu web Militantes del Peronismu Revolucionariu, Ún por ún, de [[Roberto Baschetti]]. Amuesa una fotografía d'Adriana Haidar a los 25&nbsp;años d'edá aproximao. Consultáu'l 8 de xunetu de 2013.</ref> Dambes yeren hermanes de [[Ricardo René Haidar]], tamién militante de Montoneros.<ref name=Sumíos_org/> A fines de 1974, Mirta camudar a vivir a la casa del so hermanu Ricardo Haidar, que convivía con [[Doly Álvarez]] (1939-).<ref name=Sumíos_org/> A fines de 1975, Adriana recibir de [[médica]] na [[Universidá Nacional de Córdoba (Arxentina)|Universidá de Córdoba]]. marchó a vivir colos sos dos hermanos mientres un&nbsp;mes y mediu. Empezó a trabayar nel serviciu de anestesioloxía del [[policlínico Finochietto]], d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] (nel sur del [[Gran Buenos Aires]]). A les 8:30 de la mañana del [[27 de febreru]] de [[1977]] ―en plena [[dictadura de Videla]] (1976-1983)― llegaron dellos camiones del [[Exércitu arxentín|Exércitu]], arrodiaron el llugar y diéron-yos a dambes hermanes ([[Mirta Malena Haidar|Mirta Malena]] y Adriana Isabel) la orde d'apurrise. Adriana contestó-yos: «¡Un montonero nunca se rinde!». Dempués d'un llargu intercambiu de disparos retirar del llugar, abasnar pol pelo, presuntamente ensin vida o mal mancaes, y nunca más se supo d'elles.<ref name=RobertoBaschetti/> Un vecín del llugar, testigu del episodiu, glayó-yos a los militares participantes del operativu: «¡Asesinos! ¡Maten muyeres!», lo que motivó que los uniformados atrapar, diéren-y una feroz paliza y dexar tendíu na cai.<ref name=RobertoBaschetti/> == Legáu == En 1979 ―meses antes de realizase la [[Revolución sandinista]] en [[Nicaragua]]― el [[Movimientu Peronista Montonero]] formó en [[Méxicu]] una brigada de médiques y enfermeres provenientes principalmente d'[[Arxentina]] (ente elles [[Sylvia Bermann]]) que recibió'l nome de Brigada Sanitaria «Adriana Haidar». Emprestaron un sofitu asistencial críticu al pueblu nicaraguanu nos tramos finales de la llucha sandinista.<ref>[http://www.robertobaschetti.com/biografia/b/117.html «BERMANN, Sylvia»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903235215/http://www.robertobaschetti.com/biografia/b/117.html |date=2018-09-03 }}, artículu nel sitiu web Militantes del Peronismu Revolucionariu, Ún por ún, de [[Roberto Baschetti]]. Amuesa una fotografía de Sylvia Bermann anguaño. Consultáu'l 8 de setiembre de 2013.</ref> El [[19 d'avientu]] de [[1982]], el so hermanu [[Ricardo Haidar]] ―que fungía como xefe d'Intelixencia de lo que quedaba de Montoneros n'Arxentina― foi secuestráu y «[[deteníu desapaecíu|sumíu]] en Brasil. == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1948|1977|Haidar, Adriana}} {{Tradubot|Adriana Haidar}} [[Categoría:Médicos y médiques d'Arxentina]] 2c1of68dzvmabvzsg4lktpluwxc7ljw 0 143840 4496363 4462678 2026-05-26T05:26:11Z Limotecariu 735 4496363 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adriana María Paniagua Cabrera''' {{nym}} ye modelu nicaraguana. Foi reina de guapura internacional, ye la primera Miss Teen de Nicaragua, Ganadora de '''''Miss Teen International 2011,''''' nel 2013 convertir en Miss World Nicaragua, anguaño representó al departamentu de [[Chinandega]] en [[Miss Nicaragua 2018]]<ref>{{cita publicación|títulu=Y Miss Nicaragua 2018 ye... ¡Adriana Paniagua!|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/03/25/espectaculo/2396032-y-miss-nicaragua-2018-ye-adriana-paniagua|fecha=25 de marzu de 2018|fechaaccesu=31 de marzu de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> llogrando ganar la corona y el derechu a representar al so país en [[Miss Universu 2018]]<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Adriana Paniagua marca la so meta en Miss Universu: Ganar la corona|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/460470-adriana-paniagua-marca-la so-meta-miss-universu-ganar/|fechaaccesu=10 d'abril de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es}}</ref>. == Biografía == '''Adriana María Paniagua Cabrera,''' nació en [[Miami]], [[Estaos Xuníos]], pero dende los cuatro años camudar a [[Nicaragua]]<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Adriana Paniagua a la conquista de Miss Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/454584-adriana-paniagua-miss-mas-mediatica/|fechaaccesu=3 de mayu de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201126021221/https://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/454584-adriana-paniagua-miss-mas-mediatica/|archivedate=2020-11-26}}</ref>, ye la menor de cuatro hermanes, los sos padres de nacionalidá nicaraguana. Estudió la primaria y secundaria nel Centru Educativu Mantica Berio, un colexu católico y privao en Chinandega. Años mas tarde se camudó a [[Italia]], onde aprendió un tercer idioma, y depués camudóse a los [[Estaos Xuníos]], onde llogró una llicenciatura en Xerencia y Finances, en total apodera 3 idiomes ente ellos l'[[Idioma inglés|inglés]], l'[[Idioma italianu|italianu]] y el so idioma natal, l'[[Idioma español|español]]. Paniagua ye dueña de la organización benéfica Golondrines de Cristu, que tien por oxetivu ayudar a families d'escasos recursos nel so país. Amás ye embaxadora d'una de les mayores organizaciones de Nicaragua, Operación Sorrisa, qu'opera gratuitamente a neños naciellos con llabiu leporino. == Trayeutoria == === Miss Teen Nicaragua 2011 === Nel añu [[2011]] representó a [[Chinandega]] na primer edición del certame de guapura Teen Miss Teen Nicaragua 2011 onde llogró coronase como la primer reina teen nicaraguana. === Miss Teen Internacional 2011 === En coronándose como Miss Teen Nicaragua 2011, Paniagua viaxó a [[Costa Rica]], onde compitió pola corona y el títulu de [[Concursu de guapura|Miss Teen Internacional]]<ref>{{cita web|url=http://www.lajornadanet.com/diariu/archivu/2011/payares/23/5.php|títulu=Adriana Paniagua de Nicaragua ganó Miss Teen Internacional|fechaaccesu=10 d'abril de 2018|sitiuweb=www.lajornadanet.com}}</ref>, La nicaraguana algamó la corona internacional y hasta l'actualidá ye la única reina d'esi país en llograr tal fazaña. === Miss Mundu Nicaragua 2013 === Nel añu [[2013]] Adriana Paniagua presentar a un casting pa escoyer a la representante de [[Nicaragua]] pa [[Miss Mundu 2013]], nel casting presentáronse delles moces de distintos partes del país, pero la electa<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Paniagua a Miss Mundu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/293719-paniagua-miss-mundu/|fechaaccesu=31 de marzu de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es}}</ref> por un xuráu calificador foi Adriana Paniagua. El casting realizó un par de meses antes del concursu mundial polo que Paniagua, dos meses antes, decidió arrenunciar<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Adriana Paniagua torna participar en Miss Mundu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/293889-adriana-paniagua-torna-participar-miss-mundu/|fechaaccesu=31 de marzu de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es}}</ref> al so titulo como [[Miss Mundu Nicaragua]] 2013 alegando que nun se sentía totalmente preparada pa dichu certame internacional. === Miss Nicaragua 2018 === El [[24 de marzu]] compitió con 12 delegaes de distintos departamentos del país. Paniagua representó a [[Chinandega]] na 37 edición de [[Miss Nicaragua]], y amás de ser coronada como la representante de la guapura nicaraguana llogró ganar 7 de 9 premiaciones especiales, Adriana va viaxar a competir con más de 90 países en [[Miss Universu 2018]]. === Miss Universu 2018 === Va Ser la 67ª edición de [[Miss Universu 2018|Miss Universu]] correspondiente al añu 2018; va realizase'l 17 d'avientu en Bangkok, Tailandia. Candidates de distintos países y territorios autónomos van competir pol títulu. [[Adriana Paniagua]] va representar a Nicaragua nel certame internacional [[Miss Universu 2018]], onde la sudafricana [[Demi-Leigh Nel-Peters|Demi-LeighNel-Peters]] va apurrir el títulu y la corona a una socesora. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{Tradubot|Adriana Paniagua}} {{NF|1995||Paniagua, Adriana}} [[Categoría:Modelos de Nicaragua]] m50e182ocrp80n9869ki4251rywj9od 0 143959 4496344 4468092 2026-05-26T03:40:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 11 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496344 wikitext text/x-wiki {{Referencies adicionales|t=20171018174521}} [[Ficheru:Socialmedia-pm.png|miniaturadeimagen|Ilustración qu'amuesa diversos iconos de delles de les redes sociales más populares.]] '''Redes Sociales''' ye un términu aniciáu na comunicación. Estes refiérense al conxuntu de, grupos, comunidaes y organizaciones venceyaos unos a otros al traviés de rellaciones sociales. Esto foi la resultancia de la converxencia de los medios, la economía política de los mesmos y el desenvolvimientu de teunoloxíes, teniendo como oxetivu la interaición de dos o más canales. == Historia == Na primer parte de la década del añu 2000 empezaron a apaecer munchos sitios web dedicaos a brindar la posibilidá de comunicación dientro de lo que se llamó les redes sociales, que naquella dómina yeren conocíes como Círculos d'Amigos. Foi cola puxanza de les redes sociales cuando Internet empezó a ser una ferramienta masificada que realmente ye útil pero tamién peligrosa. Nel añu 2003 apaecieron dalgunos de los sitios más populares que llograron faer crecer exponencialmente l'usu del serviciu, como [[MySpace]], Friendster, [[Tribe]] y [[Xing]], ente otres.<ref>{{cita web|url=http://escritoriofamilias.educ.ar/dato/red-sociales.html|títulu=Red sociales|fechaaccesu=8 de xunetu de 2017|sitiuweb=escritoriofamilias.educ.ar|idioma=es}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.informatica-hoy.com.ar/redes-sociales/La hestoria-de-les redes sociales.php|títulu=La hestoria de les redes sociales|fechaaccesu=8 de xunetu de 2017|sitiuweb=www.informatica-hoy.com.ar}}</ref> En xunetu de 2006 llanzóse la versión definitiva de [[Twitter]]. Ente los años 2007 y 2008 poner en marcha [[Facebook]] n'español, estendiéndose a los países de Llatinoamérica y a España.<ref>{{cita web |url=http://tecnologia.elpais.com/tecnologia/2008/02/11/actualidad/1202722079_850215.html|títulu=El País: Facebook yá fala español|fecha=11 de febreru de 2008}}</ref>Esta rede social empezar a usar como una plataforma pa coneutar a estudiantes ente si. Amás superó a MySpace tocantes a visitantes mensuales únicos. En Xineru de 2008, Facebook cuntaba con más de 2.167 usuarios activos. [[Google+]] llanzar en xunu de 2011. Los usuarios tienen que ser mayores de 13 años d'edá, pa crear les sos propies cuentes. Google+ yá ye la tercer rede social con más usuarios nel mundu, non pola so popularidá sinón por enllazase con YouTube, llogrando aproximao 343 millones d'usuarios activos. == Clasificación == === Xeneralistas o horizontales === Nun tán dirixíes a un tipu específicu d'usuariu o un tópicu concretu, sinón que dexen la llibre participación, centrándose nos contactos. La motivación de los usuarios al aportar a elles ye la interrellación xeneral, ensin un propósitu concretu. La so función principal ye la de rellacionar persones al traviés de les ferramientes qu'ufierten, y toes comparten les mesmes carauterístiques: crear un perfil, compartir conteníos y xenerar llistes de contactos. Dalgunes d'elles son: [[Facebook]], [[Twitter]], [[Google+]], [[Myspace]], [[Tuenti]] o [[Badoo]].<ref>{{cita web |url=http://recursostic.educacion.es/observatorio/web/ca/internet/web-20/1043-redes-sociales?start=3|títulu=Monográficu: Redes sociales|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2018|autor=Isabel Ponte|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte|editorial=|idioma=}}</ref> === Zarraes === Son aquelles que sirven pa compartir archivos en distintos formatos como pueden ser, [[YouTube|You tube]], [[SlideShare]], Snips, [[Flickr]]... === Temátiques o verticales === Son aquelles empobinaes a un públicu determináu, esto ye que son especializaes. Los usuarios alleguen a elles por cuenta de un interés de mancomún. * Profesionales: el so oxetivu ye establecer un nexu ente distintos profesionales. Al traviés d'elles puédese compartir información sobre una especialidá concreta, aniciando rellaciones llaborales, por casu [[LinkedIn]] o blogues temáticos. * D'ociu: la so finalidá ye axuntar a usuarios comenenciudos n'actividaes d'esparcimientu como deportes, música o videoxuegos, por casu Wipley (videoxuegos) o Dogster (perros). * Mistes: son una fusión ente los dos anteriores, apurriendo al usuariu un llugar concretu onde desenvolver actividaes profesionales y personales, por casu Unience (rede social de bolsa y mercaos). === Por tipu de conexón === Simétriques: por que dos usuarios sían amigos, dambos tienen d'aceptase mutuamente, esto ye, que tienen de realizase aiciones dende dambos llaos pa poder establecer esta conexón, por casu [[Facebook]].<ref>{{cita web |url=http://bokardo.com/archives/relationship-symmetry-in-social-networks-why-facebook-will-go-fully-asymmetric/|títulu=Relationship Symmetry in Social Networks: Why Facebook will go Fully Asymmetric|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> * Asimétriques: Un usuariu puede siguir a otru, que puede optar por siguir o non al so siguidor, por casu [[Twitter]] y [[Google+]].<ref>{{cita publicación|títulu=Clasificación de Redes Sociales - Marketing Dixital Santa Fe|url=http://marketingdigitalsantafe.com/clasificacion-de redes sociales/|fecha=24 de marzu de 2016|fechaaccesu=8 de xunetu de 2017|periódicu=Marketing Dixital Santa Fe|idioma=es-ES}}</ref> === En función del suxetu === * Humanes: tán empobinaes a la interaición ente persones según los sos gustos, intereses, y actividaes polo xeneral, por casu Dopplr y [[Tuenti]] * De conteníu: el centru d'interés ye nel conteníu de lo que se publicar, esto ye que van depender del tipu d'archivos a los que tengan accesu los usuarios. Por casu [[Flickr]], [[Instagram]] [[YouTube]] y [[Vimeo]]. === En función de la llocalización xeográfica === * Sedentaries: son aquelles que se modificar según los conteníos, rellaciones, eventos, etc, por casu [[Blogger]] y [[Wordpress]]. * Nómades: similares a les redes sociales sedentaries, súmase-yos un nuevu elementu basáu nel allugamientu xeográficu del usuariu, muten d'alcuerdu a la cercanía esistente ente los integrantes o los llugares visitaos, por casu [[Google Latitude]] y Fire Eagle.<ref>{{cita web|url=http://www.tiposde.org/internet/87-tipos-de redes sociales/#ixzz4asawxBHQ|títulu=Tipo de redes sociales|fechaaccesu=8 de xunetu de 2017|sitiuweb=www.tiposde.org|idioma=es-ES}}</ref> == Principales redes sociales == Los datos na clasificación de la siguiente tabla correspuenden al añu 2015 y/o 2017<ref>{{cita publicación|títulu=Les 30 Redes Sociales más Utilizaes|url=http://www.webempresa20.com/blog/les-30-redes-sociales-mas-utilizaes.html|fecha=8 de setiembre de 2014|fechaaccesu=8 de xunetu de 2017|periódicu=Webempresa20 - Internet empobináu a resultaos|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíu=González|nome=Gabriela|títulu=L'estáu de les redes sociales en 2017|url=https://www.genbeta.com/a-fondu/l'estáu-de-les redes sociales-en-2017|fecha=23 d'agostu de 2017|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|idioma=es}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 0;" ! REDE SOCIAL !! TIPU !! Nᵘ USUARIOS (millones) |- |[[Facebook]] || Xeneral || 2239 |- |[[YouTube]] || Videos || 1800 |- |[[WhatsApp]] || Mensaxería ||1800 |- |[[Instagram]] || Foto/Videu/Mensaxería || 1890 |- |[[Google+]] || Xeneral || 343 |- |[[Twitter]] || Mensaxería || 2228 |- |[[Line]] || Mensaxería || 300 |- |[[Tagged]] || Xeneral || 300 |- |[[Habbo]] || Xeneral || 250 |- |[[hi5]] || Xeneral || 200 |- |[[Tumblr]] || Xeneral || 200 |- |[[SoundCloud]] || Música || 200 |- |[[Badoo]] || Contactos || 200 |- |[[Snapchat]] || Mensaxería || 178 |- |[[NetlogTWOO]] || Xeneral || 115 |- |[[Dailymotion|Daily Motion]] || Foto/Videu || 115 |- |[[Soundhound]] || Música || 100 |- |[[Telegram]] || Mensaxería || 100 |- |[[VK]] || Xeneral || 100 |- |[[Pinterest]] || Foto/Videu || 100 |- |[[Spotify]] || Música || 90 |- |[[Match]] || Contactos || 90 |- |[[Flickr]] || Foto/Videu || 90 |- |[[Slideshare]] || Foto/Videu || 85 |- |[[Reddit]] || Blogg/Foru || 70 |} == Les más populares == Les estadístiques correspuenden al añu 2017 ''' Primer llugar ''' * [[Facebook]]<ref>{{cita web |url=https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/|títulu=Most famous social network sites worldwide as of September 2017, ranked by number of active users (in millions)|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> ye la rede social más usada nel mundu, más de 2000 millones d'usuarios. * [[YouTube|You tube]] * [[Twitter]] ye la más usada en Países Baxos 26,8%], siendo l'únicu país del mundu onde ocupa'l primer llugar<ref>{{cita web |url=http://www.humblebunny.com/japans-top-social-media-networks-2017/|títulu=Japan's Top Social Media Networks for 2017|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref>. * yZone, similar a Facebook na cual pueden faese publicar testos, semeyes y videos, cuenta con 645 millones d'usuarios y ye la favorita en [[China]]. * [[Vkontakte]] imponer en [[Rusia]] con 410 millones d'usuarios, que dexa compartir publicaciones de too tipu y ta disponible en 83 idiomes. ''' Segundu llugar ''' * [[Instagram]] lidera'l segundu puestu de les preferencies a nivel mundial. * [[Odnoklassniki]] nes preferencies de Rusia y [[Alemaña]] y cuenta con 16,5 millones d'usuarios en tol mundu. * [[Reddit]] en [[Nueva Zelanda]], [[Australia]], [[Noruega]] y [[Canadá]]. * Na mayor parte d'Europa y n'[[Estaos Xuníos]], el segundu puestu correspuénde-y a Twitter en Xapón, Facebook y n'[[India]], LinkedIn.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/tecno/2017/02/08/cualos-son-les redes sociales-mas-populares-en-todo-el-mundo/|títulu=Infobae Tecno: Cuálos son les redes sociales más populares en tol mundu|fecha=8 de febreru de 2017}}</ref> == Demografía de los usuarios == Estadístiques correspondientes a usuarios adultos, añu 2015 <ref>{{cita web|url=http://nicolaziady.com/2016/06/demographics-of-social-media-users/|títulu=DEMOGRAPHICS OF SOCIAL MEDIA USERS|fecha=Xunu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190130054959/http://nicolaziady.com/2016/06/demographics-of-social-media-users/|fechaarchivu=2019-01-30}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pewinternet.org/2015/08/19/the-demographics-of-social-media-users/|títulu=PewResearchCenter:The Demographics of Social Media Users |fecha=19 d'agostu de 2015}}</ref> * Usuarios polo xeneral que se coneuten {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 0;" ! REDE SOCIAL!!% QU'USA LA REDE SOCIAL !!% QUE SE CONEUTA DIARIAMENTE |- | FACEBOOK |20| % || 70 % |- | whatsapp || 23 % || 13 % |- | PINTEREST || 21 % || 17 % |- | INSTAGRAM || 23 % || 49 % |- | TWITTER || 19 % || 36 % |} * Usuarios n'Internet clasificaos por xéneru {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 0;" ! REDE SOCIAL!!% D'USUARIOS !!% D'HOMES !!% DE MUJER |- | FACEBOOK || 72 % || 66 % || 77 % |- | PINTEREST || 31 % || 13 % || 42 % |- | INSTAGRAM || 28 % || 22 % || 29 % |- | whatsapp|| 25 % || 28 % || 27 % |- | TWITTER || 23 % || 24 % || 21 % |- | SNAPCHAT || 70 % || 30 % || 70 % |} * Usuarios n'Internet clasificaos por edá {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 0;" ! REDE SOCIAL!!18 a 29 AÑOS !!30 a 49 AÑOS !!60 a 64 AÑOS !!65 AÑOS o más |- | FACEBOOK || 87 % || 73 % || 63 % || 56 % |- | PINTEREST || 34 % || 28 % || 27 % || 17 % |- | INSTAGRAM || 53 % || 25 % || 11 % || 6 % |- | whatsapp || 23 % || 31 % || 30 % || 21 % |- | TWITTER || 37 % || 25 % || 12 % || 10 % |} * Usuarios clasificaos por nᵘ de redes sociales a les que se coneuten {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 0;" !Nᵘ DE REDES !!PORCENTAXE |- | 2 REDES SOCIALES | 5 REDES SOCIALES || 4 % |- |} <noebol f"!ng || 9 % | Méxicu || 4 % |- |} == Según el so usu Profesionales === '''Usu profesional polo xeneral''' * [[Linkedin]] * About.me * [[Xing]] * [[Viadeo]] '''Médicos''' * Sermo * Esanum * Doximity (n'inglés) * [[ResearchGate]] (n'inglés)<ref>{{cita web|url=https://inmazambade.com/redes-sociales-pa-medicos/|títulu=Inma Zambade: Redes Sociales pa médicos. 12 plataformes que tienes de conocer}}</ref> '''Programadores''' * La Web del programador * NotasWeb * Domestika * CoderWall * Codepad === Ciencia y educación === ==== Científiques ==== Delles redes sociales na ciencia son les siguientes:<ref>{{cita web|url=http://educanetwork.com/|títulu=educaNetwork|fechaaccesu=23/20/2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180712062612/http://educanetwork.com/|fechaarchivu=2018-07-12}}</ref> * [[Academia.edu]] * [[ResearchGate]] (n'inglés) * [[Mendeley]] (n'inglés) * MethodSpace (n'inglés) ==== Educación ==== L'usu de les redes sociales na educación referir al usu práuticu de les redes sociales nel ámbitu de la [[educación]], col principal propósitu de promover la comunicación ente'l profesoráu y los alumnos. Les redes sociales son ferramientes basaes n'Internet, principalmente na [[Web 2.0]], dexando que los sos usuarios apuerten y compartan conteníos creaos por ellos mesmos.<ref name=":0">{{cita publicación|url=http://revistas.um.es/rede/article/view/275131/199611|títulu=Red sociales y Teunoloxíes de la Información y la Comunicación n'Educación: aprendizaxe collaborativu, diferencies de xéneru, edá y preferencies|apellíu=Cabero et al nome=|fecha=2016|publicación=Revista d'Educación a Distancia|númberu=51|páxines=1-24|fechaaccesu=6 d'abril de 2018|doi=|pmid=|apellíos1=}}</ref> Ye esencial cavilgar sobre l'oxetivu d'introducir les redes sociales na aula. Paez evidente que'l primeru ye crear una comunidá de deprendimientu na qu'haya distintos puntos de comunicación (docente-discente, discente-discente, docente-docente, docente-padre/madre/tutor, centro-comunidá educativa) basáu nun modelu de deprendimientu collaborativu, cooperativu y interdisciplinar.<ref>{{cita publicación |url= https://www.researchgate.net/publication/280050529_Redes_sociales_educatives_Propuestes_pa_la_intervencion_en_l'aula|títulu=Red sociales educatives. Propuestes pa la intervención na aula. |apellíos=Roig-Vila |nome=Rosabel |fecha=1 de xineru de 2012|fechaaccesu=2 d'abril de 2018}}</ref> Amás de l'ayuda qu'ufierten les redes sociales al aprendizaxe por aciu diverses teoríes, l'usu de les redes sociales n'educación favorez un aprendizaxe collaborativu por cuenta de una gran cantidá de factores:<ref>{{cita publicación |url=http://www.redalyc.org/resumen.oa?id=78017126002|títulu=Red educatives 2.1 Medios sociales, redolaes collaboratives y procesos d'enseñanza y aprendizaje|apellíu=Levis|nome=Diego|fecha=2011|publicación=RUSC. Universities and Knowledge Society Journal|volume=8|númberu=1|fechaaccesu=4 d'abril de 2018}}</ref> * Favorecen la realización d'actividaes en grupos según temátiques. * Faciliten el trabayu [[interdisciplinar]]. * Foméntase la rellación ente docente y alumnu. * Favorecen dinámiques cooperatives y collaboratives d'investigación y estudiu. * Impulsen la producción coleutiva de conocencia. * Dexen la publicación de documentos y bibliografía útiles pal aprendizaxe en distintos formatos. * Dexa establecer distintes maneres de comunicación. * Realcen la figura del grupu, favoreciendo la creación de comunidaes de deprendimientu. * Evita un aprendizaxe basáu en xerarquíes y asegura un aprendizaxe ente iguales. * Favorez un aprendizaxe basáu en conocencies previes, dexando la esploración de conteníos que sían del so interés. Delles redes sociales n'educación son les siguientes: * [[Docsity]]<ref>{{cita web |url=https://www.docsity.com/es/|títulu=Docsity|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> * The Capsuled<ref>{{cita web|url=https://www.thecapsuled.com/|títulu=The Capsuled|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180719030246/https://www.thecapsuled.com/|fechaarchivu=2018-07-19}}</ref> * educaNetwork * [[Edmodo]]<ref>{{cita web|url=http://noticias.universia.es/educacion/noticia/2015/04/13/1123086/5-redes-sociales-educacion.html|títulu=Uni>ersia: 5 redes sociales pa la educación|fecha=13 d'abril de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180702164706/http://noticias.universia.es/educacion/noticia/2015/04/13/1123086/5-redes-sociales-educacion.html|fechaarchivu=2018-07-02}}</ref> * Brainly<ref name=":0"/> * Eduredes<ref name=":0" /> * Eduskopia<ref name=":0" /> * Comunidá todoele<ref name=":0" /> * Otra Educación<ref name=":0" /> * RedAlumnos<ref name=":0" /> * Schoology<ref name=":0" /> Los usos más habituales de les redes sociales nel ámbitu educativu son:<ref>{{cita publicación|url=http://www.webquestcreator2.com/majwq/public/files/files_user/31024/Embedding_Citizenship_Education_in_Engla.pdf#page=203|títulu=Red Sociales n'Educación|apellíu=de Haro|nome=Juan José|fecha=2010|publicación=Educar pa la Comunicación y Cooperación Social: 203.|fechaaccesu=6 d'abril de 2018|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328165433/http://www.webquestcreator2.com/majwq/public/files/files_user/31024/Embedding_Citizenship_Education_in_Engla.pdf#page=203|archivedate=2018-03-28}}</ref> * ''Como rede d'asignatures'', onde se crea una rede pa cada asignatura na que puedan preguntar duldes, realizar trabayos, etc. Estes redes suelen ser pocu numberoses y tienden a nun aprovechar el potencial total de les redes sociales. * ''Como redes de centros d'educativos y grupos pa crear comunidaes internes''. Estes redes son bien positives y ayuden a crear un sentimientu de pertenencia a la comunidá educativa. * ''Como grupos de consulta de duldes y d'actividá académica d'una asignatura''. Son sitios privaos nos que los alumnos comunicar ente sigo y col profesor de dicha asignatura. Formaríen parte d'una rede social mayor, na que s'integra'l grupu. * ''Como tablón d'anuncios d'una asignatura''. Encuádrase dientro d'una rede social y fórmase un grupu nel que s'asitia la información sobre xeres, actividaes, etc., que tienen de realizar los alumnos. * ''Como grupos d'alumnos''. Créanse los grupos dientro de la rede social por que realicen trabayos. Resulten interesantes yá que fomenten que los alumnos creen los sos grupos, interaccionen ente ellos, usen los foros de discutiniu, los mensaxes y el restu de ferramientes coles que cunta la rede social pa entamar el trabayu y dexar información. * ''Como tutorización de trabayos''. Fomenten la comunicación ente'l grupu d'alumnos y el profesor, aumentando la cantidá y la rapidez de la retroalimentación ente ellos. === Aficionaos === ''' Fotografía ''' * [[Pinterest]] * [[Instagram]] * [[Flickr]] * [[500px]] * [[Behance]] * [[DeviantArt]] * [[Imgur]] * [[Tumblr]] ''' Música ''' * [[Soundcloud]] * [[Last.fm]] * [[Myspace]] * Spotify * Flowd * ReverbNation * InternetDJ<ref>{{cita web |url=https://hipertextual.com/archivo/2013/11/redes-sociales-musicales/|títulu=Hipertextual: Redes sociales p'amantes de la música|fecha=19 de payares de 2013}}</ref> ''' Videos ''' * [[YouTube]] * [[Vimeo]] * [[Dailymotion]] * [[El to.tv]] ''' Llectores ''' * [[Wattpad]] * Entrelectores * Beek * QuieroLeer * Lecturalia * [[BiblioEteca]] * Comparte Llibros * El to qué llees * Sopa de Llibros * Leoteca * Quelibroleo.com<ref>{{cita web|url=https://educacion2.com/redes-sociales-pa-llectores/|títulu=Educación 2.0: 10 redes sociales pa llectores que non te puedes perder|fecha=13 d'abril de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250220014108/https://educacion2.com/redes-sociales-pa-llectores/|fechaarchivu=2025-02-20}}</ref> * [[Goodreads]] ''' Artistes ''' * Dribbble * Kompoz * Falsera * Olemiarte * [[Pure Volume]] * Afactys<ref>{{cita web|url=http://www.isocialweb.es/6-redes-sociales-pa-artistes/|títulu=iSocialWeb: 6 redes sociales p'artistes|fecha=29 de julo de 2013}}</ref> ''' Gourmets ''' * Petitchef * ¿Qué hai na nevera? * SocialFood<ref>{{cita web |url=http://entremujeres.clarin.com/entremujeres/rincon-gourmet/rincon_gourmet-redes_sociales-tecnologia-comida_0_HJUzMYFv7x.html|títulu=Clarín Entremujeres: ¿Te gusta la cocina? 6 redes sociales nes que tenés que tar|fecha=21 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=https://elpais.com/elpais/2017/01/31/talentu_dixital/1485888088_802631.html|títulu=El País: La rede social de los 'gourmets'|fecha=31 de xineru de 2017}}</ref> ''' Videoxuegos ''' * Wipley * Nosplay * Playfire * Raptr * Uberchar * Player.me * [[Discord]] * [[Twitch]]<ref>{{cita web |url=https://buhomag.elmundo.es/videojuegos/7-redes-sociales-pa-gamers/4c0fb825-46b8-8ae6-ee9f-y1d0dc6dd9d8|títulu=7 Redes Sociales pa Gamers|fecha=25 de marzu de 2017}}</ref> ''' Coleicionistes ''' * [[Colnect]] === Viaxeros === * TripAdvisor * Tourist Link * Los Viaxeros<ref>{{cita web|url=http://globoamarte.com/redes-sociales/5-redes-sociales-pa-viaxeros-pel mundu/|títulu=GLOBU a MARTE: 5 Redes Sociales pa Viaxeros pel Mundu|fecha=30 de setiembre de 2014}}</ref> === Buscar pareya === * [[Tinder]] * [[Grindr]] * Loventine * [[Badoo]] * [[Match]] * Zonacitas * Amigos.com * Oasis Active * [[Be2]] === Blogues === * [[Twitter]] * [[Tumblr]] * [[Edmodo]] * [[Plurk]] === Neños === A pesar de les restricciones d'edá de munches redes sociales (onde la edá mínima d'accesu ye de 13 años) un 33% de los neños Europeos d'ente 9-12 años y un 77% d'adolescentes d'ente 13-16 años tienen un perfil nuna rede social<ref>{{cita publicación |url=http://eprints.lse.ac.uk/35849/|títulu=Social networking, age and privacy|apellíos=|nome=|fecha=(2011)|publicación=EU Kids Online|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref>. Polo que, a la vista de que les restricciones d'edá nun son bien efectives, un nuevu sector dedicáu a los más pequeños ta en puxanza: Les redes sociales aptes pa neños. * Lego Life * [[Mundu Gaturro]] * [[Club penguin]] === Mensaxería instantánea === * [[WhatsApp]] * [[Telegram]] * [[Line]] * [[Hangouts]] * [[Skype]] * [[BBM]] * [[Messenger]] * [[Snapchat]] * [[Wire]] * [[Kik]] * [[Facebook]] * [[WeChat]] * [[Facebook Messenger]] == Según el país == ''' Rusia ''' * [[VKontakte]] (similar a Facebook) * [[Odnoklassniki]] (traducción: Compañeros de clase) * Moi Mir@mail.ru (traducción: El mio mundu)<ref>{{cita web|url=http://www.humanlevel.com/articulos/redes-sociales-articulos/les-7-redes-sociales-mas-populares-en-rusia.html|títulu=Humalevel: Les 7 redes sociales más populares en Rusia|fecha=15 d'ochobre de 2015}}</ref> ''' China ''' * Qzone * PengYouWan (traducción: rede d'amigos) * RenRenWan (traducción: la rede de tol mundu) * KaiXinWan (traducción: la rede allegre) * Tencent Weibo (micro-blogging) * [[Sina Weibo]] (híbrida ente Facebook y Twitter) * Weixin (sustitutu de WhatsApp) * UshiWan (rede de profesionales)<ref>{{cita web|url=http://www.humanlevel.com/articulos/redes-sociales-articulos/les redes sociales-en-china.html|títulu=Humalevel: Les redes sociales en China|fecha=2 de xineru de 2014}}</ref> ''' Xapón ''' * [[Hatena]] * Line (combina les funciones de Facebook, Twitter, Instagram y Skype)<ref>{{cita web |url=http://www.lostiempos.com/tendencias/tecnologia/20160715/line-rede-social-xaponesa-apruz-trunfante-mercáu|títulu=Los Tiempos: Line, la rede social xaponesa apruz trunfante nel mercáu|fecha=15 de xunetu de 2016}}</ref> == Redes sociales estinguíes == * Buzz (2010-2011) * [[ITunes|Itunes]] Ping (2010-2012) * Gowalla (2009-2012) * [[Friendster]] (2002-2009)<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/sociedad/168786-redes-sociales-sumieron-popular/|títulu=RT n'español: Les redes sociales que sumieron antes de ser populares|fecha=11 de marzu de 2015}}</ref> == Censura == * [[Paquistán]]: el país bloquió l'accesu a YouTube en setiembre de 2012, ante la negativa de la plataforma de videos de retirar un conteníu considerao poles autoridaes como ofensiva al [[islam]]. * [[Corea del Norte]]: Internet ye dafechu censuráu nesi país. * [[Eritrea]]: ye imposible aportar a Facebook, Twitter o YouTube y, solo'l 4% de la población puede conectase a Internet. * Otros países: [[Emiratos Árabes]], [[Libia]], [[Afganistán]] y [[Siria]], bloquiaron en distintes ocasiones y de manera selectiva, Internet y les redes sociales.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/03/29/1553717-estos-son-los-paises-que-bloquien-facebook-twitter-y-youtube/|2=|títulu=Infobae: Estos son los países que bloquien Facebook, Twitter y YouTube|fecha=29 de marzu de 2014}}</ref> == Ética y les redes sociales == Anguaño tase viviendo un mundu distintu, un mundu globalizáu'l cual ta totalmente conectáu a la rede. Tamos viviendo nuna sociedá onde les persones prefieren comunicase per mediu de les sos redes sociales, dexando a un llau el resguardu de la so vida privada y esponiéndose a los peligros de güei día. Si ye que se van a utilizar les redes sociales diariamente, esisten riesgos. De mano, tiense que definir privacidá, siendo esta'l nivel de proteición que disponen tolos datos ya información, qu'una persona introduz a una d'estes redes sociales y tamién toma'l grau d'accesibilidá qu'esa persona o otros usuarios pueden tener. Y ye que la xente nun sabe que los sos datos personales; como les sos busques, compres en llinia o los enllaces que visiten, son almacenaos para apurren información d'ellos ensin el so consentimientu nin conocencia; surdiendo rellaciones ente persones ensin conocer les fronteres que s'esisten pel mediu. Les redes sociales más populares como Facebook, Twitter, Instagram o SnapChat son utilizaes por millones de persones, siendo estes suxetes a distintos riesgos, yá que a pesar de qu'estes redes tengan sistemes de ¨privacidᨠcomo'l decidir quien puedan ver o non les tos semeyes, esta nunca apuerta a máxima, por eso ye meyor nun compartir información determinada na rede, yá que con una simple pulsación de mure nestes redes sociales, puédese sabe'l perfil psicolóxicu d'una persona, lo que fai, onde vive, el so númberu telefónicu, como ye, los sos gustos, les sos aficiones que ye lo que fai, ente otres coses que tengan que ver cola so persona. Los problemes éticos que pueden provocar les redes sociales son: * La intromisión na vida privada. Borrar la frontera ente lo público y lo privao. * El robu de datos. * La venta de contactos. Cosa que faen les industries (como Google, Facebook, Instagram). * La intromisión a la vida privada de pareya amigu. * La normalización del plaxu. Col famosu Copy & Pastie. == Peligros de les redes sociales == * [[Adicción]] * [[Ciberacoso]] * [[Grooming]] * Enguizamientu al odio * Refugos llaborales * [[Phishing]] * [[Malware]] * Perfiles falsos * Problemes de privacidá * Perda de productividá<ref>{{cita web|url=https://www.webespacio.com/peligro-red-sociales/|títulu=Webespacio: Peligros de les redes sociales|fecha=23 de xineru de 2017}}</ref> === Lo que nun se dexa publicar === * Conteníu de calter sexual * Enguizamientu al odiu Conteníu con violencia escesiva o autolesiones * Amenacies * Información privada d'otres persones * Venta o promoción de drogues * Violación a los derechos d'autor * Spam<ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/help/212826392083694|títulu=¿Qué ye lo que nun ta dexáu en Facebook? {{!}} Serviciu d'ayuda de Facebook {{!}} Facebook|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.facebook.com|idioma=es}}</ref><ref>{{cita web |url=https://help.twitter.com/articles/18311?lang=en|títulu=The Twitter Rules|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Twitter Help Center}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/yt/policyandsafety/ye-419/communityguidelines.html|títulu=Lineamientos de la comunidá: YouTube|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|apellíu=YouTube|sitiuweb=www.youtube.com}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.google.com/intl/es/+/policy/content.html|títulu=Condiciones y polítiques|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.google.com|idioma=es}}</ref> === Lo que nun s'aconseya publicar === *[[Fecha de caducidá|Fecha]] completa de nacencia * Allugamientu actual * Semeyes de menores * Direición y teléfono * Situación sentimental * Semeyes con georeferencias automátiques * Fecha de les vacaciones * Situaciones embarazosas * Sobre l'empléu actual o proyeuto * Foto del pasaxe d'avión<ref>{{cita web |url=http://noticias.universia.es/ciencia-nn-tt/noticia/2015/02/24/1119747/10-coses-nunca-tienes de publicar-redes-sociales.html|títulu=Uni>ersia: Peligros de les redes sociales|fecha=24 de febreru de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/turismo/2017/01/11/robu-de-identidá-el peligru-de-publicar-el pasaxe-de-avion-en-les redes sociales/|títulu=Infobae: el peligru de publicar el pasaxe d'avión nes redes sociales|fecha=12 de marzu de 2017}}</ref> == Ventayes == * Producen conteníos n'Internet. * Ye una bona opción pa faer públicidad. * Conocer meyor les necesidaes y los intereses de persones y empreses. * Son bien útiles p'atopar y saber sobre persones que quixeres buscar. * Hai interaición ensin problemes d'espaciu y tiempu. * Facilita l'intercambiu d'información ente los usuarios. == Desventaja == * Si configúrase mal la privacidá, pueden resultar peligroses, por cuenta de qu'esponen la vida privada de los usuarios. *<ref>Y,Y (2010). Adicción a les nueves teunoloxíes y les redes sociales en moces. 91-95.</ref>Pueden xenerar adicción.Les principales señales que denotan una dependencia a les redes sociales y que pueden ser un reflexu de la conversión d'una afición nuna adicción son les siguientes: ⦁ Quitase de suañu más de 5 hrs pa tar conectáu a la rede, a la que se dedica unos tiempos de conexón anormalmente altos. ⦁ Desdexar otres actividaes importantes, como'l contautu cola familia, les rellaciones sociales, l'estudiu o'l cuidu de la salú. ⦁ Pensar na rede constantemente, inclusive cuando nun se ta conectáu a ella y sentise agafáu descomanadamente cuando la conexón falla o resulta bien lenta. ⦁ Aisllase socialmente, amosase enfadosu y baxar el rendimientu nos estudios. * Pueden producise casos de suplantación d'identidá.es una desventaxa que s'escapa del nuesu control yá que nun depende del bon o mal usu que-y demos a les nueses redes sociales * Si nun s'usen pa un bon fin, pueden causar un gran dañu a persones como empreses. * Nun se tener un gran control de los datos. * Poca cobertoria d'Internet en delles rexones. == Ver tamién == * [[Comunidá virtual]] * [[Medios sociales]] * [[Rede social]] * [[Serviciu de rede social]] * [[Web 2.0]] * [[Web 3.0]] * [[Deep web]] * [[Educación teunolóxica|Educación Teunolóxica]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Redes sociales en Internet}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Redes sociales|Redes sociales]] [[Categoría:Internet|Internet]] [[Categoría:Ciencia, teunoloxía y sociedá]] j6tj5cd8h6hgwba1d4p2tdikcidgtmu 0 144222 4496457 4117372 2026-05-26T07:03:02Z Limotecariu 735 4496457 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Emma Marina Baltodano Espinales''' {{nym}}, conocida como '''''La Gordina d'Oru''''', foi una cantante [[Nicaragua|nicaraguana]], recordada como una figura destacada de la música de Nicaragua, especialmente pola so interpretación de [[boleru|boleros]]. Con más de 45 años de vida artística ye un referente de la cultura musical de Nicaragua nel [[sieglu XX]]. Recibió más de 400 reconocencies mientres la so carrera artística. == Biografía == Marina Cárdenas nació nel barriu La Teyera de la ciudá de [[Managua]]. Realizó estudios primarios nel Colexu "[[Eva Perón|Evita Perón]]", concluyíos los mesmos dedicóse al comerciu informal (vendiendo nes contornes del Teatru "Luciérnaga"). Dempués del [[terremotu de Managua de 1972]] instaló una [[pulpería]], pocu dempués empezó la so carrera artística. En [[1967]] el cantautores [[Luis Méndez de la Rocha]] y [[Gustavo Llatín]] punxéron-y el llamatu pol que sería conocida, "''La Gordina d'Oru''", mesmu qu'escontra referencia a la so corpulencia y que Marina acepto d'acordies llegando a afirmar que-y gustaba más que lu llamaren ''Gordina d'Oru'' que Marina Cárdenas, les razones que daben yeren {{cita|Les gordines somos precioses, ves les carines de les gordines y son llindes, non te digo que la mía sía preciosa, la xente velu a unu los pros y los contras. Gústame más cuando me dicen Gordina d'Oru que Marina Cárdenas.}} Empecipio una llarga carrera profesional con 48 años d'actividá, Yera comadre de [[Carlos Mejía Godoy]] a quien-y dedicó'l tema ''La minifalda''. A [[William Bendeck]] grabólu 039;'Bienvenido a Nicaragua''. Tamién lo fixo con [[Róger Fisher]] y [[Ricardo Acosta]]. Col "[[Sistema Sandinista de Televisión]] grabó ''La gloria yes tu'' y nel añu [[2013]] publicó l'álbum ''El Llocu'' y n'abril de [[2014]] el discu ''Vivamos el nuesu amor''. Compartió escenariu ente otros con [[Daniel Santos]], María Luisa Landin, los [[Hermanos Rigual]] y Orlando Beltrán Ruiz y El negrín del Batey. Desenvolvió la so vida profesional en Nicaragua ensin necesidá de realizar munches xires internacionales ella llegó a afirmar {{cita|Nun tuvi necesidá de dir a otru país pa trunfar, fui profeta na mio patria.}} == Muerte == De calter bonable y cordial, Marina Cárdenas cayo nuna depresión tres la muerte de la so madre Victoria Espinales, cola que-y xunía una fonda rellación. Enferma de [[hipertensión]] y de [[neumonía]] morrió na so casa del barriu de Los Angeles de [[Managua]] a les 12 y media de la nueche del vienres 31 d'ochobre de 2014. Soterróse, xunto a la so madre, nel Campusantu Xeneral de Managua dempués de que recibiera un homenaxe de decenes d'artistes de la so dómina y otros más nueves entamáu pola Asociación d'Artistes de Nicaragua.<ref name=nuevodiario>[http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/333696-apágase-voz-del-boleru-nicaragense El nuevu diariu de Nicaragua. Marina foi una de les artistes más apreciaes pola comunidá artística, la so esperiencia convertir nun legáu pa les futures xeneraciones. Autor: Deybis Sánchez. Fecha: 1 de payares de 2014]</ref> == Reconocencies == * '''Medaya a la Excelencia Artística''' dada pol [[Ministeriu de Cultura]] de Nicaragua, siendo la tercera artista que recibía tal distinción.<ref name=nuevaya>[http://nuevaya.com.ni/fallecio-marina-cardenas-la-gordina-de-oru/ La Nueva Radio Yá. Finó Marina Cárdenas “La Gordina d'Oru”]</ref> * El Conceyu Municipal de [[Managua]] otorgar la '''Orde de la Excelencia Cultural "[[Salvador Cardenal Argüello]]"'''. * El Gobiernu Municipal de la ciudá de Managua nomar güei "'''Fía Dilecta'''", de manera póstuma. == Enllaces esternos == *[https://www.youtube.com/watch?v=j9njwu8LMH4 Videu de la celebración de 45 años de carrera artística] == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1946|2014|Cardenas, Marina}} {{Tradubot|Marina Cárdenas}} [[Categoría:Persones de Managua]] [[Categoría:Cantantes de Nicaragua]] [[Categoría:Cantantes de boleru]] [[Categoría:Cultura de Nicaragua]] 2d6ue9f2dntwgi9ek1ak5v52z4tv6vb 0 145222 4496415 4475780 2026-05-26T06:07:23Z Limotecariu 735 4496415 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Nora Astorga''' {{nym}} foi una [[política]] y [[Diplomacia|diplomática]] [[Nicaragua|nicaraguana]]. Foi guerrillera nel [[Frente Sur Benjamín Zeledón|Frente Sur]] de la insurrección sandinista contra la dictadura de la [[familia Somoza]]. Dempués del trunfu de la [[Revolución Sandinista|Revolución Popular Sandinista]] en 1979, funge como abogada, xueza, política y embaxadora de Nicaragua ante [[Estaos Xuníos]], y depués les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]].<ref>[[#Segura|Segura Graíño (1998)]] p. 7</ref> Ye la primera sandinista d'altu rangu que muerre de forma natural productu de cáncer de mames y metástasis pulmonar. En xunetu de 1987 el gobiernu revolucionariu otorgar la máxima condecoración: la Orde [[Carlos Fonseca]], dende entós y hasta la fecha ye recordada como heroína de la guerra contra la dictadura militar.<ref>{{cita publicación|url=http://www.semana.com/mundo/articulo/el matu-hari-sandinista/10019-3|títulu=el matu hari sandinista|apellíos=|nome=|fecha=21 de marzu de 1988|publicación=Semana|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> == Biografía == === Primeros años === Nora Astorga naz en Managua nel senu d'una familia clase media de tradición católica y lliberal, de güelu con grau de xeneral, y padre militar somocista.<ref>{{cita publicación|url=http://www.envio.org.ni/articulo/559|títulu=Nora Astorga: l'arguyu de ser nicaraguanu|apellíos=|nome=|fecha=abril de 1988|publicación=Revista Unviada|fechaaccesu=|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160922215533/http://www.envio.org.ni/articulo/559|archivedate=2016-09-22}}</ref> Estudió mientres once años nun colexu de monxes teresianes en Managua, con quien dende pequeña daba catecismu nos barrios marxinales de Managua. Ye ende onde-y fueron naciendo entrugues polítiques y sociales y empecé a cuestionar el mundu nel que vivía” (ibidem). Al terminar los estudios secundarios y tres acusaciones del so padre sobre'l calter comunista” de les sos idees, arréyase, al entrar a la Universidá Centroamericana (UCA) a estudiar la carrera de derechu, nes primeres fuelgues y tomes d'ilesies impulsaes pol Frente de Estudiantil Revolucionariu (FER). A los 16 años integrar al Partíu Conservador, mesmu que ve como una posibilidá de cambéu. Arreyar na campaña eleutoral de Fernando Agüero Rocha, pero, tres el pecto Agüero- Somoza decepciónase rápido de los partíos políticos esistentes. Ye unviada pol so padre a Estaos Xuníos dende 1967 hasta 1969, onde decide estudiar medicina por creela “una de los oficios que podría dame la posibilidá de trabayar pal cambéu social”.<ref>{{cita publicación |url=http://carlosagaton.blogspot.com/2014/01/nora-astorga-gadea.html|títulu=Nora Astorga Gadea|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Carlos Agaton|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> === Integración al FSLN y primeres aiciones === Al tornar a Nicaragua en 1969, depués de decidir que la medicina nun yera un oficiu pa ella, entá ensin conocer direutamente al frente Sandinista, empieza a miralo la única opción verdadera pal cambéu social y el derrocamientu del réxime somocista.<ref>{{cita llibru |apellíos=|nome=|títulu=Convención política del 28 de marzu de 1971|url=http://sajurin.enriquebolanos.org/vega/docs/Pactu%20Somoza-Aguero%20-%201971.pdf|fechaaccesu=|añu=|editorial=|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}</ref> De regresu a la UCA ye captada por Carlos Agüero por que se una al frente Sandinista nel Periodu d'Acumuladura de Fuercies en Silenciu (1970-1974). Al pasar esti a la clandestinidá, trabaya so la responsabilidá de Oscar Turcios, entós miembru de la Direición Nacional. La so primer responsabilidá foi ser corréu de Turcios, tresportalo y busca-y cases de seguridá hasta 1973, añu en que Oscar Turcios cai en combate. Tamién tresportó a Ricardo Morales Avilés y José Benito Escobar. Dixebrar del Frente Sandinista y reincorpórase nel añu 1978, dempués del asesinatu del periodista Pedro Joaquín Chamorro, “Y nun foi la so muerte mesma, con tou y que yo conocía a Pedro. Lo que me marcó foi ver la xente entornase nes cais”.<ref>{{cita publicación |url=http://www.sidocfeminista.org/images/books/01631/01631_00.pdf|títulu=Nora Astorga, guerrillera... embaxadora de la paz y de la vida|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Ediciones Populares Feministes|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> El 8 de marzu de 1978 en Nicaragua resonó'l nome de Nora Astorga al participar nel operativu del Perru”. Cuando Astorga yera abogada y xefa del personal d'una compañía constructora destacada nel país, el Xeneral somocista Reynaldo Pérez Vega, presidente del Estáu Mayor de la Guardia Nacional, acosa y hostiga a Astorga con intenciones sexuales. Al identificar Nora l'interés del Perru” Pérez Vega, entama un comandu destináu al secuestru del xeneral col fin de lliberar presos políticos. El comandu nun llogra detener a Pérez Vega, polo que ye necesariu axusticialo.<ref>{{cita publicación |url=http://www.cedema.org/ver.php?id=3128|títulu=El ajusticiamiento del Xeneral Pérez|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=CEDEMA|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> Astorga pasa a la clandestinidá nel Frente Sur. En mayu de 1979 viaxa a Costa Rica y torna el 19 de xunetu del mesmu añu, día del trunfu de la Revolución Popular Sandinista. === Carrera política === Na primer etapa de la Revolución Sandinista trabayó na fiscalía y foi la encargada de xulgar a los militares de la Guardia Nacional del réxime somocista. De los tribunales, pasó a trabayar a la Cancillería. Depués foi representante de Nicaragua ante les Naciones Xuníes, yá que exerció mientres dos años.<ref>{{cita publicación |url=http://www.radiolaprimerisima.com/noticias/136440/rinden-homenaxe-a-la-heroina-y-guerrillera-nora-astorga|títulu=Rinden homenaxe a la heroína y guerrillera Nora Astorga|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=La Xente|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> === Muerte y legáu === Nora Astorga muerre en Managua, Nicaragua el 14 de febreru de 1988 productu de cáncer de mames. Recuérdase como una una “heroína de la patria y la revolución”<ref>{{cita publicación |url=http://www.tortillaconsal.com/nora.html|títulu=Nicaragua recuerda a la "Heroína de la Patria y la Revolución” Nora Astorga:l'arguyu de ser Sandinista|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=tortillaconsal|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita llibru |apellíos=Segura Graíño|nome=Cristina|títulu=Diccionariu de muyeres en la historia|añu=1998|editorial=Editorial Espasa Calpe|isbn=84-239-8631-4|ref=Segura}} {{NF|1949|1988|Astorga, Nora}} {{Tradubot|Nora Astorga}} [[Categoría:Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] [[Categoría:Guerrilleros de Nicaragua]] [[Categoría:Persones de Nicaragua]] [[Categoría:Feministes de Nicaragua]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Nicaragua]] [[Categoría:Embaxadores de Nicaragua]] [[Categoría:Embajador ante les Naciones Xuníes]] [[Categoría:Persones de Managua]] [[Categoría:Xueces de Nicaragua]] lfuze51gj4vwza34ugym5cv0wj41qan 0 145597 4496399 4307531 2026-05-26T05:57:10Z Limotecariu 735 4496399 wikitext text/x-wiki {{persona | nome = María Núñez-Temiño y Vázquez de Coronado Focetes y Vega | imaxe = | tamañu = | pieimagen = | escudu = Flag of Cross of Burgundy.svg|30px|border | cargu = [[Adelantado de Costa Rica|Adelantrada consorte de Costa Rica]]<br/ ><small>(nominal)</small> | entamu = [[1656]]&nbsp; | final = &nbsp;[[26 de xunetu]] de [[1675]] | predecesor = [[Diego Vázquez de Coronado y Rodríguez del Padrón]]<br/ ><small>('''cuartu adelantado titular''')</small> | socesor = [[Diego Vázquez de Montiel]]<br/ ><small>('''sestu adelantado titular''')</small> | monarca = [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] / [[Carlos II d'España]] | escudu2 = Flag of Cross of Burgundy.svg|30px|border | fechanac = ca. 1640 | lugarnac = [[Masaya|Encamienta de Monimbó]] [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], [[Virreinatu de Nueva España]]<br/ >[[Ficheru:Flag of Cross of Burgundy.svg|20px|border]] [[Imperiu español]] | fechamuerte = [[24 de payares]] de [[1720]] | lugarmuerte = [[Madrid]] de [[Castiella la Nueva]]<br/ >[[Ficheru:Flag of Cross of Burgundy.svg|20px|border]] [[Reinu d'España|Corona d'España]] | nacionalidá = [[España|Española]] | oficiu = [[Adelantado|Adelantrada]] y [[hacendado|hacendada]] [[Colonización española n'América|colonial]] | obres = |nome de nacencia=|fecha de nacencia=|llugar de nacencia=|fecha de fallecimientu=|llugar de fallecimiento=|ocupación=Adelantrada de Costa Rica|conocíu por=}} '''María Núñez-Temiño y Vázquez de Coronado Focetes y Vega''' {{nym}} foi la nieta del cuartu [[Adelantado de Costa Rica|adelantado costarricense]] [[Diego Vázquez de Coronado y Rodríguez del Padrón]] que, depués de casase col gobernador de Costa Rica, cedió-y el so títulu al so home [[Juan Fernández de Salinas y de la Cerda]], que foi'l V° adelantado de Costa Rica. == Biografía == María Núñez-Temiño Vázquez de Coronado Focetes y Vega<ref>Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques (op. cit., pp. 272 y 278, añu 1997). La obra espresa [equivocadamente] que María naciera'l [[26 de xunetu]] de [[1675]] [siendo en realidá esa mesma fecha la de la reconocencia del títulu d'adelantado del so home (op. cit)].</ref> naciera hacia 1640 na entós encamienta de Monimbó<ref name=csic1>Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques (op. cit., p. 278, añu 1997).</ref> [[Provincia de Nicaragua|de la provincia nicaraguana]] —actual [[Masaya]], declarada ciudá en 1819— de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]] que formaba parte del [[Virreinatu de Nueva España]], siendo fía única de [[Diego Vázquez de Coronado y Rodríguez del Padrón#Matrimoniu y descendencia|Francisco Núñez-Temiño y d'Agustina Vázquez de Coronado y Melgarejo]]. Contraxo primeres nupcias<ref name=csic1/> con Juan Fernández de Salinas y de la Cerda,<ref name=csic1/> [[caballeru]] de la [[Orde de Calatrava]] dende [[1644]]<ref name=csic1/> y [[Gobernación de Costa Rica|gobernador de Costa Rica]]<ref name=csic1/> dende'l [[27 d'abril]]<ref name=csic1/> de [[1650]],<ref name=csic1/> polo qu'en 1660, poco antes demorir, el so güelu [[Diego Vázquez de Coronado y Rodríguez del Padrón]]<ref name=lf1>Fernández, León (op. cit., p. 589, añu 1889). L'autor espresa [por error] que dexó al so xenru'l títulu d'adelantado [cuando en realidá yera'l nietu políticu (op. cit.)].</ref> venció-y el so títulu d'adelantado de Costa Rica,<ref name=lf1/> que'l so trespaso recién sería reconocíu'l [[26 de xunetu]]<ref name=lf1/> de [[1675]].<ref name=lf1/> El so home finó alredor de 1685 y l'adelantrada establecer en [[Madrid]], onde contraxo segundes nupcias con Agustín Rodríguez de Gala, secretariu del rei [[Carlos II d'España|Carlos II]] y del Tribunal de la Santa Cruzada, de quien tamién enviudó, y como nun tuvo socesión de nengún de los sos dos matrimonios, en 1716 dexó'l títulu al so sobrín segundu [[Diego Vázquez de Montiel y Ocón y Triyu]], fíu únicu de la so difunta prima hermano María de Ocón y Triyu y Vázquez de Coronado. Foi una dama bien caritativa y relixosa, que gastó gran parte de la so capital n'obres de beneficencia y devoción. Finalmente María Núñez-Temiño Vázquez de Coronado finaría en [[Madrid]] el [[24 de payares]] de [[1720]]. Dexó como heredera de los sos bienes a la [[Orde de la Mercé]]. == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{versalita|Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques}} en ''"Añales del Institutu d'Estudios Madrilanos"'' (Vol. 37, Ed. El Conseyu, añu 1997). * {{versalita|Fernández}}, Llión; en ''"Hestoria de Costa Rica mientres la dominación española 1502-1821"'' (Ed. Tip. de ''M. Ginés Hernández'', 640 páxs., añu 1889). == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|los años 1640|1720|Núñez-Temiño y Vázquez de Coronado, María}} {{Tradubot|María Núñez-Temiño y Vázquez de Coronado}} [[Categoría:Adelantraos de Costa Rica]] 8qrsylrmi3a1eyb14g7v2iquv87obfl 0 147315 4496374 4491897 2026-05-26T05:35:48Z Limotecariu 735 4496374 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Clara Isabel Alegría Vid''' {{nym}}<ref>{{Cita noticia|apellíos={{versalita|Salinas}}|nome=Carlos|títulu=Fina la poeta nicaraguana Claribel Alegría a los 93 años|url=https://elpais.com/cultura/2018/01/25/actualidad/1516903304_337221.html|fecha=25 de xineru de 2018 |fechaaccesu=26 de xineru de 2018|periódicu=[[El País (España)|El País]]|páxina=|issn=1134-6582|idioma=es}}</ref> foi una [[escritora]], [[poeta]], [[narradora]], [[ensayista]] y [[traductora]] [[Nicaragua|nicaraguano]]-[[El Salvador|salvadoriana]]. El [[Festival Internacional de Poesía de Granada (Nicaragua)|VII Festival Internacional de la Poesía de Granada]] foi-y dedicáu n'homenaxe y reconocencia en vida a la so carrera como escritora.<ref>{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Muerre la poeta nicaraguana Claribel Alegría a los 93 años d'edá|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/01/25/cultura/2366341-muerre-la poeta-claribel-alegria|fecha=25 de xineru de 2018|fechaaccesu=26 de xineru de 2018|periódicu=La Prensa|páxina=|idioma=es-ES}}</ref> Tradució al [[Idioma español|español]] la poesía de [[Robert Graves]] y d'otros autores anglosaxones, por casu l'antoloxía de poesía d'Estaos Xuníos ''Nueves voces de Norteamérica'' (1983), importante seleición de les escueles poétiques del cuartu zarráu ([[Mark Strand]], por casu), poesía feminista ([[Susan Griffin]], por casu) y poesía chicana. Inversamente, con ayuda del so home [[Darwin J. Flakoll]], presentó nuna pionera antoloxía la prosa del [[boom llatinoamericanu]] nos Estaos Xuníos (''New Voices of Hispanic America'', 1962). == Biografía == === Infancia=== Nació'l [[12 de mayu]] de [[1924]] na ciudá d'[[Estelí]] en [[Nicaragua]]. El so padre foi Daniel Alegría, médicu nicaraguanu, y la so madre, Ana María Vides, salvadoriana. Claribel considerar a sigo mesma salvadoriana, yá que trescurrió la so niñez na ciudá de [[Santa Ana (ciudá d'El Salvador)|Santa Ana]] al occidente d'[[El Salvador]]. A la edá d'ocho años, Alegría guardó la [[masacre]] de más de trenta mil llabradores ya indíxenes n'[[El Salvador]]. === Educación === En Santa Ana estudió la educación nos niveles de primaria y secundaria. En [[1943]] camudar a Estaos Xuníos y en [[1948]] graduar en [[Filosofía]] y [[Lletres]] na [[Universidá George Washington]]<ref>{{cita web |url=http://www.alohacriticon.com/viajeliterario/article1475.html |títulu=Educación |fecha= |editorial= }}</ref> en [[Washington D.C.]]. Ente los años 1944 y 1947 tuvo como mentor a [[Juan Ramón Jiménez]]. === Vida personal === Vivió n'[[Estaos Xuníos]] per munchos años y casóse col escritor y diplomáticu d'Estaos Xuníos [[Darwin J. Flakoll]]. Xuntos procrearon cuatro fíos. Dambos moraron en distintos países d'[[América]] y [[Europa]]. En [[1985]] Claribel tornó a Nicaragua p'ayudar mientres y dempués de la guerra d'agresión impuesta polos Estaos Xuníos a la [[Revolución Sandinista]]. Mientres el so desempeñu como cónsul de Nicaragua n'Estaos Xuníos foi declarada funcionaria non prestosa pol gobiernu de Ronald Reagan en represalia escontra'l gobiernu nicaraguanu por espulsar a dellos funcionarios de la so embaxada en Managua. El 11 de xunetu de 1988, el Gobiernu de Nicaragua espulsó al embaxador de los Estaos Xuníos, Richard Melton y a otros miembros de la embaxada d'Estaos Xuníos en Managua. El gobiernu Sandinista denunció'l sofitu de los EE.&nbsp;UU. a la oposición. A otru día, el presidente Ronald Reagan ordenó la salida del embaxador nicaraguanu en Washington, Dr. Carlos Tunnerman y siete funcionarios de los consulaos de Nueva York, Miami, Houston, Los Angeles, San Francisco, Chicago y Washington D. C. La embaxada d'Estaos Xuníos permaneció abierta con Ronald D. Godard como Encargáu de Negocios interín. El [[15 d'abril]] de [[1995]] Flakoll morrió en [[Managua]], [[Nicaragua]]. == Estilu lliterariu == Enfocar a la realidá del so tiempu y en compromisu social cola situación política. La so poesía busca la democracia y la denuncia de la opresión. Tamién realiza una investigación formal no que se catalogó como un nuevu surrealismu d'intencional llinguaxe caleyeru, esgarráu, vehemente y hasta antiliterario.<ref>{{cita web |url=http://www.epdlp.com/escritor.php?id=2475|títulu=Claribel Alegría|fecha=|editorial=}}</ref> Los enclinos ideolóxicu y lliterariu de Claribel son el reflexu de la corriente lliteraria que s'impulsó en [[Centroamérica]] nos años de 1950-1960 conocida como la "[[Xeneración comprometida]]".<ref>{{cita web |url=http://www.poets.org/poet.php/prmPID/275 |títulu=Tendencia ideolóxica y lliteraria|fecha=|editorial=}}</ref> Los sos escritos enceten asuntos como l'amor, la muerte o'l pruyimientu y la esperanza vital.<ref>{{cita web|url=http://www.alohacriticon.com/viajeliterario/article1475.html|títulu=Tarrezas de les sos escritos|fecha=|editorial=}}</ref> == Premios, honores y distinciones == Como escritora y poeta gocia de fama internacional. La so obra foi traducida parcialmente a 14 idiomes y recibió dellos premios internacionales, como la Casa de les Amériques de Cuba en 1978 pol so llibru ''Sobrevivo''. * 1964: La novela ''Cenices de Izalco'', escrita en collaboración con D.J. Flakoll, foi finalista del Premiu Biblioteca Curtia de Seix Barral, Barcelona, España. * 1978: Ganó'l Premiu de Poesía [[Casa de les Amériques]], Cuba, pol so poemariu ''Sobrevivo''.<ref>{{cita web |url=http://www.escritorasypensadoras.com/fichatecnica.php/245|títulu=Premiu Casa de les Amériques|fecha=|editorial= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110721145904/http://www.escritorasypensadoras.com/fichatecnica.php/245 |fechaarchivu=21 de xunetu de 2011}}</ref> * 1987: L'Alcalde de [[Kansas City]], [[Missouri]], apurrió-y la llave de la ciudá. * 1992: Recibió xunto con D.J. Flakoll un diploma de reconocencia de ''El Nuevu Amanecer Cultural'', suplementu sabadiegu de ''El Nuevo Diario''. * 1994: L'Alcalde de Estelí dio-y un pergamín declarándola “Ciudadana del Sieglu”.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.intur.gob.ni/Biografia_ClaribelAlegria.pdf|títulu=Ciudadana del Sieglu|fecha=|editorial=}} |2=http://www.intur.gob.ni/Biografia_ClaribelAlegria.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 1996: Ganó una beca de la Fundación Civitella Ranieri d'Umbría, Italia. * 1997: La Unión d'Artistes y Escritores d'El Salvador -y otrogaron una placa y un Diploma d'Honor. * 1998: Doctoráu Honoris Causa de la Universidá de Eastern Connecticut. * 1999: Diploma d'Honor al Méritu de la Universidá Centroamericana en Managua. * 2005: Doctoráu Honoris Causa de la Universidá de León. * 2004: [[Orde de les Artes y les Lletres]], gobiernu de Francia.<ref>{{cita web|url=http://www.alohacriticon.com/viajeliterario/article1475.html|títulu=Orde de les Artes y les lletres|fecha=|editorial=}}</ref> * 2006: [[Neustadt_International_Prize_for_Literature|Premiu Neustadt]], Oklahoma, y la revista World Literature Today.<ref>{{cita web |url=http://www.epdlp.com/premios.php?premiu=Neustadt|títulu=Premiu Neustadt dau a Claribel Alegría|}}</ref> * 2010: Gar-Anat, Hotel de pelegrinos dedicó-y una habitación al mundu de Claribel Alegría denominada '''Carta al tiempu'''.<ref>{{cita web |url=http://www.hoteldeperegrinos.com/index.php/es/programa-cultural/programa-cultural/168/ |títulu=Habitación Carta al Tiempu|fecha=|editorial= |urlarchivu=https://archive.today/20120629081915/http://www.hoteldeperegrinos.com/actividaes-culturales-realizaes/gar-anat-hotel-de-pelegrinos-dedica-una-habitacion-al mundu-de-claribel-alegria |fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> * 2010: Orde Gabriela Mistral, gobiernu de Chile. * 2010: Ordine della Stella Della Solidarieta’ Italiana col grau de Commendatore, Gobiernu d'Italia. * 2011: Homenaxada nel [[Festival Internacional de Poesía de Granada (Nicaragua)|VII Festival Internacional de Poesía de Granada]]. * 2011: Mención especial de la [[Rede Internacional d'Escritores pola Tierra]] nos [[Premiu Ondas Mediterránees]]. * 2017: XXVI [[Premiu Reina Sofía de Poesía Iberoamericana]] de la [[Universidá de Salamanca]] y [[Patrimoniu Nacional]] d'[[España]]. En mayu de [[2017]] foi gallardoniada col XXVI [[Premiu Reina Sofía de Poesía Iberoamericana]],<ref>EFE/Madrid. La poeta nicaraguana Claribel Alegría “bien emocionada” de ganar Reina Sofía de Poesía. Diariu La Prensa, edición del 18 de mayu de 2017, seición Cultura. Managua, Nicaragua. http://www.laprensa.com.ni/2017/05/17/cultura/2230870-la poeta-claribel-alegria-gana-premio-reina-sofia-poesia</ref> que conceden la [[Universidá de Salamanca]] y Patrimoniu Nacional d'España. El premiu reconoz el conxuntu de la obra d'un autor vivu que, pol so valor lliterariu, constitúi una aportación relevante al patrimoniu cultural común d'Iberoamérica y España. == Publicaciones == La so obra (poesía, novela y cuentu) siguió les llinies de la so dómina, busca la denuncia social y reivindica los [[derechos humanos]] con un llinguaxe dacuando antiliterario. Ente les sos obres hai delles noveles históriques como ''Somoza, espediente zarráu'' ([[1993]]) que fala de la vida del dictador nicaraguanu [[Anastasio Somoza Debayle]]. Esti llibru y otros fueron escritos en collaboración col so maríu Flakoll. * '''1948''': ''Aniellu de silenciu'' (poesía), Edit. Botes, Méxicu. * '''1951''': ''Suite'' (poesía), Edit. Brigaes Llíriques, Arxentina. * '''1953''': ''Vixilies'' (poesía), Edit. Poesía d'América, Méxicu. * '''1955''': ''Acuariu'' (poesía), Edit. Universitaria, Santiago, Chile. * '''1958''': ''Tres cuento'' (cuentos infantiles), Ministeriu de Cultura, El Salvador. * '''1961''': ''Güéspede del mio tiempu'' (poesía), Edit. Américalee, Arxentina. * '''1965''': ''Vía única'' (poesía), Edit. Alfa, Montevideo, Uruguái. * '''1970''': ''Deprendimientu'' (poesía), Edit. Universitaria, San Salvador. * '''1977''': ''Voi Pagar a cobrar'' (poesía), Edit. Ocnos, Barcelona, España. * '''1977''': ''El deten'' (novela curtia), Edit. Lúmen, Barcelona. * '''1978''': ''Sobrevivo'' (poesía), Edit. Casa de les Amériques, Habana. (Esti llibru ganó'l premiu Casa de les Amériques, 1978). * '''1978''': ''Tres poemes'' (cuadernín), Papeles de Son Armadans, Madrid/Palma de Mallorca. * '''1981''': ''Suma y sigue'' (antoloxía poética), Edit. Visor, Madrid. * '''1982''': ''Álbum familiar'' (novela curtia), Edit. EDUCA, Costa Rica. (Segunda edición, 1984). * '''1982''': ''Flowers from the Volcano'' (antoloxía poética, traducida por Carolyn Forché), Univ. of Pittsburgh Press, USA. (Segunda y tercer edición, 1985). * '''1983''': ''Poesía viva'' (antoloxía poética), Blackrose Press, London. * '''1983''': ''Karen en barque sur la mer'' (versión francesa d'El Deten), Edit. Mercure de France, París. * '''1983''': ''Petit Pays'' (antoloxía poética), Edit. Femmes, París. * '''1984''': ''Familiealbum'' (versión holandesa d'Álbum Familiar), Van Gennep Publishers, Holanda. * '''1985''': ''Pueblu de Dios y de Mandinga'' (tres noveles curties), Edit. Lúmen, Barcelona. * '''1985''': ''Pueblu de Dios y de Mandinga'' (novela curtia), Edit. YERA, Méxicu. * '''1985''': ''Apage Satanas'' (versión polaca de ''El deten''), Warsaw, Polonia. * '''1986''': ''Espierta'l mio bien, espierta'' (novela curtia), UCA Editores, El Salvador. (2ª edición 1987). * '''1987''': ''They Won't Take Me Alive'' (testimoniu), The Women's Press, London. * '''1987''': ''Luisa nel país de la realidá'' (novela), Edit. Volvo i Climens, Méxicu.1987. 2ª edición Edit. Universidá de Méxicu, Méxicu, D.F., 1994. * '''1987''': ''Luisa in Realityland'' (Versión inglesa de ''Luisa nel país de la realidá'', translated by D.J. Flakoll), Curbstone Press, Conn. * '''La muyer del ríu Sumpul'' (poesía), Edit. del Muséu Rayo, Colombia. * '''1989''': ''Y esti poema-rio'' (poesía), Edit. Nueva Nicaragua, Managua. * ''Woman Of The River'' (poesía), Univ. of Pittsburgh Press, USA. * '''1990''': ''Family Album'' (tres noveles curties), The Women's Press, London. (Publicáu por Curbstone Press, USA, 1991). * '''1993''': ''Fugues'' (poesía) Curbstone Press, USA. * '''Variaciones en clave de Mi'' (poesía) Editorial Llibertaries/Prodhufi, Madrid, España. * '''1994''': ''Luisa nel país de la realidá'' (novela). Editl Unam. Méxicu, 1994. * ''El neñu que buscaba a ayeri'' (cuentu infantil). Edit. CIDCLI.SC. Méxicu, D.F. * '''1996''': ''Estragales\Thresholds'' (poesía) Edit. Curbstone Press, Conn. U.S.A. * ''Estragales'' (poesía) Edit. Visor, Madrid, España. * ''Clave de Mi'' (antoloxía poética) Edit. Educa, San José, Costa Rica. * '''1997''': ''Estragales'' (poesía) Direición de Publicaciones ya Impresos, El Salvador. * ''Luisa nel país de la realidá'', UCA Editores, San Salvador, El Salvador. * '''1999''': ''Saudade'' (poems) Edit. Visor, España. * ''Sorrow'' (poems) Curbstone Press, U.S. * '''2003''': ''Casting off'' (poems), Curbstone Press. * ''Una vida en poemes'' (antoloxía), Edit. Hispamer, Nicaragua. * '''2004''': ''Vía única'' (poems) 2ª edición, Edit. Torremozas, España. * ''Nicaragua: la Revolución Sandinista'', 2ª edición, Edit. Nama, Nicaragua. * ''Esto soi. Antoloxía poética'' Direición de Publicaciones ya Impresos, El Salvador. * '''2005''': ''Soltando amarres'', Edit. Visor, España. * '''2006''': ''Poemes d'amor'', Edit. Llunes, San José, Costa Rica. * '''2007''': ''Máxica tribu'', Edit. Berenice, España. * ''Ars poética'' (antoloxía), Edit. Leteo, Nicaragua. * ''Máxica tribu'', 2a. edición, Índole Editores, El Salvador.<ref>{{cita web |url=http://www.indoleditores.com/?p=204/|títulu=Máxica tribu|fecha=|editorial=}}</ref> * '''2008''': ''Pueblu de Dios y de Mandinga'', Direición de Publicaciones ya Impresos, El Salvador. * ''Mitos y delitos'' (poesía) Edit. Visor, Madrid, España. * ''Somoza, espediente zarráu''. 3ª edición, Edit. Anamá, Managua, Nicaragua. * '''2010''': ''Güeyu de cuervu'' (antoloxía poética), Coleición Pico, Méxicu, D.F. * ''Savoir Faire'' (antoloxía poética), Festival Internacional de poesía de Granada, España. Edición y prólogu de Daniel Rodríguez Moya * '''2011''': ''Otredad'', Edit. Visor, España. * '''2012''': ''Claribel Alegría nel país de la realidá'', Coleición Los Torrexones, Ximnasiu Modernu, Bogotá (Colombia).Edición y prólogu de Daniel Rodríguez Moya * '''2014''': ''Voces'', Edit. Visor, España. === Publicaciones en collaboración con D.J. Flakoll === *'''1962''': ''New Voices of Hispanic America'' (antoloxía del [[boom llatinoamericanu]]). *'''1966''': ''Cenices de Izalco'' (novela). Esti llibru foi finalista nel concursu de novela Biblioteca Curtiu, Seix Barral en 1964. * '''1980''': ''La encruciada salvadoriana'' (ensayu). * '''1982''': ''NICARAGUA: la revolución sandinista'' (historia-testimoniu). * '''1982''': ''Cien poemes de Robert Graves'' (antoloxía poética). * '''1983''': ''Nueves voces de Norteamérica'' (antoloxía poética billingüe de poesía d'Estaos Xuníos). * '''1983''': ''Nun me garren viva'' (testimoniu). * '''1987''': ''They Won’t Take Me Alive'', The Women’s Press, England. * '''1984''': ''Pa romper el silenciu'' (testimoniu). * '''1989''': ''Ashes of Izalco'' (novela). * '''1990''': ''On the Front Line'' (antoloxía de poesía guerrillera, editáu y traducíu con D.J. Flakoll). * '''1992''': ''Fuga de Cantar Grande'', (testimoniu). * '''1993''': ''Somoza, espediente zarráu''. * '''1996''': ''Death of Somoza'' (testimoniu). * '''1996''': ''Tunnel to Canto Grande''(testimoniu). * '''1997''': ''Túnel de Cantar Grande'', edición xaponesa. === Traducciones en collaboración con D.J. Flakoll === * '''1967''': ''The Cyclone'' (novela de Miguel Ángel Asturias). * '''1969''': ''L'herexe'' (obra teatral en versu de Morris West). * '''1969''': ''Unstill Life'' (antoloxía de poesía llatinoamericana editáu por Mario Benedetti). * '''1985''': ''Viva Sandino'' (ensayu de Carlos Fonseca). * '''1989''': ''La nuesa pequeña rexón de pequí: Política de seguridá de los Estaos Xuníos'' (ensayu de Noam Chomsky). * '''1989''': ''La sorrisa del xaguar'' (ensayu de Salman Rushdie). == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Archivo personal de l'autora al traviés de Fundación Claribel Alegría. * Samaniego, Fabián A., Nelson Rojas, Maricarmen Ohara y Francisco X. Alarcon. El mundu 21 hispanu. Boston: Houghton Mifflin Company, 2005. == Filmografía == * ''[[Cortázar: Apuntes pa un documental]]'', dir. [[Eduardo Montes Bradley]]. [[Arxentina]], [[2001]]. (Participación testimonial) == Enllaces esternos == * [http://www.fundacionclaribelalegria.org/ Fundación Claribel Alegría n'El Salvador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026200943/http://www.fundacionclaribelalegria.org/ |date=2018-10-26 }} * {{Enllaz rotu|1=Páxina de Claribel Alegría en Leteo ediciones. Inclúi descarga gratuita del so llibru Ars Poética (Antoloxía 1948-2006) |2=http://www.leteoediciones.com/llibros-ars.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.poesiaspoemas.com/claribel-alegria Poemes de Claribel Alegría] * [http://patriagrande.net/el.salvador/claribel.alegria/ Claribel Alegría en patriagrande.net] * [http://www.epdlp.com/escritor.php?id=2475 El poder de la Pallabra] * [https://web.archive.org/web/20071012021824/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/memories/escritores_hispanu01/pbclaribel.htm Claribel Alegría] * [http://www.artepoetica.net/Claribel_Alegria.pdf Poemariu de Claribel Alegría] * {{cita web |url= https://soundcloud.com/gaudali/claribel-alegr-a-y-so-que-yera|títulu="Y suañé que yera un árbol" |fechaaccesu=|apellíu= Archivo d'audiu|nome= |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma=castellanu |cita= }} {{socesión | predecesor = [[Antonio Llombes]] | títulu = [[Premiu Reina Sofía de Poesía Iberoamericana]] | periodu = [[2017]] | socesor = | predecesor2 = [[Adam Zagajewski]] | títulu2 = [[Premiu Internacional Neustadt de Lliteratura]] | periodu2 = [[2006]] | socesor2 = [[Patricia Grace]] }} {{NF|1924|2018|Alegria Claribel}} {{Tradubot|Claribel Alegría}} [[Categoría:Escritores de Nicaragua]] [[Categoría:Traductores de Nicaragua]] [[Categoría:Ensayistes de Nicaragua]] [[Categoría:Escritores d'El Salvador]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] [[Categoría:Novelistes d'El Salvador]] [[Categoría:Premiu Casa de les Amériques]] b5q4ob6x4g4uh7rash917h1pw7jnpho 0 147642 4496382 4418224 2026-05-26T05:41:23Z Limotecariu 735 4496382 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20210128092541}} {{persona}} '''Columba Marisela Calvo Vargas''' {{nym}} ye una Embaxadora de Méxicu, anguaño{{cuándo}} nel cargu d'asesora del Canciller [[José Antonio Meade Kuribreña]] na [[Secretaría de Rellaciones Esteriores]] de Méxicu, nel Gobiernu del presidente [[Enrique Peña Nieto]]. == Biografía == Ye llicenciada en Rellaciones Internacionales pola [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]. Ingresó al [[Serviciu Esterior Mexicanu]] en 1980, en 2002 xubió al rangu de Ministra y en 2006 foi alzada al rangu d'Embaxadora. La Embaxadora Calvo ocupó diversos cargos en distintes adscripciones de la Cancillería, siendo la so última titularidá la Representación de Méxicu ante [[Nicaragua]], de febreru de 2005 hasta xineru de 2007. Foi Direutora Xeneral Adxunta de la Direición Xeneral d'Organismos Económicos Rexonales y Multillaterales. Nel esterior, tuvo adscrita como Encargada d'Asuntos Políticos a la Embaxada de Méxicu n'[[Arxentina]]; Encargada de Negocios na Embaxada de Méxicu en [[Panamá]]; y Cónsul Titular nel Consuláu de Méxicu en [[San Bernardino (California)|San Bernardino]], [[California]]. En Panamá foi Encargada de Negocios, a.i. de Méxicu mientres la llamada [[operación “Causa Xusta”]] del gobiernu de los Estaos Xuníos, en [[1989]], onde la Embaxada al so cargu coordinó la evacuación de más de trescientos mexicanos y dio asilu políticu a una docena de ciudadanos panameños. Recibió más de trenta reconocencies per parte d'autoridaes civiles, académiques, policiales y cámares de comerciu de los Estaos de California y [[Nevada]]. Destaquen les reconocencies del senador [[Harry Reid]], actual líder del Senáu de los Estaos Xuníos d'América; del ex gobernador de Nevada [[Bob Miller]]; de [[Joe Baca]], miembru de la Cámara de Representantes d'Estaos Xuníos y de la [[Latin Chamber of Commerce]] de Las Vegas (Nevada). En 2005, foi calificada pola prensa nicaraguana como una de los diez diplomáticos estranxeros más influyentes nel país.[https://web.archive.org/web/20080517033751/http://www.grupoese.com.ni/2005/12/19/raking.htm] Creó la Fundación Cultural Méxicu-Nicaragua, integrada por empresarios mexicanos ya importantes intelectuales nicaraguanos como Sergio Ramírez. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20080103145025/http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2005/09/13/suplemento/elles/209 Columba Calvo, una muyer de talante imperturbable] * {{Enllaz rotu|1=Embaxadores de Méxicu en Nicaragua |2=http://www.sre.gob.mx/mancom%C3%BAn/index.php?option=com_content&view=article&id=174 |date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1953||Calvo, Columba}} {{Tradubot|Columba Calvo}} [[Categoría:Embaxadores de Méxicu]] 9zaw1uvy9s0rq2gvma9hf8ljvfnlc7f 0 149511 4496367 4462740 2026-05-26T05:28:37Z Limotecariu 735 4496367 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Olivia Dalila Rugama Carmona''', conocida cómo '''Dalila Rugama''' {{nym}}<ref>{{Cita web|url=https://www.iaaf.org/athletes/nicaragua/dalila-rugama-186686|títulu=Perfil d'Atleta Dalila Rugama|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|autor=iaaf|sitiuweb=www.iaaf.org}}</ref> ye una deportista y [[Llanzamientu de xavalina|llanzadora de xavalina]] nicaraguana. Representó a [[Nicaragua]] nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]] en 2004. Rexistró'l so propiu récor de 55.28 metros nel llanzamientu de xavalina de muyeres<ref name=":2">{{Cita noticia|apellíos=Rayo Ruiz|nome=Alberto|títulu=Nun cumple meta|url=http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2007/setiembre/01/noticias/deportes/212833_print.shtml|fecha=1 de setiembre de 2007|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=La Prensa}}</ref> nos Xuegos Bolivarianos de 2007, en [[Caraques]], Venezuela. Doce veces ganadora de Medaya d'Oru nos Campeonatos Centroamericanos d'Atletismu. == Primeros años == Dalila Rugama empezó xugando [[voleibol]] col Colexu “Gustavo Carrión” de [[Villa El Carmen]]. Mientres cursa'l segundu añu de secundaria,<ref name=":3">{{Cita noticia|apellíos=Padilla|nome=Hijalmar|títulu=La fuercia de Dalila|url=http://www.laprensa.com.ni/2001/12/03/deportes/780080-la fuercia-de-dalila|fecha=3 d'avientu de 2001|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=La Prensa}}</ref> la so familia decide treslladase a [[Managua]] y ella empieza los sos estudios nel [[Colexu Bautista de Managua]]. Mientres una clase d'educación física, el profesor Héctor Vanegas en viéndola llanzar una xavalina per primer vegada, convidar a integrase al equipu d'[[atletismu]], y pasa a ser el so entrenador.<ref name=":1">{{Cita noticia|títulu=Una campeona de xavalina con potencial abrasáu|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/actualidad/258674-campeona-xavalina-potencial-abrasáu/|fecha=24 de xunu de 2012|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=El Nuevo Diario}}</ref> A los 17 años, mientres cursa'l so cuartu añu de secundaria, participa de los [[VII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|VII Xuegos Centroamericanos]] del añu 2001,<ref name=":3" /> en [[Guatemala]] y con un llanzamientu de 44.16 metros non yá gana Medaya d'Oru sinón qu'establez un nuevu récor pa los Xuegos Centroamericanos en categoría femenina. En payares del 2002 participa del [[XXII Tornéu Internacional Cementos Progreso]] de Guatemala, onde realiza un llanzamientu de 50.61 metros, superando l'anterior récor del ismu (49.90) impuestu pola tamién nicaraguana Ana Valle, en 1986.<ref name=":0">{{Cita noticia|apellíos=Fletes|nome=Pablo|títulu=Homenaxaos|url=http://www.laprensa.com.ni/2004/02/24/deportes/939575-homenaxaos-5|fecha=24 de febreru de 2004|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=La Prensa}}</ref> En 2003 recibe de la [[Federación Nicaraguana d'Atletismu]] el premiu a la Meyor Atleta del añu.<ref name=":0" /> Forma parte del equipu d'atletes nicaraguanos que participen de los [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]] en 2004; anque nun clasifica na primer ronda, quedando nel puestu númberu 40, enllanta una nueva marca nacional y centroamericana<ref>{{Cita noticia|apellíos=Fletes|nome=Pablo|títulu=Dalila enllanta récor|url=http://www.laprensa.com.ni/2004/08/26/deportes/920364-dalila-enllanta-rcord|fecha=26 d'agostu de 2004|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=La Prensa}}</ref> con un llanzamientu de 51.42 metros nuna prueba oficial. En 2005 gana 3 Medayes d'Oru,<ref>{{Cita noticia|apellíos=Alfaro|nome=Emir|títulu=Atletismu universitariu con poca participación|url=http://archivo.elnuevodiario.com.ni/deportes/165618-atletismu-universitariu-poca-participacion/|fecha=23 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=El Nuevo Diario}}</ref> como parte del equipu d'Atletismu de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua]], nel Campeonatu Nacional Universitariu d'Atletismu, nes categoríes [[saltu de llonxitú]] (4.51 metros), [[llanzamientu de pesu]] (11.33 metros) y [[llanzamientu de xavalina]] (45.89 metros). Participa de los II Xuegos de l'[[Alianza Bolivariana pa los Pueblos de La nuesa América - Tratáu de Comerciu de los Pueblos Alternativa Bolivariana pa les Américas]] (Alba) en mayu de 2007:<ref name=":2" /> onde realiza un llanzamientu de 55.28 metros, el llanzamientu más llargu de la so carrera hasta la fecha. Sicasí, esti llanzamientu anque reconocíu pola Federación Nicaraguana d'Atletismu (FNA); nun ye reconocíu pola [[Federación Internacional d'Atletismu Amateur|Federación Internacional d'Atletismu]] (IAAF). En setiembre d'esi mesmu añu participa del [[Campeonatu Mundial d'Atletismu|XI Campeonatu Mundial d'Atletismu]], que se realiza n'[[Osaka]], [[Xapón]]; onde rexistra 53.22 metros, y anque s'asitia nel puestu 15 ente les 17 competidores nel so grupu, llogra la meyor marca pa una llanzadora de xavalina nicaraguana n'eventos oficiales de la [[Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu|IAAF]].<ref name=":2" /> Viaxa a [[Cuba]] coles mires d'intensificar el so entrenamientu y superar el so propiu récor previu a los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olimpicos de Beijing]] en 2008. Mientres un entrenamientu sufre una mancadura nel so coldu derechu, y a pesar de cuntar cola aprobación de los sos entrenadores<ref name=":1" /> y del [[Cómite Olimpico de Nicaragua]]; decide nun participar pa nun causase un dañu permanente. Torna a les competencies a nivel nacional ganando Medayes d'Oru nos [[Campeonatu Centroamericanu d'Atletismu|Campeonatu Centroamericanos d'Atletismu]] de 2010 y 2011. Retirar en 2012 pa dar a lluz a la so primer fía Karlys Helena.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Montealto|nome=Carlos|títulu=Brazu d'oru|url=http://www.hoy.com.ni/2015/07/12/brazu-de-oru/|fecha=12 de xunetu de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=Güei}}</ref> En 2013 foi la única atleta nicaraguana en ganar una Medaya d'Oru<ref>{{Cita noticia|títulu=Nicaragua decepcionó nel Atletismu, solo una d'oru|url=http://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:10758-nicaragua-decepciono-en-l'atletismu-solo-una-de-oru|fecha=24 de xunu de 2016|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=El 19 Digital}}</ref> nel Cuartu nel Campeonatu Centroamericanu d'Atletismu, Categoría Mayor; realizáu en Managua; na categoría [[Llanzamientu de xavalina|Llanzamientu de Xavalina]] con 50.61 metros. En 2015<ref>{{Cita noticia|apellíos=Montealto|nome=Carlos|títulu=Dalila Rugama caltién el so reináu en Xavalina|url=http://www.laprensa.com.ni/2015/06/29/deportes/1858209-dalila-rugama-caltién-el so-reináu-en-xavalina|fecha=29 de xunu de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=La Prensa}}</ref> vuelve ganar Medaya d'Oru na mesma competencia, con un llanzamientu de 48.65 metros. Participa de los [[Xuegos Panamericanos de 2015|Xuegos Panamericanos de Toronto]] en 2015, n'ónde la irregularidá del vientu nel llocal ónde se realicen les pruebes tórga-y dexar rexistrada<ref>{{Cita noticia|apellíu=García|nome=Flavio|títulu=Dalila, descalificada en Toronto|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/deportes/365330-dalila-descalificada-toronto/|fecha=22 de xunetu de 2016|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|periódicu=El Nuevo Diario|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003043233/https://www.elnuevodiario.com.ni/deportes/365330-dalila-descalificada-toronto/|archivedate=2019-10-03}}</ref> la so marca previu a les competencies: polo que queda descalificada. Anque formaba parte de la delegación d'atletes que participaron de los [[Xuegos Olímpicos de Rio 2016]], díes antes del viaxe foi-y notificáu que nun cumplía colos requerimientos del Comité Olímpicu.:<ref>{{Cita noticia|apellíos=Montealto|nome=Carlos|títulu=Dalila Rugama: “Esto nun me va detener”|url=http://www.hoy.com.ni/2016/07/28/dalila-rugama-esto-nun me va detener/|fecha=28 de xunetu de 2016|fechaaccesu=3 de setiembre de 2016|autor=Güei}}</ref> yá que esixe como marca clasificatoria un llanzamientu de 62 metros, una distancia qu'inda nun algamó. == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1984||Rugama, Dalila}} {{Tradubot|Dalila Rugama}} [[Categoría:Deportistes de Nicaragua]] [[Categoría:Deportistes olímpicos de Nicaragua]] krdvymi9za35hqo3rhsuuidx4eiyoou 0 149678 4496365 4462689 2026-05-26T05:27:27Z Limotecariu 735 4496365 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Daniela Luviana Torres Bonilla''' {{nym}}<ref name="missnicaragua_1">{{Cita web |url=http://missnicaragua.com/daniela-torres/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180617015612/http://www.missnicaragua.com/daniela-torres/ |fechaarchivu=2018-06-17 }}</ref> ye una [[Modelu (persona)|modelu]] [[Nicaragua|nicaraguana]], ganadora del concursu de [[Miss Nicaragua 2015]] y encargada de representar dichu país en [[Miss Universu 2015]].<ref>{{Cita web |url=http://www.laprensa.com.ni/2015/03/15/espectaculo/1799185-ping-pong-daniela-torres |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180415063750/https://www.laprensa.com.ni/2015/03/15/espectaculo/1799185-ping-pong-daniela-torres |fechaarchivu=2018-04-15 }}</ref> == Biografía == Torres nació na ciudá de [[Managua]], Llogró la llicenciatura d'[[Alministración d'Empreses]] turístiques y hoteleres, na Universidá Americana "UAM" en Managua.<ref name="missnicaragua_1"/> == Miss Nicaragua 2015 == En [[2015]] Torres ganó'l títulu [[Miss Nicaragua 2015]], realizáu nel [[Teatru Nacional Rubén Darío]] ente 12 candidates. Amás, llogró les bandes especiales de ''Meyor Piel'', ''Meyor Sorrisa'',''Miss Fotoxénica'', ''Miss Cielu'' y ''Meyor Pelo'',<ref>https://web.archive.org/web/20150709230029/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/354776-miss-nicaragua-2015-ye-daniela-torres/</ref> los cualos son daos por patrocinadores oficiales. Finalmente llogra convertise na ganadora, y gana el derechu a representar a [[Nicaragua]] en [[Miss Universu 2015]] . == Miss Universu 2015== Daniela representó a Nicaragua nel certame de [[Miss Universu 2015]], realizáu en Las Vegas, Estaos Xuníos. El públicu al traviés de portal oficial del Miss Universu tuvo la oportunidá de votar pol traxe de fantasía nicaraguanu, algamó'l top 5. Torres nun figuró ente les semifinalistes.<ref>{{Cita web|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/380173-nicaragua-5-meyores-traxes-nacionales-miss-univers/|títulu=Nicaragua, ente los 5 meyores traxes nacionales en Miss Universu|fechaaccesu=25 de marzu de 2016|apellíu=Diariu|nome=El Nuevu|idioma=es|sitiuweb=El Nuevo Diario}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{socesión|títulu=[[Miss Nicaragua]]|periodu=[[Miss Nicaragua 2015|2015]]|predecesor=[[Marline Barberena]]|socesor= Marina Jacoby}} {{NF|1990||Torres, Daniela}} {{Tradubot|Daniela Torres}} [[Categoría:Miss Nicaragua]] [[Categoría:Persones de Managua]] [[Categoría:Delegaes de Miss Universu]] [[Categoría:Reines de Guapura]] 9851obrklz9b7anv2ubyp4z9p8p693v 0 149856 4496268 4315209 2026-05-25T12:11:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496268 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón|regnum=[[Animalia]]|phylum=[[Chordata]]|name=''Pristerognathus''|genus='''''Pristerognathus'''''|fossil_range=|image=Pristeroognathus_DB.jpg|image_caption=Recreación de dos ''Pristerognathus''|ordo=[[Therapsida]]|classis=[[Synapsida]]|familia=[[Therocephalia]]|genus_authority=[[Seeley]], [[1895]]|subdivision=|subdivision_ranks=species}} '''''Pristerognathus''''' ye un [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[Estinción|estinguíu]] de sinápsidos terápsidos del [[Orde (bioloxía)|suborde]] de los terocéfalos; ta, por tanto, lejanamente emparentáu colos [[Mammalia|mamíferos.]] Los sos fósiles topáronse nel Karoo de [[Sudáfrica]]. Foi descritu per primer vegada en 1895 por Harry Seeley Govier, quien atopó'l primer [[craniu]]. ''Pristerognathus'' algamaba'l tamañu d'un perru grande; les pates asitiábense más verticalmente sol cuerpu que nos [[Reptilia|reptiles]]; tenía una gran cabeza y unes poderosos quexales lo que, al pie de unos grandes caninos, suxer que yera un eficiente [[carnívoru]]. == Especies == Describiéronse cuatro [[Especie|especies]] del xéneru ''Pristerognathus'':<ref>{{Cita web |url=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?action=checkTaxonInfo&taxon_no=39134&is_real_user=1 |títulu=The Paleobiology Database - ''Pristerognathus'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250125055945/https://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?action=checkTaxonInfo&taxon_no=39134&is_real_user=1 |fechaarchivu=2025-01-25 }}</ref> * ''[[Pristerognathus baini]]'' Broom, 1904 * ''[[Pristerognathus peyeri]]'' Broili & Schröder, 1936 * ''[[Pristerognathus polyodon]]'' Seeley, 1895 (especie #tipo) * ''[[Pristerognathus vanderbyli]]'' Broom, 1925 == Referencies == {{llistaref}} * Boonstra, L.D. 1969. The fauna of the ''Tapinocephalus'' Zone (Beaufort beds of the Karoo). ''Ann. S. Afr. ''Mus. 56:1–73. {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Therocephalia]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] kmy57f5m931qlqo7uwz8ugwuw1dm5jq 0 150228 4496494 4494932 2026-05-26T07:30:28Z Limotecariu 735 4496494 wikitext text/x-wiki {{ficha d'escudu |nome = Escudu d'armes de la<br />República de Colombia |imaxe = Coat of arms of Colombia.svg |anchu_imaxe = 250px |propietariu = |entidá = {{bandera2|Colombia|nome=República de Colombia}} |años_adoptáu = [[9 de mayu]] de [[1834]] ''(Creáu y Llexisláu)''<br/>[[17 de mayu]] de [[1924]] ''(Ratificáu)''<br/>[[9 de payares]] de [[1949]] ''(Reglamentado)'' |cimera = |burelete = |corona = |yelmu = |timbre = Cóndor de los Andes de frente con ales estendíes, mirando a la derecha, y corona de lloréu nel picu; cinta d'oru na base de les sos pates cola lleenda ''Llibertá y Orde'' |blasón = Terciáu en faxa; en xefe d'azur una granada d'oru nel centru, a la so diestra un cuernu de la bayura d'oru virtiendo monedes y la so siniestra un cuernu de la bayura virtiendo frutes y verdures; en faxa central de plata un gorru frigio de gules sosteníu por una llanza; en punta d'azur l'ismu de Panamá en verde con una embarcación en xefe y otra na base. |tenante = Cuatro banderes de Colombia arrodiando'l blasón. |condecoración = |lema = Llibertá y Orde |ordes = |otros elementos = |partes = |versiones_anteriores = |uso = · Bandera presidencial.<br />· Documentación oficial.<br />· Insinies militares.<br />· Escultures. }} L''''Escudu d'armes de la [[Colombia|República de Colombia]]''' ye l'emblema heráldicu que representa al país, y que xunto cola [[Bandera de Colombia|bandera]] y l'[[Himnu nacional de Colombia|himnu nacional]], tien la categoría de [[Símbolos patrios de Colombia|símbolu patriu]].<ref name="Escudocol">{{cita web |url=http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/simbolos1.htm |títulu=Símbolos Patrios |autor=Presidencia de la República de Colombia |fechaaccesu=20 de setiembre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090319231828/http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/simbolos1.htm |fechaarchivu=19 de marzu de 2009 }}</ref></small> L'actual emblema y los sos elementos constituyentes tienen los sos oríxenes nel escudu aprobáu per mediu de la llei 3 del 9 de mayu de 1834, siendo presidente de la [[República de la Nueva Granada]] el xeneral [[Francisco de Paula Santander]]. Los colores y la disposición de los mesmos fueron adoptaos y reafitaos socesivamente por dellos decretos, particularmente los dictaminaos el 17 de mayu de 1924 y el 11 de xineru de 1934. Finalmente l'escudu ye reglamentado per mediu del decretu 3558 del 9 de payares de 1949, que amás describe de manera puntual la reproducción de la mayoría de los sos partes. L'escudu vixente na actualidá recueye tantu los elementos dictaminaos en 1834 como los descritos en 1924 y 1949, coles sos respeutives meyores estétiques. L'escudu como símbolu nacional ye emplegáu pol Gobiernu ya instituciones estatales, siendo les úniques instituciones que pueden ostentalo de forma privativa. Tocantes al so diseñu esisten distintes versiones estilístiques, yá que a pesar de que les lleis y decretos vixentes describen cómo ten de ser la so reproducción, facer de forma incompleta y ensin tener en cuenta pa ello la ciencia de la [[heráldica]], lo que dio llugar a ciertos vacíos que la comunidá polo xeneral enllenó de manera desaveniente dientro del dibuxu del blasón. == Descripción y diseñu del escudu == === Elementos === D'alcuerdu a les lleis dictaes el [[s:Llei 3 del 9 de mayu de 1834|9 de mayu de 1834]], [[s:Decretu 861 de 1924 (17 de mayu)|17 de mayu de 1924]] y del [[s:Decretu 3558 de 1949 (9 de payares)|9 de payares de 1949]], l'escudu nacional consta de los siguientes elementos, colos sos correspondientes significaos:<ref>{{cita web |url=http://www.todacolombia.com/simbolos.html |títulu=Símbolos Patrios de Colombia |autor=Joaquín Piñeros Corpas |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150426113811/http://www.todacolombia.com/simbolos.html |fechaarchivu=2015-04-26 }}</ref> <div style="border: solid thin #bbb;background:#ddd;padding:8px;font-style:italic;"> El [[blasón]] tien forma suiza, en proporción de 6 d'anchu por 8 d'altu, estremáu en tres franxes iguales. Na [[Faxa (heráldica)|faxa]] cimera, sobre campu azul va nel centru una [[granada (frutu)|granada]] d'oru con tarmos y fueyes de lo mesmo, abierta y nel so centru graneada de colloráu, que recuerda a la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]], nome que llevó'l país hasta mediaos del [[sieglu XIX]]. A los dos llaos topen dos [[cornucopia|cornucopies]]: la de la derecha con monedes d'oru, y la de la izquierda con frutos tropicales. Estos cuernos simbolicen la riqueza y la bayura del suelu colombianu. La [[Faxa (heráldica)|faxa]] del mediu, sobre campu de color [[argén|platino]], va un [[gorru frigio]] coloráu enastado nuna llanza, que recuerda l'espíritu de la república y de la mesma, ye un símbolu universal de la llibertá. Na [[Faxa (heráldica)|faxa]] inferior va'l [[ismu de Panamá]] arrodiáu d'agües marines, sobre les cualos allúguense dos buques coles veles esplegaes, apaecen unu en cada Océanu: el Pacíficu y l'Atlánticu, como símbolu de que Colombia ye l'únicu país [[América del Sur|suramericanu]] bañáu por dos mares. Les veles esplegaes signifiquen el comerciu de [[Colombia]] colos demás países del mundu. Sobre'l [[Xefe (heráldica)|xefe]] del escudu allúgase'l [[Cóndor de los Andes|Cóndor]], que ye l'ave patriótica del país y simboliza la llibertá, ta representáu de frente, coles ales estendíes y mirando escontra la derecha; del so picu escolga una [[corona de lloréu|corona de lloreos]] de color verde y una cinta ondeante de color oro garrada al escudu y enxareyada na corona, na cual apaecen, en lletres negres, les pallabres '''Llibertá y Orde''', el lema nacional del país. L'escudu reposa sobre cuatro banderes diverxentes de la base, de les cualos los dos inferiores formen un ángulu de 90 graos, y los dos cimeros van dixebraes de les primeres n'ángulos de 15 graos. Estes banderes van recoyíes escontra'l vértiz del escudu. </div> L'escudu tuvo dellos cambeos estéticos nel añu 2004 mientres el mandatu del presidente [[Álvaro Uribe Vélez]], que nun fueron sustanciales nel so diseñu.<ref name="Escudocol" /><ref name="Nuevoescudo">{{cita web |url=http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=123073 |títulu=Respuenden por cambeos al escudu de Colombia |editor=Caracol Radio |fecha=6 d'ochobre de 2004 |fechaaccesu=10 de xunetu de 2009 }}</ref> === Especificaciones === Mientres les lleis dictaminaes el [[9 de mayu]] de [[1834]] y el [[17 de mayu]] de [[1924]] dispunxeron los elementos y la manera en qu'estos se distribúin dientro del blasón, la llei del [[9 de payares]] de [[1949]] contién una detallada (pero incompleta) descripción de les especificaciones del escudu pa la so correuta reproducción, que les sos partes pertinentes son:<ref name="símbolos">{{cita web |url=http://www.udistrital.edu.co/universidá/colombia/simbolos/home/ |títulu=Símbolos Patrios |autor=Universidá Distrital Francisco José de Caldas |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110211014441/http://udistrital.edu.co/universidá/colombia/simbolos/home/ |fechaarchivu=11 de febreru de 2011 }}</ref> * El [[blasón]] tien forma suiza, con proporciones de seis (6) d'anchu per ocho (8) d'altu. * L'escudu ta estremáu en trés (3) [[faxa (heráldica)|faxes]] o campos iguales. * Ye erróneu afatar l'escudu con [[Pieces heráldiques#F|ribetes]] o cantos, como tamién estremar con ellos los trés campos. * La diestra y siniestra del escudu (derecha y esquierda, respeutivamente) determinar en rellación al escudu y non al observador. * El gorru tien de tar mirando a la derecha y un pocu deformado escontra riba por que de la impresión de la punta de llanza. * El mar del tercer cuartel debe de tar "ondeado de plata". * Los barcos de la tercer faxa son de color negru y tienen de tener a lo menos trés (3) palos y tar saleando escontra la derecha del escudu. * Les banderes tienen de salir del cantu inferior y non de tras del escudu. * El cóndor repara escontra la diestra en señal de ''Llexitimidá''; asitialo escontra la siniestra significa ''Bastardía''. == Imprecisiones nel diseñu == === Errores heráldicos === Les ambigues descripciones de les distintes partes del escudu nes lleis del [[9 de mayu]] de [[1834]] y [[17 de mayu]] de [[1924]], sumaes a delles equivocaciones nes especificaciones daes na llei del [[9 de payares]] de [[1949]] y a que nunca se tuvo en cuenta pa una correuta descripción del blasón la ciencia de la [[heráldica]], dieron orixe a una variedá d'errores nel diseñu del blasón colombianu (dalgunos de los cualos entá se caltienen) que costó dellos años correxir. Los principales fueron:<ref name="García">{{cita llibru | autor = García, Julio César | títulu = Himno y Símbolos de La nuesa Colombia | añu = 2000 | editorial = Camer Editores, Bogotá | isbn = 958-33-1489-7}}</ref> :'''1. El cóndor''': Como figura natural esta ave nun s'atopa nos llibros d'heráldica; por tanto tien de siguise pa la so posición y colores les mesmes regles que pal so símil más cercanu, esto ye l'águila. Acordies con esta afirmación, la posición del timbre del escudu de [[Colombia]] ten de ser un cóndor de frente coles sos ales abiertes (heráldicamente denomináu esplayáu o azarientu), cola cabeza vuelta escontra la derecha, la cola baxo y espardío y sofitando los sos pates sobre l'emblema. Por cuenta de que enantes desconocíase como tenía de ser la figura d'esta ave, la interpretación fecha na década de [[1830]] pol artista Pío Domínguez ponía de timbre una ave qu'a dures penes paez ser un cóndor, pero que nun pasa de ser un aguilucho cola cabeza contornada a la izquierda. Nes representaciones socesives, el cóndor dibuxábase mirando indistintamente escontra la diestra o la siniestra (anque los artistes na so mayoría optaben por esta postrera), ensin motivu dalgunu. En [[1949]] corrixóse la mirada de l'ave, pero non la so postura, polo qu'entá se-y dibuxa de forma contornada como si tuviera entamando'l vuelu. :'''2. Gorru frigio''': Nel modelu del escudu de [[1834]], el gorru frigio de la segunda franxa miraba escontra la esquierda. Anque les figures que tán dientro del ámbitu del escudu nun siguen necesariamente les regles del timbre, faise indispensable que toes elles miren escontra'l llau diestru del escudu. Dicha equivocación permaneció hasta 1949, cuando de manera simultánea se reglamentaron la mirada del cóndor, los barcos y el gorru frigio. :'''3. Cantos y filetes''': En versiones posteriores a [[1890]] añadiéronse-y al escudu borduras (tanto al blasón como a les separaciones de los campos) ensin dalguna esplicación o reglamentación. El decretu executivu de 1949 especifíca que l'escudu nacional nunca tien de teneles, pero'l so usu xeneralizáu a lo llargo del país fai d'este un error bien común y de difícil erradicación. :'''4. Dimensiones''': Dende la so creación en [[1834]], nunca se determinaren les proporciones del escudu nacional colombianu. Ye en [[1949]] que per primer vegada estes son reglamentadas, pero diches dimensiones anguaño considérense "pecáu heráldicu", por ser demasiáu allargáu escontra la punta. Les midíes pa un escudu d'esta forma tienen de ser de 6 d'altu por 5 d'anchu, que son les más comunes dientro de la ciencia heráldica. === Correiciones al escudu === Por cuenta de que estos errores yeren perpetuaos mas non correxíos (el decretu 3558 de 1949, a pesar de detallar los pormenores de los elementos el blasón facer de forma parcial, polo cual solo enmendó delles errates pero non la so totalidá), l'historiador y heraldista Enrique Ortega Ricaurte, xefe del [[Archivu Nacional de Colombia]] a mediaos del sieglu XX, quien taba bien esmolecíu poles incesantes profanaciones a les armes patries, resolvió nel añu de [[1954]] interpretar l'Escudu Nacional acordies coles regles de la heráldica. D'esta forma detalló un escudu que puede aceptase como correutu. Dicha descripción publicar nel [[Diariu Oficial]] Nᵘ 28820 del [[6 d'agostu]] de [[1955]] y que a la lletra diz:<ref name="García" /> {{cita| *'''Campu del escudu''': L'Escudu Nacional ye de forma suiza y tien de ser el mesmu designáu pola Llei del 9 de mayu de 1834. Va Tener cinco partes d'anchu per seis de llargu. En nengún casu llevara ribete o cantu (incisu "G" del artículu 336 del reglamentu de Serviciu de Guarnición, aprobáu por Decretu Non 3558 del 9 de payares de 1949 del Poder Executivu). Tien De dir terciáu en faxa, esto ye "estremáu en trés parles iguales, dixebraes por dos paraleles horizontales". *'''Banderes''': Los cuatro banderes qu'afaten l'escudu, que nun son parte integrante d'él, van tener el mesmu enclín que les que figuren nel aprobáu polos llexisladores de 1834. Los sos colores y disposición son los fitos pol Decretu del 26 de payares de 1861 del xeneral Tomás Cipriano de Mosquera, Presidente Provisional de los Estaos Xuníos de Colombia; "estes banderes van recoyíes escontra'l vértiz del escudu" (Artículu V del Decretu 861 del 17 de mayu de 1924 del presidente de la República de Colombia). *'''Cóndor''': El Cóndor que simboliza la llibertá, ta representáu de frente coles ales estendíes y mirando escontra la derecha, "por ser más noble". Del so picu va escolgar una corona de lloréu de verde; y nuna cinta ondeante, garrada del escudu y enxareyada na corona, va escribise, sobre oro, con lletres negres: LLIBERTÁ Y ORDE. }} === Versiones utilizaes polos organismos estatales === Colombia caltuvo les carauterístiques del so blasón de forma cuasi invariable dende [[1834]] hasta que foi definitivamente reglamentado en [[1949]]. Sicasí y a pesar de que les lleis indiquen como ten de ser l'emblema, esisten delles versiones estilístiques, xeneraes por una mala interpretación de los componentes que tán indicaes nos distintos decretos y lleis. Adicionalmente, delles versiones incorporaron elementos que nun tán regulaos, tales como les [[Orla (heráldica)|orles]] que s'atopen nos emblemes utilizaos poles entidaes gubernamentales, que amás interpretaron de distinta manera otros detalles incluyíos nésti (por casu, el cóndor y les cornucopias). D'ente tolos elementos el que más se tresformó col trescurrir del tiempu foi la última franxa, que contién el [[ismu de Panamá]]: nun principiu reglamentado como de color azul con mares de plata, evolucionó hasta anguaño ser dibuxáu en color verde arrodiáu de mares n'azul. Ésti cambéu de color deber al reemplazu del campu verde que sostenía'l blasón pola cola na parte inferior, onde se recueyen les banderes llaterales; depués el diseñu popularizar pola so harmonía cromática que modificó [[de facto]] l'últimu campu del escudu nacional (magar ésti nunca se reformó na norma). {| {{tablaguapa}} ! style="background: #F0F0F0;" colspan="2" |Versiones heráldiques ! style="background: #F0F0F0;" colspan="4" |Versiones de les entidaes gubernamentales |- align="center" |[[Ficheru:Escudo de Colombia.svg|115px|none]] |[[Ficheru:Coat of arms of Colombia.svg|115px|none]] |[[Ficheru:Coat of arms of Colombia (Regular use).svg|115px|none]] |[[Ficheru:Escudo de Colombia (2004).jpg|105px|none]] |[[Ficheru:Escudo de Colombia.jpg|115px|none]] |[[Ficheru:Coat of arms of Colombia 2.svg|115px|none]] |- style="background: #F0F0F0;font-size:90%;width:98.5%;text-align:center;line-height:120%" |<small>Versión del escudu nacional de Colombia debidamente interpretada, acordies colos decretos que lu crearon y modificaron y en concordanza coles normes heráldiques.<ref name="Lancita">{{cita web |url=http://www.clublancita.mil.co/?idcategoria=201653 |títulu=Evolución Histórica del Escudu de Colombia |autor=Club Lancita |fechaaccesu=20 de setiembre de 2009}}</ref></small> |<small>Versión heráldica del escudu nacional de Colombia con mares n'azul ya ismu en verde.</small> |<small>Versión con orles en mariellu, mares n'azul ya ismu en verde, d'usu xeneralizáu nel país.</small> |<small>Versión utilizada anguaño pola Presidencia de la República, que cunta colos cambeos estéticos realizaes nel 2004.<ref name="Nuevoescudo" /><ref name="Escudocol" /> Dichu escudo nun cumple coles normes heráldiques, nin coles lleis y decretos que regulen l'emblema. |<small>Versión utilizada pola Presidencia de la República nes décades de 1950 y 1960. Dichu escudu basar nel dibuxu que fixera l'historiador Enrique Ortega Ricaurte pal so reseña publicada nel Diariu Oficial del 6 d'agostu de 1955.<ref name="García" /></small> |<small>Versión utilizada pola Cámara de Representantes hasta 2008. Esta versión del escudu tien proporciones esaxeraes, yá que el so altor dobla'l so anchu.</small> |} == Historia == === Primeros escudos === Mientres la dominación española, l'escudu del monarca reinante yera l'utilizáu como símbolu de los sos diversos reinos y señoríos. Dichu blasón (conocíu davezu como les ''Armes del Rei''), camudaba cuando un nuevu monarca xubía al tronu, de conformidá coles regles de la [[heráldica]]. Los monarques españoles que reinaron sobre Colombia ([[Sabela I de Castiella|Isabel ''la Católica'']], [[Fernandu V de Castiella|Fernando ''el Católicu'']], [[Xuana I de Castiella|Xuana ''la Lloca'']], [[Carlos I d'España|Carlos I]], [[Felipe II d'España|Felipe II]], [[Felipe III d'España|Felipe III]], [[Felipe IV d'España|Felipe IV]], [[Carlos II d'España|Carlos II]], [[Felipe V d'España|Felipe V]], [[Lluis I d'España|Lluis I]], [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]], [[Carlos III d'España|Carlos III]], [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] y [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]]), tuvieron cada unu'l so propiu emblema, distintu del de los demás. Per otra parte, delles ciudaes o villes sí cuntaben con escudu propiu, que yera dau per mediu de Reales Cédules. El primer escudu de Colombia, como una entidá conxunta, foi aquel conferíu nun principiu a la ciudá de [[Santa Fe de Bogotá]] y a la so [[Nuevu Reinu de Granada|provincia]] por [[Carlos I d'España|Carlos V]], na [[Real Cédula]] emitida en [[Valladolid]] el [[3 d'avientu]] de [[1548]], y que se convirtió en [[1717]] nel escudu del [[Virreinatu de la Nueva Granada]].<ref name="Lancita" /> Dichu escudu taba conformáu por una [[águila (heráldica)|águila]] coronada d'[[oru (heráldica)|oru]] en campu de lo mesmo, que les sos pates sosteníen dos granaes de [[gules]], con [[bordura]] d'[[azur]] que llevaba como [[Orla (heráldica)|orla]] nueve [[granada|granaes]] d'oru, que, según delles fontes, representaben les nueve provincies que nesi tiempu conformaben el virreinatu. Dende [[1932]] dichu emblema ye'l [[escudu de Bogotá]].<ref>{{cita web |url=http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.270703.html |títulu=Escudo de Bogotá |autor=Alcaldía de Bogotá |fechaaccesu=20 de febreru de 2010}}</ref> {| border=0 align="center" |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Escudo Colonial de Bogotá.svg|170px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of United Provinces of New Granada.svg|205px]] |- |width="25%" align="center"|[[Virreinatu de la Nueva Granada]] |width="25%" align="center"|[[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] |- |width="25%" align="center"|1717 — 1819 |width="25%" align="center"|1815 — 1816<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/abril2010/imagenes/escudo3.jpg|títulu=Escudo d'armes de les Provincies Xuníes de la Nueva Granada (acuarela de Liborio Zerda, ca. 1892)|autor=Muséu Nacional de Colombia|fechaaccesu=1 d'avientu de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20120628225530/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/abril2010/imagenes/escudo3.jpg|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref> |} [[Ficheru:Coat of arms of United Provinces of New Granada (provisional).svg|thumb|200px|Escudu provisional de les Provincies Xuníes de la Nueva Granada en 1814.<ref>{{cita web |url=http://www.angelfire.com/realm/jolle/colombia/colombia-indep.htm |títulu=Independencia de Colombia |autor=Jaume Olle |fechaaccesu=1 d'abril de 2011}}</ref>]] L'escudu del virreinatu foi abandonáu mientres la dómina del [[Berros independentistes (Colombia)|berru d'independencia]], yá que se buscaba establecer a la [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada|Nueva Granada]] como un estáu independiente, y los sos símbolos teníen d'alloñar lo más posible de los adoptaos mientres la colonia, que representaben les atadures a la realeza española. Ente 1810 y 1812, aquelles provincies que nun queríen permanecer sol amparu colonial español xunir pa formar la primer república na historia nacional de [[Colombia]], que denominóse oficialmente [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] y que la so capital foi [[Tunja]]. Depués d'alcordar la forma de gobernar el país, los representantes de caúna de les rexones que conformaben la [[federación]] axuntar mientres l'añu de [[1814]] en Congresu, pa llegar a dellos convenios sobre diversos asuntos d'interés nacional, ente ellos p'afitar los emblemes que teníen d'usase pa identificar a la nueva república frente a les demás. En tal Congresu los delegaos de les [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada|Provincies Xuníes]] dieron orixe al ''primer escudu nacional de Colombia''. Este contenía numberosos elementos propios de la naciente república: el [[volcán Chimborazo]], el [[cóndor andín]], el [[saltu del Tequendama]], el [[ismu de Panamá]], delles [[granada (frutu)|granaes]] abiertes, un [[arcu (arma)|arcu]], un [[aljaba|carcaj]] y una [[flecha]] vertical; tou ello arrodiáu per un círculu cola lleenda ''“Provincies Xuníes de la Nueva Granada”''. La llei que lo reglamentó foi dada'l [[14 de xunetu]] de [[1815]] y sancionada el [[14 de payares]] del mesmu añu, que amás apurría una detallada descripción de los colores que tenía de llevar el blasón: {{cita|'''[[s:Llei del 14 de payares de 1815 (Nueva Granada)|Llei del 14 de xunetu de 1815, sancionada'l 14 de payares de 1815]]'''<ref name="Ortega">{{cita llibru | autor = Ortega Ricaurte, Enrique | títulu = Heráldica Nacional | añu = 1954 | editorial = Bancu de la República, Bogotá | oclc = 253691402}}</ref> ---- '''Sobre los elementos del escudu nacional:''' Va Ser l'escudu nacional acuarteláu pa la distribución de los signos qu'estremen y caractericen a la Nueva Granada, a saber: Nel primer cuartel va figurar el Chimborazo refundiando llapaes de fueu pela parte de Altizana; nel segundu, el cóndor n'actitú d'alzar el vuelu y cola garra llevantada; nel terceru, la cascada del Tequendama; nel cuartu l'ismu de Panamá y dos barcos a los sos llaos, pa denotar los dos mares. El sobretou va ser una granada abierta. El timbre un arcu y una aljaba con fleches n'aspa, y una d'estes vertical. La guirlanda compuesta de granaes y cañes afechiscamente enxareyes, orlará la so contorna; y últimamente va ponese na so circunferencia sobre los colores de la bandera nacional la divisa ''“Provincies Xuníes de la Nueva Granada”''. ---- '''Sobre los esmaltes del escudu nacional:''' El primer cuartel ye d'azul con un cuetu d'oru de dos cima, la más alta superada de plata y l'inferior de gules, representando'l Chimborazo de Quito, a quien la naturaleza coronó de nieve y fueu; El segundu de púrpura, con utre cóndor, azarientu, de sable, cabeza y gargüelu de gules, picu y piernes d'oru, cola garra derecha llevantada; El terceru de sinople, en banda dentada y ondeada de plata, representando la cascada del Tequendama na provincia de Cundinamarca; El cuartu de plata, en banda denticulada de sinople, acompañada de dos barcos de sable, representando l'ismu de Panamá; El sobretou d'azul con una granada d'oru abierta de gules fustada y guarnida de fueyes de sinople, aludiendo al nome y signu con que se conoció ésta parte del globu; El timbre, un arcu y un carcaj con fleches n'aspa d'oru emplumaes, éstes d'azul y gules, y una d'elles vertical de sable, armada d'oru en barra detrás del escudu; esti arrodiáu d'una guirlanda de granaes d'oru abiertes de gules, fustada y guarnida de fueyes de sinople y floriada de púrpura; Envueltu tou en tres bandes d'oru, sinople y gules, que son los colores de la bandera y pabellón nacional; la divisa ''“Provincies Xuníes de la Nueva Granada”'' en lletres d'oru sobre vender de sinople. }} Al par de les [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada|Provincies Xuníes]] establecer ente [[1812]] y [[1815]] un gobiernu autónomu en [[Cundinamarca]], lideráu por [[Antonio Nariño]]. Este creó un escudu conformáu por una águila de [[sable (heráldica)|sable]] coles ales abiertes, en que la so garra derecha empuñaba una espada vuelta escontra riba y na garra izquierda una granada, sobre que la so cabeza alzar un gorru frigio. Amás dellos fragmentos de cadena rota taben en redol de l'águila. Na parte cimera llevaba'l lema ''“Morrer o Vencer”'', y envolubrando tol escudu diba'l lletreru ''“Gobiernu Llibre ya Independiente de Cundinamarca”''. Esti blasón foi abandonáu cuando'l términu del [[Guerra Civil ente Centralistes y Federalistes|conflictu ente federalistes y centralistes]] llevó a l'anexón de Cundinamarca per parte de les [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]], pa depués ser retomáu en 1886 como'l [[escudu de Cundinamarca|emblema del departamentu de Cundinamarca]].<ref>{{cita web |url=http://www.cundinamarca.gov.co/cundinamarca/plantillastandar.asp?seccion=SEC_SIMBOLOS&condicion=19 |títulu=Escudo de Cundinamarca |autor=Gobernación de Cundinamarca |fechaaccesu=20 de febreru de 2010}}</ref> === Escudos de la Gran Colombia === {{AP|Escudu de la Gran Colombia}} Ante la inminente [[Independencia de Colombia|independencia]] definitiva del país, los próceres de les campañes llibertadores decretaron la unión territorial y política de Venezuela, la Nueva Granada y Ecuador mientres el [[congresu de Angostura]], quedando asina creada la [[Gran Colombia]] el [[15 de febreru]] de [[1819]]. En dicha convención establecióse que provisionalmente l'escudu y la bandera de la nación seríen los hasta entós usaos per Venezuela, "por ser más conocíos".<ref>{{cita web|url=http://www.simon-bolivar.org/Principal/bolivar/evolucion_del%20escudu%20venezolanu.html|títulu=Escudo de Venezuela|fechaaccesu=12 de xunetu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090521101651/http://www.simon-bolivar.org/Principal/bolivar/evolucion_del|fechaarchivu=2009-05-21}}</ref> {| border=0 align="center" |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of Gran Colombia (1819).svg|180px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of Gran Colombia (1820).svg|190px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of Gran Colombia (1821).svg|195px]] |- |width="25%" align="center"|1819 — 1820 |width="25%" align="center"|1820 — 1821 |width="25%" align="center"|1821 — 1830 |} [[Francisco de Paula Santander]], que daquella yera vicepresidente del [[departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|departamentu de Cundinamarca]] (nome que se-y dio a tola Nueva Granada mientres foi parte de la Gran Colombia), decretó'l [[10 de xineru]] de [[1820]] el diseñu d'un nuevu escudu nacional, por cuenta de la falta de conocencia sobre les carauterístiques de les armes de Venezuela. Este constaba d'un blasón de forma suiza, qu'en campu d'azur exhibía un cóndor, que llevaba nes sos pates una espada y una granada (como nel [[escudu de Cundinamarca]] decretáu por Nariño). Na zona inferior atopábase una esfera de fierro, del cual partía una cadena de 10 estrelles (poles diez provincies de la nación) y sobre esta había una llapada de fueu. Na zona cimera del escudu atopaba una [[corona trunfal|guirlanda de lloréu]], y tou taba arrodiáu pela [[Orde de los Llibertadores]] y una cinta col lema ''“Vixit et Vincit et Amore Patriae”'', qu'en llatín significa "Vivió y morrió, y ello, por amor a la Patria". El [[12 de xunetu]] de [[1821]] el Congresu Nacional decretó qu'esti escudu y la bandera venezolana seríen los nuevos símbolos provisionales de la República.<ref name="Ortega" /> L'escudu anterior foi reemplazáu pol primer escudu oficial de la Gran Colombia, que foi establecíu pola llei del [[6 d'ochobre]] de [[1821]], depués d'asocedíu'l [[Congresu de Cúcuta]], so los siguientes términos: {{cita|'''[[s:Llei del 6 d'ochobre de 1821|Llei del 6 d'ochobre de 1821]]'''<ref name="Ortega" /> ---- Considerando: que pol Artículu 11 de la Llei Fundamental de la República correspuénde-y designar les armes que tienen d'estremala no viniente ente les naciones independientes de la tierra, vieno en decretar y decreta lo siguiente: '''Artículu 1''': va usase d'equí p'arriba, en llugar d'armes, de dos cornucopias llenes de frutos y flores de los países fríos, templaos y templaos, y de les fases colombianes que se van componer d'un hacecillo de les llances cola segur trevesada, arcos y fleches cruciaos, arreyaos con cinta tricolor pela parte inferior. '''Artículu 2''': El gran sellu de la República y sellos del despachu van tener grabáu esti símbolu de la bayura, fuercia y unión con que los ciudadanos de Colombia tán resueltos a sostener la so independencia, cola siguiente inscripción na circunferencia: ''“República de Colombia”''. }} Depués de la incorporación de la [[Provincia Llibre de Guayaquil]] en [[1822]], plantegó modificar l'escudu grancolombiano per última vegada; dellos documentos oficiales de la dómina amuesa la impresión de distintos modelos, sicasí nun esiste una documentación como una llei o decretu que demuestre que efeutivamente se reglamentó un nuevu emblema.<ref name="Estrada">{{cita llibru | autor = Estrada Guzmán, Eduardo | títulu = [http://estrada.bz/Bandera_del Iris/La Bandera_del Iris_llibro.pdf La Bandera del Iris 1801 - 2007, La Bandera Tricolor y l'Escudu de la República del Ecuador, 1830 - 2007] | añu = 2007 | isbn = 978-9978-45-908-9}}</ref> El diseñu propuestu constaba d'un escudu de forma inglesa estremáu en tres campo, cada unu d'un color de la bandera. D'estos cuarteles el superior, d'[[azur]], tenía tantes estrelles como departamentos tuviera la República; por ello tuvo trés nun empiezu, depués seis, darréu nueve y finalmente dolce. Nel campu inferior esquierdu, de [[gules]], topábase un caballu cerbunu, símbolu de llibertá y nel cuartel restante, d'[[oru (heráldica)|oru]], víase un cetru rotu, representando a la [[monarquía]] destruyida. Na zona cimera del escudu llevaba un cóndor coles ales estendíes y na zona inferior una cinta cola lleenda ''“Ser Llibre o Morrer”''. Como [[tenante]]s l'escudu llevaba a un vieyu con una maza na so izquierda y a los sos pies una ánfora arramando agua cola lleenda ''“Orinoco”''; y a la so derecha una ninfa con una caña d'olivar na so mano y a los sos pies otra ánfora asemeyada cola lleenda ''“Madalena”''.<ref name="Ortega" /> === Escudos de la Nueva Granada === Depués de la desapaición de la Gran Colombia en [[1830]], los trés países que se conformaron ([[Estáu de Venezuela]], [[Estáu del Ecuador]] y la [[República de la Nueva Granada]]) siguieron usando los mesmos emblemes (bandera y escudu) de forma provisional, hasta decretar insinies propies. D'esta miente asocede que dende 1830 hasta 1834 la Nueva Granada, convertida en república, usó'l mesmu escudu grancolombiano, tan solo añadiendo'l lema ''“Estáu de Nueva Granada”'' nel so [[bordura (heráldica)|bordura]] pa estremalo del emplegáu polos sos vecinos.<ref name="Ortega" /> {| border=0 align="center" |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of New Granada (1830).svg|185px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of New Granada.svg|230px]] |- |width="25%" align="center"|[[República de la Nueva Granada|Estáu de la Nueva Granada]] |width="25%" align="center"|[[República de la Nueva Granada]]<br />[[Confederación Granadina]] |- |width="25%" align="center"|1830 — 1834 |width="25%" align="center"|1834 — 1861<ref name="Decretu 1834" /><ref>{{cita web |url=http://www.mincultura.gov.co/bicentenario/wp-content/uploads/2010/02/Escudu-de-armes.jpg|títulu=Escudo d'armes y pabellón de la Nueva Granada (acuarela orixinal)|autor=Ministeriu de Cultura de Colombia|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20120628225535/http://www.mincultura.gov.co/bicentenario/wp-content/uploads/2010/02/Escudu-de-armes.jpg|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref> |} [[Ficheru:Coat of arms of New Granada (proposal).svg|thumb|200px|Escudu propuestu en [[1833]] pa la República de la Nueva Granada.<ref>{{cita web |url=http://www.mincultura.gov.co/bicentenario/wp-content/uploads/2010/02/Arch-GN15.jpg|títulu=Propuesta d'escudu d'armes pa la Nueva Granada (acuarela orixinal)|autor=Ministeriu de Cultura de Colombia|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20120628225536/http://www.mincultura.gov.co/bicentenario/wp-content/uploads/2010/02/Arch-GN15.jpg|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref>]] En [[1833]] el doctor Alejandro Vélez presentó al congresu un proyeutu de bandera y d'escudu pal país, siendo la primera aquella mesma que foi usada poles [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] en [[1815]] pero coles sos franxes en forma vertical. L'escudu en tantu yera de forma suiza y taba estremáu en tres cuarteles, el superior en [[azur]] llevaba un par de cornucopias y una granada, toes doraes, en símbolu de la riqueza del país. Nel campu central, de [[gules]], un caballu cerbunu de [[argén|plata]] en signu de la independencia de la república. Na punta, en campu de plata, l'ismu de Panamá en azur, arrodiáu de dos barcos en [[sable (heráldica)|sable]], unu en cada océanu. Por timbre llevaba una [[corona de lloréu]] en [[sinople]] sostenida por un cóndor de sable. Como [[tenante]]s del escudu taben les [[efixe]]s de la [[Xusticia]] y la [[Llibertá]] nuna túnica de plata. Anque'l proyeutu pasó gran parte de los alderiques nel congresu, nun foi redactada nenguna llei que la ratificara como'l blasón nacional.<ref name="Ortega" /> Al añu siguiente'l xeneral [[Francisco de Paula Santander]], presidente de la [[República de la Nueva Granada]], definió la forma y elementos básicos del actual escudu de Colombia per mediu de la llei 3 del [[9 de mayu]] de [[1834]], que na so mayoría permanecieron intactos: {{cita|'''[[s:Llei 3 del 9 de mayu de 1834|Llei 3 del 9 de mayu de 1834]]'''<ref name="Decretu 1834">{{cita web |url=https://books.google.com.co/books?id=lyU2AAAAIAAJ&dq=lleis+de+la+nueva+granada&source=gbs_navlinks_s |títulu=Recopilación de lleis de la Nueva Granada - Llei 3 Mayu 9 de 1834 (páx. 24) |autor=Lino de Pombo |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref><ref name="Colombia">{{cita web |url=http://74.125.45.132/search?q=cache:2D0b42CTk9EJ:www.colomlanda.com/Spaans/Links/Mogelijk%2520te%2520gebruiken/Escudo%2520de%2520Colombia%2520testu.doc+www.colomlanda.com+esudo&cd=1&hl=es&ct=clnk&gl=co |títulu=Escudo de Colombia |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 }}</ref> ---- '''Artículu 1''': Les armes de la Nueva Granada van ser un escudu estremáu en trés faxes horizontales, que van llevar na cimera, sobre un campu azul, una granada d'oru, con tarmos y fueyes del mesmu, abierta y graneada de colloráu. A cada unu de los sos llaos va dir una cornucopia d'oru, inclinaes y virtiendo escontra'l centru, monedes la del derechu y la del esquierdu frutos de la zona chorniza. El primeru denota el nome que lleva esta República, y el segundu la riqueza de les sos mines y la feracidad de les sos tierres. '''Artículu 2''': Na del mediu, sobre campu de color platino, un gorru coloráu enastado nuna llanza, como símbolu de la llibertá y de un metal precioso que ye propiu d'esti país.'' '''Artículu 3''': Na inferior va llevar l'ismu de Panamá d'azul, los dos mares ondeados de plata, y un navío colos sos veles esplegaes en cada unu d'ellos, lo que va indicar la importancia d'esti preciosu gargüelu, que forma parte integral de la República.'' '''Artículu 4''': Va Tar l'escudu sosteníu na parte cimera por una corona de lloréu, de verde, pendiente del picu d'un cóndor, coles ales esplegaes; y nuna cinta ondeante, garrada al escudu y enxareyada na corona, va escribise sobre oro con lletres negres esti lema: "Llibertá y Orde".'' '''Artículu 5''': L'escudu va folgar sobre un campu verde, afatáu de delles plantes menudes. }} Les banderes llaterales qu'acompañaben l'escudu nun fueron llexislaes en dicha norma. Estes vinieron incorporase por un error d'interpretación, una y bones el [[27 de mayu]] de [[1834]] el Secretariu del Interior y Rellaciones Esteriores d'aquella dómina, doctor [[Lino de Pombo]], unvió al so homólogu de la Secretaría del Despachu de Guerra y Marina una copia del decretu que dictaminó l'escudu y bandera nacional xunto colos modelos d'estos. Lino de Pombo asitió los pabellones de la marina mercante (la cual contenía una estrella de plata d'ocho puntes nel centru) y de l'armada (col blasón nacional na franxa azul) a les bandes del escudu como amuesa, magar esclarió en dichu documentu que nun formaben parte íntegra del mesmu. Al paecer el modelu provistu de banderes llaterales tomóse como un tou y a partir d'ellí foi'l que s'usó en tolos actos oficiales.<ref name="Ortega" /> [[Ficheru:Coat of arms of New Granada (1854).svg|left|thumb|200px|Escudu usáu pola República de la Nueva Granada ente abril y avientu de [[1854]], mientres la dictadura del xeneral José María Melo.]] [[Ficheru:Coat of arms of New Granada (December 1854).svg|right|thumb|200px|Escudu usáu pola República de la Nueva Granada mientres avientu de 1854. Dichu emblema al paecer foi tomáu d'una interpretación fecha en Francia del escudu decretáu en [[1834]], que apaeció en dellos documentos d'esi país y taba más conforme colos cánones de la heráldica.]] En [[1854]], depués del golpe d'estáu encabezáu por [[José María Melo]], l'escudu foi camudáu mientres unos pocos meses (del [[17 d'abril]] al [[4 d'avientu]]). Esti escudu taba conformáu por un [[fasces]] horizontal sobre'l cual acurríase un cóndor con una caña de lloréu na so pata visible, a la izquierda d'esti topaba un blasón cortáu (estremáu en dos [[cuartel (heráldica)|cuarteles]]), en que'l so campu cimero había una granada y nel inferior l'ismu de Panamá en [[sinople]]. Tres el blasón atopaben trés banderes nacionales, y na zona cimera del escudu taba una estrella de cinco puntes. Sobre'l fasces acurríase una cinta de plata col lema ''“Ab Ordine Libertas”'' (Al serviciu de la Llibertá), que taba en concordanza col lema "''Llibertá y Orde''" usáu pola República Neogranadina.<ref>{{cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/xunetu2001/elescud.htm |títulu=L'Escudu de Colombia |autor=Fernando Restrepo Uribe |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 }}</ref> Sábese igualmente qu'una vegada que foi depuestu Melo a finales de dichu añu, la [[República de la Nueva Granada]] usaba otru modelu d'escudu. Dichu blasón consistía nel mesmu que foi reglamentado por [[Francisco de Paula Santander|Santander]] pero con notables diferencies nos sos adornos esternos. Por casu les banderes llaterales nun yeren dos sinón seis, trés a cada llau; el cóndor en llugar de topase en vuelu, posábase sobre'l blasón; y tol escudu se emplazaba sobre dos cañones cruzaos, seis bales puestes en pirámide y un terrazado de sinople. Sicasí en dicha versión la [[faxa (heráldica)|faxa]] central del [[gorru frigio]] yera bien angosta, tratándose de formar la figura heráldica llamada ceñidor o acolumbra, que ye una [[pieces menos honorables del escudo|pieza honorable menguada]].<ref name="Castrillón">{{cita llibru | autor = Castrillón M., Aurelio | títulu = Historial de les Banderes y Escudos Nacionales | añu = 1961 | editorial = Revista de les Fuercies Armaes de Colombia, Bogotá | id = Nun tien ISBN}}</ref> Darréu'l gobiernu de la [[Confederación Granadina]] siguió usando los mesmos emblemes de la República Neogranadina ensin mayores cambeos, tan solo añadiendo un aru ovaláu de [[gules]] qu'envolubraba tol escudu a manera de marcu. En dichu óvalu imprimíase'l nome del país, xeneralmente en lletres doraes, y 8 estrelles d'ocho puntes como símbolu de cada unu de los estaos de la [[confederación]]. El so usu más profuso atopar nos emblemes estatales, yá que nestos amás del nome del país tamién se rexistraba'l nome del estáu al cual representaba.<ref name="Castrillón" /> === Escudos depués del cambéu definitivu de nome a Colombia === En [[1861]] el xeneral [[Tomás Cipriano de Mosquera]] fíxose presidente del país, y una de les sos primeres aiciones foi camudar el nome del país al d'[[Estaos Xuníos de Colombia]]. Al declarase la [[federación]], acarretóse un cambéu nos símbolos patrios, ente ellos la disposición de les franxes de la bandera, lo qu'afectó'l diseñu les banderes llaterales del escudu. Mosquera decretó que les armes del país seríen les mesmes de la Confederación Granadina, col aditamento que sobre ésti habría un arcu compuestu por 9 estrelles d'ocho puntes, que representaben a cada unu de los [[Estáu federáu|Estaos Soberanos]] en que s'estremaba'l país. L'escudu taba enmarcáu por un [[óvalu]] coloráu, nel cual grabábase'l testu ''“Estaos Xuníos de Colombia”'' xunto colos nueve estrelles d'ocho puntes que se repitíen na zona inferior del óvalu. {| border=0 align="center" |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of the United States of Colombia.svg|190px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of Colombia (1890).svg|220px]] |width="25%" align="center"|[[Ficheru:Coat of arms of Colombia.svg|222px]] |- |width="25%" align="center"|[[Estaos Xuníos de Colombia]] |width="25%" align="center"|[[Colombia|República de Colombia]] |width="25%" align="center"|[[Colombia|República de Colombia]] |- |width="25%" align="center"|1861 — 1886<ref>{{cita web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/Coat_US_of_Colombia.jpg |títulu= Escudo d'armes de los Estaos Xuníos de Colombia (oleu sobre madera) |autor=Muséu Nacional de Colombia |fechaaccesu=1 d'avientu de 2010}}</ref> |width="25%" align="center"|1886 — 1924<ref name="Castrillón" /><ref name="Decretu 1889" /> |width="25%" align="center"|1924 — Presente<ref name="Escudocol" /><ref name="símbolos" /><ref name="Decretu 1924" /> |} [[Ficheru:Escudo de Colombia-1927-Palacio de la Cultura.jpg|thumb|200px|Escudu de Colombia na fachada del Palaciu de la Cultura Rafael Uribe Uribe, allugáu en Medellín y fecháu en [[1927]]. Magar esti escudu cumple con delles de les carauterístiques descrites na llei del 17 de mayu de [[1924]], el cóndor entá presenta la so mirada a la siniestra.]] Depués del desenllaz de la [[Guerra civil colombiana de 1884-1885|guerra civil de 1885]], el nome del país foi finalmente camudáu en [[1886]] pol qu'anguaño ostenta: '''República de Colombia'''. Esto implicó nuevos cambeos nel escudu nacional. Nel decretu 838 del [[5 de payares]] de [[1889]] ordenar la supresión de les nueve estrelles federales (yá que el país adoptara'l sistema unitariu) y el cambéu de la lleenda pola de ''“República de Colombia”''.<ref name="Decretu 1889">{{cita web |url=http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/decreto/1889/decretu_0838_1889.html |títulu=Decreto 838 de 1889 |autor=Comisión Nacional de Televisión |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.angelfire.com/realm/jolle/colombia/colombia-repcolombia.htm |títulu=República de Colombia |autor=Jaume Olle |fechaaccesu=25 d'agostu de 2009}}</ref> Amás, l'empléu posterior tresformó l'óvalu coloráu nun círculu, que anguaño solo utilizar pa enmarcar l'escudu n'insinies oficiales del Estáu, como l'usáu nel [[estandarte presidencial]]. Los últimos cambeos significativos fueron establecíes pol decretu 861 del [[17 de mayu]] de [[1924]],<ref name="Decretu 1924">{{cita web |url=http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/decreto/1924/decretu_0861_1924.html |títulu=Decreto 861 de 1924 |autor=Comisión Nacional de Televisión |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 }}</ref> qu'estableció que l'allugamientu de les banderes sería la siguiente: los dos inferiores formando un ángulu de noventa graos (90º) ente sigo y los dos cimeros dixebraes de les primeres n'ángulos de quince graos (15º), siendo estes recoyíes nel vértiz del blasón, lo cual esanició definitivamente'l suelu verde que teníen les versiones anteriores del escudu; dichu cambéu repercutió nel color del ismu de Panamá; esti agora vendría ser pintáu en verde (munches versiones posteriores faen paecer qu'a partir d'este mesmu momentu los mares, antes de plata, agora seríen coloriaos n'azul). Amás, per mediu del decretu 3558 emitíu'l [[9 de payares]] de [[1949]], establezse que'l cóndor mira a la diestra del escudu en señal de llexitimidá de la nación colombiana.<ref name="símbolos" /> == Cambeos propuestos al escudu == Dende hai aproximao un [[llustru]] vien plantegándose, de parte de delles cañes polítiques, la necesidá d'un cambéu nel escudu d'armes nacional. Les principales propuestes manifiesten l'enfotu de modificar, en dellos casos ensin considerar les normes de la heráldica o la tradición histórica, los elementos fundamentales del emblema. Dalgunos d'estos críticos argumentaron que l'escudu d'armes ye obsoleto y anacrónicu. Por casu, díxose que'l [[cóndor andín]] ye una especie bien amenazada nel país, con apenes 100 exemplares cruciando'l paisaxe, y dada la so naturaleza d'alimentase de [[carnuezu]], ye un animal con un perfil bien baxu pa representar una nación. La granada, al ser un frutu del Mediterraneu, nun ye anguaño cultivada en Colombia y el gorru frigio ye d'orixe griegu. D'últimes suxirióse camudar tamién l'ismu de Panamá, yá que esti yá nun pertenez a Colombia. === Ismu de Panamá === [[Ficheru:Proposal of coat of arms of Colombia (2009).svg|thumb|200px|Escudu propuestu en [[2009]] pol gobernador del departamentu de Sucre, Jorge Barraza Farak, pa la República de Colombia, reemplazando'l gorru frigio pol sombreru vueltiao.<ref name="Sombreru" /> Felicidad propuesta igualmente recueye'l so símil plantegada nel Congresu de la República pol representante Dayro Bustillo en [[2008]], na cual pretendía camudase l'ismu de Panamá poles isla de San Andrés y Providencia.<ref name="Polemica" />]] [[Ficheru:Flag-map of Colombia.svg|thumb|200px|Ente les propuestes pa modificar l'escudu nacional ta la de camudar la forma que correspuende al llamáu estilu suizu por una contorna cola forma del [[croquis]] del mapa de Colombia estremáu en trés faxes, como l'equí amosáu.]] Mientres [[2007]] y [[2008]] cursó nel Congresu de la República un proyeutu de llei'l cual contemplaba sustituyir el [[ismu de Panamá]] poles isla del [[Archipiélagu de San Andrés y Providencia]], y de la mesma tamién proponía la unificación de los elementos de la primer franxa en frutes exótiques; dicha iniciativa diose porque dellos congresistes, primordialmente pol representante Dayro Bustillo del departamentu de Bolívar, consideraron que Panamá, al dexar ser parte del territoriu colombianu dende 1903, nun tendría de tener representación nel emblema nacional. Dicha resolución xeneró un ampliu alderique sobre si yera posible modificar tan fondamente l'escudu nacional, que los sos componentes fueron históricamente constantes dende la creación del mesmu en 1834.<ref name="Polemica">{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_7647000/7647235.stm |títulu=Polémica por un escudu |autor=Hernando Salazar |editor=BBC Mundu |fecha=1 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009}}</ref> La propuesta xeneró reaiciones atopaes tanto a favor como en contra. Por casu la senadora [[Luz Elena Restrepo]], comentó lo siguiente: "Pa mi ye pervalible sacar a Panamá del escudu. La perda de Panamá foi un procesu que ye símbolu de corrupción. Si nun emblema patriu tiense una enerxía tan negativa, hai que sacala".<ref name="Polemica" /> Sicasí, l'historiador [[Jorge Orlando Melo]] comentó que ye "innecesariu" camudar l'escudu. "Les banderes y los escudos tienen una razón histórica. Nun creo que seya necesariu quitar al escudu'l cóndor, porque se ta acabando nos [[Andes]]. O que vaigamos quitar el cuernu de la bayura del escudu porque la riqueza nun se ve. O que quitemos a Panamá, porque la perdimos". Melo tamién resalta que munchos países cunten con emblemes con referencies "que yá nun tienen vixencia". Amás, afirma que l'ismu de Panamá nel escudu colombianu fai mención a daqué qu'inda tien Colombia, como ye la zona del [[Rexón del Darién|Darién]] y les mariñes sobre l'[[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] y el [[Pacíficu]], pos ye l'únicu país de [[Suramérica]] que tien mariñes sobre dambos océanos. Esti discutiniu non solo afectó al pueblu y gobiernu colombianos, sinón que tuvo repercusiones en [[Nicaragua]], por cuenta de que dambos países sostienen [[Historia del Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina#Reclamación de Nicaragua|un pleitu]] pola soberanía del archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina y les sos agües circundantes. El gobiernu nicaraguanu ver como un intentu de Colombia de reafitar la so autoridá sobre les islles, ensin que naquel momentu la [[Corte Internacional de Xusticia]] dictara norma dalguna que diera per esclariada tal cuestión.<ref name="Polemica" /> === Gorru frigio === Arriendes de la ponencia presentada en [[2007]] na cual contemplábase camudar l'ismu de Panamá poles isla de San Andrés y Providencia, presentáronse dellos discutinios sobre'l conteníu de les franxes, cuantimás pa reemplazar el [[gorru frigio]] del sector central, símbolu de la llibertá de los esclavos. Al nun conocer el verdaderu significáu ya importancia universal de dichu emblema, los congresistes plantegaron nel so reemplazu'l [[sombreru vueltiao]], que foi declaráu ''Símbolu Cultural de la Nación'' pol [[Congresu de Colombia]] por aciu la Llei 908 del 8 de setiembre de 2004.<ref name="llei">{{cita web |url= http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/ley/2004/ley_0908_2004.html |títulu= Ley 908 de 2004 |fechaaccesu= 8 de xineru de 2011 |autor= Senáu de la República de Colombia }}</ref> Finalmente, el [[10 d'ochobre]] de [[2009]] el gobernador del departamentu de Sucre, Jorge Barraza Farak, fixo oficial la propuesta d'amestar esti sombreru al escudu nacional. En dicha propuesta'l mandatariu espresó que se debería reemplazar el gorru frigio pol sombreru vueltiao, prinda carauterística del colombianu y obra artesanal del Caribe, ya igualmente que se camude la imaxe del ismu de Panamá pola del archipiélagu de San Andrés y Providencia.<ref name="Sombreru">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/colombia/caribe/amestar-el sombreru-vueltiao-al escudu nacional-propunxo-el gobernador-de-sucre_6362847-1 |títulu=Amestar el sombreru vueltiao al Escudu Nacional propunxo'l Gobernador de Sucre |autor=Lluz Victoria Martínez |editor=El Tiempu |fecha=15 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=20 de febreru de 2010 }}</ref> === Forma del escudu y cóndor de los Andes === A principios de [[2008]] dellos miembros de la comisión Segunda de la Cámara de Representantes buscaben reemplazar el cóndor por otra ave que representara meyor la identidá de la nación, según les sos opiniones, por ser una especie bien amenazada y amás ser carroñera.<ref name="Condor">{{cita web |url=http://www.caracol.com.co/nota.aspx?id=573053 |títulu=Busquen un animal pa reemplazar al cóndor nel escudu nacional de Colombia |autor=Rodrigo Silva |editor=Caracol Radio |fecha=4 d'abril de 2008 |fechaaccesu=20 de febreru de 2010 }}</ref> Mientres dicha sesión y con base en formular, empezaron a surdir proposiciones de too tipu per parte de los congresistes, llanzaes ensin consultar normes de la heráldica nin tanto la hestoria. Ente elles la de sustituyir el cóndor por cualesquier otra ave colombiana. Ésta anicióse d'una propuesta que plantegaba suprimir l'actual forma del [[blasón]] que correspuende al llamáu estilu suizu, por un marcu col [[croquis]] del mapa de Colombia (magar los congresistes referir a este col nome de "[[mapa físicu]] de Colombia") estremáu en tres franxes,<ref name="Condor" /> por cuenta de que el actual tratar d'un "escudu d'armes español". Pero como'l nuevu "marcu" del escudu sería'l mapa, totalmente irregular, sería imposible qu'ellí se posara un [[cóndor]], ave qu'amás ta en peligru d'estinción. Entós propunxeron camudar l'animal y pidieron ellaborar una llista de los que podríen ser simbólicos.<ref name="Condor" /> === Otres propuestes === Nes sesiones de 2007 y 2008 tamién se suxirieron que nel nuevu escudu tendríen d'apaecer otros elementos nacionales como les flores, el café, los Llanos Orientales, la Sierra Nevada ya inclusive los traxes típicos. Finalmente otra proposición recoyía la idea d'amestar a la cinta ondeante dorada, que tien la inscripción "Llibertá y Orde", la pallabra "Democracia".<ref name="Condor" /> == Regulación y usu == [[Ficheru:Presidential Seal of Colombia (1922—2002).svg|200px|thumb|Escudu utilizáu pol [[Presidente de Colombia]] nos sos actos protocolarios.]] [[Ficheru:Coat of arms of colombian national police.svg|200px|thumb|L'escudu de Colombia nel emblema de la [[Policía Nacional de Colombia|Policía Nacional]].]] L'escudu de Colombia, xunto cola bandera y l'himnu, tán reglamentados per mediu del decretu 1967 del [[15 d'agostu]] de [[1991]].<ref name="decretu 1967">{{cita web |url=http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=1524 |títulu=Decreto 1967 de 1991 |autor=Alcaldía de Bogotá |fechaaccesu=13 de xunetu de 2009}}</ref> No referente al escudu, el decretu dispón lo siguiente:<ref name="Colombia" /> * L'escudu de Colombia solo tien d'usase na Bandera Nacional del Presidente de la República, nes Banderes de Guerra, nos membretes de papel, sobres, etc., por aciu los cualos se ventilen asuntos puramente oficiales. Sicasí puede esculpise en monumentos, ilesies, capiyes, panteones o campusantos militares, cuarteles, buques, centros docentes y otros llugares, siempres qu'axunten condiciones de severidá, seriedá y respetu. * L'escudu puede usase en medios publicitarios solamente cuando dichos mensaxes traigan a la formación d'un sentíu nacionalista o realcen los valores patrios. * Cuando s'usen los Símbolos Patrios en prendes de vistir, oxetos y eventos, tienen de llevase col mayor respetu y decoro. * Ye obligación de tolos establecimientos d'educación del país tener Bandera y Escudu Nacional, que tienen de caltenese col mayor respetu y dignidá nuna aula principal o salón d'actos. * Asina mesmu ye obligación de los educadores y padres de familia fomentar el cultu a los Símbolos Patrios. Como refuerzu a esti cultu, mínimu una vegada al mes tien d'efeutuase un actu nel cual l'alumnu que más s'estremó debi izar la Bandera Nacional, mientres la comunidá estudiantil entona l'Himnu Nacional pa fomentar l'espíritu patrióticu de los ciudadanos. === Sanciones === L'antiguu Códigu Penal colombianu (Decretu 100 de 1980) disponía nel so capítulu primeru (Artículu 117) que quien ultraxara públicamente los símbolos patrios de Colombia, esto ye l'himnu, la bandera o l'escudu nacional, incurriría en traición a la Patria y tendría de cumplir una condena en prisión de seis (6) meses a dos (2) años.<ref>{{cita web |url=http://alcaldiademonteria.tripod.com/codigos/penal/sgndpnal.htm |títulu=Códigu Penal |autor=Alcaldía de Montería |fechaaccesu=5 de marzu de 2010}}</ref> Darréu, cola espedición de la Llei 599 de 2000, la pena de prisión foi esaniciada pol art. 461 y reemplazada por multa. Sicasí, la norma foi declara inexequible pola Corte Constitucional (fuera del ordenamientu xurídicu y por tanto ensin aplicación) por aciu sentencia C-575 de 2009.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/ley/2000/ley_0599_2000_pr018.html#461 |títulu=Códigu Penal Llei 599 de 2000 |autor=Secretaría del Senáu de la República |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 }} |2=http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/ley/2000/ley_0599_2000_pr018.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.corteconstitucional.gov.co/relatoria/2009/C-575-09.htm |títulu=Sentencia C-575 de 2009|autor=Corte Constitucional |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012}}</ref> == Ver tamién == * '''[[Símbolos patrios de Colombia|Símbolos Nacionales]] de [[Colombia]]:''' ** [[Bandera de Colombia|Bandera]] ** [[Himnu de Colombia|Himnu Nacional]] ** [[Cattleya trianae|Flor Nacional]] * [[Escudu de la Gran Colombia]] * [[Escudos de Colombia]] * [[Banderes y escudos de los departamentos de Colombia]]. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru | autor = Ortega Ricaurte, Enrique | títulu = Heráldica Nacional | añu = 1954 | editorial = Bancu de la República, Bogotá | oclc = 253691402 }} * {{cita llibru | autor = García, Júlio César | títulu = Himno y Símbolos de La nuesa Colombia | añu = 2000 | editorial = Camer Editores, Bogotá | isbn = 958-33-1489-7 }} * {{cita llibru | autor = Castrillón M., Aurelio | títulu = Historial de les Banderes y Escudos Nacionales | añu = 1961 | editorial = Revista de les Fuercies Armaes de Colombia, Bogotá | oclc = 39268995 }} * {{cita llibru | autor = Institutu Xeográficu Agustín Codazzi - Ministeriu de Facienda y Creitu Públicu | títulu = Atles Básicu de Colombia | añu = 1989 | editorial = División d'Espardimientu Xeográficu, Bogotá | id = Nun tien ISBN }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Coats of arms of Colombia}} {{wikisource|Categoría:Lleis sobre la bandera y l'escudu de Colombia|preposición=sobre les Lleis que regulen la bandera y l'escudu de Colombia}} * {{enllace rotu|1=[http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/ley/1984/ley_0012_1984.html Llei 12 de 1984] |2=http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/ley/1984/ley_0012_1984.html |bot=InternetArchiveBot }} pola cual adóptense los símbolos patrios de la República de Colombia. Comisión Nacional de Televisión. * [https://web.archive.org/web/20090922053723/http://www.colombiaya.com/seccion-colombia/escudu.html Símbolos Patrios de Colombia]. Escudu Nacional - Escudu d'Armes. * {{enllaz rotu|1=[http://www.igac.gov.co/ninos/contenidos/emblemes_nacionales.jsp?idMenu=2&idDocumento=3 Símbolos Patrios] |2=http://www.igac.gov.co/ninos/contenidos/emblemes_nacionales.jsp?idMenu=2&idDocumento=3 |bot=InternetArchiveBot }}. Institutu Xeográficu Agustín Codazzi. * [http://www.lablaa.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli93.htm Símbolos Patrios de Colombia]. Biblioteca Luis Ángel Arango. * [https://web.archive.org/web/20090831065236/http://consuladodecolombia.com/colombia.htm Símbolos Nacionales de Colombia]. Consuláu Xeneral de Colombia. {{Tradubot|Escudo de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Escudos|Colombia]] [[Categoría:Colombia|Colombia]] m8qhixrhs0tdfpjr04jb11x7ud35keg 0 150270 4496420 4464548 2026-05-26T06:10:32Z Limotecariu 735 4496420 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Alfonso Rojo López''' {{nym}} ye un [[periodista]], [[escritor]], tertuliano de televisión y corresponsal de guerra [[España|español]], actual direutor de ''[[Periodista Digital]]''.<ref>{{cita web |títulu=Nosotros|url=http://www.periodistadigital.com/nosotros.shtml|editorial=Periodista Digital|fechaaccesu=22 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140731200519/http://www.periodistadigital.com/nosotros.shtml|fechaarchivu=31 de xunetu de 2014}}</ref> == Trayeutoria profesional == [[Llicenciáu en Derechu]] y en [[Ciencies de la Información]], Colloráu empezó la so trayeutoria profesional en [[1976]] como fotógrafu nos entamos de ''[[Diario 16]]''.<ref name=bioenpd>{{cita web |títulu=Alfonso Rojo. Direutor de Periodista Digital|url=http://www.periodistadigital.com/verdadmentira/personajes/alfonso-colloráu-lopez.shtml|editorial=Periodista Digital}}</ref> En [[1979]], como reporteru de guerra, convivió colos guerrilleros [[sandinistas]] mientres la guerra civil [[Nicaragua|nicaraguana]] y tamién tuvo presente nel esbarrumbamientu del [[Muriu de Berlín]] ([[1989]]).<ref name=bioenpd/><ref name=elcultural>{{cita web |autor=Pilar Castro|títulu=Artículo sobre el libro Pecado|url=http://www.elcultural.es/version_papel/LETRAS/2778/Pecado|editorial=El Cultural|fecha=26 d'abril de 2000}}</ref> En [[1989]] abandonó ''Diario 16'' pa formar parte del equipu fundador de ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]''.<ref name=bioenpd/> Mientres esa dómina retrató la [[Guerra del Golfu]] ([[1991]]),<ref name=elcultural/> la [[Guerra d'Iraq]] ([[2003]]) y el conflictu armáu d'[[Afganistán]].<ref name=bioenpd/> Foi despidíu del mesmu en 2004,<ref>{{cita publicación |títulu=El Mundo prescinde del periodista Alfonso Rojo|url=http://elpais.com/diario/2004/12/28/sociedad/1104188406_850215.html|editorial=El País|fecha=28 d'avientu de 2004}}</ref> añu en qu'asume la direición del ''Periodista Digital''.<ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|títulu=Artículo de Periodista Digital|url=http://www.periodistadigital.com/periodismo/prensa/2016/11/18/javier-moll-nuevo-presidente-de-aede-la patronal-de-la prensa escrita.shtml|fecha=|fechaaccesu=|periódicu=|páxina=}}</ref> Anguaño, collabora col diariu ''[[La Razón (España)|La Razón]]'' como columnista y participa en diverses conxustes d'actualidá, principalmente en programes de radio como ''[[Ye la mañana de Federico]]'' ([[EsRadio]]) con [[Federico Jiménez Losantos]] y ''[[Les mañanes de RNE]]'' ([[Radio Nacional d'España|RNE]]) con [[Alfredo Menéndez]]. En televisión foi unu de los tertulianos habituales y más polémicos de ''[[La noria (programa de televisión)|La noria]]'' ([[Telecinco]], 2007-2012), ''[[El gran alderique]]'' (Telecinco, 2012-2013) ''[[En caldia (programa de televisión español)|En caldia]]'' ([[La Sexta]], hasta 2013), ''[[El gatu a l'agua]]'' ([[Intereconomía Televisión|Intereconomía]] hasta 2013) con [[Javier Algarra]], ''[[El cascabel]]'' (13TV, dende 2013) nel programa d'alderique ''[[La nueche en 24 hores]]'' ([[TVE]], dende 2013 hasta 2016), na mesa política de ''[[El programa de Ana Rosa]]'' ([[Telecinco]], hasta 2014) col so exmujer [[Ana Rosa Quintana]], en ''[[La Sexta Noche]]'' ([[La Sexta]], 2011-2014) con [[Iñaki López]], y ''La Tarde Con Cristina'' de [[Castiella y Lleón Televisión]]. Dende payares de 2014 hasta agostu de 2015 presentó en [[Telemadrid]] el programa de conxusta ''[[Más Madrid]]''.<ref>{{cita publicación |apellíos=|nome=|títulu=Telemadrid despide a Alfonso Rojo|url=http://www.elmundo.es/television/2015/08/27/55df013ce2704e944a8b457d.html|fecha=|fechaaccesu=6 de marzu de 2018|periódicu=El Mundo|páxina=}}</ref> == Polémica == Alfonso Rojo foi protagonista de dellos discutinios. N'abril de [[2014]] foi espulsáu del plató del programa ''[[La Sexta Noche]]'' por llamar "gordina" a la vocera de la [[Plataforma d'Afectaos pola Hipoteca|PAH]], [[Ada Colau]].<ref>{{cita publicación |títulu=Alfonso Rojo expulsado de La Sexta Noche por llamar gordita a Ada Colau|url=http://www.europapress.es/chance/tv/noticia-alfonso-rojo-expulsado-sexta-noche-llamar-gordita-ada-colau-20140407104003.html|editorial=Europa Press|fecha=7 d'abril de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Alfonso Rojo a Ada Colau:"Estás muy gordita para el hambre que se pasa"| url=http://www.huffingtonpost.es/2014/04/06/alfonso-rojo-colau_n_5099388.html|editorial=Huffington Post|fecha=6 d'abril de 2014}}</ref> Dempués de la movición causada poles sos declaraciones, aseguró que la causa del discutiniu fueron los "126.000 pioyosos" que siguíen a Colau en [[Twitter]].<ref>{{cita publicación |títulu=Alfonso Rojo: "Ada Colau tiene 126&nbsp;000 piojosos en Twitter"|url= http://www.lavanguardia.com/television/personajes/20140415/54405023193/alfonso-rojo-ada-colau-gordita-lasexta.html|editorial=La Vanguardia|fecha=15 d'abril de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Javier de Hoyos|títulu=La Sexta no se plantea dejar de contar con Alfonso Rojo en "La Sexta Noche", a pesar de las más de 100.000 firmas que lo solicitan|url=http://www.formulatv.com/noticias/37198/lasexta-no-plantea-dejar-contar-alfonso-rojo-la-sexta-noche-100000-firmas/|fecha=17 d'abril de 2015}}</ref> En [[xunetu]] de [[2014]], arriendes del encaloráu discutiniu nun programa de televisión ente [[Beatriz Montañez]] y [[Bertín Osborne]] sobre'l gobiernu de [[Venezuela]], Alfonso Rojo acometió contra la primera llamándola "tonta desque los sos padres yeren novios", afirmando que tenía la mesma cultura que "la moto d'[[Ángel Nieto]]".<ref>{{cita publicación|títulu=Alfonso Rojo, sobre Montañez: "Es tonta desde que sus padres eran novios"|url=http://www.cuatro.com/todovabien/programas/t01xp10-7-07-14/Alfonso-Rojo-Montanez-padres-novios_2_1823880179.html|editorial=Cuatro|fecha=7 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508140705/https://www.cuatro.com/todovabien/programas/t01xp10-7-07-14/Alfonso-Rojo-Montanez-padres-novios_2_1823880179.html|archivedate=2021-05-08|fechaaccesu=2021-11-29}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=M. C. P.| títulu=Alfonso Rojo, a favor de Bertín Osborne, insulta a Beatriz Montañez: "Es tonta desde que sus padres eran novios"| url=http://www.diariosur.es/gente-estilo/201407/09/alfonso-rojo-favor-bertin-20140709131048.html|editorial=Diario Sur|fecha=9 de xunetu de 2014}}</ref> Amás, dende la Comisión d'Arbitraxe, Quexes y Deontoloxía del Periodismu de la [[Federación d'Asociaciones de Periodistes d'España]] (FAPE), afirmóse qu'Alfonso Rojo frayó dellos puntos del so códigu deontolóxicu al calificar, nuna noticia, de "pardilla" a una muyer que fuera víctima d'abusos sexuales.<ref>{{cita publicación |títulu=La FAPE resuelve que Alfonso Rojo vulneró su código deontológico|url=http://www.lamarea.com/2014/07/22/la-fape-resuelva-que-alfonso-rojo-vulnero-su-codigo-deontologico/|fecha=22 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La FAPE regaña a Alfonso Rojo por llamar pardilla a una víctima de abusos sexuales en Periodista Digital|url=http://ecoteuve.eleconomista.es/ecoteuve/prensa/noticias/5959189/07/14/La-FAPE-regana-a-Alfonso-Rojo-por-llamar-pardilla-a-una-victima-de-abusos-sexuales-en-Periodista-Digital.html|editorial=Ecoteuve| fecha=22 de xunetu de 2014}}</ref> Nun foi la primer vegada que la FAPE condergó'l llabor de Colloráu, a quien yá reprendiera por "faltar a la verdá" en delles informaciones publicaes en ''Periodista Digital''.<ref>{{cita publicación |títulu=La Asociación de Periodistas condena 'Periodista Digital' por "faltar a la verdad"|url= http://www.20minutos.es/noticia/706157/0/libertad/digital/mintio/#xtor=AD-15&xts=467263#xtor=AD-15&xts=467263|editorial=20 Minutos|fecha=13 de mayu de 2010}}</ref> Nel programa ''[[La Sexta Noche]]'' del 15 de marzu de 2014,<ref>{{Cita web |url=http://www.elconfidencialdigital.com/politica/Podemos-Alfonso-Rojo-Pablo-Iglesias_0_2304969483.html |títulu=La Sexta Noche (15/03/2014) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141209043114/http://www.elconfidencialdigital.com/politica/Podemos-Alfonso-Rojo-Pablo-Iglesias_0_2304969483.html |fechaarchivu=2014-12-09 }}</ref> Alfonso Rojo calificó al líder de [[Podemos (España)|Podemos]], [[Pablo Iglesias Turrión|Pablo Iglesias]], de "gatafu" y "mangante", polo que foi denunciáu pola formación política.<ref>{{cita publicación|títulu=Podemos decidió demandar a Alfonso Rojo por llamar “chorizu y mangante” a Pablo Iglesias|url=http://www.elconfidencialdigital.com/politica/Podemos-Alfonso-Rojo-Pablo-Iglesias_0_2304969483.html|editorial=El Confidencial Digital|fecha=9 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209043114/http://www.elconfidencialdigital.com/politica/Podemos-Alfonso-Rojo-Pablo-Iglesias_0_2304969483.html|archivedate=2014-12-09|fechaaccesu=2019-01-02}}</ref> El 22 de xunu de 2016, el xulgáu de primera instancia de Madrid condergó a Alfonso Rojo a pagar {{formatnum|20000}} euros d'[[indemnización]] a Pablo Iglesias por [[intromisión illexítima|intromisión illexítima al honor]]. Colloráu recurrió, pero'l 21 de setiembre del mesmu añu l'[[Audiencia Provincial de Madrid]] ratificó la sentencia.<ref>{{cita publicación |url=https://www.publico.es/politica/alfonso-rojo-condergáu-pagar-20.html |títulu=Alfonso Rojo, condergáu a pagar 20.000 euros a Pablo Iglesias por frayar el so honor al llama-y 'chorizu' y 'mangante' |periódicu=[[Público (España)|Público]] |fecha=21 de setiembre de 2016 }}</ref> N'ochobre de 2017 el [[Tribunal Supremu (España)|Tribunal Supremu]] rebaxó la indemnización a 6.000 euros.<ref>{{cita publicación |apellíos=|nome=|títulu=El Tribunal Supremu amenorga a 6.000 euros la indemnización polos insultos d'Alfonso Rojo a Pablo Iglesias|url=https://www.elperiodico.com/es/politica/20171017/supremu-indemnizacion-insultos-alfonso-colloráu-pablo-iglesias-6358556|fecha=|fechaaccesu=6 de marzu de 2018|periódicu=El Periódico|páxina=}}</ref> El [[11 d'avientu]] de 2014 Colloráu concedió una entrevista nel so programa de Radio 4G col cofundador de la páxina web [[meneame.net]] [[Ricardo Galli]] pa falar de la nueva [[Derechu d'autor n'España|Llei de Propiedá Intelectual]] pola que s'establecía'l "[[canon AEDE]]". Na entrevista acusó al informáticu de tener la web apinada de [[trol (Internet)|trolls]], de favorecer l'apaición de noticies benévoles con [[Podemos (partíu políticu)|Podemos]] y d'interferencies per parte de los responsables pa evitar dar relevancia a ''Periodista Digital'' o ''El Selmanal Dixital''. Tres estes acusaciones, Galli colgó'l teléfonu en plenu direutu.<ref>{{cita publicación |títulu=El fundador de Menéame cuelga en directo a Alfonso Rojo en un programa de radio|url=http://www.bolsamania.com/noticias/pulsos/el-fundador-de-meneame-cuelga-en-directo-a-alfonso-rojo-en-un-programa-de-radio--632773.html|editorial=Bolsa Manía|fecha=11 d'avientu de 2014}}</ref> El [[20 de febreru]] de [[2015]], nuna conxusta de [[Castilla-La Mancha Televisión]], ante les entrugues per parte de [[Beatriz Talegón]] (política del [[PSOE]]) a los periodistes presentes nel plató, Rojo increpó de manera reiterativa a dicha política de ponese gorda.<ref>{{cita publicación |títulu=Alfonso Rojo llapada gorda a Beatriz Talegón en TV como fixo con Ada Colau|url=http://www.vertele.com/noticias/alfonso-rojo-llapada-gorda-a-beatriz-talegon-en-tv-como-fixo-con-ada-colau/|editorial=Ver Tele|fecha=20 de febreru de 2015}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Gran espolín de Beatriz Talegón en TV Castiella-La Mancha y censura d'escote en 'La Tuerka'|url=https://www.elmundo.es/television/2015/02/20/54y715f5ca474135578b4574.html|editorial=El Mundo|fecha=20 de febreru de 2015}}</ref> Al rematar la entrevista a la citada política, Colloráu dirixir a la presentadora pa preguntar de qué "sórdida pizzería" traxera a la invitada.<ref name="Comite">{{cita publicación |títulu=Los trabayadores de RTVCM esiximos a la direición que prescinda d'Alfonso Rojo|url=http://www.trabajadorescmt.com/noticias/los trabayadores-de-rtvcm-esiximos-la-direcci%C3%B3n-que-prescinda-de-alfonso-rojo|editorial=Trabayadores CMT|fecha=23 de febreru de 2015}}</ref> Por estos motivos, el Comité d'Empresa de RTVCM pidió prescindir d'Alfonso Rojo na cadena pública.<ref>{{cita publicación|títulu=Los trabayadores de Castilla-La Mancha TV piden la salida d'Alfonso Rojo|url=http://www.bluper.es/noticias/trabajadores-castilla-la-mancha-tv-piden-salida-alfonso-rojo|editorial=Bluper.es|fecha=23 de febreru de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150223202045/http://www.bluper.es/noticias/trabajadores-castilla-la-mancha-tv-piden-salida-alfonso-rojo|archivedate=2015-02-23|fechaaccesu=2024-01-09}}</ref><ref name="Comite"/> == Bibliografía == [[Ficheru:Sede de Periodista Digital (Madrid) 01.jpg|thumb|200px|Sede de ''[[Periodista Digital]]'' ([[Madrid]]), mediu que dirixe Alfonso Rojo.]] Publicó seis llibros periodísticos y delles noveles. Ente los sos títulos destaquen:<ref>{{cita web |títulu=Alfonso Rojo|url=http://www.lecturalia.com/autor/6667/alfonso-rojo|editorial=Lecturalia}}</ref><ref name=bioenpd/> * ''La comida del tigre'' (1980) * ''Diariu de la guerra'' (1991) * ''Moscú ensin brúxula'' (1992) * ''Yugoslavia, holocaustu nos Balcanes'' (1992) * ''La odisea de la tribu blanca'' (1993) * ''Reporteru de guerra'' (1995) * ''El soníu del cascabel'' (1996) * ''El güeyu ayenu'' (1997) * ''Instintu animal'' (1998) * ''Pecáu'' (2000) * ''Matar pa vivir'' (2002) * ''Al filu de la navaya. Una vida como reporteru de guerra'' (2017) == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Alfonso Rojo}} {{Wikiquote}} * {{Enllaz rotu|1=mundu.html El Mensaxe y el Mensaxeru |2=http://www.periodistas21.com/2004/12/alfonso-rojo-dexa-el |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1951||Colloráu Lopez, Alfonso}} {{Tradubot|Alfonso Rojo}} [[Categoría:Persones de Ponferrada]] [[Categoría:Corresponsales y unviaos especiales d'España]] [[Categoría:Comentaristes políticos d'España]] {{referencies correxíes|percent=75}} f3wzv5s1goasoec0tnxnvpfecbvvxqa 0 150286 4496445 4492384 2026-05-26T06:43:07Z Limotecariu 735 4496445 wikitext text/x-wiki {{wikificar|deporte|t=20141018}} {{equipu}} '''Baltimore Orioles''' son un equipu de [[béisbol]] con sede en [[Baltimore]], [[Maryland]], [[Estaos Xuníos]]. Pertenecen a la [[División Este de la Lliga Americana|División Este]] de la [[Lliga Americana]], tando nesa división colos [[New York Yankees]], [[Toronto Blue Jays]], [[Tampa Bay Rays]] y [[Boston Red Sox]]. '''Fundación:''' [[1893]], como la franquicia de la ciudá de [[Milwaukee]], en [[Wisconsin]] na '''Lliga Occidental''' (''Western League''). En [[1900]], esta lliga convertir na Lliga Americana, que adquirió estatus de Lliga Mayor en 1901. '''Antiguos nomes:''' Milwaukee Brewers (Cerveceros) (1894-1901), St. Louis Browns (Cafés o Carmelites) (1902-1953). '''Estadiu Sede:''' ''Oriole Park at Camden Yards'' (1992-Presente). '''Colores d'uniforme:''' Negru y naranxa. ''' Mascota: ''' El Oriol (Oriolus Oriolus) conocíu tamién como filomena europea, ye un paxarín qu'habita nes zones templaes del hemisferiu norte, como Baltimore y llugares redoma a esta ciudá. El so plumaxe ye doráu y el so nome científicu deriva del llatín aurum: doráu o ave d'oru. Foi en 1979 en qu'oficialmente se nomó como mascota d'esti equipu, a pesar que dende'l so entamu xugando en Baltimore, yá se-yos conocía con esti llamátigu, yá que el Oriol ye'l páxaru oficial del Estáu de Maryland. El nome Orioles foi utilizáu por dellos equipos previos tanto de Lligues Mayores como de Lligues Menores en Baltimore, incluyida esta franquicia que eventualmente fueron los New York Yankees. Otros nomes que tien l'equipu inclúin los O's y los Páxaros. == Historia == {{Ficha d'equipu de béisbol |Nome = Baltimore Orioles |Nome Completu = Baltimore Orioles |Nomes Anteriores = Milwaukee Brewers (1894-1901) <br /> St. Louis Browns (1902-1953) |Llamatu(s) = Orioles, The Birds, El d'O |Escudu = |Escudo_tamañu = |Escudo_pie = |Mascota = |Fundación = 1901 |Desapaición = |Lliga = [[Grandes Lligues de Béisbol|MLB]] |División = [[División Este de la Lliga Americana]] |Estadiu = [[Oriole Park at Camden Yards]] |Inauguración = 1992 |Capacidá = 48.876 |Propietariu = [[Peter Angelos]] |Presidente = |Xerente xeneral = Dan Duquette |Manager = Buck Showalter |Temporada = |Posición = |Series Mundiales = 3 (1966, 1970, 1983) |Títulos = |Títulos de Lliga = 7 (1944, 1966, 1969, 1970, 1971, 1979, 1983) |Títulos divisionales = 8 (1969, 1970, 1971, 1973, 1974, 1979, 1983, 1997, 2014) |Uniforme = ALE-Uniform-Orioles.png |Web = orioles.com }}[[Ficheru: MilwaukeeBrewers1889.jpg |derecha|miniatura|200px| Los Cerveceros de Milwaukee 1889]] La franquicia de Orioles modernu puede remontar los sos raigaños de nuevu a la orixinal de Cerveceros de Milwaukee de la [[lligues menores|menor]] [[Western League (béisbol EE.XX.)|Del Oeste League]], a partir de 1894 cuando la lliga reorganizárase. Los Cerveceros taben ellí cuando'l WL camudó'l so nome pol [[Lliga Americana]] en 1900. === Cerveceros de Milwaukee === A la fin de la temporada 1900, la Lliga Americana retirar del Alcuerdu Nacional de Béisbol (l'entendimientu formal ente la Lliga Nacional y les Lligues Menores). Dos meses dempués, la Lliga Americana declaróse una Lliga independiente y compitiendo en forma importante. Como resultáu de veces de delles franquicies, los Cerveceros fueron unu de los dos únicos equipos de la Lliga Occidental que nun pasaron, pa evitar que lo corrieren o echaren de la lliga (l'otru ye'l [[Detroit Tigers]]). Nel so primer partíu na Lliga Americana, l'equipu perdió ante los Detroit Tigers 14-13 dempués de desperdiciar una ventaya de nueve carreres na novena entrada. [http://www.retrosheet.org/boxesetc/1901/04251901.htm] A día de güei, ye un récor nes mayores pal mayor déficit superar esa tarde nel xuegu Mientres la temporada de la Lliga primer d'Estaos Xuníos en 1901, que terminó postreru (octavu llugar), con un récor de 48-89. Na so única temporada de Grandes Lligues, l'equipu xugó en [[Lloyd Street Motivación]], ente les cais 16 y 18 en Milwaukee. === St. Louis Browns 1944: Primer campeonatu na Lliga Americano y único col nome d'esta franquicia === {{AP| Historia de los Browns de St. Louis}} La Segunda Guerra Mundial amburaba n'Europa y nel Pacíficu, mientres na Lliga Americana, los Carmelites, Cafés o Morenures (Browns) titular por primer vegada. Este sería l'únicu títulu na so hestoria de cincuenta y un años en San Luis, yá que esta franquicia fuera dende 1901, la de los Cerveceros de Milwaukee, pero dempués de la temporada de 1902, camudar a San Luis, hasta que dempués de la temporada 1953, convertir nos Baltimore Orioles. Cuando terminaba la temporada 1944, precisaben los Carmelites una victoria más pa titulase. Yera'l primeru d'ochobre y enfrentáronse a los Yankees. Ganáronlos 4-2 y terminaron con 88-66. L'añu anterior el club de San Luis, foi sestu na Lliga de 8 clubes, a 25 xuegos del campeón. Llegaben a la Serie Mundial a enfrentase a los St. Louis Cardinales: San Luis frente a San Luis. Ta foi la tercer ciudá n'allugar toa una Serie Mundial tres de Chicago y de New York. Xugadores de los Carmelites de San Luis: El centerfield Mike Kreevich qu'había bateado .301 na temporada, el shoststop Vern Stephens que dio 20 jonrones y emburrió 109 carreres y los meyores llanzadores del grupu: Nelson (Nels) Potter 19-7, y 2.83 en carreres llimpies y Jack Kramer 17-13 y 2.49 de carreres llimpies. Otros pitchers: Denny Galehouse, Bob Muncrief y Sigmund Jakucki. La Serie Mundial desenvolver del 4 al 9 d'ochobre de 1944, tolos xuegos nel Sportsman's Park de los Carmelites, onde tamién xugaben como club de casa los Cardenales mientres tola temporada, ganando los Cardenales la Serie Mundial 4 xuegos a 2 a los Carmelites/Cafés de San Luis. === Detalles de la Serie Mundial de 1944 === * San Luis foi la tercer ciudá n'allugar toa una Serie Mundial, tres de Chicago y Nueva York. * Nel sestu xuegu, Ted Wilks relevó nel sestu inning, y retiró a 11 bateadores en ringlera pa salvar la victoria. * Única vegada qu'asistió a la Serie Mundial los Carmelites/Cafés/Amorenaos de San Luis yá que años dempués camudaríense a Baltimore pa dar orixe a los Orioles equipu que sigue n'actividá na Lliga Americana. === Baltimore Orioles === El Miles-Kreiger (Gunther Brewing Company)-Hoffberger grupu rebautizó al so nuevu equipu de los Baltimore Orioles pocu dempués de tomar el control de la franquicia. El nome tien una rica hestoria en Baltimore, dempués de ser utilizáu por un [[Baltimore Orioles (sieglu 19)|Lliga Nacional del equipu]] na década de 1890. En 1901, Baltimore y McGraw fueren favorecíos con una franquicia d'espansión na creciente Lliga Americana, nomando al equipu de los Orioles. L'equipu treslladar a Nueva York en 1903, convirtiéndose nel [[New York Yankees.]] Como miembru de la lliga d'altu nivel menor [[Lliga Internacional]], [[la Baltimore Orioles (lligues menores)|Orioles]] compitió no que güei se conoz como'l nivel AAA 1903-1953. Los sos grandes ensames de postemporada nel so llar temporal, [[Memorial Stadium (Baltimore)|Estadiu Municipal]], llamó l'atención de les Grandes Lligues, lo que lleva a una nueva franquicia de MLB en Baltimore {{ensin referencies |. Fecha = 10 2012 }} === Les granes del ésitu (1954-1959) === Dempués d'empecipiar el [[1954 temporada de les Grandes Lligues de Béisbol|1954 campaña]] con una división de dos partíos contra'l [[temporada 1954 Detroit Tigers|Tigers]] de [[Tiger Stadium (Detroit)|Detroit]], l'[[1954 Baltimore Orioles temporada|Orioles]] tornó a Baltimore el 15 d'abril pa un desfile de bienvenida que serpenteaba peles cais del centru de la ciudá, con unos 350.000 espectadores a lo llargo de la ruta. Nel so primer partíu en casa per primer vegada en [[Memorial Stadium (Baltimore)|Memorial Stadium]] na tarde, trataron a un llenu completu de 46.354 a una victoria de 3-1 sobre'l [[1954 temporada Chicago White Sox|Chicago White Sox]]. El restu de la temporada nun sería tan prestosa, col equipu de soportar 100 perdes y evitar la bodega AL por namái trés partíos. Con socios inversionistas un tanto atayaos col so dominiu de les operaciones de negociu de la franquicia ya insatisfechos con otru séptimu llugar, Miles Clarence arrenunció a principios de payares de 1955. Promotora inmobiliaria [[James Keelty|James Keelty, Jr.]] asocedió-y como presidente de banca d'inversión [[José Iglehart]] el presidente de la xunta nueva. Les granes del ésitu al llargu plazu llantáronse'l 14 de setiembre de 1954, cuando los Orioles contrataron [[Paul Richards (de béisbol)|Paul Richards]] pa convertise nel direutor del equipu de béisbol y xerente xeneral. Él sentó les bases pa lo qu'años más tarde se llamará '' Oriole Way'. La instrucción de los fundamentos del béisbol convertir n'uniforme en tolos detalles ente toles clases dientro de la organización. Los xugadores perfeccionar con paciencia hasta que fueron fundamentalmente formaos con aselu, en llugar de ser a toa priesa avanzada pal siguiente nivel. Pal restu de la década de 1950, los Orioles abasnar hasta la tabla de posiciones, llegando tan alto como'l quintu llugar con un [[temporada 1957 Baltimore Orioles|76-76]] Rexistru en [[1957 temporada de les Grandes Lligues de Béisbol|1957]]. Richards tuvo ésitu nel almacenamientu de la franquicia con una gran cantidá de nuevos talentos qu'inclúi [[Dave Nicholson]], [[Pete Ward]], [[Ron Hansen (béisbol)|Ron Hansen]] (1960 AL [[Novatu del Añu ( axudicación)|Rookie of the Year]]), [[Milt Pappas]], [[Jerry Adair]], [[Steve Barber]] (20 victories en 1963), [[Boog Powell]], [[Dave McNally]] y [[Brooks Robinson.]] Desafortunadamente, Richards tamién tuvo l'enclín a gastar imprudentemente el dineru n'individuos con habilidaes de béisbol dudoses. Esto convirtióse nun gran problema como una guerra d'ufiertes ente los clubes de pelota pal llogru de los meyores xugadores amateurs polo cual intensificáronse les firmes de bonos. Los Orioles esperimentaron grandes sucesos de 1964 a 1983, como lo foi a mediaos de la década de 1990s y onde ganaron un total de nueve campeonatos de la so división (1969-1971-1973-1974-1979-1983-1997-2014), seis campeonatos de la Lliga Americana (1966-1969-1971-1979-1983), trés Series Mundiales (1966-1970-1983), dos wild cards (1996 y 2012) y con cinco premios de Xugador Más Pervalible (el tercer base Brooks Robinson en 1964, el outfielder Frank Robinson en 1966, el primer base Boog Powell en 1970 y el shortstop Cal Ripken Jr. en 1983 y 1991). Una de les más históriques franquicies nes Lligues Mayores, los O's sufrieron una racha perdedora de 14 temporaes de 1998 al 2011. Poro, l'equipu tuvo temporada ganadora dende'l 2012, cuando los O's calificaron a la postemporada per primer vegada dende 1997. Dempués de perder los playoffs nel 2013, ellos ganaron nel 2014, llevándose'l títulu de la División Este de la Lliga Americana per primer vegada en 17 años y ganando el títulu de la Serie Divisional de la Lliga Americana sobre los Detroit Tigers nel 2014. Los Orioles son tamién conocíos pol so estadiu, el Oriole Park en Camden Yards, que inauguróse en 1992 nel centru de Baltimore. === Milt Papes por Frank Robinson === El 9 d'avientu de 1965, los Orioles axustaron al pitcher [[Milton Pappas]] (y otros xugadores) a los [[Cincinnati Reds]] pol bateador [[Frank Robinson]]. Al añu siguiente, Robinson ganó'l títulu de Xugador Mas Pervalible de la Lliga Americana, siendo'l primeru (y hasta agora l'únicu) que ganó'l premiu de Xugador Más Pervalible en dambes Lligues (Robinson ganó'l Xugador Más Pervalible na temporada de 1961, llevando a los Cincinnati Reds al campeonatu de la Lliga Nacional). En resume, el ganador del Xugador Más Pervalible de 1966 Robinson, tamién ganó la Triple Corona (líder na Lliga Americana en bateo, jonrones y carreres impulsaes) daqué que tamién llogró na siguiente temporada Carl Yastrzemski de los Boston Red Sox. Los Orioles ganaron el so primer campeonatu de la Lliga Americana en 1966 y na so presentación na Serie Mundial ante Los Angeles Dodgers colos sos ases de pitcheo como [[Sandy Koufax]] y [[Don Drysdale]], ganaron la Serie Mundial. L'únicu jonrón de campu fuera del Memorial Stadium foi dau por Robinson el Día de les Madres de 1966, ante [[Luis Tiant]], pitcher de los Cleveland Indians, cuando'l batazo clareó al left field el cual xugaba adelantráu. Una bandera foi darréu asitiada cerca de la mancha de la pelota qu'había clareado al xardineru cola simple pallabra: "HERE" (Equí) nel sitiu. La bandera atópase agora nel Muséu de los Baltimore Orioles. Milton Papes tuvo récor de 30-29 nos dos años en que xugó colos Cincinnati Reds antes de ser axustáu. Llegó a ganar 17 xuegos pa los Cachorros de Chicago en 1971 y en 1972 tuvo un xuegu ensin hit nin carrera na so última temporada activa, pero esto nun ayudar a los Colloraos quien perdieron la Serie Mundial de 1970 con Frank Robinson y los Orioles. Esti truecu foi reconocíu como unu de los más ventaxosos na hestoria del béisbol, incluyendo una mención de l'actriz Susan Sarandon na so apertura del soliloquiu nel filme de Bull Durham en 1988: "Mal negociu por ser parte del béisbol. Pero quién puede escaecer a Frank Robinson por Milt Pappas?" === Los años 1966-1979 : un equipu importante y ganador: Segundu campeonatu de la Lliga Americano y primer Serie Mundial ganada === Por fin los Baltimore Orioles, yeren campeones de la Lliga Americana dirixíos por [[Hank Bauer]] y enfrentaríase a [[Los Angeles Dodgers]] campeón de la Lliga Nacional y favoritos na Serie Mundial de 1966. Suponíase que'l pitcheo de los Dodgers diba resultar la clave pa la victoria de la Serie. Pero foi tou lo contrario: los Orioles colgáronlos 33 ceros en ringlera a la xente de Los Angeles. Nun los dexaron llegar a home dende'l cuartu inning del primer xuegu hasta más nunca. Solo dexáron-yos dos carreres nos cuatro xuegos. Y en 4 xuegos barrieron a los campeones de la Lliga Nacional, ganando trés d'ellos a les estrelles de los Dodgers: Don Drysdale que perdió 2 y Sandy Koufax unu, y coronáronse campeones. Equí rellumaron poles sos actuaciones, Frank Robinson ganador de la triple corona de bateo y el más pervalible de dambes lligues, nos xardinos y qu'años dempués sería los primer mánager de raza negra nes Lligues Mayores, [[Brooks Robinson]] estraordinariu tercer base, [[Paul Blair]] nel centerfield, el venezolanu [[Luis Aparicio]] nel shortstop, [[Dave Johnson]] na segunda base, [[Andy Etchebarren]] como catcher, [[Boog Powell]] como la so bateador de poder, [[Jim Palmer]] como'l so meyor pitcher abridor a pesar de tar nel so 2a temporada col equipu, [[Moe Drabowski]] relevista ganador del primer xuegu y empató un récor al dexar a seis bateadores consecutivos ponchados nel cuartu y quintu inning, camín de los 11 del so total na tarde y [[Dave McNally]]. La Serie Mundial desenvolver del 5 al 9 d'ochobre de 1966: Xuegu 1 y 2 nel Dodger Stadium y los xuegos 3 y 4 nel Memorial Stadium de Baltimore. La Serie Mundial foi ganada polos Baltimore Orioles por barrida de cuatro xuegos a cero sobre Los Angeles Dodgers. === Detalles de la Serie Mundial de 1966 === * Moe Drabowski, el relevista ganador del primer xuegu, empató un récor al dexar a seis bateadores consecutivos struckouts (ponchados) nel cuartu y el quintu inning, camín de los 11 del so total nesa tarde. * Los Dodgers teníen bon pitcheo que los faía favoritos pa ganar la Serie Mundial pero'l pitcheo que rellumó foi'l de los Orioles. * El centerfield de los Dodgers, [[Willie Davis]], impunxo un récor al cometer tres error nun inning: el quintu del segundu xuegu. * Los Dodgers, igual qu'en 1965, nun teníen llatinoamericanos nel so róster. Los Orioles, namái a Luis Aparicio. * Una decepción más pa los apostadores de Las Vegas, que daben llargamente favoritos a lod Dodgers nesta Serie Mundial. === Temporada 1969: Tercer campeonatu de la Lliga Americana y a la Serie Mundial === En 1969, son campeones de la Lliga Americana dirixíos por [[Earl Weaver]] y cola base d'equipu que fueren campeones 3 años tras: Brooks Robinson, Jim Palmer, Andy Etchebarren, Boog Powell y van a la Serie Mundial, contra l'equipu "cenicienta" los estelantes [[Mets de New York]]. Los Orioles ganaren nel Este de l'Americana con 19 xuegos de ventaya sobre'l segundu llugar, los Detroit Tigers. Y en el playoff pol campeonatu de la Lliga Americana barrieron en 3 xuegos a los Minnesota Twins, campeones del Oeste. Los apostadores de Las Vegas dar llargamente favoritos nos apuestes a los Orioles, entá ye más cuando ganaron 4-1 nel primer partíu a los Mets con pitcheo del cubanu [[Mike Cuéllar]]. Pero Oh sorpresa¡ yá que esi sería l'únicu partíu que ganaríen los Orioles y de la mano de [[Tom Seaver]] y [[Jerry Koosman]] conocíos como [[Tom&Jerry]], según [[Gary Gentry]] los sos pitchers abridores, ganáron-y la Serie Mundial, siendo una de les sorpreses nesi tiempu. La Serie Mundial realizar del 11 al 16 d'ochobre de 1969 y coronáronse los Mets. Xuegos unu y dos nel Memorial Stadium de los Orioles y trés, cuatro y cinco nel Shea Stadium de los Mets. Los estelantes Mets o tou lo inesperao. === Detalles de la Serie Mundial de 1969 === * Primer Serie Mundial ganada polos Mets de Nueva York. * Hubo na Serie fechos decisivos que naide predixera, como cuando [[Al Weiss]], bateador de .215 na temporada, disparó'l senciellu p'arremolcar la carrera que convirtió a Jerry Koosman en pitcher ganador. Asocedió nel novenu inning del segundu xuegu. * [[Nolan Ryan]], de los Mets, relevó nel cuartu xuegu y terminar con llabor de namái ceros en 2.1 innings. Acreditóse'l salvamentu. Entá nun tenía la fama de notable llanzador que más tarde-y acompañó hasta'l final de la so carrera. * De nuevu l'equipu llargamente favoritu pa ser ganador de la Serie Mundial, perdía. * Los llatinoamericanos nesta Serie, toos colos Orioles: [[Chico Salmón]] de Panamá, Mike Cuéllar y [[Marcelino López]] de Cuba. ==== Temporada 1970: Cuartu campeonatu de la Lliga Americano y Segundo Serie Mundial ganada ==== En 1970, nuevamente campeones de la Lliga Americana, dempués d'esaniciar a los Minnesota Twins, campeones del Oeste de la Lliga Americana y ganando la Serie Mundial contra los Cincinnati Reds 4 xuegos a unu, equipu onde xugaben [[Pete Rose]], [[Johnny Bench]], el shortstop venezolanu [[David Concepción]], el dominicanu [[César Gerónimo]], [[Tany Pérez]]. Los xugadores importantes de los Orioles yeren: Frank Robinson, Brooks Robinson, Boog Powell, Mike Cuéllar, Dave McNally, Jim Palmer, Paul Blair. La Serie Mundial xugar del 10 al 15 d'ochobre de 1970 de la siguiente manera: xuegu unu y dos nel Riverfront Stadium de los Colloraos y trés, cuatro y cinco nel Memorial Stadium de los Orioles. La Serie Mundial foi ganada polos Baltimore Orioles cuatro xuegos a unu sobre los Cincinnati Reds. === Detalles de la Serie Mundial de 1970 === * Los Orioles dispararon 10 jonrones, lo que sigue siendo'l récor por un equipu en Series de cinco xuegos. Tamién permanez vixente la marca de 15 jonrones qu'impunxeron los dos clubes. * El primer xuegu de la Serie, en Riverfront, foi tamién el primeru na hestoria de les Series en grama artificial. * Dave McNally convirtióse durantee el tercer xuegu nel únicu llanzador que sacó jonrón con trés en bases nes Series Mundiales. Amás, llanzó completu esa tarde na victoria 9-3. * Hubo seis xugadores de fala hispana na serie: Colos Orioles, el panamiegu Chico Salmón y los cubanos Mike Cuéllar y Marcelino López. Colos Colloraos, el cubanu Atanacio (Tany) Pérez, los venezolanos David Concepción y [[Angel Bravo]]. === Temporada 1971: Quintu campeonatu de la Lliga Americana === En 1971, campeones de la Lliga Americana, per tercer ocasión consecutiva, ganando 101 xuegos na temporada y xugando el playoff pol campeonatu de la Lliga Americana frente a los [[Oakland Athletics]] a los que barrieron en 3 xuegos pero perdiendo la Serie Mundial, cuando yeren nuevamente favoritos pa ganala, basaos nel poderosu cuerpu de pitcheo por tener cuatro abridores con 20 ó más xuegos ganaos: Los zurdos Dave McNally (21-5) y Mike Cuéllar (20-9) y los derechos Jim Palmer (20-9) y [[Pat Dobson]] (20-8). Dende l'añu de 1900 hasta'l momentu actual, solamente otru equipu, les Chicago White Sox de 1920 tuvieron una rotación de pitcheo con númberos asemeyaos, amás de siguir la base del equipu campeón de 1969 y 1970: Frank Robinson, Brooks Robinson, Boog Powell, [[Mark Rettenmund]], toos ellos empobinaos por Earl Weaver. Y asina, con toa esta pleyade de xugadores, perdieron colos [[Pittsburgh Pirates]], campeón de la Lliga Nacional, que tenía ente les sos files a [[Roberto Clemente]], [[Doc Ellis]], [[Steve Blass]], [[Willie Stargell]], [[Manny Sanguillén]], [[Jose Pagan]], [[Jacinto "Jackie" Hernández]], [[Víctor Davalillo]]. La Serie Mundial d'anguaño, realizar del 9 al 17 d'ochobre de 1971 de la siguiente forma: Xuegos unu, dos, seis y siete nel Memorial Stadium de los Orioles. Xuegos tres, cuatro y cinco nel Three Rivers Stadium de los Pirates. La Serie Mundial foi ganada 4 xuegos a 3 polos Pirates de Pittsburgh. === Detalles de la Serie Mundial de 1971 === * Los Pirates terminaren la campaña con ventaya sobre los Cardenales de siete xuegos na división del Este. Y dempués ganaron el playoff, a máximu de 5 xuegos a los Xigantes, tres victories por una. * Los Orioles ganaron 101 xuegos y los Atléticos tamién pa titulase nes sos divisiones. Baltimore ganó-yos el playoff en tres xuegos. * Siete llatinoamericanos figuraron na Serie: Colos Pirates amás de Roberto Clemente y José Pagan, el cubanu Jacinto "Jackie" Hernández, el panamiegu Manuel "Manny" Sanguillén y de Venezuela Víctor "Vitico" Davalillo. colos Orioles: Mike Cuéllar de Cuba y Chico Salmón de Panamá. * Notable que los bateadores de los Orioles, induldables figures de la ofensiva, batearan en xunto para .205. Y esi grupu incluyía a Frank y Brooks Robinson, Boog Powell y Mark Rettenmund. Coles mesmes, foi sorprendente tamién que nun pudieren gana-yos a los Pirates, con abridores como Mike Cuéllar , Jim Palmer, Dave McNally, Pat Dobson y [[Eddie Watt]]. * En Serie Mundial de 1960, Rboerto Clemente conectó hits en cada unu de los siete xuegos. Y tamién nos siete xuegos d'anguaño 1971. Esto ye, incogibles en 14 xuegos siguíos de Series Mundiales, toos nos que participó. === Temporada 1979: Sestu campeonatu de la Lliga Americana === Pasaríen 8 años, pa ser nuevamente campeones de la Lliga Americana, yá qu'en 1973 y 1974 fueron dexaos fora de la serie de campeonatu de la Lliga Americana, polos Oakland Athletics, a lo postrero campeón de dambes temporaes y depués campeones de la Serie Mundial, ante Los New York Mets y Los Angeles Dodgers. Nesi añu, ganaríen el campeonatu dexando fuera a los [[Angeles de California]] en cuatro alcuentros. El so rival: los Pirates de Pittsburgh, qu'al igual que los Orioles dende'l so últimu enfrentamientu en 1971, nun fueren campeones. Los Orioles yá nun teníen a los Robinson, pero si teníen un pitcheo escepcional: [[Scott McGregor]], Jim Palmer, el nicaraguanu [[Dennis Martínez]] y [[Mike Flanagan]] (23-9) más el cerrador [[Don Stanhouse]]. Por eso yeren favoritos polos apostadores de Las Vegas con momios de 11-5 y nuevamente quedaron mal. La Serie Mundial realizar del 10 al 17 d'ochobre de 1979 de la siguiente forma: Xuegos unu, dos, seis y siete nel Memorial Stadium de los Orioles. Trés, cuatro y cinco nel Three Rivers Stadium de los Pirates. En 1979 sería l'últimu campeonatu de la década, pero perdiendo la Serie Mundial ante los Pirates de Pittsburgh, 4 xuegos a 3. Otra vegada los Pirates. === Detalles de la Serie Mundial de 1979 === * Cinco Pirates conectaron diez o más incogibles cada unu. Stargell, de 30-12, trés jonrones, cuatro dobles, siete arremolcaes, siete anotaes (nel séptimu xuegu, de 5-4). Garner, de 24-12, cuatro dobles, cinco carreres impulsaes, cuatro anotaes. Omar Moreno de 33-11, par de dobles, trés impulsaes, cuatro anotaes. Dave "La Cobra" Parker, de 20-10trés dobles, cuatro impulsaes, dos anotaes y Tim Foly, de 30-10, un doble, un triple, trés impulsaes, seis anotaes. * Poco dempués de termináu'l séptimu xuegu, metanes l'agua de champaña y el deliriu de la celebración nel club-house, Foly xubir a una siella y glayó: "¡He equí un shorstop mediocre, parte d'un equipu campeón mundial!" * Como na Serie Mundial de 1971, los Orioles volvíen perder ante los Pirates de Pittsburgh. === Temporada 1983: Séptimu campeonatu de la Lliga Americano y Tercer Serie Mundial ganada === Dempués de 4 años d'espera, los Orioles yeren campeones, dirixíos por Joe Altobelli que sustituyera por retiru al llexendariu Earl Weaver, ganando la so división y darréu la serie de campeonatu frente a les Chicago White Sox en 4 xuegos. Enfrentar a los Phillies de Philadelphia. Esta serie foi denominada: les ciudaes cercanes y managers debutantes. ¿Por qué? Baltimore en Maryland y Philadelphia en Pennsylvania tán dixebraes por 97 milles (200 km) y los mánagers debutantes: [[Joe Altobelli]] polos Orioles y [[Paul Owens]] polos Phillies. Amás, estos dos equipos nunca antes viérense frente por frente n'ochobre. La estrella del pitcheo de los Orioles yera'l zurdu Scott McGregor con 18-7 amás d'[[Eddie Murray]], [[Rick Dempsey]], [[Al Bumbry]], [[John Shelby]], [[John Lowenstein]], [[Jim Dawyer]], Dennis Martínez, [[Benignu Ayala]]. La Serie Mundial desenvolver del 11 al 16 d'ochobre de 1983 de la siguiente manera: Xuegos unu y dos nel Memorial Stadium de Baltimore. Trés, cuatro y cinco nel Veterans Stadium de los Phillies. Foi ganada polos Orioles 4 xuegos a 1 === Detalles de la Serie Mundial de 1983 === * Cola so blanquiada nel segundu xuegu d'esta Serie, [[Mike Bodicker]] llegó a 18 innings consecutivos de postemporada ensin dexar carretes llimpies dede el segundu del playoff. * Polos Orioles, John Shelby bateó na Seria para .444. Y para .385 John Lowenstein y Rick Dempsey, quién sacu jonrón y dio cuatro dobles. Jim Dwyer terminó .375. * Cuando la Serie camudar a Filadelfia, el mánager Owens decidió sentar a Pete Rose con tou y los trés mil 990 hits qu'entós tenía na so cuenta aldu al total qu'algamó de cuatro mil 256. Rose bateo de 8-1 nos dos primeros xuegos. El so sustitutu en primer base foi Tany Pérez, quién yá nun yera regular. Pete Rose terminó la Serie con cinco incogibles, incluyíu un doble, en 16 veces, una carrera impulsada, una anotada, permediu de .313. * Los dos equipos impunxeron récor p'asistencia en series de cinco xuegos con 304 mil 139 persones, por que'l so conceutu los ingresos netos fueron de siete millones 352 mil 103 dólares con 89 centavos. * Nueve nativos de Llatinoamérica figuraron nos róstes: Colos Orioles, Dennis Martínez de Nicaragua y Benignu Ayala, de Puertu Ricu. Colos Phillies, los boricuas [[Oswaldo Virgil]] fíu, [[Iván de Jesús]], [[Sixto Lezcano]] y [[Willie Hernández]]. De Dominicana, [[Juan Samuel]], el cubanu Atanasio "Tany" Pérez y de Venezuela, [[Baudilio "Bo" Díaz.]] === Temporaes 1984 a 1996; decepcionantes y de vaques flaques === Un equipu con una bona afición, ente nuna dómina en verdá de males resultaos, vegetando na Lliga Americana, ensin haber trunfos resonantes, ensin tener temporaes ganadores y ensin llograr el banderín divisional, menos el gallardete de la Lliga Americana que terminaron n'otres organizaciones: Kansas City Royals, Boston Red Sox, Minnesota Twins, Oakland Athletics, Toronto Blue Jays, Detroit Tigers. === Inauguración del Camden Yards y el Partíu de les Estrelles de 1993 === Inauguráu con munches fanfarries en 1992, el Oriole Park en Camden Yards foi un espectáculu instantáneu, con estilu retro yera'l meyor parque de béisbol de les Lligues Mayores pa les siguientes dos décades. L'estadiu foi escoyíu pa la realización del Partíu de les Estrelles en 1993. Los Orioles tornaron a ser contendientes nes siguientes dos temporaes nel Camden Yads, pero remataríen en tercer llugar en dambes ocasiones. === Angelo tomar de nuevu === Tamién en 1993, el dueñu Eli Jacobs foi forzáu a estremar la so parte de la franquicia, con Peter Angelo el cual foi nomáu pa garantizar na Corte de la bancarrota a los Orioles, tornando l'equipu al dueñu local orixinal per primer vegada dende 1979. === Temporada 1994: Encurtiada pola fuelga de xugadores === Dempués de la temporada de 1993, los Orioles adquirieron al primer base Rafael Palmeiro de los Rangers de Texas. Los Orioles quien escorríen a los New York Yankees, ocuparon el segundu llugar nel nuevu formatu de cinco equipos de la división Este de la Lliga Americana, cuando la fuelga de xugadores, empecipiada'l 11 d'agostu, forzó a la eventual cancelación de la temporada. === Temporada 1995: Cal Ripken ruempe la racha de xuegos consecutivos de Lou Gehrig === El llabor impasiva sigo dientro de la primavera de 1995. Tolos clubes de les Lligues Mayores, teníen nos entrenamientos primaverales xugadores suplentes, col enfotu de empecipiar la temporada con ellos. Los Orioles, que'l so dueñu yera un llicenciáu del trabayu de la Unión, yera l'únicu que nun tenía interés en crear un equipu alternativu, interesáu en qu'al terminar los entrenamientos primaverales la posibilidá d'empecipiar la temporada. Teníen un equipu sustitutu de campu, [[Cal Ripken Jr]]. que tenía una racha de xuegos consecutivos la cual taba por empatar. Los xugadores de reemplazu nun llegaron a xugar na temporada yá que la fuelga foi suspendida. La cuenta regresiva de Ripken resumíase al entamu de la temporada. Cal Ripken finalmente rompió'l récor de [[Lou Gehrig]] "El Caballu de Fierro" de 2130 xuegos, siendo'l xuegu televisáu a nivel nacional el 6 de setiembre. Este foi'l momentu más votáu de tolos tiempos nel béisbol nel sieglu XX por fanáticos alredor del país en 1999. Ripken remató esta racha con 2632 xuegos, siendo sentáu'l 30 de setiembre de 1998, nel xuegu final de temporada de los Orioles en casa contra los New York Yankees nel Camden Yards. Siempres surdió'l comentariu de la racha de Lou Gehrig yá que cuando impunxo'l récor de más partíos xugaos de 2130, con 36 años, retiróse porque yá taba enfermu d'[[esclerosis llateral amiotrófica]] que lo llevaría a la muerte en 1941. Ensin esta enfermedá, nun se tien idea de cuantos xuegos más allargaría esa racha, cuando yera titular indiscutible de los Yankees de Nuev York. Los Orioles remataron dos xuegos debaxo de .500 nel tercer llugar, siendo Phil Regan mánager del equipu de béisbol por una temporada. === Temporada 1996: Récor de jonrones nuna temporada de 257 pero esaniciaos polos Yankees === Antes de la temporada de 1996, Angelos contrató a Pat Gillick como xerente xeneral. Dio-y lluz verde pa llograr de manera rápida talentu pesao pa establecelo nel equipu. Guillick robló a dellos xugadores principales como [[B.J.Surhoff]], [[Randy Myers]], [[David Wells]] y [[Roberto Alomar]]. Sol nuevu mánager Davey Johnson y se enracharon pa poner el récor de les Lligues Mayores con 257 jonrones nuna temporada, colo cual los Orioles tornaron a los playoffs dempués de 13 años d'ausencia cuando prindaron el naciente wild card de la Lliga Americana. Alomar tuvo metíu nuna nube de fueu en setiembre, cuando taba nel jom y aldericóse a cara contra'l ampayer John Hirschbeck en Toronto. Foi suspendíu más tarde polos cinco primeros xuegos de la temporada de 1997, yá qu'él taba xugando la postemporada. Dempués d'esaniciar al campeón defensor de la Lliga Americana, los Cleveland Indians 3-1 na Serie Divisional, los Orioles cayeron ante los New York Yankees 4-1 na Serie de Campeonatu de la Lliga Americana, onde foi notable pal ampayer del xardín derechu, Rich García, que falló na interferencia d'un aficionáu nel primer xuegu de la serie, cuando'l fanáticu de los Yankees d'once años d'edá, Jeffrey Maier prindó sobre la paré de los xardinos una pelota en xuegu, que sirviera p'anotar carrera de jonrón de Derek Jeter, qu'empatara'l xuegu 4-4 nel octavu inning. La interferencia de Maier, torga qu'esta pelota pudiera ser prindada contra la barda pol xardineru derechu Tony Tarasco. Los Yankees ganaron el xuegu en extrainnings, asina que esto pudo afectar el resultáu del xuegu y posiblemente de la serie. === Temporada 1997: Primer llugar de principiu a fin pero nun son campeones === {{AP| 1997 Baltimore Orioles temporada}} Los Orioles fueron "wire-to-wire" (primer llugar dende'l principiu hasta'l final) pa ganar la [[Lliga Americana | Al Este] títulu] de [[1997 temporada de les Grandes Lligues de Béisbol|1997]]. Dempués d'esaniciar el [[1997 Seattle Mariners temporada|Marineros de Seattle]] 3-1 nel [[1997 American League Division Series|División Series]]. Pero l'equipu volvió perder nel [[1997 American League Championship Series|ALCS]], Serie de Campeonatu de la Lliga Americana, esta vegada colos de baxo [[1997 Cleveland Indians temporada|Indios]] 4-2, pero cada derrota Oriol, perdida por namái una carrera. Johnson arrenunció como manager dempués de la temporada, en gran parte por cuenta de una disputa con Angelos sobre Alomar, una multa por faltar a una función del equipu siendo donada pa la caridá de la esposa de Johnson. El coach de pitcheo [[Ray Miller (direutor de béisbol)|Ray Miller]] sustituyó Johnson. === Empiezu d'una recesión (1998-2002) === === Temporada 1998 === {{AP| 1998 Baltimore Orioles temporada}} Con Miller a la cabeza, los Orioles atópense non yá fora de los playoffs, sinón tamién con una temporada perdedora. Cuando'l contratu de Gillick expiró en 1998, nun foi anováu. Angelos traxo a [[Frank Wren]] pa ocupar el cargu de xerente xeneral. Los Orioles añadieron al volátil toleo [[Albert Belle]], pero los problemes del equipu siguió na temporada 1999, con estrelles como [[Rafael Palmeiro]], [[Roberto Alomar]] y [[Eric Davis (béisbol)|Eric Davis]] el cual foise a l'axencia llibre. Dempués d'una segunda temporada perdedora consecutiva, Angelos rescindió a Miller y Wren. Nomó [[Syd Thrift]] el nuev Manager Xeneral y traxo el ex xerente Cleveland [[Mike Hargrove.]], como mánager. === Temporada 1999: Xugando contra la Seleición Nacional de Cuba === {{AP| 1999 Baltimore Orioles temporada}} Nun eventu pocu común el 28 de marzu de 1999, los Orioles entamaron un partíu d'exhibición contra'l [[equipu nacional de béisbol Cuba|Cuba nacional equipu]] de [[L'Habana]]. Los Orioles ganaron el partíu 3-2 en 11 entraes. Ellos fueron el primer equipu de Grandes Lligues pa xugar en Cuba dende 1959, cuando'l [[1959 Los Angeles Dodgers temporada|Los Angeles Dodgers]] ante'l [[1959 Baltimore Orioles temporada|Orioles]] nuna esposición. El xuegu foi parte d'una serie de dos partíos, nos que l'equipu cubanu visitó Baltimore en mayu de 1999. Cuba ganó'l segundu partíu 10-6. === Temporaes 2000-02 === {{AP| 2000 Baltimore Orioles temporada}} Cal Ripken, Jr. llogró los sos 3000 hits dende'l principiu de la temporada. Una venta amburo producióse a la fin de la temporada, cuando los Orioles axustaron a munchos veteranos por xugadores nuevos non probaos y prospeutos de Lligues Menores. Los Orioles llamaron a munchos de los sos xugadores AAA pa terminar la temporada. L'únicu xugador qu'adquirió y tendría una carrera al llargu plazu cola organización foi [[Melvin Mora.]] {{AP| 2001 Baltimore Orioles temporada}} Esta yera la temporada de Cal Ripken, Jr. 's final. El so númberu (8) foi retiráu nuna ceremonia antes del postreru partíu en casa de la temporada. {{AP| 2002 Baltimore Orioles temporada}} ==== Post-Ripken Yera y Cayida (2003-2011) ==== === Temporaes 2003-04: Reconstrucción na organización de los Orioles === {{AP| 2003 Baltimore Orioles temporada | 2004 Baltimore Orioles temporada}} Nun esfuerciu pa evitar que'l barcu de los Orioles fúndase, los cambeos empezaron a barrer al traviés de la organización en 2003. El xerente xeneral [[Syd Thrift]] foi despidíu y nel so reemplazu, los Orioles contrataron [[Jim Beattie]] como vicepresidente executivu y [[Mike Flanagan (de béisbol)|Mike Flanagan]] como'l vicepresidente d'operaciones de béisbol. Dempués d'otra temporada perdedora, xerente de [[Mike Hargrove]] nun se caltuvo y el coach de los Yankees [[Lee Mazzilli]] foi contratáu como'l nuevu mánager. L'equipu robló bateadores poderosos como'l shorstop [[Miguel Tejada]], el catcher [[Javy López]], y l'ex Oriole primer base [[Rafael Palmeiro.]] Na siguiente temporada, los Orioles axustaron al xardineru [[Sammy Sosa.]] === Temporada 2005: Los Orioles cayer na temporada por mancadures de les sos xugadores clave === {{AP| 2005 Baltimore Orioles temporada}} L'equipu púnxose caliente a principios de [[2005 temporada de les Grandes Lligues de Béisbol|2005]] y saltó en frente de la división Este de l'Americana, garrándose'l primer llugar mientres 62 díes siguíos. Sicasí, el baturiciu dientro y fora del campu empezó a faese sentir colos Orioles, empezó lluchando en redol a la posa pol Partíu de les Estrelles, asitiándolos cerca de la creciente de los [[2005 New York Yankees temporada|Yankees]] y [[2005 temporada de Boston Red Sox|Red Sox]]. Les mancadures de López, Sosa, [[Luis Matos]], [[Brian Roberts]] y [[Larry Bigbie]] llegó en cuestión de selmanes una de la otra, y l'equipu taba creciendo cada vez más la insatisfaición col "curín", empezando los movimientos de la oficina principal y del mánager Mazzilli p'ayudar a superar esti periodu de llucha. Dellos xugadores de les Lligues Menores, clase A Frederick el xardineru [[Jeff Fiorentino]] fueron xubíos a ocupar una plaza de xugadores de mayor esperiencia como'l xardineru [[David Newhan]], quien bateó para .311 la temporada anterior. Dempués d'empecipiar la temporada 42-28 (.600), los Orioles terminaron la temporada con un récor de 32-60 (.348), terminando en 74-88 (.457). Namái los [[2005 Kansas City Royals temporada|Kansas City Royals]] (0.346) tuvieron el peor porcentaxe de victories de la temporada que fixeron los Orioles de los postreros 92 xuegos. La meyor alquisición del club pa esta temporada Sammy Sosa tuvo'l so peor desempeñu nuna década, con 14 jonrones y un permediu de bateo de .221. Los Orioles nun intentaron volver roblalo. Los Orioles tamién dexaron que'l cubanu Rafael Palmeiro va solicitar l'axencia llibre y públicamente declararón que nun lo diben a volver roblar. Finalmente, foi suspendíu pa tola vida pol comisionado [[Bud Selig]], pol usu d'estimulantes prohibíos nes Lligues Mayores. El 25 d'agostu, el llanzador [[Sidney Ponson]] foi arrestáu por drogues[[DUI]], y el 1 de setiembre, los Orioles anularon el so contratu (nuna cláusula moral) y dexar llibre. El [[Major League Baseball Players Association]] (Sindicatu) presentó una quexa en nome de Ponson y el casu foi unviáu a arbitraxe y resolvióse finalmente, ensin conocencia de los términos. === Temporada 2006: Temporada perdedora pero con Estrelles Internacionales === {{AP| 2006 Baltimore Orioles temporada}} Nel [[2006 World Baseball Classic]], (Clásicu Mundial de Béisbol), los Orioles contribuyeron con más xugadores que cualesquier otru equipu de Grandes Lligues, con once xugadores satisfaciendo pa los sos países d'orixe. [[Erick Bédard]] y [[Adam Loewen]] llanzadores de Canadá. [[Rodrigo López]] y [[Gerónimo Gil]] (lliberáu antes de la temporada pol so club) xugaron per Méxicu. [[Daniel Cabrera]] y [[Miguel Tejada]] pola República Dominicana. [[Javy López]] y [[Luis Matos]] por Puertu Ricu. [[Brucen Chen]] por Panamá. [[Ramón Hernández]] per Venezuela. [[John Stephens]] per Australia. Los Orioles terminaron la temporada del 2006 con un récor de 70 ganaos y 92 perdíos, a 27 xuegos detrás del líder de la división del Este de la Lliga Americana los New York Yankees. === Temporada 2007: Récor de la Lliga Americana de carreres anotaes nun xuegu === El 18 de xunu, los Orioles despidieron a Sam Perlozzo dempués d'una racha perdedora de 8 xuegos. Foi reemplazáu en forma interina por Dave Trembley. El 22 de xunu, Miguel Tejada terminó la so racha consecutiva de xuegos al tener una mancadura, la quinta racha más llarga na hestoria de les Lligues Mayores. Aubrey Huff foi'l primer oriol en batear el ciclu en casa, el 29 de xunu contra los Angeles. El 7 de xunetu, Erik Bédar ponchó a 15 bateadores de los Rangers de Texas pa empatar un récor de franquicia de Mike Mussina. El 31 de xunetu de 2007, Andy MacPhail nome a Dave Trambley como'l mánager definitivu de los Orioles pol restu de la temporada, mentando "tar faciendo un bon trabayu". Xugando contra los Rangers de Texas nun doble xuegu nel Camden Yards, el 22 d'agostu, los Orioles anotaron 30 carreres nel primer xuegu, un récor de la era moderna pa un xuegu senciellu que terminó 30-3. Los Orioles ganaben el xuegu 3-0 dempués de trés innings de xugar. Dieciséis de les trenta carreres fueron anotaes nos dos innings finales. Los Orioles ganaron tamién el xuegu nocherniegu d'esi día 9-7. === Temporada 2008: Al suétanu de la so división, pero modificamos los uniformes === Los Orioles empecipiaron la temporada del 2008 con una reconstrucción importante sol Presidente d'Operaciones del Béisbol, Andy MacPhail. Los Orioles llograron xugadores estrelles como Miguel Tejada de los Astros de Houston y al as Erik Bédard de los Marineros de Seattle pol prospeutu premiáu Adam Jones, el relevista maniegu George Sherill y los pitchers de Lligues Menores Kam Mickolio, Chris Tillman y Tony Butler. Los Orioles empecipiaron el primer par de selmanes de la temporada cerca del tope de la so división y xugadores como Nick Markakis y el recién llegáu Luke Scott liderearon la ofensiva del equipu. Los Orioles tuvieron alredor de .500 per bona parte de la temporada, pero ellos cayeron en setiembre y terminaron a 20 xuegos del primer llugar ocupáu polos Tampa Bay Rays. Remataron la temporada perdiendo once de los sos 12 xuegos finales y 28 de los sos 34 xuegos finales. L'equipu terminó postreru per primer vegada dende la temporada de 1988. Dempués que la temporada remató, los Orioles amosaron cambeos nos sos uniformes con un parche circular que dicía "Maryland" nel llau esquierdu de tolos xerséis y el xerséi gris de xira movía la pallabra Baltimore que travesaba'l pechu per primer vegada dende 1972. === Temporada 2009: Tiense'l regresu más llargu nun xuegu d'un equipu sotanero contra'l líder === El 30 de xunu, los Orioles anotaron por aciu rallye de diez carreres contra los Boston Red Sox dempués de dir perdiendo 10-1 nel séptimu inning, ganando'l xuegu 11-10, estableciendo un récor de les Lligues Mayores pal más llargu regresu d'un equipu d'últimu llugar contra un equipu de primer llugar. L'equipu terminó la temporada del 2009 con 64 ganaos y 98 perdíos, teniendo'l peor récor na Lliga Americana. A pesar d'esto, el mánager Dave Trembley foi recontratado pa la temporada del 2010. El xardineru central Adam Jones foi nomáu pal Partíu de les Estrelles y ganó un Guante d'Oru pol so xuegu defensivu. === Temporada 2010: Llega Showalter como mánager === El 12 d'abril, l'equipu tuvo récor de club pola más baxa asistencia paga na hestoria del Camden Yards, con asistencia de solu nueve mil 129 nel xuegu contra los Rays de Tampa Bay. Los Orioles teníen un récor d'entamu de la temporada de 2-16 unu de les apertures más baxes na hestoria de les Lligues Mayores. Bona parte de la metá de la temporada tuvieron récor perdedor na Lliga. El 4 de xunu, los Orioles reemplazaron al mánager Dave Trembley pol coach de tercer base Juan Samuel como mánager interín. Ameyoraron un pocu pero quedaron con una temporada perdedora. Los Orioles contrataron a Buck Showalter el 30 de xunetu pol restu de la temporada. Foi presentáu'l 2 d'agostu y el so debú'l 3 d'agostu, dempués de que los Orioles despidieron a Samuel. La llegada de Showalter produció como coincidencia un baturiciu. Los páxaros tuvieron 34-24 n'agostu, setiembre y ochobre. === Temporada 2011: Vladimir Guerrero como axente llibre === El 4 de febreru, los Orioles roblaron al axente llibre Vladimir Guerrero pa ser el bateador designáu del equipu. Guerrero dio 29 jonrones y tuvo un permediu de bateo de .300 na temporada del 2010 colos Rangers de Texas. Tenía un permediu de bateo na so carrera de .320 y 436 jonrones. El récor de los Orioles nel 2011, foi de 69-93, la temporada númberu 14 consecutiva con temporada perdedora pa la franquicia dende 1998. La rellumada d'esta temporada foi'l xuegu final el 28 de setiembre, cuando ganaron a los Boston Red Sox 4-3 gracies a los heroicos Nolan Reimold y Robert Andino nel novenu inning. La victoria de los Orioles evitó que los Red Sox llegaren al wild card (comodin) como parte del "Xuegu 162", una de les más dramátiques nueches na hestoria de les Lligues Mayores. El 8 de payares, los Orioles anunciaron la contratación de Dan duquette como'l vicepresidente d'operaciones del béisbol (de facto Xerente Xeneral) cola esperanza d'ameyorar la esquina. === Temporada 2012: De regresu a los playoffs === Los Orioles terminaron la primer metá de la temporada 2012 con un récor ganador per segunda ocasión dende 1998, con un récor de 45-40 antes de la interrupción pol Partíu de les Estrelles. El 6 de mayu, los Orioles xugaron un partíu de 17 innings contra los Boston Red Sox, el primer xuegu dende 1925 nel cual dambos equipos utilizaron a xugadores de cuadru y de los xardinos como llanzadores. Los Orioles ganaron esi xuegu, y el bateador designáu Chris Davis, recibió'l creitu de la victoria. Los Orioles ganaron el so xuegu númberu 81 el 13 de setiembre, terminando una racha de catorce años con récor perdedor y de ende l'equipu empezó a tener años con récor ganador de .500 o más. El 16 de setiembre ganaron el so xuegu 82, asegurando la primer temporada ganadora dende 1997. El 21 de setiembre, el pitcher cerrador [[Jim Johnson]] terminó col xuegu salváu númberu 46 de la temporada, aniciando un nuevu récor de la franquicia de los Orioles en salvaos pa un pitcher nuna temporada. Enantes [[Randy Myers]] salvara 45 xuegos en 1997. Johnson foi'l décimu xugador tres el récor de 50 xuegos salvaos na hestoria de les Lligues Mayores. El terminó la temporada regular con 51 xuegos salvaos. Col xuegu ganáu contra los Boston Red Sox el 30 de setiembre y el xuegu perdíu polos Angeles de Los Angeles Anaheim ante los Rangers de Texas nel segundu xuegu d'una doble xornada, los Orioles entraron al playoff. Esta temporada marcó'l so regresu a los xuegos de la postemporada. Los Baltimore Orioles terminaron en segundu llugar na temporada regular na división Este de la Lliga Americana con un récor de 93-69, invirtiendo los resultaos de la temporada anterior que foi de 69-93. Dempués d'un probe diferencia (+7 el más baxu de tolos equipos del playoffs nel 2012) fueron beneficiaos d'un récor de 29-9 en xuegos decidíos por una carrera y un récor de 16-2 en xuegos de extrainnings. Nos xuegos de xira, l'equipu remató primero na carrera pol Wild Card, teniendo que xugar un xuegu extra contra los Rangers de Texas el 5 d'ochobre, ganando 5-1 p'avanzar a la Serie Divisional de la Lliga Americana contra los New York Yankees el 7 d'ochobre. La temporada foi tamién distinta pola rapidez con que los Orioles fueron l'únicu equipu de la hestoria de les Lligues Mayores dende 1900, nunca tuvieron un xuegu perdíu por cuenta de una base por bola del oponente. Dempués d'una campaña regular de perda por bases por boles, perdieron el xuegu númberu trés de la serie divisional cuando'l Yankee Raúl Ibañez dio hit pal so récor con un jonrón pa ganar en casa nel zarru del 12° inning. Los Orioles perdieron la Serie Divisional de la Lliga Americana en cinco xuegos. === Temporada 2013: Los récores de [[Chris Davis]], xuegu de 18 innings y 119 xuegos ensin error === Mientres el xuegu inaugural del 5 d'abril, el primer base Chris Davis impunxo un nuevu récor nes Lligues Mayores de Béisbol con 16 carreres producíes y los primeros cuatro xuegos de la temporada, incluyendo un grand slam nel cuartu. El 13 de setiembre Davis dio'l so jonrón 50 na temporada, contra los Toronto Blue Jays, empatando a Brady Anderson nel históricu de jonrones de los Orioles. Davis rompió'l récor de Anderson cuatro díes dempués contra los Boston Red Sox. El so jonrón númberu 51 tamién empató'l récor de carreres nuna temporada, un récor qu'él rompería cuatro díes dempués. Davis terminó la temporada con 119 xuegos ensin un error, terminando'l 27 de setiembre. El 18 de setiembre, los Orioles xugaron 114 xuegos ensin error na temporada, teniendo un nuevu récor de les Lligues Mayores de más xuegos ensin error nuna temporada dende 1900. Xugaron 119 xuegos ensin error, racha que terminó'l 27 de setiembre. El 20 de setiembre los Orioles xugaron contra los Tampa Bay Rays nun xuegu de 18 innings, que duró 6 h 54 minutos, un nuevu récor pal xuegu más llargu ente dambes franquicies, tamién pa los Rayos. Los Rayos ganaron 5-4. Mientres los Orioles perdieron últimamente los playoffs en 2013, remataron con un récor de 85-77 empatando colos New York Yankees pol tercer llugar na división Este de la Lliga Americana. D'alcuerdu al porcentaxe de ganaos nel 2012 y 2013, los Orioles realizaron el regresu de temporaes ganadores per primer vegada dende 1996 y 1997. === Temporada 2014: Ganador de la División Este de la Lliga Americana Americana sobre los Detroit Tigers === El 16 de setiembre, los Orioles ensobiaron la división Este per primer vegada dende 1997 cuando lu ganaron a los Toronto Blue Jays y teniendo el regresu a la postemporada per segunda vegada en trés años. Los Orioles fueron a xugar a Detroit na serie divisional de la Lliga Americana. Y ganaron a los trés pitchers ganadores del Cy Young: Max Scherzer, Justin Verlander y David Price. Enfrentar a los Kansas City Royals pola Serie del Campeonatu de la Lliga Americana. === La Serie pol Campeonatu de la Lliga Americana contra los Kansas City Royals la cual piérdese === Los Kansas City Royals que sorprendentemente dexara fuera a los Oakland Athletics nel únicu xuegu de playoff del comodín (wild-card) y darréu ganaríen por llimpia 3-0 al campeón de la División Oeste de la Lliga Americana los Angeles de Los Angeles Anaheim, el meyor equipu de la Lliga Americana, enfrentar a los Baltimore Orioles. === Primer Xuegu === El primer xuegu de Campeonatu de la Lliga Americana, realizar na casa de los Baltimore Orioles el 10 d'ochobre de 2014 y con jonrón na décima entrada, victimaron a los Orioles 8-6 colo cual ganóse'l primer xuegu como visitante de la Serie. Los Orioles yeren llargamente favoritos dempués d'espachar a los Detroit Tigers por llimpia, que fuera'l ganador divisional del Centru de la Lliga Americana. === Segundu xuegu === El 11 d'ochobre, realizóse'l segundu xuegu onde [[Alcides Escobar]] dio doblete pola raya de la primer base nel novenu episodiu que dexó anotar dende la entemedia al corredor emerxente [[Terrance Gore]] pa emponer a los Kansas City Royals al trunfu 6-4 sobre los Baltimore Orioles p'asitiase alantre 2-0 na Serie pol Campeonatu de la Lliga Americana. [[Mike Moustakas]] conectó per segundu día cuadrangular, el so cuartu de la postemporada, y ayudó a que Kansas City amestara'l so sestu trunfu na ronda de playoff, cuatro d'ellos en patiu ayenu. La racha de los Reales estender a nueve victories consecutives, incluyendo trés na Serie Mundial de 1985 ante Cardenales de San Luis. [[Lorenzo Cain]] pegó cuatro hits, el postreru d'ellos arremolcó a Escobar cola sesta anotación. Non tou foi felicidá pa los visitantes, porque'l so estelar abridor [[Yordano Ventura]] salió na parte baxa del sestu inning dempués de sacar dos outs. Reales tomó la delantrera nel mesmu primer episodiu frente al abridor [[Bud Norris]], con indiscutible d'[[Eric Hosmer]] y un doblete de [[Billy Buttler]] metió la tercera p'alloñar 3-1. Los locales descontaron nel segundu tramu al aprovechar el descontrol de Ventura, a quién agasayó tres pasaportes y con eleváu de sacrificiu de [[Caleb Joseph]] rompieron el cero. [[Adam Jones]] con un tablazo detrás de la cerca del prau esquierdu con un compañeru nes colchonetes igualó la cayuela. Moustakas devolvió la delantrera a los Reales col so bambinazo nel cuartu rollu, pero Baltimore algamar con una bola ocupada de [[Nelson Cruz]]. [[Kelvin Herrera]] entró a relevar a [[Brandon Finnnegan]] nel séptimu inning y tuvo les bases llenes con un out, pero apoderó a [[Steve Pearce]] y [[J.J. Hardy]] con elevaos a los xardinos, el primeru foi curtiu y nun quixeron arriesgar a [[Nick Markakis]], quién corría pol tercer coxín. La octava foi pal ganador [[Wade Davis]] con salvamentu de [[Greg Holland]]. [[Darren O'Day]] volvió engatar al cerrito y sacó ensin problemes l'últimu out del octavu episodiu, los sos problemes al igual que los vienres dar na siguiente tanda. [[Omar Infante]] se embazó con un infield y entró a correr Terence Gore, quién avanzó a la entemedia con un toque de sacrificiu de Moustakas ante'l relevista [[Zach Britton]], que toleró'l doble de Escobar y tres un error de la so tercer base vieno'l hit productor de Cain, O'Day foi'l perdedor per segundu partíu consecutivu. Reales tien seguro al so abridor del tercer alcuentru y va ser [[Jeremy Guthrie]], mientres Buck Showalter quién perdió per primer vegada dos partíos nel so estadiu dende'l 28 y 29 de xunu, va decidir si'l zurdu Wei-Yin Chen o'l mexicanu Miguel "El Mariachi" González va ser el so siguiente abridor. Hasta'l momentu, nengún club recuperóse en perdiendo los dos primeros alcuentros en casa en Series de Campeonatu. === Tercer xuegu === El 14 d'ochobre de 2014, realizóse'l tercer xuegu pol Campeonatu de la Lliga Americana en Kansas City, xuegu retrasáu pola agua. Jeremy Guthrie y cuatro relevistas más retiraron a los postreros 16 bateadores, Billy Butler con eleváu de sacrificiu nel zarru del sestu episodiu rompió un empate por que los Kansas City Royals ganaren 2-1 a los Baltimore Orioles y tomaron una cómoda ventaya de 3-0 na Serie de Campeonatu de la Lliga Americana. Reales va unviar a Jason Vargas nel cuartu alcuentru pa buscar el so boletu a la Serie Mundial per primer vegada dende 1985. El so rival va ser el mexicanu Miguel González, quién va tener la so primer apertura de la postemporada. Una vegada más la meyor ofensiva de les Grandes Lligues foi callada polos serpentineros de los Reales qu'amestaron la so séptima victoria consecutiva anguaño en playoffs y décima en postemporada dende 1985. Mike Moustakas tuvo calláu col maderu, pero a la defensiva, realizó dos grandes llances na tercer base, atrapó un eleváu de foul de Adam Jones p'abrir el sestu rollu. Terminó na caseta pero nun soltó la pelota. Orioles tomó la delantrera nel segundu episodiu, daqué que nun consiguieron nos dos primeros alcuentros na so casa. Nelson Cruz, el líder jonronero roleteó a la inicial, pero Steve Pearce y J.J. Hardy dieron dobletes consecutivos, esti postreru productor pa dise enriba 1-0. Guthrie inda caminó a Ryan Flaherty, pero Nick Hundley y Jonathan Schoop alzaron. La tercer ronda paecía que volvería ser granible pa los visitantes, al empecipiar Nick Markakis con imparable, pero esti sería los postreru que conectaron los Orioles nel restu del alcuentru. Guthrie retiró ensin problemes a los sos siguientes trés enemigos, con dos outs al cuadru y un eleváu. Flaherty foi'l postreru en llegar a la primer almadina con pasaporte na cuarta ronda con dos outs. Guthrie llanzó per primer vegada dende'l 26 de setiembre, yá nun salió pal sestu capítulu, magar retirar a los sos últimos cuatro bateadores. Jason Frasor (1-0), Kelvin Herrera, Wade Davis y Greg Holland terminaron el partíu, retiraron n'orde los sos innings que trabayaron. Holland apuntóse'l so tercer salvamentu na serie. El zurdu taiwanés [[Wei-Yin Chen]] colgó los trés primeros ceros y en sacando'l primera out del cuartu rollu, el panorama nublóse-y. [[Lorenzo Cain]] y [[Eric Homer]] pegaron indiscutibles. Billy Butler recibió pasaporte pa congestionar les almadines. Alex Gordon sacó una rola lenta pola segunda base, onde Jonathan Schoop solo tuvo xugada nel primer coxín. [[Norichika Aoki]] abrió'l sestu rollu con hit y de momentu'l mánager Ned Yost mandó a correr al rápidu Jarrod Dyson. Vieno'l primera out, al abanicar a Lorenzo Cain, pero Hosmer respondió con indiscutible al xardín derechu que dexó llegar a Dyson a l'antoxana. Un eleváu de sacrificiu de Butler al prau esquierdu mandó a la rexistradora la carrera del desempate. El trunfu de los Reales foi'l 13° que se decide por una carrera na postemporada. Hasta'l momentu van seis alcuentros que se deciden en extrainnings, incluyendo la victoria de los Xigantes. === Cuartu xuegu === El 15 d'ochobre de 2014, realizóse'l cuartu xuegu ente los Kansas City Royals y los Baltimore Orioles. El receptor [[Clade Joseph]] nun pudo quedase cola pelota y Alcides Escobar y Nori Aoki anotaron nel zarru del primer episodiu, mientres Jason Vargas y trés relevistas espaciaron cuatro hits por que los Kansas City Royals completaren la llimpia ante los Baltimore Orioles, al ganalos 2-1 y clasificáronse per primer vegada dende 1985 a la Serie Mundial. "Foi una travesía sorprendente. Esto ye grandiosu", esclamó'l xardineru esquierdu Alex Gordon, quién s'estrelló contra la barda ensin soltar la pelota. Los Reales amestaron el so octavu ésitu nesta postemporada. El llanzador mexicanu [[Miguel González]] "El Mariachi", abrió polos Orioles, tuvo mala suerte, porque aceptó dos anotaciones ensin que-y sacaren la pelota del cuadru. El so llabor en 5 entraes con dos tercios, aceptó cuatro hits, dio cuatro bases por boles, una intencional, dos pelotazos, cometió un wild pitch y recetó cuatro ponches. Una carrera foi puerca. Escobar abrió con un infield hit penriba de la cabeza del serpentinero mexicanu, Aoki foi cutíu. Lorenzo Cain sacrificóse y Eric Hosmer dio una rola pola primer base, onde Steve Pearce tiró con tiempu a jom, pero'l catcher Joseph con una sola mano tocó a Escobar, quién-y baltó la pelota, que foise cerca de la caseta de los locales, lo qu'aprovechó Aoki para timbrar la segunda rayita qu'a la fin foi definitiva. Vargas tiró cinco entraes con un terciu con dos imparables, unu d'ellos jonrón de Ryan Flaherty, siguió-y Kelvin Herrera nun inning y dos tercios, terminaron Wade Davis y Greg Holland, quién empató la marca de Dennis Eckersley con cuatro salvamento. Agora esperen al so próximu rival los Xigantes de San Francisco o los Cardenales de San Luis, quien van tener que visitalos el próximu martes 21 d'ochobre y empezar el clásicu de seronda. Col revés de Miguel González, foi'l cuartu escalabru en llinia pa los Baltimore Orioles que perdieron la Serie de Campeonatu de la Lliga Americana por barrida de cuatro xuegos, ante los Kansas City Royals, mesmu trucu que realizaren antes al ganador divisional del Oeste de la Lliga Americana los Angeles de Los Angeles de Anaheim pero en tres xuegos. Y de equí a trate les cares col campeón de la Lliga Nacional. Lorenzo Cain foi escoyíu'l Xugador Mas Pervalible de la Serie del Campeonatu de la Lliga Americana. La so manera de cubrir el prau central ayudólu en gran parte, amás de coneutar ocho imparables pa empatar la marca del club que foi impuesta en 1985 ante los Toronto Blue Jays. La eleición nun foi senciella. === Temporada 2016: Encarnación salvó a los Blue Jays contra los Orioles nel xuegu por wild-card (comodín) === Baltimore empezó la temporada con regularidá nel so desempeñu, inclusive llegando a tar nel lideralgu. Pero darréu adulces l'equipu empezó a xugar meyor llegando a permanecer en primer llugar en parte d'agostu y setiembre. Pero la mesma irregularidá fíxose presente y nun lu algamó pa llevase'l títulu divisional polo cual foi necesariu l'enfrentamientu con Toronte Blue Jays pol wild-card el cual efectúose'l 4 d'ochobre de 2016 na casa de los Blue Jays. El dominicanu Edwin Encarnación conectó un cuadrangular de tres carreres no fondero del oncenu capítulu ante'l so compatriota Ubaldo Jiménez y con ello los Blue Jays ganaron 5-2 a Baltimore Orioles nel partíu de comodinos de la Lliga Americana p'aportar a la serie de primer ronda contra Texas Rangers. El partíu de comodinos resultó bien zarráu, onde los canadienses sufrieron pola baxa del relevista mexicanu Roberto Osuna, quién ensin problemes sacó los trés outs del novenu capítulu, pero nel décimu, en sacando a los so primera rival, quexar d'una molestia y sustituyir el zurdu Francisco Liriano, quién a lo postrero resultó vencedor. Jiménez entró en relevu de Brian Duensing con un out nel 11° inning y Devon Travis empalmó senciellu en cuenta de 1-1- Josh Donaldson, el reinante Xugador Más Pervalible de la Lliga Americana, conectó senciellu ante'l siguiente pitcheo, y Travis avanzó hasta la tercer base cuando'l xardineru Nolan Reinold fixo malabares cola pelota. Actu inmediatu. Encarnación sumió'l siguiente llanzamientu, una recta de 91 milles per hora, tomando vuelu hasta cayer nel segundu nivel del xardín esquierdu. El dominicanu supo nel mesmu momentu que la sacara, y llevantó dambos brazos en señal de trunfu. Toronto va viaxar a Arlington, Texas pa enfrentar a los Rangers na serie divisional de la Lliga Americana, al meyor de cinco partíos. Ye la repetición del duelu que protagonizaron na mesma instancia l'añu pasáu, con Toronto imponiéndose nel quintu partíu gracies a un jonrón de José Bautista, recordáu más pola forma eufórica como soltó'l so bate. Mentanto los Orioles van dir a casa a ver per televisión los playoffs y la Serie Mundial. === Récor de la franquicia === * Nel xuegu celebráu'l 16 de xunu de 2015, en Baltimore, contra los Filis de Filadelfia, ganáu polos Orioles 19-3la franquicia oriol disparó 8 cuadrangulares (jonrones) siendo la mayor cantidá dende'l 20 de setiembre contra los Toronto Blue Jays onde dieron siete jonrones. Los bateadores que dieron de jonrón fueron:[[Manny Machado]] con dos, [[Chris Parmelee]] con dos, [[Jimmy Paredes]], [[David Lough]], [[Chris Davis]] y [[Ryan Flaherty]] con unu. * El 28 de xunu de 2015, los Orioles algamaron la victoria númberu cinco mil, en camudándose de Sas Luis a Baltimore en 1954, al ganar 4-0 a los Cleveland Indians. === Serie Mundial === '''[[Serie Mundial (béisbol)|Series mundiales]] ganaes''' (3): [[1966]], [[1970]], [[1983]] '''Banderinos de la Lliga Americana''' (7): [[1944]], 1966, [[1969]], 1970, [[1971]], [[1979]], 1983 '''Títulos de división:''' (8): 1969, 1970, 1971, [[1973]], [[1974]], 1979, 1983, [[1997]] '''Títulos de comodín''' (2): [[1996]], [[2012]] == Beisbolistas destacaos == === Miembros del Salón de la Fama llista de columnes|3| * [[Luis Aparicio]] * [[Jesse Burkett]] (St. Louis Browns) * [[Hugh Duffy]] (Milwaukee Brewers) * [[Rick Ferrell]] (St. Louis Browns) * [[Goose Goslin]] (St. Louis Browns) * [[Rogers Hornsby]] (St. Louis Browns) * [[Reggie Jackson]] * Cayetano A. Mesa D´oleo(1954-1961) * [[George Kell]] * [[Heinie Manush]] (St. Louis Browns) * [[Eddie Murray]] * [[Jim Palmer]] * [[Branch Rickey]] (St. Louis Browns) * [[Robin Roberts (baseball player)|Robin Roberts]] * [[Brooks Robinson]] * [[Frank Robinson]] * [[George Sisler]] (St. Louis Browns) * [[Rube Waddell]] (St. Louis Browns) * [[Bobby Wallace]] (St. Louis Browns) * [[Earl Weaver]] * [[Hoyt Wilhelm]]|divcolend}} '''Candidatos futuros''' * [[Cal Ripken, Jr.]] (Bien probablemente ente na so primer nominación). === Otros beisbolistas destacaos === ==== Baltimore Orioles ==== {{llista de columnes|3| * [[Doyle Alexander]] * [[Roberto Alomar]] * [[Joe Altobelli]] * * [[Brady Anderson]] * Cayetano A. Mesa D´oleo * [[Jeff Ballard]] * [[Steve Barber]] * [[Hank Bauer]] * * [[Mark Belanger]] * [[Armando Benítez]] * [[Paul Blair]] * [[Mike Boddicker]] * [[Mike Bordick]] * [[Bob Boyd]] * [[Don Buford]] * [[Al Bumbry]] * [[Rick Burleson]] * [[Paolo Pezzarossi]] * [[Jeff Conine]] * [[Mike Cuéllar]] * [[Rich Dauer]] * [[Eric Davis]] * [[Storm Davis]] * [[Doug DeCinces]] * [[Rick Dempsey]] * [[Mike Devereaux]] * [[Pat Dobson]] * [[Scott Erickson]] * [[Steve Finley]] * [[Mike Flanagan]] * [[Todd Frohwirth]] * [[Jim Gentile]] * [[Leo Gómez]] * [[Rene Gonzales]] * [[Bobby Grich]] * [[Ross Grimsley]] * [[Jerry Hairston, Jr.]] * [[Dick Hall]] * [[Jeffrey Hammonds]] * [[Ron Hansen]] * [[Mike Hargrove]] * * [[Ellie Hendricks]] * [[Chris Hoiles]] * [[Davey Johnson]] * * * [[John Lowenstein]] * [[Fred Lynn]] * [[Ben McDonald]] * [[Scott McGregor]] * [[Mark McLemore]] * [[Dave McNally]] * [[Chito Martínez]] * [[Dennis Martínez]] * [[Tippy Martínez]] * [[Lee May]] * [[Bob Melvin]] * [[Bob Milacki]] * [[Stu Miller]] * [[Ray Miller]] * * [[Alan Mills]] * [[Mike Mussina]] * [[Randy Myers]] * [[Bob Nieman]] * [[Johnny Oates]] * * * [[Gregg Olson]] * [[Jesse Orosco]] * [[Joe Orsulak]] * [[Milt Pappas]] * [[Boog Powell]] * [[Phil Regan]] * * [[Paul Richards]] * * [[Pete Richert]] * [[Matt Riley]] * [[Bill Ripken]] * [[Cal Ripken, Jr.]] * [[Cal Ripken, Sr.]] * * [[Gary Roenicke]] * [[David Segui]] * [[Larry Sheets]] * [[Ken Singleton]] * [[Don Stanhouse]] * [[Sammy Stewart]] * [[Tim Stoddard]] * [[Jeff Tackett]] * [[Jim Traber]] * [[Eddie Watt]] * [[Alan Wiggins]]|divcolend}} '''*''' Mánager '''* *''' Mánager y xugador ==== St. Louis Browns ==== {{llista de columnes|3| * [[Jimmy Austin]] * [[Philip Ball]] * [[Don Barnes]] * [[George Caster]] * [[Harlond Clift]] * [[Rick Ferrell]] * [[Eddie Gaedel]] * [[Denny Galehouse]] * [[Ned Garver]] * [[Pete Gray]] * [[Earl Hamilton]] * [[Rollie Hemsley]] * [[Bobo Holloman]] * [[Rogers Hornsby]] * * [[Harry Howell]] * [[Baby Doll Jacobson]] * [[Sig Jakucki]] * [[Ernie Koob]] * [[Mike Kreevich]] * [[Rede Kress]] * [[Chet Laabs]] * [[Max Lanier]] * [[Sherm Lollar]] * [[Jimmy McAleer]] * * * [[Marty McManus]] * [[George McQuinn]] * [[Bob Nieman]] * [[Satchel Paige]] * [[Nels Potter]] * [[Jack Powell]] * [[Del Pratt]] * [[Branch Rickey]] * * [[Hank Severeid]] * [[Luke Sewell]] * * [[Urban Shocker]] * [[Roy Sievers]] * [[George Sisler]] * [[Lefty Stewart]] * [[George Stone (xugador de béisbol)|George Stone]] * [[Jack Tobin]] * [[Bill Veeck]] * * * * [[Rube Waddell]] * [[Carl Weilman]] * [[Ken Williams]]|divcolend}} '''*''' Mánager y xugador '''* *''' Mánager '''* * *''' Dueñu ==== Xugaron en dambos equipos llista de columnes|3| * [[Neil Berry]] * [[Clint Courtney]] * [[Jim Dyck]] * [[Billy Hunter]] * [[Dick Kokos]] * [[Lou Kretlow]] * [[Dick Kryhoshi]] * [[Don Larsen]] * [[Willy Miranda]] * [[Les Moss]] * [[Duane Pillette]] * [[Vern Stephens]] * [[Bob Turley]] * [[Vic Wertz]] * [[Bobby Young]]|divcolend}} == Líderes pa tola vida del equipu == * Permediu de bateo: [[George Sisler]],.344 * Jonrones: [[Cal Ripken, Jr.]], 431 * Arremolcaes: '''Cal Ripken, Jr.''', 1695 * Anotaes: '''Cal Ripken, Jr.''', 1647 * Hits: '''Cal Ripken, Jr.''', 3184 * Senciellos: '''Cal Ripken, Jr.''', 2106 * Dobles: '''Cal Ripken, Jr.''', 603 * Triples: '''George Sisler''', 145 * Bases robaes: '''George Sisler''', 351 * Tresferencies: '''Cal Ripken, Jr.''', 1129 * Ponches recibíos: '''Cal Ripken, Jr.''', 1305 * Victories (llanzador): [[Jim Palmer]], 268 * Ponches solmenaos: '''Jim Palmer''', 2212 * Efectividá: [[Harry Howell]], 2.06 * Xuegos salvaos: [[Gregg Olson]], 160 == Récor pa una temporada == * Permediu de Bateo: [[George Sisler]],.420 (1922) * Jonrones: [[Brady Anderson]], 50 (1996) * Arremolcaes: [[Ken Williams]], 155 (1922) * Anotaes: [[Harlond Clift]], 145 (1936) * Hits: '''George Sisler''', 257 (1920) * Senciellos: [[Jack Tobin]], 179 (1921) * Dobles: [[Beau Bell]], 51 (1937) * Triples: [[Heinie Manush]] y [[George Stone (xugador de béisbol)|George Stone]], 20 (en 1928 y 1906) * Bases robaes: [[Luis Aparicio]], 57 (1964) * Tresferencies: [[Lu Blue]], 126 (1929) * Ponches recibíos: [[Mickey Tettleton]], 160 (1990) * Xuegos consecutivos bateando de hit: [[Eric Davis]], 30 games (1998) * Victories (llanzador): [[John McGinnitty]], 26 (1901) * Ponches solmenaos: [[Mike Mussina]], 218 (1997) * Efectividá: [[Barney Pelty]], 1.59 (1906) * Salvaos: [[Randy Myers]], 45 (1997) == Númberos retiraos == {| {{tablaguapa}} style="font-style:bold; font-size:120%; border:3px;" |- style="text-align:center; background:#fff;" |[[Ficheru:EarlWeaver4.png|95px]]<br />'''[[Earl Weaver|Earl<br />Weaver]]<br />Mánager<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1982</span>''' |[[Ficheru:BrooksRobinson5.png|95px]]<br />'''[[Brooks Robinson|Brooks<br />Robinson]]<br />3B<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1977</span> |[[Ficheru:CalRipken8.png|95px]]<br />'''[[Cal Ripken, Jr.|Cal <br />Ripken, Jr.]]<br />SS,3B<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1975</span> |[[Ficheru:FrankRobinson20.png|95px]]<br />'''[[Frank Robinson|Frank<br />Robinson]]<br />RF<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1972</span> |[[Ficheru:JimPalmer22.png|95px]]<br />'''[[Jim Palmer|Jim<br />Palmer]]<br />P<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1975</span> |[[Ficheru:EddieMurray33.png|95px]]<br />'''[[Eddie Murray|Eddie<br />Murray]]<br />1B<br /><span style="font-size:68%;">Retiráu 1988</span> |[[Ficheru:42Robinson_BAL.png|95px]]<br />'''[[Jackie Robinson|Jackie<br/>Robinson]]<br /><br /><span style="font-size:68%;"></span> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Baltimore Orioles}} * [https://www.beisbolmlb.com/baltimore-orioles-historia-de-los equipos-mlb/ Baltimore Orioles: Historia de los equipos MLB] {{Tradubot|Baltimore Orioles}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Maryland]] [[Categoría:Equipos de les Grandes Lligues de Béisbol]] 65eicpc2qfkz6rvpepr743odo4l1oo9 0 150584 4496391 4389921 2026-05-26T05:50:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 10 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496391 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'automóvil | nome = Renault Clio | imagen = {{montaxe fotográficu |color_borde= | foto1a = Renault Clio I Phase 3 registered Essex April 1998 1149cc.JPG| Renault Clio I | semeya1b = Renault Clio II Phase III Estreme Dreitürer.JPG{{!}}Renault Clio II | semeya2a = Clio III sport.jpg{{!}}Renault Clio III | semeya2b = L105 L105 - Renault Clio IV RS.JPG{{!}} Renault Clio IV | tamañu = 300 | espaciado = 2 | pie_montaxe = Renault Clio }} | fabricante = [[Renault]] | periodu = 1990-presente | predecesor = [[Renault Supercinco]] | tipu = [[Automóvil de turismu]] | segmentu = [[Segmentu B]] | carrocería = [[Hatchback]] trés y cinco puertes<br />[[Sedán]] cuatro puertes | rellacionáu = [[Renault Symbol]] | configuración = [[Configuración automotriz#Allugamientu del motor Motor delanteru tresversal]] / [[tracción delantera]] | rival = [[Citroën C3]]<br />[[Fiat Palio]]<br />[[Fiat Punto]]<br />[[Ford Fiesta]]<br />[[Mazda Demio|Mazda2]]<br />[[Peugeot 208]]<br />[[SEAT Ibiza]]<br />[[Toyota Yaris]]<br />[[Volkswagen Fox]]<br />[[Volkswagen Polo]]<br />[[Nissan Note]]<br />[[Opel Corsa]]<br />[[Chevrolet Aveo]] }} El '''Renault Clio''' ye un [[automóvil]] perteneciente al [[segmentu B]] producíu pol fabricante [[Francia|francés]] d'automóviles [[Renault]]. Empezar a comercializar en [[1990]] como socesor del [[Renault Supercinco]]. El [[Clio]] nun se comercializa con esti nome en tolos países. En [[Xapón]] ye conocíu pol de [[Lutecia]], nome qu'alude al orixe romanu de la ciudá de [[París]]. El Renault Clio foi escoyíu [[Coche del Añu n'Europa]] en 1991 y 2006, [[Coche del Añu n'España]] en 1991, "Meyor Automóvil Subcompacto" Automóvil Panamericanu magacín en 2002, 2003 y 2004 en Méxicu. __TOC__ {{clear}} == Primer Xeneración (1990 - 1998) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio I Phase I Dreitürer 1.2 RN.JPG|285px|La primer xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio I Phase I Dreitürer 1.2 RN Heck.JPG|285px|vista trasera.]] | nome = Primer generación | periodu = 1990-1998 (en [[Colombia]] producir de 1996 a 2001) | carrocería = Hatchback trés y cinco puertes | dimensiones = 3710 / 1615 / 1395 /&nbsp;2472&nbsp;mm | diseñador = | rival = }} El primer modelu comercializar en versiones de 3 y 5 puertes Mientres el so comercialización, sufrió dos llavaos de cara, unu en 1994, y el postreru en 1996, polo que s'estrema ente tres fases distintos, principalmente diferenciables exteriormente polos grupos ópticos, les calandras y los espeyos retrovisores esteriores. Foi escoyíu [[Coche del Añu n'Europa]] en [[1991]]. === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.1 !! colspan="3" | 1.2 !! colspan="3" | 1.4 !! 1.7 !! colspan="2" | 1.8 !! colspan="2" | 1.8 (RSi) !! 1.8 16V (Clio 16V) !! 2.0 16v (Clio Williams) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1990-1995 || 1990-1993 || 1990-1996 || 1996-1998 || 1990-1993 || 1991-1996 || 1996-1998 || 1990-1994 || 1990-1995 || 1995-1998 || 1993-1995 || 1995-1998 || 1991-1996 || 1994-1997 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | C1Y || C3G 720 || Y7F 700/706/708/750 || D7F 730 || Y6J 718/728 || Y7J 601/718/719/754 || Y7J 757 || F2N 770 || F3P 710/714/754 || F3P 755 || F3P 712 || F3P 758 || F7P 722 || F7R 700 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, carburación || colspan="2" | L4 8v, inyeición monopunto || L4 8v || L4 8v, carburación || colspan="2" | L4 8v, inyeición monopunto || L4 8v, carburación || L4 8v, inyeición monopunto || colspan="3" | L4 8v || colspan="2" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 70.0 mm × 72.0 mm || 74.0 mm x 72.0 mm || 75.8 mm × 64.9 mm || 69.0 mm x 76.8 mm || colspan="3" | 75.8 mm × 77.0 mm || 81.0 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.0 mm || 82.7 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.0 mm || 82.0 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1108 cm³ || 1239 cm³ || 1171 cm³ || 1149 cm³ || colspan="3" | 1390 cm³ || 1721 cm³ || 1794 cm³ || 1783 cm³ || 1794 cm³ || 1783 cm³ || 1764 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 8.8: 1 || 9.2: 1 || 9.5: 1 || 9.6: 1 || colspan="4" | 9.5: 1 || 9.7: 1 || colspan="3" | 9.8: 1 || colspan="2" | 10.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 48 CV (35 kW) @ 5250 || 54 CV (40 kW) @ 5300 || 54-58 CV (40-43 kW) @ 6000 || 54-58 CV (40-43 kW) @ 5250 || 80 CV (59 kW) @ 5750 || 79 CV (58 kW) @ 6000 || 75 CV (55 kW) @ 6000 || 90 CV (66 kW) @ 5700 || 88 CV (65 kW) @ 5750 || 90 CV (66 kW) @ 5000 || 109 CV (80 kW) @ 5500 || 107 CV (79 kW) @ 5500 || 135 CV (99 kW) @ 6500 || 147 CV (108 kW) @ 6100 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 78 Nm @ 2500 || 90 Nm @ 2800 || 83-88 Nm @ 3500 || 93 Nm @ 2500 || colspan="2" | 107 Nm @ 3500 || 107 Nm @ 4000 || 135 Nm @ 3000 || 142 Nm @ 2750 || 148 Nm @ 3500 || 155 Nm @ 4250 || 150 Nm @ 2750 || 158 Nm @ 4250 || 175 Nm @ 4500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="15" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 4 velocidaes / Manual, 5 velocidaes || colspan="3" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 3 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="5" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 17.0 s || 14.5 s || 15.0 s || 13.5 s || colspan="3" | 11.2 s || colspan="3" | 9.9 s || colspan="2" | 8.9 s || 8.0 s || 8.3 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 145 km/h || 150 km/h || 155 km/h || 160 km/h || colspan="3" | 175 km/h || colspan="3" | 185 km/h || colspan="2" | 195 km/h || 209 km/h || 215 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.9 || 7.4 || 7.3 || 7.1 || 8.7 || 8.3 || 7.8 || colspan="3" | 7.6 || colspan="2" | 7.9 || 7.7 || 8.5 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 D |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1991-1997 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | F8Q 730/732 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 80.0 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1870 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 64 CV (47 kW) @ 4500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 118 Nm @ 2250 |- ! style="text-align:left" | Tracción | Delantera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km/h) | 6.6 |} <gallery> Ficheru:Clio Williams.jpg| Clio Williams Ficheru:Clio16V.jpg|Clio-16V Ficheru:Renault Clio I Phase III Fünftürer.JPG|Clio Restyling Ficheru:Renault Clio I Phase III Fünftürer Heck.JPG| Clio Restyling Ficheru:Renault Clio RT 1.8 Dashboard.JPG|Interior </gallery> == Segunda Xeneración (1998 - 2005) == {{Ficha d'automóvil | nome = Renault Clio | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio II Phase I Fünftürer 1.2.JPG|285px|La Segunda xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio II Phase I Fünftürer 1.2 Heck.JPG|285px|vista trasera.]] | fabricante = [[Renault]] | periodu = 1998-2012 [[Francia]]<br />1998-2010 [[Méxicu]]<br />1998-2015 [[Brasil]]<br />2000-2016 [[Arxentina]]<br />2001-2017 [[Colombia]]<br />2001-2016 [[Marruecos]] | carrocería = [[Hatchback]] trés y cinco puertes<br />[[Sedán]] cuatro puertes | rellacionáu = [[Renault Symbol]] | configuración = [[Configuración automotriz#Allugamientu del motor Motor delanteru tresversal]] / [[tracción delantera]] | dimensiones = Fase I: <br/> 3773 / 1640 / 1417 /&nbsp;2472&nbsp;mm <br/> Fase II: <br/> 3810 / 1640 / 1417 /&nbsp;2472&nbsp;mm | rival = [[Fiat Palio]]<br />[[Fiat Siena]]<br />[[Ford Fiesta]]<br />[[Ford Ka]]<br />[[Peugeot 206]]<br />[[Volkswagen Golf]]<br />[[Volkswagen Fox]]<br />[[Volkswagen Polo]]<br />[[Nissan March]]<br />[[Opel Corsa]]<br />[[Chevrolet Spark]] }} La segunda xeneración del Clio camudó radicalmente al respeutive del so antecesor, magar se caltuvieron delles traces respeuto de la llinia orixinal, delles versiones. Na so versión base/full cuenta con munches unidaes nel país non correllatives coles versiones deportives Na so versión sport 1.6 16v (110cv) ingresaron tan solo 3500 unidaes aprox. Na so versión sport 2.0 (..) tan solo 1250 aprox. Dende'l so llanzamientu sufrió una llixera reconversión, estremándose anguaño cuatro fases distintes. La principal diferencia ente la primera y la segunda atopar nel cambéu fronteru, con unos faros más angulosos, el tableru, la incorporación del logo de Renault sobre'l portón traseru, l'antena que pasa de la parte frontera a la parte trasera, según los mandos de los vidrios y espeyos llétricos incorporar nes puertes delanteres, siendo'l restu de fases bien similares ente sigo. Amás, ente la primer xeneración y la segunda destácase que la carrocería de la segunda vese daqué mas arrondada. Nos mercaos centro y suramericanu, comercializáronse unidaes producíes llocalmente, que namái incorporaron, na fase 2, los cambeos esteriores de les unidaes Europees, sicasí, los interiores siguieron siendo los mesmos que'l de la fase 1. Como esceición, Renault comercializó en [[Centroamérica]] unidaes fabricaes en [[Francia]] hasta 2004, depués empezáronse a vender les unidaes en Brasil con caxa manual y les unidaes fabricaes en Méxicu con caxa automática y motor 1.6 16v Hasta 2012 el Clio 2 siguió vendiéndose n'Europa, cola denominación ''Campus'' que ye una versión más barata con motorizaciones básiques y acabaos senciellos, y que convive nel mercáu col so socesor. La traza esterna más diferenciador del Campus ye l'allugamientu de la matrícula trasera sobre la Defensa en cuenta de sobre'l portón, al igual que na llinia 2006 del Clio suramericanu. Tamién se sigue fabricando na planta cordobesa de [[Barriu Santa Isabel (Córdoba, Arxentina)|Santa Isabel]] n'[[Arxentina]] y en [[Colombia]] pal mercáu centro y suramericanu, amás, dempués de la so salida en 1986 [[Renault]] torna a [[Méxicu]] con ésti modelu al traviés de l'alianza francu-xaponesa na planta que comparte con Nissan en Aguascalientes nel centru de [[Méxicu]] pal mercáu mexicanu en cuenta de dexar los derechos de construcción del modelu familiar del Clio (que cunta con cajuela más amplia, Renault Thalia o Symbol en Suramérica), pa construyise so la marca [[Nissan]] como '''Nissan Platina'''<ref>[http://grupoandradeautomotriz.com/angel-mieres-grupu-andrade/ ''Francisco Mieres Fernández – Galería – Nissan más vendíos en Méxicu''] . Consultáu'l 29 de xunetu de 2016.</ref> de la cual namái tien la marca yá que el xasis y motor ye [[Renault]], asina tamién en países d'Europa del Este y Mediu Oriente so la so propia marca, anque la diferenciación ente fases nel mercáu suramericanu ye distintu. El ''Clio II'' siguió vendiéndose como ''Clio Campus'' hasta agostu de 2012 en dellos llugares d'Europa, como Francia, siendo'l postreru ''Clio Campus'' de Renault yá que el ''Clio III'' nun tendría versión Campus. La última versión del ''Campus II'' denominóse, n'honor a la fin de les sos ventes n'Europa tres 14 años nel mercáu, ''"Clio Campus Bye Bye"''. Sicasí, sigue la so venta como ''Clio Mio'' n'Arxentina y Brasil, y como ''Clio Style'' en Colombia y Panamá, y ''Clio Campus'' n'Uruguái. Tal como s'esperaba, el postreru Renault Clio fase II del mundu foi colombianu. Depués de que n'ochobre pasáu rematara la so producción n'Arxentina, conocióse qu'a finales d'avientu de 2016 foi ensamblado el postreru Clio Style na factoría de [[Sofasa|Renault-Sofasa]] en Envigado, Antioquia, y les sos últimes unidaes siguirán vendiéndose nos distintos concesionarios de la marca, hasta escosar esistencies. === Motorizaciones Fase I (1998-2001) === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.4 !! 1.4 16v !! 1.6 !! 1.6 16v !! 2.0 16V (Clio Sport) !! 3.0 V6 (Clio V6) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 1998-2001 || 1999-2001 || colspan="2" | 1998-2001 || 2000-2001 || 2000-2002 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || Y7J 780 || K4J 710/711/712/713 || K7M 744/745 || K4M 708/740/742/743/744/745/748 || F4R 730 || L7X 760 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v || L4 16v || L4 8v || colspan="2" | L4 16v || V6 24v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 69.0 mm × 76.8 mm || 75.8 mm × 77.0 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || colspan="2" | 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm || 87.0 × 82.6 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1149 cm³ || colspan="2" | 1390 cm³ || colspan="2" | 1598 cm³ || 1998 cm³ || 2946 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.5: 1 || 10.0: 1 || 9.7: 1 || 10.0: 1 || 11.0: 1 || 11.4: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 6000 || 90 CV (66 kW) @ 5250 || 107 CV (79 kW) @ 5750 || 169 CV (128 kW) @ 6250 || 225 CV (166 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 114 Nm @ 4250 || 127 Nm @ 3750 || 131 Nm @ 2500 || 148 Nm @ 3750 || 200 Nm @ 5400 || 300 Nm @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera || Trasera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || colspan="4" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 12.1 s || 10.5 s || 10.6 s || 9.6 s || 7.3 s || 6.4 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 185 km/h || 181 km/h || 195 km/h || 220 km/h || 235 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 6.8 || 6.7 || 7.2 || 7.0 || 7.9 || 11.2 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 D || 1.9 dTi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1998-2001 || 1999-2001 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | F8Q 630/632 || F9Q 780 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 8v, inyeición direuta, turbo |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 80.0 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1870 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 || 18.3: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (47 kW) @ 4500 || 80 CV (59 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 120 Nm @ 2250 || 160 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="2" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.4 s || 12.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h || 174 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.2 |} === Motorizaciones Fase II (2001-2005) === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.2 16v !! 1.4 16v !! 1.6 16v !! 2.0 16V (Clio Sport) !! 3.0 V6 (Clio V6) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="6" | 2001-2005 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || D4F 706/712/714/722/728 || K4J 710/711/712/713 || K4M 708/740/742/743/744/745/748 || F4R 738 || L7X 762 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || colspan="4" | L4 16v || V6 24v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || 1390 cm³ || 1598 cm³ || 1998 cm³ || 2946 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.8: 1 || colspan="2" | 10.0: 1 || 11.0: 1 || 11.4: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 6000 || 107 CV (79 kW) @ 5750 || 182 CV (132 kW) @ 6500 || 254 CV (187 kW) @ 7150 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 105 Nm @ 3500 || 127 Nm @ 3750 || 148 Nm @ 3750 || 200 Nm @ 5400 || 300 Nm @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera || Trasera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 13.0 s || 10.5 s || 9.6 s || 7.1 s || 5.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 185 km/h || 195 km/h || 225 km/h || 250 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.9 || 6.7 || 7.0 || 8.1 || 11.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="4" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2001-2004 || 2004-2005 || 2001-2005 || 2004-2005 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | K9K 700/704 || K9K 714 || K9K 702 || K9K 712 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo || colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="4" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="4" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="4" | 18.8: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (48 kW) @ 4000 || 68 CV (50 kW) @ 4000 || 82 CV (60 kW) @ 4000 || 101 CV (74 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 2000 || 160 Nm @ 1500 || 185 Nm @ 2000 || 200 Nm @ 1900 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="4" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 14.4 s || 12.2 s || 10.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | colspan="2" | 163 km/h || 175 km/h || 185 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 4.3 || 4.2 || 4.3 |} === Clio Campus (2005-2012) === El Clio II siguió vendiéndose como alternativa económica al nuevu Clio III. Recibió dellos pequeños cambeos tocantes a aspeutu esterior ya interior. Estéticamente caltién la forma de l'anterior xeneración del Clio Campus anque con ciertos cambeos pa la so modernización, refaciendo la parrilla frontera, los parachoques y los retrovisores esternos, tamién recibió una nueva gama de colores. Los sos cinco pasaxeros van poder esfrutar d'un interior discreto y senciello pero con dellos detalles en cromu y guarníos de meyor calidá. Como novedaes destacables tamién s'inclúi la incorporación d'una entrada auxiliar de soníu pal equipu d'audiu, que reproduz MP3 y puede remanase inclusive con mandos dende'l volante. Según el so nivel de equipación puede incluyir climatizador, ordenador d'a bordu o'l paquete llétricu (retrovisores regulables y elevalunas llétricos). ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! !! scope="col" style="background:turquoise" colspan="2" width="40/50%" | Motores de gasolina !! ! scope="col" style="background:orange" colspan="3" width="45/50%" | Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 || 1.2 16v || colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2005-2009 || 2007-2009 || 2005-2007 || 2007-2008 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || D4F 706/712/714/722/728 || K9K 740 || K9K 714 || K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 16v || colspan="2" | L4 8v, diésel, inyeición direuta, common-rail, turbo || L4 8v, diésel, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.8: 1 || colspan="2" | 18.8: 1 || 16.1: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 64 CV (47 kW) @ 4000 || 68 CV (50 kW) @ 4000 || 85 CV (63 kW) @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 105 Nm @ 3500 || colspan="2" | 160 Nm @ 1900 || 200 Nm @ 1900 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="5" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 13.0 s || colspan="2" | 15.0 s || 12.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 162 km/h || 163 km/h || 175 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.9 || colspan="2" | 4.3 || 4.2 |} === Clio Mio (2012-2016) === [[Ficheru:Clio piedra.jpg|thumb|right|252px|Renault Clio Mio, los sos cambeos traseros son bultables na luneta, les óptiques traseres y otros por menores. Nun presenta grandes cambeos con al respeutive de les versiones anteriores.]] 29 de xunu del [[2011]], los principales direutivos de Renault Arxentina visitaron la [[Casa Rosada]] p'anunciar la fabricación d'un misteriosu “nuevu autu económicu”.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/01/04/critica-renault-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180121165128/https://autoblog.com.ar/2013/01/04/critica-renault-clio-mio/ |fechaarchivu=2018-01-21 }}</ref> Confirmaron una inversión de 400 millones de pesos p'afaer la planta de Santa Isabel al nuevu proyeutu. El 30 de payares foi llanzáu'l nuevu Clio.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2012/11/30/llanzamientu-renault-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042221/https://autoblog.com.ar/2012/11/30/llanzamientu-renault-clio-mio/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Sicasí foi un allongamientu de producción de la 2° xeneración del Clio, que llegó a 20 años. D'esta miente el Clio Mio convertir nuna versión low cost, a pesar de cesar la so fabricación en tol mundu nel añu 2012. Renault Arxentina nomó a esta restyling abaratada y de menor calidá ''Clio Mio'' n'Arxentina, ''Novo Clio'' en Brasil,''Clio Style'' en Colombia y [[Panamá]], y ''Clio Campus'' n'[[Uruguái]]. Renault acomuñar al conceutu de vehículu nuevu na so política comercial. La campaña publicitaria foi bien agresiva, anunciando la gran novedá de qu'esti modelu venía cola posibilidá de paquetes de personalización.<ref>http://www.cosasdeautos.com.ar/2016/12/adios-al-clio-classic-207-compact-y-agile/</ref> Los paquetes fueron: el Kit Ladies (con cambeos de colores pal interior), el Kit Street, el Kit Mio (llantes, antinieblas, stickers y pintura pa baquetes) y el Kit Sport (con cambeos hasta nel paragolpes delanteru). Tamién dexó al gustu del veceru la posibilidá de combinar los kits, con casi dos mil variantes distintos. Cuntó col clásicu motor 1.2 naftero, con 16 válvules y 75 caballos de potencia a 5.500 rpm. El torque de 107 Nm ta disponible a partir de les 3.500 rpm.<ref>{{Cita web |url=http://parabrisas.perfil.com/2012/12/05/test-renault-clio-mio-expression-pack-i/comment-page-1/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161104013606/http://parabrisas.perfil.com/2012/12/05/test-renault-clio-mio-expression-pack-i/comment-page-1/ |fechaarchivu=2016-11-04 }}</ref> Tocantes a la seguridá dende 2012 hasta fines de 2013 nun cuntó con Airbags y ABS. El so preciu foi amenorgáu nun 6.5 % y pasáronse a materiales más baratos que baxaron la calidá del autu polo xeneral. Amás informóse que'l pesu del autu amenorgóse 70 kg. Para [[2013]] dexó de ser un autu puramente base y recibió una nueva versión con pack llétricu, el ''Expression Pack II''.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/03/22/el-renault-clio-mio-suma-levantavidrios-electricos/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200205193509/http://autoblog.com.ar/2013/03/22/el-renault-clio-mio-suma-levantavidrios-electricos/ |fechaarchivu=2020-02-05 }}</ref> Incluyía spoiler delanteru, faros antiniebla, plantes d'aleación de 14 pulgaes, alerón sobre'l techu, emblemes GT Line y equipu d'audiu con Bluetooth A fines d'esi añu llanzóse la versión llindada ''GT Line'' vien con spoiler delanteru, faros antiniebla, plantes d'aleación de 14 pulgaes, alerón sobre'l techu, emblemes GT Line y equipu d'audiu con Bluetooth Dende [[2014]] afacer a les lleis de seguridá del Mercosur y fornióse de serie con Airbags y ABS de serie. Ameyoró la so calificación en [[Latin NCAP]] DE 0 en 2013, a 3 estrelles. Causó sorpresa porque se reforzó la estructura y amestáronse petrines traseres inerciales que dieron la seguridá que-y faltaba.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2014/01/14/efeutu-latinncap-el-renault-clio-mio-sumu-refuerzos-y-tendra-meyores-petrines/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042208/https://autoblog.com.ar/2014/01/14/efeutu-latinncap-el-renault-clio-mio-sumu-refuerzos-y-tendra-meyores-petrines/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Pa fines d'esi mesmu añu sumó la versión más full ''Dynamique'' con plantes aleación rodáu 14, antinieblas, aire acondicionáu, direición asistida, ordenador d'a bordu, radio con Bluetooth, zarru centralizáu, llevanta vidrios delanteros, petrines inerciales nes places traseres llaterales, doble airbag frontal y ABS.<ref>http://autoblog.com.ar/2014/11/03/llanzamientu-renault-clio-mio-dynamique/</ref> Les otres versiones cuntaron con ordenador d'a bordu, aire y ruedes rodáu 13 de serie. En [[2015]] presentóse una variante utilitaria d'esti vehículu'l '''Clio Work''' pa cargues en llugar de pasaxeros na parte trasera. Nació por pidíu de la empresa de cable [[Sky Brasil]], qu'en payares de 2014 encargu 700 Clios Mio pa instalaciones de cables.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/10/30/en-el-garage-de-autoblog-renault-clio-work/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180312201006/https://autoblog.com.ar/2015/10/30/en-el-garage-de-autoblog-renault-clio-work/ |fechaarchivu=2018-03-12 }}</ref> Con capacidá de carga de 474 kg y espaciu de 1000 llitros volvióse l'utilitariu arxentín más pequeñu y nuevu.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/05/28/llanzamientu-renault-clio-work/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042005/https://autoblog.com.ar/2015/05/28/llanzamientu-renault-clio-work/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Tamién se convirtió n'unu de los más económicos del mercáu arxentín.<ref>http://www.lanacion.com.ar/1909693-cualos-son-los-10-vehiculos-0km-mas-economicos-del-pais</ref> Lideró'l so segmentu en 2015.<ref name="autoblog.com.ar_1">http://autoblog.com.ar/2016/01/04/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042336/https://autoblog.com.ar/2016/01/04/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes totales-de-2015/</ref> En mayu de 2015 el vehículu recibió la so última actualización col paquete SAT (por 1.400 pesos extra), qu'inclúi comandu satelital de la radio nel volante, regulación n'altor pa les petrines de seguridá delanteros y picaportes y espeyos esteriores nel color de la carrocería nes versiones ''Confort Pack'' y ''Dinamique,'' les más completes.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/05/06/renault-argentina-acelera-mas-de-diez-novedad-pa-el-2015/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042033/https://autoblog.com.ar/2015/05/06/renault-argentina-acelera-mas-de-diez-novedad-pa-el-2015/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Pa fines d'esi mesmu añu anunció'l cese de producción en 2016.<ref>http://autoblog.com.ar/2015/11/24/el-renault-clio-mio-dexar de-fabricar-en-2016/</ref> N'ochobre de 2016 rematóse la producción del Mio. Sicasí la so final de fabricación nun torgar que siguiera siendo un sucesu de ventes nel so país natal. Sorpresivamente n'avientu d'esi añu Renault ufiertó a apreció rebaxáu'l so stock remanente, lo qu'algamó p'asitialo como'l vehículu más vendíu d'avientu con 2.081 ventes; más del doble que'l segundu autu más vendíu del país.<ref>http://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042425/https://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes-en-avientu-2016/</ref> Dende la fabricación de la xeneración orixinaria del Clio en [[1996]] hasta [[2016]] n'Arxentina produciéronse 549.648 unidaes. Esta suma asitiar como'l segundu vehículu más fabricáu na hestoria d'Arxentina. Amás de ser el más fabricáu na planta de Santa Isabel; superando inclusive al míticu [[Renault 12]]. La producción de les 3 versiones n'Arxentina foi:<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2016/10/03/adios-al-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181123231723/https://autoblog.com.ar/2016/10/03/adios-al-clio-mio/ |fechaarchivu=2018-11-23 }}</ref> * 1996 – 2000: Renault Clio 1 – 81.895 unidaes * 2000 – 2012: Renault Clio 2 – 276.955 unidaes * 2012 – 2016: Renault Clio Mio – 190.798 unidaes Foi nuna solución de movilidá accesible y confiable tando siempres ente los más vendíos d'Arxentina, aportando a el segundu en ventes en 2014 y el más vendíu de los autos arxentinos. Foi terceru en 2013, el so primer añu de venta. Ente que pa 2015 el sestu llugar.<ref name="autoblog.com.ar_1"/> En tantu nel so últimu añu'l Clio Mio llevóse'l podiu de ventes n'Arxentina como'l tercer vehículu más vendíu, entá dempués d'habese dexáu de fabricar esi mesmu añu. La so magnitú de ventes asitiar a tan solo 1000 y 2000 unidaes de distancia con al respeutive de los 2 primeros puestos de los más autos vendíos. La postrera gran sorpresa en ventes dar la so versión utilitaria rematando primeru nel so segmentu n'Arxentina. D'esta miente el ''Clio Work'' ganólu cómodamente con 2225 vendíes al so rival [[Fiat Uno]] Cargu que vendió 741 unidaes. Cola suma los dos versiones de Clio, foi l'autu más vendíu d'Arxentina en 2016.<ref>http://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042425/https://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes totales-en-2016/comment-page-2/#comments</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Renault Clio front 20080521.jpg|Renault Clio 2 Fase 2 Ficheru:Renault Clio rear 20080521.jpg|Renault Clio II Fase 2 trasera Ficheru:RenaultClioV6.jpg|Renault Ficheru:Renault Clio V6 1X7A7919.jpg|Clio 2 Fase 2 V6 Ficheru:Renault Clio II inside-2007-01-02.jpg|Renaul Clio 2 Interior Ficheru:Renault_Clio_II_Tricuerpo.jpg|Renault Clio 2 Tricuerpo </gallery> == Tercer Xeneración (2005 - 2012) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio III 20090527 front.JPG|285px|La tercer xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio III 20090527 rear.JPG|285px|vista trasera.]] | nome = Tercer generación | periodu = 2005-2012 (2004-presente [[Valladolid]]) | carrocería = Hatchback trés y cinco puertes <br/> Familiar cinco puertes | dimensiones = Hatchback Fase I: <br/> 3985 / 1707 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm <br/> Hatchback Fase II: <br/> 4032 / 1720 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm <br/> Familiar: <br/> 4228 / 1720 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm | diseñador = | rival = }} === Fase 1: 2005-2009 === Dende ochobre de 2005 viéndese la tercer xeneración del Clio. Totalmente nuevu respectu al anterior, comparte plataforma col [[Nissan Micra]], frutu de l'amplia participación de [[Renault]] en [[Nissan]]. Esti nuevu modelu ye más grande y espaciosu que l'anterior, lo que lo asitia nun segmentu de mercáu cimeru, a caballu ente los utilitarios y los [[SUV|compactos]]. Col nuevu [[Renault Twingo]] (previstu para [[2008]]) pretende cubrir el buecu qu'agora ocupa'l Clio 2, que se va siguir fabricando cola denominación ''Campus'', posiblemente hasta la llegada del nuevu Twingo. Recibió cinco estrelles na prueba de proteición a ocupantes adultos en choques d'[[EuroNCAP]], xuniéndose asina a la familia Renault, unu de los fabricantes de coches con meyor puntuación en diches pruebes, yá que tien casi tola so gama con esa puntuación. En 2008 llega una carrocería familiar. Amás ye un coche baratu y accesible, d'amenorgaes dimensiones, pero habitable y abondo cómodu. Foi escoyíu nuevamente [[Coche del Añu n'Europa]], en 2006. ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.2 !! 1.2 TCe !! 1.4 !! 1.6 !! 2.0 !! 2.0 (Renault Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2005-2008 || 2005-2009 || 2007-2009 || 2005-2009 || 2005-2007 || 2006-2008 || 2006-2009 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | D4F || D4FT || K4J || K4M || M4R || F4R |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 16v || L4 16v, turbo || colspan="4" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 69.0 mm × 76.8 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || 79.5 mm × 80.5 mm || 84.0 mm × 90.1 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1149 cm³ || 1390 cm³ || 1598 cm³ || 1997 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="2" | 9.8: 1 || 9.5: 1 || 10.0: 1 || 9.8: 1 || 10.0: 1 || 11.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (44 kW) @ 5500 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 101 CV (74 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 5700 || 111 CV (82 kW) @ 6000 || 140 CV (102 kW) @ 6000 || 197 CV (145 kW) @ 7250 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | colspan="2" | 105 Nm @ 4250 || 145 Nm @ 3000 || 127 Nm @ 4250 || 151 Nm @ 4250 || 194 Nm @ 3750 || 215 Nm @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="7" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.0 s || 13.4 s || 11.1 s || 11.3 s || 10.2 s || 8.5 s || 6.9 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h || 167 km/h || 184 km/h || 183 km/h || 190 km/h || 205 km/h || 215 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 5.9 || 5.8 || 6.6 || 6.7 || 7.3 || 8.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="3" | 2005-2009 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="3" | K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF) || colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF), intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="3" | 16.1: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 70 CV (50 kW) @ 4000 || 85 CV (63 kW) @ 3750 || 105 CV (78 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 1700 || 200 Nm @ 1900 || 240 Nm @ 2000-2500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.2 s || 12.7 s || 11.1 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 162 km/h || 174 km/h || 190 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.6 || 4.4 || 4.6 |} {{clear}} <gallery mode=packed> Ficheru:IAA2007 2007-09-17 14-51-59 - Flickr - Axel Schwenke.jpg|Clio RS Ficheru:CLIORS3.JPG|Clio RS Sport vista trasera Ficheru:Renault Renault Clio Grand Tour Concept.jpg|Renault Clio Grand Tour Concept Ficheru:Renault Clio III Phase I Grandtour rear.JPG|Renault Clio Grand Tour de producción. </gallery> === Fase 2: 2009-2012 === Dende principios de 2009 surdió un reestilizado, ameyorando nel ámbitu de la motorización y d'aspeutu más deportivu y aerodinámicu. Nel so frontal destaca una abertura que la so función paez ser aerodinámica pero que recuerda a la qu'esistía na segunda gama de clío, na so primer versión. El consumu amenórgase y añader nuevos y bien interesantes extras. El clío sport amás inclúi un aspeutu esclusivu, con un frontal más agresivu. A partir de payares de 2010 los motores 1.5 dci de 85 pasaron a ser de 90 FAP y el 1.5 dci de 105 pasa a ser 110 FAP. Dende mayu de 2011 dexar de fabricar los modelos 1.6 16v de 128 cv, 2.0 16v de 140 cv y 1.5 dci de 110 cv, menguando pasu ente pasu l'abanicu d'ufiertes del Clío III hasta que se produza la salida al mercáu del Clío IV n'ochobre de 2012, tres la so presentación nel [[Salón del Automóvil de París]] de setiembre 2012. El Renault Clio Collection ye una versión de la tercer xeneración del Clio, que se comercializar simultáneamente col de la cuarta xeneración. El Clio Collection ta disponible, namái con carrocería de cinco puertes. Ye la única variante del Clio de 2009 que permanez nel mercáu una y bones les versiones de tres puertes y familiar («Grand Tour») dexaron de comercializase na seronda de 2012. Nel Clio Collection puede escoyese ente dos motores, unu de gasolina —1.2 16v de 75 CV— y otru Diésel —dCi ecu2 de 75 CV—. Dambos van acomuñaos a una caxa de cambeos manual de cinco velocidaes. ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.2 TCe !! 1.6 !! 1.6 (GT) !! 2.0 (Renault Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="5" | 2009-2012 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D4F || D4FT || colspan="2" | K4M || F4R |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 16v || L4 16v, turbo, intercooler || colspan="3" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || colspan="2" | 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || colspan="2" | 1598 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="4" | 9.8: 1 || 11.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 75 CV (55 kW) @ 5500 || 101 CV (74 kW) @ 5500 || 111 CV (82 kW) @ 6000 || 130 CV (94 kW) @ 6750 || 201 CV (148 kW) @ 7100 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 105 Nm @ 4250 || 155 Nm @ 3500 || 151 Nm @ 4250 || 155 Nm @ 4250 || 215 Nm @ 5400 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 13.4 s || 10.9 s || 12.2 s || 9.3 s || 6.9 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 167 km/h || 182 km/h || 186 km/h || 197 km/h || 223 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 5.8 || 5.1 || 7.5 || 6.9 || 8.3 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="4" | 1.5 dCi !! 1.5 dCi (GT) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2009-2012 || 2010-2012 || 2009-2010 || colspan="2" | 2010-2012 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="5" | K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF) || colspan="3" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF), intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="5" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="5" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 17.9: 1 || 17.6: 1 || colspan="2" | 17.9: 1 || 15.6: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 70 CV (50 kW) @ 4000 || 75 CV (55 kW) @ 3750 || 85 CV (63 kW) @ 3750 || 90 CV (65 kW) @ 4000 || 105 CV (78 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 1700 || 180 Nm @ 1750 || 200 Nm @ 1900 || 200 Nm @ 1750 || 240 Nm @ 2000-2500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.2 s || 15.0 s || 12.7 s || 11.0 s || 11.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 162 km/h || 165 km/h || 174 km/h || 176 km/h || 190 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.5 || 4.0 || 4.3 || 4.0 || 4.3 |} <gallery mode=packed> Ficheru:Renault Clio III Facelift 20090603 front.JPG|Renault Clio Facelift. Ficheru:Renault Clio III Facelift 20090603 rear.JPG|Renault Clio Facelift. Ficheru:Renault Clio RS 2.0 16V AME.jpg|Renault Clio Facelift RS. Ficheru:Renault Clio Gordini R.S. (III, Facelift) – Frontansicht, 25. Februar 2012, Düsseldorf.jpg|Renault Clio Facelift gordini RS. Ficheru:Clio III Gordini - avant.jpg|Renault Clio Facelift Gordini avant. Ficheru:Renault Lutecia Night & Day interior.jpg|Renault Clio Facelift Interior. </gallery> == Cuarta xeneración (2012-2019) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio Expression (IV) – Frontansicht, 17. März 2013, Ratingen.jpg|285px|La cuarta xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio Expression (IV) – Heckansicht, 17. März 2013, Ratingen.jpg|285px|vista trasera.]] | nome = Cuarta generación | periodu = 2012-presente | carrocería = Hatchback cinco puertes <br/> Familiar cinco puertes | dimensiones = Hatchback: <br/> 4062 / 1730 / 1448 / 2590&nbsp;mm <br/> Familiar: <br/> 4262 / 1730 / 1448 / 2590&nbsp;mm | diseñador = }} Nel [[Salón del Automóvil de París]] de setiembre de 2012 produzse la presentación de la cuarta xeneración con una estética bien radical. Polo xeneral, el Clio IV ye un coche más baxu y anchu, con una figura bien estilizada, y un frontal y trasera que sufren un cambéu bien radical, dotándolo de mayor espresividá. Fabricar en [[Flins-sur-Seine|Flins]] y [[Bursa]] nun númberu d'ente 350.000 a 400.000 unidaes al añu, mide 4.05m y pesa 100kg menos que'l clio III. Per otra parte, apurre les siguientes teunoloxíes: * Accesu [[manes llibres]] con arranque en pendiente. * Cámara trasera. * Conectividad con más de 50 aplicaciones gracies al so navegador táctil. * [[Doble embrague]]. Tocantes a propulsores, estrena nuevos motores gasolina y diésel, refugando casi tolos motores usaos pola xeneración anterior, siendo casi toos [[Turbocompresor|turbo]]. Pa gasolina esiste un 1.2 tce que nun tien nada que ver col anterior 1.2 tce, yá que tien mayor cilindrada, [[inyeición direuta]] y 20 caballos más, tamién esiste un 0.9 tce tricilíndrico de 90 caballos con bones prestaciones y bien conteníu consumu, el 1.2 16v atmosféricu de 75 caballos yá clásicu de Renault y un 1.6 tce de 200 caballos pal RS. Tocantes a diésel, va valir de los nuevos 1.5 dci Energy, que tienen un consumu de casi un llitru menos a los 100 km que los anteriores 1.5 dci. Ye unu de los motores que menos gasta de la so categoría. La estética del hatch camuda rotundamente. Pueden apreciase llinies muncho más filosas y xugaes, una carrocería bien musculosa y un look más deportivu y agresivu que l'anterior. Tien daqué del postreru [[Mégane]], sobremanera les curves llaterales, anque'l so diseñu inda ye muncho más griespu que'l del medianu. La zona delantera tien una parrilla central tipo boca y unes óptiques ovaláu y grande con un formatu modernu, a la manera de güeyos d'águila. La parte trasera ta bien marcada, tien una pequeña luneta y óptiques d'un formatu orixinal y allargao. En cuanto al llateral, la superficie vidrada retáyase y tien una “pincelada” curva ascendente na parte posterior acabando nes camuflaes apertures de les puertes traseres. Esiste un cambéu dramáticu en diseñu con al respeutive de la versión anterior, sobremanera nel xuegu d'óptiques, yá que ta menos forzáu que n'anteriores xeneraciones, coles lluces antiniebla nuna posición coherente y orixinal con al respeutive de les principales, quedando nos llaterales de la entrada d'aire inferior. La entrada d'aire amenorga un pocu pero superiormente a la mentaes lluces antiniebla ufiertaríense un par d'entraes adicionales, a entrambos llaos del logotipu engrandáu de [[Renault]], formando una parrilla bien prestosa, terminada a los llaterales pola presencia de dos pequeños y allargaos faros [[led]]s de visión diurna. La parte trasera camuda casi por completu, unes lluces con forma allargada escontra los llaos, amenorgamientu del cristal traseru y paragolpes más avolumáu, que sumáu a los ventanos llaterales en forma de “bumerán” daríen-y un aspeutu más fluyíu y deportivu a pesar de nun cuntar con una versión de tres puertes. Esta nueva xeneración del Clio formaría parte de la temporada 2012 de Renault, pero'l so llanzamientu nun foi hasta ochobre de 2012 nel continente européu, siendo presentáu nel [[Salón del Automóvil de París|salón del automovilismu de París]] 2012. La cuarta xeneración producir en [[Francia]] y [[Turquía]]. D'esta manera punxo fin a un gran discutiniu desamarráu nel país d'orixe de la marca onde se comentaba que la planta de [[Flins]] dexaría de funcionar nun curtiu plazu, información que quedó totalmente desmentida nun informe fechu pol presidente d'aquel país, [[Nicolas Sarkozy]] en xineru de 2010. El nuevu vehículu de la firma reemplazaría al Clio 3, que tamién se fabricaba n'[[España]], país que nun cuerre la mesma suerte que [[Francia]], yá que nun participa del procesu de fabricación del nuevu vehículu. D'esta manera, l'aneyu Clio III sigue fabricándose en Valladolid sol modelu Collection mientres un añu más. Na planta francesa de Flins amás de producise'l nuevu compactu, producir dende principios de 2012 el [[Renault Zoé|Zoé]], novedosu vehículu llétricu de la marca del rombu. <gallery mode=packed> Ficheru:L110 - Renault - Clio IV estate.JPG|Clio IV ta Ficheru:Renault Renault Clio IV Estate (rear quarter).JPG|Clio IV ta Ficheru:L105 L105 - Renault Clio IV RS.JPG| Clio RS Ficheru:Renault Clio IV RS (rear).JPG| Clio RS Ficheru:Renault Clio-IV Black.JPG|Black editión </gallery> === Carauterístiques === La nueva xeneración avérase más al diseñu [[Renault Mégane|Mégane]], adoptando una estética tremendamente compacta que tresmite solidez y deportividá. A nivel mecánicu, el Clio IV va provistu d'una nueva familia de motores TCe de gasolina, un 3 cilindros de 0,9 llitros de cilindrada y un 4 cilindros de 1,2 llitros, con unes emisiones de menos de 120 g/km. Como versión d'accesu, sigue ufiertándose el 1.2 16v de 75 cv que tenía'l clio III. En diésel, el 1.5 dCi actualízase amenorgando'l so consumu y les emisiones l'equivalente a 20 g/km. Ufiertar en versiones de 75cv y 90cv. Y tocantes a la versión RS, monta un 1.6 Tce de 200cv, que mengua'l consumu en 2 llitros y les emisiones nun 25% respectu del anterior 2.0 16v atmosféricu de 200cv. En 2015, preséntase'l clio RS Trophy con 220cv y 280Nm con overboost, capaz de faer el 0-100 km/h en namái 6,6 segundos. Pa esti postreru cuntó cola collaboración de [[Mercedes Benz]], que s'encargó d'apurrir teunoloxía a [[Renault]] no qu'a motores de gran rendimientu refierse en cuenta de que Renault amuéselu a [[Mercedes-Benz|Mercedes]] la so "''[[Know-How]]''" sobre motores pequeños y asina menguar Mercedes la so tasa d'emisiones y cumplir en 2016 la norma [[Euru6]]. Nel branu de 2016 preséntase'l restyling del clio IV, nel qu'ente'l so novedaes atopa la llegada del 1.5dci de 110cv xunto a la caxa de cambeos manual de 6 velocidaes. === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 0.9 TCe !! 1.2 16V !! 1.2 TCe (GT) !! 1.6 TCe (RS) !! 1.6 TCe (RS Throphy) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2012-presente || colspan="2" | 2013-presente || 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | H4Bt-400 || D4F-740 || H5Ft || colspan="2" | MR16DDT |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L3 12v, turbo, intercooler || L4 16v || colspan="3" | L4 16v, inyeición direuta, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 72.2 mm × 73.1 mm || 69.0 mm × 76.8 mm || 72.2 mm × 73.1 mm || colspan="2" | 79.7 mm × 81.1 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 898 cm³ || 1149 cm³ || 1197 cm³ || colspan="2" | 1618 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.5: 1 || 9.8: 1 || colspan="3" | 9.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 90 CV (66 kW) @ 5250 || 75 CV (54 kW) @ 5500 || 120 CV (88 kW) @ 4900 || 200 CV (147 kW) @ 6000 || 220 CV (162 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 135 Nm @ 2500 || 107 Nm @ 4250 || 190 Nm @ 2000 || 240 Nm @ 1750 || 280 Nm @ 1750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="3" | Automática, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 12.2 s || 14.5 s || 9.4 s || 6.7 s || 6.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 177 km/h || 167 km/h || 199 km/h || 230 km/h || 235 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.9 || 5.5 || 5.2 || 6.3 || 5.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2012-presente || 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | K9K-612 || K9K-608 || K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, FAP (filtru antipartícules) || colspan="3" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler, FAP (filtru antipartícules) |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 15.5: 1 || colspan="2" | 15.6: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 75 CV (55 kW) @ 4000 || 90 CV (66 kW) @ 4000 || 110 CV (81 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 200 Nm @ 1750 || 220 Nm @ 1750 || 260 Nm @ 1750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.3 s || 12.0 s || 11.3 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 168 km/h || 181 km/h || 194 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 3.6 || 3.5 |} == Variantes == === Renault Clio Symbol === [[Ficheru:ClioII-berline.jpg|thumb|right|252px|Renault Clio Symbol. Vista posterior.]] [[Ficheru:Renault Symbol front wdebut Moscow autoshow 2008 27 08.jpg|thumb|right|252px|Renault Symbol versión 2009.]] [[Ficheru:Nissan Platina SIAM 2008.JPG|250px|left|thumb|Versión mexicana del Renault Clio Symbol, un Nissan Platina modelu 2008, con accesorios postventa.]] La hestoria del [[Renault Symbol]] a nivel mundial remontar a febreru de 1998, cuando en Francia Renault llanza los Clio II en versiones de 3 y 5 puertes. En Turquía, por cuenta d'esixencies particulares del mercáu llocal del automóvil , la marca decidió crear una versión esclusiva del Clio con carrocería Sedan (4 puertes y maleteru) a la cual llamaron '''"Clio Symbol"''' en 1999. Ellí llanzóse colos motores 1.4 y 1.6 de 8 válvules de la serie Y (Energy), que fornieron a los primeres Symbol. En xunetu del 2011 empezar a comercializar la edición Llindada Gordini n'España namái Entós daquella, empecipióse la comercialización del modelu en mercaos d'Europa Oriental, como Rusia, Hungría, etc. Hai de solliñar qu'en dellos países, comercializar sol nome "Thalia" y en Méxicu y Panamá como '''"Nissan Platina"'', con cambeos estéticos, principalmente nel frontal pa ser vendíu so la marca nipona. Nel añu 2000, esti vehículu llegó a América Llatina, más concretamente a Arxentina, Brasil y Colombia, pal mercáu Arxentín (Clio II a seques); y pa los otros dos países promocionar col nome de '''Symbol'''. En Colombia apaeció en marzu de 2001 sofitáu con una recordada campaña publicitaria de mira na cual un gringo llamáu Bob Harris buscaba esposa colombiana con fíos, pa finalmente develarse que dicha busca yera pa estrenar con ellos el so nuevu Renault Symbol. Sofasa ensambló esti vehículu hasta l'añu 2009, en Colombia, antes de fabricar la última xeneración (Symbol II). Yá nel 2002, Renault llanzó internacionalmente la nueva carrocería del Symbol, correspondiente al retoque estéticu aplicáu al Clio internacionalmente nel añu anterior. Ye según el Symbol quedó como lo conocemos más apocayá. Depués apaeció un nuevu Symbol en mayu de 2003 (yá con motor 1.4 de 16 válvules de la serie K) y la versión taxi llamada "Citius" en febreru de 2006. Fora d'estos detalles, el Symbol nun tuvo mayores variaciones en Colombia. Internacionalmente, n'Europa y n'Arxentina y Brasil más esautamente, presentóse en setiembre de 2006 una nueva versión del Symbol, acoplada a la nueva xeneración del Clio II llamada "Campus" y que se comercializa n'Arxentina, Brasil, Europa y Méxicu. El [[25 d'agostu]] de 2008, Renault presentó les primeres semeyes de la llinia 2009 del Symbol. Tien un frontal similar al del [[Dacia Sandero|Renault (Dacia) Sandero]], una parte posterior totalmente distinta a la llinia anterior, y un interior actualizáu. La so intención yera ser un autu accesible pero bien forníu con una aspiración per debaxo del Megan II, por ello nun foi una continuación del Clio tricuerpo, sinón un coche dafechu distintu, anque compartía la llinia de montaxe col Clio mio Fabricar en Santa Isabel, Córdoba (Arxentina), en Envigado (Colombia) y en Bursa (Turquía). En Colombia particularmente esta nueva versión nun tuvo l'ésitu comercial de la primera y güei día'l Renault Symbol II yá nun se comercializa en Colombia. Tres poca carrera, a fines de 2013 dexar de fabricar en Colombia y n'Arxentina, magar que'l so rediseño nun llogró ventes significatives y nel so llugar va ser ocupáu pol Logan de segunda xeneración (P'Arxentina).<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/11/06/adios-al-renault-symbol/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181230001939/http://autoblog.com.ar/2013/11/06/adios-al-renault-symbol/ |fechaarchivu=2018-12-30 }}</ref> === Nissan Platina === [[Ficheru:Nissan Platina 02.jpg|250px|thumb|Nissan Platina K 2005.]] El '''Nissan Platina''' nació sol trabayu conxuntu ente les plantes de [[Renault]] y [[Nissan]] en Méxicu. Ye un deriváu de tres volúmenes del '''Renault Clio''', ye un modelu desenvueltu sobre la base d'ésti pa los países en desenvolvimientu nel qu'usen los componentes mecánicos y la plataforma de la carrocería del mesmu, ensin tener componentes propios de la marca xaponesa. El '''Nissan Platina''' ye un [[sedán]] de 4 puertes, del segmentu B. Una de los sos carauterístiques sobresalientes ye'l volume del so [[maleteru|cajuela]]. Tradicionalmente comercializar en cuatro niveles d'equipamientu que son: Q, K, K plus y A. Hai versiones con [[tresmisión automática]] de 4 velocidaes y [[tresmisión manual]] de 5 velocidaes. Ye un vehículu que pol so pesu y la so potencia densedólcase como un vehículu rápidu na so caña en comparanza con un [[Toyota Yaris]] o un [[Peugeot 207 Compact|Peugeot 207 Sedán]]. La so aceleración de 0 a 100 [[quilómetros per hora|km/h]] ye de 10 [[segundu|s]] ente que los anteriores anden en 11.45 segundos. Les versiones del motor son básicamente los modelos K4M de [[Renault]] de 4 cilindros el cual tien una potencia de 110 [[Caballu_de_vapor|CV]] el cual podemos dicir que ye unu de los más potentes na so categoría. El '''Nissan Platina''' fabricólu Nissan Mexicana na planta d'[[Aguascalientes]], [[Méxicu]]. Destacar na so comodidá y amplitú. Tien un [[maleteru|bagul]] más ampliu qu'otros coches de la so categoría, y tamién tien un escelente desempeñu de combustible combináu 16.3[[km]]/[[llitru|L]] en [[tresmisión manual]]. Esti modelu foi descontinuado mientres l'añu modelu 2011 y foi reemplazáu pol nuevu ''Nissan Trata'', deriváu del [[Nissan March]] de cuarta xeneración, dambos son tamién fabricaos na mesma planta mexicana de Nissan. === Clio Electrique === {{AP|Renault Zoe}} Ye un [[vehículu llétricu|prototipu movíu por motor llétricu]], con una aleta delantera derecha una pequeña puerta qu'escuende la conexón pa recargar el conxuntu de [[Batería (electricidá)|bateríes]], compuestu por 19 [[batería de níquel cadmiu|bateríes de níquel cadmiu]] de 100 [[Amperio-hora |amperio-hora]], partíes en dos arques a cada llau del tren posterior. La so velocidá máxima ye de 90 quilómetros per hora.<ref>https://www.elmundo.es/motor/MVnumeros/97/MV009/MV009renaultficha.html#ficha</ref> El ''Renault Clio'' llétricu denominar [[Renault Zoe]].<ref>https://www.elmundo.es/elmundomotor/2010/10/01/coches/1285942286.html</ref> == Ver tamién == * [[Renault Twingo]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Renault Clio}} {{commonscat|Nissan Platina|Nissan Platina}} * [https://web.archive.org/web/20090211174306/http://nissancr.com/platina.html Sitiu web oficial del Nissan Platina - Costa Rica] {{Tradubot|Renault Clio}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Modelos d'automóviles del segmentu B]] [[Categoría:Modelos de Renault|Clio]] [[Categoría:Modelos d'automóviles de Brasil|Renault Clio]] [[Categoría:Autos en Méxicu|Renault Clio]] [[Categoría:Modelos d'automóviles]] [[Categoría:Vehículos llétricos]] [[Categoría:Páxines con errores de ficheru]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] bhwa4px2rcy4mlxnk8mzskhbecknkxw 0 150604 4496395 4455833 2026-05-26T05:51:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496395 wikitext text/x-wiki {{vehículu}} El '''Renault Mégane''' ye un [[automóvil]] del [[segmentu C]] producíu pol fabricante francés [[Renault]]. El Mégane ye'l sustitutu del [[Renault 19]] y esisten cuatro generación, llanzaes nos años 1995, 2002, 2008 y 2016 respeutivamente. Toes tienen motor delanteru tresversal y tracción delantera y toes elles esisten con carroceríes [[hatchback]] de trés y cinco puertes, cola esceición de la primer xeneración, na que nun había [[hatchback]] de tres puertes (yá que nel so llugar había una versión [[coupé]] de dos puertes), y la cuarta xeneración, na que s'esanicia de forma definitiva esta carrocería. Les dos primeres xeneraciones tamién s'ufiertaron en variantes [[sedán]] de cuatro puertes, les trés primeres en [[descapotable]] de dos puertes, y los cuatro en [[Familiar (automóvil)|familiar]]. La versión [[monovolume]] del Mégane denominar [[Renault Scénic]] y [[Renault Scénic|Renault Grand Scénic]], cola que comparte plataforma y motorizaciones. __TOC__ {{clear}} == Primer xeneración (1995-2002) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renaultmegane.jpg|250px|Primer xeneración del Renault Mégane, con carrocería hatchback de cinco puertes.]]<br />[[Ficheru:Mégane RXE 1.4 16V.jpg|250px|Primer xeneración del Renault Mégane segunda serie]] | nome = Primer generación | periodu = {{bandera|FRA}}/{{bandera|ESP}} 1994-2002<br />{{bandera|ARX}} 1996-2009<br />{{bandera|COL}} 1999-2009 | fábrica = {{bandera|FRA}} [[Billancourt]] <br />{{bandera|ESP}} [[Palencia]]<br />{{bandera|ARX}} [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]<br />{{bandera|COL}} [[Envigado]]<br /> | dimensiones = Cinco puertes: <br/> 4130 / 1700 / 1420 /&nbsp;2580&nbsp;mm<br />Sedán y familiar: <br/> 4400 / 1700 / 1420 /&nbsp;2580&nbsp;mm<br />Coupé: <br/> 3930 / 1700 / 1365 /&nbsp;2470&nbsp;mm<br />Descapotable: <br/> 4030 / 1700 / 1335 /&nbsp;2470&nbsp;mm }} Pa la sustitución del [[Renault 19]], decidiérase camudar el conceutu comercial d'un modelu pol d'una gama de modelos que tomara les posibilidaes de poder satisfaer les distintes necesidaes nel mesmu segmentu de mercáu. El proyeutu Mégane consistió en faer seis modelos, distintos unos d'otros, so un mesmu proyeutu (X64) y que cubrieren numberosos tipos de carrocería. Trátase de diversificar la ufierta de modelos de calter mediu y non uniformar les necesidaes de los veceros a un solu modelu. Esti segmentu de vehículos medios yera'l más importante dientro del mercáu, por tantu los veceros yeren diversos con deseos desemeyaos. Presentar un grupu de soluciones sobre la base d'un vehículu mediu yera una idea novedosa entós.La idea del grupu de modelos con soluciones distintes tuvo enforma ésitu y por tanto rápido los competidores del Mégane acoyer a la idea y realizaron los sos proyeutos con idees similares. La primer xeneración del Mégane foi llanzada al mercáu a la fin de 1995, con una carrocería hatchback de cinco puertes y una carrocería coupé de dos puertes denominada comercialmente "Mégane Coupé". En payares de 1996 foi llanzada la versión sedán "Mégane Classic" y el monovolume "Scénic", y dempués la descapotable llamada "Mégane Cabriolet" en marzu de 1997. En febreru de 1999 foi llanzada una versión reestilizada a la que Renault llamó "Fase 2", coles mesmes que la versión familiar de cinco puertes "Mégane Break" y la versión Ta. En 1998 el Renault Mégane recibió cuatro estrelles de cinco y 30 puntos de 34 na prueba de proteición a adultos en choques EuroNCAP. El Mégane I foi fabricáu en [[Francia]], n'[[España]], y n'[[Arxentina]]. Depués del llanzamientu de la segunda xeneración, la primera dexar de producir n'[[Europa]]. N'América Llatina ([[Arxentina]] y [[Colombia]]), el Mégane I cesó la so producción en Colombia ente marzu y abril de 2009 con una gama simplificada; llamáu Mégane Unique dende 2006, del cual solo vender delles unidaes como modelu 2010. Esti Mégane Unique 2009-2010 escarecía de frenos ABS y convivió na gama de Renault col Mégane II dende 2005. En [[Venezuela]] y [[Ecuador]], anque nun se fabricaben los coches Renault, yeren importaos dende Colombia, Arxentina o Francia; el Mégane I Sedán foi fabricáu en Colombia y vendíu xunto al Mégane II. El Mégane I presentaba un motor LAO4 1.6 L de 115 CV, sistemes de seguridá ameyoraos (airbags de pilotu y copilotu), ABS, repartidor electrónicu de frenáu, asistente de frenáu d'emerxencia, carrocería deformable, etc. Tamién tenemos d'esclariar que los pesos del motor, caxa son idénticos pa tolos casos llogrando valores de 160 kg y 40 kg respeutivamente formando asina'l conxuntu final con 200 kg totales. Otros pesos: Mégane sedán y familiar - Xasis/Carrocería: 219 kg - Pesos total: 1164 kg, cabo destacar que dalguna versión especial llindada amiéstense-y 25 kg más tomando un pesu total de 1189 kg. Cinco puertes: - Xasis/carrocería: 198 kg. Pesu total: 1012 kg (na versión coupé solamente se descuentan dellos pesos yá sía de puertes y/o otros elementos, tomando asina un pesu total de 999 kg) {{clear}} === Fase I (1995-1999) === <gallery mode=packed> Archivu:Renaultmeganerear.jpg|Renault Mégane de cinco puertes. Archivu:Renault Megane rear 20071204.jpg|Renault Mégane sedán. Archivu:Renault Mégane Coach Phase I 16V Montecarlo Heck.JPG|Renault Mégane coupé. Archivu:Renault Mégane I Cabriolet rear 20090920.jpg|Renault Mégane cabrio </gallery> ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.4 Ecu !! 1.4y !! 1.6y !! 2.0 !! 2.0 16v |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1995-1999 || 1997-1999 || 1995-1999 || 1995-2000 || 1995-1999 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v, inyeición monopunto || colspan="2" | L4 8v, inyeición multipunto || L4 16v, inyeición multipunto |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | Y7J || K7M || F3R || F7R |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 75.8 mm x 77.0 mm || 79.5 mm x 80.5 mm || colspan="2" | 82.7 mm x 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1390 cm³ || 1598 cm³ || colspan="2" | 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="3" | 9.5: 1 || 9.8: 1 || 10.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 70 CV (51 kW) @ 6000 || 75 CV (55 kW) @ 6000 || 90 CV (66 kW) @ 5000 || 115 CV (84 kW) @ 5400 || 150 CV (108 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 105 Nm @ 4000 || 107 Nm @ 4250 || 137 Nm @ 4000 || 168 Nm @ 4250 || 185 Nm @ 4500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="13" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h (5p / Coupe) | colspan="2" | 14.3 s || 11.5 s / 11.3 s || 9.7 s / 9.5 s || 8.7 s / 8.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima (5p / Coupe) | colspan="2" | 170 km/h || 184 km/h / 187 km/h || 197 km/h / 200 km/h || 210 km/h / 210 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) (5p / Coupe) | colspan="2" | 7.4 || 6.9 / 7.4 || 8.2 / 8.6 || 8.1 / 9.1 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 d !! 1.9 dT !! 1.9 dTi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1996-1999 || 1996-1997 || 1997-2001 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 8v, turbo || L4 8v, inyeición direuta, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | F8Q || F9Q |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 80.0 mm x 83.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1890 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 || 20.5: 1 || 18.3: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (47 kW) @ 4500 || 90 CV (66 kW) @ 4250 || 98 CV (72 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 118 Nm @ 2250 || 176 Nm @ 2000 || 200 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h (5P / Coupe) | 16.5 s || 12.3 s || 12.3 s / 11.2 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima (5P / Coupe) | 160 km/h || 180 km/h || 183 km/h / 187 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) (5P / Coupe) | 6.5 || 6.3 || 5.2 / 6.1 |} === Fase II (1999-2002) === En 1999 el Renault Mégane recibió una pequeña reestilización onde la parrilla delantera foi llevantada, carauterístiques de seguridá más avanzaes y equipos actualizaos, y motores de 16 válvules, que s'utilicen en tola gama. La producción siguió nel mercáu d'América Llatina, onde se vendió xunto a la llinia Megane II a un preciu considerablemente más baxu hasta 2009. <gallery mode=packed> Archivu:Renault Megane rear 20080820.jpg|Renault Mégane de cinco puertes (segunda serie) Archivu:Renault_M%C3%A9gane_I_Phase_II_Classic_1.6_16V_Heck.JPG|Renault Mégane Sedán (segunda serie). Archivu:Renault Mégane Grandtour 1.6 16V Facelift.JPG|Renault Mégane wagon (segunda serie). </gallery> ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.4y !! 1.4 16v !! 1.6 16v !! 1.8 16V !! 2.0 IDE |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1999-2000 || colspan="2" | 1999-2003 || 2001-2003 || 1999-2003 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, inyeición multipunto || colspan="3" | L4 16v, inyeición multipunto || L4 16v, inyeición direuta multipunto |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | Y7J || K4J || K4M || F4P || F5R |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 75.8 mm x 77.0 mm || 79.5 mm x 80.5 mm || 82.7 mm x 83.0 mm || 82.7 mm x 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1390 cm³ || 1598 cm³ || 1783 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.5: 1 || 10.0: 1 || 9.8: 1 || 9.7: 1 || 10.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 75 CV (55 kW) @ 5500 || 95 CV (70 kW) @ 6000 || 110 CV (79 kW) @ 5750 || 116 CV (85 kW) @ 5750 || 140 CV (103 kW) @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 114 Nm @ 4000 || 127 Nm @ 3750 || 148 Nm @ 3750 || 158 Nm @ 3750 || 200 Nm @ 4250 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="13" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h (5p / Coupe) | 13.8 s || 11.8 s / 11.3 s || 9.8 s / 9.6 s || 9.5 s || 8.6 s / 8.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima (5p / Coupe) | 170 km/h || 184 km/h / 187 km/h || 195 km/h / 198 km/h || 197 km/h || 213 km/h / 213 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) (5p / Coupe) | 6.6 || 6.9 / 6.8 || 7.0 / 6.9 || 7.7 || 7.5 / 7.5 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 d !! colspan="2" | 1.9 dTi !! 1.9 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1999-2000 || 1999-2001 || 2000-2003 || 2001-2003 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, turbo || L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | F8Q || colspan="3" | F9Q |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="4" | 80.0 mm x 83.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="4" | 1890 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 || colspan="2" | 18.3: 1 || 19.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (47 kW) @ 4500 || 98 CV (72 kW) @ 4000 || 80 CV (59 kW) @ 4000 || 105 CV (77 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 120 Nm @ 2250 || 200 Nm @ 2000 || 160 Nm @ 2000|| 200 Nm @ 1500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h (5P / Coupe) | 17.9 s || 12.3 s / 11.2 s || 13.8 s || 11.5 s / 11.1 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima (5P / Coupe) | 158 km/h || 183 km/h / 187 km/h || 170 km/h || 189 km/h / 189 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) (5P / Coupe) | 6.1 || 5.2 / 6.1 || 5.5 || 5.2 / 5.2 |} == Segunda xeneración (2002-2009) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault MéganeFacelift.jpg|250px|Segunda xeneración del Renault Mégane con carrocería hatchback de cinco puertes.]] | nome = Segunda generación | periodu = 2002-2009 Arxentina: 2005- 2010 | dimensiones = Hatchback: <br /> 4210 / 1780 / 1460 /&nbsp;2625&nbsp;mm<br />Sedán: <br /> 4500 / 1780 / 1460 /&nbsp;2685&nbsp;mm <br /> Familiar: <br /> 4500 / 1780 / 1470 /&nbsp;2625&nbsp;mm<br /> Descapotable: <br /> 4355 / 1780 / 1405 /&nbsp;2520&nbsp;mm }} El Mégane foi rediseñáu por completu y presentáu al públicu en 2002. Esta xeneración foi gallardoniada col títulu de [[Coche del Añu n'Europa]] en 2003, y foi'l primer modelu del segmentu en recibir cinco estrelles na prueba de proteición a adultos en choques d'[[EuroNCAP]]. La variante descapotable pasó a llamase "Mégane CC", y el so techu plegable ye de metal y vidriu en llugar de lona. El Mégane II vendíu n'Europa foi reestilizado en 2006. Nel frontal, la moldura del paragolpes ye más arrondada y asemeya una sorrisa qu'alluga nos sos baxos les lluces antiniebla, los faros fueron rediseñados y la insinia de Renault allugar nun nichu de distintu diseñu. Na trasera, el paragolpes ye más arrondáu y camudóse la disposición de les distintes lluces nos pilotos traseros. Nel interior camudaron los tapizaos y recubrimientos, y la instrumentación pasó de tar allumada d'ámbare a blancu. Esti modelu, ye bien criticáu pol cambéu de la bombilla del faru delanteru esquierdu, al tener que quitar el paragolpes delanteru. <gallery mode=packed> Archivu:Renault Mégane II Phase I Fünftürer 1.4 16V Dynamique Heck.JPG|Renault Mégane II Hb. Archivu:Renault Megane CC rear 20090129.jpg|Renault Mégane CC . Archivu:Luderitz,_Diaz-Point.jpg| Renault Mégane II Sedán. Archivu:Renault Megane II Grandtour rear 20090118.jpg|Renault Mégane wagon Ficheru:Tablero_Megane_II.jpg|Vista del tableru d'un Megane II </gallery>. === Fase I (2002-2006) === ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.4 16v !! 1.6 16v !! 2.0 16v !! 2.0T (GT) !! 2.0T (Megane Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2003-2005 || colspan="3" | 2002-2006 || 2004-2006 || 2004-2008 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="4" | L4 16v || colspan="2" | L4 16v, turbo |} ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | K4J || K4M || colspan="3" | F4R |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | colspan="2" | 1390 cm³ || 1598 cm³ || colspan="3" | 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="3" | 10.0: 1 || 9.8: 1 || 9.5: 1 || 9.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 80 CV (60 kW) @ 6000 || 98 CV (72 kW) @ 6000 || 115 CV (82 kW) @ 6000 || 135 CV (99 kW) @ 5500 || 165 CV (123 kW) @ 5000 || 225 CV (165 kW) @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 124 Nm @ 3750 || 127 Nm @ 3750 || 152 Nm @ 4200 || 191 Nm @ 3750 || 270 Nm @ 3250 || 300 Nm @ 3000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 13.5 s || 12.5 s || 10.9 s || 9.2 s || 8.3 s || 6.5 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 171 km/h || 183 km/h || 192 km/h || 200 km/h || 220 km/h || 236 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.5 || 6.7 || 6.8 || 8.0 || 7.7 || 8.8 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi !! colspan="2" | 1.9 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2002-2006 || 2002-2004 || 2004-2006 || 2003-2005 || 2005-2006 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="5" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="3" | K9K || colspan="2" | F9Q |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | colspan="3" | 76.0 mm x 80.5 mm || colspan="2" | 80.0 mm x 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | colspan="3" | 1461 cm³ || colspan="2" | 1870 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="2" | 18.8: 1 || 15.6: 1 || 18.3: 1 || 17.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 82 CV (60 kW) @ 4000 || 101 CV (74 kW) @ 4000 || 105 CV (78 kW) @ 4000 || 120 CV (88 kW) @ 4000 || 131 CV (96 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 185 Nm @ 2000 || 200 Nm @ 1900 || 240 Nm @ 2000-2500 || colspan="2" | 300 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="3" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.3 s || 12.8 s || 11.1 s || colspan="2" | 10.5 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 170 km/h || 180 km/h || 186 km/h || colspan="2" | 196 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.6 || colspan="2" | 4.5 || colspan="2" | 5.4 |} === Fase 2 (2004-2009) === ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.4 18v !! 1.6 18v !! 2.0 16v !! 2.0T (GT) !! 2.0T (Megane Sport) !! 2.0T (R26) !! 2.0T (R26R) |- ! style="text-align:left" | Periodu | colspan="7" | 2006-2009 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="3" | L4 18v || colspan="4" | L4 18v, turbo |} ! style="text-align:left" | Identificación del motor | K4J || K4M || colspan="5" | F4R |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1390 cm³ || 1598 cm³ || colspan="5" | 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="2" | 10.0: 1 || 9.8: 1 || 9.5: 1 || colspan="3" | 9.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 98 CV (72 kW) @ 6000 || 110 CV (82 kW) @ 6000 || 135 CV (99 kW) @ 5500 || 163 CV (120 kW) @ 5000 || 225 CV (165 kW) @ 5500 || colspan="2" | 230 CV (169 kW) @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 127 Nm @ 3750 || 150 Nm @ 4250 || 191 Nm @ 3750 || 270 Nm @ 3250|| 300 Nm @ 3000 || colspan="2" | 310 Nm @ 3000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="13" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="4" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 12.5 s || 10.9 s || 9.2 s || 8.3 s || colspan="2" | 6.5 s || 6.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 183 km/h || 192 km/h || 200 km/h || 220 km/h || 236 km/h || colspan="2" | 237 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 6.9 || 8.0 || 7.7 || 8.8 || colspan="2" | 8.5 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.5 dCi !! 1.9 dCi !! 2.0 dCi || 2.0 dCi (Megane Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu | colspan="5" | 2006-2008 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="3" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo || colspan="2" | L4 16v, inyeición direuta, common-rail, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | K9K || F9Q || colspan="2" | M9R |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | colspan="2" | 76.0 mm x 80.5 mm || 80.0 mm x 93.0 mm || colspan="2" | 84.0 mm x 90.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | colspan="2" | 1461 cm³ || 1870 cm³ || colspan="2" | 1995 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 18.8: 1 || 15.6: 1 || 17.0: 1 || 15.0: 1 || 16.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 85 CV (63 kW) @ 3750 || 105 CV (78 kW) @ 4000 || 131 CV (96 kW) @ 4000 || 150 CV (110 kW) @ 4000 || 175 CV (127 kW) @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 200 Nm @ 1900 || 240 Nm @ 2000 || 300 Nm @ 2000 || 340 Nm @ 2000 || 360 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.3 s || 11.1 s || 9.0 s || 8.7 s || 8.3 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 170 km/h || 186 km/h || 200 km/h || 210 km/h || 220 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 4.5 || 5.5 || 5.4 || 6.5 |} {{clear}} === Renault Mégane RS === [[Ficheru:MeganeRS.jpg|thumb|Vista posterior del Renault Mégane RS.]] Los Renault Mégane RS (Renault Sport) son les versiones más potentes de la gama y fueron presentaos con motores diésel y gasolina. En gasolina hai dos versiones, la RS 2.0T 16v 225 CV, con un consumu mediu de 8,8 L/ 100 km y la 2.0T 16v F1 Team R26 230 CV, peracabo trés décimes inferior. La versión diésel lleva'l motor 2.0 16v dCi 175 CV y consume 6,5 L/ 100 km. La versión 2.0T 16v F1 Team R26 230 CV ta disponible namái en carrocería hatchback tres puertes, ente que'l restu de les versiones pueden adquirise con carrocería hatchback de trés y cinco puertes. Tanto la versión gasolina de 225 CV como la diésel de 175 CV lleven una suspensión deportiva distinta a la de los Mégane del restu de la gama, camuda tamién el tactu de la direición que s'afixo por que sía más direuta, dambes versiones monten de serie plantes de 18 pulgaes de diámetru. La versión de 230 CV tien un escape ya inyeición distintos al del 225 CV estrémase amás por tener un diferencial de deslizamiento llindáu ente les ruedes delanteres, la suspensión d'esta versión denominada «Xasis Cup» tien axustes distintos a les de les otres versiones y ta disponible como opción nes versiones de 225 CV y 175 CV. El Mégane RS Sport F1 Team R26 lleva unos adesivos nel paragolpes, les puertes y el techu, tien de serie plantes de 18" escurecíes y esclusives d'esti Mégane, los asientos son [[Recaro Holding|Recaro]] y les pinces Brembo de los frenos van pintaes de colloráu, ufiértase tamién un mariellu específico pa esta versión que ye la más potente de tola gama Mégane. Polo xeneral la carrocería nun camuda demasiáu respectu al restu de los Mégane, lo más destacable son los paragolpes más baxos (tantu por diseñu como por efeutu de la suspensión deportiva) l'escape ye doble y centralizáu na parte baxa del paragolpes traseru, los faros antiniebla van dafechu fora de la entrada d'aire que ye de distintu diseñu tamién, les moldures de los paragolpes suprimir pa conferi-y al modelu un aspeutu más agresivu, les moldures de les puertes queden intactes y la so forma xeneral recuerda a una plancha [[Electrolux]]. Les plantes varien según la versión y son esclusives de cada modelu Mégane Renault Sport. === Renault Mégane GT === [[Ficheru:Megane-gt-1-ouv.jpg|thumb|right|Renault Mégane GT]] El Renault Mégane GT ye una versión deportiva del Renault Mégane. Foi presentáu n'ochobre de 2006, como una alternativa a los caros Mégane RS. El Renault Mégane GT ufierta una meyor sensación de conducción que'l modelu básicu. El ''espíritu GT'' encárnase al traviés d'un diseñu reafitáu tantu nel esterior como nel interior, ufiertando amás una ergonomía ameyorada. Tamién ta forníu con un xasis más deportivu y más cercanu al suelu y tien una mayor adherencia a la carretera, ufiertando una meyor precisión gracies a una direición asistida afecha al so temperamentu deportivu. El Mégane GT tien un aspeutu deportivu y unes llinies dinámicu y depurar. Detrás tien un doble tubu d'escape cromáu, coles sigles GT, y que dan el toque final al diseñu. El habitáculo del Mégane GT ta concebíu como un verdaderu vehículu de competición. El volante deportivu de cueru tien les sigles GT. Los pedales y reposar pies son d'aluminiu. La ergonomía del puestu del conductor produz una sensación de tener totalmente controláu'l vehículu. La campaña publicitaria correspondiente al '''Renault Mégane GT''' ''"Escueye'l camín difícil"'', ta inspirada nel llibru [[La hestoria inacabable]] de [[Michael Ende]], faciendo una metáfora ente l'automóvil y [[La hestoria inacabable (novela)#Atreyu|Atreyu]].<ref>Spot online www.eligeelcaminodificil.com http://www.eligeelcaminodificil.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701231638/http://www.eligeelcaminodificil.com/ |date=2009-07-01 }}</ref><ref>Videu online en YouTube.com http://www.youtube.com/watch?v=GyuB2uuHFoE</ref> == Tercer xeneración (2008-2016) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Mégane III Phase I Coupé Platingrau.JPG|250px|Tercer xeneración del Renault Mégane Coupé]] | nome = Tercer generación | periodu = 2008-2016 Arxentina: 2010 - 2018 | dimensiones = Tres puertes: <br /> 4295 / 1810 / 1425 / 2640&nbsp;mm <br /> Cinco puertes: <br /> 4295 / 1810 / 1470 / 2640&nbsp;mm <br/> Familiar: <br /> 4560 / 1810 / 1507 / 2703&nbsp;mm <br /> Descapotable: <br /> 4485 / 1810 / 1435 / 2610&nbsp;mm }} El Mégane de tercer xeneración amosóse como prototipu hatchback de tres puertes nel [[Salón del Automóvil de Xinebra]] de 2007. La versión de producción presentóse oficialmente nel [[Salón del Automóvil de París]] d'esi añu en variantes hatchback de trés y cinco puertes. El cinco puertes poner a la venta en xunu de 2008, en cuantes que'l trés puertes ta disponible dende xineru de 2009 con baxu la denominación "Mégane Coupé". Nel Salón de Xinebra de 2009 exhibióse la variante familiar del Mégane, que se viende dende'l segundu semestre d'esi añu coles designaciones "Mégane Grand Tour" o "Mégane Sport Tourer", según el mercáu. Nel Salón del Automóvil de Frankfurt de 2009 presentóse'l [[Renault Fluence]],<ref>http://es.autoblog.com/2009/09/17/frankfurt-2009-renault-fluence/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928082950/http://es.autoblog.com/2009/09/17/frankfurt-2009-renault-fluence/ |date=2018-09-28 }} Frankfurt 2009: Renault Fluence]</ref> que ye esencialmente un Mégane III con carrocería sedán 4 puertes y diversos cambeos estéticos tendientes a harmonizar la estética xeneral del vehículu col agregáu del tercer volume. Dichos cambeos afecten principalmente'l sector fronteru y el posterior. Ente que los cambeos non estéticos centrar na medría de la capacidá del maleteru que pasó de los 368 L del Megane III a 530 nel Fluence, y l'adaptación de la plataforma aumentando amás del llargor total la batalla (distancia ente exes) ameyorando asina la habitabilidad. El Fluence con mínimos cambeos tamién ye producíu por [[Renault Samsung Motors]] en [[Corea del Sur]] como [[Samsung SM3]], marca perteneciente al [[Renault|Grupu Renault]]. El Fluence comparte tamién les motorizaciones col Mégane III pero en dellos mercaos adopta un impulsor totalmente llétricu y completa asina la familia "Zero Emission" o ZE de Renault. Tamién s'ufierta'l Fluence con igual equipamientu de seguridá y confort que'l Megane III Hatchback.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2010/11/apuntes-del |títulu=llanzamientu-de-los-renault-fluence-y-megane-iii/ Apuntes del llanzamientu del Renault Fluence y Megane III |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250223005007/https://autoblog.com.ar/2010/11/apuntes-del/ |fechaarchivu=2025-02-23 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2009/07/el-renault-fluence-y%C3%A1 |títulu=s'amuesa-por-europa/ El Renault Fluence yá s'amuesa per Europa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250223004810/https://autoblog.com.ar/2009/07/el-renault-fluence-y%C3%A1/ |fechaarchivu=2025-02-23 }}</ref> La gama de motores de gasolina que forne al Megane III componer d'un 1.6 L Renault (K4M) atmosféricu con una potencia máxima de 100 y 110&nbsp;CV, un 2.0 L (M4R) d'orixe [[Nissan]] con 143&nbsp;CV y un 2.0 L Renault (F4R) TCe(turboalimentado) 180&nbsp;CV. El 1.6 [[llitros|L]] tamién se va ufiertar como bicombustible gasolina/[[Y85]]. Nel segundu semestre va añadise un 1.4 L turboalimentado(TCe) de 130&nbsp;CV. Pela so parte, los diésel son un 1.5 L de 85 ó 106(110 a partir d'abril de 2011)&nbsp;[[Caballu de vapor|CV]], un 1.9 L de 130&nbsp;CV y un 2.0 L de 160&nbsp;CV; toos lleven turbocompresor, intercooler ya inyeición direuta con alimentación con common-rail. Les tresmisiones son manuales (de 5 y seis coles alantre) y dos automátiques (una de tipu variable - CVT). El Mégane RS monta un motor gasolina de 2.0 L con turbocompresor [[twin-scroll]] y intercooler que desenvuelve una potencia máxima de 250&nbsp;CV. Forne la tresmisión manual de seis coles alantre<ref>[http://www.km77.com/00/renault/megane/renaultsport/2009/t01.asp Renault Mégane Renault Sport]</ref><ref>http://www.motorpasion.com/deportivos/renault-megane-rs</ref> Tolos niveles d'equipamientu lleven seis [[airbag]]s delanteros (fronteros, llaterales y cortina), la versión Coupé lleva 8 airbags (un airbag asitiáu na banqueta de los asientos delanteros. Renault llama a esti sistema «PRC» («Maxana Restrain Cushion»)<ref>[http://www.km77.com/00/renault/megane/coupe/2009/t01.asp</ref>]; como otros elementos de seguridá lleva tamién [[control de tracción]] y [[control d'estabilidá]], forne de la mesma ABS con distribución electrónica del frenáu.<ref>[http://www.km77.com/00/renault/megane/2009/t01.asp]</ref> En 2012, el Renault Megane recibe un llixeru llaváu de cara, cola incorporación del llume diurno LED, una parrilla más senciella en negru brillosu y motores más eficientes.<ref>Tola información del Renaul Megane 2012 en Diarimotor http://www.diariomotor.com/2012/01/05/renault-megane-collection-2012-lleguen-los-eficientes-energy/</ref> === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.2 TCe !! 1.4 TCe !! colspan="2" | 1.6 16v !! 1.6 (Etanol) !! 2.0 !! 2.0 TCe (GT) !! colspan="2" | 2.0 TCe (RS) !! colspan="2" | 2.0 TCe (RS Throphy) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2012-2016 || 2013-2016 || 2009-2013 || colspan="2" | 2008-2013 || 2009-2010 || colspan="2" | 2009-2013 || 2009-2012 || 2012-2016 || 2009-2012 || 2014-2016 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="3" | L4 16v, inyeición direuta, turbo || colspan="4" | L4 16v || colspan="6" | L4 16v, inyeición direuta, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | H5F || H4J || colspan="3" | K4M || M4R || colspan="5" | F4R |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 72.2 mm x 73.2 mm || 78.0 mm x 73.1 mm || colspan="3" | 79.5 mm x 80.5 mm || 84.0 mm x 90.1 mm || colspan="5" | 82.7 mm x 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1199 cm³ || 1397 cm³ || colspan="3" | 1598 cm³ || 1997 cm³ || colspan="5" | 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="2" | 10.0: 1 || 9.1: 1 || 9.8: 1 || colspan="2" | 9.7: 1 || 10.2: 1 || 9.3: 1 || 8.5: 1 || 8.6: 1 || 8.5: 1 || 8.6: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 115 CV (85 kW) @ 4500 || 132 CV (97 kW) @ 5500 || 131 CV (96 kW) @ 5500 || 100 CV (74 kW) @ 6000 || colspan="2" | 110 CV (81 kW) @ 6000 || 140 CV (103 kW) @ 6000 || 180 CV (132 kW) @ 5500 || 250 CV (184 kW) @ 5500 || colspan="2" | 265 CV (195 kW) @ 5500 || 275 CV (202 kW) @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 190 Nm @ 2000 || 205 Nm @ 2000 || 190 Nm @ 2250 || 148 Nm @ 4250 || colspan="2" | 151 Nm @ 4250 || 195 Nm @ 2250 || 300 Nm @ 2000 || 340 Nm @ 3000 || 360 Nm @ 3000 || 360 Nm @ 3000-5000 || 360 Nm @ 3000-5000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="13" | Delantera |-uy ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="6" | Manual, 6 velocidaes || Automática, variador continuu (CVT) || colspan="5" | Manual, 6 velocidaes |-uyyu ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 9.7 s || 10.9 s || 5.8 s || colspan="3" | 6.0 s || 10.3 s || 7.8 s || 6.1 s || colspan="2" | 6.0 s || 5.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 190 km/h || colspan="2" | 200 km/h || colspan="3" | 190 km/h || 195 km/h || 225 km/h || 250 km/h || 254 km/h || colspan="2" | 255 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 5.3 || 5.4 || 6.6 || 6.8 || 6.9 || 9.7 || 7.6 || 7.7 || 8.4 || colspan="2" | 8.2 || 7.5 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="5" | 1.5 dCi !! 1.6 dCi !! 1.9 dCi !! 2.0 dCi !! 2.0 dCi (GT) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2008-2009 || 2009-2014 || 2014-2016 || 2008-2012 || 2012-2016 || 2012-2016 || 2008-2012 || 2009-2012 || 2009-2014 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="5" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, Filtru DPF (Penero antipartícules) || L4 16v, inyeición direuta, common-rail, turbo, Filtru DPF (Penero antipartícules) || L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, Filtru DPF (Penero antipartícules) || colspan="2" | L4 16v, inyeición direuta, common-rail, turbo, Filtru DPF (Penero antipartícules) |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="5" | K9K || R9M || F9Q || colspan="2" | M9R |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="5" | 76.0 mm x 80.5 mm || 80.0 mm x 79.5 mm || 80.0 mm x 93.0 mm || colspan="2" | 84.0 mm x 90.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="5" | 1461 cm³ || 1598 cm³ || 1870 cm³ || colspan="2" | 1995 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 17.6: 1 || colspan="2" | 15.2: 1 || 15.3: 1 || 15.2: 1 || 15.4: 1 || 16.6: 1 || 15.5: 1 || 15.1: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 85 CV (63 kW) @ 3750 || 90 CV (66 kW) @ 4000 || 95 CV (70 kW) @ 4000 || 105 CV (78 kW) @ 4000 || 110 CV (81 kW) @ 4000 || 131 CV (96 kW) @ 4000 || 131 CV (96 kW) @ 3750 || 150 CV (110 kW) @ 3750 || 165 CV (120 kW) @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | colspan="2" | 200 Nm @ 1750 || 240 Nm @ 2000 || colspan="2" | 240 Nm @ 1750|| 320 Nm @ 1750 || 300 Nm @ 1750 || 360 Nm @ 2000 || 380 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="9" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 6 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 12.9 s || 12.5 s || 12.3 s || 10.9 s || 10.8 s || 9.8 s || 9.5 s || 9.2 s || 8.5 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 175 km/h || 180 km/h || colspan="3" | 190 km/h || 200 km/h || 205 km/h || 210 km/h || 215 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.5 || 4.4 || 4.1 || 4.5 || 4.4 || 4.0 || 5.1 || 6.6 || 5.6 |} <gallery mode=packed> Archivu:Renault_Megane_2.0_Dynamique_2014_(14393040044).jpg|Renault Mégane III llavadura de cara 2012 Archivu:Renault_Megane_2.0_Dynamique_Pack_2014_(13548227064).jpg|Renault Mégane III Llavadura de cara 2012 Archivu:Renault_Mégane_(III,_Facelift)_–_Frontansicht,_21._April_2013,_Münster.jpg| Renault Mégane III llavadura de cara 2012. </gallery> En 2014, recibe l'últimu rediseño nel sector fronteru con vistes al futuru llanzamientu del Megane IV, el sedán tres volúmenes '''Fluence''' tamién recibe un rediseño nel so frontal que busca asemeyalo al estilu xeneral global de Renault. <gallery mode=packed> Archivu:Renault_Mégane_Paris_Deluxe_ENERGY_TCe_115_Start_%26_Stop_ecu²_(III,_2._Facelift)_–_Frontansicht,_13._Juli_2014,_Ratingen.jpg|Renault Mégane III rediseño 2014 Archivu:Renault_Mégane-III-5p_Phase3.JPG|Renault Mégane III rediseño 2014 Archivu:Renault_Fluence_1.6_Dynamique_2015_(15961460843).jpg| Renault Fluence rediseño 2013. </gallery> '''Renault Megane III''' sectores posteriores según carrocería <gallery mode=packed> Archivu:Renault Mégane III 20090801 rear.JPG|Renault Mégane de cinco puertes. Archivu:Renault Mégane RS (III) – Heckansicht, 12. März 2011, Düsseldorf.jpg|Renault Mégane Coupé RS. Archivu:Renault Mégane CC III Luxe TCe 130 rear 20100731.jpg|Renault Mégane CC. Archivu:Renault Mégane Grandtour III 20090620 rear.JPG|Renault Mégane wagon Ficheru:Renault Fluence Heck.JPG|Renault Fluence (sustitúi al Megane Sedan. </gallery> === Series especiales === * [[Renault Mégane III RS]]. Versión deportiva. * [[Renault Mégane III RS N4]]. Serie especial de la versión RS destinada a les competiciones [[Grupu N|Grupu N4]] de la [[Federación Internacional del Automóvil|FIA]].<ref>http://www.motorpasion.com/otres competiciones/renault-megane-sport-250-n4</ref> * [[Renault Mégane III RS Trophy]]. Versión del Mégane RS llanzada nel añu 2011 llindada a 500 unidaes qu'añade detalles estéticos y mecánicos extra.<ref>https://www.elmundo.es/elmundomotor/2011/06/13/coches/1307977281.html</ref> == Cuarta xeneración (2016-2021) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:2017 Renault Megane Dynamique S NAV DC 1.5 Front.jpg|250px|Quinta xeneración del Renault Mégane con carrocería hatchback de cinco puertes]] | nome = Cuarta generación | periodu = 2016-2021 | dimensiones = Cinco puertes: <br/> 4360 / 1810 / 1447 / 2640&nbsp;mm <br/> Sedán: 4632 / 1815 / 1447 / 2710&nbsp;mm <br/> Familiar: 4625 / 1815 / 1457 / 2712&nbsp;mm }} El Mégane IV foi presentáu nel [[Salón del Automóvil de Frankfurt|Salón de Frankfurt]] de 2015, y púnxose a la venta n'avientu d'esi mesmu añu. La nueva xeneración foi concebida siguiendo la nueva llinia de diseñu de Renault, que s'empecipió col Clio IV en 2012. El responsable del so diseñu foi l'actual diseñador xefe de Renault, Laurens Van den Acker. Comparte ciertes traces estilístiques col so hermanu de gama [[Renault Talismán]], como unes lluces diurnes LED en forma de C o unos pilotos allargaos que percuerren casi tol portón. Tamién destaquen los costazos esculpíos o los nervios que percuerren el capó y les puertes. Utiliza la plataforma modular CMF-C/D de l'Alianza Renault-Nissan, sobre la que s'asientan los modelos [[Renault Kadjar|Kadjar]], [[Renault Espace|Espace V]] y [[Renault Talismán|Talismán]]. El Mégane fabricar na fábrica que tien Renault en [[Villamuriel de Cerrato]], en [[Palencia]], [[España]]. Anguaño solo ta disponible con una carrocería [[hatchback]] de cinco puertes, a la que más palantre s'añader un [[Familiar (automóvil)|familiar]] y un [[sedán]]. Les carroceríes [[hatchback]] de tres puertes (Mégane Coupe) y descapotable (Mégane CC) van sumir a partir d'esta xeneración. A nivel de seguridá, el Mégane IV consiguió nel añu 2015 cinco estrelles nes pruebes de choque EuroNCAP (88% n'ocupante adultu, 87% n'ocupante infantil, 71% pa peatones y 71% n'asistencies a la seguridá). De serie lleva seis airbags (fronteros, llaterales delanteros y de cortina), ABS con asistencia a la frenada SAFE, ESC, sistemes de fixación pa sillitas infantiles ISOFIX, control de presión de los neumáticos y llendador/regulador de velocidá. Amás, según acabaos, puede fornir regulador de velocidá adaptativu, frenada d'emerxencia asistida, alerta de distancia de seguridá, alerta por cambéu involuntariu de carril, alerta d'escesu de velocidá con reconocencia de señales y detector d'ángulu muertu. Tocantes al so equipamientu teunolóxicu, destaquen opciones como l'asistente al aparcamientu con cámara de marcha tras, los faros Full LED PURE VISION, el ''Head Up Display'', la pantalla TFT a color personalizable nel panel de preseos, el sistema d'entretenimientu R-Link 2.0 con pantalla táctil de 7 o de 8,9 pulgaes y navegador, el frenu de mano llétricu, el llume ambiental, el sistema de maneres de conducción Multisense, y los asientos delanteros calefactados y con masaxe pal conductor. === Mégane GT === El Mégane GT foi desenvueltu por [[Renault Sport]], y ye la versión más deportiva de la gama hasta la llegada del modelu RS. Ta disponible con un motor de gasolina 1.6 TCe de 205 cv y un Diésel 1.6 dCi de 165 cv. Dambos motores van acomuñaos a una caxa automática de doble embrague EDC con lleves d'aluminiu tres el volante, de siete rellaciones pa la gasolina y seis pal Diésel. El Mégane GT cuenta con un pack estéticu específicu (paragolpes, rejilla de calandra de nial d'abeya, difusor con doble salida d'escape, retrovisores en Dark Metal, llantes), un interior con un volante deportivu, pedales d'aluminiu y asientos deportivos con reposacabezas integraos y tapicería de alcántara opcional, amás d'un color esclusivu (Azul Rayu). El Mégane GT cuenta con un taráu de suspensión más deportivu, amás del sistema de direición a los cuatro ruedes 4Control vistu n'otros Renault, qu'aumenta la so axilidá y estabilidá. La caxa de cambeos EDC tien dos funciones específiques: el Multi Change Down, pa baxar delles marches de golpe nun amenorgamientu, y el Launch Control pa faer salíes dende paráu más rápides. El paquete estéticu (paragolpes y difusor) y los asientos del GT pueden acomuñar con restu de motorizaciones de la mano del acabáu GT Line, magar a nivel mecánicu esta versión nun incorpora les meyores mecániques del modelu GT. === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.2 TCe || 1.6 TCe |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="3" | 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="3" | L4 16v, inyeición direuta, turbo |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | H5F || M5MT |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1197 cm³ || 1618 cm³ |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 100 CV (74 kW) @ 4500 || 130 CV (96 kW) @ 5500 || 205 CV (151 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 175 Nm @ 1500 || 205 Nm @ 2000 || 280 Nm @ 2400 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 6 velocidaes || Automática, 7 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 12.3 s || 10.6 s || 7.1 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 180 km/h || 198 km/h || 230 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 5.4-5.5 || 5.6-5.7 || 6.0 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 95%; text-align:center" |+ Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi || 1.6 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="4" | 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="4" | L4 16v, inyeición direuta, common-rail, turbo, penero antipartícules (DPF) |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="3" | K9K || R9M |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1461 cm³ || colspan="2" | 1598 cm³ |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 90 CV (66 kW) @ 4000 || colspan="2" | 110 CV (81 kW) @ 4000 || 130 CV (96 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 220 Nm @ 1750 || 260 Nm @ 1750 || 250 Nm @ 1750 || 320 Nm @ 1750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="4" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes || Automática, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 13.4 s || colspan="2" | 11.2 s || 10.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 175 km/h || colspan="2" | 187 km/h || 199 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 3.7-3.9 || colspan="2" | 3.5-3.8 || 4.0 |} <gallery mode=packed> Archivu:2017 Renault Megane Dynamique S NAV DC 1.5 Rear.jpg|Trasera del Renault Mégane IV Archivu:Renault Megane Grand Tour.JPG |Renault Mégane Grand Tour. Archivu:2017 Renault Megane Intens.jpg |Renault Mégane seden coupe. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://www.motor.es/renault/megane/ Gama y precios del Renault Megane] * {{Enllaz rotu|1=Tola información del Renault Megane 2012 en Diariomotor |2=http://www.diariomotor.com/2012/01/05/renault-megane-collection-2012-lleguen-los-eficientes-energy/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [[Commons:Como programar vidrios automáticos d'un solu toque pa Renault Megane II.pdf]] * [https://web.archive.org/web/20090130060142/http://renaultec.com/ Web oficial de Renault n'Ecuador] * [http://www.clubmeganeargentina.com Club Megane Arxentina] * {{Enllaz rotu|1=Información sobre motores d'arranque pa Renault Megane |2=http://autociudad.blogspot.com/2009/07/motor-de-arranque-pa-renault-megane.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.vignale-gamine.com/apps/forums/topics/show/3368285-vinnie-s-youngest-sister-renault-megane-sport-225 Renault Megane Sport 225 álbum de semeyes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110112082434/http://www.vignale-gamine.com/apps/forums/topics/show/3368285-vinnie-s-youngest-sister-renault-megane-sport-225 |date=2011-01-12 }} * [http://www.diariomotor.com/coches/renault/renault-megane-rs/ Renault Megane RS] {{Tradubot|Renault Mégane}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Modelos d'automóviles del segmentu C]] [[Categoría:Modelos de Renault|Megane]] [[Categoría:Modelos d'automóviles]] [[Categoría:Modelos d'automóviles d'Arxentina|Renault Megane]] [[Categoría:Páxines con errores de ficheru]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] aoz6oq1ltwtyh2k58en5zjbjyixb5vf 0 150645 4496536 4489612 2026-05-26T09:59:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 12 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496536 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ricardo Alberto Darín''' {{nym}} ye un [[Actuación|actor]] y [[Direutor cinematográficu|direutor]] [[Arxentina|arxentín]], que la so trayeutoria empezó na [[Televisión|industria televisiva]] a fines de los [[años 1960|años 60]] y, de magar, actuó dende roles [[Drama (cine)|dramáticos]] y [[Comedia cinematográfica|risibles]] en [[película|películes]]. Ye conocíu pola so interpretación del [[Estafa|estafador]] Marcos na cinta de 2000 ''[[Nueve reines]]'', y del retiráu axente xudicial Benjamín Espósito nel drama ganador del [[Premiu Óscar]] ''[[El secreto de sus ojos]]'' (2009). Apaeció en más de cuarenta películes, ente les que s'inclúin ésitos de crítica tales como ''[[El hijo de la novia]]'', ''[[Luna de Avellaneda]]'', ''[[El aura]]'', ''[[Carancho (película)|Carancho]]'', ''[[Un cuento chino]]'', ''[[Elefante blanco (película de 2012)|Elefante blanco]]'', ''[[Tesis sobre un homicidio]]'' y ''[[Rellatos salvajes]]''. Protagonizó tres film nomaos al Óscar, el máximu gallardón de la industria del cine comercial anglosaxón. Ente'l so reconocencies inclúyense dolce nominaciones al Cóndor de Plata y cuatro al [[Premios Goya|Premiu Goya]],<ref name=todopass>{{cita web|títulu=Les 6 películes arxentines que tuvieron nos Oscar|url=http://www.elliberal.com.ar/ampliada.php?ID=173034|fechaaccesu=23 de febreru de 2015|obra=Topopass.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150928135513/http://www.elliberal.com.ar/ampliada.php?ID=173034|fechaarchivu=2015-09-28}}</ref> que ganó en 2015 por meyor actor, y la [[Premiu Concha de Plata al meyor actor|Concha de Plata al meyor actor]] pola so actuación na comedia dramática ''[[Truman (película)|Truman]]''.<ref>{{cita web|títulu=Ricardo Darín ganó como meyor actor nel Festival de San Sebastián|url=http://www.clarin.com/extrashow/cine/Ricardo_Darin-Javier_Camara-Truman-Festival_San_Sebastian_0_1438056495.html|fechaaccesu=27 de setiembre de 2015|obra=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151221130504/http://www.clarin.com/extrashow/cine/Ricardo_Darin-Javier_Camara-Truman-Festival_San_Sebastian_0_1438056495.html|fechaarchivu=2015-12-21}}</ref> El 27 de setiembre de 2017 recibió'l premiu Donostia pola so trayeutoria nel Festival de San Sebastián. Foi'l primer llatinoamericanu en recibilo. Tocantes a la so vida privada, rellacionar con Florencia Bas en 1987, con quien tien dos fíos: [[Ricardo Mario Darín|Ricardo «Chinu»]] y Clara.<ref name= "tida"/> == Biografía == === Primeros años === Cuntaba con diez años cuando debutó en teatru xunto a los sos padres, [[Ricardo Darín (padre)]] y [[Roxana Darín|Renée Roxana]]. Anque cabo esclariar qu'a pesar del so notable llabor, Darín nun tien una formación académica en teatru. A los dieciséis años consigue estabilidá dientro del mundu de la [[televisión arxentina]] en programes como "Alta Comedia" o "Estación Retiro". So les órdenes d'[[Alberto Migré]], mayor realizador arxentín de [[telenovela|telenoveles]], consigue una popularidá considerable al ser protagonista en delles de les sos producciones. Darín tien ascendencia [[inmigración italiana n'Arxentina|italiana]] y [[inmigración libanesa n'Arxentina|libanesa]].<ref>{{cita web|títulu=Una dinastía d'artistes|url=http://www.lanacion.com.ar/1805569-una-dinastia-de-artistes}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Shakira, Darín y Menem: L'esitosu exemplu d'integración d'inmigrantes árabes n'América Llatina|url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/bbc-mundo/2015/09/1433-646508-9-bbc-shakira-darin-y-menem-el-esitosu-exemplu-de-integracion-de-inmigrantes.shtml}}</ref> === Década 1980: ésitu televisivu === Na década de los 80, ya inda xunto a Migré, Darín salta definitivamente a la fama como parte de los "galancitos", un grupu de mozos actores que treslladaron ésitos televisivos al mundu del teatru. Los galancitos collechen una fama increíble y miles de siguidores partir por toa Arxentina, faciendo de cada representación un completu ésitu. Protagonizó en 1987 la telenovela ''[[Estrellita mio|Estrellita Mio]]'', xunto a [[Andrea De la Boca]], y dos años dempués encabezó ''[[Rebelde (telenovela, 1989)|Rebelde]]'', xunto a [[Grecia Colmenares]]. Lloñe de quedase estancáu en roles de galán, nos 90 collecha'l so mayor trunfu nel mundu de la televisión como risible, compartiendo cartelu xunto a [[Luis Brandoni]] na serie "[[El mio cuñáu]]", versión d'una serie de la década de los 70, dende 1993 hasta 1996. === Década 1990: ésitu cinematográficu === [[Ficheru:José Miguel Onaindia en el Festival de Cine de Montreal.jpg|thumb|250px|Ricardo Darín nel [[Festival de Cine de Montreal]] xunto a [[Jeanine Meerapfel]] y [[José Miguel Onaindia]].]] A pesar del so trabayu constante nel mundu de la televisión, Darín nunca abandona'l teatru y sigue realizando obres como ''[[La estraña pareya]]'' (1984), ''Taxi'' (1985), ''Sugar'' (1986-1987), ''Rumores'' (1990), ''Daqué de mancomún'' (1995) y ''Art'' (1997-1999). Como direutor teatral, debutó en 1990, cola obra ''Páxaros in the nait'', protagonizada por [[Adrián Suar]], [[Diego Torres]], [[Leonardo Sbaraglia]], ente otros.<ref>{{cita web|títulu=“Oxalá la tele sepa esperame”|url=http://www.clarin.com/espectaculos/tv-y-radio/Ojala-tele-sepa-esperame_0_537546509.html}}</ref> Entra discretamente nel mundu de la gran pantalla apaeciendo en películes destinaes, sobremanera, al públicu nuevu tales como ''Nací na ribera, Asina ye la vida, La rabona, Los ésitos del amor, La carpa del amor, La discoteca del amor'' o ''El cantar de Buenos Aires''. Intenta un cambéu escontra un rexistru dientro del mundu del cine y lleguen nueves películes, ''L'esquite, Revancha d'un amigu'' o ''La Rosales'', pero'l verdaderu ésitu de Darín tardaría daqué más de tiempu en llegar. La crítica afitar en Darín y allabar col so papel nel filme ''[[Perdíu por perdíu]]'', xunto a [[Enrique Pinti]] dirixida pol debutante [[Alberto Lecchi]]. Más tarde participó en ''[[El faru]]'', d'[[Eduardo Mignogna]] y protagonizó<ref>Trabayos de Ricardo Darín y Juan José Campanella. {{cita web|títulu=Ricardo Darín: Anatomía d'un actor|url=http://elcriadordejirafas.es/ricardo-darin-anatomia-de-un actor/}}</ref>''[[El mesmu amor, la mesma agua]]'' de [[Juan José Campanella]], siendo otra vegada'l so papel dignu d'aponderamientu. Pero'l so saltu definitivu consiguir col so papel de Marcos, un lladrón de mal pelo nuna Arxentina qu'empieza a amorrentar económicamente, na película ''[[Nueve reines]]''. Darín rellumó nesti filme que coprotagonizó xunto a [[Gastón Pauls]] y consiguió, finalmente, un nome de pesu dientro de la [[Cine arxentín|industria cinematográfica arxentina]]. === Década 2000: reconocencia internacional === [[Ficheru:Cristina,_elenco_y_Oscar.jpg|thumb|250px|left|La presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] cola repartida de ''[[El secreto de sus ojos]]'', la segunda película arxentina ganadora del [[Premiu Óscar|premiu de l'Academia de Hollywood]] (d'esquierda a derecha: [[Juan José Campanella]], [[Guillermo Francella]], Cristina Kirchner, [[Soledad Villamil]] y Darín).]] Dempués del gran ésitu de ''Nueve reines'' Ricardo tuvo un pequeñu, pero efectivu, papel nel 2001 de nuevu a les órdenes de Mignogna na película ''[[La fuga (película de 2001)|La fuga]]''. Esi mesmu añu protagonizó ''[[El hijo de la novia]]'', xunto a los actores [[Norma Aleandro]] y [[Héctor Alterio]]. La película foi otru gran ésitu de taquilla y crítica, llevándola a ser nomada como "Meyor película de fala non inglesa" na edición del añu 2002 de los Óscar. Protagonizó la comedia cinematográfica ''Samy y yo'', xunto a [[Angie Cepeda]], en [[2002]]. Al añu siguiente encabezó xunto a [[Cecilia Roth]] el drama ''[[Kamchatka (película)|Kamchatka]]'', película preseleccionada pal [[premiu Óscar]] como ''meyor película en llingua estranxera''. Nel 2004 protagonizó al llau de [[Mercedes Morán]] ''[[Luna de Avellaneda]]'' tratando de rescatar el club social y deportivo de los sos padres. En 2005 nel ''[[El aura]]'' encarnó'l rol d'un taxidermista con memoria fotográfica envolubráu nun apiertu del cual nun quería formar parte. Por esta postrera llogró los premios [[Cóndor de Plata]] y [[Premiu Clarín|Clarín]] al ''meyor actor''. En 2006 foi-y concedida, xunto a [[Juan José Campanella]] la nacionalidá española per carta de naturaleza, una concesión especial del Reinu d'España a persones de particulares méritos.<ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com/articulo/gente/tv/cineasta/Juan/Jose/Campanella/actor/Ricardo/Darin/llogren/nacionalidá/espanola/elpepugen/20060310elpepuage_5/Tes|títulu= El cineasta Juan José Campanella y l'actor Ricardo Darín llogren la nacionalidá española |autor= El País |fecha= 10 de marzu de 2006 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2015}}</ref> Esi mesmu añu protagonizó'l filme español ''[[La educación de les faes]]'' xunto a [[Bebi]] y [[Irene Jacob]]. En 2007 participó del filme ''[[XXY]]'', que lo amuesa como l'acomplexáu padre d'una adolescente de quince años hermafrodita. El mesmu añu, protagonizó y fixo'l so debú como direutor con ''[[La señal (película de 2007)|La señal]]'', siguiendo'l proyeutu dexáu a medies por Eduardo Mignogna tres el so fallecimientu. En 2009 xunto a [[Soledad Villamil]] y [[Guillermo Francella]] foi protagonista de ''[[El secreto de sus ojos]]'', película dramática de [[Juan José Campanella]], gallardoniada col [[premiu Óscar]] a la meyor película de fala non inglesa na emisión 82ª de los Academy Awards. El filme consagróse como'l segundu más taquilleru na historia del cine arxentín. Pola so interpretación de Benjamín Espósito, Ricardo llogró'l [[premiu Cóndor de Plata]] al ''meyor actor'', y la so primer nominación al [[premiu Goya]], na mesma categoría. Tamién foi gallardoniáu como ''meyor interpretación masculina'' nel [[Festival de Cine de L'Habana]]. El mesmu añu actuó n'España na película ''[[El baille de la Victoria]]'',<ref>{{cita web|url=http://www.lahiguera.net/cinemania/pelicula/4130/|títulu=El baille de la Victoria|autor= ''La Figal''|fechaaccesu=5 d'agostu de 2015}}</ref> siendo nomáu nuevamente al [[premiu Goya]], esta vegada como ''meyor actor de repartu''. === Década 2010: trabayos recién === [[Ficheru:Paul y Maik con Ricardo Darín.jpg|thumb|250px|Ricardo Darín xunto a Paul y Maik na premiere de ''[[Tesis sobre un homicidio]]''.]] En 2010 estrenóse ''[[Carancho (película)|Carancho]]'', película que protagonizó xunto a [[Martina Gusmán]] so la direición de [[Pablo Trapero]], personificando a un inescrupuloso abogáu. Amás volvió trabayar con Susana Giménez protagonizando una serie de comerciales de [[Frávega]].<ref name= "Comercial">{{cita noticia|títulu=[http://www.extremista.com.ar/71006/fravega-unio-a-susana-gimenez-con-ricardo-darin-en-el so-comercial/ Frávega xunió a Susana Giménez con Ricardo Darín nel so comercial]|editorial=Estremista.com.ar|fecha=10 d'agostu de 2010}}</ref> En 2011 xunto a [[Muriel Santa Ana]] y [[Ignacio Huang]] encabezó ''[[Un cuento chino]]'', película de comedia empobinada por [[Sebastián Borensztein]], con un gran ésitu de taquilla a pocos díes del estrenu. El mesmu añu recibió'l [[Premiu Konex]] de Platino al Meyor Actor de Cine y el [[Konex de Brillante]] a la Mayor Figura del Espectáculu Arxentín de la década 2001-2010.<ref>{{cita noticia|títulu=[http://www.clarin.com/espectaculos/personajes/Darin-Konex-brillosu_0_543545693.html Darín, Konex de brillante]|editorial=Clarín|fecha=26 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita noticia|títulu=[http://www.lanacion.com.ar/1400950-darin-ye-el-mas-destacáu Darín ye'l más destacáu]|editorial=La Nación|fecha=27 d'agostu de 2011}}</ref> En 2012 protagonizó ''[[Elefante blanco (película de 2012)|Elefante blanco]]'', nuevamente xunto a [[Martina Gusmán]].<ref>{{cita web |url= http://www.lanacion.com.ar/1473798-elefante-blancu |títulu= Elefante Blanco |fechaaccesu= 13 de febreru de 2015 |apellíu= Batlle |nome= Diego |fecha= 17 de mayu de 2012 |editorial= ''Diariu La nación'' |allugamientu= Arxentina }}</ref>Al añu siguiente protagoniza les taquilleres ''[[Tesis sobre un homicidio]]'' y ''[[Séptimu]]''.<ref name= "separación"/><ref>{{cita web |url=http://vos.lavoz.com.ar/cine/top-10-les-peliculas-mas-vistes-en-argentina-en-2013 |títulu=Top 10: les películes más vistes n'Arxentina en 2013 |fechaaccesu=13 de febreru de 2015 |fecha=12 d'avientu de 2013 |editorial=''Diariu Vos'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> En 2013 retornó al teatru como protagonista, mientres dos años consecutivos, de la obra ''[[Secretos d'un matrimoniu|Escenes de la vida conxugal]]'', xunto a [[Valeria Bertuccelli]]. En 2015 encabezó nuevamente la pieza teatral en [[Mar del Plata]] xunto a [[Érica Rivas]]. Llogró'l gallardón [[Premios Estrella de Mar|Estrella de Mar]] al ''meyor actor en comedia dramática'', pola so interpretación en dicha obra. En 2014 protagonizó la película, hasta agora, más taquillera na historia del cine arxentín: ''[[Rellatos salvajes]]'', xunto a [[Leonardo Sbaraglia]], [[Oscar Martínez]], [[Érica Rivas]], [[Rita Cortese]], [[Darío Grandinetti]] y [[Julieta Zylberberg]]. Siendo esta la so tercer película nomada al [[premiu Óscar]].<ref name=todopass/> Pola so actuación foi nomáu per tercer vegada na so carrera al [[premiu Goya]] n'España, como ''meyor actor''. Torna al cine, en 2015, como protagonista de ''[[Truman (película)|Truman]]'', rodada n'[[España]] y [[Canadá]] y empobinada pol catalán Cesc Gay.<ref>{{cita web |url=http://www.diariodecultura.com.ar/cine-y-artes-visuales/ricardo-darin-esta-rodando-truman-en-espana-y-canada/ |títulu=Ricardo Darín ta rodando Truman n'España y Canadá |fechaaccesu=16 de setiembre de 2015 |fecha= |editorial=''Diariu de Cultura'' |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160221055224/http://www.diariodecultura.com.ar/cine-y-artes-visuales/ricardo-darin-esta-rodando-truman-en-espana-y-canada/ |fechaarchivu=2016-02-21 }}</ref> Recibió por ella la ''Concha de plata'' nel [[Festival de San Sebastián]], y el Goya al meyor actor.<ref>{{cita web |url=http://tn.com.ar/show/basicas/darin-gano-el premiu-como-meyor-actor-en-el festival-de-san-sebastian_622409 |títulu=Darín ganó'l premiu como meyor actor nel Festival de San Sebastián |fechaaccesu=26 de setiembre de 2015 |fecha=26 de setiembre de 2015 |editorial=''Clarín'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> N'avientu de 2016, el Gobiernu d'España concéde-y la [[Medaya d'Oru al Méritu nes Belles Artes]]. En 2017, Darín recibe'l Premiu Donostia de la 65 edición del [[Festival Internacional de Cine de San Sebastián]], nel marcu de la presentación de la película ''El cordal''.<ref>[https://www.elmundo.es/cultura/cine/2017/06/21/594a448bca4741935y8b4616.html Ricardo Darín, Premiu Donostia de la 65 edición del Festival de San Sebastián]</ref> El gallardón honoríficu más importante del Zinemaldia reconoz la trayeutoria del intérprete arxentín, que trabayó con cineastes como Adolfo Aristarain, Juan José Campanella, Fabián Bielinsky, Fernando Trueba, Pablo Trapero, Cesc Gay o Santiago Mitre. == Vida personal == === Familia === Ricardo Darín nació'l [[16 de xineru]] de [[1957]] na [[Ciudá de Buenos Aires]], proveniente d'una familia bien xunida al mundu del espectáculu. La so familia ye d'ascendencia [[inmigración italiana n'Arxentina|italiana]] y [[inmigración libanesa n'Arxentina|libanesa]].<ref>{{cita web |url=http://diario.latercera.com/2012/03/04/01/contenido/cultura-entretencion/30-102680-9-ricardo-darin-nun paezo-en-nada-a-nengún-de-los mios-personaxes.shtml |títulu=Ricardo Darín: "Nun Paezo en nada a nengún de los mios personaxes" |fechaaccesu=18 de xunu de 2013 |apellíu=Garcia |nome=Gabriela |fecha=4 de marzu de 2012 |editorial=La Tercer }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.weblatina.ch/ricardoDarin.html |títulu=De cutiu, albidrar ye muncho más escitante |fechaaccesu=18 de xunu de 2013 |apellíu=Lindo |nome=Elvira |fecha=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107010758/http://www.weblatina.ch/ricardoDarin.html |fechaarchivu=2017-11-07 }}</ref> Fixo los sos estudios primarios na [[Escuela Mariano Acosta]] del barriu porteño de [[Balvanera]]. En 1988 casóse con Florencia Bas con quien tuvo a los sos dos fíos, [[Ricardo "Chinu" Darín]] y Clara Darín.<ref name= "separación"/><ref>{{cita web |url=http://www.hola.com.ar/1722162-ricardo-darin-y-florencia-bas-un-gran-amor-que-cumple-26-ano|títulu= Ricardo Darín y Florencia Bas, un gran amor que cumple 26 años|fechaaccesu=26 de febreru de 2015 |fecha= 27 d'agostu de 2014 |editorial= ''Revista Hola'' |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref name= "tida">{{cita web|url=http://www.amarantediscjockey.com.ar/pro-55-cares---el-cumpleanos-de-15-de-clara-darin.html|títulu=El cumpleaños de 15 de Clara Darín|fechaaccesu=5 d'agostu de 2015}}</ref> Ye hermanu de l'actriz [[Alejandra Darín]].<ref name= "tida"/> Los sos padres, dambos actores, dixebráronse cuando Ricardo tenía 12 años. El so padre finó de [[cáncer]] el [[5 de xineru]] de [[1989]].<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/viva/Revista_Viva-Abadi-Ricardo_Darin_0_1426057522.html|títulu=Ricardo Darín: "Nun me gusta la engarradiella y por eso soi acusáu de tibiu"|autor=Revista Viva|fechaaccesu=7 de setiembre de 2015}}</ref> Cuando yera un mozu actor ventiañeru foi pareya de l'actriz [[Susana Giménez]] mientres nueve años. Cuando terminaron la so rellación, quedaron como grandes amigos.<ref>[http://www.primiciasya.com/primicias/Susana-Gimenez-falo-como-nunca-antes-de-su-amor-por-Ricardo-Darin-20150210-0024.html Susana fala del so amor por Darín]</ref> Amás, ''Darín'' ye'l nome d'un cuentu del escritor chilenu Víctor Hugo Ortega, publicáu n'abril de 2015 como parte del llibru ''Rellatos Huachos''.<ref>{{cita web|url=http://www.proyectorfantasma.com.ar edita rellatu-huachos-el-nuevo-libro-de-victor-h-ortega/|títulu edita Rellatu Huachos, el nuevu llibru de Víctor H Ortega|autor= Revista ''Proyeutor pantasma''|fechaaccesu=5 d'agostu de 2015}}</ref> Nesti cuentu, que da imaxe a la cubierta del llibru, nárrase la hestoria d'un grupu de chilenos que celebren el so fanatismu por Ricardo Darín, arriendes de un afiche d'una de les sos películes, que ta colgáu nun chigre santiaguino llamáu Yungay Viejo. === Allugamientu políticu === Darín espresó'l so respaldu a la [[llei de Servicios de Comunicación Audiovisual]], anque cuestionó aspeutos del so implementación.<ref name="brando" /> Nuna entrevista a la canal C5N, esclarió: «Sentíme abondo tironeado dende'l puntu de vista editorial. Por non dicir usáu, que ye un términu más fuerte. Yo entender anque, dacuando, el gran error ye tratar d'entender», y siguió: «La realidá de la nota orixinal, yo faigo referencia a la necesidá de conocer la medría patrimonial de tolos funcionarios de la Nación Arxentina».<ref>{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/274533-darin-los sos-dichos-me-senti-usáu-nun quixi-mancar|títulu=Darín sobre los sos dichos: "Sentíme usáu, nun quixi mancar"|fechaaccesu=18 de xunu de 2016}}</ref> N'otra entrevista, amestó: «Tou ataque berreta, llaín y per debaxo de la mesa contra la figura presidencial nun va cuntar conmigo».<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1545752-darin-producílu a-cristina-una firida-que-non-queria-produci-y-me-gustaria-esclaria-y-ciertu títulu=Darín: "Producílu a Cristina una firida que nun quería, gustaría esclariar ciertos aspeutos"|fechaaccesu=18 de xunu de 2016}}</ref><ref name="brando">{{cita web|url= http://www.lanacion.com.ar/1542756-ricardo-darin-quixera-que daquién m'esplicara-la crecedera patrimonial-de-los-kirchner|títulu= Ricardo Darín: "Quixera que daquién m'esplicara la crecedera patrimonial de los Kirchner"|fechaaccesu= 26 de febreru de 2015|fecha= 4 de xineru de 2015|editorial= ''Diariu La nación''}}</ref> == Trabayos == === Cine y televisión === {{AP|Filmografía de Ricardo Darín}} === Teatru === * 1982 - ''Hasta mañana, si Dios quier'' * 1984 - ''[[La estraña pareya (obra de teatru)|La estraña pareya]]'' * 1985 - ''Taxi'' * 1986/1987 - ''Sugar'' * 1990 - ''Rumores'' * 1991 - ''Preciso un tenor'' * 1994/1995 - ''Pizzaman'' * 1995/1996 - ''Daqué de mancomún'' * 1998/2004 - ''[[Arte (obra de teatru)|Art]]'' * 2003 - ''La madre de…'' (voz en off) * 2005/2006 - ''[[Arte (obra de teatru)|Art]]'' (n'[[España]]) * 2008/2009/2010 - ''Art'' * 2013/2014/2015/2016 - ''[[Secretos d'un matrimoniu|Escenes de la vida conxugal]]'' == Discografía == * 1979: "D'a dos" - MICROFON ARXENTINA S.A. == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Ricardo Darín}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ricardo Darín}} * {{IMDb nome|0201857}} (n'inglés) * [http://www.cinenacional.com/persona/ricardo-darin Filmografía de Ricardo Darín en Cine Nacional] * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/ricardo_darin/ Filmografía de Ricardo Darín en Rotten Tomatoes] {{NF|1957||Darín, Ricardo}} {{Tradubot|Ricardo Darín}} [[Categoría:Actores y actrices d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Goya a la meyor interpretación masculina protagonista]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Cóndor de Plata al meyor actor]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Gaudí]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Clarín al meyor actor]] [[Categoría:Ganadores del premiu Martín Fierro al meyor actor de comedia]] [[Categoría:Premiu Konex]] [[Categoría:Premiu Konex de Brillante]] [[Categoría:Familia Darín]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] hb34zx85ook0ls1a9urmcnmn44zmwh6 0 150695 4496414 4464855 2026-05-26T06:07:04Z Limotecariu 735 4496414 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adler Berriman Seal''', más conocíu por '''«Barry Seal»''' {{nym}}<ref>{{cita publicación |apellíu={{versalita|Peet}}|nome=Preston|títulu=Inside the Octopus: The Barry Seal Story|url=http://www.walterlippmann.com/docs184.html|fecha=6 de mayu de 2002|fechaaccesu=|periódicu=High Times|páxina=}}</ref> foi un pilotu d'[[Estaos Xuníos]], primer [[mercenariu]] de l'[[Axencia Central d'Intelixencia]] (CIA), [[Narcotráficu|traficante de droga]] y [[informante]] de l'[[Alministración pal Control de Drogues]] (DEA). Depués de ser arrestáu en [[1984]] en [[Fort Lauderdale]] ([[Florida]]) por [[llaváu de dineru]] y contrabandu de [[Metacualona|''Quaalude'']], axustó un alcuerdu cola xusticia qu'incluyó la so conversión a informante de la DEA y testificar en contra de los sos anteriores socios [[colombia]]nos, ayudando a unviar a dellos d'ellos a la cárcel. Nel puntu más álgido del escándalu [[Irán-Contra]]s, fixo revelaciones sobre la forma como la [[Axencia Central d'Intelixencia|CIA]] financió a la [[Contras|contra]] [[Nicaragua|nicaraguana]] con recursos del [[narcotráficu]]. Foi asesináu'l 19 de febreru de 1986 en Baton Rouge, [[Louisiana]], depués de sabese que yera un informante. == Biografía == === Primeros años y entrenamientu militar === Barry Seal nació en Baton Rouge, [[Louisiana]] el 16 de xunetu de 1939. El so padre, mayorista de carambelos, yera miembru del [[Ku Klux Klan]].<ref name=":0">{{cita publicación |apellíu=|nome=|títulu=Famous Crimes|url=http://spartacus-educational.com/JFKseal.htm|fecha=Agostu de 2014|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|periódicu=Spartacus Educational|páxina=|idioma=en|capítulu=Barry Seal}}</ref> Dende neñu foi un fanáticu de l'aviación. Convertir nel pilotu más nuevu d'[[Estaos Xuníos]] en faer el so primer vuelu solitariu a los 15 años.<ref name=":1">{{cita publicación|apellíu={{versalita|Haddigan}}|nome=Michael|títulu=The Kingpin and his many connections|url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHU/POLITICS/MENA/SEAL/The_Kingpin.html|fecha=27 de xunu de 1988|fechaaccesu=|periódicu=The Arkansas Gazette|páxina=}}</ref> En 1955 Seal xunir a patrullar Civil Aérea (CAP) en Baton Rouge. Llueu Seal tomaba parte nos entrenamientos de Patrullar en [[Nueva Orleans]] que yera dirixida por [[David Ferrie]]. Acordies con John Odom, un antiguu miembru de Patrullar, Seal foi compañeru de [[Lee Harvey Oswald]] mientres el so entrenamientu. Patrullar Civil Aérea yera un sitiu conocíu de reclutamiento de la [[Axencia Central d'Intelixencia|CIA]] y de la [[Oficina d'Intelixencia Naval|ONI]]. En 1964 xunir al 245º Batallón d'Inxenieros con sede en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]]. Foi dau de baxa en 1966. Poco dempués foise a trabayar para [[Howard Hughes]] y la [[Trans World Airlines|TWA Corporation]], onde permaneció hasta'l so despidu en xunetu de 1972, metanes una causa xudicial por contrabandu d'esplosivu plástico. La causa finalmente archivóse por errores de procedimientu, pero Seal yá perdiera l'empléu. Según el so biógrafu, [[Daniel Hopsicker]] en ''[[Barry & 'the Boys' : The CIA, the Mob and America's Secret History|Barry & 'the Boys']]'' , Seal «conviértese de primeres, nel capitán más nuevu de [[Boeing 707]] y, más tarde nel nuevu capitán d'un [[Boeing 747]]». ''[[Barry & 'the Boys' : The CIA, the Mob and America's Secret History|Barry & 'the Boys' : The CIA]]''{{Cita|Barry Seal fixo un montón de coses bones a finales de los 60. En 1967 y 1968, foi con [[Air América]] —empresa fachada de la [[CIA]]— a [[Vietnam del Sur]] y [[Laos]] mientres les operaciones de busca y destrucción de la Operación Phoenix trabayando con Ted Shackley y los sos rapazos. Fuera contratáu poles sos rellación col asuntu cubanu».|Declaración de Tosh Plumlee a Daniel Hopsicker.}} === Narcotraficante === {{VT|Implicación de la CIA nel tráficu de drogues}} Dempués de contautar pa la CIA a delles organizaciones productores de droga de [[América Llatina|Llatinoamérica]], empezó a desenvolver la so estratexa de narcotráficu. Pa 1981 yá s'acomuñara con [[Juan David Ochoa]], [[Jorge Luis Ochoa]], [[Fabio Ochoa Vásquez]] y el [[Cartelu de Medellín]], tresportando codalosos cargamentos de cocaína —esto d'alcuerdu al documental ''Frontline'': ''Godfather of Cocaine'' alrodiu de la guerra de les drogues—. Convertir nel más grande traficante de droga de Norteamérica, nos [[Fairchild C-123 Provider]] propiedá de la CIA.<ref>{{cita publicación |apellíu={{versalita|Special to the New York Times}}|nome=|títulu=Murder verdicts in drug ring case|url=http://www.nytimes.com/1987/05/14/us/murder-verdicts-in-drug-ring-case.html|fecha=14 de mayu de 1984|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|periódicu=[[The New York Times]]|páxina=|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref> Primeramente trabayaba con cultivadores de [[Cannabis (sicotrópicu)|mariguana]] [[América del Sur suramericanos]]. Dempués empezó a tresportar cocaína en xunto y disimuláu nos sos tresportes xenerales. En 1979 foi arrestáu n'[[Hondures]] pasando nueve meses en prisión. Una vegada lliberáu, tuvo una xunta con otru pilotu, William Roger Reaves, quien aportó presentalo a la familia Ochoa. Los Ochoa, con [[Jorge Luis Ochoa|Jorge Luis Ochoa Vásquez]] y [[Pablo Escobar|Pablo Emilio Escobar Gaviria]] como líder, dirixíen el [[Cartelu de Medellín]].<ref>{{cita web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/interviews/arenes.html|títulu=Interview Fernando Arenas|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Frontline|editorial=[[Public Broadcasting Service]]|idioma=en}}</ref> === Asesinatu === El 19 de febreru de 1986, foi ametralláu en Baton Rouge, enfrente d'una sede del [[Exércitu de Salvación]]. Mientres taba sentáu nel so [[Cadillac]], un home portando una [[Subfusil|metralleta]] [[Ingram MAC-10]] averar a él, balerando'l cargador en Seal y matándolo instantáneamente, lo cual remató la más importante investigación de la DEA hasta'l momentu.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Dellos asesinos del [[Cartelu de Medellín]] fueron aprehendidos cuando trataben de dexar Luisiana pocu dempués d'asesinar a Seal.<ref>{{cita publicación |apellíu={{versalita|Special to the New York Times}}|nome=|títulu=Trial opens today for 3 accused of murdering drug ring informer|url=http://www.nytimes.com/1987/01/12/us/trial-opens-today-for-3-accused-of-murdering-drug-ring-informer.html|fecha=13 de xineru de 1987|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|periódicu=[[The New York Times]]|páxina=|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref> Según el ''[[The New York Times]]'',<ref>{{cita publicación |apellíu={{versalita|Associated Press}}|nome=|títulu=Colombians Given Life Terms in Drug Ring Slaying|url=http://www.nytimes.com/1987/05/15/us/colombians-given-life-terms-in-drug-ring-slaying.html|fecha=15 de mayu de 1985|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|axencia=[[Associated Press|AP]]|periódicu=[[The New York Times]]|páxina=|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref> Luis Carlos Quintero-Cruz, —l'home que disparó—, Miguel Vélez y Bernardo Antonio Vásquez fueron convictos del asesinatu de Barry Seal y sentenciaos a [[cadena perpetua]]. == Na cultura popular == L'autor [[Daniel Hopsicker]] escribió'l llibru ''[[Barry & 'the Boys' : The CIA, the Mob and America's Secret History]]''. La canal de televisión norteamericanu [[HBO]] fixo en 1991 la película ''Barry Seal'' —''Doublecrossed'' llamar n'inglés—. En setiembre de 2017 estrenóse ''[[American Made|Barry Seal: El traficante]]'' —títulu orixinal ''American Made''—, protagonizada por [[Tom Cruise]] y dirixida por [[Doug Llimen]], con quien yá trabayó en ''[[Edge of Tomorrow]]''. La película nun ye bien fiel a la hestoria real, sinón qu'amiesta sucesos falsos o non bien probaos pa fines de dramatismu. Llego a apaecer na famosa serie [[Narcos]] nel mesmu episodiu nel que dexo d'apaecer, por cuenta de la so muerte prematura na serie. == Ver tamién == * [[Implicación de la CIA nel tráficu de drogues]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Hopsicker}}|nome=Daniel|enllaceautor=Daniel Hopsicker|títulu=Barry & 'the boys': the CIA, the Mob and America's secret history|fecha=2006|editorial=Mad Cow Press|isbn=0970659172|allugamientu=Noti|idioma=en|oclc=80937965}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Scott}}|nome=Peter Dale|títulu=Cocaine politics: drugs, armies, and the CIA in Central America|fecha=1998|editorial=University of California Press|isbn=0520214498|allugamientu=Berkeley|idioma=en|oclc=777325471|apellíos2={{versalita|Marshall}}|nome2=Jonathan}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Webb}}|nome=Gary|enllaceautor=Gary Webb|títulu=Dark alliance: CIA, the Contras, and the crack cocaine explosion.|fecha=1999|editorial=Seven Stories Press|isbn=9781888363937|allugamientu=Nueva York|edición=2ª|idioma=en|oclc=913575062}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Reed}}|nome=Terry|títulu=Compromised: Clinton, Bush, and the CIA|añu=1995|editorial=Clandestine Publishing|isbn=9781883955021|allugamientu=Woodacre|idioma=en|oclc=32510311|apellíos2={{versalita|Cummings}}|nome2=John}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Morris}}|nome=Roger|títulu=Partners in power: the Clintons and their America|añu=1996|editorial=Henry Holt|isbn=9780805028041|allugamientu=Nueva York|idioma=en|oclc=464736093}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Corn}}|nome=David|enllaceautor=David Corn|títulu=Blond Ghost: Ted Shackley and the CIA's crusades|añu=1994|editorial=Simon & Schuster|isbn=9780671695255|allugamientu=Nueva York|idioma=en|oclc=30624069}} == Enllaces esternos == * [http://spartacus-educational.com/JFKseal.htm Páxina sobre Seal] * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/cron/index.html PBS’s Frontline: Trenta años de guerra a les drogues n'América: Una cronoloxía] * [http://www.voltairenet.org/article123470.html Llibertá de prensa estilo USA: ¿Quién mató a Gary Webb?] * [http://www.voltairenet.org/article123531.html Les evidencies empiecen a indicar que Gary Webb foi asesináu] * [https://web.archive.org/web/20071006231449/http://www.nuestraamerica.info/lleer.hlvs/4111 Llibertá de prensa y dos bales na cabeza] * {{Enllaz rotu|1=otra cosa/ Barry Seal, el narcotraficante al qu'odiaben por otra cosa |2=http://www.conspiracion.org/barry-seal-el-narcotraficante-al-que-odiaben-por |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} En castellán. {{NF|1939|1986|Seal, Barry}} {{Tradubot|Barry Seal}} [[Categoría:Espíes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Operaciones de la CIA]] [[Categoría:Narcotraficantes d'Estaos Xuníos]] 04ce7rvwlso2wp8k2icmxcdegk5ajx7 0 150838 4496535 4492439 2026-05-26T09:55:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 23 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496535 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Édgar Ricardo Arjona Morales''' {{nym}}, conocíu artísticamente como '''Ricardo Arjona''', ye un [[cantautor]], compositor, arreglista, [[músicu]] y productor musical [[Guatemala|guatemalianu]]. La so música varia dende [[balada|balaes]] a [[pop llatín]], ''[[rock]]'', [[pop rock|pop&nbsp;''rock'']], [[música cubana]], y, más apocayá inclúi [[A capella|actuaciones ''a&nbsp;capella'']] y un amiestu de [[música texana]] y [[música nortiza|nortiza]], música [[música afroamericana|afroamericana]] y [[música llatina|llatina]]. Envalórase que vendió más de trenta millones de copies de discos a lo llargo de la so carrera y ye consideráu unu de los artistes más esitosos d'Iberoamérica.<ref>{{cita web |títulu=Cola presentación de "Independiente", Ricardo Arjona va volver mañana a Córdoba |url=http://www.cadena3.com/contenido/2012/04/06/95001.asp |obra= |editorial=Cadena 3 |fecha=6 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/67nxjOrUm?url=http://www.cadena3.com/contenido/2012/04/06/95001.asp |fechaarchivu=20 de mayu de 2012 |fechaaccesu=7 d'abril de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |títulu=Ricardo Arjona sale a la cancha de Newell's col so equipu románticu |url=http://www.lacapital.com.ar/escenario/Ricardo-Arjona-sale-a-la cancha-de-Newells-con-su-equipu-romantico-20120410-0009.html |obra= |editorial=La Capital (Arxentina) |fecha= |urlarchivu=https://www.webcitation.org/67nxqh1SR?url=http://www.lacapital.com.ar/escenario/Ricardo-Arjona-sale-a-la cancha-de-Newells-con-su-equipu-romantico-20120410-0009.html |fechaarchivu=20 de mayu de 2012 |fechaaccesu=18 d'abril de 2012 }}</ref> Conocíu por el so estilu llíricu, Arjona con frecuencia enceta temes d'amor y temes sociales como'l racismu (el cantar «Ella y él»), transexualidá («Que naide vea»), el secuestru («La nena, bitácora d'un secuestru»), la violación, la inmigración («Moyáu», «Ponte»), l'albuertu («Con una estrella»), la relixón («Jesús verbu non sustantivu»), la psicoloxía («Ayudar, Freud») la prostitución («Marta», «Cita nel chigre», «Neña de la nueche», «Señorita»), los dirixentes políticos qu'esguilen posiciones de poder y escaécense del so orixe y de la xente (« Caudiellu»), la menstruación («De vegada en mes») y fechos contingentes como atentaos terroristes o combalechadures («Mesíes», «Naide sabe aú va»). Hasta 2011, Arjona publicara trece álbumes d'estudiu, un álbum en direutu, nueve [[álbum recopilatorio|escoyetes]] y cuarenta y tres [[senciellu|senciellos]]. Cuatro de los sos álbumes algamaron la primer posición nel [[Top Latin Albums|''Billboard'' Top Latin Albums]] nos [[Estaos Xuníos]] y diez algamaron la primer posición n'[[Arxentina]]. Cuatro álbumes ingresaron nel [[Billboard 200|''Billboard''&nbsp;200]]. Cuatro senciellos algamaron la primer posición nel [[Top Latin Songs|''Billboard'' Top Latin Songs]] y siete senciellos algamaron el puestu númberu unu en [[Latin Pop Songs|''Billboard'' Latin Pop Songs]]. La so obra valió-y numberosos premios y gallardones, incluyendo un [[Grammy]], un [[Grammy Llatín]], un premiu «heriedu llatín»<ref>{{cita web |url=http://www.ascap.com/eventsawards/awards/latinawards/2006/heritage.html |títulu=14th Annual El Premiu ASCAP 2006 – ASCAP Latin Heritage Award honoring Ricardo Arjona |fecha= |obra= |editorial=American Society of Composers, Authors and Publishers |ubicación=Estaos Xuníos |urlarchivu=https://www.webcitation.org/67ny1XeH8?url=http://www.ascap.com/eventsawards/awards/latinawards/2006/heritage.html |fechaarchivu=20 de mayu de 2012 |fechaaccesu=24 de marzu de 2012 }}</ref> según premios de la [[American Society of Composers, Authors and Publishers|Sociedá Americana de Compositores, Autores y Editores]], una [[Antorcha (gallardón)|antorcha]] de plata y d'oru y dos [[Gavilueta (Gallardón)|gaviluetes]] de plata del [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar de 2010]], dos [[Los premios Billboard de la música llatina|premios de la Música Llatina de 2010]] y dos [[premios Orgullosamente Llatín 2010]]. Ye un gran almirador de poetes como [[Pablo Neruda]] y [[Gabriel García Marquez]] y cantautores como [[Silvio Rodríguez]], [[Joan Manuel Serrat]], [[Charly García]] y [[Joaquín Sabina]], a esti postreru dedicándo-y una carta incluyida nel álbum ''Solo'', nel añu 2008. == Biografía == [[Ficheru:Arjona baloncesto.jpg|thumb|left|Ricardo Arjona na so etapa de baloncestista.]] Édgar Ricardo Arjona Morales nació'l 19 de xineru de 1964 en [[Jocotenango]], Guatemala. Los sos padres fueron Ricardo Arjona Moscoso y Nohemí ("Mimi") Morales de Arjona; tien dos hermanes, Ingrid y Verónica Arjona. Vivió la mayor parte de la so infancia na [[Ciudá de Guatemala]], onde empezó la so formación musical.<ref name=adnradio>{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona |url=http://www.adnradio.cl/noticia/ricardo-arjona/20081023/nota/696478.aspx |obra=ADN Radio |editorial=Grupu Prisa |fechaaccesu=23 de marzu de 2012 |ubicación=Chile |fecha=23 d'ochobre de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/20130101120301/http://www.adnradio.cl/noticia/ricardo-arjona/20081023/nota/696478.aspx |fechaarchivu=1 de xineru de 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130101120301/http://www.adnradio.cl/noticia/ricardo-arjona/20081023/nota/696478.aspx |archivedate=2013-01-01 }}</ref> A los dolce años, participó nel concursu Festival Infantil Mocedá 74, que ganó col cantar «Gracies al mundu», una composición del so padre.<ref>{{cita publicación |títulu=Los colapsos emocionales de Arjona |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-686145 |obra=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |editorial=El Tiempu Casa Editorial |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 |ubicación=Colombia |fecha=31 d'ochobre de 2001}}</ref> Anque empezó la carrera d'[[arquiteutura]] y [[inxeniería]], graduar de la Escuela de Ciencies de la Comunicación de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] (USAC). Asegura qu'estudió la carrera namái porque quedara mal frente a los sos padres n'arrenunciando pol baloncestu a una beca nuna de les meyores universidaes privaes de Guatemala. Sicasí, a pesar de nun exercer nunca la carrera, sí espertó ciertu interés nél.<ref name=cosme>{{cita web |autor=Cosme, Hector |títulu=Arjona: de Guatemala pal mundu |url=http://www.periodicolaperla.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2150%3Aricardo-arjona-de-guatemala-pa-el%20mundu&catid=119%3Aarticulos&Itemid=342 |obra= |editorial=Periódicu La Perla del Sur |ubicación=Puerto Ricu |fecha=2 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121107110315/http://www.periodicolaperla.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2150:ricardo-arjona-de-guatemala-pa-el |fechaarchivu=2012-11-07 |fechaaccesu=23 de marzu de 2012 }}</ref> Arjona foi un talentosu baloncestista que xugó pa Lleones de Marte y pa TRIAS.<ref name=terra1>{{cita web |títulu=Biografía de Ricardo Arjona |url=http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloid=975400 |obra= |editorial=Terra |fecha=12 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130507070155/http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloid=975400 |fechaarchivu=2013-05-07 |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011 }}</ref> Como miembru del equipu nacional de Guatemala, realizó una xira per Centroamérica. Hasta apocayá, tenía'l récor del xugador guatemalianu con más puntos (78) anotaos nun solu alcuentru de baloncestu.<ref name="B&T">{{cita publicación |url=https://books.google.com/books?id=TRMEAAAAMBAJ&pg=PA23&dq=Ricardo+Arjona#v=onepage&q=Ricardo%20Arjona&f=false |títulu=Arjona Innovates On CD/DVD Set |apellíu=Cobo |nome=Leiba |fecha=4 d'avientu de 2004 |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |volume=116 |númberu=49 | issn=0006-2510 |páxina=23 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Ricardo Arjona. Biography |url=http://www.allmusic.com/artist/ricardo-arjona-p37108/biography |obra= |editorial=Allmusic, Rovi Corporation |fecha= |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=24 de marzu de 2012}}</ref> Antes de grabar el so primer discu y mientres cursaba los sos estudios universitarios, foi maestru d'escuela al igual que'l so padre. Enseñó tolos graos nuna escuela primaria llamada Santa Elena III, na que daba clase tres hores. La so páxina autobiográfica señalaba que nel informe d'un funcionariu del Ministeriu d'Educación, unviáu pa evaluar a los alumnos, mentábase que'l nivel d'educación escolar de los alumnos de Arjona yera cimeru al nivel permediu.<ref name="Biografía de Ricardo Arjona">{{cita web|títulu=Biografía de Ricardo Arjona|url=http://www.ricardo-arjona.net/Biografia.aspx|obra=|editorial=Ricardo-Arjona.net|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180615135007/http://www.ricardo-arjona.net/Biografia.aspx|fechaarchivu=2018-06-15|fechaaccesu=23 de marzu de 2012}}</ref> Cuando tenía 7 años el so padre regaló-y el so primer guitarra y enséñalu a tocar. Empezó a escribir cantares ente los 12 y 13 años. Escribe'l so primer cantar tituláu «Esa ye la mio barca» casi forzadamente, pola mor del reconcomiu de participar dos veces nel Festival Infantil Mocedá 74 (Un festival de cantares inéditos) ganando en dambes ocasiones con cantares del so padre afirmando que yeren de la so autoría. Con esti cantar vuelve ganar per tercer vegada'l festival y salda una delda consigo mesmu. A finales de [[1985]] la so pareya (nesi entós), ensin informa-y de nada entama una cita con una discográfica (casa discográfica) de Guatemala que lo contrata y cola que graba'l so primer discu. Ricardo Arjona dixo en múltiples oportunidaes que nunca quixo ser cantante.[[Ficheru:Ricardo Arjona en su juventud.jpg|thumb|Arjona na so mocedá|343x343px]] La so madre en ciertos momentos encamentába-y qu'arrenunciara de la música, yá que polos tiempos en que vivíen nun yera una bona idea tomar dicha oficiu. Confesó que solamente por contradicir les pallabres de la so madre atopó la so vocación. En 1988 parte de Guatemala escontra [[Arxentina]] pa participar nel [[Festival OTI]] y yá nun vuelve al so país, cosa polo que foi bien criticáu.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-686145 |títulu=Los colapsos emocionales de Arjona|work=eltiempo.com}}</ref> Quedar a vivir n'Arxentina por un tiempu, onde por cantar nel Pianu Chigre d'un hotel aseguráben-y habitación y almuerzu, pasaba depués a cantar n'otru chigre cercanu, amás de faelo tamién na [[cai Florida]], onde la mayoría de los artistes caleyeros de la zona presentaben la so propia actuación. Abandona Arxentina y torna por poco tiempu a Guatemala, en 1989 decide partir a [[España]], pero pa poder llegar al so destín tenía que faer una escala nel aeropuertu de la [[Ciudá de Méxicu]], el cantautor enllargó tanto esta escala que Méxicu terminó convirtiéndose na so nueva casa.<ref>{{cita web |url=http://www.todomusica.org/ricardo_arjona/ |títulu=Ricardo Arjona: biografia, semeyes, discos, cantares y videos de Ricardo Arjona – Todomusica.org |publicación=}}</ref> Quedar a vivir un tiempu nun hotel del centru y un hotel pizza, asistía siguíu a un chigre de [[Zona Rosa (Ciudá de Méxicu)|La Zona Rosa]] llamáu ''"La Cucaracha"'', onde un día consiguió a un amigu que lu sacó d'aquel hotel y agospiar per unos díes nel so departamentu, a la fin terminar echando d'este.<ref>{{cita web |url=http://www.soy502.com/articulo/ricardo-arjona-llargu-camín-escontra-trunfu-01 |títulu=Ricardo Arjona: un llargu camín escontra'l trunfu|author=Selene Mejía |publicación=}}</ref> En Méxicu consiguió cites con delles disqueras, dos productores de distintes compañíes pidiéron-y traer diez canciones nun mes pa grabar un discu, cuando Arjona volvió con tou llistu a los dos productores haber despidíu. Nuna de les cites, otru productor n'oyendo un par de los sos cantares díxo-y que dedicar a otra cosa.<ref>{{cita web |url=http://www.buenamusica.com/ricardo-arjona/biografia |títulu=Ricardo Arjona |publicación=}}</ref> Cola necesidá de pagar la renta empieza a escribir cantares pa otros artistes, y anque el so cantar «[[La muyer que nun suañé]]», pa la telenovela ''[[Algamar una estrella]]'' na voz d'[[Eduardo Capetillo]] tuvo ente les primeres posiciones, Ricardo Arjona nun llogró nengún tipu d'ingresos por ello, sicasí un executivu de la televisión propúnxolu depués d'escribir la tema de la novela un papel dientro de la mesma, que aceptó ensin pensalo solamente pa llograr daqué de dineru y mintió diciendo qu'había estudiáu teatru nel so país y que tenía esperiencia actuando na televisión.<ref name="carlosrodriguez">{{cita web |url=http://www.laprensa.hn/vivir/espectaculos/372168-98/los-13-momentos-que-marcaron--la vida-de-ricardo-arjona |títulu=Los 13 momentos que marcaron la vida de Ricardo Arjona|author=Carlos Rodriguez|work=Diariu La Prensa}}</ref> [[Sony Music]] depués de refugalo repitíes vegaes roblar por cuenta de un tratu qu'iguó un importante productor y amigu del cantautor, consistente en que si la compañía quería roblar a dos artistes polos que taba interesada, teníen que roblar tamién a Ricardo. Depués d'esperar por casi un añu dempués de ser robláu, decide que yá ye hora de faer el discu y empieza a instalar tou pa la producción y una selmana antes d'empezar, la compañía atayó-y tou y púnxo-y condiciones, pos si quería faer el discu tenía que pagalo él mesmu. Empezó a grabar munches de los sos cantares antiguos en casetes y foise a les editoriales a pidir dineru emprestao en cuenta de estos cantares y con esi dineru graba'l so discu ''[[Animal nocherniegu (álbum)|Animal nocherniegu]]''. El discu gusta, pero la compañía archivar y nun dexó qu'asocediera namás, hasta que muncho más tarde Arjona atopar polos pasiellos de [[Sony Music]] con Aloysio Reis, el nuevu direutor artísticu de la compañía, quien dempués de quedar encantáu al escuchar el discu, sacar a la lluz y empieza el gran ésitu como cantautor a nivel internacional pa Ricardo Arjona.<ref>{{cita videu |títulu=Histories engarzadas - Ricardo Arjona (Parte 1) [Entrevista con Ricardo Arjona, por Mónica Garza] |persona=Ricardo Arjona |añu=12 de febreru de 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=szXTD4dSftc |urlarchivu= |fechaarchivu= |mediu=YouTube |editorial= |llocalización= |fechaaccesu= |tiempu= |cita= |id=}}</ref> == Carrera == === Década de 1980: principios y reconocencia temprana === Arjona empezó la so carrera musical a los 21 años,<ref name="terra1"/> cuando robló contratu cola discográfica PolyGram<ref>{{cita web |títulu=Arjona desclasifica los episodios menos glamorosos del so pasu poles discográfiques|url=http://www.emol.com/noticias/magacine/2011/09/26/505071/les razones-de-la independencia-de-arjona.html |editorial=Emol.com |fecha=26 de setiembre de 201 |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2011}}</ref> y grabó el so álbum ''[[Déxame dicir que te amo]]'' (1985). La discográfica intentó crear una imaxe estereotipada de Arjona como amante llatín.<ref>{{cita web|títulu=Ricardo Arjona|url=http://www.mtv.com/music/artist/arjona_ricardo/artist.jhtml#biographyEnd|obra=MTV|editorial=Viacom International|fecha=|fechaaccesu=23 de marzu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120328021540/http://www.mtv.com/music/artist/arjona_ricardo/artist.jhtml#biographyEnd|fechaarchivu=2012-03-28}}</ref> El cantar titular, «Déxame dicir que te amo», foi llanzada como senciellu. Esti álbum nun entró nes llistes, pero recibió crítiques moderadamente favorables. [[Allmusic]] concedió-y trés de cinco estrelles.<ref name="Allmusic-Dejame dicir">{{cita web |títulu=Déxame dicir que te amo >> Review|url=http://allmusic.com/album/dejame-dicir-que-te-amo-r236313 |obra=Allmusic |editorial=Rovi Corporation |allugamientu= |fecha= |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012}}</ref> Por cuenta de la so esperiencia negativa al grabar l'álbum y el so fracasu comercial, decidió abandonar la música pa enseñar na escuela.<ref name=cosme/> A los 24 años, Arjona dio marcha tras y buscó la oportunidá de representar al so país nel [[Festival OTI del Cantar|Festival OTI de 1988]], que tuvo llugar n'Arxentina, col cantar «Con una estrella nel banduyu».<ref name=cosme/> Nes sesiones darréu dempués d'esta decisión, produció'l cantar «S.O.S rescátame».<ref name=adnradio/> El so segundu álbum d'estudiu, ''[[Jesús, verbu non sustantivu]]'' tráxo-y ésitu comercial y crítiques favorables n'América Llatina y los Estaos Xuníos y convirtióse nun [[superventes]] na mayor parte d'América Central.<ref name=adnradio/><ref name=cosme/> === Década de 1990: Ésitu internacional, ''Si'l norte fuera'l sur'' y ''Ensin daños a terceros'' === [[Ficheru:Arjona disco de platino 1998.jpg|thumb|Ricardo Arjona recibiendo discu de platín pol so álbum [[Ensin daños a terceros]] [[1998]].]] Arjona empezó la nueva década como cantante conocíu por toa América Llatina. Dempués de xunise a [[Sony Music]] en 1990 publicó ''[[Del otru llau del sol]]'',<ref name=terra1/> unu de los sos álbumes menos esitosos. Esi mesmu añu empezó a componer cantares pa otros artistes, tales como “La muyer que nun suañé enxamás” pa [[Eduardo Capetillo]], “Tan solo una muyer” pa [[Bibi Gaytán]] y “Detrás de la mio ventana” pal álbum ''[[Nueva era (álbum de Yuri)|Nueva era]]'' de [[Yuri (cantante)|Yuri]] (1993). El cantar convertir nun ésitu en 1994, algamando la primer posición mientres tres selmanes en ''Hot Latin Songs'' nos Estaos Xuníos. El so trabayu na [[telenovela]] mexicana ''[[Algamar una estrella]]'', contribuyó a demostrar les sos habilidaes como cantante y compositor.<ref name=adnradio/><ref name=DTMV-HLS>{{cita web |títulu=Top Latin Songs|url=http://www.billboard.com/charts/latin-songs#/charts/latin-songs?chartfecha=29-01-1994 |obra=Billboard|editorial=Nielsen Business Media|fechaaccesu=6 de xunu de 2012 |ubicación=EEUU |fecha=29 de xineru de 1994}}</ref><ref name=Billboard-29-01-1994>{{cita web |apellíu=Lannert |nome=John |títulu=Latin Notes |url=https://books.googleco.ve/books?id=HQgEAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es&pg=PA36 |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=6 de xunu de 2012 |ubicación=EEUU |páxina=36 |fecha=29 de xineru de 1994}}</ref> Más tarde realizó una versión del cantar nel so álbum recopilatorio, ''[[Trópico (álbum)|Trópico]]'' (2009), xunto con [[Melina León]]. En 1992, dempués de conocer al presentador Raúl Velasco, Arjona presentar nun masivu del programa musical Siempres en Domingo realizáu n'El Salvador cantando tarrecer “Muyeres” y “Quién diría” del álbum d'estudiu que sería'l so saltu a la fama en Méxicu y a nivel internacional: Animal Nocherniegu. ''[[Animal nocherniegu (álbum)|Animal nocherniegu]]'', el cuartu álbum d'estudiu de Arjona, foi publicáu'l 9 de febreru de 1993 pola so nueva discográfica [[Sony Music Entertainment|Sony Discos]]. L'álbum vendió 500&nbsp;000&nbsp;copies en 1994<ref name=Lannert>{{cita web |apellíu=Lannert|nome=John |títulu=Pop Roqueros Rules: PolyGram's Pop Rock Rush |url=https://books.googleco.ve/books?id=aggEAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=3 de xunu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos |páxina=68 |fecha=26 de payares de 1994 |cita=The Guatemalan native sold 500,000 units of his 1992 label debú, ''Animal Nocherniegu''.}}</ref> y llevar a la fama internacional.<ref name=animal1>{{cita web |títulu=Arjona queda confirmáu |url=http://www.listindiario.com.do/entretenimiento/2009/4/16/97979/Arjona-queda-confirmáu |obra= |editorial=Listín Diariu |fecha=17 d'abril de 2009 |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011}}</ref><ref name=animal2>{{cita web |títulu=Arjona desclasifica los episodios menos glamorosos del so pasu poles discográfiques |url=http://www.emol.com/noticias/magacine/2011/09/26/505071/les razones-de-la independencia-de-arjona.html |obra= |editorial=Emol.com |fecha=26 de setiembre de 2011 |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2011}}</ref> L'álbum, colos senciellos «Muyeres» (#6 en Latin Songs) y «Primer vegada» (#6 en Latin Songs),<ref name=TLS>{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona Album & Songs Chart History – Latin Songs |url=http://www.billboard.com/#/artist/ricardo-arjona/chart-history/29908?f=363&g=Singles |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=25 de marzu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos}}</ref> recibió trelce certificaos de Platín y unu de Diamante. <ref name="Terra_Tiempos">{{cita web |títulu=Ricardo Arjona, el canta autor de los tiempos|url=http://www.terra.com/musica/noticias/ricardo_arjona_el_canta_autor_de_los tiempos/oci66221 |obra= |editorial=Terra |fecha= |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=19 de mayu de 2012 |cita=''If you were to pick only one Arjona album for your collection that wasn't a greatest-hits compilation, this should be the one. ''Hestories'' was a career-defining success for Arjona.''}}</ref> Confirmó la so reputación col llanzamientu de ''[[Hestories (álbum)|Hestories]]'', el so quintu álbum d'estudiu, que se convirtió nun ésitu con 2&nbsp;millones de copies vendíes en toa América Llatina y recibió ventisiete certificaciones de platín y dos de diamante,<ref name=terra1/> inclusive cuádruple platín n'[[Arxentina]].<ref name="capif">{{cita web |url=http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Ricardo+Arjona&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=O&Tipu=0&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |títulu=Certificaciones arxentines – Ricardo Arjona |fecha= |obra= |editorial=Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers (CAPIF) |allugamientu= |fechaaccesu=24 de xunu de 2011 }}</ref> ''Hestories'' algamó'l puestu #43 en Top Latin Albums.<ref name="TLA">{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona Album & Songs Chart History – Latin Albums |url=http://www.billboard.com/#/artist/ricardo-arjona/chart-history/29908?f=330&g=Albums |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=9 de xunu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos}}</ref> Contenía senciellos d'ésitu como «Te conozo» (#3 nel [[Top Latin Songs]]) y «Señora de los cuatro décades» (#7 nel Latin Songs).<ref name=TLS/> El críticu de Allmusic, Jason Birchmeier, concedió 4,5 estrelles al álbum, afirmando que «Si tuviera qu'escoyer namái un álbum pa la so coleición de Arjona que nun fuera un [[álbum recopilatorio|recopilatorio]] de grandes ésitos, ten de ser este. ''Hestories'' foi un ésitu decisivu na carrera de Arjona».<ref name="Allmusic-Hestories">{{cita web |autor=Birchmeier, Jason |títulu=Histories >> Review |url=http://allmusic.com/album/hestories-r203600/review |obra= |editorial=Allmusic. Rovi Corporation |fecha= |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=1 de setiembre de 2011}}</ref> El cuartu y quintu álbum d'estudiu fueron los que más vendieron en tola so carrera.<ref name=Mileniu>{{cita web |títulu=Apunta Ricardo Arjona llanzamientu del so nuevu discu "Independiente" |url=http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/5b3f6569861bc7b1ebc8edca2y00a13y |obra=Mileniu Online |editorial=Grupu Mileniu |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2011 |ubicación=Méxicu |fecha=25 de setiembre de 2011 |urlarchivu=https://archive.today/20120903152351/http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/5b3f6569861bc7b1ebc8edca2y00a13y |fechaarchivu=3 de setiembre de 2012 }}</ref><ref name="EMOL">{{cita web |títulu=Arjona desclasifica los episodios menos glamorosos del so pasu poles discográfiques |url=http://www.emol.com/noticias/magacine/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=505071 |obra=El Mercurio Online |editorial=Empreses El Mercurio |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2011 |ubicación=Chile |fecha=26 de setiembre de 2011}}</ref> El 20 d'agostu de 1996 publicó'l so sestu álbum d'estudiu, ''[[Si'l norte fuera'l sur]]''. Foi'l primer álbum nel cual Arjona aventuróse más allá de la tema del amor pa esplorar el [[nacionalismu]] y la [[globalización]], ente otres temes sociopolíticos.<ref name="The Romantic">{{cita web |apellíu=Lannert|nome=John |títulu=Arjona, The Romantic |url=https://books.googleco.ve/books?id=QQ0EAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es |fecha=16 de mayu de 1998 |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos|páxina=45}}</ref> Incluyía cuatro senciellos, «[[Si'l norte fuera'l sur (cantar)|Si'l norte fuera'l sur]]» (#9 en Latin Pop Songs),<ref name="LPS">{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona Album & Songs Chart History – Latin Pop Songs |url=http://www.billboard.com/#/artist/ricardo-arjona/chart-history/29908?f=372&g=Singles |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=25 de marzu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos}}</ref> que'l so tema principal ye la rellación ente Estaos Xuníos y América Llatina,<ref name="Billboard-03-05-1997"/> «La to reputación» (#18 en Latin Songs, #2 en Latin Pop Songs), «Enseñástime» (#18 en Latin Pop Songs), y «Ella y él» (#24 en Latin Songs, #8 en Latin Pop Songs).<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> Birchmeier concedió 4,5 estrelles al discu, comentando que «Con tou, ye'l tercer álbum clásicu siguida de Arjona, cada unu distintu del so predecesor».<ref name="Allmusic2">{{cita web |autor=Birchmeier, J. |url=http://allmusic.com/album/si-el norte-fuera-el sur-r263457/review |títulu=Si El Norte Fuera El Sur >> Review |fecha= |obra=Allmusic |editorial=Rovi Corporation |allugamientu= |páxina= |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=1 de setiembre de 2011 |cita=''All in all, it's Arjona's third classic album in a row, each distinct from its predecessor.'' }}</ref> ''Billboard'' proclamar el ''Álbum Rock del Añu'' en 1997.<ref name="Billboard-03-05-1997">{{cita web |apellíu=Lannert|nome=John|títulu=The Winners Are... |url=https://books.googleco.ve/books?id=IQ8EAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es&pg=PA28 |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media|fechaaccesu=3 de xunu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos|páxina=28 |fecha=3 de mayu de 1997}}</ref> ''Si'l norte fuera'l sur'' recibió múltiples [[Certificación de ventes discográfiques|certificaciones de platín]] nos Estaos Xuníos.<ref name="riaa">{{cita web |autor= |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Arjona%2C+Ricardo%22 |títulu=American certifications – "Arjona, Ricardo" |fecha= |obra= |editorial=Recording Industry Association of America |allugamientu= |fechaaccesu=24 de xunu de 2011 |cita=''If necessary, click Advanced, then click Type, then select Latin, then click SEARCH''}}</ref> El 2 de xunu de 1998, llanzó al mercáu'l so séptimu álbum d'estudiu, ''[[Ensin daños a terceros]]''. L'álbum recibió 4 estrelles de Terry Jenkins de Allmusic, quien afirmó que «''Ensin daños a terceros'' sigue la racha d'álbumes realizaos, influyentes de Ricardo Arjona, que destaquen les sos habilidaes melódiques y la so aguda conciencia social».<ref>{{cita web |autor=Jenkins, T. |url=http://allmusic.com/album/ensin davos-a-terceros-r354616/review Allmusic Review |títulu=Allmusic Review |fecha= |obra= |editorial=Allmusic. Rovi Corporation |ubicación=Estaos Xuníos |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=7 de xunetu de 2012 |cita=''This album continues Ricardo Arjona's streak of accomplished, affecting albums that spotlights both his melodic skills and his sharp social consciousness.'' }}</ref> Siendo'l so cuartu álbum consecutivu en recibir crítiques favorables, ''Ensin daños a terceros'' tamién tuvo ésitu comercial, debutando na posición númberu 6 en Top Latin Albums, volviéndose'l so primer álbum n'algamar el ''top 10''.<ref name="TLA"/> Tamién algamó'l puestu #3 na '' Billboard Latin Pop Albums''.<ref name="LPA">{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona Album & Songs Chart History – Latin Pop Albums |url=http://www.billboard.com/#/artist/ricardo-arjona/chart-history/29908?f=295&g=Albums |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media |fechaaccesu=9 de xunu de 2012 |ubicación=Estaos Xuníos}}</ref> Incluyía los ésitos «Dime que non» (#6 nel Latin Songs, #3 en Llatina Pop Songs), y «Mentirosu» (#22 en Latin Songs, #5 n'América Pop Songs).<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> L'álbum recibió múltiples certificaciones de platín nos Estaos Xuníos<ref name="riaa"/> y Arxentina.<ref name="capif"/> Más de 700&nbsp;000&nbsp;copies fueron vendíes.<ref name="Merit">{{cita web |url=http://www.oem.com.mx/eloccidental/notas/n2466002.htm |títulu=Arjona en procesu de "Metamorfosis" |fecha=14 de marzu de 2012 |editorial=L'Occidental |allugamientu=Méxicu |urlarchivu=https://www.webcitation.org/67nxeUyC7?url=http://www.oem.com.mx/eloccidental/notas/n2466002.htm |fechaarchivu=20 de mayu de 2012 |fechaaccesu=29 d'abril de 2012 }}</ref> El 5 d'avientu de 1998, frente a una audiencia de más de 100&nbsp;000&nbsp;persones nel [[Hipódromu]] de la [[Ciudá de Guatemala]], Arjona grabó ''[[Vivu (álbum de Ricardo Arjona)|Vivu]]'', el so primer álbum en vivu, que foi publicáu en 1999.<ref name="Terra_Tiempos"/> L'álbum tuvo un ésitu moderáu, con certificación d'oru en [[Méxicu]] y de platín nos Estaos Xuníos y Arxentina. El cantar Desnudu» foi un ésitu y convirtióse nel so primer nᵘ&nbsp;1 en Top Latin Songs.<ref name="TLS"/> N'avientu de 2005, ''Vivu'' vendiera 243&nbsp;000&nbsp;copies nos Estaos Xuníos, el so álbum más vendíu a esa fecha.<ref name="Billboard 10-12-2005">{{cita web |apellíu=Cobo|nome=Leila|títulu=Arjona Tries New Approach For 10th Album |url=https://books.googleco.ve/books?id=ZxMEAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es&pg=PA42 |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media|fechaaccesu=5 de xunu de 2012 |páxina=42 |fecha=10 d'avientu de 2005}}</ref> === 2000–2005: ''Galería Caribe'', xira mundial, ''Santu pecáu'' y ''Adientro'' === [[Ficheru:Arjona entrevista Adentro.JPG|thumb|Entrevista mientres la presentación del so discu Adientro 2006.]] El so octavu álbum d'estudiu, ''[[Galería Caribe]]'', foi precedíu pol senciellu «Cuando», que se convirtió nun ésitu comercial y algamó el puestu #1 en ''Billboard Top Latin Songs'' y ''Latin Pop Songs''.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> El cantante comentó que l'álbum costó-y dolce meses y qu'antes d'empezar «tenía más amigos».<ref name="cara_a_cara"/> Tamién afirmó que «Viví namoráu de la cultura y la música del Caribe dende la mio infancia. [...] Llograr con cantares prindar daqué de la enerxía d'esta música que fai volar, pensar y prestase ye imposible, pero nesti intentu que quixera nun terminara nunca, dexé cachos mios que me quedaron a fuercia del encantu que-yos provoca esta tierra».<ref name="cara_a_cara"/> Birchmeier d'[[Allmusic]] concedió 3 estrelles al álbum, mentando que «Con tou, ''Galería Caribe'' ye una entrada interesada nel catálogu de Arjona, que la mayoría de los aficionaos puede pasar por altu ensin perder enforma».<ref name="Allmusic-Galeria Caribe">{{cita web |autor=Birchmeier, J. |títulu=Galería Caribe, Allmusic Review |url=http://allmusic.com/album/galeria-caribe-r495348/review |obra=Allmusic Review |editorial= |fecha= |fechaaccesu=4 de setiembre de 2011 |idioma=en}}</ref> L'álbum convertir nel so primeru n'ingresar nel [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] algamando'l puestu #136, mientres algamando'l puestu #1 en Top Latin Albums y Latin Pop Albums.<ref name="TLA"/><ref name="LPA"/><ref name="BB200">{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona Album & Songs Chart History – Billboard 200|url=http://www.billboard.com/#/artist/ricardo-arjona/chart-history/29908?f=305&g=Albums |obra=Billboard |editorial=Nielsen Business Media|fechaaccesu=9 de setiembre de 2012|allugamientu=United States}}</ref> Foi gallardoniáu cola certificación de platín en Méxicu,<ref name="amprofon">{{cita web |url=http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=Ricardo+Arjona&titulo=&categoria=&contenido=buscar |títulu=Certificaciones |fechaaccesu=24 de xunu de 2011 |fecha= |obra=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videgramas |editorial=amprofon.com.mx |ubicación=Méxicu |páxina= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130613230317/http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=Ricardo+Arjona&titulo=&categoria=&contenido=buscar |fechaarchivu=2013-06-13 }}</ref> Arxentina<ref name="capif"/> y los Estaos Xuníos.<ref name="riaa"/> Los sos trés senciellos yeren «Lo poco que queda de mi»; «Mesíes», qu'algamó'l puestu #19 nel Top Latin Songs y #11 nel Latin Pop Songs; y «A cara o cruz», qu'algamó'l #28 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> Pa promocionar l'álbum, que vendió más d'un millón de copies, Arjona embarcar na ''Xira Galería Caribe'', que s'empecipió en Méxicu en 2000 y terminó en 2001.<ref name="cara_a_cara">[http://archivo.elsalvador.com/noticias/2001/10/4/ESCENARIOS/escen5.html «De frente col Caribe»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115916/http://archivo.elsalvador.com/noticias/2001/10/4/ESCENARIOS/escen5.html |date=2016-03-04 }}, artículu en ''[[El Diariu de Güei]]'' (El Salvador). Consultáu'l 19 de mayu de 2012.</ref><ref>[http://www.mi2n.com/press.php3?press_nb=17072 «Ricardo Arjona Launches His Tour, “Galería Cairbe”»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109014949/http://www.mi2n.com/press.php3?press_nb=17072 |date=2016-01-09 }}, artículu nel sitiu web Music Industry News Network (MusicDish LLC.). Consultáu'l 19 de mayu de 2012.</ref><ref>[http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-1280125 «Arjona y la so Galería Caribe»], artículu nel diariu ''El Tiempu''. Consultáu'l 19 de mayu de 2012.</ref> En «Mesíes» Arjona fala sobre un personaxe qu'apaez «na forma d'un magnate ricu y bien armáu con [...] dalgún plan siniestru pal mundu».<ref name="Gurza">Gurza, Agustín (19 de setiembre de 2001): [http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/81448003.html?dids=81448003:81448003&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&fecha=Sep+19%2C+2001&author=AGUSTIN+GURZA&pub=Los+Angeles+Times&desc=Song%27s+Eerily+Prophetic+Lyrics+Have+Arjona%27s+Fans+Buzzing&pqatl=google «Song's Eerily Prophetic Lyrics Have Arjona's Fans Buzzing»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114040540/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/81448003.html?dids=81448003:81448003&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&fecha=Sep+19%2C+2001&author=AGUSTIN+GURZA&pub=Los+Angeles+Times&desc=Song%27s+Eerily+Prophetic+Lyrics+Have+Arjona%27s+Fans+Buzzing&pqatl=google |date=2012-11-14 }}, artículu nel diariu ''[[Los Angeles Times]]'' (archivu). Información, ''pay-per-view'' recuperada principalmente na páxina del ''curriculum vitae'' disponible nel PQ Archiver. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> Dellos críticos sosteníen que se trataba d'un ataque metafóricu» contra'l [[capitalismu]] y el [[imperialismu]], nomaos como «oxetivos clásicos de Arjona».<ref name="Gurza"/> El cantar convertir nun oxetu de ciertu discutiniu cuando los fanáticos y los críticos señalaron les conexones ente la so tema y los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], meses dempués del llanzamientu del cantar, resultando nuna investigación pol [[FBI]].<ref name="FBI">[https://web.archive.org/web/20120715060306/http://archive.laprensa.com.sv/20011013/revista_ecu/ecu2.asp «Pol so cantar “Mesíes” Arjona foi investigáu pol FBI»], artículu nel diariu ''La Prensa''. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> El cantante comentó darréu que «Mesíes» nun tenía nenguna rellación colos atentaos, y que les lletres yeren pura coincidencia.<ref name="Perez">Perez, Juan Carlos (9 d'abril de 2007): [http://www.terra.com.mx/entretenimiento/articulo/81470/El+Mesias+ye+pura+coincidencia.htm «"El Mesíes” ye pura coincidencia»], artículu nel sitiu web Terra. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> Afirmó amás que'l FBI nun falara direutamente con él sinón con daquién del so equipu.<ref name="Perez"/> El 19 de payares de 2002, Arjona llanzó al mercáu'l so novenu álbum d'estudiu, ''[[Santu pecáu]]'', precedíu de los senciellos «[[El problema]]», qu'algamó'l #1 nel ''Billboard Top Latin Songs'' y ''Latin Pop Songs'', y «Minutos», qu'algamó'l puestu #5 en Top Latin Songs y #3 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> ''Santu pecáu'' convertir nun ésitu comercial, vendiendo más de 300&nbsp;000&nbsp;copies solo en Méxicu (doble platín),<ref name="amprofon"/> 160&nbsp;000 n'Arxentina (cuádruple platín)<ref name="capif"/> y 200&nbsp;000 nos Estaos Xuníos (doble platín).<ref name="riaa"/> En 2003 Arjona publicó ''[[Llaos B]]'', el so segundu álbum recopilatorio, incluyendo cantares que «nun fueron tan comerciales» y que quería dar una segunda oportunidá por aciu espardimientu radial.<ref>{{cita publicación |títulu=Ricardo Arjona llanzó discu con cantares que nun tuvieron ésitu |url=http://www.eluniverso.com/2003/12/20/0001/259/D259B7AD742149CB9A45C7Y5AF7B1A9F.html |obra=L'Universu |allugamientu=Guayaquil |páxina= |fecha=20 d'avientu de 2003 |fechaaccesu=24 de xunetu de 2012 }}</ref> L'álbum tenía cantares de tolos sos álbumes d'estudiu anteriores. La receición de la crítica foi entemecida. Birchmeier señaló que yera «un puntu d'entrada errónea nel catálogu de Arjona».<ref name="Allmusic-Llaos B">{{cita web |autor=Birchmeier, J. |títulu=Allmusic Review |url=http://allmusic.com/album/llaos-b-r672095/review |obra=Allmusic Review |editorial= |páxina= |fecha= |fechaaccesu=6 de setiembre de 2011 |idioma=inglés |cita=''a misleading entry point into Arjona's catalog.''}}</ref> A pesar d'ello, l'álbum recibió una certificación d'oru en Méxicu.<ref name="amprofon"/> {{Caxa de cita |Yá sía pol valor de la producción recortao y natural, el rendimientu seguru de Ricardo Arjona, o'l so [[lletrista|llirismu]] relevante como siempres, dexa sonrientes a los sos fieles siguidores, tanto como los executivos de [[Sony Music|Norte]]. Magar la instrumentación, execución, y la paleta sónica global d'esti proyeutu ye minimalista y ensin pretensiones, hai una fondura y brillantez nos mesmos. Tan humilde como ye ''Adientro'', l'oyíu del oyente nun se cansa, nin quier más.|Evan C. Gutiérrez, de Allmusic<ref>[http://www.allmusic.com/album/r808825 «Adientro – Ricardo Arjona»]. Allmusic. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.<br />«Be it for the stripped, natural production value, the confident performance of Ricardo Arjona, or his relevant-as-ever lyricism, he's got both his loyal fans and the execs at Norte smiling. While the instrumentation, performance, and overall sonic palette of this project are minimalist and unassuming, there is a depth and brilliance to them. The listener's ear does not tire or want for more, humble as ''Adientro'' is».</ref> | width = 27em | align = right | quoted = 1 }} El 6 d'avientu de 2005, llanzó al mercáu'l so décimu álbum d'estudiu, ''[[Adientro]]''. Yera la primer collaboración de Arjona con [[Tommy Torres]].<ref>[http://elnuevodiario.com.do/app/article.aspx?id=12990 «Arjona vendió 500.000 copies de nuevu discu en Llatinoamérica»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702184405/http://elnuevodiario.com.do/app/article.aspx?id=12990 |date=2013-07-02 }}, ''El Nuevo Diario''. Consultáu'l 25 de marzu de 2012.</ref> Nuna entrevista, el cantante comentó que primero fixo una prueba» con Torres, unviándo-y los cantares más novillas y más escures» del álbum, «[[Acompáñame a tar solu]]» y «Iluso».<ref name="Billboard 10-12-2005"/> Torres dixo que «foi a por toes cola primera demo, contratando una banda completa, inclusive una orquesta de cuerdes», que atraxo l'atención de Arjona.<ref name="Billboard 10-12-2005"/> L'álbum foi aclamáu pola crítica, y Evan C. Gutiérrez, de Allmusic, dio-y cuatro estrelles: Arjona comentó que ''Adientro'' foi «un discu bien representativu y descomanadamente completu», y amestó que «tener productores distintos dar munches posibilidaes».<ref name="Billboard 10-12-2005"/> ''Adientro'' convertir nel segundu álbum d'estudiu de Arjona n'ingresar nel ''Billboard 200'', algamando'l puestu #126.<ref name="BB200"/> En Top Latin Albums algamó'l puestu #3, y #2 en Latin Pop Albums.<ref name="TLA"/><ref name="LPA"/> Del álbum ''Adientro'' llanzáronse cinco senciellos: el cantar titular, «[[Acompáñame a tar solu]]» (#7 en Latin Songs, #1 en Latin Pop Songs), «[[Pingüinos na cama]]» cola cantante española [[Chenoa]] (#44 en Latin Songs, #19 en Latin Pop Songs), «Moyáu» con [[Intocable (banda)|Intocable]], la banda americana de música [[música texana|Texana]]/[[Música nortiza|Nortiza]] (#34 en Latin Songs, #30 en Latin Pop Songs), «A ti» (#14 en Latin Songs, #3 en Latin Pop Songs) y «De vegada en mes» (#49 en Latin Songs, #16 en Latin Pop Songs).<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> L'álbum vendió más d'un millón de copies nel mundu enteru.<ref name=adientro1mill>[https://web.archive.org/web/20140714120514/http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2006/02/23/güei/vivir/511185.html «Arjona considérase “un tipu d'ésitu”»], artículu en diariu ''La Prensa''. Consultáu'l 2 d'ochobre de 2011.</ref> === 2006–2007: Xira Adientro y ''Quién dixo ayeri'' === En 2006, Arjona empecipió la primer etapa de la so xira mundial, denominada ''Xira Adientro''. La xira siguió en 2007 con una segunda etapa na cual visitó más países. Alredor de dos millones de persones asistieron a les actuaciones.<ref name="Biografía de Ricardo Arjona"/> La xira clausuróse oficialmente'l 14 de setiembre de 2007, na ciudá de [[Barquisimeto]], Venezuela, mientres la Feria Internacional, frente a una audiencia de más de 100&nbsp;000&nbsp;persones.<ref name="Biografía de Ricardo Arjona"/> El 21 d'agostu de 2007 Arjona llanzó al mercáu'l so quintu álbum recopilatorio, ''[[Quién dixo ayeri]]''. L'álbum ye una coleición de dos discos. El primer discu componer de nueves versiones d'ésitos pasaos, dalgunos d'ellos incluyendo a artistes destacaos como [[Marta Sánchez]] en «Tarde (Ensin daños a terceros)» del álbum ''[[Ensin daños a terceros]]'', [[Panteón Rococó]] en «[[Si'l norte fuera'l sur (cantar)|Si'l norte fuera'l sur]]» del [[Si'l norte fuera'l sur|álbum del mesmu nome]], [[Marc Anthony]] en «Historia de taxi» de ''[[Hestories (álbum)|Hestories]]'', [[Sandro d'América|Sandro]] en «Realmente nun toi tan solo» de ''Hestories'', y [[Eros Ramazzotti]] en «A ti» del álbum ''[[Adientro]]''. El segundu discu contién versiones remasterizadas de los ésitos nel primer discu, pero nes sos versiones orixinales. Yera la segunda vegada que Arjona collaboró con Torres. L'álbum convertir nun ésitu comercial y tuvo una acoyida positiva de la crítica, con una revisión favorable de Birchmeier (Allmusic), quien comentó que «ente que namái un par de les nueves versiones estrémense estilísticamente de les orixinales, les producciones contemporánees insuflan nueva vida a estos cantares que tienen de ser bien conocíes polos aficionaos de munchos años»,<ref name="birchmeier-Quién Dixo Ayeri">{{cita web |url={{Allmusic|class=album|id=r1184550|pure_url=yes}}|títulu= Quién Dixo Ayeri > Review| nome=Jason|apellíu=Birchmeier |editorial=Allmusic |fechaaccesu=18 de setiembre de 2011 |cita=''while only a couple of the new versions depart stylistically from the originals, the contemporary productions breathe new life into these songs, which should be well known by longtime fans.''}}</ref> algamando doble platín n'Arxentina<ref name="capif"/> y los Estaos Xuníos,<ref name="riaa"/> y platín en Méxicu.<ref name="amprofon"/> L'álbum recibió tamién certificación d'oru en [[Colombia]], [[Chile]] y [[Venezuela]].<ref name=adn1>[http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_dixo_ayeri_tour_xira_co070907.html «Ricardo Arjona presenta “¿Quién dixo ayeri?” en Colombia y Venezuela»] {{Wayback|url=http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_dixo_ayeri_tour_xira_co070907.html |fecha=20071009094747 }}. ''adnmundo.com''. Consultáu'l 3 d'ochobre de 2011.</ref> Dos de los cantares del álbum fueron llanzaes como senciellos. El primeru, «Quien», un cantar inéditu producida por Torres, algamó'l puestu #21 en Top Latin Songs y llegó al puestu #4 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> El segundu senciellu, «Quiero», algamó #12 en Top Latin Songs y #8 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> === 2008–2010: Nueva discográfica, ''5º pisu'', xira mundial y ''Pocoñina ropa'' === [[Ficheru:Concierto Ricardo Arjona Miami 2009.jpg|thumb|Conciertu en Miami 2009.]] Dempués de pasar la mayor parte de la so carrera con [[Sony]] y [[Sony BMG]], Arjona robló un contratu al llargu plazu con [[Warner Music Group|Warner Music Llatina]] en setiembre de 2008.<ref name="leila1">Cobo, Leila (22 de setiembre de 2008). [http://www.billboard.com/news/ricardo-arjona-signs-with-warner-music-llatina-1003853422.story#/news/ricardo-arjona-signs-with-warner-music-llatina-1003853422.story «Ricardo Arjona signs with Warner Music Llatina»]. Billboard. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> Iñigo Zabala, presidente de Warner Music Latin America comentó: «Ye un artista qu'encaxa perfectamente cola nuesa compañía», y que «Somos una discográfica que cunta con un catálogu importante de compositores pop y rock calidable, de la talla de [[Maná (banda)|Maná]], [[Alejandro Sanz]], [[Laura Pausini]], y agora, Arjona».<ref name=leila1/> Arjona anunció'l so oncenu álbum d'estudiu, ''[[5to pisu]]'', el 18 de payares de 2008. L'álbum foi precedíu en setiembre pol primer senciellu, «[[Como duel]]», qu'algamó'l puestu #2 nel Top Latin Songs y #1 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> Nel primer mes l'álbum vendió alredor de 200&nbsp;000&nbsp;copies nes tiendes y llogró discu de platín en [[Méxicu]],<ref name="amprofon"/><ref>{{cita web |url=http://www.entretienes.com/internaCont_idc_297393_id_cat_250.html |títulu=Ricardo Arjona recibe discu d'oru por ventes en Méxicu |fecha=20 de payares de 2008 |obra=Entretienes.com |fechaaccesu=10 d'abril de 2011}}</ref><ref>[http://www.jornadanet.com/Hemeroteca/n.php?a=23751-1&f=20081120 «Ricardo Arjona recibe discu d'oru polos sos 50&nbsp;000&nbsp;copies vendíes en Méxicu»]. ''JornadaNet.com''. Consultáu'l 1 d'ochobre de 2011.</ref> los Estaos Xuníos,<ref name="riaa"/><ref>[http://www.eltiempo.com.ec/noticias-cuenca/10384-ricardo-arjona-recibe-disco-de-platín/ «Ricardo Arjona recibe discu de platín»]. ''eltiempo.com.ec''. Consultáu'l 1 d'ochobre de 2011.</ref> España, Arxentina,<ref name="capif"/><ref>[https://web.archive.org/web/20120130183911/http://www.estereofonica.com/ricardo-arjona-recibio-el discu triple-platín-y-sigue-la so-xira-pel interior/ «Ricardo Arjona recibió'l discu triple platín y sigue la so xira pel interior»]. ''EstereoFonica.com''. Consultáu'l 1 d'ochobre de 2011.</ref>Venezuela,<ref>{{cita web |url=http://www.conciertos10.com/el-nuevu-discu-de-arjona-%E2%80%9C5to-pisu%E2%80%9D-debuta-como-el-numbero-1-en-usa/ |títulu=El nuevu discu de Arjona "5to. Pisu" debuta como'l númberu 1 n'USA |fecha=20 de mayu de 2009 |obra=Conciertos10.com |fechaaccesu=10 d'abril de 2011 }}</ref> [[Colombia]], [[Guatemala]], y dellos otros países.<ref name=Uni134>[http://musica.univision.com/noticias/article/2008-11-26/arjona-llogro-estes reconocencies-por «Arjona llogró estes reconocencies poles altes ventes que'l so nuevu discu»]. ''Univision''. Consultáu'l 30 d'abril de 2012.</ref> Debutó nel #1 en Top Latin Albums, convirtiéndose nel so segundu númberu unu nesa llista, y vendió más d'un millón de copies nel mundu enteru.<ref name="TLA"/><ref>[http://www.nacion.com/2010-07-29/Entretenimientu/UltimaHora/Entretenimientu2465948.aspx «Ricardo Arjona ponse tropical nel so nuevu discu»] {{Wayback|url=http://www.nacion.com/2010-07-29/Entretenimientu/UltimaHora/Entretenimientu2465948.aspx |fecha=20120218073631 }}. ''La Nación''. Consultáu'l 11 de mayu de 2012.</ref> L'álbum recibió una nominación al premiu Grammy por [[Premios Grammy Llatinos 2009|Meyor álbum pop llatín]] y una nominación [[Premios Grammy Llatinos 2009|Premiu Grammy Llatín]] pa [[Premios Grammy Llatinos 2009|Meyor Álbum Cantautor]].<ref name=LatinGrammy2009>{{cita web |url=http://www.terra.com/musica/noticias/conoz_a_los_nomaos_a_los_grammy_llatinos/oci701873|títulu=Conoz a los nomaos a los Grammy Llatinos|editorial=Terra Networks Méxicu|fecha=19 de setiembre de 2009|fechaaccesu=28 de xineru de 2011|páxina=2}}</ref> L'álbum tuvo una acoyida positiva de la crítica. Birchmeier conceder 3,5 estrelles de 5, comentando que «Más típicu qu'escepcional pa Arjona nesti momentu na so carrera, ''5º pisu'' nun ye tan grande un álbum como fueron los postreros, [...]. Aun así ye sía comoquier un gran álbumsobremanera l'apertura de cantares que remata en "[[Cómo duel]]", y atopamos a Arjona inda nel visu del so arte».<ref name="birchmeier-5to Pisu">{{cita web |url={{Allmusic|class=album|id=r1446244|pure_url=yes}}|títulu= 5to Pisu > Review| nome=Jason|apellíu=Birchmeier |editorial=Allmusic |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |cita=''More typical than exceptional for Arjona at this point in his career, ''5to Trío'' isn't as grand an album as his past few, [...], Yet it's a great album all the same, particularly the opening run of songs that culminates with "Como Duel", and it finds Arjona still at the top of his craft.''}}</ref> Ente que [[Warner Music]] llanzó'l so nuevu álbum d'estudiu, [[Sony Music]] publicó un álbum recopilatorio, ''[[A cencielles lo meyor]]''. Esto dio llugar a especulaciones de que les discográfiques taben envolubraos nuna llucha pa ganar les ventes y los fanáticos de Arjona.<ref>(19 de payares de 2008). [http://sonfamosos.com/2008/11/19/sony-bmg-y-warner-music-engarrar por-fans-de-ricardo-arjona/ «Sony BMG y Warner Music engarrar por fans de Ricardo Arjona»] {{Wayback|url=http://sonfamosos.com/2008/11/19/sony-bmg-y-warner-music-engarrar por-fans-de-ricardo-arjona/ |fecha=20130314143022 }}, artículu nel sitiu web Son Famosos. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> ''A cencielles lo meyor'' contenía ésitos d'álbumes anteriores, como ''[[Ensin daños a terceros]]'', ''[[Si'l norte fuera'l sur]]'', ente otros. Esta escoyeta llogró discu d'oru en Méxicu,<ref name="amprofon"/> y platín n'Arxentina.<ref name="capif"/> «[[Ensin ti... ensin mi]]» foi llanzáu como segundu senciellu de ''5º pisu'' y algamó el puestu #4 tantu en Top Latin Songs como en Latin Pop Songs. El 24 d'abril de 2009, Arjona empecipió la xira Quintu pisu. La xira incluyó 123 conciertos nos Estaos Xuníos,<ref>[http://www.eluniversal.com.mx/notas/616290.html Arjona empecipia xira n'EU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808052736/http://www.eluniversal.com.mx/notas/616290.html |date=2014-08-08 }}. ''El Universal (Méxicu)''. Consultáu'l 11 de setiembre de 2011</ref> España,<ref name=spain1>[http://www.eluniverso.com/2009/04/23/1/1378/CC0DD8B0685Y48958Y289BCABCC25513.html Arjona visita España de mano xira promocional]. ''El Universal (Méxicu)''. Consultáu'l 11 de setiembre de 2011</ref><ref>[http://www.latercera.com/contenido/724_121417_9.shtml «Ricardo Arjona torna a España "más maduru y evolucionáu" col so nuevu álbum»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201946/http://www.latercera.com/contenido/724_121417_9.shtml |date=2016-03-04 }}. ''La Tercera'' (Santiago de Chile). Consultáu'l 11 de setiembre de 2011</ref> Arxentina,<ref>[http://www.eluniversal.com.mx/notas/633310.html «Ricardo Arjona lleva la so xira a Arxentina»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808052732/http://www.eluniversal.com.mx/notas/633310.html |date=2014-08-08 }}. ''El Universal'' (Méxicu). Consultáu'l 11 de setiembre de 2011</ref><ref name=arxentina2>[http://www.rpp.com.pe/2009-11-12-ricardo-arjona-remato-con-gran-exito-xira-per-argentina-y-chile-noticia_222131.html Ricardo Arjona remató con gran ésitu xira per Arxentina y Chile]. ''RPP Perú''. Consultáu'l 11 de setiembre de 2011</ref> Guatemala, Colombia, Venezuela y Méxicu, ente munchos otros países d'América Llatina ente ellos Paraguay y terminó'l 18 de xunu de 2010 en Bolivia. {{caxa de cita|Nun discutiniu sobre la tema del cantar «Ponte», Arjona comentó: «Anque munchos crean que ye una tema triada, nun lo ye pa un cubanu, sía na [[Cuba|isla]] o en [[Florida]]. L'actualidá d'esta disputa nun tuvo frenu dende 1959 y nunca vi daqué más repugnante que la rivalidá ente persones causada por fuercies polítiques. [[Hugo Chávez|Chávez]] puede engarrase con [[Álvaro Uribe|Uribe]], [[Fidel Castro|Fidel]] con [[Barack Obama|Obama]], pero que tien que ver esto con que dos primos de tercer xeneración herieden una enemistá por un asuntu de política[?]».|—Ricardo Arjona.<ref name="Arjona-Ponte"/>|width=300px|align=left}} La xira ''Quintu pisu'' foi una de les xires más esitoses enxamás realizaes por un artista llatín, con más d'un millón d'asistentes en 19 países.<ref name=prensalibre1>[https://web.archive.org/web/20100615191940/http://www.prensalibre.com/escenariu/espectaculos/Ricardo-Arjona-Quintu-Pisu-Guatemala_0_277772478.html Ricardo Arjona va cerrar la so xira Quintu pisu en Guatemala]. ''Prensa Llibre''. Consultáu'l 15 de setiembre de 2011</ref> En 2010 recibió la Xira Llatina del Añu» de ''[[Billboard Latin Music Awards]]'' pa esta xira.<ref name=prensalibre1/> El 26 de febreru de 2010, participó nel [[LI Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Festival Internacional del Cantar en Viña del Mar]] como unu de los meyores actos.<ref>[http://www.elparadiario14.cl/admin/render/noticia/18636 «Festival de Viña 2010: Ricardo Arjona ye'l nuevu confirmáu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719223343/http://www.elparadiario14.cl/admin/render/noticia/18636 |date=2013-07-19 }}, ''El Paradiario&nbsp;14''. Consultáu'l 29 de marzu de 2012.</ref> La so actuación foi siguida pola cantante colombiana [[Fanny Lu]]. Una hora dempués de l'actuación de Lu, un masivu [[Terremotu de Chile de 2010|terremotu de 8,8 graos de magnitú]] afectó a les rexones del centro-sur de Chile. En [[rede social|redes sociales]], Arjona foi culpáu en tonu de chancia, con comentarios tales como «cuando Arjona tríe suelu en cualesquier parte... ¡tome procuros!», faciendo referencia tamién al [[terremotu de Méxicu de 2010|terremotu sentíu en Méxicu]] dempués de la llegada del cantante.<ref>[http://www.laopinion.com/article/20120322/ENTRETENIMIENTU03/303229896/-1/ENTRETENIMIENTO «Red sociales “culpen” a Arjona del terremotu»]. ''La Opinión'', 21 de marzu de 2012. Consultáu'l 29 de marzu de 2012.</ref><ref name=laextra>(24 de marzu de 2012). [http://laextra.mx/arjona-ye-blancu-de-chancies-en redes sociales-por culpa-de-terremotos/ «Arjona ye blancu de chancies en redes sociales por culpa de terremotos»] {{Wayback|url=http://laextra.mx/arjona-ye-blancu-de-chancies-en redes sociales-por culpa-de-terremotos/ |fecha=20120328211629 }}. ''La Extra'' (Méxicu). Consultáu'l 29 de marzu de 2012.</ref> Dempués de la xira, Arjona anunció'l so docenu álbum d'estudiu,'' [[Pocoñina ropa]]'', que foi publicáu'l 24 d'agostu de 2010.<ref>[http://elnuevodiario.com.do/app/article.aspx?id=207733 «Ricardo Arjona llanza n'agostu'l so nuevu discu, “Pocoñina ropa”»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702185703/http://elnuevodiario.com.do/app/article.aspx?id=207733 |date=2013-07-02 }}. ''El Nuevo Diario''. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> Foi precedida pol llanzamientu de la senciella «Ponte», una oda a la [[L'Habana]], la ciudá capital de Cuba.<ref name="Arjona-Ponte">[http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/A/arjona_canta_agora_con_pocoñina_ropa/arjona_canta_agora_con_pocoñina_ropa.asp "Arjona canta agora con pocoñina ropa"]. Elcolombiano.com. (26 d'agostu de 2010) Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> El cantar nun llogró entrar nos niveles cimeros de les llistes ''Billboard'', y aparentemente foi prohibida en Cuba.<ref>Milanés Despaigne, Jorge (2 de febreru de 2011). [http://www.havanatimes.org/sp/?p=12625 «Vamos faer una ponte»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043931/http://www.havanatimes.org/sp/?p=12625 |date=2014-08-08 }}. ''Havana Times'' (Miami). Consultáu'l 23 d'abril de 2012.</ref> L'álbum convertir nel so terceru n'algamar el #1 en ''Billboards Top Latin Albums''.<ref name="TLA"/> Dientro de dos selmanes del so llanzamientu, l'álbum recibió una certificación d'oru en Chile, Estaos Xuníos, Colombia y [[Puertu Ricu]], y una certificación de platín en Méxicu y Arxentina.<ref>[http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2010/230567/6/debuta-ricardo-arjona-en-llistes-de-ventes-de-eu.htm Debuta Ricardo Arjona en llistes de ventes d'EU].</ref> L'álbum marcó un cambéu nel soníu de Arjona, que'l mesmu llamó una versión desaposiada» de la so música.<ref name=unionradio1>[http://www.unionradio.net/ActualidadUR/Nota/visorNota.aspx?id=52024&tpCont=1 «Arjona desnuda los sos cantares en “Pocoñina ropa”»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111190124/http://www.unionradio.net/ActualidadUR/Nota/visorNota.aspx?id=52024&tpCont=1 |date=2014-01-11 }}. Union Radio. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> Birchmeier dio-y al álbum una crítica positiva, diciendo que yera un esfuerciu acústicu desaposiáu», pero calificándolo de «impresionante».<ref name="birchmeier-Pocoñina Ropa">{{cita web |autor=Birchmeier, J. |títulu=Pocoñina Ropa, Allmusic Review |url=http://www.allmusic.com/album/pocoñina-ropa-mw0002016800 |obra=Allmusic Review |editorial= |fecha= |fechaaccesu=4 de setiembre de 2011 |idioma=en }}</ref> Del álbum ''Pocoñina Ropa'' fueron llanzaos otros dos senciellos más, «Vida», un cantar que'l cantante dedicó al so padre que finara apocayá,<ref>[http://www.eluniversal.com/2010/11/17/til_ava_recuerda-ricardo-arj_17A4744331.shtml «Recuerda Ricardo Arjona al so padre en tema autobiográfica»]. ''El Universal'' (Venezuela). Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref><ref>[http://www.el-carabobeno.com/portada/articulo/3875/ricardo-arjona-llanza-la so-senciellu-vida «Ricardo Arjona llanza la so senciellu “Vida”»] {{Wayback|url=http://www.el-carabobeno.com/portada/articulo/3875/ricardo-arjona-llanza-la so-senciellu-vida |fecha=20150923234921 }}. ''El Carabobeño'' (Venezuela). Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref><ref>{{cita web |títulu=Ricardo Arjona llega a Guatemala p'allegar al funeral del so padre |url=http://www.prensalibre.com/noticias/Ricardo-Arjona-Guatemala-allegar-funeral_0_343765737.html |obra= |editorial= |fecha=28 de setiembre de 2010 |urlarchivu= |fechaarchivu= |fechaaccesu=3 de xineru de 2013 }}</ref> y «Marta», un cantar autobiográficu que la so [[videu musical]] protagoniza [[Edith González]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120312190426/http://prensalibre.com/escenariu/espectaculos/Ricardo_Arjona-Marta-Pocoñina_Ropa-video_0_449355368.html «Arjona va presentar el video “Marta”, protagonizáu por Edith González»]. ''Prensa Llibre''.</ref> Dambos, al igual que'l primer senciellu, nun consiguieron enforma ''[[airplay]]'' nos Estaos Xuníos, y nun tuvieron bones resultancies nes llistes. === 2011–2012: ''Independiente'', Metamorfosis y xira mundial === Arjona llanzó'l so decimoterceru álbum d'estudiu, ''[[Independiente (álbum)|Independiente]]'', el 4 d'ochobre de 2011. Convertir nel so cuartu álbum a debutar algamando la primer posición en Top Latin Albums na selmana rematando'l 22 d'ochobre; y nuna selmana algamó oru en [[Chile]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]], y platín en [[Venezuela]] y [[Arxentina]].<ref name=indep2>[http://musica.univision.com/noticias/article/2011-10-12/ricardo-arjona-billboard-independiente-discu-oro «Ricardo Arjona, de nuevu nel visu con “Independiente”»]. ''Univision Música''. Consultáu'l 12 d'ochobre de 2011.</ref> ''Independiente'' foi'l so primer llanzamientu como artista independiente, apaeciendo na so propia discográfica [[Metamorfosis (sellu)|Metamorfosis]], una compañía que creó pa reorientar la so carrera.<ref name=indep2/> L'álbum foi distribuyíu por Warner.<ref name=itunes>[https://web.archive.org/web/20110927095003/http://itunes.apple.com/mx/album/l'amor-single/id457758007?ign-mpt=uo%3D4 L'Amor – Single – Ricardo Arjona] ''[[iTunes]]''. Consultáu'l 9 d'ochobre de 2011.</ref> ''Billboard'' señaló que, a pesar de qu'otres bandes decidieron volvese independiente dempués de trabayar con grandes compañíes discográfiques, Arjona foi de lloñe l'artista más importante pa faelo nel mundu del pop llatín.<ref name=indep34>(7 de xunetu de 2011). [http://www.sandiegored.com/noticias/14853/Ricardo-Arjona-sacara-un-nuevu-discu-so-el so-propiu-sellu-independiente/ «Ricardo Arjona va sacar un nuevu discu sol so propiu sellu independiente»]. ''San Diego Rede''. Consultáu'l 30 d'ochobre de 2011.</ref> {{Caxa de cita |«Dientro de la pallabra independiente, anque suena a llibertá estrema, hai una cantidá enorme de compromisos y la responsabilidá de poder alministrar, de la meyor manera posible, la independencia». :—Ricardo Arjona.<ref>(4 d'ochobre de 2011). [https://web.archive.org/web/20120405073044/http://www.el-nacional.com/noticia/3648/21/Ricardo-Arjona:-Toi-empezando-de-nuevu-y gústame.html «Ricardo Arjona: Toi empezando de nuevu y gústame»]. ''El Nacional'' (Venezuela). Consultáu'l 15 d'ochobre de 2011.</ref> | width = 25em | align = right | quoted = 1 }} El primer senciellu de ''Independiente'' yera «[[L'amor (cantar de Ricardo Arjona)|L'amor]]», llanzáu en 23 d'agostu.<ref name=itunes/> Nos Estaos Xuníos, el cantar algamó'l puestu #1 en Top Latin Songs, el so cuartu númberu esa llista,<ref name="TLS"/> y #1 en Latin Pop Songs.<ref name="LPS"/> Tamién se convirtió nun ésitu nel restu d'América Llatina, algamando'l puestu #1 en dellos países.<ref name=latincharts1>(30 de setiembre de 2011). [http://www.larazon.com.ar/show/Arjona-independiente_0_282000146.html «Un Arjona "independiente"»]. ''La Razón''. Consultáu'l 15 d'ochobre de 2011.</ref> El segundu senciellu del álbum,«[[Fuisti tu]]», foi una collaboración cola cantautora guatemaliana [[Gaby Moreno]]. En febreru de 2012 el cantar algamó'l top 20 de Top Latin Songs, y #1 en Latin Pop Songs.<ref name="TLS"/><ref name="LPS"/> El 29 de marzu,'' Billboard'', confirmó que Gaby Moreno roblara tamién con Metamorfosis.<ref name="Aguila">Aguila, Justino (29 de marzu de 2012). [http://www.billboard.biz/bbbiz/genre/latin/gaby-moreno-signs-with-ricardo-arjona-s-1006622152.story «Gaby Moreno Signs With Ricardo Arjona's Metamorfosis»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114011640/http://www.billboard.biz/bbbiz/genre/latin/gaby-moreno-signs-with-ricardo-arjona-s-1006622152.story |date=2013-01-14 }}. Billboard. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> «Cuando cumplí 17 años, fui contratada por un sellu bien importante nos Estaos Xuníos, [...], pero yo nun me sentía cómoda cuando me dixeron cualos yeren los cantares que teníen qu'entrar en producción», afirmó la cantante nun comunicáu.<ref name="Aguila"/> La xira ''Metamorfosis World Tour'',<ref>{{cita web |títulu=Ricardo Arjona empieza la so Metamorfosis editorial=Infobae |fecha=25 de xineru de 2012 |url=http://america.infobae.com/notas/42808-Ricardo-Arjona-empieza-la so-Metamorfosis |fechaaccesu=26 de xineru de 2012 }}</ref><ref>[http://ricardoarjona.com/2011/12/02/arranca-gira-metamorfosis-world-tour-en-xineru-2012/ «Arrinca xirar “Metamorfosis World Tour” en xineru de 2012»]. ''Ricardo Arjona Official Website''. Consultáu'l 16 d'avientu de 2011.</ref> empecipióse'l 27 de xineru de 2012 en [[Toluca]],<ref name="peralta">Peralta, Karina (14 d'avientu de 2011). [http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/ad85y60f5eb11cd60y06af3916c8fe8a «Ricardo Arjona va traer “Metamorfosis” a Tampico»]. ''Mileniu''. Consultáu'l 16 d'avientu de 2011.</ref> onde se punxera en marcha toles sos xires de conciertos anteriores. La xira fixo un percorríu per América Llatina, América del Norte y dellos países d'Europa.<ref name=peralta/> El 22 de marzu de 2012 surdió un discutiniu en redol a una supuesta llei n'[[Irán]] prohibiendo la música de Arjona,<ref name=laextra/> según un informe de la canal de televisión venezolanu [[Globovisión]], y dellos periódicos rexonales.<ref name="Moscatel">{{cita web |autor=Moscatel, Susana |títulu=Ahmadineyad vs. Arjona |url=http://www.milenio.com/cdb/doc/impreso/9134034 |obra= |editorial=Mileniu |fecha=23 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/67nxuhUmC?url=http://www.milenio.com/cdb/doc/impreso/9134034 |fechaarchivu=20 de mayu de 2012 |fechaaccesu=30 de marzu de 2012 }}</ref><ref>SDP Noticies (22 de marzu de 2012). [http://www.vanguardia.com.mx/daranpenademuerteaquienescuchemusicadericardoarjonaeniran-1245767.html «Van Dar pena de muerte a quien escuche música de Ricardo Arjona n'Irán»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916231838/http://www.vanguardia.com.mx/daranpenademuerteaquienescuchemusicadericardoarjonaeniran-1245767.html |date=2014-09-16 }}. La Vanguardia (Mexico). Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> Esta afirmación resultó ser falsa<ref>(23 de marzu de 2012). [http://www.avn.info.ve/node/104885 «Medios privaos venezolanos espublicen falsa información sobre Irán»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323115856/http://www.avn.info.ve/node/104885 |date=2021-03-23 }}. Axencia Venezolana de Noticies. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> y darréu Globovisión emitió una sida.<ref>[https://web.archive.org/web/20120618162603/http://www.globovision.com/news.php?nid=223353 «Información d'Irán sobre Ricardo Arjona sería productu d'una chancia»]. [[Globovisión]]. Consultáu'l 30 de marzu de 2012.</ref> Ente'l 31 de marzu y 1 d'abril Arjona viaxó a Guatemala como parte de la so xira mundial. Pa los dos conciertos nel [[Estadiu Mateo Flores]] vendiéronse toles entraes, faciendo de Arjona el primer artista na historia de Guatemala en llograr esta fazaña.<ref>(3 d'abril de 2012). [http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/conciertu-de-ricardo-arjona-ruempe-records-en-el so-pais-natal,y396b98c29976310VgnVCM3000009acceb0aRCRD.html «Conciertu de Ricardo Arjona ruempe récores nel so país natal»]. Terra. Consultáu'l 7 d'abril de 2012.</ref> El 9 d'abril de 2012, la empresa de telecomunicaciones d'Estaos Xuníos [[AT&T]] empezó a tresmitir un anunciu de promoción del teléfonu [[Nokia|Nokia Lumia 900]] nel cual participa'l cantante.<ref>[https://web.archive.org/web/20120418070841/http://www.ricg.com/marketing_articles/digital_marketing/att_gets_multi_cultural_with_multi_channel_campaign/ «AT&T gets multi-cultural with multi-channel campaign»]. RICG. Consultáu'l 15 d'abril de 2012.</ref> Sol títulu ''«The Shoot»'', l'anunciu amuesa un adolescente usando'l so teléfonu pa rexistrar un recital de Arjona, y depués amosa-y lo a la so madre. Tamién inclúi'l cantar «La mio novia ta poniéndose vieya» del álbum ''Independiente'', y foi llanzada nel [[Día de la madre]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120413212014/http://www.marketwatch.com/story/consumer-empowerment-at-the-forefront-of-atts-new-ad-campaign-featuring-national-spots-on-major-spanish-language-networks-2012-04-11 «Consumer empowerment at the forefront of AT&T's new ad campaign featuring national spots on major spanish-language networks»]. ''Market Watch''. Consultáu'l 15 d'abril de 2012.</ref> Al 16 d'abril de 2012, ''Metamorfosis World Tour'' algamara a más de 400&nbsp;000&nbsp;aficionaos, de los cualos unos 160&nbsp;000 yeren de los sos conciertos del 12 a 15 d'abril en [[Buenos Aires]].<ref>Efe (16 d'abril de 2012). [http://www.rpp.com.pe/2012-04-16-ricardo-arjona-ruempe-record-en-buenos-aires-noticia_472538.html «Ricardo Arjona ruempe récor en Buenos Aires»]. ''RPP Noticias''. Consultáu'l 18 d'abril de 2012.</ref> El 25 d'abril, el conciertu en [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]] tuvo una asistencia de 24&nbsp;000&nbsp;persones, rompiendo la marca establecíu por [[Luis Miguel]] 10&nbsp;años antes, y asina Arjona convertir nel artista de mayor recaldación na historia d'esta provincia.<ref>Trapé, Oscar (25 d'abril de 2012). [http://www.diariouno.com.ar/espectaculos/Arjona-convoco-a-mas-de-24.000-persones-en-l'Estadiu-Malvines-Arxentines-20120426-0003.html «Arjona convocó a más de 24.000 persones nel Malvinas Argentinas»]. ''Diariu Unu''. Consultáu'l 25 d'abril de 2012.</ref> Hores antes de la so actuación nel [[estadiu Malvinas Argentinas]] de Mendoza, hubo una quema cerca d'una de les entraes del complexu.<ref>Abraham, Leandro (25 d'abril de 2012). [http://www.sitioandino.com/nota/34592-a-hores-del show-de-arjona-hubo-una-importante-quema-en-l'estadiu-malvinas/ «A hores del show de Arjona, hubo una importante quema nel estadiu Malvines»]. ''Sitiu Andín''. Consultáu'l 25 d'abril de 2012.</ref> El tercer senciellu del álbum ye «Cavernícoles» que s'asitió nel Top 20 de la clasificación de [[Monitor Llatín]] na categoría Pop Méxicu.<ref>{{cita web |títulu=Charts monitorLATINO Méxicu|url=http://www.monitorlatino.com/mondayChartsConsult_History.aspx?year=2015&mes=3&selmana=9&formatu=1&pais=1|fechaaccesu=6 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402163528/http://www.monitorlatino.com/mondayChartsConsult_History.aspx?year=2015&mes=3&selmana=9&formatu=1&pais=1|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> === 2014: ''Viaxe'' === ''[[Viaxe (álbum)|Viaxe]]'' ye'l nome del decimocuartu álbum d'estudiu del cantautor guatemalianu Ricardo Arjona. Foi llanzáu al mercáu'l 29 d'abril de 2014 y ye una producción de Arjona cola collaboración de Dan Warner, Lee Levin y Tommy Torres, ente otros. L'álbum ye'l segundu llanzamientu independiente de Arjona y foi publicáu por [[Metamorfosis (sellu)|Metamorfosis]], el so propiu sellu discográficu, y distribuyíu por Warner. El primer senciellu foi «[[Apnea (cantar)|Apnea]]», llanzáu'l 3 de marzu.<ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/ricardo-arjona-estrena-apnea-primer-senciellu-de-viaxe-el so-nuevu-discu |títulu=Ricardo Arjona estrena "Apnea", primer senciellu de <em>Viaxe</em>, el so nuevu discu - PeopleenEspanol.com|work=PeopleenEspanol.com}}</ref> Nos Estaos Xuníos algamó'l puestu númberu 2 en [[Latin Pop Songs]],<ref>{{cita web |url=http://www.billboard.com/artist/364953/ricardo%20arjona/chart?f=372 |títulu=Ricardo Arjona |publicación=}}</ref> y el puestu númberu 10 en [[Hot Latin Songs]].<ref>{{cita web |url=http://www.billboard.com/artist/364953/ricardo%20arjona/chart?f=363 |títulu=Ricardo Arjona |publicación=}}</ref> Llogró tamién algamar el puestu númberu 1 en países d'América Llatina como Venezuela y Méxicu, convirtiéndose asina n'otru ésitu del cantautor. El cantar ye dedicada a la so madre y definir en delles entrevistes como'l momentu en qu'ella muerre. El segundu senciellu del álbum foi «[[Lo poco que tengo (cantar)|Lo poco que tengo]]» llanzáu'l 29 d'abril. Algamó'l puestu númberu 17 en Hot Latin Songs y puestu númberu 3 en Latin Pop Songs nos Estaos Xuníos. Llogró asitiase en bonos puestos alredor d'América Llatina. === 2017–presente: ''Circo Soledad'' === ''[[Circo Soledad]]'' ye'l nome del decimoquintu álbum d'estudiu del cantautor guatemalianu Ricardo Arjona. Foi llanzáu al mercáu'l 21 d'abril de 2017 y ye una producción de Arjona cola collaboración de Llei Levin y Dan Warner. Esti álbum foi publicáu por [[Metamorfosis (sellu)|Metamorfosis]], el so propiu sellu discográficu, y distribuyíu por Warner. El primer senciellu foi «[[Ella (cantar de Ricardo Arjona)|Ella]]», llanzáu'l 10 de marzu 2017.<ref>{{cita web |url=https://www.debate.com.mx/show/Arjona-llanza-Ella-primer-senciellu-de-Circo-Soledad-20170311-0215.html |títulu=Arjona llanza "Ella", primer senciellu de "Circo Soledad" - Alderique.com.mx|work=alderique.com.mx}}</ref> Nos Estaos Xuníos debutó nel puestu númberu 1 en [[Latin Pop Songs]],.<ref>{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/latin/7784734/ricardo-arjonas-circo-soledad-non-1-latin-pop |títulu=Ricardo Arjona |publicación=}}</ref> Llogró tamién algamar el puestu númberu 1 en países d'América Llatina como Venezuela y Méxicu, convirtiéndose asina n'otru ésitu del cantautor. El segundu senciellu del álbum foi «[[Romiendu al Corazón]]» llanzáu'l 29 d'abril, entós que'l cantautor creara un concursu por que los sos fans escoyeren el cantar que sería'l segundu single. Dempués de dos selmanes de votaciones y col 54% de los votos, Romiendu al Corazón foi'l cantar ganador.<ref>{{cita web |url=http://ricardoarjona.com/romiendu-al-corazon-ganadora-del-titulo-segundu-senciellu-del discu-circo-soledad/ |títulu=Romiendu Al Corazón, Ganadora del Títulu SEGUNDU SENCIELLU - ricardoarjona.com|work=ricardoarjona.com}}</ref> Xirar “Circo Soledad”, empezó a mediaos del 2017. Esta serie de conciertos va percorrer Llatinoamérica<ref>{{cita web|url=https://adondeirhoy.com/conciertos-en Costa rica/ricardo-arjona-circo-soledad-costa-rica|títulu=Conciertu de Ricardo Arjona Circo Soledad en Costa Rica 2018|fechaaccesu=21 de payares de 2017|autor=adondeirhoy.com|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=adondeirhoy.com|editorial=|idioma=castellanu}}</ref><ref>{{cita web|url=https://adondeirhoy.com/conciertos-en Costa rica/arjona-en Costa rica-2018|títulu=Arjona trai nuevamente un espectáculu bien visual|fechaaccesu=3 de xineru de 2018|autor=adondeirhoy.com|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=adondeirhoy.com|editorial=|idioma=castellanu}}</ref><ref>{{cita web|url=https://adondeirhoy.com/fotos/concierto-ricardo-arjona-en Costa rica-2018|títulu=Conciertu Ricardo Arjona en Costa Rica 2018|fechaaccesu=21 de payares de 2017|autor=adondeirhoy.com|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=adondeirhoy.com|editorial=|idioma=castellanu}}</ref>, Canadá y Estaos Xuníos; y dempués de 8 años va tornar a Europa en llugares emblemáticos como Londres, París, Madrid y Barcelona. == Vida privada == En 1988 mientres el so pasu per Arxentina conoz a la [[Puertu Ricu|portorricana]] Leslie Torres con quien empecipia un romance qu'inclusive supera la separación xeográfica de la pareya cuando Ricardo Arjona decide quedase en Méxicu.<ref>{{cita web |url=http://lavidadericardoarjona.blogspot.com/ |títulu=La vida de Ricardo Arjona|author=Nelmary Carolina |publicación=}}</ref> Leslie dacuando visitar, hasta qu'en [[1992]] casar en [[Las Vegas]] de forma improvisada. Antes de llegar a Las Vegas decide probar suerte nun casino xugando al [[Black Jack]] y pierde casi tol dineru que llevaba. Al llegar a Las Vegas depués d'instalase nun hotel, col pocu dineru que-y quedaba vuelve probar suerte xugando y fai fortuna.<ref>{{cita web|url=http://www.prensalibre.com/vida/escenario/ricardo-arjona-en-diez-tono-de-la so-cancion-personal|títulu=Ricardo Arjona, en diez tono del so cantar personal|work=Prensa Llibre}}</ref><ref name="carlosrodriguez"/> Ente la emoción decide casase yá que nuna ilesia vendíen un paquete de matrimoniu con [[Limusina]] incluyida. Nel mesmu añu en que se casen naz [[Adria Arjona]], la primer fía d'esti matrimoniu (anguaño una prometedora actriz na televisión d'Estaos Xuníos y nel cine) y dos años más tarde en 1994 naz Ricardo, el so segundu fíu. Depués de diez años de matrimoniu, nel 2002, anuncien la so separación, pero ye en 2005 onde queden llegalmente separaos, yá que mientres 3 años engarren la custodia de los sos fíos nun procesu nel qu'ella lo acusa de violencia.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/583222.html |títulu=El Universal - - Ricardo Arjona concreta'l so divorciu |fecha=27 de xunu de 2013 |publicación= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150507000056/http://www.eluniversal.com.mx/notas/583222.html |fechaarchivu=2015-05-07 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/tres-seis-ano-ricardo-arjona-ya-esta-divorciáu |títulu=Tres seis años, Ricardo Arjona yá ta divorciáu|work=PeopleenEspanol.com}}</ref>Nel 2010 conoz a Daisy Arvelo, una modelu venezolana cola que caltién la so rellación hasta l'actualidá y con quien tien el so tercer fíu: Nicolas. El 27 de setiembre d'esi mesmu añu, fina a los sos 78 años de edad Ricardo Arjona Moscoso, padre de Ricardo Arjona.<ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/muerre-el padre-de-ricardo-arjona |títulu=Muerre'l padre de Ricardo Arjona|work=PeopleenEspanol.com}}</ref> Tres años dempués, el 4 d'avientu de 2013, a los sos 71 años fina Nohemí Morales, madre de Ricardo Arjona.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/131204/fallecio-la madre-de-ricardo-arjona |títulu=Finó la madre de Ricardo Arjona |publicación=}}</ref> == Música y estilu == [[Ficheru:Ricardo Arjona en Viña del Mar 2010.jpg|left|miniaturadeimagen|Viña del Mar 2010.]] Anque'l principal estilu musical de Arjona ye [[pop llatín]], el so estilu varió a lo llargo de los años. A diferencia del primer álbum ''[[Déxame dicir que te amo]]'' nel cual predomina la balada, nos dos últimos álbumes Arjona esperimentó con una variedá d'estilos pop/rock. Nel so álbum ''[[Animal nocherniegu (álbum)|Animal nocherniegu]]'' entrepola enerxéticos cantares de rock y balaes sentíes, y na [[instrumentación musical|instrumentación]] apodera la guitarra, sintetizador y batería.<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/animal-nocherniegu-r176503/review «Animal Nocherniegu > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> En ''[[Hestories (álbum)|Hestories]]'', cada cantar ye distinta y la instrumentación ye variada. Utilizáronse alredor de dos docenes de preseos nel álbum, incluyendo cuernos, pianu, [[Órganu Hammond|Hammond B-3]] y cuerdes.<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/hestories-r203600/review «Hestories > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> En ''[[Si'l norte fuera'l sur]]'' el tonu ye menos exuberante y l'álbum carauterizar por cantares íntimos sobre amor, cultura y política. La mayoría de los cantares foi escrita por Arjona en 1995 mientres taba de xira<ref name=sielnorte>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/si-el norte-fuera-el sur-r263457/review «Si El Norte Fuera El Sur > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> y realizáronse de forma acústica con dellos toques [[Música del Caribe|caribeños]]. Ensin cuntar un par de cantares rock, los cantares del álbum son bastante uniformes en tonu y tempo.<ref name=sielnorte/> En ''[[Galería Caribe]]'', Arjona esploró la música afrocaribeña, emplegando soníos y ritmos tradicionales como [[guaracha]], [[bachata]], [[merengue (xéneru musical)|merengue]] y [[música salsa|salsa]].<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/galeria-caribe-r495348/review Galeria Caribe – Ricardo Arjona]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> En ''[[Santu pecáu]]'' esperimentó col usu de soníos sinfónicos nes sos balaes, metanes dellos cantares de rock nun estilu asemeyáu al de ''[[Ensin daños a terceros]]''.<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/santu-pecáu-r616342/review «Santu Pecáu > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> Nesti álbum incluyóse la cantar «La Nena (bitácora d'un secuestru)», na cual Arjona rellata la historia d'una nueva secuestrada pol so tíu.<ref>[http://www.eluniverso.com/2006/07/04/0001/259/87FEB244F2754937A84556C9110F842B.html «Arjona conderga'l secuestru en nueva tema musical»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043007/http://www.eluniverso.com/2006/07/04/0001/259/87FEB244F2754937A84556C9110F842B.html |date=2015-09-24 }}. L'Universu. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> En 2005 Arjona adoptó un nuevu soníu en ''[[Adientro]]''. Gutiérrez de Allmusic consideró la instrumentación, el rendimientu y la paleta sonora polo xeneral como «minimalista» y «ensin pretensiones».<ref>Gutierrez, Evan. [http://www.allmusic.com/album/adientro-r808825/review «Adientro > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> Nesti álbum, Arjona incluyó más influencies llatines: [[Música mexicana|mexicana]] y [[Tex-mex (música)|texana]] en «Moyáu»,<ref>[http://www.terra.com.mx/muyer/articulo/175210/ «Intocable y Arjona xunen el so talentu»]. Terra (Méxicu). Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> un cantar sobre la migración;<ref>[http://www.eluniversal.com.mx/notas/317111.html «Inclúi Arjona nel so álbum tarreza con Intocable»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217023010/http://www.eluniversal.com.mx/notas/317111.html |date=2013-12-17 }}. El Universal (Méxicu). Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> [[merengue (xéneru musical)|merengue]] y [[música colombiana]] en «Adiós melancolía» y «Non te camudo por nada». Nel álbum ''[[Quién dixo ayeri]]'' (2007), Arjona reelaboró cantares del pasáu p'afaeles al so nuevu estilu. Asina dio un ritmu [[ska]] al so cantar «Si'l norte fuera'l sur» que foi grabada con [[Panteón Rococó]].<ref name=qdaallmusic>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/quin-dixo-ayeri-r1184550/review «Quién dixo ayeri > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> Tresformó «Historia de taxi» nuna [[música salsa|cantar de salsa]] col sofitu del cantante d'Estaos Xuníos [[Marc Anthony]]<ref name=qdaallmusic/> y el pianista [[Sergio George]],<ref>[http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_dixo_ayeri_co190707.html «Ricardo Arjona: cuenta regresiva pa la salida de “¿Quién dixo ayeri?”»] {{Wayback|url=http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_dixo_ayeri_co190707.html |fecha=20140107014220 }}. ADN Mundu. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> quien comentó que «Foi una interesante esperiencia trabayar con dos figures que vienen de mundos sonoros distintos pero que se xunen nel interés por faer bona música».<ref name="sergio">[http://www.tabascohoy.com/noticia.php?id_nota=137145 «Graben Ricardo Arjona y Marc Anthony tema a dúu»]. Tabasco Güei. (10 de xunetu de 2007). Consultáu'l 2 de mayu de 2012.</ref> Tamién afirmó que «cada vez qu'asocede una xunta d'esta índole, ye un motivu pa celebrar».<ref name="sergio"/> Birchmeier, de Allmusic comentó, «ente que solo un par de les nueves versiones estrémense estilísticamente de les orixinales, les producciones contemporánees insuflan nueva vida a estos cantares que tienen de ser bien conocíes polos aficionaos de munchos años».<ref name=qdaallmusic/> El cantar «Realmente nun toi tan solo» foi nuevamente grabada col cantante [[Sandro d'América|Sandro]]. Resultó ser l'últimu cantar grabáu por ésti veteranu de la música, yá que morrió'l 4 de xineru de 2010.<ref name=lagaceta>[http://www.lagaceta.com.ar/nota/359604/Espect%C3%A1culos/Güei_alienda_meyor_nunca.html «Güei alienda meyor que nunca»]. La Gaceta. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> Esti álbum incluyó tres canciones dafechu nueves. El primer senciellu, «Quién», foi escritu por Arjona y [[Tommy Torres]] fixo la música.<ref name=adnmundo2>[http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_nuevu_discu_co100707.html «Ricardo Arjona fala del so nuevu cantar»] {{Wayback|url=http://www.adnmundo.com/contenidos/adncool/ricardo_arjona_quien_nuevu_discu_co100707.html |fecha=20140223035840 }}. ADN Mundu. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> «Quiero» y «Espantuxu» son les otres dos cantares nuevos del álbum. La instrumentación de ''[[5to pisu]]'' básase principalmente nel pianu y les [[orquesta de cuerdes cuerdes]].<ref name=5topisoam>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/album/5to-pisu-r1446244/review «5º Pisu > Review»]. Allmusic. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> Les úniques esceiciones son «La baillarina vecina», ellaboráu con [[orquestación|arreglo orquestales]], y «Nin tu nin yo», un cantar [[Ranchera|estilu ranchera]] con [[Paquita la del Barrio]].<ref name=5topisoam/> L'álbum inclúi tamién a un cantar llamáu «Que naide vea», na que l'artista canta avera de la tema de la [[homosexualidá]].<ref>[http://www.listindiario.com.do/entretenimiento/2009/5/29/102980/Arjona-impacta «Arjona impacta»]. ''Listín Diariu''. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> Sobre ''5º pisu'', Arjona comentó que quixo rescatar la frescura de los sos primeros álbumes, diciendo que «Traté de reconciliame un pocu col Ricardo Arjona de los primeros discos pa soltar un pocu d'esa frescura que-y fai tantu bien a los cantares».<ref>[https://web.archive.org/web/20140419212932/http://www.estereofonica.com/con-quintu-pisu-arjona-quier-enfrescar-la frescura-de-los sos-primeros-discos/ «Con “Quintu pisu” Arjona quier enfrescar la frescura de los sos primeros discos»]. Estereofónica. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> ''[[Pocoñina ropa]]'' marcó un cambéu notable nel cual Arjona amenorgó drásticamente el númberu de preseos, resultando nuna serie d'actuaciones ''[[a capella]]''. Arjona comentó alrodiu de esti álbum que «Les muyeres y los cantares llucen meyor con pocoñina ropa».<ref name=unionradio1/> La producción del álbum tuvo al cargu de Arjona y Dan Warner, quien trabayó tamién con [[Shakira]], [[Celine Dion]] y [[Christina Aguilera]].<ref name=ponte1>[https://web.archive.org/web/20101216173214/http://www.nacion.com/2010-08-09/Entretenimientu/NotaPrincipal/v09-GERAR-MUSICA1.aspx «Ricardo Arjona tiende güei la so Ponte»]. ''La Nación''. Consultáu'l 28 de marzu de 2012.</ref> L'álbum recibió una crítica moderadamente positiva de Birchmeier, quién comentó que yera un esfuerciu acústicu desaposiáu» que calificó de «impresionante».<ref name="birchmeier4">{{cita web |url={{Allmusic|class=album|id=r1841995|pure_url=yes}}|títulu= Pocoñina Ropa > Review| nome=Jason|apellíu=Birchmeier |editorial=Allmusic |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010}}</ref> Añadió qu'en ''Pocoñina ropa'' «atopamos a Arjona al so más desnuda, col respaldu de sobrios [[arreglos musicales|arreglos]] de [[guitarra acústica]], pianu, y [[Órganu Hammond|Hammond B-3]], xunto con toques ocasionales de [[preséu de cuerda cuerdes]], [[instrumentos de vientu]], voces y coros».<ref name="birchmeier4"/> «Ponte», el primer senciellu del álbum, ye la única esceición notable. Tien una duración d'ocho minutos y mediu y estrémase en trés partes. La primera cántase principalmente col sofitu d'un pianu. La segunda parte ye una balada que tien un soníu caribeñu, con un pocu de [[música salsa|salsa]] y dalgunes [[música cubana|influencies cubanes]].<ref>[http://www.oem.com.mx/elsoldetoluca/notes/n1739751.htm «Cánta-y al pueblu cubanu»]. ''El Sol de Toluca''. Consultáu'l 23 de marzu de 2012.</ref> Na tercer parte entemécense salsa y [[merengue (xéneru musical)|merengue]] con influencies cubanes. «Ponte» paez a la obra realizada en ''[[Galería Caribe]]''.<ref name="birchmeier4"/> ''Pocoñina ropa'' foi'l primer álbum dende ''[[Adientro]]'' ensin la collaboración de Tommy Torres. En ''[[Independiente (álbum)|Independiente]]'' Arjona volvió al so soníu característicu que desenvolviera col sofitu de Torres. David Feffries de Allmusic dio al álbum una crítica moderadamente positiva. Fixo una comparanza ente los valores de la producción y l'estilu musical de ''Independiente'' colos d'álbumes anteriores como ''Animal nocherniegu'' y ''Hestories'', indicando que los aficionaos van allantar con esta combinación de llibertá y crecedera, y van apreciar el regresu del productor [[Tommy Torres]], l'home que tuvo detrás d'un bon númberu de los álbumes más populares de Arjona», refiriéndose precisamente a l'ausencia de Torres na producción de ''Pocoñina ropa''.<ref name="feffries">{{cita web |url={{Allmusic|class=album|id=r2283669|pure_url=yes}}|títulu=Independiente > Review| nome=David|apellíu=Jeffries |editorial=Allmusic |fechaaccesu=6 de payares de 2011|cita=''Returning fans will revel in this combination of freedom and growth, and appreciate the return of producer Tommy Torres, the man who has been behind the boards for quite a few of Arjona's most popular releases''}}</ref> == Otros proyeutos == === Mundu Arjona y xira de teatros === [[Ficheru:Laudelino_Solano,_Celebrity_protection_is_a_huge_business!.jpg|thumb|Ricardo Arjona en Puertu Ricu 2014.]] Ye una plataforma descrita como la rede social del artista. Ufierta munches opciones a los miembros por solo un pagu 50&nbsp;dólares d'Estaos Xuníos, como la opción descargar la so discografía completa incluyendo la so última producción discográfica, llograr con anticipación boleto pa les xires y pases detrás d'escenarios, accesu total a conteníu esclusivo, pre-ventes, descuentos, concursos, premios ya inclusive la posibilidá de conocelo en persona. Tou esti sitiu atopar sol lema «Si antes yera una llocura mercar una membresía, güei ye una llocura nun faelo» xusto dempués del entamu de Mundu Arjona el cantante empezó a tener muncho más acercamientu y contautu colos sos fans y empecipió asina pequeños proyeutos pa reforzar la comunicación. Tamién xunto al llanzamientu d'esta nueva plataforma Ricardo Arjona entamó una pequeña xira de conciertos en teatros d'una llista curtia de países. Cada ciertu tiempu publicar conteníu inédito en Mundu Arjona el cual ye esclusivu pa miembros. La xira parte dende Chile y termina en Puertu Ricu, realizando dellos conciertos de teatru namái pa los miembros de Mundu Arjona. Ente los cantares integraos al repertoriu atopaben delles del so discu más recién y delles otres vieyos cantares que se daben por escaecíes, pero que pa Ricardo Arjona son de les más queríes, como; «Quesos, coses, cases», «Te alcuerdes de mi», «Primer vegada», «Asignatura pendiente» ente otres. La xira esclusiva remató nel Centru de Belles Artes de Caguas, Puertu Ricu, onde l'artista decidió que'l conciertu tresmitir en direuto al traviés de la so páxina web por que non solo pudieren esfrutar d'él los fans en Puertu Ricu si non tol mundu. === Fundación Adientro y Guatemorfosis === {{Caxa de cita |«Podemos esperar qu'un cataclismu divín asoceda un bon día d'estos ya igüe tolos problemes d'esti país, pero lo que se pretende ye promover la solución de los problemes qu'afecten a Guatemala». :—Ricardo Arjona.<ref>(4 d'ochobre de 2011). [http://arjoneando.com/2014/01/ricardo-arjona-inauguro-la-primer-escuela-de-la so-fundacion-adientro/]. ''Arjoneando''.</ref> | width = 38em | align = right | quoted = 1 }} La fundación Adientro ye una organización ensin fines d'arriquecimientu, una iniciativa del músicu guatemalianu pa crear nueves oportunidaes pa los neños y nuevos de [[Guatemala]]. En xunetu de 2013, Arjona axuntar col presidente de Guatemala [[Otto Pérez Molina]] y espón el so proyeutu pa la construcción d'establecimientos educativos na provincia del país, el mandatariu estimó'l sofitu y la iniciativa de Arjona a la educación en Guatemala y aseguró el siguimientu del so gobiernu pa los proyeutos d'artes y música que'l cantante promueve per mediu de la so Fundación. En xineru de 2014 Ricardo Arjona inaugura la primer escuela de la so fundación Adientro, bautizada como “Nohemí Morales de Arjona” n'honor a la so madre finada. Atopar na aldega [[Ixcanal]] del conceyu de San Agustín Acasaguastlán, El Progresu, llugar nel que se conocieron los sos padres. La escuela foi costeada na so totalidá pol artista, que, nun aceptó ayuda de nenguna organización pa la construcción de la mesma, por qu'asina, según les sos propies pallabres, convertir nun monitor qu'otres instancies pudieren asonsañar. [[Ficheru:Ricardo Arjona y su Fundacion Adentro.jpg|thumb|Arjona y la so Fundación Adientro.]] La escuela, tien capacidá p'atender hasta a 200 neños, y según un conveniu col Ministeriu d'Educación, funciona nes mañanes como centru d'educación primaria y nes tardes como centru de formación d'artes y música. El programa contempla la construcción de 20 escueles musicales financiaes con fondos propios del artista. El proyeutu envalora concluyíselo en seis años, col sofitu d'organizaciones nacionales y estranxeres. El centru educativu tien como fin brindar posibilidaes de primer nivel a los neños d'escasos recursos económicos, pa un futuru meyor. Depués de la construcción de la primer escuela, empiecen a trate los frutos y acomúñase la primer empresa comenenciuda, [[Pepsi]]. A partir d'equí llámase-y Guatemorfosis al proyeutu polo xeneral de construcción d'escueles nel interior del país empecipiáu pola fundación adientro, y sofitáu por cualesquier empresa comenenciuda. [[Pepsi]] comprometer a construyir la segunda escuela, que llevaría por nome de "Enrique Castillo Monge", fundador de Pepsi Guatemala, agora CBC, empresa que financiaría la construcción de la obra. N'efeutu asina se realizó, el del 2016 inaugúrase oficialmente cola presencia del cantautor la segunda escuela d'esta fundación adientro. Ta allugada nel conceyu de Alotenango, nel departamentu de Sacatepéquez, a 93 quilómetros na rexón sur del país. La escuela va impartir educación primaria con énfasis en música y arte a neños d'escasos recursos de la llocalidá, esta mesma cuenta con árees verdes y llaboratorios de computación y música. Con toos estos proyeutos el cantautor busca fomentar valores a les xeneraciones guatemalianes tales como patriotismu, respetu, responsabilidá, xusticia, solidaridá, creatividá, enfotu y optimismu. La misión ye contribuyir, dende un enfoque artístico y deportivo, al tresformamientu de pequeñes comunidaes Guatemalianes escontra un modelu de sociedá sana y sostenible, n'articulación con cada unu de los actores de la nuesa sociedá. Según Ricardo Arjona ye por demás importante señalar que Guatemorfosis yá nun ye una invitación al cambéu, sinón el cambéu que yá empezó. De xemes en cuando tol equipu detrás del proyeutu xunto al artista, presenten comerciales emotivos que fomenten al patriotismu. == Rellaciones con otros artistes == [[Ficheru:Ricardo Arjona y Tommy Torres.jpg|thumb|Ricardo Arjona y [[Tommy Torres]] en [[Puertu Ricu]] [[2015]].]] Arjona suel cantar ensin el sofitu d'otros cantantes. Namái [[Dan Warner]] y [[Tommy Torres]], collaboradores dende enforma tiempu, contribuyeron dacuando con [[coros]] notables. Cinco de los álbumes de Arjona, inclusive un álbum recopilatorio, inclúin contribuciones vocales d'otros artistes. ''Galería Caribe'' inclúi la voz d'[[Ednita Nazario]] en «Porque falamos». En ''Adientro'' una collaboración de la banda [[Música texana|texana]] [[Intocable (banda)|Intocable]] nel cantar Moyáu» y esiste una versión de «Pingüinos na cama» cola participación de la cantante española [[Chenoa]]. El tercer álbum, ''Quién dixo ayeri'', inclúi vocales adicionales de [[Marta Sánchez]] en «Tarde (ensin daños a terceros)»; [[Panteón Rococó]] en «Si'l norte fuera'l sur»; [[Marc Anthony]] en «Historia de taxi»; [[Eros Ramazzotti]] en «A ti» y [[Sandro d'América|Sandro]] en «Realmente nun toi tan solo»; El cuartu ye ''5º pisu'' nel cual [[Paquita la del Barrio]] collabora nel cantar «Nin tu nin yo». El quintu álbum ye ''[[Independiente (álbum)|Independiente]]'' nel cual [[Gaby Moreno]] y Arjona interpretaron el cantar «Fuisti tu». Ricardo Arjona collaboró fora de la so discografía con otros grandes artistes como [[Alberto Cortez]] nel cantar «El mio árbol y yo», [[Pablo Milanés]] en «La novia que nunca tuvi», [[Tommy Torres]] en «Mentanto» y [[Tony Bennett]] en «I wanna be around» pal so discu [[Viva Duets]]. Amás compunxo xunto a [[Miguel Luna]] dalgunes de los sos cantares como «Minutos» y «Espantuxos». {{Caxa de cita |«La nueche antes del conciertu tuvi tomando copes nun chigre –de que'l so nome nun quiero alcordame–. Y faláronme d'un cantante que taba empezando. ¡Empezando! ¡Qué coyona! Esi cantante guatemalianu acabó con toos nós… Dicir porque esti cantar, 'Cuerre, dixo la tortúa', un día díxome que -y gustara escribila él. ¡Asina que la mando con un besu a Ricardo Arjona!».|Joaquín Sabina (En Guatemala) | width = 40em | align = right | quoted = 1 }} A pesar de ser un cantautor bien independiente y un pocu introspectivu munches vegaes quedó claro que tamién caltién bones rellaciones con otros artistes como [[Joaquín Sabina]], Arjona dixo que ye unu de los artistes que más almira y qu'una vegada tuvo la oportunidá de visitalo na so casa n'España, darréu escribió-y una carta pública. [[Amaia Montero]] y [[Emmanuel]] son otros artistes colos que tamién se lleva perbién. Con [[Manuel Mijares|Mijares]] collaboró delles vegaes en direuto cola tema «Muyeres» y con [[Yuri (cantante)|Yuri]] cola tema «Detrás de la mio ventana» dambos son grandes amigos del cantautor. Sostién una bona amistá con [[Ricky Martin]] pa quien escribió'l cantar «Asignatura pendiente», igualmente con [[Kany García]] con quien cantó'l cantar «Fuisti tu» na última función de la so xira de teatros 2014, nel Centru de Belles Artes de Caguas, conciertu que quedó grabáu. Amás de ser un bon amigu de [[Facundo Cabral]] que participó nel so DVD Solu» y a quien-y escribe una carta cuando fina. En «Solo» tamién apaez [[Aleks Syntek]] amosando la so almiración por Arjona, y resaltó la so amistá con [[Mariana Vega]], felicitándola públicamente pol so cantar «De la to voz». Sicasí, según caltién bones rellaciones con munches persona del mundu de la música, tamién tuvo enfrentamientos y conflictos con otros, como ye'l casu de la polemíca con [[Fito Páez]]. Esto tuvo entamu nuna entrevista titulada «Non plantego ser orixinal» que-y realizaba'l periodista [[Eduardo Slusarczuk]] a [[Fito Paez]] pal diariu arxentín [[Clarín (periódicu)|Clarín]]. Páez comentó «Creo ye que cuando la ciudá dalu 35 Lluna Parks a Ricardo Arjona y a Charly García da-y dos, tenés que pensar qué signifiquen la política, los diarios, nesa ciudá, na qu'hai valores que fueron aniquilaos». Ricardo Arjona unvió depués una carta al diariu El clarín que se titulaba «Los que confíen, falen menos». «El señor Fito Páez fala d'aniquilación cultural y méntame. De forma sospechosa señala l'entamu d'esti problema nel so país casi de manera simultánea col descensu claru de la so capacidá artística» dixo Arjona, asegurando que la música nun yera una competición d'atletismu sinón un asuntu de gustu y emoción, y que les sos crítiques nun yeren más qu'un rumbu murniu, visceral y resentíu de daquién al que solo-y queda falar. Finalmente, faciendo referencia a la carrera como cineasta de Páez, quien dirixó dos películes, «Vides privaes» y «¿De quien ye'l portaligas?», con escasa aceptación de la crítica y el públicu, Arjona remató la so carta diciendo: «Yá quixo usté ser Charly García, dempués quixo ser Almodóvar. Llamentable lo suyo, señor, llamentable, pero por sobremanera...murniu». Más tarde el músicu arxentín [[Charly García]] intervieno nel discutiniu que crució a los dos cantautores, pa Charly, Arjona «pegó-y con un cañu, matar a Páez cola so respuesta. == Condecoraciones == [[Ficheru:Mauricio_Macri_presentó_un_baldosón_en_homenaje_a_Ricardo_Arjona.jpg|thumb|Baldosón n'homenaxe al compositor.]] El xefe de Gobiernu porteño, [[Mauricio Macri]] Actual Presidente de la Nación Arxentina, periodu 2015-2019, inauguró'l 14 de mayu de 2012 un baldosón n'homenaxe al compositor y cantante guatemalianu Ricardo Arjona, nel marcu del programa cultural que reconoz a grandes figures de la música popular que dedicaron parte de la so obra a la Ciudá de Buenos Aires.<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/61072/ |títulu=Macri homenaxó a Ricardo Arjona - La Política Online |publicación=}}</ref> Ta allugada na avenida Callao frente al 783 y contién la lletra del cantar «Marta», na que Arjona refier al amor d'un home por una ''stripper'' del barriu de Recoleta, amás de falar de Borges, los Australes, la cai Florida, ente otres coses.<ref>{{cita web|url=http://www.larazon.com.ar/ciudá/Arjona-baldoson-Ciudá_0_350100189.html|títulu=Arjona yá tien el so baldosón na Ciudá|work=Larazon}}</ref> En 1993, a manes del presidente [[Ramiro de León Carpio]], Ricardo Arjona recibe la orde la [[Orden Rafael Álvarez Ovalle]].{{ensin referencies}} Con esta distinción honorífica —que da'l presidente de la República de Guatemala a persones individuales o xurídiques, ya instituciones que s'estremaren nel campu de la música nacional o estranxera— Arjona ye reconocíu polos sos méritos a nivel internacional, teniendo apenes 30 años d'edá. 20 años dempués, el 21 de marzu de 2013 Ricardo Arjona ye gallardoniáu cola [[Orde del Quetzal]] nel grau de «Gran Collar» polos sos méritos artísticos dientro y fora del país, dau pol presidente de Guatemala [[Otto Pérez Molina]].{{ensin referencies}} Dedicó-y el reconocencia al so padre fináu metanes tola ensame que lu escuchaba mientres daba'l so discursu. L'actividá llevar a cabu nel Palaciu Nacional de la Cultura, zona 1, participaron autoridaes de Gobiernu y familiares de Músicu. La Orde del Quetzal ye la máxima distinción del Gobiernu de Guatemala, foi instituyida en 1973 pa reconocer a dignatarios d'otres naciones, a quien se destacar nel so llabor cultural, humanitaria, científica o política. {{ensin referencies|La esitosa carrera artística, según la obra humanística social que desenvolvió Ricardo Arjona, tán siendo oxetu d'estudios por centros d'investigaciones y universidaes guatemalianes y d'otros países, yá que les sos bones acciones convertir en fuerte candidatu a poder llograr un Doctoráu Honoris Causa, pola so esmolición en favor de los más precisaos n'obres sociales.}} === Devolución de la orde del Quetzal === Depués de les investigaciones que lu realizaron al presidente de Guatemala [[Otto Pérez Molina]] sobre supuestos fechos de corrupción, l'artista como manifestación aseguró qu'asitiaría en manes de les instancies pertinentes la condecoración de la Orde del Quetzal, alegando que por cuenta de los sucesos, esti gallardón yá nun tenía pa él nengún valor llegal, simbólicu, o sentimental, y al empar solicitó al presidente guatemalianu el so arrenunciu. Fixo pública la so decisión per mediu d'una carta na que señalaba; "Los fechos polos que pasa'l país, ponen claramente en tela de xuiciu l'honor de los que m'impunxeron dicha distinción".<ref>{{cita web |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/28/pais/ricardo-arjona-devuelve-la orde-del-quetzal/ |títulu=Ricardo Arjona devuelve la Orde del Quetzal|work=elPeriodico}}</ref> Más tarde fadría oficial la entrega física de dichu reconocencia.<ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/ricardo-arjona-devuelve-premiu-y-pide-arrenunciu-de-presidente |títulu=Arjona devuelve premiu y pide arrenunciu de presidente - PeopleenEspanol.com|work=PeopleenEspanol.com}}</ref> == Discografía == {{AP|Discografía de Ricardo Arjona}} La discografía de Ricardo Arjona componer de quince [[álbum d'estudio|álbumes d'estudiu]], dieciséis [[álbum recopilatorio|álbumes recopilatorios]], dos [[álbum en vivu|álbumes en vivu]], cuarenta y cinco [[senciellu|senciellos]] y cinco [[senciellu promocional|senciellos promocionales]]. === Álbumes d'estudiu === *''[[Déxame dicir que te amo]]'' (1985). *''[[Jesús, verbu non sustantivu]]'' (1988). *''[[Del otru llau del sol]]'' (1991). *''[[Animal nocherniegu (álbum)|Animal nocherniegu]]'' (1993). *''[[Hestories (álbum)|Hestories]]'' (1994). *''[[Si'l norte fuera'l sur]]'' (1996). *''[[Ensin daños a terceros]]'' (1998). *''[[Galería Caribe]]'' (2000). *''[[Santu pecáu]]'' (2002). *''[[Adientro]]'' (2005). *''[[5to pisu]]'' (2008). *''[[Pocoñina ropa]]'' (2010). *''[[Independiente (álbum)|Independiente]]'' (2011). *''[[Viaxe (álbum)|Viaxe]]'' (2014). *''[[Circo Soledad]]'' (2017). === Álbumes en direuto === *''[[Vivu (álbum de Ricardo Arjona)|Vivu]]'' (1999). *''[[Metamorfosis: en vivu]]'' (2013). === Intereses === *''[[Independiente + Demos]]'' (2013). === Álbumes recopilatorios === *''[[17 ésitos (álbum de Ricardo Arjona)|17 ésitos]]'' (1990). *''[[Oru romántico]]'' (1995). *''[[Historia d'un animal nocherniegu]]'' (1997). *''[[Ricardo Arjona y los sos amigos]]'' (1998). *''[[Tiempu de bohemia]]'' (1998). *''[[Tropical (álbum de Ricardo Arjona)|Tropical]]'' (2001). *''[[12 grandes ésitos (álbum de Ricardo Arjona)]]'' (2003). *''[[Grandes ésitos (álbum de Ricardo Arjona)|Grandes ésitos]]'' (2003). *''[[Grandes ésitos vol. 2]]'' (2003). *''[[Llaos B]]'' (2003). *''[[Lo meyor de Ricardo Arjona]]'' (2003). *''[[Solo (álbum de Ricardo Arjona)|Solo]]'' (2004). *''[[Cantar nuevo]]'' (2004). *''[[Quién dixo ayeri]]'' (2007). *''[[A cencielles... lo meyor]]'' (2008). *''[[Trópicu (álbum)|Trópicu]]'' (2009). *''[[Lo esencial de Ricardo Arjona]]'' (2010). *''[[Dos clásicos]]'' (2011). *''[[Cantares d'amor]]'' (2012). *''[[Namái pa muyeres]]'' (2013). *''[[Apague la lluz y escuche (álbum)|Apague la lluz y escuche]]'' (2016). === Cantares compuestos pa otros artistes === * «La muyer que nun suañé» ([[Eduardo Capetillo]] y [[Moderatto]]). * «Solo una muyer» ([[Bibi Gaytán]]). * «Ente la espada y la paré» ([[Marcos Llunas]]). * «[[Detrás de la mio ventana]]» ([[Yuri (cantante)|Yuri]] y [[Jenni Rivera]]). * «Si nun tas equí» (Michelangelo). * «Vale la pena siguir» (Jorge Muñiz). * «Espantuxu» (Miguel Luna). * «Suañu de llocos» (Miguel Luna). * «Amanecer ensin ti» (Héctor Yáber). * «Sable y sal» (Héctor Yáber). * «Llaberintu» (Héctor Yáber). * «Solo nel amor» (Héctor Yáber). * «Un últimu abrazu» (Héctor Yáber). * «A la hora del recréu» (Les Tortuguitas). * «Amor infantil» (Les Tortuguitas). * «Mozu estrañu» (Les Tortuguitas). * «Ilusión» (Les Tortuguitas). * «Asignatura pendiente» ([[Ricky Martin]]). * «Por eso te quiero» ([[Microchips]]). * «Yo quiero ser» (Microchips). * «Ganes» (Microchips). * «El to amor, la mio vitamina» (Microchips). * «Blues de Mar» ([[Gaby Moreno]]). * «A la lluz de la lluna» (Microchips). * «Sola» (Ana Cirré). == Filmografía == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !Títulu !Clase |- | 1990 | ''[[Algamar una estrella]]'' | Telenovela |- | 2004 | ''[[Solo (álbum de Ricardo Arjona)|Solo]]'' | Documental |- | 2011 | ''[[Pocoñina ropa, la película Pocoñina ropa]]'' | Película |- | 2013 | ''[[Arjona - Metamorfosis: En Vivu|Metamorfosis: En Vivu]]'' | Película (Conciertu) |} == Videografía == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !Álbum ! Video |- |rowspan="1"| '''[[1985]]''' |rowspan="1"| Non Definíu | ''Esta Cobardía'' |- |rowspan="1"| '''[[1985]]''' |rowspan="1"| [[Cantares D'Amor]] | ''Nun Voi Arrenunciar'' |- |rowspan="1"| '''[[1985]]''' |rowspan="1"| [[Déxame Dicir Que Te Amo]] | ''Déxame Dicir Que Te Amo'' |- |rowspan="4"| '''[[1988]]''' |rowspan="4"| [[Jesús, Verbu Non Sustantivu]] | ''Jesús, Verbu Non Sustantivu'' |- | ''Porque Ye Tan Cruel L'Amor'' |- | ''Unu + Unu = Unu'' |- | ''S.O.S Rescatame'' |- |rowspan="4"| '''[[1993]]''' |rowspan="4"| [[Animal Nocherniegu (álbum)|Animal Nocherniegu]] | ''Muyeres'' |- | ''Jesús, Verbu Non Sustantivu'' |- | ''Primer Vegada'' |- | ''Quien Diría'' |- |rowspan="4"| '''[[1994]]''' |rowspan="4"| [[Hestories (álbum)|Hestories]] | ''Te Conozo'' |- | ''Señora Se Los Cuatro Décades'' |- | ''Historia De Taxi'' |- | ''Realmente Nun Toi Tan Solo'' |- |rowspan="4"| '''[[1996]]''' |rowspan="4"| [[Si El Norte Fuera El Sur]] | ''Si El Norte Fuera El Sur'' |- | ''La to Reputación'' |- | ''Ella Y Él'' |- | ''Muérrenos L'Amor'' |- |rowspan="4"| '''[[1998]]''' |rowspan="4"| [[Ensin Daños A Terceros]] | ''Dime Que Non'' |- | ''Escaecete'' |- | ''Esnuda'' |- | ''Bones Nueches Don David'' |- |rowspan="1"| '''[[1999]]''' |rowspan="1"| [[Vivu (álbum de Ricardo Arjona)|Vivu]] | ''Equí toi'' |- | rowspan="3" | '''[[2000]]''' | rowspan="3" | [[Galería Caribe]] | ''Cuando'' |- | ''Te Namorasti De Ti'' |- | ''Mesíes'' |- |rowspan="5"| '''[[2002]]''' |rowspan="5"| [[Santu Pecáu]] | ''El Problema'' |- | ''Minutos'' |- | ''La Nena (Bitácora D'Un Secuestru)'' |- | ''Dame'' |- | ''Duel Vierte'' |- |rowspan="5"| '''[[2005]]''' |rowspan="5"| [[Adientro]] | ''Acompáñame A Tar Solu'' |- | ''Pingüinos En La Cama'' |- | ''Moyáu'' |- | ''De Vegada En Mes'' |- | ''Pingüinos En La Cama (Featuring. [[Chenoa]])'' |- |rowspan="2"| '''[[2007]]''' |rowspan="2"| [[Quien Dixo Ayeri]] | ''Quien'' |- | ''Quiero'' |- |rowspan="4"| '''[[2008]]''' |rowspan="4"| [[5to Pisu]] | ''Como Duel'' |- | ''Ensin Ti... Ensin Mi'' |- | ''Nin Tu, Nin Yo'' |- | ''Tocando Fondu'' |- |rowspan="3"| '''[[2010]]''' |rowspan="3"| [[Pocoñina Ropa]] | ''Ponte'' |- | ''Vida'' |- | ''Marta'' |- |rowspan="5"| '''[[2011]]''' |rowspan="5"| [[Independiente (álbum)|Independiente]] | ''L'Amor'' |- | ''Fuisti Tu'' |- | ''La mio Novia Ta Poniéndoseme Vieya'' |- | ''Te Quiero'' |- | ''Si Tu Nun Esistieres'' |- |rowspan="3"| '''[[2014]]''' |rowspan="3"| [[Viaxe (álbum)|Viaxe]] | ''Apnea'' |- | ''Lo Poco Que Tengo'' |- | ''Cavernicolas'' |- |rowspan="1"| '''[[2016]]''' |rowspan="1"| [[Apague La Lluz Y Escuche (álbum)|Apague La Lluz Y Escuche]] | ''Nada Ye Como Tu'' |- |rowspan="3"| '''[[2017]]''' |rowspan="3"| [[Circo Soledad]] | ''Ella'' |- | ''Porque Puedo'' |- | ''Señorita'' |} == Cartes == * Los que confíen... falen menos (Fito Paez) * Carta a Sabina dende París (Joaquín Sabina) * A la mio madre... (Nohemí Morales de Arjona) * Carta a un padre: Don Ricardo (Ricardo Arjona Moscoso) * Carta a Sandro * Carta a Facundo Cabral * Onde nun hai honor, hai caos (Otto perez molina/Guatemala) == Recitales, conciertos intimos y festivales == [[Ficheru:Ricardo_Arjona_en_Festival_de_Viña_del Mar_2010_-_2.jpg|thumb|Arjona en Viña del Mar 2010]] * Xira Histories - Recital n'Arxentina (1994) * Presentación en Viña del Mar (1995) * Festival internacional del cantar Mar del Plata (1995) * Recital nel Teatru Metropolitan (1996) * Doble presentación en Viña del Mar (1999) * Presentación en Viña del Mar (2001) * Unplugged - Santu Pecáu (2002) * Xira Santu Pecáu - Palaciu de los deportes - Méxicu (2004) * Presentación en Viña del Mar (2004) * Intimo Telefe (2006) * Recital intimo en Los Covarones de Cacahuamilpa (2009) * Presentación en Viña del Mar (2010) * Especial Ritmoson - Méxicu Suena - Independiente (2013) * Intimo nel Centru de Belles Artes de Caguas - Puertu Ricu (2014) * Presentación en Viña del Mar (2015) === Cantares de telenoveles n'Arxentina y Méxicu === {| {{tablaguapa}} |- ! Telenovela!! Cantar!! Añu!! País |- | ''[[Tres mujeres (telenovela)|Tres mujeres]]'' |«Esnuda» |1999 | |- |''[[Cara o cruz (telenovela)|Cara o cruz]]'' ([[Telemundo]]). |«A cara o cruz» |2005 | |} == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Ricardo Arjona}} === Grammy === {| {{tablaguapa}} style="table-layout: fixed; margin-right:0" |- !width="6%"| Añu !width="35%"| Obra nomada !width="48%"| Premiu !width="11%"| Resultáu |- |[[Premios Grammy de 2007|2007]] | ''[[Adientro]]'' | rowspan="1" | [[Premiu Grammy al meyor álbum pop llatín|Meyor álbum pop llatín]] |align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |} === Grammy llatín === {| {{tablaguapa}} style="table-layout: fixed; margin-right:0" |- !width="6%"| Añu !width="35%"| Obra nomada !width="48%"| Premiu !width="11%"| Resultáu |- |[[Premios Grammy Llatinos 2006|2006]] |''[[Adientro]]'' |[[Premios Grammy Llatinos 2006|Meyor álbum vocal pop masculín]] |align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |} === Premios ''Billboard Latin Music'' === {| class="sortable" style="table-layout: fixed; margin-right:0" |- !width="6%"| Añu !width="35%"| Obra nomada !width="48%"| Premiu !width="11%"| Resultáu |- | rowspan="1" | [[Los premios Billboard de la música llatina|2007]]|| «A ti» || Cantar pop llatín ''airplay'' del añu<ref>"''Male Latin Pop Airplay Song of the Year''"</ref> ||align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |- | rowspan="1" | [[Los premios Billboard de la música llatina|2010]]|| Xira ''Quintu pisu'' || Xira llatina del añu<ref>"''Latin Tour of the Year''"</ref> ||align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |- |2017 |Tola so carrera musical |Premiu a la trayeutoria musical |Ganador |} === Premios ''Lo Nueso'' === {| {{tablaguapa}} style="table-layout: fixed; margin-right:0" |- !width="6%"| Añu !width="35%"| Obra nomada !width="48%"| Premiu !width="11%"| Resultáu |- | rowspan="1" | [[Premiu Lo Nueso|2004]] | ''[[Santu pecáu]]'' | Álbum pop del añu<ref>"''Pop Album of the Year''"</ref> |align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |- | rowspan="1" | [[Premiu Lo Nueso|2015]] | '''''Ricardo Arjona''''' | Premiu a la excelencia |align="center" style="background:#99FF99"|Ganador |} == Músicos == Mientres les sos xires, Arjona suel acompañase d'un equipu de músicos talentosos y profesionales. {| {{tablaguapa}} cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !Integrante !Preséu(s) |- |align="left"| Tony Rijos |[[Guitarres]] - [[Direutor musical]] |- |align="left"| Otto Avalos |[[Violín]] |- |align="left"| Victor Patron |[[Pianu]] - [[Teclaos]] |- |align="left"| Luis Rei |[[Guitarres]] |- |align="left"| Isaac Echevarria |[[baxu eléctricu|Baxu]] |- |align="left"| Giovanni Figueroa |[[Batería (instrumentu musical)|Batería]] - [[Percusión (música)|Percusión]] |- |align="left"| Armando Montiel |[[Percusión (música)|Percusión]] |- |align="left"| Yainer Horta |[[Saxofón]] - Tecláu - [[Melódica]] |- |align="left"| Suzy Correa |[[Coros]] - [[Guitarra]] |- |} == Xires == === Récores === A lo llargo de más de 30 años de trayeutoria Arjona presentóse nos escenarios más importantes d'[[América]] y [[Europa]] n'ónde ye dueñu de los récores de presentaciones na mayoría d'esos llugares, amás de tener los récores de mayor convocatoria pa un conciertu nel so país [[Guatemala]] al axuntar a más de 120 mil persones nel Hipódromu del Norte nel añu de 1998, llugar ónde grabó'l so primer álbum en direuto tituláu [[Vivu (álbum de Ricardo Arjona)|Vivu]] y en 2013 rexunto a más de 85 mil persones pa un conciertu masivu en Ciudá Cayalá. Ente los récores que tien podemos mentar los siguientes: * Récor de 34 presentaciones consecutives en [[Luna Park (Buenos Aires)|Luna Park]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * Récor d'ocho presentaciones consecutives nel Estadiu [[Estadiu GEBA (Sede Jorge Newbery)|GEBA]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * Récor de cinco presentaciones en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * Artista con más presentaciones (5) na [[DirecTV Arena]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * Segundu artista con más presentaciones (7) nel [[Estadiu José Amalfitani|Estadiu Vélez]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * Récor de más presentaciones (5) nel [[Orfeo Superdomo]] de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] n'[[Arxentina]]. * Récor de más presentaciones (6) nel [[Estadiu Doroteo Guamuch Flores]] de [[Guatemala]]. * Primer artista [[guatemalianu]] con dos presentaciones consecutives na Escampada de Cardales Cayalá en [[Guatemala]]. * Récor de 27 presentaciones nel [[Movistar Arena]] de [[Santiago de Chile|Santiago]] de [[Chile]]. * Dende'l so debú en [[XL Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Viña 1995]], Arjona presentóse en 6 ediciones del [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Festival de Viña]] incluyendo una doble presentación en [[XL Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Viña 1999]] en que la so edición foi'l primer artista en llevase l'hasta entós inedita [[Gavilueta (gallardón)|Gavilueta d'Oru]], por lo mesmo con un total de 7 presentaciones Arjona ye unu de los artistes que más vegaes se presentó sobre l'escenariu de la Bisarma de la Quinta Vergara. * Artista internacional con más presentaciones (57) nel [[Auditoriu Nacional]] de la [[Ciudá de Méxicu]]. * Artista en solitariu con más presentaciones (7) na [[Arena Ciudá de Méxicu]]. * Artista internacional con más presentaciones (9) nel [[Auditoriu Telmex]] de [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]] en [[Jalisco]], [[Méxicu]]. * Segundu artista con más presentaciones (13) na [[Arena Monterrey]] [[Méxicu]]. * Artista llatín con más presentaciones (7) nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], [[Estaos Xuníos]]. * Artista internacional con más presentaciones (11) na [[AmericanAirlines Arena]] de [[Miami]], [[Florida]], [[Estaos Xuníos]]. * Artista internacional con más presentaciones (14) nel [[Coliséu de Puertu Ricu José Miguel Agrelot|Coliséu]] de [[Puertu Ricu]]. * Récor de cuatro presentaciones nel [[Palaciu de los Deportes Virgilio Traviesu Sotu|Palaciu de los Deportes]] de [[Santu Domingu]], [[República Dominicana]]. * Artista con más presentaciones (5) nel [[Estadiu Modelu Alberto Spencer]] de [[Guayaquil]], [[Ecuador]]. * Récor de más presentaciones (7) nel [[Estadiu Ricardo Saprissa Aymá]] de [[Costa Rica]]. * Récor de más presentaciones (4) nel [[Estadiu Nacional Jorge "El Máxicu" González]] d'[[El Salvador]]. * Récor de más presentaciones (4) nel [[Estadiu Chochi Sosa]] de [[Tegucigalpa]], [[Hondures]]. === Xira ''Adientro'' 2006–2007 === [[Ficheru:Ricardo Arjona at Managua, Nicaragua (4).jpg|right|thumb|Ricardo Arjona mientres el ''Metamorfosis World Tour''.]] Dende'l primer conciertu en [[Toluca]], el xueves [[4 de mayu]] 2006, el cantautor guatemalianu, acompañáu d'ocho músicos, percorrió dellos escenarios de distintes ciudaes de [[Méxicu]], [[Puertu Ricu]], [[Estaos Xuníos]], [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Uruguái]], [[Colombia]], [[República Dominicana]]; presentar mientres más d'un mes nel Estadiu [[Luna Park (Buenos Aires)|Luna Park]] de [[Buenos Aires]], [[Arxentina]] y tamién nel interior d'esi país suramericanu. La primer parte de la xira ''Adientro'' remató con cuatro presentaciones en [[Chile]] y n'[[Ecuador]]. En 2007 realizóse la segunda parte de la xira, que empecipióse en [[Bolivia]] con dos conciertos, en [[La Paz]] y [[Santa Cruz de la Sierra (conceyu)|Santa Cruz de la Sierra]]. Visitó'l club Olimpia en [[Paraguái]] en febreru, y dempués pasó por [[Centroamérica]] y [[Puertu Ricu]]. En setiembre de 2007 remató la so xira en [[Venezuela]]. Casi dos millones de persones guardaron los conciertos de la xira ''Adientro''.<ref name="Biografía de Ricardo Arjona"/> === Xira ''Quintu pisu'' 2009 === La xira ''Quintu pisu'' percorrió países como: [[Colombia]], [[El Salvador]], [[España]], [[República Dominicana]], [[Costa Rica]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Ecuador]], [[Puertu Ricu]], [[Estaos Xuníos]], [[Chile]], [[Venezuela]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Guatemala]], [[Perú]] y [[Uruguái]]. Amás, visitó ciudaes del interior d'[[Arxentina]] como [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]], Santa Fe, Paraná, Trelew, [[Ciudá de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], Río Gallegos, [[Mar del Plata]], Bahía Blanca, Viedma, [[Neuquén (Capital)|Neuquén]], Corrientes y Tucumán. La xira cerró'l 18 de xunu de 2010 en [[Santa Cruz de la Sierra]], [[Bolivia]]. === Xira ''Metamorfosis World Tour'' 2012 === La xira ''Metarmorfosis World Tour'' empecipió nel [[27 de xineru]] de 2012. Esta xira pasó polos [[Estaos Xuníos]], [[Méxicu]], [[Guatemala]], [[El Salvador]],<ref name="elsalvadorenelmundo.com">{{cita web |url=http://elsalvadorenelmundo.com/musica/ricardo-arjona-2012-372.html |títulu=Ricardo Arjona 2012 |publicación= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160324173907/http://elsalvadorenelmundo.com/musica/ricardo-arjona-2012-372.html |fechaarchivu=2016-03-24 }}</ref> [[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Perú]], [[Puertu Ricu]], [[Paraguái]], [[Costa Rica]], [[Panamá]], [[Uruguái]], [[Ecuador]], [[Venezuela]],<ref name="elsalvadorenelmundo.com"/> [[Colombia]], [[Nicaragua]], [[Hondures]] y [[República Dominicana]]. === Xira ''Viaxe Tour'' 2014-2015 === El ''Viaxe Tour'' entamu en Toluca el 31 de xunetu de 2014 y percorrió dellos países como: [[Guatemala]], [[Colombia]], [[El Salvador]], [[República Dominicana]], [[Costa Rica]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Ecuador]], [[Puertu Ricu]], [[Estaos Xuníos]], [[Chile]], [[Venezuela]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Perú]] y [[Uruguái]]. Amás batió récores n'[[Arxentina]] como enllenar 8 vegaes el [[Estadiu GEBA (Sede Jorge Newbery)|GEBA]] o en [[República Dominicana]] al llegar con 4 shows al [[Palaciu de los Deportes Virgilio Traviesu Sotu|Palaciu de los Deportes]] y nel so país [[Guatemala]] con 2 conciertos nel [[Estadiu Doroteo Guamuch Flores]], amás a nivel continental ser nomada como la xira más importante d'un artista llatín mientres [[2015]], la xira terminó en [[Avientu]] de [[2015]] con dellos shows n'[[Arxentina]] y cerrando con 2 presentaciones nel [[Estadiu José Amalfitani|Estadiu Vélez]]. == Ver tamién == * [[Discografía de Ricardo Arjona]] * [[Premios y nominaciones de Ricardo Arjona]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ricardo Arjona}} {{wikiquote|Ricardo Arjona}} * [http://www.ricardoarjona.com Ricardo Arjona] – Sitiu web oficial {{NF|1964||Arjona, Ricardo}} {{Tradubot|Ricardo Arjona}} [[Categoría:Cantantes de Guatemala]] [[Categoría:Compositores de Guatemala]] [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes de pop de Guatemala]] [[Categoría:Profesores de Guatemala]] ogr02wyvewnjq18kiqz8nz7pbibqu49 0 150924 4496407 4462313 2026-05-26T06:01:41Z Limotecariu 735 4496407 wikitext text/x-wiki {{Ficha de software}} '''Node.js''' ye una redolada en tiempu d'execución multiplataforma, de códigu abiertu, pa la capa del servidor (pero nun llindándose a ello) basáu nel llinguaxe de programación [[ECMAScript]], asíncrono, con [[I/O]] de datos nuna [[Programación empobinada por eventos|arquiteutura empobinada a eventos]] y basáu nel motor [[V8_(motor_JavaScript) | V8]] de Google. Foi creáu col enfoque de ser útil na creación de programes de rede altamente escalables, como por casu, [[Sirvidor web|servidores web]].<ref>{{cita web|apellíos1=Finley|nome1=Klint|títulu=Wait, What's Node.js Good for Again?|url=http://readwrite.com/2011/01/25/wait-whats-nodejs-good-for-aga|obra=ReadWriteWeb|idioma=en|fecha=25 de xineru de 2011|fechaaccesu=16 de xunu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130621203930/http://readwrite.com/2011/01/25/wait-whats-nodejs-good-for-aga|fechaarchivu=21 de xunu de 2013}}</ref> Foi creáu por [[Ryan Dahl]] en 2009 y la so evolución ta apadrinada pola empresa [[Joyent]], qu'amás tien contratáu a Dahl en plantía.<ref>http://mashable.com/2011/03/10/node-js/</ref> <ref name="Node.js pushes JavaScript to the server-side">{{cita web |url= http://www.sdtimes.com/NODE_JS_PUSHES_JAVASCRIPT_TO_THE_SERVER_SIDE/By_Alex_Handy/About_JAVASCRIPT_and_NODEJS/35668 |títulu= Node.js pushes JavaScript to the server-side |autor= Alex Handy |editorial= SDTimes |fecha= 24 de xunu de 2011 |fechaaccesu= 24 de xunu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130601124805/http://www.sdtimes.com/NODE_JS_PUSHES_JAVASCRIPT_TO_THE_SERVER_SIDE/By_Alex_Handy/About_JAVASCRIPT_and_NODEJS/35668 |fechaarchivu= 2013-06-01 }}</ref> Node.js ye similar nel so propósitu a [[Twisted (software)|Twisted]] o [[Tornáu (servidor web)|Tornáu]] de [[Python]], [[Perl Object Environment]] de [[Perl]], [[libevent]] o [[libev]] de [[C]], [[EventMachine]] de [[Ruby]], [[vibe.d]] de [[D (llinguaxe de programación)| D]] y [[Java EE]] de [[Java (llinguaxe de programación)|Java]] esisti [[Apache MINA]], [[Netty]], [[Akka]], [[Vert.x]], [[Grizzly]] o [[Xsocket]]. Al contrariu que la mayoría del códigu [[JavaScript]], nun s'executa nun navegador, sinón nel servidor. Node.js implementa delles especificaciones de [[CommonJS]].<ref>https://web.archive.org/web/20110724011601/http://wiki.commonjs.org/wiki/Implementations/node.js</ref> Node.js inclúi una redolada [[Read-eval-print loop|REPL]] pa depuración interactiva. == Ejemplo == Versión d'un [[hola mundu]] d'un [[Sirvidor web|servidor HTTP]] escritu en Node.js: <syntaxhighlight lang="javascript"> const http = require('http'); const hostname = '127.0.0.1'; const port = 1337; http.createServer((req, res) => { res.writeHead(200, { 'Content-Type': 'text/plain' }); res.end('Hello World\n'); }).listen(port, hostname, () => { console.log(`Server running at http://${hostname}:${port}/`); }); </syntaxhighlight> Otru exemplu con un servidor [[Transmission Control Protocol|TCP]] qu'escucha nel [[Puertu de red|puerto]] 7000 y respuende con cualquier cosa que se-y unvie: <syntaxhighlight lang="javascript"> var net = require('net'); net.createServer(function (stream) { stream.write('hello\r\n'); stream.on('end', function () { stream.end('goodbye\r\n'); }); stream.pipe(stream); }).listen(7000); </syntaxhighlight> == Aspeutos téunicos == === Concurrencia === Node.js funciona con un modelu d'evaluación d'un únicu [[filo d'execución]], usando entraes y salíes asíncronas les cualos pueden executase concurrentemente nun númberu d'hasta cientos de miles ensin incurrir en costos acomuñaos al [[cambéu de contestu]].<ref>http://blog.caustik.com/2012/08/19/node-js-w1m-concurrent-connections/</ref> Esti diseñu de compartir un únicu filo d'execución ente toles solicitúes atiende a necesidaes d'aplicaciones altamente concurrentes, nel que toa operación que realice entraes y salíes tien de tener una función [[callback (informática)|callback]]. Un inconveniente d'esti enfoque d'únicu filo d'execución ye que Node.js rique de módulos adicionales como ''cluster''<ref>[https://nodejs.org/api/cluster.html cluster]</ref> pa esguilar l'aplicación col númberu de [[Procesador multinucleu|nucleos de procesamientu]] de la máquina na que s'executa. === V8 === [[V8 (motor JavaScript)|V8]] ye la redolada d'execución pa JavaScript creáu para [[Google Chrome]]. Ye software llibre dende 2008, ta escritu en [[C++]] y compila el códigu fonte JavaScript en [[códigu de máquina]] en llugar d'interpretalo en tiempu real. Node.js contién [[libuv]] pa remanar eventos asíncronos. Libuv ye una capa d'astracción de funcionalidades de redes y sistemes d'archivu en sistema Windows y sistemes basaos en [[POSIX]] como Linux, Mac OS X y Unix. El cuerpu d'operaciones de base de Node.js ta escritu en JavaScript con métodos de soporte escritos en C++. === Módulos === Node.js incorpora dellos "módulos básicos" compilados nel mesmu binariu, como por casu el módulu de rede, qu'apurre una capa pa programación de rede asíncrona y otros módulos fundamentales, como por casu Path, FileSystem, Buffer, Timers y el de propósitu más xeneral Stream. Ye posible utilizar módulos desenvueltos por terceros, yá sía como archivos ".node" precompilados, o como archivos en javascript planu. Los módulos Javascript impleméntense siguiendo la especificación [[CommonJS]] pa módulos,<ref>{{cita web|títulu=CommonJS Implementations|url=http://www.commonjs.org/impl/|fechaaccesu=15 de mayu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.commonjs.org/impl/|fechaarchivu=20 de payares de 2015}}</ref> utilizando una variable d'esportación pa dar a estos scripts accesu a funciones y variables implementaes polos módulos.<ref>{{cita web|apellíu=Ryswyck|nome=Jan|títulu=Taking Baby Steps with Node.js – CommonJS and Creating Custom Modules|url=http://elegantcode.com/2011/02/04/taking-baby-steps-with-node-js-commonjs-and-creating-custom-modules/|fechaaccesu=15 de mayu de 2011}}</ref> Los módulos de terceros pueden estender node.js o añader un nivel d'astracción, implementando delles utilidaes middleware pa utilizar n'aplicaciones web, como por casu los frameworks ''connect'' y ''express''. Magar que los módulos pueden instalase como archivos simples, de normal instálense utilizando'l ''Node Package Manager (npm)'' que nos facilitará la compilación, instalación y actualización de módulos según la xestión de les dependencies. Amás, los módulos que nun s'instalen el direutoriu por defectu de módulos de Node van precisar l'usu d'una ruta relativa pa poder atopalos. El [https://github.com/joyent/node/wiki/modules wiki Node.js] apurre una llista de dellos de los módulos de terceros disponibles. === Desenvolvimientu homoxéneu ente veceru y servidor === Node.js puede ser combináu con una [[base de datos documental]] (por casu, [[MongoDB]] o [[CouchDB]]) y [[JSON]] lo que dexa desenvolver nuna redolada de desenvolvimientu JavaScript unificáu. Cola adautación de los [[patrón de software|patrones]] pa desenvolvimientu del llau del servidor tales como [[Modelu–vista–controlador|MVC]] y les sos variantes [[Modelu–vista–presentador|MVP]], [[Modelu–vista–modelu de vista|MVVM]], etc. Node.js facilita la [[reutilización de códigu]] del mesmu modelu de interfaz ente'l llau del veceru y el llau del servidor. === Bucle d'eventos === Node.js rexistrar col sistema operativu y cada vez qu'un veceru establez una conexón executa un callback. Dientro de la redolada d'execución de Node.js, cada conexón recibe una pequeña asignación d'espaciu de memoria dinámicu, ensin tener que crear un filo d'execución.<ref>[https://nodejs.org/about/ About Node.js], Node.js Website</ref> A diferencia d'otru servidores empobinaos por eventos, el bucle de xestión d'eventos de Node.js nun ye llamáu explícitamente sinón que s'activa a la fin de cada execución d'una función callback. El bucle de xestión d'eventos terminar cuando yá nun queden eventos por atender. == Releases == Les nueves releases major de Node.js sacar de la caña master de [[GitHub]] cada seis meses. Les versiones pares sacar n'abril, y les impares n'ochobre. Cuando se lliberar una versión impar, la versión par anterior pasa a soporte al llargu plazu (Long Term Support, LTS), que da a la versión un soporte activu de 18 meses dende la fecha d'entamu de la LTS. Dempués d'estos 18 meses, la versión recibe otros 12 meses de soporte de caltenimientu. Una versión activa va recibir los cambeos compatibles unes poques selmanes dempués de qu'aterricen na versión estable actual. Una versión de mantenimiendo va recibir namái actualizaciones crítiques y de documentación.<ref name="release">{{cita web|url=https://github.com/nodejs/Release|títulu=nodejs/Release|website=GitHub|language=en|fechaaccesu=15 de payares de 2017}}</ref> La estratexa y política de les versiones LTS xestionar pol LTS Working Group en collaboración col Technical Steering Committee de [[Node.js Foundation]]. {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; !Release !Nome !Fecha release !Estáu LTS !Entamu LTS !Empecipio caltenimientu !Fin caltenimientu |- |v0.10.x | |2013-03-11 | {{Version|o|Ensin soporte}} | - |2015-10-01 |2016-10-31 |- |v0.12.x | |2015-02-06 | {{Version|o|Ensin soporte}} | - |2016-04-01 |2016-12-31 |- |4.x |Argon |2015-09-08 | {{Version|o|Ensin soporte}} |2015-10-01 |2017-04-01 | 2018-04-30 |- |5.x | |2015-10-29 |Non LTS | colspan="2" |N/D | 2016-06-30 |- |6.x |Boron<ref name="release"/> |2016-04-26 | {{Version|co|Caltenimientu}} |2016-10-18 |2018-04-30 |Abril de 2019 |- |7.x | |2016-10-25 |Non LTS | colspan="2" |N/D | 2017-06-30 |- | 8.x | Carbon<ref name="release"/> | 2017-05-30 | {{Version|c|Activu}} | 2017-10-31 | Abril de 2019 | Avientu de 2019 |- | 9.x | | 2017-10-01 | Non LTS | colspan="2" |N/D | 2018-06-30 |- | 10.x | Dubnium<ref name="release"/> | 2018-04-24 | {{Version|p|Pendiente}} | Ochobre de 2018 | Abril de 2020 | Abril de 2021 |- | 11.x<ref name="release"/> | | 2018-10-23 | Non LTS | colspan="2" |N/D | Xunu de 2019 |} == Comunidá == Esiste una comunidá bien activa de desarrolladores de Node.js que se comuniquen al traviés de grupos de discutiniu, [https://groups.google.com/group/nodejs nodejs] y [https://groups.google.com/group/nodejs-dev nodejs-dev] y la canal [[IRC]] #node.js en [[freenode]]. La comunidá axuntar en [http://nodeconf.com/ NodeConf], una convención de desarrolladores centrada en Node.js.<ref>{{cita web |url=http://www.readwriteweb.com/hack/2011/04/nodeconf-schedule-announced.php |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120917214119/http://www.readwriteweb.com/hack/2011/04/nodeconf-schedule-announced.php |fechaarchivu=17 de setiembre de 2012 }}</ref> == Ver tamién == * [[JavaScript]] * [[V8 (motor JavaScript)|V8]] * [[Npm|NPM]], el xestor de paquetes pa Node.js. * Redolada de desenvolvimientu [[MEAN]] * [[Meteor (framework web)]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://nodejs.org Sitiu oficial] (inglés) * [https://github.com/joyent/node Repositorio de códigu fuente] (inglés) * [https://groups.google.com/group/nodejs Llista de corréu Nodejs] - Grupu de discutiniu sobre Node.js (inglés) * [https://groups.google.com/group/nodejs-dev Llista de corréu Nodejs-dev] - Grupu de discutiniu sobre fallos y cambeos en Node.js (inglés) * [http://npmjs.org/ NPMJS. El xestor de paquetes de Node.js] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014151652/http://npmjs.org/ |date=2013-10-14 }} (inglés) * [https://web.archive.org/web/20110410105248/http://howtonode.org/ ''How To Node'', tutorial de Node.js] (inglés) * [http://syskall.com/how-to-write-your-own-native-nodejs-extension Como desenvolver la to propia estensión nativa pa Node.js] (inglés) * [http://nodenica.com/ ''NodeNica'', comunidá nicaraguana de Node.js] (español) * [http://people.ac.upc.edu/marisa/miso/concurrencia.pdf ''Concurrencia y paralelismu'', por Marisa Gil] (español) {{Tradubot|Node.js}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Biblioteques de JavaScript]] [[Categoría:Software llibre programáu en C++]] gactd2flwhp6vrni24hkjkea8gfps43 0 151542 4496431 4491536 2026-05-26T06:19:18Z Limotecariu 735 4496431 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Agustín Cosme Damián de Iturbide y Arámburu''', conocíu como '''Agustín de Iturbide''' o '''Agustín I''' {{nym}} foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Nueva España|novohispano]]. Mientres les primeres etapes de la guerra pola [[independencia de Méxicu]], Iturbide militó nel [[Exércitu Realista n'América|exércitu realista]] combatiendo a los [[Exércitu mexicanu#Exércitu Insurxente|insurxentes]]. Darréu, mientres el marcu del [[trieniu lliberal]] n'[[España]], foi designáu comandante pa combatir a [[Vicente Guerrero]], xefe de los rebeldes na [[Sierra Madre del Sur]]. Con ideoloxía opuesta a la implementación de la [[Constitución de Cádiz]], decidió apautar coles fuercies insurxentes. Proclamó'l [[Plan d'Iguala]] el 24 de febreru de 1821. Más palantre, n'agostu del mesmu añu robló los [[Trataos de Córdoba]] con [[Juan O'Donojú]]. D'esta manera llogróse peracabar la independencia'l 27 de setiembre de 1821. Presidió la rexencia del primer gobiernu provisional mexicanu. El 18 de mayu de 1822, foi proclamáu [[emperador]] y coronáu dos meses más tarde col nome d'Agustín I. N'avientu de 1822, [[Antonio López de Santa Anna]] proclamó'l [[Plan de Veracruz (1822)|Plan de Veracruz]], provocando que los antiguos insurxentes d'idees republicanes y inconformes col réxime imperial llevantar n'armes. En febreru de 1823, roblóse'l [[Plan de Casa Mata]], como resultancia, los borbonistas y republicanos xunieron les sos fuercies pa sofitar el derrocamientu de Iturbide. L'emperador decidió abdicar en marzu de 1823 y s'exilió n'[[Europa]]. Mientres la so ausencia, el Congresu Mexicanu, de primeres reinstaláu por Agustín I, declarar «traidor y fora de la llei en casu de que se presente nel territoriu mexicanu, declarándolo como [[Proscripción|enemigu públicu del Estáu]], y a tou aquel que lu ayudar al so regresu». Iturbide, ensin conocer esta resolución, tornó a Méxicu en xunetu de 1824 p'alvertir al gobiernu sobre una combalechadura pa reconquistar Méxicu. Al desembarcar en [[Tamaulipas]] foi arrestáu y darréu executáu por un pelotón de fusilamiento. En [[1838]], los sos restos mortales fueron treslladaos a la [[Ciudá de Méxicu]] y soterraos con honores na Capiya de San Felipe de Jesús na [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|catedral Metropolitana]], onde s'esiben nuna urna de cristal. El so nome n'asociación cola bandera nacional, foi calteníu mientres enforma tiempu nuna estrofa de la lletra orixinal del [[Himnu Nacional Mexicanu|Himnu Nacional de Méxicu]], que foi suprimida en 1943. Paradóxicamente, el sable qu'utilizó Iturbide mientres el desfile d'entrada del [[Exércitu Trigarante]] a la Ciudá de Méxicu, foi asitiáu nel salón del Congresu xunto colos nomes escritos en lletres d'oru de los insurxentes a quien combatiera. == Independencia == === Primeros años como militar realista === [[Ficheru:Iturbide.jpg|thumb|Grabáu del [[sieglu XIX]] basáu nuna semeya al oleu d'Agustín de Iturbide]] Nació'l [[27 de setiembre]] de [[1783]] en Valladolid —ciudá que correspuende a la moderna [[Morelia]]—, capital del estáu de [[Michoacán]], [[Méxicu]]. Los sos padres fueron José Joaquín de Iturbide y Arregui, nacíu en 1742 na ciudá de [[Peralta]], [[Navarra]],<ref>Familysearch.org partíes de bautismu</ref> y María Josefa de Arámburu y Carrillo de Figueroa, orixinaria tamién de Valladolid, Michoacán. Los Aramburu yeren orixinarios d'[[Oiartzun (Guipúzcoa)|Oiartzun]], [[Guipúzcoa]]. Ingresó nel Seminariu Tridentino pa estudiar gramática llatina, pero abandonó los estudios cuando tenía quince años d'edá, pa trabayar na alministración de la facienda del so padre. En 1800, integrar nel serviciu militar como alférez del reximientu provincial de Valladolid, que taba sol mandu del conde de Rul. El [[27 de febreru]] de [[1805]], casóse con [[Ana María Huarte|Ana María Josefa Huarte y Muñiz]],<ref name="Z1">Zárate, 1880; 663</ref> fía d'[[Isidro Huarte]], tamién español peninsular, intendente provincial del distritu y al empar nieta del marqués de Altamira. Josefa Huarte, cola dote recibida de cien mil pesos, mercó la facienda d'Apéu en [[Maravatío]]. Mientres la [[crisis política de 1808 en Méxicu]], Iturbide simpatizó col movimientu golpista encabezáu por [[Gabriel de Yermo]]. En 1809, col grau de teniente, foi parte na represión de la [[Conxura de Valladolid]], qu'encabezaron los conspiradores [[José Mariano Michelena]] y [[José María García Gruesu]].<ref>Zárate, 1880; 75.</ref> N'ochobre de 1810, mientres la [[toma de Valladolid (Méxicu)|toma de Valladolid]], negar a collaborar nel alzamientu independentista de [[Miguel Hidalgo y Costilla]], quien-y ufiertara'l rangu de teniente xeneral. Ante l'avance de los insurxentes, decidió fuxir a la [[Ciudá de Méxicu]].<ref>Zárate, 1880; 135</ref> Tiempu dempués, participó na [[batalla del Monte de les Cruces]], so les órdenes de Torcuato Trujillo.<ref name="Z1"/> La so actuación foi premiada pol virréi [[Francisco Xavier Venegas]], quien lo nomó capitán de la compañía de Huichapan del batallón de Toluca.<ref name="Z2">Zárate, 1880; 664.</ref> La so trayeutoria estremar por encalorar delles insurrecciones de rebeldes que lluchaben pola independencia de Méxicu. En 1811, foi destináu al sur del país, onde combatió contra les guerrilles independentistes d'[[Albino García Ramos]],<ref>Zárate, 1880; 311-312.</ref>a quien prindó en 1812, y de [[Ramón López Rayón]], a quien ganó na Ponte de Salvatierra en 1813. Esi añu, recibió los despachos de coronel, y siguió combatiendo contra los independentistes como comandante xeneral de la provincia de [[Guanajuato]]. En [[1815]], ganó a [[José María Morelos]], pero foi vencíu en Cóporo por [[Ignacio López Rayón]]. Los sos llogros valiéron-y l'ascensu a coronel.<ref name="Z2"/> El cura de Guanajuato, Antonio Labarrieta, acusó a Iturbide de destruyir y monopolizáu el comerciu de la llocalidá,<ref>Zárate, 1880; 507-508.</ref> y de detener los convóis y atropar la venta de llana, azucre, aceite y cigarros, asonsañando espediciones del real serviciu.<ref name="Z3">Zárate, 1880; 665.</ref> Les denuncies acumulaes na so contra, sumaes a nueves protestes de los comerciantes de Guanajuato, llevaron al virréi [[Félix María Calleja]] a destituyilo en 1816, acusáu de [[malversación de fondos]] y [[abusu d'autoridá]]. Anque foi absueltu por aciu del auditor de guerra real, nun tornó al mandu del so exércitu, sinón que se retiró a les sos propiedaes en Michoacán. Al añu siguiente, establecer na [[Ciudá de Méxicu]], onde tuvo inactivu.<ref>Muñoz Saldaña, 2009; 180.</ref> Según Zárate, según lo rexistrao nel llibru ''[[Historia de Méxicu (llibru de Lucas Alamán)|Historia de Méxicu]]'', del historiador [[Lucas Alamán]], cuando Iturbide foi vencíu en Cóporo llamentar col capitán [[Vicente Filisola]] pol derramamiento de sangre, y espresó que la independencia podría llograse con suma facilidá realizando un pactu ente los insurxentes y les tropes del rei, pero consideraba que yera necesariu «"esterminar a los primeros", pol gran desorde que los estremaba y dempués poner en planta un plan regular».<ref name="Z3"/> === La combalechadura de Profesar === {{AP|Combalechadura de Profesar}} El trunfu de la revolución lliberal de [[Rafael del Riego]] n'[[España]] en 1820 desencadenó en [[Nueva España]] delles medranes: per un sitiu, los sectores conservadores deseyaben evitar l'aplicación de les midíes radicales que taben impulsando los diputaos nes [[Cortes Xenerales|Cortes]] de [[Madrid]]; pol otru, los [[Lliberalismu|lliberales]] novohispanos quixeron aprovechar el reestablecimientu de la [[Constitución de 1812|constitución lliberal española de 1812]] pa llograr l'autonomía del virreinatu.<ref>Villoro, 2009; 518.</ref> Los conservadores, conformaos pola clase aristócrata y el cleru, empezaron a axuntase nel [[Profesar|Oratoriu de San Felipe Neri]]. A diches xuntes conózse-yos como la [[Combalechadura de Profesar]] y fueron dirixíes pol canónigu [[Matías de Monteagudo]]. Por ser de índole secreta, nun se conocen con certidume los nomes de tolos participantes. Sicasí, dalgunos d'ellos collaboraren nel golpe d'Estáu mientres la crisis política de 1808 en Méxicu, coles mires de desconocer a la constitución lliberal y caltener la vixencia de les lleis vieyes pa gobernar la colonia.<ref>Villoro, 2009; 519.</ref> Trazáronse diversos planes mientres el desarrollu de los [[Trieniu Lliberal|acontecimientos qu'asocedieron na metrópolis]]. El postreru consistió en proclamar la independencia de Nueva España pa establecer una monarquía, que sería dirixida por un [[infante d'España]]. Pa realizar esti propósitu, riquíase un xefe militar de prestíu nel exércitu y que mereciera l'enfotu absolutu de los conservadores. D'esta manera, los participantes de diches xuntes convencieron al virréi [[Juan Ruiz de Apodaca]] por que designara a Iturbide Comandante Xeneral del Sur.<ref>Zárate, 1880; 662.</ref> El 9 de payares de 1820, por cuenta del arrenunciu del comandante en funciones, [[Gabriel Armijo]], el virréi mandó llamar a Iturbide pa sustituyilo. El [[13 de payares]], se-y dio'l cargu. El día 15, un día antes de salir escontra'l sur, el nuevu comandante foi repitíu nel cargu, amás solicitó'l grau de [[brigadier]] y l'asignación del antiguu reximientu de [[Celaya]], lo que foi-y concedíu.<ref name="Z666">Zárate, 1880; 666.</ref> {{cita|Asina, pos, el mio amáu y respetáu xeneral, tomo la llibertá de roga-y particularmente col mayor encarecimientu, que se digne poner á el mio órdenes tou la tropa que-y pidí pa esta campaña. Un esfuerciu de V.E. fechu nel momentu, ye'l que va á decidir de l'aición. Esperar col mayor enfotu, porque V.E. nun puede dexar de conocer cola so comprendoria y güeyu militar, que la oportunidá perdida na guerra suel ser la desgracia d'un reinu, y que esta oportunidá munches vegaes nun ye d'un mes nin d'un día, sinón acasu d'un segundu. Executáu'l golpe que tengo meditáu, les tropes van poder volver á les sos demarcaciones respeutives, y si mentanto la capital (lo que Dios nun dexe) llamara l'atención, voi volar á el so socorru lo mesmo qu'á cualesquier otru puntu de preferencia...|Carta d'Agustín de Iturbide al virréi Apodaca del [[19 de payares]] de [[1820]].<ref name="Z4">Zárate, 1880; 668.</ref>}} Mentanto, los lliberales entamaben que'l compadre de Iturbide, [[Juan Gómez Navarrete]], acabante escoyer diputáu a les Cortes, promoviera un Plan d'Independencia en Madrid, que consistía en llamar a unu de los miembros de la familia real pa gobernar Méxicu. Coles mesmes qu'esto asocediera, Iturbide tenía de colar al sur coles sos tropes, supuestamente pa combatir al xeneral [[Vicente Guerrero]], unu de los pocos dirixentes independentistes que quedaben, pero tamién pa convencelo de xunise a un nuevu plan que conciliaba tantu los intereses y posiciones de los lliberales como de los conservadores. === Campaña contra Guerrero y Ascencio === La Comandancia Xeneral del Sur tomaba dende los distritos de [[Taxco de Alarcón|Taxco]] y [[Iguala de la Independencia|Iguala]] hasta la mariña del [[océanu Pacíficu]]. Los soldaos [[Exércitu Realista n'América|realistes]] controlaben la zona norte, qu'entendía [[Zacualpan de Amilpas|Zacualpan]], [[Cuernavaca]] y [[Cuautla de Morelos|Cuautla]]; la zona poniente, sol mandu del coronel Ráfols ([[Tejupilco]], [[Sultepec]] y [[Temascaltepec]]); la zona empobine, sol mandu del teniente coronel Miota ([[Ometepec]], [[Tlapa]] y la [[La Mixteca|Mixteca Alta]]); y el cursu del ríu Mezcala, dende la confluencia del Cutzamala hasta la desaguada nel océanu, a cargu del teniente coronel Juan Isidro Marrón. El restu de la tropa, que fuera comandada por Armijo, atopar n'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]], [[Tixtla]], [[Chilapa]], [[Teloloapan]] y otros pequeños pueblos. Pela so parte, [[Pedro Ascencio]] (segundu de Guerrero) atopar na [[Ajuchitlán]] y los montes de la Coroniella.<ref>Zárate, 1880; 667.</ref> Quinientos diecisiete homes del antiguu reximientu de Celaya, mandaos pol capitán Francisco Quintanilla, concentrar en [[Acámbaro]] y partieron escontra [[Teloloapan]] pa quedar a disposición de Iturbide nel mes d'avientu de 1820.<ref name="Z4"/> Otru contingente de doscientos homes del batallón de Murcia axuntar col comandante en [[Tejupilco]]. Iturbide entrevistar con Quintanilla y confió-y el borrador de lo que sería los [[Plan d'Iguala]]. A pesar de ser contrariu a les órdenes coles que saliera de la capital, Quintanilla decidió sofitalo al igual que los capitanes Manuel Díaz de Lamadrid y José María González. El cuerpu de caballería de Frontera, al mandu del coronel [[Epitacio Sánchez]], que tamién combatiera nel Bajío, xunir a les fuercies realistes. Pal [[21 d'avientu]], un total de 2500 efectivos formaben la tropa principal.<ref>Zárate, 1880; 669.</ref> El 22 d'avientu, el teniente coronel Carlos Moya, con un grupu de cuatrocientos homes, escorrió a les fuercies comandaes por [[Vicente Guerrero]] na sierra de Jaliaca. Coles mesmes, el coronel [[José Antonio de Echávarri]] escorrió a les fuercies del insurxente [[Pedro Ascencio]]. Dos cuerpos de tropes realistes partieron del [[Fuerte de San Diego]] y asitiáronse nes cercaníes de [[Mezcala]] pa cortar la comunicación de les fuercies de los insurxentes. [[Pedro Ascencio]], con un grupu d'ochocientos homes, venció a la retaguardia de Iturbide cerca de [[Tlatlaya]] el 28 d'avientu de 1820. Arriendes d'ello, morrieron cientu ocho soldaos realistes, ente los que s'atopaba'l capitán José María González. L'aición oportuna del capitán Quintanilla, al mandu de los granaderos de la Corona y de los [[Dragón (militar)|dragones d'España]], dexó qu'Iturbide se replegara a Teololapan. Pa sofitar a la tropa, el virréi unvió 35&nbsp;000 pesos aconceyaos pola Audiencia de Méxicu y 25&nbsp;000 pesos unviaos pol obispu de Guadalaxara, Juan Ruiz de Cabanes.<ref>Zárate, 1880, 670</ref> Cinco díes más tarde, el 2 de xineru de 1821, el mesmu Guerrero con cuatrocientos homes venció a una columna subalterna al mandu de Carlos Moya na [[batalla de Zapotepec]], cerca de [[Chilpancingo]]. Cuando Iturbide decatar de que los insurxentes teníen la ventaya de conocer meyor el terrén y que vencelos podría lleva-y llargu tiempu, decidió adelantrar el plan que diera a conocer a los sos capitanes, y unvió a Vicente Guerrero una carta'l [[10 de xineru]], na que-y proponía una alianza.<ref name="Z5">Zárate, 1880; 671</ref> {{cita|... Ensin andar con préambulos, que nun son el casu, voi falar con franqueza que ye indixebrable del mio calter inocente. Soi comenenciudu como'l que más nel bien d'esta Nueva España, país en que como Ud. sabe nací, y tengo de procurar per toos medios la so felicidá. Ud. ta nel casu de contribuyir á ella d'una manera bien particular, y ye, cesando les hostilidaes, y sugetándose coles tropes del so cargu á les órdenes del gobiernu, nel conceutu de que yo voi dexar á Ud. el mandu de la so fuercia, y entá apurriré-y dellos auxilios pa la subsistencia d'ella...|Carta d'Agustín de Iturbide empobinada a Vicente Guerrero del 10 de xineru de 1821.<ref name="Z5"/>}} Nel documentu informó a Guerrero que los antiguos insurxentes [[José Sixto Verduzco]], [[Nicolás Bravo]] y [[Ignacio López Rayón]] fueren lliberaos de la so prisión; que diputaos novohispanos partieren a España pa manifestar nel Congresu de la Península y ante [[Fernandu VII]] el deséu de que dalgún de los [[infante d'España|infantes]] —[[Carlos María Isidro de Borbón]] o [[Francisco de Paula de Borbón]]— gobernaren la Nueva España. Coles mesmes, comentó-y que tenía fuercies abondes pa vencelo y que podía cuntar con mayores recursos militares, que seríen-y unviaos dende la capital.<ref name="Z5"/> Guerrero, que refugara una ufierta d'indultu con anterioridá, tomó con procuru la propuesta de Iturbide y respondiólu, nuna carta fechada'l 20 de xineru, que percibiera ciertes idees de lliberalismu. Esplicó sol so puntu de vista, cómo los americanos llevantárense n'armes mientres la cautividá de Fernandu VII, en contra de los peninsulares pa nun apoderase al designio de les Xuntes españoles. Amás, espresó la inconformidad que los insurxentes sintieron cuando s'enteraron del tratu inequitativo que se diera a los diputaos americanos nes [[Cortes de Cádiz]] y de la forma en que'l virréi [[Francisco Xavier Venegas]] refugara les sos propuestes.<ref name="Z6">Zárate, 1880; 672-673.</ref> {{cita|Usté y tou home sensatu, lloñe d'agafase col mio rústicu discursu, van gloriar de la mio resistencia; y ensin faltar á la racionalidá, xusticia y sensibilidá nun van poder redargüir á estes les mios reflexones, supuestu que nun tienen otros principios que la salvación de la patria, pola que Ud. manifiéstase comenenciudu. Si ésta engafa á Ud., ¿qué, pos, retárda-y pa declarase pola más pura de toles causes? Sepa Ud. estremar, y nun se confunda; defenda Ud. los sos verdaderos derechos, y esto llabrará-y la corona más grande: entienda Ud. que yo nun soi d'aquellos qu'aspiren á dictar lleis, nin pretendo alzame en tiranu de los mios asemeyaos; decídase Ud. polos verdaderos intereses de la nación, y entós va tener el prestu de veme militar á los sos órdenes, y va conocer un home desprendíu de l'ambición, y que namái aspira á sustraese de la opresión, y non á alzase sobre les ruines de los sos compatriotes...|Carta de Vicente Guerrero dirixida a Agustín de Iturbide, el 20 de xineru de 1821.<ref name="Z6"/>}} Guerrero espresó'l pocu optimismu al respeutu de los diputaos que viaxaren a la península, y repitió que la divisa de la so causa yera ''independencia y llibertá''. Puntualizó que nun s'amedranaba ante les fuercies militares y que tolo que nun fuera tocante cola independencia, apostar nel [[campu de batalla]].<ref name="Z6"/> El 25 de xineru, Pedro Ascencio atacó a les tropes del coronel Ráfols en Totomaloya, obligando a los realistes a replegase escontra Sultepec. El 27 de xineru, el coronel realista Francisco Antonio Berdejo, con una fuercia de trescientos homes, combatió a los insurxentes nes cercaníes de [[Chichihualco]] nun llugar denomináu'l ''Espinazu'' o la ''Cueva del Diañu''. Mientres la escaramuza los realistes tuvieron cincuenta y un baxes, y viéronse forzaos a retirase cuando se-yos acabaron les municiones. === Abrazu de Acatempan === [[Ficheru:Abrazo de Acatempan.JPG|thumb|[[Vicente Guerrero]] y Agustín de Iturbide nel [[Abrazu de Acatempan]] (oleu sobre tela de [[1870]] de Román Sagredo, coleición del Muséu Nacional d'Historia, INAH, Méxicu).]] {{AP|Abrazu de Acatempan}} El 4 de febreru, dende [[Tepecuacuilco de Trujano|Tepecuacuilco]], Iturbide escribió una segunda carta a Guerrero na que-y propunxo axuntar se cerca de Chilpancingo pa sellar un pactu de paz, unviando a Antonio Mier y Villagómez como'l so emisariu.<ref>Zárate, 1880; 673-674.</ref> El [[10 de febreru]], d'alcuerdu a [[Lorenzo de Zavala]], efeutuóse una xunta n'Acatempan onde Guerrero y Iturbide, sofitaos poles sos tropes, axuntáronse, parolaron y [[Abrazu de Acatempan|abrazar pa sellar la paz]]. Acordies con [[Lucas Alamán]], foi José Figueroa'l comisionáu polos insurxentes p'axuntase col comandante realista.<ref name="Z675">Zárate, 1880; 675.</ref> A partir d'entós, les fuercies militares de Guerrero poner a les órdenes de Iturbide. Esti postreru informó a Apodaca la noticia'l 18 de febreru, quien la recibió con allegría ensin abarruntar el desenllaz. El capitán Manuel Díaz de Lamadrid partió de Teloloapan coles órdenes d'axuntase col brigadier [[Pedro Celestino Negrete]] pa solicitar la so cooperación. El capitán Francisco Quintanilla salió escontra [[Morelia|Valladolid]] y [[Guanajuato (Guanajuato)|Guanajuato]] cola mesma misión de contautar col coronel Quintanar, col coronel [[Anastasio Bustamante]] y col teniente coronel [[Luis Cortázar y Rábago|Luis Cortázar]]. Pela so parte, Iturbide axuntar en Sultepec col teniente coronel Miguel Torres. En [[Veracruz]], los diputaos que taben dispuestos a viaxar al Congresu d'España, enterar por Juan Gómez Navarrete —representante de Michoacán y íntimu amigu de Iturbide— del plan que se diba a proclamar, pero la mayor parte d'ellos vio con rocea la noticia. El [[13 de febreru]], cuasi toos ellos embarcáronse na fragata ''Puesta'', sacante Zozaya, González Angulo y Cantariegos, representantes de [[Guanajuato]], [[Puebla]] y [[Oaxaca]].<ref>Zárate, 1880; 676</ref> === Plan d'Iguala === [[Ficheru:Agustin de Iturbide.jpg|thumb|Agustín de Iturbide (semeya del sieglu XIX, tomáu del llibru de Guadalupe Jiménez Codinach, ''Méxicu. El so tiempu de nacer. 1750-1821'').]] {{AP|Plan d'Iguala}} El [[24 de febreru]] de [[1821]] proclamóse'l [[Plan d'Iguala]],<ref name="Vázquez, 2009; 529">Vázquez, 2009; 529.</ref> un programa políticu de venticuatro punto, cercanu tanto a los tradicionalistes católicos como a los lliberales. Ente los puntos más importantes declarábase la independencia de Nueva España, proponíase un réxime monárquicu moderáu constitucional afechu a la entidá que'l so tronu yera ufiertáu a [[Fernandu VII d'España]] o a dalgún de los sos hermanos, según la exclusividad de la [[relixón católica]] «ensin tolerancia d'otra dalguna».<ref>González Pedrero, 2005; 129.</ref> Iturbide unvió'l documentu al virréi Apodaca, al arzobispu [[Pedro de Fonte]], al canónigu Matías Monteagudo, a los oidores Isidro Yánez y José María Fagoaga, al síndicu [[Juan Francisco Azcárate y Lezama]], según a otros personaxes importantes de la capital. Propunxo amás formar la Xunta Gubernativa tal que la señalaba'l puntu cinco del documentu. Nuna carta particular dirixida a Apodaca, Iturbide pidió-y presidir la Xunta Gubernativa, espúnxo-y que nun creía que Fernandu VII xurara voluntariamente la [[Constitución de Cádiz]] y que si'l monarca o la so familia aportaben a gobernar Nueva España, podría redactase una constitución moderada, que dexaría los fueru del cleru y reintegraría les preeminencias de les que fueren desaposiaos los miembros de la Ilesia.<ref>Zárate, 1880; 680.</ref> Pa sostener el plan, conformóse'l llamáu [[Exércitu Trigarante]] (relixón, independencia y unión) qu'axuntaba a les tropes de Iturbide y de los insurxentes, y al que se diríen xuniendo adulces la mayoría de les demás guarniciones realistes del país. El 2 de marzu, Iturbide axuntar colos sos oficiales en [[Celaya]], celebróse una misa y xuróse obediencia a la relixón, a la independencia y a Fernandu VII.<ref>Zárate, 1880; 682.</ref> Na capital, el 3 de marzu, el virréi Apodaca publicó una proclama pa encamentar a los habitantes pa nun lleer los planes engañadores emanaos del xefe rebalbu, que yeren contrarios a la Constitución que se xurara ocho meses antes. El mesmu día, tamién el [[Conceyu de Méxicu]] publicó una proclama dirixida a los habitantes p'aguantar los ataques ya intrigues del servil despotismu, encamentándolos en nome de la relixón a permanecer fieles al rei, a la Constitución y a les autoridaes llexítimes. Los absolutistes que participaren na Combalechadura de Profesar, vieron con rocea que'l Plan d'Iguala esmorecía les sos ilusiones y trastornaba los sos planes; agafaos, xunir al gobiernu na xera de reprimir a Iturbide.<ref>Zárate, 1880; 686.</ref> El 14 de marzu, el virréi declaró qu'Iturbide taba fuera de la proteición de la llei, ufiertó un indultu xeneral a quien xuraren el Plan d'Iguala, siempres y cuando repitieren el so xuramentu de fidelidá a la Constitución y al rei.<ref>Zárate, 1880; 687.</ref> Na Ciudá de Méxicu formó'l ''Exércitu del Sur'' con una tropa de cinco mil homes de primeres sol mandu del mariscal de campu [[Pascual de Liñán]] y del brigadier Javier de Gabriel. El coronel [[José Gabriel de Armijo]] foi nomáu nuevamente Comandante Xeneral del Sur. A la milicia xunieron el batallón de Castiella del coronel Francisco Hevia, el batallón del Infante Carlos, parte de la caballería del reximientu del Príncipe y el coronel Juan Ráfols que s'atopaba en [[Tejupilco d'Hidalgo|Tejupilco]].<ref name="Zárate, 1880; 688">Zárate, 1880; 688.</ref> === Campaña del Exércitu Trigarante === {{AP|Exércitu Trigarante}} El panorama de les fuercies realistes fieles al virréi esplegaes en Nueva España nun yera falagueru pal Exércitu Trigarante. En [[La Mixteca]] atopábase'l coronel Samaniego; en [[Oaxaca]] el coronel Manuel de Gruesu; en [[San Luis Potosí]] la caballería de fieles sol mandu del coronel Zarzosa; en [[Puebla]] el batallón ''Estremadura''; nes Provincies Internes d'Oriente'l brigadier Joaquín Arredondo; nes Provincies Internes d'Occidente'l mariscal de campu [[Alejo García Conde]]; en [[Durango]] el brigadier Diego García Conde; en [[Nueva Galicia]] el mariscal [[José de la Cruz]]; el Batallón ''Navarra'' en [[Zacatecas]]; en [[Michoacán]] el teniente coronel Manuel Rodríguez de Cela; en [[Querétaro]] y la [[Sierra Gorda (Méxicu)|Sierra Gorda]] el brigadier Luaces; en [[Orizaba]] y [[Córdoba (Veracruz)|Córdoba]] el coronel Francisco Hevia; na mariña de sotaventu cubriendo [[Alvarado (Veracruz)|Alvarado]], [[Tlacotalpan]] y la sierra de [[Tuxtepec]] el capitán de fragata [[Juan Bautista Topete y Viaña|Juan Bautista Topete]]; na mariña de barloventu'l capitán [[Antonio López de Santa Anna]]; en [[Tampico]] y la [[Rexón Huasteca|Huasteca potosina]] el capitán Carlos María Llorente; en [[Xalapa-Enríquez|Jalapa]] y [[Perote (Veracruz)|Perote]] atopábense los reximientos de ''Tlaxcala'', ''[[Dragón (militar)|dragones d'España]]'' y la columna de granaderos mandaes polos coroneles Calderón, Juan Horbegoso y Agustín de la Viña, respeutivamente.<ref name="Zárate, 1880; 688"/> El 16 de marzu, Iturbide unvió dos cartes: la primer diba dirixida a [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] echar# voz de los acontecimientos recién y convidándolo a Nueva España p'asumir el tronu; la segunda dirixir a les Cortes españoles. Na misiva faía patente'l so desdeñu por [[Miguel Hidalgo|Hidalgo]], los insurxentes y los acontecimientos bélicos que se desenvolvieren, pero alvertía tar al mandu de un exércitu entamáu, que defendería la independencia de la colonia y encamentaba a los diputaos a dexar la separación pacífica d'América pa evitar un nuevu derramamiento de sangre.<ref>Zárate, 1880; 689</ref> Mientres los primeros díes les condiciones pa Iturbide nun fueron del tou favorables. El teniente coronel realista Francisco Rionda retomó la plaza d'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]. El teniente coronel Vicente Marmolejo, que s'atopaba so los sos órdenes, defeccionó en [[Cuernavaca]] al igual que los tenientes coroneles Tomás Cajigal en [[Taxco]] y Martín Almela en Temalaca, y el xeneral Pascual Liñán en San Antonio. El primer avance realizólo'l coronel Márquez Donayo escontra [[Cuernavaca]] y [[Temixco]], obligando al propiu Iturbide a replegase a Teloloapan.<ref>Zárate, 1880; 690.</ref> En contraste, el teniente Celso de Iruela —que militara nel reximientu de Celaya— proclamóse a favor del Plan d'Iguala en [[Perote (Veracruz)|Perote]], obligando al comandante Agustín de la Viña a parapetarse na [[Fortaleza de San Carlos de Perote|Fortaleza de San Carlos]]. Bien llueu'l teniente coronel [[José Joaquín de Herrera]] incorporar con ochocientos homes a los trigarantes pa dirixise a Tepeyehualco y San Juan de los Llanos. El 23 de marzu, el cura José Rincón coló dende Jalapa pa tomar la plaza de Orizaba. Nel llugar topábase [[Antonio López de Santa Anna]], quien pudo repeler l'ataque del día 25, pero'l día 29 Herrera llegó a la plaza. Santa Anna nun tuvo más alternativa qu'adhirirse al Plan d'Iguala. N'[[Izúcar de Matamoros|Izúcar]], l'antiguu insurxente [[Nicolás Bravo]] refugara una primer invitación pa xunise al movimientu, pos resabiaba de Iturbide. Sicasí, foi visitáu pol comisionáu Mier y Villagómez, quien lo convenció. Bravo axuntó una fuercia de quinientos homes y dirixóse a [[Chilpancingo]] y [[Tixtla de Guerrero|Tixtla]].<ref name="Zárate, 1880; 691">Zárate, 1880; 691.</ref> Na zona d'[[El Bajío (Méxicu)|El Bajío]], los coroneles [[Anastasio Bustamante]] y Luis Cortázar secundaron el Plan d'Iguala. Xuntos avanzaron a [[Salvatierra (Guanajuato)|Salvatierra]], [[Celaya]] y [[Guanajuato (Guanajuato)|Guanajuato]]. Nesti llugar, Bustamante ordenó baxar los cranios d'[[Miguel Hidalgo|Hidalgo]], [[Ignacio Allende|Allende]], [[Juan Aldama|Aldama]] y [[Mariano Jiménez|Jiménez]] que s'esibíen dientro de xaules nes esquines de l'[[Alhóndiga de Granaditas]] de manera siniestra dende 1811. Al xunise la compañía de llixeros de Querétaro y los dragones de Sierra Gorda, el contingente avanzó escontra [[Salamanca (Guanajuato)|Salamanca]], [[Irapuato]], [[Silao]], [[León (Guanajuato)|León]] y [[San Miguel de Allende|San Miguel el Grande]] llogrando axuntar a 6000 efectivos. El 29 de marzu, Apodaca pidió en devanéu a la tropa desertar a la bandera alzada por Iturbide.<ref name="Zárate, 1880; 691"/> El sarxentu mayor Juan Domínguez, acantonáu n'[[Apatzingán de la Constitución|Apatzingán]], y el teniente coronel Miguel Barragánen n'[[Ariu (conceyu)|Ariu]], xunir a los planes independentistes y avanzaron escontra [[Pátzcuaro]]. Los capitanes [[Vicente Filisola]] y [[Juan José Codallos]] pronunciáronse a favor de Iturbide na villa de [[Tuzantla]]. Iturbide dirixir a El Bajío, non ensin antes ordenar a [[José Antonio de Echávarri|Echávarri]] y [[Vicente Guerrero|Guerrero]] defender la zona sur nes cercaníes de [[Mezcala]] pa darréu recuperar el puertu d'Acapulco.<ref>Zárate, 1880; 693.</ref> [[Ramón López Rayón]] xunir a Iturbide en [[Cutzamala de Pinzón|Cutzamala]], quien-y dio órdenes pa dirixise al cuetu de Cóporo en [[Heroica Zitácuaro|Zitácuaro]]. En [[Acámbaro]], el primer xefe Iturbide axuntar con Bustamante y Cortázar.<ref>Zárate, 1880; 694.</ref> El mariscal de campu realista [[Pascual de Liñán]] caltener a la mira na facienda de San Antonio mientres el mes de marzu. A principios d'abril, los comandantes realistes Márquez Donayo y [[Gabriel de Armijo]] realizaron un avance escontra [[Zacualpan (Morelos)|Zacualpan]] cola cuenta de confrontar a [[Pedro Ascencio]].<ref>Zárate, 1880; 697.</ref> Les fuercies realistes fueron vencíes na sierra de Sultepec el 9 y 10 d'abril. Un segundu intentu dende [[Ixtlahuaca]], comandáu por Francisco Salazar a la cabeza de trescientos realistes, foi nuevamente repelíu El 14 d'abril en [[Lerma (conceyu)|Lerma]], el capitán Ignacio Inclán pronuncióse a favor de la independencia y atacó la retaguardia de los realistes, pero foi derrotáu. [[José Joaquín de Herrera]] dirixir a [[Puebla de Zaragoza|Puebla]] onde s'enfrentó a los realistes del xeneral [[Ciriaco del Llanu]] que yeren dirixíos pol teniente coronel Zarzosa. Como resultancia, dellos integrantes de la tropa realista defeccionaron y xuniéronse a Herrera. Zarzosa tuvo que replegase a la ciudá de Puebla con un puñáu d'homes. Herrera avanzó a [[Chalchicomula de Sesma|Chalchicomula]] y [[Tepeaca]]. El coronel realista Hevia empecipió la persecución de Nicolás Bravo quien se dirixera a [[Huejotzingo]]. Dende esa plaza los independentistes asonsañaron tomar posición pa realizar un ataque sobre Puebla. L'engañu resultó un ésitu, pos Hevia viose forzáu a tornar a Izúcar. D'esta manera, Bravo avanzó a [[Tlaxcala de Xicohténcatl|Tlaxcala]] y [[Huamantla]].<ref>Zárate, 1880; 698.</ref> El 20 d'abril, l'insurxente [[Guadalupe Victoria]], quien permaneciera abellugáu na Cueva de la Tía Chana», axuntar con Santa Anna emitiendo un manifiestu, y los sos antiguos compañeros secundar.<ref>González Pedrero, 2005; 102.</ref> Hevia unvió a 1400 homes empobinaos por Ciriaco del Llanu pa combatir a les fuercies de José Joaquín de Herrera en [[Tepeaca]]. Nicolás Bravo partió na so ayuda, llegando a la zona'l 21 d'abril. Dempués de tres díes de sitiu, con baxes per dambes partes, los trigarantes dexaron la plaza.<ref>Zárate, 1880; 699.</ref> El 25 d'abril, Antonio López de Santa Anna dirixir a [[Alvarado (Veracruz)|Alvarado ] onde venció a los realistes al mandu del capitán [[Juan Bautista Topete y Viaña|Juan Bautista Topete]], a quien Santa Anna dexó retirase a Veracruz. Les fuercies de Herrera treslladar a [[Córdoba (Veracruz)|Córdoba]] y fueron escorríes por Hevia, quien sitió la plaza'l 15 de mayu. L'asaltu foi dirixíu pol mesmu comandante Hevia, quien cayó muertu na aición. El teniente coronel Blas del Castillo y Luna siguió l'ataque, pero foi refugáu polos oficiales Francisco de la Llave y José Velázquez. Les aiciones militares de los realistes prosiguieron hasta'l día 18 ensin llograr l'ésitu. El día 19 Santa Anna llegó n'ayuda de los independentistes pa romper el sitiu con una fuercia de 300 homes d'infantería y 250 homes de caballería.<ref>Zárate, 1880; 700.</ref> Los homes de Blas del Castillo aguantaron l'embate. El día 20 los realistes pidieron una tregua pero reiniciaron l'ataque pela nueche. El tirotéu cesó na madrugada del día 21. Los asaltantes abandonaron les sos posiciones y fueron escorríos pola caballería hasta Orizaba.<ref>Zárate, 1880; 701.</ref> El 1 de mayu, el primer xefe del Exércitu Trigarante atopar en León y decidió ponese en marcha escontra la capital de [[Nueva Galicia]] pa entrevistase col mariscal realista [[José de la Cruz]].<ref>Zárate, 1880; 703</ref> Iturbide, acompañáu de Bustamante, axuntar con José de la Cruz y [[Pedro Celestino Negrete]] el 8 de mayu. Pidió a De la Cruz qu'intentara convencer al virréi l'aceptación del Plan d'Iguala, ufiertando pela so parte el cese inmediatu d'hostilidaes. De la Cruz aceptó unviar la ufierta al virréi, tornó a [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]] y comisionó al teniente coronel Yandiola pa viaxar a la Ciudá de Méxicu coles proposiciones de Iturbide. El virréi refugó con roxura la propuesta. Mentanto, el xefe máximu del Exércitu Trigarante partió escontra [[Yurécuaro]] col enfotu de axuntar fuercies y dirixise a la plaza de [[Morelia|Valladolid]], que taba abellugada pol coronel Quintanar, quien cuntaba con 1600 homes y 45 pieces d'artillería. El 12 de mayu la caballería del Trigarante avanzó a Huaniqueo ente que la infantería establecer en [[Chucándiro]] xunto al [[Llagu de Cuitzeo]].<ref>Zárate, 1880; 705.</ref> Los díes 13 y 14, Iturbide unvió cartes a Quintanar y al Conceyu nes que pidía l'adhesión al Plan d'Iguala. La primer reaición de los realistes foi negativa. Sicasí, al igual que n'otres ocasiones, parte de la tropa desertó. Juan José Andrade, con una gran parte del reximientu de dragones de Nueva Galicia, sumar a les fuercies sitiadoras. El día 18 la ciudá foi arrodiada polos trigarantes. Ante esti panorama, Quintanar optó por capitular. La ciudá foi tomada ensin disparase un solu tiru.<ref>Zárate, 1880; 706-707.</ref> En [[Ixmiquilpan]], el doctor [[José Antonio Magos]] proclamó'l Plan d'Iguala y un grupu numberosu d'habitantes armaos secundar. Sicasí, el 23 de mayu'l coronel realista José María Novoa atacó esti nuevu llevantamientu. Los realistes provocaron 60 baxes a los independentistes y esvalixaron al grupu. Nel sur, el coronel trigarante [[Juan Álvarez]] caltuviera sitiáu Acapulco.<ref>Zárate, 1880; 708.</ref> El comandante realista Márquez Donayo dirixérase al puertu, pero recibió órdenes direutes del virréi p'axuntase con Cristóbal Húber en Tixtla, quien s'atopaba combatiendo a les fuercies de [[Pedro Ascencio]]. El 3 de xunu, nes proximidaes de [[Tetecala]], les fuercies realistes llograron la victoria. Ascencio morrió en combate, la so cabeza foi degollada y darréu unviada a [[Cuernavaca]] pa ser espuesta a la población como un troféu.<ref>Zárate, 1880; 709.</ref> Na [[Ciudá de Méxicu]], la noticia foi recibida con allegría, pero mientres los primeros díes de xunu, más de doscientos homes de les guardias de San Llázaro, Candelaria y Belén desertaron y coláronse pa xunise a los trigarantes. En respuesta, el virréi declaró l'allistamientu forzosu de tolos homes que tuvieren ente 16 y 50 años d'edá.<ref>Zárate, 1880; 712.</ref> El 13 de xunu en Guadalaxara, la división de [[Pedro Celestino Negrete]] proclamóse a favor de la independencia al igual que'l coronel José Antonio Andrade. [[José de la Cruz]] tuvo que fuxir de la capital en direición de [[Zacatecas]] pa xunise a les tropes realistes de Hermenegildo Revueltes, ente que'l día 14 na capital de Nueva Galicia, la diputación provincial, el cabildru eclesiásticu y el tribunal del Consuláu xuraron el Plan d'Iguala. L'arzobipo celebró una misa y cantóse el ''[[Te Deum]]''.<ref>Zárate, 1880; 713-714.</ref> Pela so parte, José de la Cruz dirixir a [[Durango]]. En [[Saín Alto]] el batallón mistu de Zacatecas, al mandu de José María Borrego, defeccionó y tornó a la so plaza onde se proclamó'l Plan d'Iguala. El restu de les tropes de De la Cruz llegaron a Durango el 4 de xunetu, onde fueron bien recibíes pol obispu Juan Francisco Castañiza, quien yera contrariu al plan de Iturbide. Per otra parte, el 6 de xunetu, Negrete entró na ciudá d'[[Aguascalientes (Aguascalientes)|Aguascalientes]] onde la independencia foi aclamada.<ref>Zárate, 1880; 715.</ref> En [[San Juan del Río]], la guarnición realista, compuesta por 1100 efectivos, empezó a desertar de forma masiva. D'esta forma, el coronel Novoa, al mandu de la plaza con solu 400 homes fieles al virréi, decidió capitular el 7 de xunu. Iturbide dirixir a la plaza con una escolta de trenta homes dirixida por Mariano Paredes. Fueron atacaos ensin ésitu na fuécara de Regueru Fondu por una tropa de 400 realistes comandada pol teniente coronel Froilán Bocinos, quien sufrieron más de cuarenta baxes. Esta defensa militar tuvo primordialmente a cargu del capitán Mariano Paredes, polo qu'Iturbide dio-y un escudu col lema de ''trenta contra cuatrocientos''.<ref>Zaráte, 1880; 716.</ref> [[Guadalupe Victoria]] entrevistar con Iturbide en San Juan del Río. D'alcuerdu a [[Lucas Alamán]], l'antiguu insurxente propunxo al xefe máximu adoptar un gobiernu republicanu ensin llamar a [[Fernandu VII]] o cualesquier otru Borbón. A cambéu, encamentó llamar a dalgún antiguu insurxente que fora solteru y que nun fuera indultáu, que casaríase con dalguna india guatemaliana pa formar con dambos países una sola nación. Guadalupe Victoria yera l'únicu qu'axuntaba diches carauterístiques.<ref>González Pedrero, 2005; 106.</ref> D'alcuerdu a [[Vicente Rocafuerte]], na entrevista l'antiguu insurxente amosó dellos apuntes y pidió correxir el Plan d'Iguala p'afaer un sistema de monarquía moderada.<ref>González Pedrero, 2005, 107.</ref> Los dos versiones coinciden nuna negativa per parte de Iturbide, inclusive, con una respuesta del xefe máximu basada nel refrán «si con atolito va sanando, atolito vámosle dando». La rellación ente dambos personaxes foi de sofitu pa la independencia, pero con mutua rocea personal.<ref>González Pedrero, 2005; 109.</ref> El 10 de xunu, el brigadier realista Luaces atopar en [[Querétaro (Querétaro)|Querétaro]] con una fuercia de 650 homes. El día 15, 800 homes al mandu del teniente coronel Pedro Pérez de Santuyano y del teniente coronel Bracho partieron dende [[San Luis Potosí]] con direición a [[San Luis de la Paz]] con órdenes de sofitar la plaza. Iturbide xiró órdenes a José Antonio de Echevárri pa interceptar al contingente realista, a quien amás se xunieron les fuercies del coronel Arlegui de Chichimequillas, del teniente coronel Gaspar López de [[San Miguel de Allende|San Miguel el Grande]] y de Juan José Codallos de San Juan del Río.<ref>Zárate, 1880; 717.</ref> El día 20, na redoma de San Luis de la Paz, Echávarri axuntar colos realistes pa entablar un diálogu de paz. Mentanto, nueves tropes trigarantes, al mandu de los coroneles Moctezuma, Anastasio Bustamante y Juan Domínguez, llegaron a la plaza.<ref>Zárate, 1880; 718.</ref> El día 23, Santuyano y Bracho depunxeron les armes en San Luis de la Paz. Les fuercies del Trigarante sumaben 10&nbsp;000 homes na zona.<ref>Zárate, 1880; 719.</ref> Cuando'l brigadier Luaces enterar de que nun recibiría refuerzos, decidió atrincherase nel conventu de la Cruz de Querétaro, pero'l día 27 rindir ensin ufiertar resistencia. Nesi llugar, Iturbide decidió eximir l'impuestu d'[[alcabala]] a los indíxenes.<ref>Zárate, 1880; 720.</ref> El xefe máximu del Trigarante ordenó a [[Vicente Filisola]] dirixise al [[Valle de Toluca]]. La zona taba abellugada dende Lerma pol coronel realista Ángel Díaz del Castillo, quien al tener conocencia del avance entamó la so marcha a la ciudá de [[Toluca]] con una tropa de 800 homes. El 18 de xunu los defensores fueron arrodiaos, y s'entabló una batalla na que morrieron 300 realistes, ente ellos el mayor Ramón Puig, según quince trigarantes.<ref>Zárate, 1880; 721.</ref> En [[Perote (Veracruz)|Perote]], Antonio López de Santa Anna caltuviera sitiaes a les fuercies realistes del comandante Agustín de la Viña na [[Fortaleza de San Carlos de Perote|Fortaleza de San Carlos]]. El día 11, el coronel realista Samaniego rompió'l sitiu obligando a Santa Anna a replegase a La Hoya. José Joaquín de Herrera axuntar con Santa Anna, y dambos decidieron que'l primeru dirixir a [[Puebla de Zaragoza|Puebla]] y el segundu a [[Veracruz]] pa cortar los suministros a les fuercies realistes. El 29 de xunu, Santa Anna sostuvo un combate de poca importancia nel baluarte de Santa Bárbara, que foi refugáu. El 4 de xunetu treslladar a Casa Mata, onde entamó tomar el baluarte de la Mercé. El día 7 tomó por asaltu los baluartes de Santa Lucía y Santa Bárbara.<ref>Zárate, 1880; 722.</ref> Afaláu pola resultancia, decidió colar a la Escuela de Práutica d'Artillería y al [[baluarte de Santiago]], según tomar el cuartel de Fixu defendíu pol coronel José Rincón. Mientres la batalla un fuerte bastiu cayó na rexón: les municiones de los trigarantes moyáronse y en consecuencia l'aición militar foi un desastre. Los soldaos del realista García Dávila causaron más de cien baxes a los asaltantes. Santa Anna viose forzáu a replegase a [[Córdoba (Veracruz)|Córdoba]],<ref>García Pedrero, 2005; 77-78</ref> dende onde unvió una espedición a Ponte del Rei pa cortar un posible avance de los realistes escontra [[Xalapa]].<ref>Zárate, 1880; 723</ref> Na [[Ciudá de Méxicu]], les noticies de les derrotes realistes provocaron indignación. Como resultancia, llevar a cabu una conxura pa deponer al [[xefe políticu superior de Nueva España]] [[Juan Ruiz de Apodaca]]. El [[5 de xunetu]], fueron deteníos los coroneles Francisco Javier Llames y Blas del Castillo y Luna, xefes del reximientu ''Órdenes Militares'' y del batallón ''Castiella''. Estos cuerpos militares, que fueron aumentaos en númberu rápido, arrodiaron el palaciu virreinal. Les fuercies conspiradoras empobinaes pol teniente coronel Francisco Buceli, según los capitanes Lara, Llorente, Carballo y Béistegui, aprucieron nel salón onde s'atopaba aconceyáu Apodaca colos xefes militares Liñán, Novella, Espinosa Tello y Sociats.<ref>Zárate, 1880; 724.</ref> Los remontaos pidieron l'arrenunciu de Apodaca, a pesar de les protestes del mariscal Liñán, y dempués d'aldericar delles alternatives, el xefe cimeru políticu dexó'l puestu a [[Francisco Novella]]. El nuevu xefe siguió l'allistamientu forzosu y nomó comandante militar de Méxicu al coronel González del Campillo.<ref>Zárate, 1880; 725.</ref> Mentanto, [[Nicolás Bravo]] realizara una campaña por [[Zacatlán]], [[Tulancingo]], [[San Cristóbal Ecatepec|San Cristóbal]] y [[Pachuca]],<ref>Zárate, 1880; 726.</ref> con una fuercia de 4000 homes axuntó'l 1 de xunetu col ex insurxente [[Manuel Mier y Terán]] en [[San Andrés Cholula|Cholula]]. L'oxetivu yera avanzar sobre la ciudá de [[Puebla de Zaragoza|Puebla]]. La plaza taba abellugada por [[Ciriaco del Llanu]]. Allegó na so ayuda'l coronel José Morán, quien se movió dende [[San Martín Texmelucan]].<ref>Zárate, 1880; 727.</ref> El 6 de xunetu, los sitiaos realizaron un infructuosu avance contra los trigarantes, quien aumentaron en númberu col sofitu de José Joaquín de Herrera. El día 8 empezaron les negociaciones de paz, pero foi hasta'l 17 cuando finalmente conviénose un [[armisticiu]]. El coronel realista Epitacio Sánchez, procedente de Querétaro, avanzó con un grupu de caballería de 500 homes hasta San Martín Texmelucan. Iturbide ordenó avanzar delles divisiones comandaes por Quintanar y Bustamante escontra la Ciudá de Méxicu pa empezar a abarganar. Al mandu del reximientu de Celaya, mover dende Regueru Zarco escontra [[Cuernavaca]], onde realizó una proclama a la población el 23 de xunetu:<ref name="Z9">Zárate, 1880; 728.</ref> {{cita|Yá nun vais sufrir el xugu de los opresores, que'l so llinguaxe ye l'insultu, l'artificiu y la mentira, y que la so llei ta cifrada na so ambición, vengaciones y rensíes. La Constitución española na parte que nun contradiz á el nuesu sistema d'independencia, igua provisionalmente el nuesu gobiernu, ente qu'axuntaos los diputaos de les nueses provincies dicten y sancionen la forma que más convenga pa la nuesa felicidá social.|Agustín de Iturbide, 23 de xunetu de 1821.<ref name="Z9"/>}} El xefe máximu del Trigarante dirixir a Cholula el día 28. Ciriaco del Llanu alcordó la capitulación de Puebla al traviés de los coroneles Horbergoso y Samaniego. El 2 d'agostu, Iturbide entró trunfalmente en Puebla, que yera considerada la segunda ciudá n'importancia de Nueva España. Foi bien recibíu pol obispu [[Antonio Joaquín Pérez]]. Mier, Bravo y Herrera, que realizaren la campaña militar, viéronse opacaos ante los berros de la población que dicíen: «''¡Vivo Agustín I!''».<ref>Zárate, 1880; 729</ref> En [[Monterrey]], el brigadier realista Joaquín Arredondo concentró les sos fuercies militares, y dende ende ordenó traer l'ayalga que s'atopaba en [[Saltillo]]. Sicasí, el tesoreru negar a obedecer. Arredondo encargó al capitán Nicolás del Moral pa faer cumplir la orde y arrestar al tesoreru. En llugar d'obedecer la orde realista, el 1 de xunetu al llegar a Saltillo, Del Moral proclamó'l Plan d'Iguala. El 3 de xunetu, Arredondo entendió que la resistencia sería inútil, apurrió'l mandu a Gaspar López y coló a [[Tampico]], onde s'embarcó escontra [[L'Habana]].<ref name="Z10">Zárate, 1880; 732.</ref> En [[Oaxaca]], el presbíteru y antiguu insurxente José María Sánchez tomó les armes y dirixóse a [[Tehuacán]], ente que'l teniente coronel Pedro Miguel Monzón ocupaba [[Teotitlán de Flores Magón|Teotitlán]]. L'antiguu capitán realista Antonio de León xunir al Plan d'Iguala, entró en Tezontlán p'avanzar de momentu a [[Huajuapan de León|Huajuapan]], dende ende entabló comunicación col teniente coronel Antonio Aldao quien defendía la plaza de [[Yanhuitlán]], al nun convencer a esti postreru, el llugar foi sitiáu mientres ocho díes. El 14 de xunetu, el coronel realista Manuel de Gruesu allegó n'ayuda de los sitiaos averándose a [[San Pablo Huitzo|Huitzo]].<ref name="Z10"/> El 17 de xunetu, León realizó un ataque infructuosu a esta plaza, sicasí llogró a cambéu la capitulación de Yanhuitlán. El 25 de xunetu, con un numberosu contingente de [[pueblu mixteco|mixtecos]] y doscientos cincuenta homes de caballería dirixíos por Francisco Miranda, entamó un nuevu ataque contra'l destacamentu que quedara n'Huitzeo, que finalmente foi arolláu. Gruesu atopar n'[[Santiaguito Etla (Oaxaca)|Etla]], ende foi atacáu por fueu d'artillería mientres más de tres hores, dempués de les que solicitó parllamentu y rindición. D'esta forma, el 30 de xunetu, los trigarantes y el grupu de mixtecos entraron ensin resistencia a la ciudá d'[[Oaxaca de Juárez|Oaxaca]]. Poco dempués, la independencia foi proclamada en Villa Alta por Nicolás Fernández del Campo y na [[Mariña Chica (Oaxaca)|Mariña Chica]] pol teniente coronel Reguera.<ref>Zárate, 1880; 733.</ref> === Trataos de Córdoba === [[Ficheru:Iturbide llega a Puebla.JPG|thumb|left|Placa conmemorativa de la llegada de Iturbide y l'Exércitu Trigarante a Puebla (2 d'agostu de 1821)]] {{AP|Trataos de Córdoba}} Mientres la so estancia en [[Puebla de Zaragoza|Puebla]], Iturbide foi notificáu del desembarcu en [[San Juan de Ulúa]] de [[Juan d'O'Donojú]]. L'acabante nomar [[capitán xeneral]] y [[xefe políticu superior de Nueva España]], saliera de [[Cádiz]] el 30 de mayu nel navío ''Asia'' acompañáu d'un convói de tropes destinaes a [[Puerto Cabello]], llugar onde fixera escala de primeres.<ref>Zárate, 1880; 734.</ref> O'Donojú conspirara contra'l primer réxime [[absolutismu|absolutista]] de Fernandu VII. En 1821, foi xefe d'armes en Sevilla y empobinó el movimientu pa la restauración constitucional. Una vegada restablecida la Constitución foi nomáu xefe políticu de [[Sevilla]], pocu dempués foi encamentáu polos diputaos novohispanos —especialmente por [[Miguel Ramos Arizpe]]— pa sustituyir a [[Juan Ruiz de Apodaca]].<ref>Zárate, 1880; 735.</ref> [[Ficheru:Tratados de Córdoba.JPG|thumb|Versión impresa de los [[Trataos de Córdoba]], roblaos el 24 d'agostu de 1821 ([[Archivu Xeneral de la Nación (Méxicu)|Archivu Xeneral de la Nación]] de Méxicu)]] El 3 d'agostu, O'Donojú pasó a la ciudá de [[Veracruz]], onde tomó posesión del so cargu y rindiéronse-y los honores per parte del xeneral García Dávila. Nel so discursu dexó bien en claru ser un lliberal de clares y rectes intenciones pal país.<ref>González Pedrero, 2005; 80.</ref> De momentu confirmóse-y que sacante la [[Ciudá de Méxicu]], [[Veracruz]], [[Durango]], [[Chihuahua]], [[Acapulco de Juárez|Acapulco]] y la [[fortaleza de San Carlos de Perote]], el restu de la Nueva España atopábase llibre del dominiu español. Esi mesmu día, dirixó una proclama a los habitantes na que repitía la derechura de les sos intenciones, increpaba la precipitación del movimientu que s'adelantrara a la resolución de les Cortes y pidía que se-y aceptara a prueba'l so mandu, señalando tar dispuestu a arrenunciar si'l pueblu escoyía a otru xefe.<ref>Zárate, 1880, 736.</ref> O´Donojú xiró instrucciones pa detener les hostilidaes per parte de los realistes. El día 5 d'agostu, unvió al teniente coronel Gual y al capitán Pedro Pablo Vélez con dos cartes empobinaes a Iturbide, nes que confirmaba tar enteráu de la situación qu'imperaba na provincia, manifestándo-y amás el deséu d'axuntase pa dialogar.<ref>Zárate, 1880; 737.</ref> El día 11, Iturbide unvió la respuesta afirmativa a O'Donojú. El llugar del alcuentru sería [[Córdoba (Veracruz)|Córdoba]] pa lo que dispunxo qu'una escolta acompañara al recién llegáu. Per otra parte dirixóse a [[Texcoco]], dende onde unvió un comunicáu a Novella según proclamar publicaes por O'Donojú. Novella solicitó un armisticiu y permisu d'unviar al coronel Castro, al teniente Castillo y Luna y al capitán Carballo p'atopase con O'Donojú. Iturbide negó'l permisu y de momentu dirixóse a Córdoba, llugar al que llegó la nueche del 23 d'agostu.<ref>Zárate, 1880; 738.</ref> El [[24 d'agostu]] de [[1821]] Iturbide axuntar con O'Donojú. Dempués d'oyer misa, robláronse los [[Trataos de Córdoba]]. Ente los artículos principales destaquen:<ref name="Z740">Zárate, 1880; 740.</ref> :I. Esta América va reconocer por nación soberana ya independiente, y va llamase en delantre «Imperiu Mexicanu». :II. El gobiernu del Imperiu va ser monárquicu constitucional moderáu. :III. Va Ser llamáu a reinar nel Imperiu mexicanu (previu xuramentu que designa l'artículu 4° del plan), en primer llugar el señor don [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]], rei católicu d'España; y pol so arrenunciu o non almisión, el so hermanu'l serenísimo señor [[infante d'España|infante]] don [[Carlos María Isidro de Borbón|Carlos]]; pol so arrenunciu o non almisión, el serenísimo señor infante don [[Francisco de Paula de Borbón|Francisco de Paula]]; pol so arrenunciu o non almisión, el serenísimo señor don [[Carlos Lluis de Borbón Parma]], infante d'España, antes herederu d'[[Etruria]], güei de [[Lucca]]; y por arrenunciu o non almisión d'ésti, el que les Cortes del Imperiu designen. :VI. va nomase darréu, conforme al espíritu del [[Plan d'Iguala]], una xunta compuesta de los primeros homes del Imperiu poles sos virtúes, polos sos destinos, poles sos fortunes, representación y conceutu, d'aquellos que tean designaos pola opinión xeneral, que'l so númberu seya abondo considerable pa la xunta de lluces asegure l'aciertu nes sos determinaciones, que van ser emanaciones de l'autoridá y facultaes que-yos conceden los artículos (del propiu Tratáu). :VII. La xunta de que trata l'artículu anterior, va llamase ''[[Xunta Provisional Gubernativa]]''. :XII. Instalada la Xunta Provisional va gobernar interinamente conforme a les lleis vixentes en tou lo que nun s'oponga al Plan d'Iguala y mientres les Cortes formen la constitución del Estáu. Na Ciudá de Méxicu, Novella ordenara encarcelar a dellos simpatizantes de la independencia, ente ellos al padre Villaseñor, al franciscanu Guisper y al presbíteru Casanova, ente otros. El 25 de xunetu, [[Gabriel de Armijo]], Húber, el brigadier Melchor Álvarez y el coronel Concha tornaren, d'esta forma'l cuerpu d'efectivos na guarnición yera de cinco mil homes.<ref>Zárate, 1880; 741</ref> Quintanar, Bustamante y otros xefes del Trigarante arrodiaron a la capital ocupando [[Chalco de Díaz Covarrubias|Chalco]], [[Ixtapaluca]], [[Tepotzotlán]], [[Huehuetoca]] y [[Cuautitlán Izcalli|Cuautitlán]]. Les fuercies de Novella distribuyir en [[Tacuba]], [[Tacubaya]], [[Mixcoac]], [[Coyoacán]] y el [[Peñón de los Baños|Peñón]].<ref name="Z11">Zárate, 1880; 742.</ref> A pesar de la vixencia del armisticiu, la cercanía de les tropes favoreció un alcuentru'l 19 d'agostu, conocíu como la [[batalla d'Azcapotzalco]]. El capitán trigarante Velázquez realizó un avance de reconocencia en Tacuba mientres el que sostuvo un tirotéu con tropes realistes, quien defendieron el pasu d'una ponte asitiada ente Tacuba y Azcapotzalco y fueron obligaos a abandonalo. [[Anastasio Bustamante]] allegó n'ayuda de la columna de Acosta y xuntos dirixir a la facienda de Santa Mónica. La tropa realista al mandu del teniente coronel Buceli y del coronel Manuel de la Concha empecipiaron la persecución de los independentistes atacando la so retaguardia. L'enfrentamientu enllargar hasta la nueche, Bustamante ordenó la retirada.<ref name="Z11"/> Como resultancia, nel alcuentru morrieron doscientos realistes y doscientos trigarantes, ente estos postreros l'ex insurxente Encarnación Ortiz. Enardecios los independentistes pasaron poles armes al teniente realista Vicente Gil que fuera fechu prisioneru mientres el combate. Los realistes abandonaron los sos puestos d'avanzada y replegáronse a la ciudá.<ref name="Z12">Zárate, 1880, 743.</ref> Santa Anna unvió al capitán [[Juan Nepomuceno Fernández]], al mandu de cuatrocientos homes, escontra [[Acayucan]] y [[Coatzacoalcos]]. L'avance llegó hasta [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], [[Huimanguillo]], San Antonio y [[Cunduacán]], llugares onde se proclamó la independencia'l 31 d'agostu. Mientres la mesma fecha, l'antiguu realista Llorente fixo lo mesmo en [[Túxpam]]. El día 26 d'agostu, el mariscal de campu y comandante xeneral de les Provincies Internes d'Occidente, Alejo García Conde, proclamara la independencia na ciudá de [[Chihuahua (Chihuahua)|Chihuahua]].<ref name="Z12"/> En [[Victoria de Durango|Durango]], [[José de la Cruz]] atrincherárase con mil homes del brigadier Diego García Conde. El trigarante [[Pedro Celestino Negrete]] llegó a la zona'l 4 d'agostu y solicitó la rindición a los realistes explcándoles la situación que reinaba en Nueva España. La respuesta foi negativa. El día 14, Negrete aportunó con una nueva carta señalando que la so tropa xubía a más de dos mil seiscientos efectivos.<ref name="Z12"/> Los realistes solicitaron un armisticiu, pero non p'axustar la rindición sinón pa saber el sesgu que tomaben los asuntos na capital. El gobernador militar Diego García Conde nuevamente refugó la capitulación. Por tal motivu, Negrete decidió atacar la plaza. L'asaltu empezó'l día 29; a otru día, Negrete foi mancáu por una bala de fusil na cara, qu'estrozó-y les quexales cimeros.<ref>Zárate, 1880; 744.</ref> Finalmente, el 31 d'agostu, los realistes ximelgaron una bandera blanca na torre de la catedral. Confirmóse la capitulación, y el día 6, Negrete entró a la ciudá acompañáu de los sos homes. José de la Cruz dirixir al puertu de Veracruz pa embarcase con camín d'España.<ref name="Z13">Zárate, 1880; 745.</ref> [[Ficheru:Entrevista Iturbide O'Donojú.JPG|thumb|Entrevista d'[[Juan d'O'Donojú|O'Donojú]], [[Francisco Novella|Novella]] y [[Agustin de Iturbide|Iturbide]] en [[Tacubaya]] el [[13 de setiembre]] de [[1821]]]] O'Donojú unvió una copia de los trataos a Novella quien, al recibilos na capital, celebró una xunta xeneral de guerra a la qu'asistieron l'arzobispu Fonte, el doctor Guridi y Alcocer y Juan Bautista Llobu de la diputación provincial, los miembros del Conceyu Juan Acha y [[Francisco Manuel Sánchez de Tagle]], los canónigos Bucheli y Matías de Monteagudo los [[oidor]]es de l'Audiencia Yáñez y Osés, el conde de la Cortina representante del Consuláu de Méxicu, dalgunos otros civiles y los altos xefes militares. Argumentóse qu'O'Donojú nun tenía facultaes pa roblar los trataos, que teníen de ser ratificaos pol Congresu y que contradicíen a les primeres proclames feches en Veracruz. Amás, concluyóse que'l xefe políticu superior tendría d'allegar a la capital pa esplicar la so postura. Fueron comisionaos el doctor Alcocer y el coronel Castillo y Luna pa echar voz de de forma personal a O'Donojú la resolución de la xunta.<ref name="Z13"/> El 5 de setiembre, Iturbide estableció'l so cuartel xeneral n'[[Azcapotzalco]]. L'Exércitu Trigarante taba conformáu por dieciséis mil homes. El día 10 distribuyó la fuercia militar en trés frentes: el de la vanguardia quedó al mandu de Morán —marqués de Vivanco— que foi sofitáu por [[Vicente Guerrero]] y asitiáronse al norte de la ciudá, el frente del centru allugar nel poniente so les órdenes del brigadier Luaces y del coronel [[Anastasio Bustamante]] y el frente de la retaguardia que s'instaló nel oriente del [[Valle de Méxicu]] so les órdenes de los coroneles Quintanar y Barragán. Iturbide nomó al brigadier Melchor Álvarez —quien acababa d'abandonar a los realistes— como'l so xefe d'Estáu Mayor, secundáu polos coroneles Joaquín Parres, Ramón Parres y [[Juan Davis Bradburn]].<ref name="Z14">Zárate, 1880; 746.</ref> El 7 de setiembre, Novella solicitó un armisticiu pa poder entablar un diálogu con O'Donojú. Los comisionaos presentaron la resolución de la xunta a O'Donojú solicitándo-y al empar qu'ésti tendría de reconocer a Novella con calter de Xefe Políticu Superior. La respuesta d'O'Donojú foi negativa, inclusive s'aludió la violenta y criminal destitución de Apodaca.<ref name="Z14"/> Novella decidió apurrir el mandu a O'Donojú, siempres y cuando esti postreru recibir col so calter de Capitán Xeneral, puntualizando que si'l recién llegáu traía instrucciones pa faer la independencia, podría actuar en consecuencia ensin oposición de lo so parte. O'Donojú, agafáu, contestó que nun reconocía l'autoridá llexítima de Novella, que fuéra-y usurpada a Apodaca. Dambes partes aportaron a axuntase na [[Facienda La Patera]], cerca de la Villa de Guadalupe el 13 de setiembre, xunta a la qu'asistió Iturbide. Dempués de dos hores de xunta a puertes zarraes, Novella, en compañía de miembros del Conceyu y de los diputaos provinciales, dieron por válidu'l nomamientu d'O'Donojú. L'armisticiu prorrogar hasta'l día 16, los participantes de la xunta tornaron a los sos respeutivos cuarteles.<ref>Zárate, 1880; 747.</ref> === Entrada del Exércitu Trigarante a la Ciudá de Méxicu, firma de l'acta d'independencia === [[Ficheru:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|thumb|200px|Mapa onde s'amuesa la división territorial del [[Primer Imperiu Mexicanu]] {{Lleenda|#b3b3b3|Trataos de Córdoba}} {{Lleenda|#cccccc|Alquisiciones (1821-1822)}}]] [[Ficheru:Entrada del Trigarante.JPG|thumb|Entrada del [[Exércitu Trigarante]] a la [[Ciudá de Méxicu]] el [[27 de setiembre]] de [[1821]]]] {{AP|Acta d'Independencia del Imperiu Mexicanu}} El 15 de setiembre, na Ciudá de Méxicu, Novella fixo públicu la reconocencia d'O'Donojú, nomar al mariscal de campu Liñán encargáu del mandu militar y del mandu políticu al intendente Ramón Gutiérrez del Mazo. Lliberar de la cárcel a los simpatizantes de la independencia, restablecióse la llibertá de prensa y suprimióse la necesidá de pasaportes pa entrar y salir de la ciudá. El día 16 de setiembre en Tacubaya, O'Donojú anunció la terminación de la guerra. El mesmu día, Iturbide publicó una proclama dirixida a la guarnición de la capital, encamentándola a reparar con servicios importantes los males que se causaren y convidando a tola población a axuntase so les banderes de la llibertá por que participaren de los beneficios de la victoria.<ref name="Z15">Zárate, 1880; 748.</ref> La [[península de Yucatán]] yera gobernada por [[Juan María Echeverri]], Capitán Xeneral que dependía no xudicial del virreinatu de la Nueva España y quien permaneciera a la mira. El 15 de setiembre Echeverri, enteráu de los movimientos independentistes de [[Tabasco]], convocó en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] a la diputación provincial y al conceyu. Arriendes d'ello, declaróse de forma unánime la independencia de la [[Capitanía Xeneral de Yucatán]]. El coronel Juan Rivas Vértiz y l'abogáu Francisco Antonio Tarrazo fueron designaos pa presentase ante Iturbide y O'Donojú. Mientres la primer quincena de setiembre, la provincia de [[Chiapas]], perteneciente a la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], declaró la so independencia. L'intendente Juan Nepomuceno Batres xuró'l Plan d'Iguala. Los habitantes de Chiapas manifestaron el so interés por incorporase al Imperiu mexicanu.<ref name="Z15"/> Asistieron a Tacubaya p'axuntase con O'Donojú y Iturbide el gobernador de la [[mitra]] de Michoacán [[Manuel de la Bárcena]], el [[oidor]] [[José Isidro Yáñez]], l'obispu de Puebla [[Antonio Joaquín Pérez]], miembros de la diputación provincial, del [[Conceyu de Méxicu]], según miembros de l'aristocracia de Nueva España que fueren contrarios a la revolución empecipiada pol [[Berru de Dolores]]. Iturbide escoyó a los trenta y ocho integrantes de la [[Xunta Provisional Gubernativa]], cuasi toos notables pola so posición social, poles sos riqueza y títulos. Cola esceición del coronel Anastasio Bustamante, que se xuniera al Trigarante seis meses antes, el restu fueren fervosos sostenedores de la dominación española, nengunu de los antiguos insurxentes foi llamáu a participar na Xunta.<ref>Villoro, 2009; 520.</ref> [[Vicente Guerrero]], [[Nicolás Bravo]], [[Ignacio López Rayón]], [[Guadalupe Victoria]], [[José Sixto Verduzco]] y [[Andrés Quintana Roo]] fueron omitíos pa participar. Los díes 22 y 25 se setiembre los miembros celebraron dos xuntes preparatorias, mentanto, los cuerpos espedicionarios abandonaron la ciudá. El día 23, [[José Joaquín de Herrera]], al mandu de los granaderos imperiales, ocupó'l fuerte del [[Monte de Chapultepec]]. El día 24, el coronel [[Vicente Filisola]] con una división de cuatro mil homes entró a la capital. El día 26, O'Donojú foi recibíu con una ceremonia.<ref>Zárate, 1880; 749</ref> Por aciu un comunicáu, Iturbide anunció la entrada del Exércitu Trigarante pal día 27 y señaló que los valientes fíos de la patria engarraren práuticamente desnudos por faela independiente y feliz: «¿nun vais empeñar la vuesa arrogancia en vistir a los defensores de les vueses persones, de los vuesos bienes y que vos redimieron de la esclavitú?».<ref>González Pedrero, 2005; 130.</ref> La ciudá respondió al llamáu, unviando al cuartel xeneral tol vestuariu que se topaba nos almacenes y anuncióse nel teatru que'l productu de trés funciones sería destináu pal calzáu del exércitu llibertador.<ref name="Z16">Zárate, 1880; 750.</ref> El día [[27 de setiembre]] de [[1821]] —fecha del cumpleaños de Iturbide—, la división de Filisola salió dende Chapultepec p'axuntase col gruesu de les tropes en Tacuba. A les diez de la mañana, el xefe máximu del Exércitu Trigarante, montáu nun caballu negro y siguío del Estáu Mayor, avanzó pol [[Paséu Nuevu]] hasta llegar a l'avenida de Corpus Christi, deteniéndose na esquina del conventu de San Francisco so un sobeyosu arcu trunfal. Foi recibíu pol alcalde más antiguu, José Ignacio Ormaechea, quien-y apurrió les [[llaves de la ciudá]].<ref name="Z16"/> El pasu del contingente foi vitoreáu con berros de «¡Viva Iturbide!, ¡Viva l'Exércitu Trigarante!, ¡Viva l'emperador Iturbide!».<ref>González Pedrero, 2005; 138.</ref> Fueron 16&nbsp;134 homes los qu'entraron a la ciudá, 7416 infantes, 7955 dragones y 763 artilleros con 68 cañones de distintos calibres. Ente los oficiales atopaben Domingo Estanislao Luaces, [[Pedro Celestino Negrete]], [[Epitacio Sánchez]], [[José Morán]], [[Vicente Guerrero]], [[Nicolás Bravo]], [[Anastasio Bustamante]], José Joaquín Parrés, [[José Antonio Echávarri]], [[José Joaquín de Herrera]], [[Luis Quintanar]], [[Miguel Barragán]], [[Vicente Filisola]], José Antonio Andrade, [[Felipe de la Garza]], Manuel de Iruela, [[Antonio López de Santa Anna]], Gaspar López, Mariano Laris y Juan José Zenón Fernández. La mayor parte del exércitu taba formada pola tropa de exvirreinales que se xuntaren al Plan d'Iguala. Solo una mínima parte yeren exinsurgentes del Sur.<ref>González Pedrero, 2005; 143 citando a la Secretaría de la Defensa Nacional, ''L'Exércitu Mexicanu''.</ref> Al terminar el desfile, O'Donojú, Iturbide y una numberosa comitiva dirixir a la [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|Catedral de Méxicu]] onde s'entonó'l ''[[Te Deum]]''. Dempués el caudiellu emitió una proclama a la población.<ref name="Z17">Zárate, 1880; 751.</ref> {{cita|Mexicanos: Yá táis nel casu de saludar a la patria independiente como vos anuncié n'Iguala; yá percorrí l'inmensu espació qu'hai dende la esclavitú a la llibertá, y toqué los diversos resortes por que tou americanu manifestara la so opinión escondida [...] Yá me veis na capital del imperiu más opulento ensin dexar tres nin regueros de sangre, nin campos valtaos, nin vilbes desconsolaes, nin desgraciaos fíos qu'enllenen de maldiciones al asesín del so padre; otra manera, percorríes queden les principales provincies d'esti reinu, y toes uniformadas na celebridá dirixeron al exércitu trigarante vives espresivos y al cielu votos de gratitud [...] va instalase la Xunta; van axuntase les Cortes; va sancionase la llei que tien de faevos venturosos, y yo encamentóvos a qu'escaezáis les pallabres alarmantes y d'estermín, y namái pronunciéis ''unión y amistá íntima''...|Agustín de Iturbide, 27 de setiembre de 1821.<ref name="Z17"/>}} A otru día, a les nueve de la mañana, la [[Xunta Provisional Gubernativa]], conformada por trenta y ocho miembros nomaos de primeres pol mesmu Iturbide, axuntar nel salón d'alcuerdos del acabante nomar [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Imperial]].<ref>Arias, 1880; 14.</ref> Dempués d'un discursu inaugural pronunciáu por Iturbide, foi declarada formalmente instalada la Xunta Gubernativa,<ref>Arias, 1880; 15.</ref> darréu, los integrantes dirixir a la Catedral pa xurar el Plan d'Iguala y los Trataos de Córdoba. Dempués del xuramentu, Agustín de Iturbide foi escoyíu por unanimidá como presidente de la Xunta. Tres la celebración d'otra misa, citóse una xunta pa les nueve de la nueche, na que llevóse a cabu la firma del [[Acta d'Independencia del Imperiu Mexicanu]].<ref>Arias, 1880; 16.</ref> == Xunta Provisional Gubernativa == {{AP|Xunta Provisional Gubernativa}} [[Ficheru:Entrada del Generalisimo Don Agustin de Iturbide a Mexico.jpg|thumb|left|300px|Entrada trunfal del xeneral Agustín de Iturbide a la [[Ciudá de Méxicu]]]] La Xunta constituyó una Rexencia de cinco miembros, qu'exercería los Poder Executivo: Iturbide como presidente, O'Donojú, el doctor [[Manuel de la Bárcena]], Isidro Yáñez y Manuel Velázquez de León, quien fuera secretariu del virreinatu.<ref name="Ar17">Arias, 1880; 17.</ref> Al dase cunta que n'Iturbide recayeren dambes presidencies y qu'esto yera incompatible, escoyóse como presidente de la Xunta al [[Archidiócesis de Puebla de los Ángeles|obispu de Puebla]] [[Antonio Joaquín Pérez]]. D'esta forma'l Poder Executivo moró na Rexencia y el Poder Llexislativu na Xunta.<ref name="A1"/> La Xunta declaró que'l puestu de primer rexente nun yera incompatible col puestu de xefe del exércitu, d'esta forma nomó a Iturbide ''Xeneralísimu d'armes de mar y tierra del imperiu'' o ''Xeneralísimu almirante'' con un sueldu de 120&nbsp;000 pesos añales, un millón de capital, venti legua cuadraes de terrén en Texas y el tratamientu de ''Alteza Serenísima''. Al so padre José Joaquín Iturbide, concediéronse-y los honores de rexente, y cuando la rexencia cesara, sería conseyeru d'Estáu.<ref name="A1">Arias, 1880; 18.</ref> Iturbide arrenunció al sueldu correspondiente del 24 de febreru al 28 de setiembre y venció 71&nbsp;000 pesos, pa saniar les necesidaes del exércitu.<ref name="A1"/> Mientres na Ciudá de Méxicu realizaron les primeres aiciones del nuevu imperiu, nes provincies llevar a cabo manifestaciones d'allegría. Los postreros realistes que refugaron la independencia s'econtraban n'[[Acapulco de Juárez|Acapulco]], [[Perote (Veracruz)|Perote]] y [[Veracruz]]. [[Antonio López de Santa Anna]] llevó a cabu les aiciones militares que llograron la capitulación del [[castiellu de Perote]] el 9 d'ochobre. [[Isidoro Montes de Oca]] designó al coronel [[Juan Álvarez]] pa llograr lo mesma xera nel [[fuerte de San Diego]] d'Acapulco, la plaza rindió'l 15 d'ochobre. En Veracruz, el xeneral José García Dávila prefirió caltenese baxu tutelar del antiguu réxime. Dávila ufiertó delles vegaes apurrir la plaza a Santa Anna, pero mientres la nueche del 26 d'ochobre, el xefe español decidió abellugase cola so tropa y armamentu na fortaleza de [[San Juan de Ulúa]]. Este foi l'últimu apartaz español qu'aguantó y capituló hasta'l [[18 de payares]] de [[1825]]. Sicasí, Manuel Rincón, gobernante interín de Veracruz, llevantó una acta d'adhesión al plan d'independencia.<ref>Arias, 1880; 19</ref> El 8 d'ochobre, O'Donojú finó víctima de [[pleuresía]]. El puestu vacante de la rexencia foi ocupáu pol obispu de Puebla, quien dexó de la mesma la presidencia de la Xunta, qu'ocupó'l doctor [[José Miguel Guridi y Alcocer]].<ref name="A21">Arias, 1880; 21</ref> Nomáronse cuatro secretarios: José Pérez Maldonado en Facienda, Antonio Medina Manzo en Guerra, José Domínguez —secretariu de Iturbide— en Jusiticia y [[José Manuel de Herrera]] en Rellaciones Interiores y Esteriores.<ref>Arias, 1880; 22.</ref> Iturbide instituyó les Capitaníes Xenerales de provinicia. Nomó gobernadores a Anastasio Bustamante pa les Provincies Internes d'Oriente y Occidente; a Pedro Celestino Negrete pa Nueva Galicia, Zacatecas, y San Luis Potosí; a Manuel de la Sotarriva pa Méxicu, Querétaro, Valladolid y Guanajuato; y a Vicente Guerrero pa Tlapa, Chilapa, Tixtla, Ajuchitlán, Ometepec, Tecpan, Jamiltepec y Teposcolula.<ref>Arias, 1880; 23.</ref> En payares de 1821, dalgunos de los antiguos insurxentes, quien teníen idees d'establecer un gobiernu republicanu, celebraron una serie de xuntes na casa de [[Miguel Domínguez]] en [[Querétaro]]. Coles mesmes, escribieron a Guadalaxara a [[Pedro Celestino Negrete]] pa convidalo a participar, pero ésti consideró que se trataba d'una combalechadura y dio avisu a Iturbide. Fueron arrestaes diecisiete persones, ente ellos [[Guadalupe Victoria]], [[Nicolás Bravo]], [[Miguel Barragán]], el llicenciáu Juan Bautista Morales, el padre Carvajal y el padre Jiménez, ente otros. La combalechadura resultó ser tan solo xuntes nes que se charraba sobre'l futuru del gobiernu. Cuasi de momentu, diose la llibertá a los participantes, sacante Guadalupe Victoria, quien permaneció encarceláu pero pocu dempués llogró fugase de la so prisión.<ref>Arias, 1880; 28</ref> Dende les primeres sesiones, la Xunta s'autonombró ''Soberana Xunta Provisional Gubernativa''.<ref>González Pedrero, 2005; 155.</ref> Los miembros yeren de diverses ideoloxíes: dalgunos habíen simpatizáu coles idees autonomistes mientres la [[Crisis política de 1808 en Méxicu|crisis política de 1808]], otros fueren diputaos de les [[Cortes de Cádiz]], simpatizantes del [[manifiestu de los perses]] o participáu na [[combalechadura de Profesar]]. Lóxicamente formóse una división de partíos al interior de la Xunta: los ''iturbidistas'', que los sos miembros principales yeren del altu cleru, oficiales d'altu rangu del exércitu y los hacendaos los d'idees republicanes, que los sos miembros yeren cuasi toos abogaos o pertenecíen al baxu cleru; y los ''borbonistas''.<ref name="V521">Villoro, 2009; 521.</ref> Antes de nomar al Congresu constituyente, la Xunta trató de resolver dellos asuntos. El 9 de payares, solicitóse que s'abrir los noviciaos, la reposición de los [[hospitalarios]] y de la [[Compañía de Xesús]]. La moción foi sofitada polos miembros del cleru en voz de Monteagudo pero punxo de manifiestu la oposición de los lliberales en voz de [[José María Fagoaga Liyzaur|José María Fagoaga]].<ref>Arias, 1880; 31.</ref> Les solicitúes fueron refugaes, aprobaes y aldericaes repitíes vegaes ensin llograr un consensu definitivu. Como resultancia, afondáronse les diferencies y l'antagonismu ente los partíos.<ref>Arias, 1880; 32-33.</ref> Una vegada que la Xunta concentrar na forma de constituyir el Congresu, fueron presentaos tres planes. El de Iturbide propunxo una cámara única con representación proporcional a la importancia de clases y eleición direuta. Esta propuesta daba predominiu a los grupos privilexaos y esaniciaba el papel eleutor de los conceyos. El plan de la Rexencia coincidía col plan de Iturbide, pero proponía dos cámares, una alta formada pol cleru, exércitu y diputaciones y una baxa formada por ciudadanos. El tercer proyeutu —que foi sofitáu pola mayoría de los miembros de la Xunta— proponía una sola cámara ensin separación de clases nin representación proporcional y con eleición indireuta. Esta propuesta favorecía a los cabildros, a los abogaos, y al cleru baxu.<ref name="V521"/> Esti postreru foi básicamente'l plan adoptáu, anque nun s'almitió que fuera proporcional tal que lo pretendiera Iturbide.<ref name="Vázquez, 2009; 529"/> D'esta forma, los conceyos tendríen d'escoyer a los sos diputaos, que presentaríense na capital el 13 de febreru de 1822, pa instaurar el Congresu'l día 24, fecha d'aniversariu del Plan d'Iguala. El númberu de diputaos sería de cientu sesenta y dos con ventinueve suplentes.<ref>Arias, 1880; 35.</ref> [[Ficheru:OrderofourLadyofGuadelupe.jpg|thumb|[[Órdenes imperiales de Méxicu|Cruz de la Orde Imperial de La nuesa Señora de Guadalupe]]]] Mentanto, Iturbide, como presidente de la Rexencia, tomó una actitú paternalista y amenorgó dellos impuestos y esanició otros. Refugó'l «[[abraso|diezmu real]]» sobre la minería, liquidó los estancos de pólvora y [[mercuriu (elementu)|azogue]], amenorgó los derechos d'importación y d'esportación, amenorgó la tasa de l'[[alcabala]] del 10 al 6&nbsp;%, y suprimió l'impuestu de cuatro peso por barril al [[caña (bébora)#Aguardiente de caña o caninha|aguardiente de caña]].<ref>Arias, 1880; 38.</ref> Como resultancia, la captación d'ingresos menguó un 57&nbsp;%, lo que representó dexar de percibir más de cinco millones de pesos.<ref>González Pedrero, 2005; 153.</ref> Magar la [[llibertá de prensa]] restituyérase, el 22 d'ochobre la Rexencia proclamara un manifiestu pidiendo moderación a los escritores cola cuenta d'evitar discordias y desunión.<ref>Arias, 1880; 26.</ref> El 11 d'avientu, l'escritor Francisco Lagranda publicó'l ''Conseyu prudente sobre una de les trés garantíes'' nel qu'encamentaba a los españoles ayenar los sos bienes y salir del país. La llerza suplió ente la clase privilexada, pero la Rexencia actuó con rapidez, desmintió l'impresu y prindó al autor.<ref>González Pedrero, 2005; 152.</ref> [[Carlos María Bustamante]] fundó'l periódicu republicanu ''L'Aviespa de Chilpancingo'' nel que remembró a [[José María Morelos]] y a los antiguos insurxentes, criticó los desaciertos de la Xunta, el proyeutu de convocatoria de Iturbide y la política económica que s'había siguíu.<ref>Arias, 1880; 36.</ref> Carlos María Bustamante foi encarceláu, la prisión duró solo delles hores pos foi absueltu pol xuráu. Sicasí, dellos escritores pronunciáronse abiertamente en contra del Plan d'Iguala, dalgunos suxirieron optar por un gobiernu republicanu y otros afalaron a Iturbide a cinxise la corona imperial.<ref>Arias, 1880;37.</ref> Debíu al [[déficit presupuestariu]] del erariu, la Xunta viose obligada a imponer préstamos forzosos a la población, pero la recaldación foi insuficiente. Priorizóse'l pagu de salarios a la tropa y en segundu términu al sueldu de los oficiales.<ref>Arias, 1880; 38-42.</ref> El Trigarante foi renomáu Exércitu Imperial y foi restructuráu pol Xeneralísimu Iturbide. Los oficiales que nomó al cargu de los reximientos fueron José Joaquín Herrera, José Antonio Matiauda, [[Pedro Otero]], Lobato, Santa Anna, Epitacio Sánchez, Echávarri, Cortazar, Moncada, Zenón Fernández, Parrés, Gabriel de Armijo, Guerrero, Bravo, Bustillo, Barragán, Filisola, Andrade, y Laris, pero acutar pa sigo mesmu, el mandu del reximientu de Celaya.<ref>Arias, 1880; 43.</ref> El 9 de payares, Iturbide propunxo la creación d'una o dos órdenes militares. La idea foi aprobada pola Xunta, d'esta manera fundóse la [[Órdenes imperiales de Méxicu|Orde Imperial de Guadalupe]], que foi destinada pa premiar el méritu militar, los servicios emprestaos nel orde civil o eclesiásticu, los servicios emprestaos a la nación, o bien, a la causa de la independencia.<ref>Arias, 1880; 44.</ref> Como midida popular la Xunta propunxo suprimir a los indíxenes el pagu de les contribuciones llamaes de «mediu real de ministros», «mediu d'hospital» y el «unu y mediu de caxes de comunidá». Estes contribuciones formaben un fondu p'arreglar los frecuentes pleitos en cuestiones de tierres y agua, pa financiar el funcionamientu del Hospital Real y pa cuntar con un fondu'l que podía ser destináu pa gastos de cultu, caltenimientu d'escueles y sofitu pa calamidaes como epidemies o perdes de collecha.<ref>Arias, 1880; 46.</ref> A pesar de que Fagoaga oponer a la eliminación d'esta contribución sistematizada, la midida llevar a cabu. Como resultáu los indíxenes quedaron ensin recursos pa estos gastos, pos nun s'aprovieron fondos de sustitución de los mesmos. En contraste, [[Juan Francisco Azcárate]] propunxo formalizar l'abolición de la esclavitú en base al artículu dolce del Plan d'Iguala, p'asina manumitir a los esclavos qu'esistíen nel imperiu y erradicar esta institución, sicasí, el dictame nun se llevó a cabu, pos se consideró qu'esta tema tendría de ser tratáu hasta l'establecimientu del Congresu.<ref>Arias, 1880; 47.</ref> === Capitanía Xeneral de Guatemala === El 15 de setiembre de 1821 na [[Provincia de Guatemala]], [[Gabino Gaínza]] convocó una xunta coles autoridaes del llugar, decidió proclamase la independencia del Gobiernu Español, una vegada que [[San Cristóbal de las Casas|Ciudá Real]], [[Comitán]] y [[Tuxtla Gutiérrez|Tuxtla]] habíen "proclamáu y xuráu dicha independencia".<ref>[https://web.archive.org/web/20090306091707/http://www.bibliojuridica.org/llibros/4/1575/7.pdf Acta d'Independencia de Centroamérica.]</ref> Nos meses siguientes, la [[Provincia de San Salvador]] emprestó xuramentu a la independencia,<ref>Monterey, 1996; 66</ref> la [[Provincia de Comayagua]] y la [[Provincia de Nicaragua y Costa Rica]] declararon la so independencia, pero polo xeneral esistíen disidencies na rexón: les provincies más alloñaes, al igual que Chiapas y Quetzaltenango quixeron amestase al Imperiu mexicanu, pero na ciudá nicaraguana de [[Granada (Nicaragua)|Granada]], según nes llocalidaes hondureñes de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]], [[Omoa]], [[Departamentu de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] y [[Tegucigalpa]] la población espresó'l so refugu a esta idea. El gobernador d'Hondures llevantar n'armes ocupando Omoa. El xeneral Gaínza comunicó los fechos a Iturbide, ante la diversidá d'opiniones dispúnxose que cada pueblu escoyera la incorporación. El 5 de xineru de 1822, l'escrutiniu de los votos dio como resultáu una mayoría que deseyaba la unión a Méxicu, pero en San Salvador nun había la mesma disposición.<ref>Arias, 1880; 48.</ref> Per otra parte, el brigadier [[Vicente Filisola]] y el coronel [[Felipe Codallos]] punxérense en marcha escontra Guatemala. Gaínza declaró rebelde a la provincia de San Salvador, presidida pol cura [[José Matías Delgado]], y destacó una fuercia de mil homes al mandu del coronel Manuel Arzú, quien atacó y ocupó la plaza. Cuando llegó Filisola suspendiéronse les hostilidaes. A pesar de la inconformidad, nomóse-y xefe políticu superior y comandante xeneral de la provincia, la que declaró amestada'l 9 de febreru de 1823.<ref>Monterey, 1996; 104.</ref> Na Ciudá de Méxicu, Iturbide, nel so calter de presidente de la Rexencia, propunxo a la Xunta que les provincies de Centroamérica tuvieren los sos diputaos correspondientes nel Congresu.<ref>Arias, 1880; 49.</ref> La estensión territorial del imperiu algamó la cifra de 4&nbsp;871&nbsp;733 quilómetros cuadraos, tomando escontra'l sur algamando Costa Rica y escontra el norte les Californies, Nuevu Méxicu y Texas. == L'imperiu == {{AP|Primer Imperiu Mexicanu}} === El Congresu constituyente === El día 13 de febreru, les Cortes españoles declararon illegales, nulos y de nengún efeutu, los Trataos de Córdoba.<ref>Arias, 1880; 61.</ref> Los diputaos americanos tornaron cola negativa d'aceptación a la corona del Imperiu mexicanu per parte de los herederos borbonistas. Ensin conocese entá la noticia, instalóse'l [[24 de febreru]] de [[1822]] el Congresu Constituyente del Imperiu.<ref name="V522">Villoro, 2009; 522.</ref> Los miembros formaron un grupu heteroxéneu, destacando ente los lliberales [[Servando Teresa de Mier]], José María Fagoaga, el xeneral Horbegoso, [[José Miguel Guridi y Alcocer]] y [[Carlos María Bustamante]] —quien foi nomáu primer presidente del Congresu—. Polos borbonistas atopábase l'obispu Castañiza.<ref>Arias, 1880; 53-54.</ref> Los diputaos cuasi de momentu entraron en fregadures cola Rexencia: el Congresu s'autoproclamó únicu representante de la soberanía de la nación cuando Fagoaga preguntó: «¿La soberanía nacional mora nesti Congresu Constituyente?» Darréu, y d'alcuerdu a lo preestablecido, realizóse la división de poderes, el Congresu delegó l'Executivu a la Rexencia y el Xudicial a los tribunales. Redactóse'l xuramentu de la Rexencia de la siguiente manera: {{cita|¿Reconocéis la soberanía de la nación mexicana, representada polos diputaos que nomó pa esti Congresu constituyente? Sí reconozo. ¿Jurais obedecer los sos decretos, lleis, órdenes y Constitución qu'esti estableza, conforme al oxetu por que se convocó, y mandalos reparar y faer executar? ¿Caltener la relixón católica, apostólica y romana, con intolerancia d'otra dalguna, caltener el gobiernu monárquicu moderáu del imperiu, y reconocer los llamamientos al tronu, conforme al tratáu de Córdoba, y promover en tol bien del imperiu? Si asina lo hiciéreis, Dios ayúdevos; y si non, demandar.|Xuramentu de la Rexencia ante'l Congresu.<ref>Frasquet, 2009; LVIII</ref>}} El Congresu citó a Iturbide y a los miembros de la Rexencia pa emprestar el xuramentu. Mientres l'actu'l Xeneralísimu quixo tomar l'asientu principal de la tribuna, pero'l diputáu Pablo Obregón negó-y el llugar, pos esti correspondía al presidente del Congresu. Desairáu el Xeneralísimu pronunció un discursu inicial, realizó'l xuramentu, y recordó al Congresu que se debería faer la separación de cámares, pero esta nun se llevó a cabu.<ref>Arias, 1880; 57.</ref> La oposición de republicanos y monarquistas fíxose evidente, los primeros aspiraben a una forma distinta de gobiernu, los segundos, cuando s'enteraron del refugu en Madrid a los Trataos de Córdoba y que la nación podría escoyer al so monarca, yá nun deseyaben la presencia d'un Borbón en Méxicu, sinón volver a l'antigua dependencia peninsular.<ref>González Pedrero, 2005; 158.</ref> El Congresu prohibió los gastos ensin autorizar por él y esanició los emprestos forzosos. El presupuestu añal yera d'once millones de pesos, de los que cuasi diez millones taben destinaos a los gastos del exércitu y marina. La tropa taba conformada por 68&nbsp;000 efectivos, esto ye, cuasi'l doble de los que se teníen en 1810.<ref name="V522"/> L'amenorgamientu d'estos gastos causó una disputa abierta ente los diputaos y Iturbide, pos l'exércitu yera'l baluarte de la Rexencia.<ref>Frasquet, 2009; LIX.</ref> Iturbide retrasó la espedición de los decretos en materia fiscal.<ref>Frasquet, 2009; LX.</ref> El Congresu siguió sesionando diversos asuntos ensin axenda establecida. Ente los acontecimientos más notables destacó la prisión de frai [[Servando Teresa de Mier]], quien fuera electu diputáu por [[Nuevo León]], pero mientres les eleiciones atopar n'[[Estaos Xuníos]]. Al so regresu, desembarcó en [[San Juan de Ulúa]] y foi fechu prisioneru por José García Dávila. Carlos María Bustamante, coles mesmes presidente del Congresu, pidió a la Rexencia actuar en consecuencia. Los reclamos nun se fixeron esperar y Dávila aportó a lliberar a Mier, anque dilató la respuesta. El sucesu foi aprovecháu pa revisar el casu de [[Guadalupe Victoria]], quien tamién fuera escoyíu diputáu por [[Durango]], pero atopábase prófugo y acusáu de cargos de combalechadura. Solicitóse un salvoconducto por que Victoria pudiera presentase a ocupar el so cargu, pero'l procesu nun se concluyó; pela so parte, l'ex insurxente prefirió caltenese ocultu en [[Pasu d'Oveyes]].<ref>Arias, 1880; 66.</ref> La rellación de Iturbide col Congresu volvióse más tirante cuando'l ministru de Guerra presentó un informe nel que solicitábase que l'Exércitu Imperial tuviera 35&nbsp;900 efectivos, pela so parte, los diputaos [[José María Fagoaga Liyzaur|José María Fagoaga]] y José Hipólito Odoardo protestaron ante tal requerimientu y propunxeron un amenorgamientu a 20&nbsp;000 efectivos.<ref>Arias, 1880; 69.</ref> Mientres l'intre de les negociaciones, una contrarrevolución española empecipiara nel sureste de la capital. Iturbide aprució nel salón del Congresu fora de protocolu y ensin compañía de los otros miembros de la Rexencia, cuando se-y cuestionó'l motivu, respondió qu'había traidores na Rexencia o nel Congresu. Darréu amosó una correspondencia de García Dávila, na que'l comandante español de San Juan de Ulúa de forma vaga ufiertaba'l sofitu al partíu español. Los diputaos, al trate inculpaos, acusaron a Iturbide de traidor, pos yera él quien caltuviera la correspondencia con García Dávila mientres la prisión de Servando Teresa de Mier. Los ánimos encrespáronse: el diputáu [[Melchor Múzquiz]] propunxo la destitución de Iturbide, pero [[José María Fagoaga Liyzaur|Fagoaga]] llogró persuadilo p'arrenunciar. El generalísmo acusó a once diputaos de traidores y unvió a Epitacio Sánchez al mandu d'un reximientu de caballería pa curiar el Congresu. Los diputaos tarrecieron qu'ésti sería disueltu.<ref>Arias, 1880; 70.</ref> El [[Xueves Santu]] el Congresu axuntar p'analizar l'acusación a los once diputaos, llamar al ministru de Guerra y dempués de deliberar y con votación unánime, determinóse que los inculpaos nun habíen desmerecíu enfotu dalgunu. Mentanto, el xeneral [[Anastasio Bustamante]], al mandu de cuatrocientos homes, llegara a [[Tenango del Aire]]. Nes cercaníes de [[Cuautla de Morelos|Cuautla]] pudo vencer a la tropa d'españoles que saliera dende [[Texcoco]] pa empecipiar la contrarrevolución. Fueron fechos prisioneros cuarenta y cuatro oficiales y trescientos ochenta soldaos. El Congresu felicitó a la Rexencia pol trunfu llográu, pero determinóse sustituyir al obispu Pérez, al doctor Bárcena y a Manuel Velázquez, que los sos llugares ocuparon [[Nicolás Bravo]], el conde de Heras y el cura de [[Huamantla]] Miguel Valentín.<ref>Arias, 1880, 71.</ref> === La proclamación === [[Ficheru:Proclamación Iturbide.JPG|thumb|Proclamación de Iturbide na nueche del [[18 de mayu]] de [[1822]]]] A principios de mayu de 1822, el distanciamientu ente Iturbide y el Congresu amontárase. Mientres una sesión nel salón del Congresu lleó una felicitación al oncenu reximientu de caballería, el documentu dicía ente otres coses que «l'América del Septentrión repunaba a los monarques porque los conoz» y añadíase «que tenía d'adoptase'l sistema de les repúbliques que s'adoptaren en [[Gran Colombia|Colombia]], [[Chile]] y [[Buenos Aires]]». La llectura del documentu foi atayada pol diputáu [[José Miguel Guridi y Alcocer|Alcocer]], creyóse que'l documentu nun yera un incidente aislláu y abarruntóse que'l xeneral Nicolás Bravo participara na redaición del mesmu. Colos ánimos aponderaos prosiguióse la llectura, los republicanos aplaudieron el documentu.<ref>Arias, 1880; 72</ref> La división nel exércitu tamién se fixo bultable. Los xenerales ituribidistas yeren [[Anastasio Bustamante]], Antonio Andrade, [[Luis Quintanar]], Manuel de la Sota Riva, Zenón Fernández, Manuel Rincón, José Rincón, [[Antonio López de Santa Anna]], [[Luis Cortázar y Rábago]], [[José Antonio de Echávarri]] y [[Vicente Filisola]]; en contra de Iturbide taben [[Miguel Barragán]], [[Juan Horbegozo]], [[Guadalupe Victoria]], [[Pedro Celestino Negrete]], José Morán, [[Nicolás Bravo]] y [[Vicente Guerrero]].<ref name="A73">Arias, 1880; 73</ref> [[Ficheru:Iturbide Emperador by Josephus Arias Huerta.jpg|thumb|left|200px|L'emperador Agustín I (semeya de Josephus Aries Huerta)]] Un grupu de [[francmasonería en Méxicu|masones]] pertenecientes al [[Ritu Escocés Rectificáu|ritu escocés]] llegó a Méxicu mientres el viaxe d'O'Donojú, que contautó a la [[francmasonería|loxa]] esistente en Méxicu. Ente los sos adeptos atopábense miembros del exércitu y del Congresu. El masones conspiraben en contra de la posible coronación de Iturbide. Mientres un discutiniu encaloráu onde había más de cien concurrentes, un coronel espresó que «si faltaben puñales pa llibertase del tiranu —nome que-y daben a Iturbide— ufiertaba'l so brazu vengador a a la patria». La noticia llegó hasta los oyíos del Xeneralísimu.<ref name="A73"/> A les diez de la nueche del [[18 de mayu]], un grupu de soldaos de diverses guarniciones empezaron a vitorear na ciudá. El sarxentu Pío Marcha del reximientu de Celaya fixo tomar llar armes a la tropa del so cuartel. El grupu llanzar a la cai proclamando a Iturbide col títulu d'Agustín I, parte de la población de los barrios d'El Saltu de l'Agua, San Pablo, La Palma y San Antonio Abá xunir al grupu.<ref>González Pedrero, 2005; 166.</ref> L'estrueldu aumentó cola badayada xeneral de campanes, coles salves d'artillería y los berros de «¡Vivo Agustín I!». El coronel Rivero, coles mesmes ayudante de Iturbide, aprució nel teatru y fixo proclamar al Xeneralísimu pola concurrencia.<ref name="A74">Arias, 1880; 74.</ref> {{cita|Esi día memorable, á les diez de la nueche, el pueblu y la guarnición de Méxicu proclamáronme emperador..[..]..Darréu, y como si tolos habitantes tuvieren animaos de los mesmos sentimientos, aquella vasta capital viose allumada, los balcones cubrir de cortines y ocupáronse de los más respetables habitantes qu'oyíen repitir con gozu les aclamaciones del ensame qu'enllenaba les cais..[..]..Nin un solu ciudadanu espresó la menor desaprobación, prueba evidente de la debilidá de los mios enemigos y de la unanimidá de la opinión pública nel mio favor. El mio primer deséu foi'l de presentame y declarar la mio determinación de nun vencer á los votos del pueblu. Si abstuvi de faer esto, foi namái porque me paeció prudente deferir á los conseyos d'un amigu que taba naquellos momentos conmigo. Apenes tuvo tiempu de dicime: "va considerase'l vuesu non consentimientu como un insultu, y el pueblu nun conoz llendes cuando ta agafáu. Tenéis De faer esti nuevu sacrificiu al bien públicu; la patria ta en peligru; un ratu más d'indecisión pela vuesa parte bastaría pa convertir en berros de muerte estes aclamaciones." Conocí que yera necesariu resignase á vencer á les circunstancies, y emplegué toa esta nueche n'aselar l'entusiasmu xeneral y en persuadir al pueblu y á les tropes que me dexaren tiempu pa decidime, y mentanto emprestar obediencia al Congresu...|Manifiestu al mundu d'Agustín de Iturbide.<ref name="A74"/>}} [[Ficheru:Acta de la jura y proclamación del emperador Agustín I (1823).tif|thumb|Portada del Acta de xurar y proclamación del emperador Agustín I (1823), documentu que s'atopa nel [[Muséu Soumaya]] de Plaza Loreto, Ciudá de Méxicu]] A la mañana siguiente, apaeció afitada una exhortación de Iturbide empobinada a los mexicanos, na que confirmaba que «l'exércitu y el pueblu d'esta capital acababen de tomar partíu» y qu'al restu de la nación correspondía aprobar o refiertar la moción, tamién pidía a la población que nun s'aponderaren les pasiones pos correspondía a los diputaos la representación de la nación, y enfatizó que la llei yera la voluntá del pueblu y que nun había nada sobre ella.<ref>Arias, 1880; 76.</ref> La tirante situación obligó al Congresu a axuntase de momentu nuna sesión estraordinaria. Pidir a la Rexencia la tranquilidá pública pa poder deliberar un asuntu tan delicáu, pero Iturbide nun actuó hasta que los diputaos solicitaron la so presencia nel salón del Congresu. Presentar con un séquitu d'oficiales del exércitu, forzando d'esta manera a que'l Llexislativu se reuniése en sesión pública.<ref>Frasquet, 2009; LXV.</ref> Nes tribunes del Congresu, hubo presencia de «mases», amiestu de diputaos, paisanos, flaires y militares. Ente los agitadores iturbidistas atopábase'l flaire [[Orde de la Mercé|mercedario]] Aguilar. Los diputaos Alcocer, Gutiérrez, Ansorena, Terán, Rivas, San Martín y otros, encararon la escitación popular tratando que siquier, el pronunciamientu llegalizar por aciu un plebiscitu. El diputáu [[Valentín Gómez Farías]], sofitáu por cuarenta y seis de los sos colegues, señaló qu'una vegada rotos los Trataos de Córdoba y el Plan d'Iguala —yá que nun fueren aceptaos n'España— correspondía a los diputaos emitir el so votu por qu'Iturbide fora declaráu emperador. Gómez Farías añadió qu'ésti tendría d'obligase a obedecer la Constitución, lleis, órdenes y decretos qu'emanasen del Congresu mexicanu.<ref>González Pedrero, 2005; 168.</ref> Los diputaos empezaron a aldericar metanes berros ya interrupciones, dempués, dar# na votación. Iturbide resultó electu por sesenta y siete sufraxos contra quince. L'ensame aclamó el resultáu y acompañó al Xeneralísimu vitoreándolo dende'l salón de Congresu hasta la so casa. L'aprobación nun fuera llegal, pos solamente cuntó con ochenta y dos sufragio, y nel reglamentu del Congresu riquíase una concurrencia de cientu un diputaos,<ref name="Ar77">Arias, 1880; 77.</ref> la que foi confirmada llegalmente más tarde pol Congresu na so plenitú.<ref name="Ar77" /> Los borbonistas qu'inda calteníen esperances de faer cumplir el Plan d'Iguala decepcionáronse, inclusive, l'arzobispu de Méxicu [[Pedro de Fonte]] decidió abandonar el país. Los diputaos trabayaron na redaición del xuramentu que debería d'emprestar el nuevu emperador:<ref name="A78">Arias, 1880; 78.</ref> {{cita|Agustín, pola Divina Providencia, y por nomamientu del Congresu de representantes de la nación, emperador de Méxicu, xuro por Dios y polos santos evanxelios, que voi defender y voi caltener la relixón católica, apostólica y romana, ensin dexar otra dalguna nel imperiu: que voi guardar y voi faer guardar la Constitución que formara dichu Congresu, y entrín y non [[Constitución de Cádiz|la española]] na parte que ta vixente, y coles mesmes les lleis, órdenes y decretos que dio y en delantre diera'l repitíu Congresu, nun mirando en cuanto fixera, sinón al bien y provechu de la nación: que non enagenaré, voi vencer, nin desmembraré parte dalguna del imperiu: que nun voi esixir enxamás cantidá dalguna de frutos, dineru nin otra cosa, sinón les qu'haber decretáu'l Congresu; que nun voi tomar enxamás á naide les sos propiedaes, y que voi respetar sobremanera la llibertá política de la nación y la personal de cada individuu...|Xuramentu d'Agustín I.<ref name="A78"/>}} D'esta forma quedaría claro que la llexislación vixente yera la [[Constitución de Cádiz]] y les órdenes o decretos emitíos pol Congresu. Los altos oficiales del exércitu unviaron cartes de felicitaciones al Xeneralísimu. Dempués d'emprestar el xuramentu, l'emperador pronunció un discursu nel que llegó a esclamar:<ref>{{cita web |url=http://www.inep.org/Testos/2ImpDictadura/1822DAI.html|títulu=1822. Don Agustín de Iturbide, al xurar como emperador|fechaaccesu=18 de febreru de 2014|apellíu=|nome=|fecha=|obra=Memoria Política de Méxicu|idioma=|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140308194644/http://www.inep.org/Testos/2ImpDictadura/1822DAI.html|fechaarchivu=8 de marzu de 2014}}</ref> {{cita|Quiero, Mexicanos, que si nun faigo la felicidá del Septentrión, si escaezo dalgún día los mios deberes, cese'l mio Imperiu; reparái la mio conducta, seguros de que, si nun soi pa ella dignu de vós, hasta la esistencia va seme odiosa. ¡Gran Dios! nun asoceda que yo escaeza enxamás; que'l Príncipe ye pal Pueblu y non el Pueblu pal Príncipe.|Fragmentu del discursu d'Agustín I}} === La coronación === [[Ficheru:Coronamiento Iturbide.JPG|thumb|250px|Coronación de Iturbide el [[21 de xunetu]] de [[1822]]]] El 23 de mayu empecipió la discutiniu del funcionamientu del imperiu y la previsión de la socesión. Determinóse que'l fíu primoxénitu del emperador, al igual que los hermanos, recibiría tratamientu de príncipe y alteza imperial, el so padre Joaquín sería los príncipe de la Unión y la so hermana María Nicolasa la princesa de Iturbide. Tamién se crearía la moneda oficial del imperiu y un Conseyu provisional d'Estáu.<ref name="Go177">González Pedrero, 2005; 175.</ref> Mientres el virreinatu, la corte de los virréis taba amenorgada a la mayor cencellez, sicasí previénose que la Casa Imperial tendría de cuntar con mayordomu mayor, caballerizo mayor, capitán de guardia, ayudantes del emperador, [[llimosneru mayor]], capellanes de S.M., capellanes honorarios, capellán mayor, teniente de capellanía mayor, capellán priváu de la familia, confesores, predicadores, predicadores honorarios, ayo de los príncipes, maestru de ceremonies, sumiller de palaciu, xentiles homes de cámara con exerciciu, mayordomos de selmana, camarera mayor, dama primer y guardamayor, dames, dames honoraries, camaristas, médicu y ciruxanu de cámara de S.M., médicu y ciruxanu de la familia imperial, maestru de los caballeros, paxes, maestru de los príncipes, pedagogos, ujieres de palaciu, ayudes de cámara, peluqueros, guardarropas del emperador y la emperatriz, imprentador de cámara y introductor d'embaxadores.<ref name="GP176">González Pedrero, 2005; 176.</ref> Creáronse los estatutos de la [[Orde de Guadalupe]] por qu'Iturbide pudiera apurrir esta distinción, amás de graos y ascensos militares. Ente los nomamientos figuraron el marqués de Aguayo como mayordomu mayor, el conde de Regla como caballerizo mayor, el marqués de Salvatierra como capitán de la guardia, el conde de Rul y los fíos del conde d'Afrelle como mayordomos de la selmana, ente dellos otros.<ref name="GP176"/> Por cuenta de los baxos recursos del erariu, foi necesariu pidir xoyes emprestaes pa les corones del emperador y la emperatriz.<ref>Arias, 1880; 79.</ref> El [[21 de xunetu]] de [[1822]], foi'l día de la coronación. Dende ceo sonaron les salves de venticuatro cañones, afatáronse balcones y les fachaes de los edificios públicos fueron engalanaes, según atrios y portales d'ilesies. Na [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|catedral metropolitana]] asitiáronse dos tronos, el principal xunto al presbíteru y el menor cerca del coru.<ref>González Pedrero, 2005; 177.</ref> Poco primero de les nueve de la mañana, los miembros del Congresu y del Conceyu ocuparon los sos llugares destinaos. Tropes de caballería ya infantería fixeron valla al futuru emperador y al so séquitu. Tres obispo oficiaron la misa. El presidente del Congresu, Rafael Mangino, foi l'encargáu d'asitiar la corona a Agustín I, darréu'l mesmu emperador ciñó la corona a la emperatriz. Otres insinies fuéron-yos impuestes a los acabante coronar polos xenerales y dames d'honor, l'obispu [[Juan Cruz Ruiz de Cabanes y Crespo]] esclamó ''¡Vivat Imperator in aeternum!'', «¡vivan l'emperador y la emperatriz!».<ref>Arias, 1880; 80.</ref> Terminada la ceremonia, el tañimientu de les campanes y l'estrueldu de los cañones comunicaron al pueblu que la coronación peracabárase.<ref>González Pedrero, 2005; 179.</ref> === El reináu === [[Ficheru:ThroneIturbideChurubuscoDF.JPG|thumb|Tronu d'Agustín de Iturbide nel [[Muséu Nacional de les Intervenciones]]]] L'imperiu enfrentaba la oposición republicana y la resistencia de la guarnición española de San Juan de Ulúa. Iturbide, asistíu pol so Conseyu d'Estáu, empezó l'abiertu bracéu contra'l Congresu: la so primer propuesta foi menguar el númberu de diputaos, pa d'esta manera desfacer de dalguna parte de los sos enemigos ya intentar asina nulificarlos.<ref>Arias, 1880; 81.</ref> Dempués de la coronación, el comerciu y la minería baxaron la so actividá hasta que s'estableció nuevamente l'enfotu, anque dellos españoles peninsulares fanegueros, tarreciendo pola so seguridá, prefirieron abandonar l'imperiu.<ref>González Pedrero, 2005; 180.</ref> Los partidarios del Plan d'Iguala, al sentise defraudaos, engrosaron les files de la [[loxa masónica|loxa masónica escocesa]], que fizo sentir la so influyencia na política. El brigadier de [[Nuevu Santander]], [[Felipe de la Garza]], al enterase que los Trataos de Córdoba rompiérense, propusó al Congresu afaer un gobiernu republicanu, ufiertando una fuercia de caballería de 2000 efectivos.<ref name="A82">Arias, 1880; 82.</ref> El ministru plenipotenciario de [[Colombia]], Miguel Santa María, animó a los diputaos pa siguir la política republicana qu'afixera'l so propiu país. Per mediu d'axentes que tenía introducíos nes loxas y nos círculos oposicionistas, Iturbide enterar de la situación. L'emperador expedió los sos pasaportes a Santa María y el 26 d'agostu ordenó l'arrestu de los diputaos José Joaquín Herrera, Lombardo, Teresa de Mier, Fagoaga, Echate, Tarrazo, Obregón, Tagle, Echenique, Anaya, Iturribarría, Zebadua, Zercero, Mayorga y otros más. Los reclamos del Congresu fueron inmediatos, Iturbide xustificó que, facultáu pola Constitución española, diera na aprehensión de los arreyaos por causa de combalechadura, pidió aselu y solicitó esperar la resolución de los tribunales.<ref name="A82"/> [[Ficheru:Emperador Agustin de Iturbide.JPG|left|thumb|Iturbide eslleió'l [[Congresu de la Unión|Congresu Nacional]], sol so [[réxime]].]] [[Ficheru:Emperatriz Ana Maria by Josephus Arias Huerta.jpg|thumb|left|220px|Doña [[Ana María Huarte]], emperatriz consorte de Méxicu, por Josephus Aries Huerta.]] El día 27 d'agostu, el xeneral De la Garza unvió una misiva empobinada al emperador, roblada pol Conceyu de [[Soto la Marina]], los eleutores ya individuos de la Diputación provincial, el párrocu y oficiales de Nuevu Santander, na que sofitaba los reclamos del Congresu.<ref>Arias, 1880; 83.</ref> Iturbide consideró la misiva como una sulevación, xiró órdenes al brigadier [[Zenón Fernández]] pa presentase na zona y bater a De la Garza, dempués confirióse-y el mandu de la [[rexón Huasteca]] al coronel [[Manuel Gómez Pedraza]].<ref name="A84">Arias, 1880; 84.</ref> De la Garza foi fechu prisioneru en Soto la Marina. Na Ciudá de Méxicu, los diputaos acusaos de combalechadura siguieron presos. El 27 de setiembre, [[Lorenzo de Zavala]] propunxo ante'l plenu reformar el Congresu, acotando la desigualdá de representación de les provincies, la necesidá d'amenorgar el númberu de diputaos y concluyendo que se riquir realizar una nueva convocatoria. Sicasí, la propuesta foi refugada.<ref name="A84"/> El 31 d'ochobre, Iturbide llanzó un decretu pol que s'eslleió l'Asamblea Constituyente, sol argumentu de considerar «utópica» el so llabor. El xeneral [[Luis Cortázar y Rábago]] foi l'encargáu d'anunciar el decretu al presidente del Congresu Mariano Marín. Él mesmu dio un plazu de media hora pa desallugar la cortil.<ref>Arias, 1880; 85</ref> Col sofitu de cuarenta y cinco diputaos —ente ellos, Lorenzo de Zavala— y ocho suplentes, creóse una [[Xunta Nacional Instituyente]] encargada de llograr una estabilidá político y económico. Pa llograr estos oxetivos, la Xunta tendría de diseñar un métodu pa la designación de los miembros d'un nuevu Congresu, según la creación d'una Comisión de Facienda la que tuvo al cargu de Mariano Larraguibel.<ref name="V522"/> Una vegada instalada la Xunta, los asuntos pendientes a resolver fueron les hostilidaes per parte de Francisco Lemaur, comandante sustitutu de García Dávila en San Juan de Ulúa, según la revisión de l'ayalga imperial. Un préstamu foi axustáu en [[Londres]], que nunca llegó, y otru más con Diego Berry, pero tampoco pudo concretase. Ante la difícil situación económica del erariu, impúnxose un préstamu de 2&nbsp;800&nbsp;000 de pesos cola hipoteca d'una contribución xeneral de tolos habitantes del imperiu. Tamién se prohibió la esportación de dineru a los españoles que queríen migrar, y solamente dexóse-yos viaxar cola ropa d'usu y muebles necesarios. Otres midíes incluyeron: la restricción de la llibertá de prensa, y penes contra conspiradores. Per otru llau, determinóse que nun yera facederu llograr un presupuestu por 20&nbsp;000&nbsp;000 de pesos, de los que precisábense 1&nbsp;500&nbsp;000 pa los gastos de la renta real. El déficit intentóse cubrir por aciu el productu de la renta de tabacu y la captación de cuatro reales sobre tolos individuos de dambos sexos de catorce a sesenta años d'edá.<ref name="A86">Arias, 1880; 86.</ref> P'arreglar la falta de recursos y salvaguardándose na fe pública, Iturbide tomó fondos d'una ''conducta'' de plata de propiedá privada por un cantidá de 1&nbsp;297&nbsp;200 pesos, que s'atopaba depositada en Perote y Jalapa; esta aición provocó'l descontentu de los comerciantes. Foi emitíu papel moneda ensin respaldu, y la ''Gaceta Imperial de Méxicu'' publicó'l 31 d'avientu de 1822 el permisu d'impresión hasta por un monto de 4&nbsp;000&nbsp;000 de pesos. Otra midida de Iturbide foi l'autorización expedida a [[Stephen Austin]], el 3 de xineru de 1823, pa colonizar [[Texas]].<ref>González Pedrero, 2005; 182-183.</ref> == Derrocamientu == [[Ficheru:Emperor Agustin I of Mexico.jpg|250px|thumb|''Iturbide Emperador'', atribuyíu a Josephus Aries Huerta.]] {{AP|Revolución del Plan de Casa Mata}} Desque se xunió al Plan d'Iguala, [[Antonio López de Santa Anna]] caltuvo una rellación estrecha con Iturbide, quien lo nomó gobernador militar de Veracruz. Entablaron comunicación y amistá personal per mediu de correspondencia mientres más d'un añu. N'ochobre de 1822, Santa Anna, ensin flota y ensin artillería pesao, pretendió tomar el fuerte de San Juan de Ulúa. Por cuenta de que'l proyeutu yera d'especial interés, Iturbide xiró órdenes al xeneral [[José Antonio de Echávarri]] pa supervisar les operaciones, pero tou tratar d'una cadetada y el plan fracasó.<ref>González Pedrero, 2005; 202</ref> El 16 de payares, Iturbide treslladar a [[Xalapa]] cola sida de tomar los procuros necesarios pa tomar de San Juan de Ulúa, pero en realidá quería destituyir a Santa Anna y conducilo a la Ciudá de Méxicu. Mientres esos díes la emperatriz diera a lluz a un nuevu príncipe y l'emperador tornó a celebrar l'acontecimientu. Sicasí, riquió la presencia de Santa Anna en Méxicu, pero esti negar a asistir.<ref name="A86">Arias, 1880; 86.</ref> D'alcuerdu a la crónica de [[Carlos María Bustamante]], el manifiestu de Santa Anna foi trazáu pol ministru plenipotenciario [[Miguel Santa María]], quien taba por embarcase a la [[Gran Colombia]]<ref name="A86"/> y caltuviera correspondencia con [[Joel R. Ponisett]] solicitándo-y interceder por qu'en [[Washington D.C.]] nun se reconociera'l gobiernu de Iturbide.<ref>González Pedrero, 2005; 206.</ref> Quien fora pa Santa Anna, el «amadísimo xeneral», «dignísimo y particularmente amáu emperador» convertir en «el déspota más inxustu», «qu'en llugar de ser el llibertador, convirtiérase nun tiranu».<ref>González Pedrero, 2005; 204.</ref> El 2 d'avientu, Santa Anna realizó una proclama a la población de Veracruz, ente los sos enunciaos destacaben:<ref>González Pedrero; 2005; 205.</ref> :1) Al desafiase'l país, tratar de buscar un gobiernu fundáu sobre los principios d'igualdá, xusticia y razón. :2) Méxicu escoyó dende'l principiu'l gobiernu rerpresentativo, al traviés del Congresu que venció ante la fuercia. :3) En nome de la nación proclámase, arriendes d'ello, la República, so les condiciones que determine una asamblea representativa de la nación. La respuesta del emperador foi inmediata: destacó a los xenerales [[José Antonio de Echávarri]]. [[José María Lobato]] y [[Luis Cortázar y Rábago|Luis Cortázar]] pa someter la sulevación.<ref>Arias, 1880; 87.</ref> El día 3 d'avientu, Santa Anna llanzó un nuevu manifiestu, pero esta vegada dirixíu a la ''Gran Nación Mexicana''. Nel documentu espresó les sos protestes pola disolución del Congresu, pola vulneración de la inviolabilidad de los diputaos y pola prinda de bienes de propiedá privada, lo que representaba frayar el xuramentu que'l mesmu emperador fixera.<ref>González Pedrero, 2005; 207.</ref> Asoráu por proclamar republicanes y pol baturiciu en Veracruz, Francisco Lemaur estableció comunicación con Santa Anna. Col interés de protexer la fortaleza de San Juan de Ulúa pronunció la so posición contraria a la tiranía. Santa Anna axuntar con Lemaur y convieno un armisticiu de mutua conveniencia.<ref name="GP225">González Pedrero, 2005; 225.</ref> Echávarri y Lobato consideraron esti actu como una traición a la nación.<ref>González Pedrero, 2005; 228.</ref> El [[6 d'avientu]] de [[1822]], [[Guadalupe Victoria]] salió del so abellugu pa secundar el movimientu. Conociendo'l prestíu y popularidá del exinsurgente, Santa Anna optó por apurrir -y la xefatura.<ref name="GP225"/> Xuntos proclamaron el [[Plan de Veracruz (1822)|Plan de Veracruz]], que taba conformáu por diecisiete artículos principales y ventidós adicionales, ente los más importantes proponíase: tener exclusividad de la relixón católica, caltener la independencia, aniciar la soberanía nel Congresu, declarar la nulidá de la invistidura imperial de Iturbide por forzar la voluntá del Congresu y vixencia de la Constitución española hasta que'l Congresu redactara una nueva.<ref name="Go227">González Pedrero, 2005; 227.</ref> El día 9 d'avientu, Iturbide diose cuenta de la peligrosidá ante la posible alianza de los rebeldes colos españoles de Lemaur.<ref>González Pedrero, 2005; 230.</ref> A otru día, Santa Anna propusó a Echávarri xunise al movimientu republicanu, pero'l xeneral consentíu del emperador negóse faciendo pública la so respuesta'l día 16 d'avientu, na qu'increpaba al rebalbu como falsu republicanu esmazcarando la so intención velada de vengación contra l'emperador, quien-y dixebrara del mandu de la provincia.<ref>González Pedrero, 2005; 231.</ref> El 21 d'avientu, Santa Anna realizó un avance escontra [[Xalapa]] pero foi refugáu y vencíu pol xeneral Calderón. Obligáu a replegase, el 24 d'avientu axuntar con un grupu de 300 efectivos de Guadalupe Victoria en Ponte del Rei y retomó el mandu de la rebelión. Echávarri recibió refuerzos pa sitiar a los rebeldes alzando la so capacidá militar a 3000 soldaos, sicasí, retrasó l'entamu del ataque, probablemente por causa de conversaciones entablaes al traviés de la loxa escocesa.<ref>González Pedrero; 2005; 233.</ref> El día 26 d'avientu, despreocupáu na capital, Iturbide participó nel bautizu del so fíu Felipe de Jesús Andrés María de Guadalupe, que la so ceremonia llevó a cabu l'obispu de Puebla.<ref>González Pedrero, 2005; 234.</ref> Mentanto, Santa Anna aprovechó nuevamente la popularidá de Guadalupe Victoria arengando a la población pa engrosar les sos files<ref>González Pedrero, 2005; 235.</ref> y nomándolo nuevamente xeneral en xefe del movimientu los primeros díes de xineru.<ref>González Pedrero, 2005; 237.</ref> El 5 de xineru de 1823, los ex insurxentes [[Vicente Guerrero]] y [[Nicolás Bravo]] treslladar a [[Chilapa d'Álvarez|Chilapa]] nos montes del sur col enfotu de sulevase. Iturbide unvió a [[Epitacio Sánchez]] y [[Gabriel de Armijo]] na so persecución. El 13 de xineru de 1823, nel frente del sur, desenvolvióse la [[batalla de Almolonga]]. Les fuercies rebalbes fueron ganaes, resultando gravemente mancáu Guerrero, pero Epitacio Sánchez morrió mientres el combate. A pesar del ésitu de les fuercies imperiales, la insurrección estender de manera incontenible escontra la zona d'[[Oaxaca]].<ref name="A88">Arias, 1880; 88.</ref> Inda'l 22 de xineru, Santa Anna reportó a Guadalupe Victoria ser atacáu polos cuatro puntos cardinales poles fuercies imperiales.<ref>González Pedrero, 2005; 238</ref> Pero un xiru radical socedió cuando los xenerales Echávarri, Lobato y Cortázar roblaron el [[1 de febreru]] de [[1823]] el [[Plan de Casa Mata]]. D'alcuerdu a [[Lucas Alamán]] la razón d'esti cambéu d'ideoloxía obedeció a la influyencia de les loxas masóniques,<ref name="A88"/> d'alcuerdu a Santa Anna deber al sofitu de Lemaur<ref>González Pedrero, 2005; 239.</ref> y d'alcuerdu a los analises de Nettie L. Benson: «un trabayu fundamental yá fuera preparáu»,<ref>Ferrer, 1995;133.</ref> probablemente tres bambalinas, por [[Miguel Ramos Arizpe]] y [[José Mariano de Michelena]].<ref>González Pedrero, 2005; 233.</ref> === Abdicación === El Plan de Casa Mata tuvo conformáu por once artículos, les sos principales bases fueron: la formación d'un nuevu Congresu —los antiguos diputaos podríen ser reelectos o sustituyíos—; circular a cada xefe del exércitu una copia del plan; les diputaciones provinciales exerceríen el control alministrativu de les provincies y prohibióse atentar contra la persona del emperador. El documentu foi unviáu a toles provincies y foi afechu con gran celeridad.<ref>Arias, 1880; 89</ref> Cola propuesta descrita nel plan pa escoyer nuevos miembros del Congresu, enemigos y amigos de Iturbide tuvieron d'alcuerdu en dicha convocatoria.<ref name="Go253">González Pedrero, 2005; 253</ref> Tres l'abdicación de Iturbide, cada diputación asumió la xurisdicción alministrativa y política del so área, estableciendo un sistema federal ''de facto'' y amenorgando al poder central.<ref>González Pedrero, 2005; 257.</ref> Mientres esos díes llegara a la Ciudá de Méxicu'l capitán [[Comanche (etnia)|comanche]] Guonique y un xefe de la tribu [[cheroqui]] pa celebrar trataos de paz col imperiu, pos los sos pueblos fueren forzaos a salir del territoriu de los [[Estaos Xuníos]]. Guonique comprometer a collaborar con 20&nbsp;000 homes pa sofitar a Iturbide, pero tou resultó ser una endrómina{{ensin referencies}}. El 4 de marzu, Iturbide expedió un decretu pa restaurar el Congresu, tres díes más tarde los diputaos axuntáronse. L'emperador asistió a la primer xunta pronunciando un discursu nel que protestó agasayar la voluntá xeneral, encamentó al Congresu escoyer el llugar qu'envalorara conveniente pa la so residencia, según aprovir recursos pa les tropes pronunciaes y concluyó per encarecer la conveniencia d'una amnistía pa escaecer los agravios y errores pasaos.<ref name="A90">Arias, 1880; 90.</ref> El [[19 de marzu]] de [[1823]], el secretariu de Justicia Juan Gómez Navarrete comunicó per mediu d'una carta l'abdicación de Iturbide:<ref name="Fer139">Ferrer, 1995; 139.</ref> {{cita|Reconocíu'l soberanu Congresu pola Xunta y tropes xuntaes al Plan o Acta de Casa Mata, cesó'l motivu porque yo caltuvi la fuercia na redoma de la capital. La corona almitir con suma repunancia, namái pa sirvir a la patria; pero desque entevi que'l so caltenimientu podría sirvir si non de causa, siquier de sida pa una guerra intestina, resolví dexámela.<br /> Nun fixi yo abdicación d'ella, porque nun había representación nacional reconocida xeneralmente [...] hai yá la reconocencia, y faigo por tanto l'abdicación absoluta.<br /> La mio presencia nel país sería siempres sida pa desavenencies, y atribuyiríenseme planes en que nunca pensara. Y pa evitar entá les más remotu barruntu, me expatriaré gustosu y voi dirixir a una nación estraña. Namái-y voi pidir al Congresu que pague la nación les deldes que contraxi con particulares amigos, que nun son de gran considerancia; pos anque'l mesmu Congresu dexó al mio arbitrio que tomara pa mi lo que precisara y la Xunta fíxome una asignación, yo nun podía faer usu de lo uno nin de lo otru, cuando les necesidaes de les tropes, emplegaos y funcionarios públicos llegaben al mio corazón.|Carta d'abdicación d'Agustín de Iturbide.<ref>Muñoz, 2009; 158.</ref>}} El 26 de marzu realizó una xunta de guerra na que participó'l marqués de Vivanco, Echávarri, Bravo, Barragán y otros oficiales. Determinóse qu'Iturbide saliera cola so familia escoltáu pol xeneral Nicolás Bravo tal que lo solicitara'l mesmu ex emperador.<ref>Arias, 1880; 91.</ref> Entá dempués de realizada l'abicación, hubo choques ente la población cuando entró'l llamáu ''Exércitu Llibertador'' a la Ciudá de Méxicu que foi recibíu na ermita de San Antonio por grupos armaos y el populacho. Pero tou foi inútil, el flaire Aguilar, qu'encabezaba a un grupu, tuvo qu'abellugase nel conventu de La Merced y el sarxentu Pio Marcha foi prindáu nel Saltu de l'Agua.<ref>González Pedrero, 2005; 241.</ref> El Congresu axuntóse y confió el Poder Executivo a un triunviratu, nel que llegaron a turnarse los xenerales [[Pedro Celestino Negrete]], [[Nicolás Bravo]], [[Vicente Guerrero]] y [[Guadalupe Victoria]], como suplentes [[Miguel Domínguez]] y [[Mariano Michelena]].<ref name="V530">Vázquez, 2009; 530.</ref> El 7 d'abril de 1823, el Congresu declaró la coronación d'Agustín de Iturbide como obra de violencia y de la fuercia y de derechu nulu. Coles mesmes, el Congresu declaró qu'en nengún tiempu hubo derechu pa obligar a la nación mexicana a suxetar a nenguna llei nin tratáu, en consecuencia consideró non subsistentes el Plan d'Iguala y los Trataos de Córdoba, quedando n'absoluta llibertá pa constituyise na forma de gobiernu que más-y afixera.<ref>Muñoz, 2009; 162.</ref> [[Vicente Filisola]] foi avisáu de proclamar del Plan de Casa Mata. El 29 de marzu convocó a una xunta na ciudá de [[Guatemala]].<ref name="A98">Arias, 1880; 98.</ref> El 24 de xunu'l Congresu local votó la so separación de Méxicu, con esceición de la provincia de [[Chiapas]], que prefirió caltenese xunida. El 1 de xunetu de 1823, constituyóse la llamada [[Provincies Xuníes del Centru d'América]].<ref name="V530"/> == Exiliu y muerte == [[Ficheru:Manifiesto al mundo de Agustin de Iturbide.jpg|thumb|Manifiestu d'Agustín de Iturbide al mundu (Manifiestu de Liorna)]] El Congresu asignó una pensión añal de venticinco mil pesos a Iturbide, cola condición de qu'estableciera la so residencia en cualquier llugar d'[[Italia]]. Tamién la so familia tendría los derechu de la pensión que les lleis designaren en casu de muerte del exemperador.<ref>Arias, 1880; 94.</ref> El 9 de mayu, Iturbide llegó a la desaguada del ríu [[L'Antigua (Veracruz)|L'Antigua]], Veracruz y [[Guadalupe Victoria]] allegó a despidilo; l'ex emperador, como muestra de gratitud y reconocencia, quixo regala-y un reló, l'ex insurxente nun lu quixo almitir y dio-y a cambéu un pañuelu de seda, que guardó hasta'l momentu de la so muerte.<ref>González Pedrero, 2005; 111.</ref> El [[11 de mayu]] de [[1823]], Iturbide en compañía de la so esposa, ocho fíos y diecinueve sirvientes, embarcar na fragata inglesa ''Rowllins'' con destín a [[Europa]].<ref name="Ar95">Arias, 1880; 95.</ref>Coles mesmes, solicitó proteición por medrana a ser atacáu por un barcu pirata o un barcu español.<ref>Arias, 1880; 96.</ref> El Congresu convidó a tornar al ministru plenipotenciario de Colombia, Miguel Santa María, a pesar de qu'esti fuera señaláu como autor del Plan de Veracruz. Amás mandó esaniciar la corona de l'águila que tenía l'escudu nacional, declaró nulu'l nomamientu de los ministros del Supremu Tribunal de Xusticia y sacó de circulación el papel moneda de Iturbide.<ref>Arias, 1880; 97.</ref> Expedióse un decretu pa declarar bonos y meritorios los servicios fechos a la patria mientres los once primeros años de guerra d'independencia a [[Miguel Hidalgo]], [[Ignacio Allende]], [[Juan Aldama]], [[Mariano Abasolo]], [[José María Morelos]], [[Mariano Matamoros]], [[Miguel Bravo (insurxente)|Miguel Bravo]], [[Hermenegildo Galeana]], [[Xavier Mina]], [[Pedro Moreno (insurxente)|Pedro Moreno]] y [[Víctor Rosales]].<ref name="A99">Arias, 1880; 99.</ref> === Manifestaciones republicanes y iturbidistas === Les provincies de Guanajuato, Michoacán, San Luis Potosí, Zacatecas y Oaxaca unviaron comisionaos a la convocatoria de Congresu, pero los sos pidimientos convertir n'esixencies. Texas, Coahuila, Nuevo León y Tamaulipas pretendieron dixebrase pa constituyir un Estáu independiente. El 12 de mayu, en [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], rexistróse un llevantamientu de mases populares que fizo evidente'l desalcuerdu ente la población, onde hubo aclamaciones y berros «¡Viva Agustín I!»<ref name="A98"/> En [[Sonora]], frai Bernardo del Espíritu Santu, autoridá puramente eclesiástica, refiertó'l Plan de Casa Mata. Adicionalmente a la división de iturbidistas, borbonistas y republicanos, empezó un bracéu ente centralistes y federalistes, quien tomaron postures separatistes.<ref name="A99"/> Un añu más tarde, un pronunciamientu contrariu a los designios del Congresu nacional —nel que participaron simpatizantes de Iturbide— foi encabezáu por [[Luis Quintanar]] y [[Anastasio Bustamante]] en Guadalaxara. [[Nicolás Bravo]] y [[Pedro Celestino Negrete]] allegaron a la zona pa ocupar la ciudá y axustar la emancipación. En [[Tepic]], el barón de Rossenberg y Eduardo García —pariente del mesmu ex emperador— manifestáronse abiertamente a favor Iturbide y fueron amenorgaos pol coronel Luis Correa. Una vegada derrotaos ordenóse'l so fusilamiento. Entós surdieron manifestaciones a favor de Iturbide como na Ciudá de Méxicu, cuando venticinco conspiradores fueron aprehendios al atopáse-yos papeles, planes y una acta que taben dispuestos a unviar a Londres, ente ellos atopaben el diputáu José Antonio Andrade y el coronel Reyes Veramendi.<ref>Arias, 1880; 103.</ref> Iturbide llegó a [[Livorno]] el 2 d'agostu de 1823. Agospiar na casa de campu de [[Paulina Bonaparte]] ya intentó treslladase a [[Roma]] pero nun se-y dexó. Tamién s'entrevistó col ex cónsul d'España, Mariano Torrente, quien amosó'l so interés por conocer la hestoria del ex emperador. Pela so parte, Iturbide escribió en [[Livorno]], [[Toscana]], la so ''Manifiestu al mundu'', tamién conocíu como [[Manifiestu de Liorna]] —fecháu'l 27 de setiembre de 1823— pero nun pudo publicar. Por cuenta de persecuciones y acosos, viaxó per [[Suiza]], la ribera del [[Rin]] y [[Bélxica]] hasta llegar a [[Oostende]]. Darréu crució la [[canal de la Mancha]] pa llegar a [[Londres]], onde s'estableció'l 1 de xineru de 1824. Por aciu l'ayuda d'un amigu so, llamáu Quin, pudo publicar el so ''Manifiestu''.<ref name="A104">Arias, 1880; 104.</ref> Los movimientos de Iturbide fueron reparaos ya informaos pol padre José María Marchena, espía mexicanu, que puntualmente caltuvo informáu al ministru d'[[Secretaría de Rellaciones Esteriores|Interior y Rellaciones Esteriores]] [[Lucas Alamán]]. Mientres la so estancia en Londres, l'ex emperador recibió cartes de Méxicu, na que los sos partidarios animáben-y a tornar.<ref name="A104"/> El 13 de febreru, Iturbide unvió mensaxe empobináu al Congresu, nel qu'echó voz de la so salida d'Italia, según el so deséu y disposición pa emprestar los sos servicios al gobiernu de Méxicu, pos consideraba que la independencia la nación corría peligru polos esfuerciu que faía España con ayuda de la [[Santa Alianza]] pa reconquistar los territorios americanos.<ref>Arias, 1880; 105.</ref> Dende marzu de 1824, mientres les sesiones del Congresu mexicanu, fueron mentaos y aldericaos los llevantamientos iturbidistas. El 3 d'abril, por sesenta y seis votos contra dos, declaróse traidor a Agustín de Iturbide, siempres que se presentara en cualquier puntu del territoriu mexicanu so cualquier títulu, al igual que cualquier persona que cooperara en favorecer el so regresu. El 22 d'abril, dictaminóse que si Iturbide triaba suelu mexicanu sería declaráu traidor y enemigu del Estáu, por tal motivu cualesquier podría da-y muerte. El 28 d'abril, el dictame foi ratificáu y fíxose estensivu a quien ayudaren el so regresu.<ref name="A106">Arias, 1880; 106.</ref> === Aprehensión y fusilamiento === [[Ficheru:Iturbide preso en la Hacienda de Palo Alto.jpg|miniaturadeimagen|363x363px|Iturbide presu na facienda de Palo Alto, xurisdicción de Santillana, Nuevu Santander el día 18 de xunetu de 1824. ]] El 4 de mayu de 1824, Iturbide embarcar nel bergantín inglés ''Spring'', acompañar la so esposa, dos de los sos fíos menores, [[Ramón Malu]], el padre [[José López]], el padre [[José Treviño]], l'italianu [[Macario Morandini]], l'imprentador inglés [[John Armstrong]], y el coronel polacu [[Carlos Beneski]] quien fuera parte mientres les campañes mexicanes. Llevaba consigo una prensa, documentos personales y un manifiestu que dirixiría al pueblu de Méxicu.<ref name="A106" /> El 14 de xunetu, la embarcación fondió na barra de [[Soto la Marina]]. Beneski baxó de la nave pa presentase col comandante militar [[Felipe de la Garza]] y amosó-y una carta del padre Treviño, na qu'encamentábase-y pa proponer al gobiernu mexicanu un proyeutu de colonización irlandesa. De la Garza preguntó por Iturbide, el polacu contestó que l'ex emperador atopar en Londres cola so familia, d'esta forma autorizó'l desembarcu.<ref name="A106" /> [[Ficheru:EXPRestos Agustin de Iturbide 27Sep2010 CatMetMex.JPG|thumb|left| 300 px| Exhibición de los restos mortales del emperador y xeneral Agustín de Iturbide na catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu, por cuenta de los festexos del [[Bicentenariu de la Independencia de Méxicu]], en [[2010]].]] El 15 de xunetu, Iturbide —en compañía de Beneski— acaballó por Soto la Marina, y foi reconocíu pol teniente coronel Juan Manuel Azúnzolo y Alcalde. Confirmada'l barruntu, el día 16, el cabu Jorge Espino realizó la detención de los viaxeros nun llugar llamáu Los Regueros.<ref name="A106" /> De la Garza entrevistar con dambos, Iturbide esplicólu que viaxara a Méxicu pa ufiertar los sos servicios a la patria, el comandante echar# voz de qu'atopábase fora de la llei conforme al decretu expedíu pol Congresu'l 28 d'abril, tamién-y reclamó l'engañu a Beneski, quien respondió que yera militar y que viniera de alcuerdu a les órdenes recibíes.<ref>Arias, 1880; 107.</ref> De la Garza treslladó a Iturbide a [[Nueva Villa de Padilla|Padilla]], onde s'atopaba sesionando el Congresu llocal del acabante crear estáu de [[Tamaulipas]]. El gobernador yera [[Bernardo Gutiérrez de Lara]], quien había simpatizáu con Hidalgo y Morelos, dirixendo a un grupu d'insurxentes na zona de [[Texas]]. Nel so defensa, Iturbide acotó la posible invasión que se preparar con ayuda de la [[Santa Alianza]], pero naide creyólu. El Congresu local ordenó cumplir el decretu federal. El [[19 de xunetu]] de [[1824]] Iturbide foi fusiláu,<ref name="Ar108">Arias, 1880; 108.</ref> les sos últimes pallabres fueron: «¡Mexicanos!, nel actu mesmu de la mio muerte, encamiéntovos l'amor a la patria y observancia de la nuesa santa relixón; ella ye quien vos hai de conducir a la gloria. Muerro por haber veníu ayudar, y muerro gustosu, porque muerro ente vós: muerro con honor, non como traidor: nun va quedar a los mios fíos y la so posteridá esta mancha: nun soi traidor, non». A otru día, foi soterráu en Padilla. En [[1838]], so la presidencia d'[[Anastasio Bustamante]], los restos mortales de Iturbide fueron treslladaos a la Ciudá de Méxicu y soterráronse con honores na [[Capiya de San Felipe de Jesús]] na [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|catedral Metropolitana]], onde permanecen hasta agora, exhibíos nuna urna de cristal.<ref name="Mu180">Muñoz, 2009; 180.</ref> El so nome, acomuñáu cola bandera nacional, caltener mientres enforma tiempu nuna estrofa de la lletra orixinal del [[Himnu Nacional Mexicanu|Himnu Nacional de Méxicu]], escritu en 1854, que suprimióse en 1943. Paradóxicamente, el sable qu'utilizó Iturbide mientres el desfile d'entrada del Exércitu Trigarante na Ciudá de Méxicu asítiase nel salón del Congresu xunto colos nomes escritos en lletres d'oru de los insurxentes a quien combatiera.<ref name="Ar100">Arias, 1880; 100.</ref> [[Ficheru:Gral. Agustín de Iturbide (sable).jpg|miniaturadeimagen|224x224px|Sable d'Agustín de Iturbide, usáu'l 27 de setiembre de 1821. Na boquilla y primer argolla lléese: "El Xeneral Anastasio Bustamante, fiel amigu y collaborador del Héroe de Yguala, dedica al Congresu Mexicanu esti sable por ser el mesmu que l'inmortal Yturbide usó na Campaña de siete meses en que se llogró la llibertá de la Patria. Añu 1839". Y na segunda argolla: "Nun ye d'Oru, pero'l so preciu ye inmensu. La Yndependencia Mexicana". [[Muséu Nacional de les Intervenciones]]]] {{cita|Estrofa del Himnu Nacional Mexicanu:<br /> Si a la lid contra hueste enemiga convócanos la trompa guerrera, de Iturbide la sacra bandera ¡mexicanos! valientes siguíi.<br /> Y a los fieros bridones sírvan-yos les vencíes enseñes d'alfombra; los lloreos del trunfu dean solombra a la frente del bravu adalid. |col2=Manifiestu al mundu d'Agustín de Iturbide:<br /> El Congresu de Méxicu trató d'alzar estatues a los xefes de la insurrección y faer honores a les sos aciages cenices.<br /> A estos mesmos xefes yo escorriera, y volvería escorrer si retrogradáramos a aquellos tiempos. }}[[Ficheru:Funeral de Iturbide.JPG|thumb|Treslláu de los restos d'Agustín de Iturbide a la [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu]], en [[1838]].]] == Descendientes == {{AP|Casa de Iturbide}} Dempués de la execución de Iturbide, la so familia treslladar a [[Nueva Orleans]]. El Congresu asignó a la vilba una pensión de 8&nbsp;000 pesos.<ref>Arias, 1880; 109.</ref> La ex emperatriz Ana María Huarte vivió mientres cuatro décades nel anonimatu y finó en [[Filadelfia]], [[Estaos Xuníos]]. Dellos de los fíos d'Agustín del matrimoniu Iturbide-Huarte casar nos EE.&nbsp;UU. El fíu mayor, [[Agustín Jerónimo de Iturbide]], foi incorporáu al exércitu de [[Colombia]] combatiendo nes files independentistes na [[batalla d'Ayacucho]] y sirvió como edecán de [[Simón Bolívar]] hasta 1830. Tuvo una fía natural en Perú con Nicolasa Fernández de Piérola, de nome Jesusa de Iturbide, que se convirtió na esposa del futuru presidente d'esa nación, [[Nicolás de Piérola Villena]]. Colar de la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]] en 1831, convertir n'axente diplomáticu de [[Méxicu]] en [[Londres]] y dirixóse a [[Estaos Xuníos]], onde morrió solteru en [[1866]].<ref>Olano, 2006; 73.</ref> L'hermanu d'este, [[Ángel de Iturbide]], que se casó cola americana Alice Green Forrest, morrió na Ciudá de Méxicu'l [[18 de xunetu]] de [[1872]].<ref>León, 2000; 263.</ref> El so fíu únicu, [[Agustín de Iturbide y Green]], nacíu en [[Washington, DC]] en [[1863]], foi tomáu en tutelaje al pie del so primu [[Salvador de Iturbide y Marzán]] por [[Maximiliano I de Méxicu|Maximiliano I]], siendo declaráu como herederu primeru del tronu pa cuando Maximiliano finara<ref name="Decretos del Imperiu">[http://cdigital.dgb.uanl.mx/la/1080045869/1080045869.html Decretos del Segundu Imperiu, Universidá Autónoma de Nuevo León].</ref><ref name="AGU">Aguilar, 2001; 67</ref> . [[Agustín de Iturbide y Green]] finó en [[Filadelfia]], los [[Estaos Xuníos]] en [[1925]], ensin tener descendencia del so matrimoniu con Luisa Kearney, polo que l'heriedu recayó na descendencia del so primu Salvador de Iturbide y Marzán como herederu segundu al tronu de Méxicu, quien recibió tamién el títulu de [[Príncipe de Iturbide]] mientres el reináu de [[Maximiliano I de Méxicu]] quien fora unviáu a Europa pa la so formación. Salvador de Iturbide finó en [[1895]] en [[Ajaccio]], [[Córcega]].<ref>Aguilar, 2001; 68.</ref> La so descendencia cola baronesa Gisela María Teresa Mikos de Tarrodháza y Gludovácz ye la llinia heredera al tronu de Méxicu pola [[Casa de Iturbide|Casa d'Habsburgu-Iturbide]]. Na Constitución Política de la [[República Mexicana]] nun reconoz títulos nobiliarios. == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100% padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead"> '''Ancestros del emperador Agustín I de Méxicu''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Agustín de Iturbide y Arambúru, Emperador de Méxicu''' |2= 2. [[José Joaquín de Iturbide y Arregui (1742)|Don José Joaquín de Iturbide y Arregui]] |3= 3. [[María Josefa de Arambúru y Carrillo de Figueroa (†1820)|Doña María Josefa de Arambúru y Carrillo de Figueroa]] |4= 4. [[José de Iturbide y Álvarez de Eulate (1711)|Don José de Iturbide y Álvarez de Eulate]] |5= 5. [[María Josefa de Arregui y Gastelu (1719)|Doña María Josefa de Arregui y Gastelu]] |6= 6. [[Sebastián de Arambúru y Udicibar (1703)|Don Sebastián de Arambúru y Urdibizar]] |7= 7. [[Nicolasa Carrillo de Figueroa y Villaseñor|Doña Nicolasa Carrillo de Figueroa y Villaseñor]] |8= 8. [[José Salvador de Iturbide y Irigaray (1693)|Don José Salvador de Iturbide y Irigaray]] |9= 9. [[Magdalena Álvarez de Eulate y Vicuña (1695)|Doña Magdalena Álvarez de Eulate y Vicuña]] |10= 10. |11= 11. |12= 12. |13= 13. |14= 14. |15= 15. |16= 16. [[José Iturbide Mendiondo]] (1666) |17= 17. [[Antonia Irigaray Orduña]] |18= 18. [[Pedro Alvarez de Eulate]] |19= 19. |20= 20. |21= 21. |22= 22. |23= 23. |24= 24. |25= 25 |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> </div> </div> == Ver tamién == * [[Crisis política de 1808 en Méxicu]] * [[Independencia de Méxicu]] * [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824]] * [[Emperador de Méxicu]] * [[Rebelión de Felipe de la Garza]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=AGUILAR OCHOA |nome=Arturo |títulu=La fotografía mientres l'imperiu de Maximiliano |url=https://books.google.com.mx/books?id=135pVPgM6T4C&pg=PA68&dq=Salvador+de+Iturbide+y+Marz%C3%A1n&lr=&cd=7#v=onepage&q=Salvador%20de%20Iturbide%20y%20Marz%C3%A1n&f=false |fechaaccesu=19 d'abril de 2010 |añu=2001 |editorial=Institutu d'Investigaciones Estétiques de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu |ubicación=Méxicu |isbn=978-968-36-4505-4}} * {{cita enciclopedia |apellíu=ARIES |nome=Juan de Dios |enllaceautor=Juan de Dios Aries |coautores=[[Enrique de Olavarría y Ferrari|OLAVARRÍA Y FERRARI, Enrique de]] |editor=[[Vicente Riva Palacio]] |enciclopedia=[[México a través de los siglos]]|títulu=Méxicu independiente |url=http://www.archive.org/stream/mxicotravsde04tomorich#page/14/mode/2up |fechaaccesu= 25 de marzu de 2010 |añu=1880 |editorial=Ballescá y compañía |volumen= IV volume|ubicación=Méxicu |isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=FERRER MUÑOZ |nome=Manuel |títulu=La formación d'un Estáu nacional. L'imperiu y la república federal (1821-1835) |url=http://www.bibliojuridica.org/llibros/2/656/1.pdf |fechaaccesu=18 d'abril de 2010 |añu=1995 |editorial=Universidá Nacional Autónoma de Méxicu |isbn=968-36-4746-4 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612062935/http://www.bibliojuridica.org/llibros/2/656/1.pdf |fechaarchivu=12 de xunu de 2007 }} * {{cita llibru |apellíu=FRASQUET MIGUEL |nome=Ivana |títulu= La Ciudá de Méxicu y Cádiz, 1810-1823. En busca de la soberanía constitucional|url= |fechaaccesu=15 d'abril de 2010 |edición=20/10 Memoria de les revoluciones en Méxicu |añu=2009 |editor=Enrique Márquez |editorial=RGM Medios |allugamientu=Méxicu |isbn=978-607-7748-04-5 |capítulu=Una vieya constitución pa una nueva nación. Méxicu y el so "Trieniu Lliberal"}} * {{cita llibru |apellíu=GONZÁLEZ PEDRERU |nome=Enrique |enllaceautor=Enrique González Pedrero |títulu=País d'un solu home: el Méxicu de Santa Anna. Volume 1. La ronda de los contrarios|url= |fechaaccesu=26 de marzu de 2010 |añu=2005 |editorial=[[Fondu de Cultura Económica]] |ubicación=Méxicu |isbn=968-16-3962-6}} *{{cita llibru |apellíos1={{versalita|Guerrero Flores}}|nome1=David|apellíos2={{versalita|Ruiz Ham}}|nome2=Emma Paul|títulu=El país en formación. Cronoloxía (1821-1854)|fecha=2012|editorial=Institutu Nacional d'Estudios Históricos de les Revoluciones de Méxicu|isbn=978-607-7916-68-0|edición=1a.|url=http://www.inehrm.gob.mx/work/models/inehrm/Resource/437/1/images/el_pais_en%20formacion.pdf|fechaaccesu=10 de xineru de 2017}} * {{cita llibru |apellíu=MONTEREY |nome=Francisco J. |títulu=Historia d'El Salvador Anotaciones Cronolóxiques 1810-1842 |url=https://books.google.com.sv/books?id=aiLjAAAAMAAJ&source=gbs_slider_thumb |fechaaccesu=15 de xunu de 2010 |edición=Tercer |añu=1996 |editorial=Editorial Universitaria |isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=MUÑOZ SALDAÑA |nome=Rafael |títulu=Méxicu independiente. L'espertar d'una nación |url= |fechaaccesu=26 de marzu de 2010 |añu=2009 |editorial=Editorial Televisa Internacional |allugamientu=Méxicu |isbn=978-968-5963-25-1}} * {{cita llibru |apellíu=LEÓN ALANIS |nome=Ricardo |títulu=Historiografía michoacana: acercamientos y balances |url=https://books.google.com.mx/books?lr=&cd=7&id=5SESAQAAIAAJ&dq=%C3%81ngel+de+Iturbide+Alice+Green&q=Alice+Green |fechaaccesu=19 d'abril de 2010 |añu=2000 |editorial=Universidá Michoacana de San Nicolás d'Hidalgo, Institutu d'Investigaciones Históriques |allugamientu= Morelia|isbn=978-970-70-3026-8}} * {{cita llibru |apellíu=OLANO GARCÍA |nome=Hernán Alejandro |títulu=La constitución monárquica de Cundinamarca |url=https://books.google.com.mx/books?id=xiwWAQAAIAAJ&q=Agust%C3%ADn+Jer%C3%B3nimo+de+Iturbide+batalla+Ayacucho&dq=Agust%C3%ADn+Jer%C3%B3nimo+de+Iturbide+batalla+Ayacucho&hl=es&ei=GtPLS7TrIIf-tQOe7sz7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwAQ |fechaaccesu=19 d'abril de 2010 |añu=2006 |editorial= Ediciones Academia Colombiana de Xurisprudencia|isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=VÁZQUEZ |nome=Josefina Zoraida |enllaceautor=Josefina Zoraida Vázquez |títulu=Historia xeneral de Méxicu |url= |fechaaccesu=26 de marzu de 2010 |añu=2009 |editor=[[Daniel Cosío Villegas]] |editorial=[[El Colexu de Méxicu]] |ubicación=Méxicu |isbn=968-12-0969-9|capítulu=Los primeros tropiezos |páxines=525-582}} * {{cita llibru |apellíu=VILLORO |nome=Luis |enllaceautor=Luis Villoro |títulu=Historia xeneral de Méxicu |url= |fechaaccesu=26 de marzu de 2010 |añu=2009 |editor=[[Daniel Cosío Villegas]] |editorial=[[El Colexu de Méxicu]] |ubicación=Méxicu |isbn=968-12-0969-9|capítulu=La revolución d'independencia |páxina=489-523}} * {{cita enciclopedia |apellíu=ZÁRATE |nome=Julio |enllaceautor=Julio Zárate |editor=[[Vicente Riva Palacio]] |enciclopedia=[[México a través de los siglos]] |títulu=La Guerra d'Independencia |url=http://www.archive.org/stream/mxicotravsde03tomorich#page/n7/mode/2up|fechaaccesu=25 de marzu de 2010 |añu=1880 |editorial=Ballescá y compañía |volumen= III volume |ubicación= Méxicu|isbn=}} == Enllaces esternos == {{commons|Agustín de Iturbide|Agustín de Iturbide}} {{wikisource autor}} * [https://web.archive.org/web/20080310131859/http://inmf.org/ganadorlascases2.htm ''El camín escontra la Llibertá''], nel sitiu del Institutu Napoleónicu Méxicu-Francia. * {{cita web |url=http://www.acces.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Aindependencia-el-tragico-destín-de-un-libertador-&catid=2&Itemid=12 |títulu=Agustín de Iturbide: el tráxicu destín d'un llibertador |fechaaccesu=18 d'abril de 2010 |autor=Espinosa de los Monteros Hernández, Roberto |editorial=Méxicu 2010, Gobiernu Federal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100420203212/http://www.acces.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Aindependencia-el-tragico-destín-de-un-libertador-&catid=2&Itemid=12 |fechaarchivu=20 d'abril de 2010 }} * {{cita web |url=http://www.antorcha.net/biblioteca_virtual/historia/iturbide/indice.html |títulu=Manifiestu al mundu d'Agustín de Iturbide |fechaaccesu=18 d'abril de 2010 |autor=López, Chantal; Cortés, Omar |editorial=Antorcha.net |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100618095520/http://www.antorcha.net/biblioteca_virtual/historia/iturbide/indice.html |fechaarchivu=18 de xunu de 2010 }} * {{cita web |url=http://www.raco.cat/index.php/Millars/article/view/169240/221532 |títulu=Les pervivencies de Iturbide nel Méxicu de güei |fechaaccesu=19 d'abril de 2010 |autor=Zárate Toscano, Verónica |editorial=Instituto Mora }} {{Socesión |títulu= [[Rexencia (política)|Presidente de la Rexencia]] |periodu = [[1821]]-[[1822]] |predecesor = Nuevu Cargu |socesor = Él mesmu<br /><small>(como [[Emperador de Méxicu]]) |títulu2 = [[Emperador de Méxicu]] |periodu2 = [[1822]]-[[1823]] |predecesor2 = Él mesmu<br /><small>(como [[Rexencia (política)|Presidente de la Rexencia]]) |socesor2 = [[Gobiernu provisional de Méxicu (1823-1824)|Supremu Poder Executivu]]<br /><small>(Triunviratu de [[Nicolás Bravo Rueda|Bravo]]-[[Guadalupe Victoria|Victoria]]-[[Pedro Celestino Negrete|Negrete]];<br />suplentes: [[Mariano Michelena|Michelena]]-[[Miguel Domínguez|Domínguez]]-[[Vicente Guerrero|Guerrero]]) }} {{NF|1783|1824|Iturbide, Agustin de}} {{Tradubot|Agustín de Iturbide}} [[Categoría:Emperadores de Méxicu]] [[Categoría:Persones de Michoacán]] [[Categoría:Insurxentes de la independencia de Méxicu]] [[Categoría:Lliberales de Méxicu]] [[Categoría:Executaos de Méxicu]] [[Categoría:Xenerales d'España]] [[Categoría:Xenerales d'España]] [[Categoría:Masones de Méxicu]] [[Categoría:Militares de Méxicu]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Méxicu]] [[Categoría:Monarques executaos]] [[Categoría:Primer Imperiu Mexicanu]] 962mcx7s3kpp3unbuxqnlusuim9t5f6 0 152756 4496443 4493185 2026-05-26T06:42:30Z Limotecariu 735 4496443 wikitext text/x-wiki {{Referencies adicionales|t=20180612201609}} [[Ficheru:El hombre del día. Don Trinitario Ruiz y Capdepón, de Mecachis, Blanco y Negro, 26-03-1898.jpg|miniaturadeimagen|Caricatura de [[Trinitario Ruiz Capdepón]] ''texendo'' votos]] El '''fraude eleutoral''' ye la intervención ilícita d'un procesu eleutoral col propósitu de torgar, anular o modificar los resultaos reales yá seya aumentando la cantidá de votos del candidatu favorecíu, menguando les de los candidatos rivales, o dambes. Lo que constitúi fraude eleutoral varia de país en país. Munchos tipos de fraude eleutoral prohibir nes llexislaciones eleutorales, pero otros tán n'infracción con lleis xenerales, como les que prohiben l'asaltu, el hostigamiento y el bilordiu. Anque téunicamente el términu cubre solo aquellos actos que son illegales, dacuando tamién s'usa pa describir actos que son llegales, pero que son consideraos moralmente inaceptables, fora del espíritu d'una eleición o que violen los principios de la democracia.<ref>{{cita llibru |apellíos=Myagkov|nome=Mikhail G.|títulu=The Forensics of Election Fraud: Russia and Ukraine|añu=2009|editorial=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76470-4|apellíos2=Ordeshook|nome2=Peter C.|apellíos3=Shakin|nome3=Dimitri}}</ref> Les eleiciones ''show'', de solo un candidatu, dacuando son clasificaes como fraude eleutoral, anque pueden tar en cumplimientu de la llei y son presentaes más bien como referéndums. N'eleiciones nacionales un fraude eleutoral esitosu puede tener l'efeutu d'un golpe d'estáu o'l d'una democracia corrupta. Nuna eleición reñida, una pequeña cantidá de fraude puede ser abondu pa camudar la resultancia, ya inclusive si la resultancia nun ye afeutáu, la revelación de qu'hubo fraude puede tener un efeutu dañible si nun ye castigáu, porque puede amenorgar l'enfotu de los votantes na democracia. == Téuniques == Esisten diverses téuniques practicaes pa executalo, de siguío méntense dalgunes: * [[Suplantación del eleutor]], consiste en qu'otra persona vota en llugar del eleutor, por casu, persones que finaron. * [[Coacción]] o presión al eleutor pa torgar que llibremente escueya'l candidatu o una opción propuesta. Una forma ye l'[[acarretu de votantes]], o treslláu de persones, per parte de dirixentes políticos, al colexu eleutoral con cuenta de depositen el votu al so partíu. * [[Compra de votos]]. * Sustracción d'ánfores con cédules o paquetes d'actes eleutorales primero que fueren debidamente computaos. * Adulteración de les actes d'eleición modificando les cantidaes de les sos resultaos auténtiques. * Sustitución de paquetes eleutorales, actes, etc. * «[[Embaranzu d'urnes]]», esto ye, introducción de faxos de boletas primeramente votaes na urnes pa encher la votación d'una candidatura, partíu o opción eleutoral. * Cayida de los sistemes de cómputu en rede pa confundir a la opinión pública y manipoliar los resultaos electrónicamente. * Usu de recursos ilícitos p'aumentar el gastu de campaña y llograr ventaya illegal na publicidá. * Complicidá con funcionarios de los procesos eleutorales pa despintar les evidencies del fraude eleutoral. * Intervención del Gobiernu, pa favorecer a un candidatu, partíu o propuesta eleutoral, por aciu propaganda maliciosa o execución d'obres concretes ufiertaes pol candidatu o partíu al que quier favorecese de manera fraudulenta. * Control de los medios de comunicación pa confundir y engañar a los eleutores faciéndolos creer que la resultancia fraudulento ye llexítimu. * Concentración de medios informativos ya información sesgada y favorable a los grupos de poder colos que trabayen dichos medios.<ref>El grupu Comerciu controla'l 80% d'información escrita en Perú</ref> * Usu de la [[Policía|fuercia pública]] contra los inconformes. * Manipulación de los sistemes de cómputu. * [[Sobornu]] de les persones que cunten los votos. * [[Voto cadena]]. Dexa la compra de votos, el primeru qu'entra a votar, pon otru sobre (non l'autorizáu, sinón unu cualesquier) probablemente esi votu va quedar impugnáu, pero lleva consigo'l sobre válidu. Depués introduz nél una boleta del so partíu y cerrar bien, depués puede entamar una cadena de votos asegurándose que son al so favor, anque haya cuartu escuru. A cada persona, ufiérta-y dalguna pagu, si trai'l sobre vacíu en cuenta de llevase'l sobre llenu. D'usu frecuente en zones de baxos recursos onde [[punteros]] políticos entamen la cadena. * Falsificación de firmes a favor de inasistentes y selláu etiquetáu de los sos DNI, lo que va facilitar trámites xudiciales y financieros y va afectar el rubro de votos viciaos y en blancu. == Tipos de fraudes == * Fraude electrónicu: corrupción nos sistemes informáticos que cunten los votos. * Fraude mediáticu: non nes urnes, sinón mientres la campaña... ** desequilibriu de les campañes de los candidatos nos medios ** favoreciendo a un candidatu, xeneralmente del partíu gobernante ** desacreditando a un candidatu, xeneralmente de la oposición. * Fraude nes urnes: el más común nel mundu, dase cuando de dalguna manera un candidatu facer de votos falsos, pero responder# por por una boleta, puede atopase nos famosos caxellos zapatos, el carrusel llocu, etc., tamién se la llapada "embarazar una urna" si ésta yá tien votos indebíos al momentu d'empezar los votantes a depositar el so votu. == Mecanismos pa evitalo == La práutica del fraude eleutoral causa reacciones enérxiques, dende manifestaciones que denuncien el so simple barruntu, como nos comicios del estáu de [[Florida]] na primer eleición de [[George W. Bush]] contra [[Al Gore]], procesos penales ya investigaciones como en [[Perú]], dempués de que'l presidente [[Alberto Fujimori]] abandonó'l país, arrenuncios o destituciones de los xefes d'estáu, como l'arrenunciu del presidente d'EE.XX. [[Richard Nixon]] de resultes de la investigación del [[Casu Watergate]], o actos de resistencia civil. Pa evitar el fraude eleutoral, les sociedaes que la sufrieron de manera sistemática, ellaboren complicaes lleis destinaes a torgar. Nesti orde d'idees creáronse: * Urnes tresparentes pa ver que nun contengan votos previos * Padrones y llistaos d'eleutores, esto dio problemes en países como Méxicu, qu'aprovechen el llistáu (con datos personales del ciudadanu) pa fines de convencimiento eleutoral * Credenciales eleutorales con hologrames y fotografía del votante rexistráu * Mancha con tinta indeleble n'unu de los deos del eleutor que yá votó (por que nun vuelva faer lo), este foi unu de los meyores métodos yá que torga n'efeutu que l'eleutor vote más d'una vegada, anque se dio dellos casos de tinta defectuosa * Selección aleatoria, d'ente los ciudadanos, de los funcionarios del caxellu, esta midida sicasí tien los sos defectos, al nun ser obligatoria, los ciudadanos non siempres acepten selo, polo que se tien que volver sortear hasta qu'haya unu dispuestu a selo, eso lleva a la posibilidá de que los funcionarios de caxellu puedan ser los mesmos de siempre, una y bones ellos fueron los únicos dispuestos a ser funcionarios * Prohibición a los partíos de que realicen actos de proselitismu'l día de les eleiciones{{ensin referencies}} * Control y auditoría del costu de les campañes polítiques, esto nun se pudo estender a les precampañas * Financiamiento públicu pa partíos (pa evitar "compromisos" del candidatu escontra patrocinadores privaos), sicasí esta midida lleva a la creación non d'unu, sinón de numberosos partíos d'estáu, amás de corrupción d'organizaciones que se rexistren solo p'apoderase de les sumes que da'l gobiernu, y entá sicasí l'acción de capital de patrocinadores privaos nun foi prohibida * Revisión y meyora de les formes pa cuntar les papeletes. * Una forma efectiva d'evitar el carrusel, que consiste en qu'un eleutor, primeramente instruyíu, nun deposita una de les boletas eleutorales, d'una de les eleiciones, y llevar a un llugar preestablecido, nel que se crucia por unu de los candidatos y otru eleutor llevar a la caxellu y depositar, llevando la so propia boleta al mesmu llugar, pa siguir el procesu, hasta que'l postreru nun lu torna, polo qu'una de les eleiciones puede resultar con menos votos que les otres, nel casu de qu'haya más d'un puestu d'eleición popular en xuegu. Asina, l'usu de mampares tresllúcíes, non opaques, podría ser un poderosu inhibidor d'esti procedimientu de fraude, pos l'eleutor nel momentu d'emitir el so votu, sería reparáu, na so figura, si introduz una boleta nes sos ropes, que ye, en Méxicu, un delitu penáu con cárcel. *El [[Sistema de Boleta Única Electrónica]] previén casos de fraude como'l votu cadena o voto formiga. Tamién evita'l robu de boletas, les boletas apócrifes y amenorga la cantidá de votos impugnaos.{{ensin referencies}} Otros mecanismos de defensa contra'l fraude eleutoral consisten na creación d'órganos y tribunales eleutorales integraos con funcionarios ensin escoyer pol poder executivu y hanse tipificado un bon númberu de delitos pa castigar a los instigadores, collaboradores, beneficiarios y executores de caúna de les práutiques del fraude eleutoral, sicasí entá falta enforma por faer una y bones nenguna llexislación contempla'l fraude mediáticu, anque en dellos países prohíbese bien convenientemente que los partíos se promuevan na televisión per mediu d'anuncios, tener que faer n'espacios específicamente diseñaos pa eso. Sicasí munches d'estes midíes resulten insuficientes, la cultura del fraude eleutoral en países como [[Méxicu]] o [[Perú]], ye enorme, pero ye en países llamaos desenvueltos onde esti fenómenu acentúase más ([[Estaos Xuníos]], [[Italia]], ente otros). == Casos conocíos == {{non neutral|eleiciones venezolanes|motivu=agregáu d'eleiciones onde nun ta comprobáu'l fraude por un claru sesgu opositor al país en cuestión}} {|{{tablaguapa}} ! colspan=4 | Eleición ! rowspan=2 | Analís |- ! Tipu d'eleición ! Función ! País / Región ! Fecha |-valign=top |align=right| |align=left| Nacionales |align=left| {{bandera2|España}} | align=left| Dende [[1876]] hasta [[1901]] |align=left| El turnismo políticu foi un continuu fraude eleutoral, que básase l'el caciquismu y que'l so fin yera caltener la estabilidá dientro del réxime. |-valign=top |align=right|[[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1937]] |align=left| Nacionales |align=left| {{bandera2|Arxentina}} | align=left| 5 de setiembre de 1937 |align=left| La eleición de Marcelino M Ortin y Ramón Castillo foi cuestionada generalizadamente polos historiadores na so llexitimidá, debíu al fraude eleutoral masivu realizáu nes eleiciones y denunciada por tol arcu opositor, dichu métodu pa manipoliar les eleiciones foi llamáu fraude patrióticu. |- |[[Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 1952|Eleiciones pa l'Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 1952]] |Asamblea Constituyente |{{bandera2|Venezuela}} |30 de payares de 1952 |La Xunta de Gobiernu llamó a eleiciones pa conformar una Asamblea Nacional Constituyente que tenía de sancionar una nueva Constitución y dar fin al gobiernu transitoriu. Promulgó un nuevu reglamentu y entamó un nuevu Conseyu Supremu Eleutoral (CSE) onde estableció'l votu obligatoriu pa los ciudadanos mayores de 21 años. Nos comicios participaron pola oposición, los partíos [[Unión Republicana Democrática|Unión Republicana Democrática (URD)]] y [[Copei|Comité d'Organización Política Eleutoral Independiente (COPEI)]], ente que pol oficialismo participó'l [[Frente Eleutoral Independiente|Frente Eleutoral Independiente (FEI)]], promovíu por [[Marcos Pérez Jiménez]]. La xornada eleutoral llevar a cabu'l [[30 de payares]] de [[1952]], dando como ganador a la URD, ente qu'en segundu llugar quedaba'l partíu FEI y en tercer llugar COPEI. Al sabese la derrota del FEI, Pérez Jiménez desconoció los resultaos y el CSE detuvo los escrutinios, retirándose dellos miembros en forma de protesta, ente que'l gobiernu siguió pola so cuenta'l procesu. El [[2 d'avientu]] Marcos Pérez Jiménez proclamó ante'l país la victoria del so partíu. La Constituyente conformada, en [[1953]] promulgó una nueva Constitución onde s'establecía los votu direutu pa escoyer al Presidente de la República y demás altos funcionarios del Poder Públicu. Anque dicha Constitución establecía los votu direutu, Pérez Jiménez fizo que la Constituyente escoyer Presidente Constitucional y asina mesmu fixo qu'escoyera a los demás altos cargos públicos. |-valign=top |align=right|[[Eleiciones de convencionales constituyentes d'Arxentina de 1957]] |align=left|[[Asamblea constituyente|Asamblea Constituyente]] |align=left| {{bandera2|Arxentina}} | align=left| 28 de xunetu de 1957 |align=left| En plena dictadura militar la Constitución ye derogada vía proclama militar el 27 d'abril de 1956, llamar a eleiciones condicionaes con proscripción de distintos partíos políticos, Oficialmente'l padrón componer de 9.728.839 ciudadanos. Yá n'oportunidá de la so confección, delles publicaciones opositores al gobiernu denunciaron una esclusión masiva de votantes nos padrones. Naquella oportunidá les cifres d'esclusiones arbitraries fluctuaban ente los 250.000 y los 700.000. En tanto Frondizi confiesa que “a lo menos 480.000 escluyíos yeren peronistes”. Mayoría y otres publicaciones faen xubir el total de los escluyíos a 700.000. El diputáu Cooke señaló que “les cifres oficiales fueron tan fluctuantes y contradictories, que la esistencia d'un fraude novedosu´ ye innegable. El mesmu día de la eleición, pela nueche, el Ministru del Interior adelantraba que los votantes xubíen al 75%. Los resultaos publicaes nos díes subsiguientes marcaben un elevadísimo porcentaxe d'astenciones nel interior, principalmente en: Corrientes, Santa Cruz, Chaco, Formosa, Ríu Negru, La Pampa, etc. Estos porcentaxes d'astención llegaben estil el 70%. Sópitamente los porcentaxes inviértense y l'escrutiniu definitivu indica que nun hai provincia que baxaba del 70% de concurrencia.<ref>Correspondencia Perón-Cooke. Tomu I. Carta de John William Cooke a Juan Perón. 28 d'agostu de 1957. Granica Editor. Bs. As. 1973.</ref> |- |[[Plebiscitu de Venezuela de 1957]] |[[Plebiscitu]] |{{bandera2|Venezuela}} |[[15 d'avientu]] de [[1957]] |En payares de 1957 el xeneral [[Marcos Pérez Jiménez]] comunicó-y al [[Congresu de la República de Venezuela|Congresu de la República]] la so intención de nun convocar eleiciones xenerales y nel so llugar celebrar un referéndum pa definir si siguía al frente del gobierno cinco años más. El so periodu constitucional remataba, según la mesma constitución ellaborada pol so gobiernu, a finales de 1957. Nun queriendo tener los mesmos problemes qu'asocedieron nes eleiciones de 1952, Pérez Jiménez convoca a un plebiscitu'l 15 d'avientu de 1957 pa decidir sobre si la población aprobaba o refugaba la reelección del so gobiernu pal periodu 1958–1963.<ref>{{cita web |url=http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |títulu=Plebiscitu del 15 d'avientu de 1957 |fechaaccesu=6 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307114431/http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |fechaarchivu=7 de marzu de 2016 }}</ref> El plebiscitu considerábase contrariu a la [[Constitución de Venezuela de 1953|constitución de 1953]], yá que nun contemplaba esi procedimientu, sinón el d'eleiciones cola participación de los diversos actores políticos. La oposición al so gobiernu llama a la población a nun participar alegando que'l plebiscitu escarecía de calter llegal y que tou taba iguáu primeramente. Según los datos oficiales del órganu eleutoral, la población aprobó por mayoría la so continuidá nel gobiernu. Nengún partíu o organización opositora reconoció los resultaos. El plebiscitu aumentó'l descontentu de dellos sectores del exércitu contra'l so gobiernu y sería unu de detonantes de los acontecimientos de xineru de 1958 que bastiaron la [[Golpe d'Estáu en Venezuela de 1958|cayida del so gobiernu]].<ref>{{cita web |url=http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |títulu=Plebiscitu del 15 d'avientu de 1957 |fechaaccesu=6 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307114431/http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |fechaarchivu=7 de marzu de 2016 }}</ref> |-valign=top |align=right|Eleiciones comunales d'Alemaña de 1989 |align=left| Municipales |align=left| [[República Democrática d'Alemaña|República Democrática Alemana (RDA)]] {{bandera2|Alemaña}} | align=left| 7 de mayu de 1989 |align=left|Mientres la instauración del [[comunismu]] n'[[Alemaña]], unu de los principales derechos que reclamaben los opositores yeren eleiciones llibres. Na [[República Democrática Alemana|República Democrática Alemana (RDA)]] nun esistíen eleiciones llibres nin competencia ente partíos políticos, pos constitucionalmente el lideralgu políticu tener el [[Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña]]. Los candidatos al gobiernu y al parllamentu yeren asitiaos nuna llista, que yera sometida a votaciones pa la so aceptación o refugu. Según los datos oficiales, cuasi'l total de los votantes siempres aprobaben la llista. A pesar de que la llista yera refrendada, dientro de la población surden les duldes una y otra vez sobre la veracidá de los resultaos. Nes eleiciones comunales del [[7 de mayu]] de [[1989]], los opositores preparar pa tomar control sobre'l recuentu de votos y comprobar si hai fraude. Cuando los defensores de derechos civiles faen el recuentu de votos y comparen los resultaos colos resultaos oficiales, los opositores demuestren que les autoridaes municipales manipoliaron el recuentu, incurriendo asina en fraude eleutoral.<ref>{{cita web|url=http://revolution89.de/es/espertar/primeros-pasos-escontra-la-revolucion/fraudes-eleutorales-ensin-fin/|títulu=Fraudes eleutorales ensin fin|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|fecha=3 d'agostu de 2016|sitiuweb=revolution89.de|idioma=es}}</ref> |-valign=top |align=right|Eleiciones parllamentaries de Tailandia de 2001 |align=left| Parllamentu nacional |align=left| {{bandera2|Tailandia}} | align=left| 6 de xineru de 2001 |align=left| Compra masiva de votos. En dos distritos ordena la repetición de la eleición. |-valign=top |align=right| |align=left| Municipales, Intendente |align=left| {{bandera2|Alemaña}} | align=left| 3 de marzu de 2002 |align=left| Manipulación masiva de la eleición na ciudá de [[Dachau (Baviera)]]. La eleición ye repitida, dos políticos de la [[Unión Social Cristiana de Baviera]] (CSU) son condergaos a multes. |-valign=top |align=right| |align=left| Presidente, gobernadores, Parllamentu nacional |align=left| {{bandera2|Nixeria}} | valign="top" align="left" | abril de 2003 |align=left| Rexistru múltiple d'eleutores, boletas falses, urnes enllenaes de mano. |-valign=top |align=right| [[Ballotage]] |align=left| Presidente |align=left| {{bandera2|Ucraína}} | align=left| 21 de payares de 2004 |align=left| * Eleición múltiple en distintes urnes per parte de delles persones * Boletas enllenaes de mano * Participación cimera a 100 per cientu en dellos distritos * Prohibición de reportaxes críticos en prensa, radio y televisión * Camudo de padrones por padrones falsos * Obligación a estudiantes de votar na so universidá y d'amosar la so boleta a los sos profesores * Quema d'urnes * Voto por persones finaes |-valign=top |align=right| |align=left| Presidente |align=left| {{bandera2|Méxicu}} | align=left| 6 de xunetu de 1988 |align=left| El candidatu d'esquierda [[Cuauhtémoc Cárdenas]] taba percima del candidatu del partíu oficialista [[Carlos Salinas de Gortari]] al empezar el conteo, pero nun momentu asocedió una "cayida de sistema" y cuando volvió a la normalidá camudar de posición ente los dos candidatos, polo cual el candidatu oficialista ganó con una gran ventaya pero al traviés de los años revelóse qu'hubo fraude eleutoral, que foi almitíu pol exsecretario de Gobernación [[Manuel Bartlett]]. |-valign=top |align=right| |align=left| Municipales |align=left| {{bandera2|Países Baxos}} |align=left| 11 d'abril de 2006 |align=left| Nuna urna de la llocalidá de [[Landerd|Landerd-Zeeland]] un candidatu foi fiscal eleutoral, algamando nel so distritu 181 votos, ente que nes otres trés urnes solamente algamó 11. La resultancia nun se correspondía coles encuestes de boca d'urna. Les investigaciones dieron como resultáu que'l candidatu manipolió los ordenadores al traviés d'un mecanismu pa los fiscales eleutorales, que ye aplicáu en casos d'errores, y que dexa al fiscal borrar votos non válidos. Pero por una falla del sistema'l candidatu pudo loguearse al ordenador y reemplazar los votos marcaos como non válidos por un votu propiu<ref>[https://web.archive.org/web/20060813174629/http://www.brabantsdagblad.nl/brabant/article247185.ece Artículu en Brabandts Dagblad, 11.04.2006)] (holandés)</ref><ref>[http://www.dft.nl/nieuws/9320100/Nedap-stemmachine_Landerd_juist_bediend.html?rss L'ordenador de Nedap nun foi manipulada (De Financiele Telegraaf, 02.08.2006)] (holandés)</ref><ref>[http://www.hsg-wahlsysteme.de/Wahlnachrichten/2006_Menschenwerk%20und%20kein%20Maschinenwerk.pdf Esplicación de la empresa que construyó l'ordenador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117205913/http://www.hsg-wahlsysteme.de/Wahlnachrichten/2006_Menschenwerk%20und%20kein%20Maschinenwerk.pdf |date=2019-01-17 }} (n'alemán)</ref> |- |[[Eleiciones a l'Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 2017|Eleiciones a l'Asamblea Nacional Constituyente de 2017]] |[[Asamblea constituyente|Asamblea Nacional Constituyente]] |{{bandera2|Venezuela}} |30 de xunetu de 2017 |Díes previos a la realización de les eleiciones pa la polémica Asamblea Nacional Constituyente convocada por Nicolás Maduro, este fixera un llamáu a tolos trabayadores de les instituciones públicos indicándo-yos que teníen de votar toos ensin nenguna escusa.<ref>{{cita publicación|títulu=Maduro pide vixilar que tolos funcionarios voten "ensin escuses" na Constituyente|url=http://www.larazon.net/2017/07/maduro-pide-vixilar-todos-los-trabajadores-del estáu-voten-ensin-escuses-la-constituyente/|fecha=7 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=La Razón|idioma=es-ES}}</ref> La oposición y la ONG [[APROVA]], denunciaron que los emplegaos públicos recibieron llamaes telefóniques primiéndolos a votar y a llevar 15 o más persones a participar nos comicios.<ref>{{cita publicación|títulu=Funcionarios públicos son obligaos a llevar 15 persones el 30 de xunetu a votar pola constituyente - El Carabobeño|url=https://www.el-carabobeno.com/funcionarios-publicos-obligaos-llevar-15-votantes-30-xunetu-votar-la-constituyente/|fecha=20 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Carabobeño|idioma=es-ES}}</ref> [[Luisa Ortega Díaz]], fiscal xeneral de la República, tamién denunció que dientro del sistema xudicial los xueces nel interior del país, fueren obligaos pol [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia (TSJ)]] a participar nos comicios.<ref>{{cita publicación |apellíu=WEB|nome=EL NACIONAL|títulu=Denuncien que TSJ obliga a xueces a votar na ANC|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/denuncien-que-tsj-obliga-xueces-votar-anc_195953|fecha=29 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> D'igual forma la fiscal manifestó recibir denuncies de ciudadanos civiles que fueren amenaciaos de ser escluyíos de los beneficios del Estáu si nun allegaben a les votaciones.<ref>{{cita publicación |apellíu=web|nome=el nacional|títulu=MP recibió cuasi 100 denuncies d'amenaces pa participar na ANC|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/recibio-cuasi-100-denuncies-amenacies-pa-participar-anc_195110|fecha=25 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> Depués de que'l [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral (CNE)]] diera los resultaos oficiales, [http://www.smartmatic.com/es/nós/equipo/detalle/antonio-mugica/ Antonio Mugica], direutor de la empresa [[Smartmatic]] (provisor de les máquines de votación a Venezuela), mientres una conferencia de prensa en [[Londres]], declaró que les cifres refundiaes pol sistema de les máquines nun concordar coles anunciaes pol CNE y que nel procesu participaren menos votantes de los qu'anunciaba l'ente comicial, indicando que'l CNE manipoliara los datos.<ref>{{cita publicación |apellíu=Web|nome=El Nacional|títulu=Smarmatic: Nun podemos garantizar resultaos de la constituyente|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/smartmatic-denuncia-manipulacion-eleccion-constituyente_196658|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Redaición|títulu=Smartmatic, la empresa a cargu del sistema de votación en Venezuela, denuncia "manipulación" na eleición de l'Asamblea Nacional Constituyente|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-40804551|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> Na páxina de la empresa Smartmatic, puede lleese una nota de prensa con fecha del 2 d'agostu del 2017, onde s'esplica que'l sistema automatizado de les máquines de votación detectaron que los datos sobre participación nos comicios fueron alteriaos. "''El sistema automatizado utilizáu en Venezuela ta diseñáu por que, en casu de manipulación, la so detección seya inmediata y bien bono d'identificar. Dicha detección llógrase gracies a los mecanismos d'auditoríes intrínsecos al sistema, que son imposibles de refugar.'' " reza parte del comunicáu.<ref>{{cita web |url=http://www.smartmatic.com/es/noticias/articulo/declaracion-de-smartmatic-sobre-la-recién-eleccion-de-l'asamblea constituyente-en-venezuela/|títulu=Articulo|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|sitiuweb=www.smartmatic.com|idioma=es}}</ref> El Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Prensa, señaló que 20 xerentes de la empresa Smartmatic fuérense de Venezuela'l 2 d'agostu por razones de seguridá. La salida de los xerentes asocedió primero que'l direutor de la Empresa denunciara la manipulación de datos sobre los comicios.<ref>{{cita publicación |apellíu=WEB|nome=EL NACIONAL|títulu=Espulsaron del país a 20 xerentes téunicos de Smartmatic|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/xerentes-smartmatic-fueron-del-pais_196678|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> Otru fechu bastante atípicu ye'l denunciáu pola Alianza Sindical Independiente (ASI), quien afirmó que'l Gobiernu primió a los emplegaos públicos que nun allegaron a la xornada eleutoral, a roblar una esposición de motivos onde indicaren que nun participaren nes eleiciones poles protestes opositores y que solicitaren al CNE amestar el so votu a la Constituyente, magar que yá s'anunciaren los resultaos oficiales.<ref>{{cita publicación |apellíu=anadiaz@el-nacional.com|nome=ANA DÍAZ {{!}}|títulu=Obliguen a emplegaos que nun votaron a sumar el so sufraxu ante'l CNE|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/obliguen-emplegaos-que-votaron-sumar-sufraxu-ante-cne_196389|fecha=1 d'agostu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> |} == Acusaciones de fraude == {| class="sortable wikitable" ! colspan="4" | Eleición ! rowspan=2 | Analís |- ! Tipu d'eleición ! Cargu o asuntu en cuestión ! País / Región ! Fecha |-valign=topvalign=top |align=right| [[Eleiciones xenerales de Perú de 1931|Eleiciones xenerales de 1931]] |align=left| [[Presidente de Perú|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Perú}} |align=left| 11 d'ochobre de 1931 |align=left| El [[Partíu Aprista]], que postuló a [[Víctor Raúl Haya de la Torre]], quien resultó de segundes, nun reconoció la victoria del xeneral [[Luis Miguel Sánchez Cerro]], alegando fraude pola anulación de los votos en Cajamarca. El partíu, amás, declaró qu'Haya de la Torre yera'l Presidente moral de Perú”.<ref>{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/2011/11/10/1/1361/estaos-xuníos-afirma-eleiciones-nicaragua-nun fueron-tresparentes.html |títulu=L'asesinatu del presidente Luis M. Sánchez Cerro (1933) |obra=Blogue de la [[Pontificia Universidá Católica de Perú]] |fecha=9 mar. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}</ref> Sicasí'l presuntu fraude qu'alegó'l derrotáu, nun pudo dase yá que la Xunta Transitoria taba apoderada pol comandante [[Gustavo Jiménez]], enemigu de Sánchez Cerro.<ref>[http://es.calameo.com/books/00102649986cece993fed LLIBRU HISTORIA 4TO III BIMESTRE] ''Calamēo'', consultáu'l 25 d'ochobre de 2016.</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1937|Eleiciones presidenciales de 1937]] |align=left| [[Presidente d'Arxentina|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Arxentina}} |align=left| 5 de setiembre de 1937 |align=left| Fueron realizaes col llamáu [[fraude patrióticu]], trunfando [[Roberto M. Ortiz]]. |-valign=top |align=right| [[Eleiciones xenerales d'Uruguái de 1971|Eleiciones xenerales de 1971]] |align=left| [[Presidente d'Uruguái|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Uruguái}} |align=left| 28 de payares de 1971 |align=left| {{AP|Teoría del fraude eleutoral n'Uruguái en 1971}} Llevaes a cabu metanes un difícil momentu políticu y social nel Uruguái d'esos años que desaguaría dos años más tarde nuna [[Dictadura cívicu-militar n'Uruguái (1973-1985)|dictadura]], [[Eleiciones xenerales d'Uruguái de 1971|estes eleiciones]] fueron impugnaes pol [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Nacional]], que'l so candidatu a la [[Presidente d'Uruguái|presidencia]] [[Wilson Ferreira Aldunate]], según la [[Corte Eleutoral]], fuera ganáu per un marxe de 0,76% del eleutoráu, ye dicir por 12.802 votos.<ref name=corte1971>[https://web.archive.org/web/20081211073852/http://www.corteelectoral.gub.uy/gxpfiles/eleiciones/Eleccion_nacional_1971.htm Eleiciones Nacionales de 1971. Corte Eleutoral d'Uruguái.]</ref> La impugnación deber a distintes denuncies d'irregularidaes, ente les que se cuntaron la perda de la microfilmación del padrón d'habilitaos, circuitos con un elevadísimo porcentaxe de participación, circuitos con más votos que votantes, constatación d'urnes abiertes primeramente al escrutiniu, ente otros.<ref name=fienda>{{cita web |apellíu=Blixen |nome=Samuel |títulu=Puercu pasáu. El papel de la dictadura brasilana n'Uruguái |añu=2009 |editorial=Fienda |url=http://www.mdn.gub.uy/public/admdoc/34c86c2be68c942707595ab93f7a9966/notreg210809.pdf |fechaaccesu=27 d'agostu de 2009 |páxina=4 |fecha=21 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121212024138/http://www.mdn.gub.uy/public/admdoc/34c86c2be68c942707595ab93f7a9966/notreg210809.pdf |fechaarchivu=12 d'avientu de 2012 }}</ref> Munchos d'estos fechos llevaron a que s'estendiera [[Teoría del fraude eleutoral n'Uruguái en 1971|una teoría]] qu'afirma que'l procedimientu pol cual [[Juan María Bordaberry]] (quien dos años más tarde daría un [[Golpe d'Estáu del 27 de xunu de 1973|golpe d'estáu]]) alzar cola presidencia, foi fraudulento. Coles mesmes, en documentos desclasificaos d'[[Estaos Xuníos]], onde se cita una conversación n'avientu de 1971 ente [[Richard Nixon]] y el primer ministru británicu [[Edward Heath]], afírmase que les eleiciones taríen "amañaes" y que [[Brasil]] participaría del fraude.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/09/08/19/pnacio_436669.asp |títulu=Sanguinetti: n'eleiciones de 1971 "nun hubo fraude". |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110204221914/http://www.elpais.com.uy/09/08/19/pnacio_436669.asp |fechaarchivu=2011-02-04 }}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones xenerales de Perú de 2000|Eleiciones xenerales de 2000]] |align=left| [[Presidencia de Perú|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Perú}} |align=left| 9 d'abril de 2000 |align=left| Nes eleiciones presidenciales de 2000 en Perú, el [[presidente de Perú|presidente]] [[Alberto Fujimori]] postulaba pa un tercer mandatu, magar qu'en la Constitución peruana solo dexaba a lo más una reelección. L'argumentu de Fujimori yera que como él fuera escoyíu en [[1990]] cola [[Constitución pa la República de Perú de 1979|Constitución de 1979]], en realidá taba por dir a una primer reelección desque taba vixente la [[Constitución Política de Perú de 1993|Constitución de 1993]]. Mientres la primer vuelta eleutoral, grupos internacionales de tresparencia eleutoral, alegaron detectar gran cantidá d'irregularidaes mientres el procesu, Fujimori saldría a dicir a los medios de que yera obviu que s'atoparen cierta irregularidaes, yá que si dexábase-yos ingresar a la nación aquellos grupos fiscalizadores yera xustu pa tal fin, y que nun habría fraude yá que d'habelo nun-y otorgaría permisu d'ingresu al país a aquellos grupos de fiscalización. Depués de rematada la primer vuelta eleutoral, diose'l ''Flax Eleutoral'' (el cual consiste en dar un resultáu estadística per parte d'empreses encuestadoras a les 4:00 p.m los medios de comunicación depués de zarrada la votación, onde señalada los resultaos averaes similar a un [[conteo rápido]]) y les encuestadoras daben un averáu de 45 % al candidatu [[Alejandro Toledo Manrique]] y un 40 % a Alberto Fujimori, polo que virtualmente dambos apostaríense una segunda vuelta al nun haber nengunu superáu'l 50 % riquíu, sicasí los ''flaxes eleutorales'' que s'acostumen dar cada 30 minutos con muestres más grandes y asina presentar una meyor precisión, entós daquella les encuestadoras nun volveríen dar los sos datos hasta dempués de cinco hores, onde toles encuestadoras daben un averáu de 48 % pa Fujimori y un 40 % pa Toledo; cifres oficiales más tarde daes pola [[ONPE|Oficina Naciones de Procesos Eleutorales]] daríen como resultancia final un total de 49.9 % pal primeru y un 40.2 % pal segundu. Toledo encabezaría una serie de protestes contra la credibilidá del sistema eleutoral y pidiría a los eleutores a viciar el so votu. La resultancia de la votación en segunda vuelta sería de 51 % pa Fujimori, 30 % votos nulos y 18 % pa Toledo. Mientres munchos años falar de fraude y que naquella dómina les encuestadores fueren sobornaes depués del ''primer flax eleutoral'' dau pa camudar los sos datos en favor de Fujimori. Hasta l'actualidá aquelles empreses encuestadoras argumentaron que foi un error de cálculu lo que los indució a equivocar nel so primer aproximamientu eleutoral de les eleiciones presidenciales del añu 2000, y tampoco hubo nenguna denuncia pel mediu nin investigación del casu.<ref>[UNA HESTORIA DEL FRAUDE 2000 http://www.desdeeltercerpiso.com/2007/09/una hestoria-del fraude-2000/]</ref><ref>[Fujimori ye xestor de fraude del 2000 http://www.larepublica.pe/17-05-2002/fujimori-es-gestor-de-fraude-del-2000]</ref> |-valign=top |align=right| [[Referéndum presidencial de Venezuela de 2004|Referéndum presidencial de 2004]] |align=left| Permanencia de [[Hugo Chávez]] na presidencia |align=left| {{bandera2|Venezuela|1954}} |align=left| 15 d'agostu de 2004 |align=left| La oposición, presidida naquel momentu por Enrique Mendoza, declaró qu'hubo fraude. Nos díes siguientes al referéndum fueron presentaes en distintos medios de comunicación varies supuestes pruebes d'esi fraude de les que se destacar los topes del "Sí" presentaos nel [[Estáu Bolívar]] ente otros. Nenguna de les pruebes procedió. Antes del revocatorio el CNE migró a miles d'eleutores a otros centros de votación y asitio finaos a otros miles d'eleutores d'oposición que roblaron a favor de dichu revocatorio. La ministra de la defensa de Colombia Carolina Barcu denunció que'l gobiernu d'Hugo Chávez dio-y cédula venezolana a 500 mil colombianos por que votaren a favor del gobiernu; inclusive, el narcotraficante Rodrigo Granda votó en dichu referéndum el cual al salir del centru de votación foi prindáu pola DEA y lleváu deteníu. La oposición venezolana recoyó los miles de pruebes d'esi fraude nun Tomu que tituló: "Fraude a la democracia" el cual foi lleváu a la OEA y apurríu al so secretariu xeneral el colombianu Cesar Gaviria el cual engaveto. L'ex-presidente d'Estaos Xuníos, [[Jimmy Carter]], y la so organización ensin fines d'arriquecimientu [[Carter Center]], xunto con representantes de la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) asistieron a les votaciones y certificaron que la votación fuera «xusta y llibre». Carter convidó a tolos venezolanos «aceptar los resultaos y trabayar xuntos pol futuru». Inclusive l'alministración Bush, absolutamente contraria a Chávez, reconoció qu'esti ganara correutamente. Sicasí los líderes de la oposición alegaron fraude y afirmaron que Chávez -yos robó la so victoria.<ref name="National_Catholic">Jones, Bart: [http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2004c/090304/090304a.php «Venezuela: Divisions harden after Chávez victory»] (endurécense les divisiones dempués de la victoria de Chávez), artículu n'inglés nel diariu ''National Catholic Reporter'' (Kansas, Estaos Xuníos) del 3 de setiembre de 2004.</ref> Un estudiu estadísticu sobre les eleiciones, escritu por María M. Febres Cordero y Bernardo Márquez, publicar en [[2006]] nuna revista internacional d'estadística.<ref name=corderomarquez>Maria M. Febres Cordero y Bernardo Márquez (2006), «A Statistical Approach to Assess Referendu Results: the Venezuelan Recall Referendu 2004», ''International Statistical Review'', 74 (3); [http://projecteuclid.org/DPubS?verb=Display&version=1.0&service=UI&handle=euclid.isr/1165245390&page=record abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107112751/https://projecteuclid.org/DPubS?verb=Display&version=1.0&service=UI&handle=euclid.isr/1165245390&page=record |date=2017-11-07 }}</ref> La conclusión de los autores foi que'l 56.4 % votara «sí» (a favor de la destitución de Chávez), ente que la resultancia oficial yera de 41.0 %. La revista internacional d'estadística ''Statistical Science'', asitiada ente les 10 meyores del mundu,<ref>[http://sciencewatch.com/dr/sci/10/apr25-10_1/ Calificación de la revista "Statistical Science"] nel sitiu web ''Science Watch''.</ref> dedicó la metá del so númberu de [[payares]] de [[2011]] (7 de 14 artículos) ―con un artículu introductoriu escritu por [[Alicia L. Carriquiry]]― pa demostrar que nun hubiera fraude nel referéndum.<ref>{{Cita web |url=http://projecteuclid.org/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&page=toc&handle=euclid.ss/1330437927 |títulu=Statistical Science Volume 26 Number 4 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180813111334/https://projecteuclid.org/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&page=toc&handle=euclid.ss/1330437927 |fechaarchivu=2018-08-13 }}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones federales de Méxicu de 2006|Eleiciones federales de 2006]] |align=left| [[Presidente de Méxicu|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Méxicu}} |align=left| 2 de xunetu de 2006 |align=left| A pesar de que la máxima instancia eleutoral de Méxicu, el Tribunal Federal Eleutoral, validó la eleición a favor de [[Felipe Calderón Hinojosa]], un segmentu significativu de ciudadanos mexicanos consideraron qu'hubo fraude eleutoral nel so favor. Acordies con una encuesta de [https://web.archive.org/web/20080121173850/http://www.consulta.com.mx/mail/BS221_020707.html Consulta Mitofsky del 2 de xunetu de 2007], ''dos de cada trés ciudadanos considera que nel añu 2006 hubo munches práutiques fraudulentas''.[[Andrés Manuel López Obrador]] esta perceición llega al 78% y na Ciudá de Méxicu al 56%. El 15 de payares de 2007 estrenar nos cines mexicanos un documental nomáu "[http://www.jornada.unam.mx/2007/11/17/index.php?section=espectaculos&article=a10n1esp Fraude: Méxicu 2006]", qu'espón una serie d'argumentos avera del presuntu fraude cometíu. Pa 2011 nuna encuesta publicada por María de las Heras nel periódicu El País, el 49% de los mexicanos consideraba qu'esistiera fraude vs 43% que consideraba que nun lo hubo<ref>[https://www.elpais.com/graficos/internacional/Encuesta/Felipe/Calderon/Elba/Esther/Gordillo/elpgraint/20110704elpepuint_2/Gues/ Encuesta sobre Felipe Calderón y Elba Esther Gordillo]</ref> |-valign=top |align=right| [[Referéndum constitucional de Bolivia de 2009|Referéndum constitucional de 2009]] |align=left| Aprobación d'una nueva Constitución |align=left| {{bandera2|Bolivia}} |align=left| 25 de xineru de 2009 |align=left| El Gobiernu d'[[Evo Morales]] llogró que los bolivianos aprueben na urnes una nueva Constitución, según los resultaos, amás de camudar el nome del país a de ''República de Bolivia'' a ''República Plurinacional de Bolivia''. Más d'un añu antes de la consulta la oposición venía denunciando que'l Padrón Eleutoral yera irregular y taba mal ellaboráu, anque nun se fixo nada al respeutu. El presidente del Comité Cívicu pro Santa Cruz, Branco Marinkovic, unu de los más acérrimos opositores a Morales, denunció que la ciudadanía allegaba a les urnes "ensin la garantía d'un procesu eleutoral tresparente y metanes un panorama de fraude eleutoral", amestando que "non otra cosa implica'l doble carnetización y el doble rexistro ciudadanu qu'encaró'l Gobiernu del presidente Evo Morales". Sicasí afaló l'allegar a sufragar y espresó el so enfotu na victoria del "Non".<ref>{{cita publicación |url=http://www.diariodeibiza.es/internacional/2009/01/26/líder-oposicion-denuncia-fraude-referendu-bolivianu/302204.html |títulu=El líder de la oposición denuncia fraude nel referéndum bolivianu |obra=[[Diariu d'Eivissa]] |fecha=26 ene. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}</ref> Tres la votación, Marinkovic denunció qu'hubo fraude, acusando al Gobiernu de preparar cola ayuda y el financiamiento del so par venezolanu al momentu de la carnetización (provisión de documentos), acutando que se vieron funcionarios militares venezolanos xunto a la policía boliviana llevándose carnés para, según dixo, preparar el fraude. L'opositor tamién se quexó de qu'en [[Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz]] la tinta utilizada pa marcar un deu de los votantes nun yera indeleble.<ref>{{cita publicación |url=http://www.lanacion.com.ar/1093514-aprobo-bolivia-la-constitucion-socialista |títulu=Aprobó Bolivia la Constitución socialista |obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=26 ene. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119223318/http://www.lanacion.com.ar/1093514-aprobo-bolivia-la-constitucion-socialista |archivedate=2018-01-19 }}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleición presidencial d'Haití de 2010-2011|Eleiciones xenerales de 2010-2011]] |align=left| [[Presidente d'Haití|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Haití}} |align=left| 28 de payares de 2010 |align=left| Los resultaos de la primer vuelta eleutoral indicaben que [[Mirlande Manigat]], de l'[[Agrupación de Demócrates Nacionales Progresistes]] (RDNP) y [[Jude Célestin]], d'[[Unidá (Haití)|Unidá]] pasaben a la segunda vuelta y, magar que'l Conseyu Eleutoral Provisional sancionó les eleiciones, les protestes, a les que llamaron los candidatos tres los resultaos, rexistráronse'l mesmu día de la votación y siguieron a otru día, qu'incluyeron disparos que dexaron 2 persones muertes en [[Aquin]], productu d'enfrentamientos ente bandes rivales, amás de delles persones mancaes nel restu del territoriu nacional. Trelce de los 18 candidatos llamaron a anular les eleiciones alegando fraude y hubo denuncies de que munchos votantes fueron refugaos en centros de votación en tol país.<ref>{{cita publicación |url=https://www.aljazeera.com/news/americas/2010/11/201011295115818229.html |títulu=Haiti vote chaos continues |obra=[[Al Jazeera]] |fecha=29 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}</ref> A pesar d'esto, los observadores eleutorales internacionales declararon que'l procesu yera válidu y dixo que los resultaos nun tienen de ser invalidaos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.democracynow.org/2010/11/30/headlines/election_monitors_ok_haiti_election |títulu=Election Monitors OK Haiti Election |obra=[[Democracy Now!]] |fecha=30 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}</ref> Esta opinión nun foi compartida pola [[OEA]] y la [[CARICOM]] que, dempués d'un informe preliminar, dixo qu'había munchos problemes en redol a la eleición.{{ensin referencies}} Tres nueves protestes de dellos candidatos, la [[ONX]] llamó al aselu y encamentó a los candidatos a llamar a los sos partidarios a nun socatrar problemes. Tamién dixo qu'un deterioru de la seguridá podría socavar la contención de la epidemia del [[cólera]]. Reporteros de [[CBC News]] tamién alegaron qu'hubo un "fraude masivu", anque nun esclariaron lo que significaba.<ref>{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/news/world/haiti-election-a-massive-fraud-1.941996 |títulu=Photo Galleries Haiti election a 'massive fraud' |obra=[[CBC News]] |fecha=28 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}</ref> Les protestes siguieron en [[Puertu Príncipe]] y [[Gonaives]], con barricaes nes cais.{{ensin referencies}} La capital haitiana tuvo 4 díes consecutivos de protestes.<ref>{{cita publicación |url=http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=5953#newsletter1 |títulu=Protests over Haiti poll turn violent |obra=[[The Real News]] |fecha=3 dic. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703103351/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=5953#newsletter1 |archivedate=2017-07-03 }}</ref> A la fin, Jude Célestin pasó del segundu al tercer llugar, reemplazándolo [[Michel Martelly]], de [[Respuesta Llabradora]] (RP). Cuando se celebró la segunda vuelta'l [[20 de marzu]] de [[2011]], Martelly imponer a Manigat por amplia diferencia. |-valign=top |align=right| [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 2011|Eleiciones xenerales de 2011]] |align=left| [[Presidente de Nicaragua|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Nicaragua}} |align=left| 6 de payares de 2011 |align=left| El presidente [[Daniel Ortega]] presentar a estes eleiciones magar que la Constitución prohibía la reelección socesiva. Ante esto, el presidente del Tribunal Eleutoral, Roberto Rivas, afirmó antes de la eleición que la so candidatura “taba escrita en piedra”. La oposición, que la so principal agrupación política foi l'alianza [[Partíu Lliberal Independiente (Nicaragua)|Partíu Lliberal Independiente]] (PLI), que vixiló'l procesu, cuestionó duramente al mesmu, acusando al [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN), el partíu gobernante, d'amenaces a los interventores, duplicación de papeletes, problemes informáticos, documentación falsa y “actes preñaes”. Tamién se reportó qu'hubo persones que sufragaron más d'una vegada.<ref>{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2011/11/16/actualidad/1321475631_093422.html |títulu=Denuncies de fraude avafen el trunfu d'Ortega en Nicaragua |obra=[[El País]] |fecha=16 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}</ref> El grupu cívicu Ética y Tresparencia (EyT) de Nicaragua descalificó'l procesu eleutoral por considerar que nun foi "xusto, honestu nin creíble" y que tien "nicios de fraude". Amás de reparar "una violación ya incumplimientu sistemáticu y voluntariu de parte del Estáu nicaraguanu".<ref>{{cita publicación |url=http://www.eluniversal.com/internacional/111106/observadores-en-nicaragua-ven-nicios-de-fraude-en-eleiciones |títulu=Observadores en Nicaragua ven "nicios de fraude" n'eleiciones |obra=[[El Universal (Venezuela)|El Universal]] |fecha=6 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}</ref> [[Estaos Xuníos]] consideró que les eleiciones "nun fueron tresparentes" y que "cadecieron d'irregularidaes", la [[Xunión Europea]] denunció la "falta de tresparencia" de les autoridaes eleutorales y la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) reparó irregularidaes mientres los díes previos y mientres el sufraxu. Enfrentamientos post-eleutorales ente partidarios y opositores del presidente, derivaos xustamente d'esta situación,, dexaron un saldu de 4 muertos y dellos mancaos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/2011/11/10/1/1361/estaos-xuníos-afirma-eleiciones-nicaragua-nun fueron-tresparentes.html |títulu=Estaos Xuníos afirma qu'eleiciones en Nicaragua 'nun fueron tresparentes' |obra=[[L'Universu (Guayaquil)|L'Universu]] |fecha=10 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}</ref> Amás de la presidencia, Ortega tamién llogró'l control d'un 60% del Congresu, cerrando la posibilidá a cualquier recursu de revisión de los resultaos per parte de la oposición. |-valign=top |align=right| [[Eleiciones federales de Méxicu de 2012|Eleiciones federales de 2012]] |align=left| [[Presidente de Méxicu|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Méxicu}} |align=left| 1 de xunetu de 2012 |align=left|Yá mientres la campaña eleutoral el candidatu del [[Movimientu Progresista]], [[Andrés Manuel López Obrador]], declarara que se preparar un fraude pa torgar el trunfu. “Quieren de nuevu asustar cola guerra puerca [en 2006 una campaña calificar de "peligru pa Méxicu"], pero yá nun-yos va funcionar. Al pueblu poder engañar una vegada, pero nun lu van a engañar siempres. Porque miren, yá los conozo bien, cuando vean que tampoco-yos funcionar la guerra puerca, ¿a qué se van a dir? Al fraude", dixo'l 5 de xunu nun mitin en [[Michoacán]]. L'[[Institutu Federal Eleutoral (Méxicu)|Institutu Federal Eleutoral]] (IFE) contestó negando cualesquier maquinación y la posibilidá d'un fraude. Renuente a desmontase de la so teoría, López Obrador pidió a l'autoridá eleutoral que torgue que los votantes ingresen a les cabines de votación con teléfonu móvil. El candidatu creía que los votantes “mercaos” seríen obligaos a tomar una semeya a la so papeleta pa demostrar qu'emitieron el votu tal que-yos foi indicáu. El candidatu acusó amás qu'al cargu de esa movilización de votantes acarretaos” van tar los gobernadores del [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI), que gobernaben en dos terceres partes de los Estaos del país. El PRI refugó la imputación y alvirtió que lo que pretende López Obrador ye construyir l'escenariu d'un conflictu poseleutoral.<ref>{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/06/21/actualidad/1340307972_254587.html |títulu=La pantasma del fraude resucita en Méxicu |obra=[[El País]] |fecha=21 jun. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref> Dempués de los resultaos preliminares del Institutu Federal Eleutoral qu'indicaben qu'Enrique Peña Nieto yera virtual presidente electu, delles protestes estudiantiles dirixíos pol movimientu xuvenil [[Yo soi 132]], movimientos ciudadanos independientes y siguidores del candidatu López Obrador españaron en tol país denunciando a la imposición forzada d'un Presidente y fraude eleutoral. Ente otros llugares, los manifestantes colaron al IFE y a los de la cadena Televisa, acusándolos de tar parcializados con Peña Nieto.<ref>{{cita publicación |url=http://www.jornada.unam.mx/2012/07/03/politica/014n1pol |títulu=Cola #YoSoy132 en refugo a imposición del candidatu priísta |obra=[[La Jornada]] |fecha=7 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://cnnespanol.cnn.com/2012/07/22/multitudinaries-manifestaciones-en-mexico-piden-invalidar-la resultancia-de-la-eleccion-presidencial/ |títulu=Multitudinaries protestes en Méxicu piden invalidar resultancia d'eleición presidencial |obra=[[CNN n'Español]] |fecha=22 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016 }}</ref> Autoridaes del [[Partíu Revolucionariu Democráticu]] (PRD), qu'integró'l [[Movimientu Progresista]], que postuló a López Obrador, fueron usaes na compra de votu per parte de la coalición [[Compromisu per Méxicu]], de Peña Nieto, antes y mientres el procesu eleutoral del [[1 de xunetu]]. El IFE anunció qu'investigaría esta denuncia.<ref>{{cita publicación |url=http://www.vanguardia.com.mx/ifedicequeinvestigaralastarjetasdesoriana-1323624.html |títulu=IFE diz que va investigar les tarxetes de Soriana |obra=[[Vanguardia]] |fecha=3 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}</ref> Finalmente, el [[31 d'agostu]] el Tribunal Eleutoral del Poder Xudicial de la Federación (TEPJF), máxima autoridá de Méxicu na materia, determinó que la eleición presidencial del 1 de xunetu foi válida y declaró a Enrique Peña Nieto presidente electu. El TEPJF declaró infundada la impugnación porque consideró que que l'agrupación política de López Obrador nun apurrió pruebes abondes de los agravios que señalaba, como falta de equidad na guerra y compra de votos.<ref>{{cita publicación |url=http://expansion.mx/nacional/2012/08/31/el tribunal eleutoral-sesiona-pa-calificar-la validez-de-la-eleccion |títulu=El Tribunal valida la eleición y declara a Peña Nieto presidente electu |obra=[[Revista Espansión]] |fecha=31 ago. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016 }}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones presidenciales de Venezuela de 2013|Eleiciones presidenciales de 2013]] |align=left| [[Presidencia de Venezuela|Presidente]] |align=left| {{bandera2|Venezuela}} |align=left| 14 d'abril de 2013 |align=left| {{AP|Crisis política en Venezuela de 2013}} Na nueche del [[14 d'abril]] de [[2013]], el candidatu de la opositora [[Mesa de la Unidá Democrática]] (MUD), [[Henrique Capriles]] desconoció'l boletín oficial emitíu pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]] (CNE), qu'aventayaba al [[presidente de Venezuela|presidente encargáu]] [[Nicolás Maduro]], y llamó a un reconteo total de los votos, yá que según el so comandu de campaña detectárense siquier 3500 supuestes irregularidaes mientres<ref>{{cita web |url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/politica/el-miercoles-voi-al-cne-dixo-capriles-radonski.aspx |títulu="El miércoles voi al CNE", dixo Capriles Radonski |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=Últimes Noticies |ubicación=Caraques |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131004234201/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/politica/el-miercoles-voi-al-cne-dixo-capriles-radonski.aspx |fechaarchivu=4 d'ochobre de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/latam/venezuela/noticia-venezuela-equipo-campana-electoral-capriles-solicita-formalmente-cne-recuente-100-votos-20130418030037.html |títulu=Capriles solicita formalmente al CNE que recuente'l 100&nbsp;% de los votos |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=EUROPA PRESS }}</ref> pidimientu que tamién realizó'l rector del [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|CNE]] Vicente Díaz (quien sicasí esclario que nun tenía duldes sobre la resultancia),<ref>{{cita web |url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/162873/vicente-diaz-esplica-porque-non-asistira-al actu-de-proclamacion-de-maduro/ |títulu=Díaz: “Nun tengo duldes de la resultancia, pero ye importante da-y tranquilidá a quien resabien” |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |sitiuweb=Noticies24 }}</ref> y la cual foi sofitada polos gobiernos d'[[España]],<ref>{{cita web |url=http://www.el-nacional.com/mundo/Espana-reconteo-dialogo-polarizacion-Venezuela_0_172782760.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=23 de xineru de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151119044346/http://www.el-nacional.com/mundo/Espana-reconteo-dialogo-polarizacion-Venezuela_0_172782760.html |fechaarchivu=19 de payares de 2015 }}</ref> [[Francia]],<ref>http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/elecciones-venezuela-2013-francia-y-espana-esperen-reconteo-de-votos_12742814-4</ref> [[Estaos Xuníos]],<ref>https://web.archive.org/web/20130418121537/http://www.elnuevoherald.com/2013/04/15/1454591/eeuu-prudente-y-necesariu-reconteo.html</ref> [[Paraguái]],<ref>http://www.abc.com.py/nacionales/gobiernu-considera-prudente-recuentu-de-votos-561047.html</ref> y el secretariu xeneral de la [[Organización d'Estaos Americanos|OEA]], [[José Miguel Insulza]].<ref>http://noticias.terra.com.ar/internacionales/jose-miguel-insulza-respuendo por-realizar-recuentu-de-votos-en-venezuela,1543880ab590y310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html</ref> Maduro, aceptó la realización de l'auditoría propuesta pola oposición,<ref>http://www.antena3.com/noticias/mundo/rector-cne-solicita-auditoria-100-papeletes-que-maduro-acepta_2013041500020.html</ref><ref>http://www.diariorepublica.com/politica/maduro-acepto-auditoria-del-100-de-les urnes</ref> pero'l CNE declaro qu'en Venezuela'l procesu yera automatizado y que l'auditoría propuesta non podía realizase nos términos propuestos,<ref>{{cita web |url=http://www.urbeguayana.com/actualidad/3092-cne-refuga-realizar-la-auditoria-en-los-terminos-de-capriles |títulu=CNE refuga realizar l'auditoría nos términos de Capriles |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |apellíu=Administrator |idioma=castellanu|sitiuweb=urbeguayana.com}}</ref> pos según esti organismu nun taba prevista nel ordenamientu xurídicu.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130427/lucena-ye-imposible-realizar-la-auditoria-en-los-terminos-plantegaos |títulu=Lucena: Ye imposible realizar l'auditoría nos términos plantegaos - Eleiciones 2013 - L'UNIVERSAL |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |sitiuweb=www.eluniversal.com}}</ref> Capriles presentó la so solicitú formalmente'l 17 d'abril, con toles denuncies correspondientes y el pidimientu pa la verificación total de les actes; el CNE axuntar por hores esi mesmu día, hasta aceptar la verificación "en segunda fase", del 46% de les caxes de votación non auditadas al azar nun primer momentu,<ref>http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/130418/cne-se-hara-auditoria-de-verificacion-al-46-de-caxes-non-auditadas</ref> esta auditoría sicasí nun foi respondida por por Capriles, argumentando que la mesma «tendría que ser llevada a cabu xunto a una revisión de los cuadiernos de votación»,<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y |títulu=Capriles: Rectores del CNE pagar y diéronse el vueltu |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=El Universal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210613152114/http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y |fechaarchivu=2021-06-13 }} |2=http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y diéronse-el-vueltu |bot=InternetArchiveBot }}</ref> polo cual el procesu foi impugnáu ante'l [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia]] (TSJ).<ref name="eluniversaldecision">{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/130807/tsj-refugo-les impugnaciones-contra-comicios-del-14a |títulu=Eleiciones 2013 TSJ refugó les impugnaciones contra comicios del 14A |fechaaccesu=7 d'agostu de 2013 |autor=El Universal |fecha=07 |añu=2013 |mes=agostio}}</ref> El [[11 de xunu]] el CNE anunció la finalización de l'auditoría al 100% de los votos emitíos, una de les 18 auditoríes que se realizaron mientres tol procesu, los resultaos confirmaron la victoria de Maduro,<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/noticias/ap--auditoria-del-cne-confirma-victoria-de-maduro.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160105110616/http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/noticias/ap--auditoria-del-cne-confirma-victoria-de-maduro.aspx |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> yá que se presentó un 0,02 per cientu d'error,<ref>https://www.europapress.es/latam/venezuela/noticia-venezuela-cne-informa-auditoria-toos votos-ufierta-error-002-eleiciones-20130611221158.html</ref> que'l CNE xustificó coles aclaraciones asitiaes nes actes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cne.gov.ve/web/sala_prensa/noticia_detallada.php?id=3210 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180723122512/http://www.cne.gov.ve/web/sala_prensa/noticia_detallada.php?id=3210 |fechaarchivu=2018-07-23 }}</ref> El [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia]] (TSJ) en sentencia anunciada'l [[7 d'agostu]]<ref name=eluniversaldecision/> pola maxistrada y presidenta del poder xudicial Gladys Gutiérrez,<ref name=eluniversaldecision/> anunció que por unanimidá declararon inadmitibles toles impugnaciones (siquier 10) a los resultaos del [[14 d'abril]] de 2013.<ref name=eluniversaldecision/> Argumentu ente otros aspeutos falta de pruebes, y la presentación d'argumentos xenéricos ya imprecisos.<ref name="elnacional">{{cita web |url=http://www.el-nacional.com/politica/Presidenta-TSJ-dara-rueda-prensa_0_241175963.html |títulu=TSJ declaró inadmitible tolos recursos contra resultaos del 14-A |fechaaccesu=7 d'agostu de 2013 |autor=El Nacional |fecha=07 |añu=2013 |mes=agostio |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130807205141/http://www.el-nacional.com/politica/Presidenta-TSJ-dara-rueda-prensa_0_241175963.html |fechaarchivu=7 d'agostu de 2013 }}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones xenerales d'España|Eleiciones xenerales de 2016]] |align=left| [[Congresu de los diputaos]] |align=left| {{bandera2|España}} |align=left| 26 de xunu de 2016 |align=left| Entá n'investigación tres l'error de les encuestes pre-eleutorales nun 29%. La asignación a deu per parte del gobiernu en funciones, de la empresa [[Indra_Sistema|Indra]]<ref>[http://politica.elpais.com/politica/2015/04/29/actualidad/1430310345_047314.html Un altu cargu de Madrid pidió a INDRA 120.000 euros en b, según la fiscalía]</ref> implicada na trama Punica y la publicación de los audios del Ministru d'Interior, conspirando pa la implicación de los partíos Catalanistes en trames de corrupción y fraude públicu, fixeron sonar la voz d'alarma sobre los resultaos eleutorales. Inclusive un grupu de ciudadanos quixeron denunciar la situación en distintes plataformes como Avaaz<ref>[https://secure.avaaz.org/es/petition/AUTORIDAES_ESPANOLAS_Y_EUROPEES_Auditoria_Eleiciones_Xenerales_26J/?aVHOXab AUTORIDAES ESPAÑOLES Y EUROPEES: Auditoría Eleiciones Xenerales 26-J]</ref> o Change.ORG<ref>[https://www.change.org/p/xunta-eleutoral-central-auditoría-de-les eleiciones xenerales-del-26j Auditoría de les Eleiciones Xenerales del 26J ¿Pucherazo?]</ref> onde axenciaron yá cuasi les 200.000 firmes.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/f5/2016/07/01/57768219y5fdea30548b45y9.html |títulu=¿Por qué s'espublizó'l bulo sobre un fraude eleutoral el pasáu 26 J? |obra=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=1 jul. 2016 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}</ref> |-valign=top |align=right|[[Eleiciones presidenciales d'Ecuador de 2017|Eleiciones presidenciales]] y [[Eleiciones llexislatives d'Ecuador de 2017|llexislatives]] |align=left|[[Presidente d'Ecuador|Presidente]] y [[Asamblea Nacional d'Ecuador|Asamblea Nacional]] |align=left|{{bandera2|Ecuador}} |align=left|19 de febreru y 2 d'abril de 2017 |align=left|El [[Movimiento Unidad Popular]] y el [[Alcuerdu Nacional pol Cambéu]] denuncia la esistencia de fraude na eleiciones de asambleístas pola Circunscripción 2 de [[Provincia de Pichincha|Pichincha]] colo cual quítose'l curul a la candidata [[Natasha Rojas]], que según les encuestes asegurara'l so ingresu a l'Asamblea pero nes eleiciones recibió un votu menor al envaloráu.<ref>{{Obra citada |títulu=PDV - NATASHA COLORAES|apellíos=Ecuadorenvivo |url=https://www.youtube.com/watch?v=Nx2CuiLjjAg&feature=youtu.be |fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |fecha=20 de marzu de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=#Ecuador Natasha Rojas Dimos pruebes contundentes del fraude |url=http://www.ubicatv.com/ecuador-natasha-coloraes-dimos--pruebes-contundentes-del fraude/ |fecha=21 de marzu de 2017 |fechaaccesu=6 d'abril de 2017|periódicu=UbicaTV |idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Moncayo esclaria la so posición frente a la segunda vuelta y denuncia inconsistencies |url=http://www.ecuavisa.com/articulo/noticias/politica/244891-moncayo-esclaria-la so-posicion-frente-segunda-vuelta-denuncia |fecha=24 de febreru de 2017 |fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |periódicu=Ecuavisa }}</ref> El candidatu presidencial pola alianza opositora [[Movimientu CREO|CREO]]-[[Movimientu SUMA|SUMA]], [[Guillermo Lasso]], refugó los resultaos oficiales de la [[segunda vuelta]] de les eleiciones presidenciales, emitíos na nueche de la eleición pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Ecuador)|Conseyu Nacional Eleutoral]] (CNE) y que daben la victoria al candidatu oficialista [[Lenín Moreno]], d'[[Alianza País]], de la que llamó a los sos simpatizantes a "defender el votu" nes cais, lo qu'en n'efeutu, asocedió, cuando centenares de manifestantes tremáronse frente sede'l CNE, lo cual derivó en disturbios, qu'afortunadamente se pudieron controlar. Simpatizantes de Lenín Moreno tamién allegaron al mesmu llugar, pero, a diferencia de los anteriores, fueron hasta ellí pa esperar los resultaos definitives.<ref>{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2017/04/03/actualidad/1491191344_355084.html |títulu=Protestes frente a la sede de l'autoridá eleutoral d'Ecuador |obra=[[El País]] |fecha=Publicáu y consultáu el 3 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}</ref> La denuncia de Lasso yera porque, primeramente, 3 encuestadoras a boca d'urna daben la victoria a CREO-SUMA, y solo una a Lenín Moreno, de la gobernante Alianza País.<ref>{{cita publicación |url=http://hoy.com.do/trés-encuestadoras-dan-el trunfu-al-millonariu-opositor-guillermo-lasso/ |títulu=Trés encuestadoras dan el trunfu al millonariu opositor Guillermo Lasso |obra=[[Güei (República Dominicana)|Güei]] |fecha=2 abr. 2017 |fechaaccesu=3 d'abril de 2017 }}</ref> Amás, a Lasso paeció-y "sosopechoso" que'l CNE diera unos de los boletinos de resultaos una hora antes de anunciar.<ref>{{cita publicación |url=http://www.elnuevodia.com/noticias/internacionales/nota/lassoymorenofestejanenbasearesultadosdesondeoscontradictorios-2306857/ |títulu=Lasso y Moreno festexen con base en resultaos de sondeos contradictorios |obra=[[El Nuevu Día (Puertu Ricu)|El Nuevu Día]] |fecha=Publicáu y consultáu el 2 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}</ref> Dixo qu'él y el so partíu va esixir al CNE l'apertura de les urnes. 'Vamos pidir el conteo votu a votu, acta per acta porque'l pueblu ecuatorianu nun va aceptar que-y lo afrelle, que-y lo esforcie' , dixo. Aseguró que nos próximos díes van presentar de manera sofitada la protesta sobre incongruencies nos votos, sobre lo que primeramente s'espresó César Monge, presidente nacional del movimientu políticu que llevó a Lasso a la candidatura. Lasso comentó'l mesmu 2 d'abril na nueche faló col [[secretariu xeneral de la OEA |secretariu xeneral de la OEA]], [[Luis Almagro]], según tamién col observador de la [[OEA]] y ex-presidente de [[República Dominicana]], [[Leonel Fernández]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/noticias/2017/04/02/nota/6122144/guillermo-lasso-impugnara-resultaos-eleiciones |títulu=Guillermo Lasso va impugnar resultaos d'eleiciones |obra=[[L'Universu (Guayaquil)|L'Universu]] |fecha=Publicáu y consultáu el 2 d'abril de 2017 |fechaaccesu= }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/ecuador-lasso-pide-nun reconocer-victoria-moreno-noticia-1981089 |títulu=Ecuador: Lasso pide nun reconocer la victoria de Moreno |obra=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fecha=Publicáu y consultáu el 3 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}</ref> |-valign=top |align=right| [[Eleiciones primaries d'Arxentina de 2017]] |align=left| Eleiciones Primaries pa llexislatives |align=left| {{bandera2|Arxentina}} |align=left| 13 d'agostu de 2017 |align=left| Mientres el recuentu na provincia de Buenos Aires, distintos votantes d'Unidá Ciudadana comprobaron que los sos sufraxos nun quedaron rexistraos nel conteo provisional que-y dio a Esteban Bullrich una ventaya de 7 mil voto.<ref>http://www.eldestapeweb.com/el fraude-los pasu-al desnudu-les meses-onde-cristina-saco-0-votos-n32210</ref>paralelamente en delles meses denuncióse que los votos rexistraos nun coincidíen coles telegrames. Paralelamente se dio un escándalu na carga de los votos escrutados fuéronse llevando alantre primero nes seiciones más apegaes al oficialismo, dexando los opositores pa los últimos minutos. Inclusive se suspendieron los trabayos cuando entá quedaben unos 400 mil voto por escrutar<ref>http://realpolitik.com.ar/nota/28927/escandalo_con_les pruebes_en_video_denuncien_el fraude_de_camudemos</ref>dos díes depués una ONG denunció al presidente de la Nación, Mauricio Macri, al xefe de Gabinete, Marcos Peña y el ministru del Interior, Rogelio Frigerio, por fraude nel escrutiniu provisional de los PASU. En tantu abrióse una investigación xudicial, el fiscal federal Franco Picardi, determinó "Los fechos denunciaos, en casu de comprobase la so materialidá, alzaríense como faltes o delitos de netu calter eleutoral, d'alcuerdu a lo establecío na llei 19.108 y nel Códigu Nacional Eleutoral". El lletráu espunxo la presunta manipulación de datos eleutorales nes provincies de Buenos Aires y Santa Fe y alvirtió que los responsables, ente los que mentó al xefe d'Estáu, podríen incurrir nel delitu d'incumplimientu de los deberes de funcionariu públicu y eventual fraude. Finalmente la causa quedó al cargu de la xueza Sevini de Cubria.<ref>http://www.perfil.com/eleiciones2017/servini-de-cubria-investigara-a-macri-por presuntu fraude-en-l'escrutiniu.phtml</ref>En Tandil,en siquier dos meses la Nº5 y la Nº32 Unidá Ciudadana na carga de datos del escrutiniu nacional nun teníen nengún votu en nenguna de les categoríes, sicasí na planilla que lleven los fiscales en dambes meses la fuercia política tien votos en toles categoríes.<ref>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=En Tandil tamién hai barruntos de fraude en delles meses|url=https://www.lavozdetandil.com.ar/2017/08/17/en-tandil-tambien-hai-barruntos-de-fraude-en-delles|obra=La Voz de Tandil|fecha=17 d'agostu de 2017|fechaaccesu=16 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210620215144/https://www.lavozdetandil.com.ar/2017/08/17/en-tandil-tambien-hai-barruntos-de-fraude-en-delles|fechaarchivu=2021-06-20}}</ref> Trabayadores contrataos per Corréu Arxentín pa cargar los datos de les telegrames denunciaron “irregularidaes” nel sistema de recuentu de votos.<ref>http://www.diagonales.com/contenido/cuando-taben-llegando-les telegrames-de-la matanza-y-quilmes-ah-comenz-a-andar-mal-el sistema/254</ref> Un mes antes apurrióse-y los trabayos de fiscalización una ONG integrada por una serie d'organizaciones venceyaes con [[Camudemos]] quien fiscalizaran les eleccioneen reemplazu de la Cámara Nacional Eleutoral quien tradicionalmente llevaba a cabu los trabayos de fiscalización de toles eleiciones dende 1983.<ref name="Los votos de toos en manes macristas">{{cita publicación |nome1=Sebastian|títulu=Los votos de toos en manes macristas|url=https://www.pagina12.com.ar/48390-con-los-votos-de-todos-en-manos-macristas|axencia=Páxina12|fecha=6 de xunetu de 2017}}</ref> L'alcuerdu foi vistu como una partidización y tercerización amarutada del procesu eleutoral, obligación qu'hasta l'agora venía cumpliendo'l Poder Xudicial y qu'agora va correr por cuenta d'un integrante del Poder Executivu.<ref>http://www.diarioregistrado.com/politica/una-ong-ultra-macrista-sera-la-que-capacite-a-las-autoridades-de-mesa-para-las-legislativas_a595ccf37d669y67b19cfc214</ref> toles asociaciones que componen la rede tienen venceyos direutos col Gobiernu nacional o funcionarios de Camudemos. Inclusive, dellos direutivos de les ONG son candidatos del oficialismo.<ref>http://www.ambito.com/888994-ongs-venceyaes-al gobiernu-capacitaren-a-les autoridaes-de-mesa</ref> |-valign=top |align=right|[[Eleiciones xenerales d'Honduras de 2017|Eleiciones Xenerales Honduras]] |align=left|[[Presidente d'Hondures|Presidente]], [[Congresu Nacional d'Hondures|Congresu Nacional]] y [[Alcalde]]s |align=left| {{HND}} |align=left|26 de payares de 2017 |align=left|{{AP|Crisis poseleutoral n'Hondures de 2017-2018}} El procesu eleutoral cuntó con fechos atípicos como'l zarru d'urnes una hora antes de lo habitual y un retrasu de 6 hores na divulgación de les primeres resultaos per parte del ente eleutoral.<ref>{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/nasralla-hernandez-honduras-election-171127091015101.html|títulu=Hondurans anxiously await election results |author=Heather Gies |fecha=28 de payares de 2017 |publicación=Al Jazeera|fechaaccesu=1 d'avientu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/nasralla-hernandez-honduras-election-171127091015101.html|títulu=Hondurans anxiously await election results |author=Heather Gies |fecha=28 de payares de 2017 |publicación=Al Jazeera|fechaaccesu=1 d'avientu de 2017}}</ref> Col 57% de les actes eleutorales contaes, Salvador Nasralla de l'Alianza d'Oposición aventayaba con 45% al so adversariu, el oficialista Juan Orlando Hernández , que tenía 40%.<ref>{{cita web|url=https://www.univision.com/noticias/america-latina/l'opositor izquierdista-salvador-nasralla-encabeza-el recuentu-de-votos-de-les-presidenciales-en-hondura|títulu=L'opositor izquierdista Salvador Nasralla encabeza'l recuentu de votos de les presidenciales n'Hondures|fechaaccesu=6 de xunu de 2018|apellíu=Noticies|nome=Univision|sitiuweb=Univision|idioma=en}}</ref> Depués del primer informe, el conteo de votos detener mientres 36 hores y nel intre de los díes la diferencia ente dambos candidatos encurtiar hasta que, col 83% de les actes procesaes, Hernández superó a Nasralla el 29 de payares. Hores más tarde, el sistema del ente eleutoral sufrió una falla. Terminar de cuntar les 18,000 actes, siguíu d'un reconteo de 4,700 d'estes; y finalmente declaróse a Hernández como'l ganador oficial, quien tomó posesión el 27 de xineru de 2018. La resultancia nun foi reconocíu polos principales partíos d'oposición y l'informe de la Misión d'Observación de la OEA conclúi que poles numberoses falles ya irregularidaes tratar d'un procesu «de baxa calidá». Tanto esta Misión como un analís independiente de la revista ''The Economist'' conclúin que'l dramáticu cambéu d'enclín plantega series duldes sobre la veracidá de los resultaos.<ref>{{cita web |url=https://www.oas.org/fpdb/press/Nooruddin-Analysis-for-OAS-Honduras-2017.pdf|títulu=Analís pa la Organización de los Estaos Americanos |idioma=en |autor=Irfan Nooruddin|fecha=17 d'avientu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.economist.com/news/americas/21732118-our-analysis-disputed-vote-count-what-data-say-about-integrity-hondurass|títulu=Reasons to Disbelieve: What the data say about the integrity of Honduras's election |fecha=9 d'avientu de 2017 |publicación=The Economist|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017 |idioma=en}}</ref> |- |[[Eleiciones presidenciales de Venezuela de 2018]] |[[Presidente de Venezuela|Presidente]], [[Conseyos Llexislativos Estadales de Venezuela|Conseyos Llexislativos Estadales]] |{{bandera2|Venezuela}} |20 de mayu de 2018 |Los comicios presidenciales fueron convocaos antes del tiempu previstu na [[Constitución de Venezuela de 1999|Constitución]] y pola [[Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 2017|Asamblea Nacional Constituyente de Maduro]], que darréu ordenó al [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral (CNE)]] realizar la convocatoria formal.<ref>{{cita publicación|títulu=La Constituyente de Venezuela convoca eleiciones presidenciales|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20180123/44239201654/venezuela-eleiciones-presidenciales.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=La Vanguardia}}</ref> Primeramente'l [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia (TSJ)]] había ilegalizado a la principal coalición opositora, [[Mesa de la Unidá Democrática|Mesa de la Unidá Democrática (MUD)]], alegando que dientro de dicha coalición habíen partíos validaos y otros pendientes por validar.<ref>{{cita publicación|títulu=TSJ ilegaliza la tarxeta de la MUD|url=http://elestimulo.com/blogue/tsj-ilegaliza-la|fecha=25 de xineru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Estímulu|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615090755/https://elestimulo.com/blogue/tsj-ilegaliza-la|archivedate=2021-06-15}}</ref> Los partíos opositores que si podíen participar abstener al considerar que'l procesu yera illegal.<ref>{{cita publicación |apellíos=Press|nome=Europa|títulu=La oposición venezolana nun va participar nes eleiciones presidenciales d'abril|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-oposicion-venezolana-nun participara-eleiciones-presidenciales-abril-20180221194120.html|fecha=21 de febreru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=europapress.es|idioma=es-ES}}</ref> Nos comicios participaron como candidatos [[Nicolás Maduro]] pol [[Partíu Socialista Xuníu de Venezuela|Partíu Socialista Xuníu de Venezuela (PSUV)]] y [[Movimientu Somos Venezuela]], [[Henri Falcón]] pol partíu [[Avanzada Progresista]], [[Javier Bertucci]] pol Movimientu Esperanza pol Cambéu y Reinaldo Quijada pol partíu Unidá Política Popular 89; toos ellos suscribieron xunto col CNE un Alcuerdu de Garantíes Eleutorales como ampliación a la normativa eleutoral yá vixente.<ref>{{cita publicación |apellíos=20Minuto|títulu=Candidatos roblen alcuerdu de garantíes eleutorales en Venezuela|url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/339251/0/candidatos-roblen-alcuerdu-de-garantias-eleutorales-en-venezuela/|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=20minutos.com.mx - Últimes Noticies|idioma=es}}</ref> Maduro empecipió la so campaña eleutoral antes del tiempu reglamentariu, ensin dixebrase del so cargu como presidente, prometiendo bonos pagos con dineru público al eleutoráu si votaben por él y faciendo usu de bienes públicos pa promocionase, actos prohibíos pola Constitución, la [[Llei Orgánica de Procesos Eleutorales]] y la Llei Contra la Corrupción.<ref>{{cita publicación |apellíu=snederr@el-nacional.com|nome=SOFÍA NEDERR {{!}}|títulu=Ufierta eleutoral de Maduro sofitar nel clientelismu|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/ufierta-eleutoral-maduro-sofita-clientelismo_221838|fecha=5 de febreru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos=Nacional|nome=El títulu=Sumar: El CNE ye cómpliz de compra de votos por Maduro|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/sumate-cne-complice-compra-votos-por-maduro_235687|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> Díes previos al 20 de mayu, el xefe de campaña del candidatu Henri Falcón introduxera una demanda ante'l TSJ solicitando, ente otres coses, la eliminación de los "Puntos Coloraos" que'l chavismu usa como métodu de control en procesos eleutorales.<ref>{{cita publicación|títulu=Comandu de Falcón introdució recursu ante TSJ pa esaniciar “puntos coloraos”|url=http://elestimulo.com/blogue/comandu-de-falcon-introduci%C3%B3-recursu-ante-tsj-pa-esaniciar-puntos-coloraos/|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Estímulu|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328013323/http://elestimulo.com/blogue/comandu-de-falcon-introduci%C3%B3-recursu-ante-tsj-pa-esaniciar-puntos-coloraos/|archivedate=2022-03-28}}</ref> El 17 de mayu'l TSJ refugó'l pidimientu de Falcón alegando que se trataba de fechos futuros ya inciertos.<ref>{{cita web|url=http://historico.tsj.gob.ve/decisiones/selec/mayu/211437-52-17518-2018-2018-000039.HTML|títulu=Sentencia Númberu 52 del 17 de mayu de 2018 - TSJ}}</ref> El día de les eleiciones carauterizar por una marcada [[astención]] y cientos de denuncies sobre proselitismu políticu del chavismu, instalación de Puntos Coloraos cerca y dientro de centros eleutorales, compra de votos per parte del oficialismo, votu asistíu y coacción a testigos de meses de candidatos opositores, toos estos fechos cola avenida del CNE.<ref>{{cita web|url=http://www.ntn24america.com/america-latina/venezuela/ausentismo-eleutoral-marca-la xornada-en-venezuela-calificada-de-ilegitima|títulu=Ausentismo eleutoral marca la xornada en Venezuela calificada de "illexítima" {{!}} NTN24 {{!}} www.ntn24.com|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|sitiuweb=www.ntn24america.com|idioma=es}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Irregularidad y poca participación marquen primeres 6 hores de xornada eleutoral #20May - Efeutu Cocuyo|url=http://efectococuyo.com/politica/irregularidaes-y-poca-participacion-marquen-primeres-6-hores-de xornada eleutoral-20may/|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Efeutu Cocuyo|idioma=es-VE}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Web|nome=El Nacional|títulu=Guanipa denunció tresporte de caxes CLAP por efectivos de la FANB|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/guanipa-denuncio-tresporte-caxes-clap-por efectivos-fanb_236096|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}</ref> Al rematar la xornada pasáu les 06:00 pm y antes d'anunciase los resultaos oficiales, el candidatu Falcón dio una rueda de prensa dende la sede'l so partíu criticando dúramente el procesu eleutoral y manifestando que pola cantidá d'irregularidaes asocedíos nel mesmu, desconocería los resultaos y que dichu procesu tenía de repitise.<ref>{{cita publicación |apellíos=Moleiro|nome=Alonso|títulu=Henri Falcón refuga la resultancia que proclama a Maduro y llapada a entamar nueves eleiciones|url=https://elpais.com/internacional/2018/05/20/america/1526840397_319633.html|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El País|issn=1134-6582|idioma=es}}</ref> El CNE declaró que la participación del procesu foi del 46.07% proclamando a Nicolás Maduro como ganador col 67.84%, oldeando llargamente coles múltiples encuestes a la opinión pública que daben a Maduro como perdedor.<ref>{{cita publicación |títulu=Solo'l 29% de los venezolanos entama votar nes eleiciones presidenciales|url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-ye/article198960229.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=elnuevoherald|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://talcualdigital.com/index.php/2018/05/15/la guerra-de-encuestes-y-los porcentaxes baillarinos-iii/|títulu=La guerra d'encuestes y los porcentaxes baillarinos (III)|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|sitiuweb=talcualdigital.com|idioma=es-ES}}</ref> A otru día, Luis Emilio Rondón, rector principal del CNE, declaró qu'en vista de les múltiples irregularidaes asocedíes mientres la xornada eleutoral, nun reconocía los resultaos como llexítimos. Coles mesmes, la oposición desconoz la llexitimidá de Maduro como presidente.<ref>{{cita publicación|títulu=Rector Luis Emilio Rondón desconoz resultaos d'eleiciones presidenciales - Efeutu Cocuyo|url=http://efectococuyo.com/cocuyo-eleutoral/rector-lluis-emilio-rondon-desconoz-resultaos-d'eleiciones presidenciales/|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Efeutu Cocuyo|idioma=es-VE}}</ref> Díes posteriores, la [[Organización de los Estaos Americanos|Organización d'Estaos Americanos (OEA)]], la [[Xunión Europea|Unión Europea (XE)]], el [[Grupu de Lima]], el [[G-7|G7]] y otres naciones de dellos continentes manifestaron desconocer los resultaos de les eleiciones.<ref>{{cita web |url=http://elmundo.sv/paises-y-oposicion-desconocen-reeleccion-de-nicolas-maduro/|títulu=Países y oposición desconocen reelección de Nicolás Maduro {{!}} Diariu El Mundo|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|apellíu=elmundo.sv|sitiuweb=elmundo.sv|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=OEA aprueba resolución que desconoz reelección de Nicolás Maduro en Venezuela|url=https://www.eluniverso.com/noticias/2018/06/05/nota/6795521/oea-aprueba-resolucion-que-desconoz-reeleccion-nicolas-maurezo|fecha=5 de xunu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Universu|idioma=es-LA}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Países de la G7 y la Xunión Europea desconocen reelección de Maduro|url=https://www.sandyaveledo.com/2018/05/23/g7-union-europea-reeleccion-maduro/|fecha=23 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Sandy Aveledo{{!}} Portal de noticies venezolanu|idioma=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612135952/https://www.sandyaveledo.com/2018/05/23/g7-union-europea-reeleccion-maduro/|archivedate=2018-06-12}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=El Grupu de Lima desconoz la reelección de Maduro y amenorga les rellaciones diplomátiques|url=https://www.efe.com/efe/america/portada/el grupo-de-lima-desconoz-la-reeleccion-maduro-y-amenorga-les rellaciones-diplomaticas/20000064-3622618|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódico=www.efe.com|idioma=es}}</ref> |} == Midíes pa evitar el fraude == N'avientu de 2000, col fin d'evitar les irregularidaes detectaes nes [[eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2000]], los presidentes de [[Caltech]] y [[MIT]], [[David Baltimore]] y [[Charles Vest]], respeutivamente, establecieron el Voting Technology Project (VTP), que les sos actividaes inclúin el desenvolvimientu de technologías pa votaciones, ameyorar la xestión de les eleiciones y fomentar la investigación científica na materia.<ref>(n'inglés) [http://www.vote.caltech.edu/about «About the Voting Technology Project.»] [[Caltech]]. Consultáu'l 17 de xunetu de 2014.</ref> == Ver tamién == * * [[Observación eleutoral]] * [[Derechu eleutoral|Derechu Eleutoral]] * [[Caciquismu]] * [[Caciquismu (España)]] * [[Dictadura constitucional]] * [[Fraude constitucional]] * [[Dictablanda]] * [[Dictadura]] * [[Desobediencia civil]] * [[Corrupción política]] * [[Pucherazo]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.fisica.unam.mx/octavio/ Llei de Benford y detección de fraudes eleutorales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710062527/http://www.fisica.unam.mx/octavio/ |date=2018-07-10 }} * [http://justiciayleyescolombia.wordpress.com/2014/09/18/los once-delitos-eleutorales-que-contempla-la llei colombiana/ Los once delitos eleutorales que contempla la Llei colombiana] {{Tradubot|Fraude electoral}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fraudes eleutorales]] [[Categoría:Derechu eleutoral]] ob7razcaz8zi1ehhsj6vkl933x0o7nu 0 154190 4496425 4261516 2026-05-26T06:12:21Z Limotecariu 735 4496425 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Myrna Cunningham}} {{persona}} '''Myrna Kay Cunningham Kain''' {{nym}} ye una médica ciruxana, feminista [[Misquito|miskita]] y activista indíxena de [[Nicaragua]]. Participó en procesos políticu-sociales venceyaos a la llucha polos [[Emancipación de la muyer derechos de les muyeres]] y de los [[Indíxena|pueblos indíxenes]] d'[[América Llatina]]. Foi coordinadora de la Cátedra Indíxena de la [[Universidá Indíxena Intercultural]]. En setiembre de 2010, llogró un Doctoráu Honoris Causa per parte de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]], siendo la primer vegada que la UNAM dio tal reconocencia a una muyer indíxena. De 2011 a 2013 foi Presidenta del [[Foru Permanente pa les Cuestiones Indíxenes de la ONX]]. Ente'l so investigaciones atopen estudios sobre les formes de discriminación que sufren les muyeres indíxenes y hai promovíu l'establecimientu d'estratexes y programes que faciliten el so accesu a la educación en tolos niveles. Na actualidá ye presidenta de l'[[Asociación pa los Derechos de les Muyeres y el Desenvolvimientu|Asociación pa los derechos de les muyeres y el Desenvolvimientu]] (AWID) amás de consultora sobre América Llatina de diversos organismos internacionales, ente los que s'atopen la [[Unesco|UNESCO]], el [[Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu|PNUD]], la [[Organización Panamericana de la Salú|OPS]], el [[BID]], [[Fondu de Población de les Naciones Xuníes|FNUAP]], la [[Comisión Económica p'América Llatina y el Caribe|CEPAL]], [[Fondu de Desenvolvimientu de les Naciones Xuníes pa la Muyer|UNIFEM]] y la [[Organización Mundial de la Salú|OMS]]. == Biografía == Pertenez al pueblu indíxena Miskitu de la comunidá de [[Waspán|Waspam]] asitiáu nes márxenes del Ríu Wangki en Nicaragua. Dempués d'estudiar pa Maestra d'Educación Primaria tornó a la so comunidá d'orixe a trabayar como maestra. Salió nuevamente a estudiar medicina y ciruxía a la [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua]], siendo la primer muyer Miskita médica. Tornó a trabayar nel Hospital Misioneru de la Ilesia Morava como médica xeneral y darréu como ciruxana, llabor que combinaba col so trabayu na sanidá pública de les comunidaes del Ríu Cocu hasta 1979.<ref name=":1">{{Cita noticia|títulu=Myrna Kay Cunningham Kain - The Hunger Project|url=http://www.thp.org/staff/myrna-kay-cunningham-kain/|fechaaccesu=23 de xunu de 2017|periódicu=The Hunger Project|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312042743/http://www.thp.org/staff/myrna-kay-cunningham-kain/|archivedate=2017-03-12}}</ref> === Revolución Sandinista === Mientres la [[Revolución Sandinista]] trabayó nel Ministeriu de Salú Pública en distintes responsabilidaes, ente otres foi direutora d'investigación y planificación. Dempués tornó a la so comunidá p'asumir la organización de los servicios de salú y la coordinación de gobiernu rexonal na actual Rexón Autónoma, siendo la primer muyer gobernadora miskita. Nesti marcu participó nel procesu de consulta sobre l'autonomía rexonal multiétnica y les negociaciones de los alcuerdos de paz que remataron en 1987, cola aprobación de la Llei d'Autonomía de los Pueblos Indíxenes y Comunidaes Étniques de la Mariña Atlántica de Nicaragua y l'establecimientu de los primeros gobiernos rexonales autónomes.<ref>{{Cita web|url=http://www.unwomen.org/en/news/stories/2011/8/we-need-to-strengthen-women-s-self-esteem-and-make-them-feel-valued-for-their-identity-and-culture|títulu=We need to strengthen women’s self esteem and make them feel valued for their identity and culture|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013|sitiuweb=UNWomen}}</ref> Foi diputada pola Rexón Autónoma de la mariña del Atlánticu del Norte na Asamblea Nacional (RAYAN) na Asamblea Nacional y el Conseyu Rexonal Autónomu de RAYER asumiendo funciones nel [[Parllamentu Indíxena de America]], la [[Comisión Indíxena nel Parlatino]], les Comisiones de la Muyer y d'asuntos étnicos de l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] y les comisiones d'asuntos xurídicos y de salú del Conseyu Rexonal Autónomu de la [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|RAYAN]]. Nesi periodu definieron los primeros preseos normativos pa la institucionalización del sistema rexonal multiétnicu en Nicaragua. === Pueblos indíxenes, educación y derechos === En 1994 foi una de los fundadores y rectora por 8 años d'[[Universidá de les Rexones Autónomes de la Mariña Caribe Nicaraguana]], una de les primeres esperiencies llatinoamericanes d'educación cimera indíxena, intercultural, con enfoque de xéneru, que sirvió como modelu pal continente. Trabayó tamién na mesma llinia siendo promotora del Sistema Educativu Autonómicu Rexonal (SEAR) nes Rexones Autónomes de Nicaragua y dende la [[Cátedra Indíxena Itinerante]] (CII) de la [[Universidá Indíxena Intercultural]], promovida pol [[Fondu pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes de America Llatina y el Caribe]], integrada por 60 sabios/as indíxenes de 18 países de America Llatina, de la que foi nomada coordinadora en 2007. Tien una amplia esperiencia sobre derechos de los pueblos indíxenes. Foi Secretaria Xeneral del [[Institutu Indixenista Interamericano]], consultora de distintes organizaciones multillaterales, billaterales, gubernamentales y non gubernamentales sobre salú, educación, territoriu, mediu ambiente y recursos naturales, discriminación racial, evaluación de los mecanismos y preseos internacionales de derechos humanos de los pueblos indíxenes, ente otros. En 1992 foi coordinadora de la Campaña Continental 500 años de Resistencia Indíxena, Negra y Popular y foi activista polos derechos individuales y coleutivos de muyeres y homes de los pueblos indíxenes nel so país, la OEA y la ONX.<ref>{{Cita web|url=http://www.mirnacunningham.org/site/?q=node/4|títulu=Biografía de Mirna Cunningham|fechaaccesu=11 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.mirnacunningham.org|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160918195611/http://www.mirnacunningham.org/site/?q=node%2F4|fechaarchivu=2016-09-18}}</ref> Foi promotora ante organismos de [[cooperación internacional]] na busca de fondos y desenvolvimientu d'una cooperación esterna culturalmente respetuosa colos pueblos indíxenes y trabayó les temes de salú intercultural y medicina tradicional, amás de siguir collaborando colos Gobiernos Rexonales Autónomos de Nicaragua nel procesu d'establecimientu de los Modelos de Salú Intercultural. Ye Presidenta del [[Centru pa l'Autonomía y Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes]] - CADPI que ye una organización que trabaya n'árees de comunicación intercultural, revitalización cultural, derechos de les muyeres indíxenes, [[cambéu climáticu]] y el so impautu sobre pueblos indíxenes y estableció un observatoriu de l'autonomía rexonal multiétnica en Nicaragua. De 2011 a 2013 foi Presidenta del [[Foru Permanente pa les Cuestiones Indíxenes de la ONX]]. En 2014 foi asesora del Presidente de l'Asamblea Xeneral de Naciones Xuníes pa la Conferencia de de Pueblos Indíxenes de la ONX en 2014. Na actualidá ye presidenta de l'[[Asociación pa los Derechos de les Muyeres y el Desenvolvimientu|Asociación pa los derechos de les muyeres y el Desenvolvimientu]] (AWID), trabaya nel Proyeutu Fame y no fondero Fiduciario pa Pueblos Indíxenes, el Centru d'Investigación Agrícola Tropical y el Centru d'Educación Cimera. Tamién ye Vicepresidenta primer de la Xunta Directiva del Fondu pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes d'América Llatina y el Caribe.<ref name=":1" /> === Derechos de les muyeres === Destaca tamién el so activismu en defensa de los derechos de les muyeres y de manera específica los derechos de les muyeres indíxenes tantu nel so país como nel ámbitu continental y global. Ye miembru de la Xunta Directiva del [[Fondu Global de Muyeres]] y asesora de l'[[Alianza de Muyeres Indíxenes de Méxicu y Centru America]], l'Enllaz continental de muyeres indíxenes y el Foru Internacional de Muyeres Indíxenes- FIMI. Cunningham foi miembru del Conseyu d'alministración del [[Fondu Global pa Muyeres]] y tamién asesora de l'Alianza de Muyeres Indíxenes de Méxicu y Centro América. la Rede Continental de Muyeres Indíxenes y el Foru Internacional de Muyeres Indíxenes. == Premios y reconocencies == * En 2001 la Organización Panamericana de la Salú reconoció-y el so trabayu otorgándo-y el Premiu d'Heroína de la Salú de les Amériques. * En 2002, la Organización Panamericana de la Salú nomar "Heroína Nacional de Nicaragua" * En 2010 recibió un doctoráu honorariu n'[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|Universidá Autónoma Nacional de Méxicu]] (UNAM)<ref>Recuperó {{Cita web|url=http://www.globalfundforwomen.org/impact/news/46/1784|títulu=Myrna Cunningham Awarded Honorary Doctorate by Mexican University|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131103025238/http://www.globalfundforwomen.org/impact/news/46/1784|fechaarchivu=3 de payares de 2013}} {{Cita web|url=http://www.globalfundforwomen.org/impact/news/46/1784|títulu=Myrna Cunningham Awarded Honorary Doctorate by Mexican University|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131103025238/http://www.globalfundforwomen.org/impact/news/46/1784|fechaarchivu=3 de payares de 2013}} </ref> siendo la primer muyer indíxena en recibir esta distinción. * En 2012 foi premiada pola organización de derechos humanos MADRE pol so trabayu.<ref name=":0">{{Cita web|url=http://www.madre.org/index/press-room-4/news/madre-founding-partner-mirna-cunningham-receives-the-2012-ngo-csw-woman-of-distinction-award-758.html|títulu=MADRE Founding Partner Mirna Cunningham Receives the 2012 NGO CSW Woman of Distinction Award!|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131101202207/http://www.madre.org/index/press-room-4/news/madre-founding-partner-mirna-cunningham-receives-the-2012-ngo-csw-woman-of-distinction-award-758.html|fechaarchivu=1 de payares de 2013}}</ref> * En 2015 recibió'l Premiu Iberoamericanu de Derechos Humanos.<ref>{{Cita web|url=http://periodistas-es.com/myrna-cunningham-premiu-ddhh-iberoamericanu-16108|títulu=Myrna Cunningham premiu DDHH Iberoamericanu {{!}} Periodistes n'Español|fechaaccesu=10 de setiembre de 2016|sitiuweb=periodistes-ye.com}}</ref> == Publicaciones == * Sabiduríes y conocencies indíxenes na Universidá Indíxena Intercultural: La Cátedra Indíxena Itinerante. (2010) Con Nicole Nucinkis.<ref>{{Cita web|url=https://www.giz.de/de/downloads/giz2013-sp-bones-practiques-iiu.pdf|títulu=Sabiduríes y conocencies indíxenes na Universidá Indíxena Intercultural - La Cátedra Indíxena Itinerante|fechaaccesu=11 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=2010|idioma=|sitiuweb=|editorial=Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1947||Cunningham, Myrna}} [[Categoría:Médicos y médiques de Nicaragua]] [[Categoría:Feministes de Nicaragua]] fsge5xztubqkgop3y4s4qce3mxf9mxn 0 154191 4496462 4462710 2026-05-26T07:04:38Z Limotecariu 735 4496462 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Myrna Eligia Torres Rivas}} {{persona}} '''Myrna Eligia Torres Rivas''' {{nym}} ye una [[Maestru|maestra]] y [[periodista]] guatemaliana, y amiga personal del [[Che Guevara]].<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-309831-2016-09-20.html?ref=yfp|títulu=Páxina/12 :: El país :: “A Guatemala llega Ernesto y vase el Che”|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|sitiuweb=www.pagina12.com.ar|idioma=es}}</ref> == Trayeutoria == Torres Rivas nació y crióse nuna redolada cultural y intelectualmente ricu qu'influyó de manera constante na so vida. Ye fía del nicaraguanu Edelberto Torres Espinoza, profesor, humanista, primer embaxador del gobiernu sandinista en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé de Costa Rica]] y de la guatemaliana Marta Rivas, maestra. Dambos escribieron un llibru sobre'l poeta [[Rubén Darío]].<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Edelberto Torres: Educador Centroamericanista del sieglu XX|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/especiales/308114-edelberto-torres-educador-centroamericanista-sieglu/|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es}}</ref> El so hermanu, [[Edelberto Torres Rivas]], ye sociólogu especialista n'estudios llatinoamericanos.<ref>{{cita web|url=http://www.flacsochile.org/personaxes/edelberto-torres-rivas/|títulu=Edelberto T. Rivas|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|sitiuweb=www.flacsochile.org|idioma=en-US}}</ref> A lo llargo de la so vida Torres Rivas vivió en Méxicu, Canadá, Nicaragua, Cuba y Costa Rica.{{ensin referencies}} Torres Rivas trabayaba nel Institutu de Fomentu a la Productividá, un organismu de microcreitos creáu pol presidente que fuera creáu pola revolución, cuando llegó [[Che Guevara|Ernesto Guevara]], un mozu arxentín que traía una carta d'encamientu.<ref>{{cita web|url=http://sincerco.com.ar/2017/12/09/los caminos-del-che-en-guatemala/?upm_export=print|títulu=Los caminos del "Che" en Guatemala : Ensin Cercu : http://sincerco.com.ar|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|sitiuweb=sincerco.com.ar}}</ref> Nes xuntes qu'entamaba Torres Rivas na so casa, a les cualos asistíen mozos siguidores de [[Jacobo Árbenz]], el Che Guevara empezó a averase a los alderiques políticos de la dómina.<ref>{{cita publicación |títulu=El <em>Che</em> en Guatemala: xénesis d'una lleenda|url=http://www.prensalibre.com/hemeroteca/che-guevara-en-guatemala|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|periódicu=Prensa Llibre}}</ref> Foi nesos alcuentros sociales onde Guevara conoció a Ñico Vásques . == Publicaciones == En xunetu de 2016 Torres Rivas publicó "La mio vida en primaveres",<ref>{{cita web|url=http://www.fygeditores.com/emails/dellos/Mividaenprimaveras_info.htm|títulu="La mio vida en primaveres" de Myrna Torres Rivas|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|sitiuweb=www.fygeditores.com}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=La mio vida en primaveres. Capítulu I|url=https://www.plazapublica.com.gt/content/la mio-vida-en-primaveres|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|periódicu=Plaza Pública|idioma=es}}</ref> un llibru autobiográficu nel que fai un recuentu detalláu de les primeres décades de la so vida y que foi prologáu por [[Sergio Ramírez]], escritor y vicepresidente de Nicaragua ente 1985 y 1990. Torres Rivas presentó'l so llibru na Feria Internacional del Llibru de Guatemala esi mesmu añu.<ref>Presentación de "La mio vida en primaveres" de Myrna Eligia Torres Rivas http://filgua.com/calendar/#1467308416302-y3d3da5a-y33y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212010205/http://filgua.com/calendar/#1467308416302-y3d3da5a-y33y |date=2017-02-12 }}</ref> En 2017 publicó "De médicu a combatiente: el tercer viaxe d'Ernesto Guevara de la Serna", la hestoria del tresformamientu ṕolítica d'Ernesto Guevara na figura del Che, mientres la so estancia en Guatemala<ref>{{cita publicación |títulu=“De médicu a combatiente”: llega a Rosario una nueva pieza de la hestoria del Che|url=http://www.conclusion.com.ar/espectaculos/de-medico-a-combatiente-llega-a-rosario-una-nueva-pieza-de-la-historia-del-che/11/2017/|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|periódicu=Conclusión - Diariu Dixital Rosario|idioma=es-ES}}</ref> y pa dar a conocer otres de les sos facetes, más allá de la de guerrilleru.<ref>{{cita publicación|títulu=Esti xueves: presenten llibru sobre'l Che|url=https://www.rosario3.com/ocio/Esti xueves-presenten-llibru-sobre-el-Che-20171122-0069.html|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|periódico=Rosario3|idioma=es-ES}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * [https://www.youtube.com/watch?v=NppkdBBiWTo La buelga del Dr. Ernesto "Che" Guevara.] * [http://www.radionacional.com.ar/pacho-o-donnell-entevistu-a-l'autora-del llibru-la mio-vida-en primaveres Entrevista a Myrna Torres Rivas en Radio Nacional d'Arxentina.] {{NF|el sieglu XX||}} {{Tradubot|Myrna Eligia Torres Rivas}} [[Categoría:Periodistes de Guatemala]] [[Categoría:Escritores de Guatemala]] dkcyznnu8h00su549whi8vt7avchsd3 0 154274 4496369 4298344 2026-05-26T05:32:52Z Limotecariu 735 4496369 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Mónica Baltodano Marcenaro''' {{nym}} ye una [[guerrilla|guerrillera]], [[revolucionariu|revolucionaria]] y [[política]] [[Nicaragua|nicaraguana]] que participó de manera destacada mientres la etapa insurreccional de la ofensiva final de 1978-1979 contra la [[dictadura somocista]]. Foi dirixente del disidente [[Movimientu pol Rescate del Sandinismo]] (MRS) y [[diputada]] pal periodu 2007-2011 na [[Asamblea Nacional de Nicaragua]]. == Biografía == Nacida'l [[14 d'agostu]] de [[1954]] na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]]. Ye la tercera d'una prole de 10 fíos procreaos nel matrimoniu de Roberto Baltodano y Zulema Marcenaro, dambos d'orixe proletariu que lleguen a constituyir una familia de clase media. Estudia primaria y secundaria nel colexu Pureza de María en León, onde se bachillera en 1971. Estudia'l cursu básicu y dos años de Bioloxía na Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua, estudios qu'abandona cuando pasa a la clandestinidá en 1974. Llogró una llicenciatura en [[ciencies sociales]] y una [[maestría]] en Derechu Municipal de la [[Universidá de Barcelona]], España. Nel añu 2002, publicó'l so llibru "Democratizar la Democracia. El desafíu de la participación ciudadana". En febreru de 2009, en conmemoración al 75 aniversariu del asesinatu del Xeneral [[Augusto César Sandino|Augusto C. Sandino]], presenta'l so nuevu llibru "Sandinismo, Pactos, Democracia y Cambéu Revolucionariu, Contribuciones al Pensamientu Políticu de la izquierda nicaraguana". Como especialista en temes municipales y participación ciudadana, impartió innumberables seminarios, talleres y conferencies, y participó n'espacios nacionales ya internacionales. Ye madre de cuatro fíos Pancasan, Sofana, Mónica Augusta y Umanzor. El so compañeru de vida ye Julio López Campos. == Etapa guerrillera == Empecipia la so militancia revolucionaria a la edá de 15 años nel [[movimientu estudiantil]] en [[1969]] integrándose a la organización de los barrios marxinales. En [[1974]] pasa a la llucha clandestina [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|sandinista]] como responsable políticu-militar urbana nel norte del país. Sufre prisión y tortura en [[1977]]. Al recuperar la llibertá integra l'Estáu Mayor del Frente Internu que dirixe la [[Insurrección de Managua]], el Repliegue tácticu escontra [[Masaya]], y tomar de les ciudaes de [[Jinotepe]] y [[Granada (Nicaragua)|Granada]]. En [[1979]], dempués de la victoria popular del [[19 de xunetu]], recibe'l grau honoríficu de [[Comandante (militar)|Comandante]] [[Guerrilleru|Guerrillera]]. == Etapa política == En [[1986]] foi condecorada cola Orde [[Carlos Fonseca]], la máxima distinción dada pol FSLN a les personalidaes nacionales y estranxeres que se destacaron na llucha revolucionaria. Mientres el gobiernu revolucionariu foi designada como Viceministra de la Presidencia y Ministra d'Asuntos Rexonales nos años 1982-1990. Tuvo al cargu de los procesos de descentralización y fortalecimientu de los conceyos nicaraguanos, procesu qu'incluyó la Llei de Conceyos (Llei Non. 40). En [[1990]] ye electa [[Conceyal]] na Alcaldía de [[Managua]] y destácase pola so llucha contra la [[corrupción política|corrupción]] y el xuiciu contra l'entós alcalde [[Arnoldo Alemán]]. Esi mesmu añu foi escoyida Presidenta de la Fundación pa la Promoción y el Desenvolvimientu Municipal. En [[1994]] ye electa a la Direición Nacional del [[FSLN]] y responsable d'Organización. En [[1997]] resulta electa como Diputada de l'Asamblea Nacional y dende el so cargu refugó'l Pactu de [[Daniel Ortega]], con [[Arnoldo Alemán]], y la derechización y corrupción na conducción del so partíu. Poles sos posiciones crítiques foi escluyida de tolos órganos del FSLN. Dedicar a impulsar nuevos [[movimientos sociales]] en Nicaragua calteniendo una crítica abierta al neolliberalismu, a les privatizaciones y a los trataos de Llibre Comerciu CAFTA (TLC CA-USA). Nel añu [[2005]] integrar a la conducción del [[Movimientu pol Rescate del Sandinismo]] como una fuercia alternativo d'esquierda. En coalición col Partíu MRS participen nel procesu eleutoral llevando como candidatu a presidente a Edmundo Jarquín, ex funcionariu del [[BID]], y ye electa diputada en [[2006]] pol partíu centroizquierdista [[MRS]] agrupación qu'abandonó arriendes de que estos manifestaron el so sofitu a l'[[Alianza Republicana Nacionalista]] nes eleiciones presidenciales del 2009. Sicasí, Mónica Baltodano forma parte de la oposición al gobiernu del [[FSLN]] conxugando nun llinguaxe d'esquierda un activismu contra'l gobiernu [[sandinista]] que la llevó a coincidir munches vegaes coles posiciones de los partíos de la derecha del país con respectu al gobiernu de Daniel Ortega. Na actualidá ta dedicada al fortalecimientu de la socialdemocracia nel senu de la izquierda en Nicaragua y a la formación políticu ideolóxica de los mozos del movimientu, dalgunos d'ellos electos apocayá como diputaos pol [[partíu lliberal independiente (PLI)]], otros lideren movimientos xuveniles anti gobiernu que planteguen la llucha pacífica pa derrocar al gobiernu de [[Daniel Ortega]] inspiraos nel exemplu d'[[otpor]] ente otros fenómenos conocíos como [[revoluciones de colores]] . Ye una de les diputaes más batallosa -dende l'ala progresista de la esquierda- nel Parllamentu nicaraguanu. == Ver tamién == * [[Historia de Nicaragua]] * [[Revolución Sandinista|Revolución Nicaraguana]] * [[FSLN]] == Enllaces esternos == http://monicabaltodano.blogspot.com/ https://memoriasdelaluchasandinista.org/en/5-autora == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1954||Baltodano, Monica}} {{Tradubot|Mónica Baltodano}} [[Categoría:Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] [[Categoría:Guerrilleros de Nicaragua]] siug7yfsokrr9wwia6rheghh5y4id8p 0 155369 4496548 4491679 2026-05-26T10:55:46Z CommonsDelinker 488 Replacing Photograph_of_President_William_J._Clinton_Meeting_with_President_Carlos_Menem_of_Argentina_in_the_Oval_Office,_06-29-1993_(6175659541).jpg with [[File:Photograph_of_President_William_J._Clinton_Meeting_with_President_Carlos_Menem_of_Argentina_i 4496548 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Carlos Menem}} {{persona}} '''Carlos Saúl Menem''' {{nym}} foi un [[abogáu]] [[políticu]] y [[empresariu]] [[Arxentina|arxentín]] que foi [[presidente de la Nación Arxentina]] pol [[Partíu Xusticialista]] dende [[1989]] hasta [[1999]], [[gobernador de la provincia de La Rioja]] ente [[1973]] y [[1976]] y ente [[1983]] y [[1989]] y senador nacional del [[2005]] al [[2021]] en representación de la [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|provincia de La Rioxa]]. Cumplió'l so primer periodu presidencial de 1989 a 1995, depués de [[Raúl Alfonsín]], ya impulsó la [[reforma constitucional arxentina de 1994]], que menguó la estensión del mandatu a cuatro años y habilitó una [[reelección presidencial]] inmediata. Esto dexó-y presentase como candidatu y ser reelecto en 1995 pa un segundu mandatu, que s'estendió hasta 1999, añu en que foi asocedíu por [[Fernando de la Rúa]]. Foi'l presidente arxentín col mayor periodu siguíu de gobiernu, siguíu por [[Juan Domingo Perón]] y [[Cristina Kirchner]].. Nos trés eleiciones presidenciales pa les cualos presentóse foi'l candidatu con mayor númberu de votos, pero na tercer vegada, en 2003, en que nun algamar el mínimu necesariu pa ser escoyíu na primer vuelta, arrenunció la so candidatura al decidir nun presentase a la [[Segunda vuelta eleutoral|segunda vuelta]].<ref>[http://www.infobae.com/2013/05/14/710544-cumplir-10-anos-l'arrenunciu-menem-al-ballotage-kirchner Cumplir 10 años del arrenunciu de Menem al balotaje]</ref> == Primeros años == Nació en [[Anillaco]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|provincia de La Rioxa]]. Los sos padres, Saúl Menem (1898-1975) y Mohibe Akil (1907-1977), yeren d'orixe siriu. Estudió [[abogacía]] na [[Universidá Nacional de Córdoba]]. Salió a la conocencia pública cuando defendió profesionalmente a [[Presu políticu|presos políticos]] mientres el gobiernu militar de la [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]]. Foi deteníu per primer vegada en [[1956]] mientres el gobiernu del xeneral [[Pedro Eugenio Aramburu]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_1310000/1310682.stm «Menem, un "Animal Políticu".»]</ref> Al añu siguiente fundó la [[Mocedá Peronista]] de la so provincia, mientres se desempeñaba como asesor llegal de la [[Confederación Xeneral del Trabayu Arxentina|Confederación Xeneral del Trabayu]] y d'otros [[sindicatu|sindicatos]] de [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]]. [[Ficheru:Foto de campaña Menem 1989.png|left|miniaturadeimagen|Afiche de campaña de 1989.]] En [[1973]], cola vuelta de la democracia, foi electu gobernador del so [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|provincia]]. Primeramente amosó una adhesión a les postures del peronismu revolucionariu, qu'abandonaría a fines de 1973: {{cita|La revolución del 25 de Mayu tien el so sentíu más fondu na defensa que van faer d'ella la Mocedá, les FAR y Montoneros. Hai entá munchos conservadores metíos nel Movimientu, nel gobiernu nacional y ésta ye una llucha a muerte|Carlos Menem<ref>{{cita publicación |publicación=El Descamisado|añu= 1|númberu=4|fecha=12 de xunu de 1973|páxina= 8}} citáu por cita publicación|url=http://www.scielo.org.ar/pdf/rhaa/v51n1/v51n1a06.pdf|publicación=Revista d'Historia Americana y Arxentina|volume=51|númberu=1|añu=2016|allugamientu=Mendoza|editorial=Universidá Nacional de Cuyo|issn=0556-5960|páxines=169-195 |títulu=Conflictos provinciales ente l'Enclín y l'ortodoxa. La Rioxa, un casu d'estudiu|nome=Damián |apellíu=Antúnez}}</ref>}} En marzu de [[1976]], tres el derrocamientu de la presidenta [[María Estela Martínez de Perón]], foi depuestu y deteníu pola Xunta Militar que gobernó'l país mientres el ''[[Procesu de Reorganización Nacional]]'' y permaneció nesa situación mientres cinco años, primero na cárcel y depués confináu nuna pequeña llocalidá de la [[provincia de Formosa]], llamada [[Las Lomitas]], hasta quedar en llibertá en febreru de [[1981]]. N'ochobre de [[1983]], col fin del réxime militar y el regresu de la democracia al país, Menem foi electu nuevamente como gobernador de [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]]. En [[1988]] ganó a [[Antonio Cafiero]] nes eleiciones internes del [[Partíu Xusticialista]] y foi proclamáu candidatu a la Presidencia de la Nación pol [[Frente Xusticialista Popular]] (FREJUPO), una coalición del xusticialismu con otros partíos menores. Nes eleiciones del [[14 de mayu]] de [[1989]] foi electu Presidente de la Nación col 47&nbsp;% de los votos, superando al candidatu de la [[Unión Cívica Radical]], [[Eduardo Angeloz]] (que llogró'l 32,45&nbsp;% na llista de la Unión Cívica Radical más un 4,59&nbsp;% na llista de la Confederación Federalista Independiente, que lo llevaba tamién como candidatu, esto ye, 37,04&nbsp;% en total), y asocedió al Presidente [[Raúl Alfonsín]], al que tuvo de reemplazar cinco meses antes de la finalización del so mandatu por cuenta de la crisis provocada pola [[Hiperinflación Arxentina|hiperinflación qu'afectó al país]]. == Presidencies == === Primer presidencia (1989-1995) === Carlos Menem asumió la presidencia'l [[8 de xunetu]] de [[1989]], tres el retiru antemanáu de [[Raúl Alfonsín]]. Foi daquella la primer socesión presidencial ente dos presidentes constitucionales dende 1928, y la primera dende 1916 ente presidentes de distintos partíos políticos. ==== Política económica ==== {|class="infobox" style="text-align:center" |- ! width="10"| Añu<ref>http://www.latdf.com.ar/2014/02/evolucion-del-pbi-de-argentina-dende.html</ref> ! width="100"| Crecedera<br/> del PIB |- | 1989 || {{decreciente}} -7% |- | 1990 || {{decreciente}} -1,3% |- | 1991 || {{creciente}} 10,5% |- | 1992 || {{creciente}} 10,2% |- | 1993 || {{creciente}} 6,3% |- | 1994 || {{creciente}} 5,8% |- | 1995 || {{decreciente}} -2,8% |- | 1996 || {{creciente}} 4% |- | 1997 || {{creciente}} 8,1% |- | 1998 || {{creciente}} 3,8% |- | 1999 || {{decreciente}} -3.4% |} El principal problema que tuvo d'enfrentar al asumir la presidencia foi'l d'una economía en crisis con [[Hiperinflación arxentina de 1989|hiperinflación]]. El gobiernu de Menem nun principiu paecía plegase a los principios del [[Consensu de Washington]], anque solo fueron aplicaos finalmente los puntos 6 y 9 y parcialmente al 8 ([[Consensu de Washington#Sentíu orixinal: los Diez Puntos de Williamson|ver equí]]) al nun cumplir con dellos de los puntos propuestos tuvo un gran déficit fiscal, atrasu cambiario, aumentu del gastu públicu y una gran presión impositiva. Finalmente les reformes realizaes tuvieron un calter muncho más lliberal que lo que yá había, pero igualmente fueron insuficientes na estabilidá al llargu plazu. Cola aprobación de la [[Llei de Reforma del Estáu]] foi autorizáu a [[privatización|privatizar]] delles empreses estatales, na forma que'l presidente envalorara conveniente. Les primeres privatizaciones efectuaes fueron les de la empresa telefónica [[ENTel (Arxentina)|Entel]] y la d'[[Aerolíneas Argentinas]]. Les mesmes, y otres posteriores, privatizáronse rápido buscando consiguir con ello réditos mediáticos qu'instalaren la idea de la voluntá reformista del gobiernu, pero dicha rapidez condució depués a numberoses crítiques y denuncies d'irregularidaes, omisiones y casos de corrupción. Llueu se privatizaron tamién la rede vial, les canales televisives (cola esceición de ATC, güei [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]]), gran parte de les redes ferroviaries, [[Xacimientos Petrolíferos Fiscales]] y [[Gas del Estáu]]. [[Ficheru:Menem.Bush.1990.ogv|thumb|250px|En [[1990]] Arxentina recibió la visita del entós Presidente George Bush, con quien Menem comprometer a fortalecer l'axenda de lliberalización del comerciu. Fragmentu de la conferencia de prensa conxunta na Casa Rosada.]] Se desreguló la economía, amenorgando cupos, aranceles y prohibiciones d'importaciones, y establecióse la llibertá de precios. Col aumentu d'impuestos como los del Valor Agregáu y Ganancies aumentó la recaldación fiscal. Aun así, a pesar de dichu aumento y de los ingresos xeneraos poles privatizaciones, la situación económica calteníase sopelexada y a fines de 1989 producióse una segunda hiperinflación. El ministru d'economía d'entós, [[Erman González]], apeló al [[Plan Bonex]]: confiscó los depósitos a plazu fixu y camudar por bonos de llargu plazu en dólares. Coles mesmes, acutó fuertemente la emisión monetaria. Mientres la xestión de [[Domingo Cavallo]], ministru d'Economía del so gobiernu, establecióse la [[Llei de Convertibilidad]], que la so aplicación enllargar hasta la crisis arxentina de fines de [[2001]] y empiezos de [[2002]]. El [[Bancu Central de la República Arxentina]] taba obligáu a sofitar la moneda arxentina coles sos reserves nuna rellación de cambéu na qu'un [[dólar d'Estaos Xuníos|dólar]] equivalía a un [[pesu (moneda d'Arxentina)|pesu]]. D'esta forma acutábase la emisión de billetes como mediu de financiamiento del Estáu. Esta llei de calter intervencionista contradiz en gran parte les polítiques aceptaes como neolliberales, al afitar un preciu llibre de la economía con una llei. [[Ficheru:Carlos Menem (Retrato Oficial 1989).jpg|left|miniaturadeimagen|Carlos Menem el día de la so asunción presidencial (1989).]] Estes midíes llograron una estabilidá económica ensin inflación significativa qu'ufiertó un clima favorable pal surdimientu d'inversiones y l'ingresu de capitales dende otros países, produciéndose una marcada crecedera del PIB. Esi aumentu tuvo carauterizáu pola medría del sector servicios, mientres el PIB industrial contraíase y privatizábase la economía. La estabilidá económica foi, entós, namái aparente, una y bones la capacidá d'emplegar mano d'obra menguaba y cerrábense incontables establecimientos industriales. Mientres el so gobiernu la [[delda esterna]] pública multiplicar dende los 45.000 millones que dexara'l gobiernu de Alfonsín, hasta llegar finalmente nel 2000 a 145.000 millones.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=212745 Cómo empezó la delda esterna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410080049/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=212745 |date=2023-04-10 }} en La Nación del 6/5/2001, por [[Jaime Poniachik]]</ref> Nos servicios públicos les privatizaciones producieron meyores calidable en dellos rubros (lletricidá, telefonía), ente que n'otros l'impautu foi negativu, como nos tresportes ferroviarios, esti postreru en particular pol zarru masivu de los servicios de pasaxeros de llarga distancia, asocedíu'l 10 de marzu de 1993. Magar los servicios de trenes privatizaos urbanos del área metropolitana y cargues polo xeneral rexistraron leves ameyoramientos, finalmente cola crisis de 2001 y la devaluación, esnudaron les fráxiles condiciones contractuales que llevaron a les empreses a la quiebra, el posterior vaciamiento de la so infraestructura y finalmente a un deterioru del serviciu en parte sosteníu por subsidios. Coles mesmes, los principales inconvenientes económicos xeneraos por esta política fueron un amenorgamientu de la competitividá basada nel tipu de cambéu y una crecedera del desemplegu. Al asumir Menem el gobiernu, los valores de desocupación y subocupación habíen alcanzáu picos históricos (8,1% y 8,6% de la población económicamente activa, respeutivamente). Depués d'un periodu de lentu amenorgamientu (6,9% y 8,3% en mayu de 1992), el desemplegu y el subempleo volvieron crecer mientres la ''[[Efectu Tequila|crisis del Tequila]]'', hasta algamar un picu de 18,4% y 11,3% en mayu de 1995, dempués de lo que baxaron llevemente hasta 12,4% y 13,6% n'ochobre de 1998. Pal final del so gobiernu, estes cifres yeren de 13,8% y 14,3%. Contribuyeron al aumentu del desemplegu y el subempleo los despidos masivos nes empreses públiques privatizaes, la terciarización d'actividaes y les socesives midíes de flexibilización llaboral. ==== Planu políticu y privatizaciones na década menemista ==== [[Ficheru:Menem.reforma.ogv|thumb|250px|left|El presidente Carlos Menem anuncia la implementación de la reforma educativa y pide sofitu pa la privatización de [[YPF]] y del sistema jubilatorio. [[1992]] ]] En política esterior, dende l'entamu mesmu del so mandatu promovióse un alliniadura automática colos [[Estaos Xuníos]], de manera tal que l'[[Arxentina]] abandonó'l [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]]. El ministru [[Guido Di Tella]] referir a dichu alliniadura en forma humorística como les "rellaciones carnales", pero más palantre el términu sería tomáu polos críticos de dicha política internacional pa referise a ésta en forma denigratoria. Poco dempués de la implementación del [[Plan Bonex]] tuvo llugar el [[Swiftgate]], nel que la empresa d'Estaos Xuníos [[Swift Armour S.A.|Swift]] denunció trate perxudicada nuna operación comercial al nun aceptar otorgar un [[sobornu]]. Swift recurrió al embaxador de los Estaos Xuníos, [[Terence Todman]], y el mesmu gobiernu d'Estaos Xuníos tomó cartes nel asuntu. Finalmente, a principios de 1991 arrenunció tol gabinete menemista. Foi mientres dichu escándalu que [[José Luis Pumar (políticu)|José Luis Pumar]] pronunció la so espublizada frase ''Yo robo pa la corona''.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Pumar-Robo-corona-empresariu-kirchnerismo_0_762523814.html |títulu=Pumar: del Robu pa la corona” a empresariu aliáu del kirchnerismo |fechaaccesu=10 de xunetu de 2015 |añoacceso= |autor= |apellíu= |nome= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= |obra=Clarín del 26 d'agostu de 2012 |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref> N'otros planos, en [[1991]] Menem promovió la formación del [[Mercosur]] y restableció rellaciones diplomátiques col [[Reinu Xuníu]], atayaes dende la [[Guerra de Malvines]]. Suspendió'l [[serviciu militar]] obligatoriu tres l'escándalu a raigañu del [[Casu Carrasco]]. [[Indultos realizaos por Carlos Menem|Indultó a militares de l'anterior dictadura]] (1976-1983) y a militantes d'organizaciones guerrilleres qu'actuaren principalmente mientres la década del setenta, lo que sicasí nun aseló'l descontentu de los militares qu'[[Carapintadas#Cuartu_alzamientu|amenaciaron dempués con otru intentu de golpe]].<ref>https://www.abc.es/hemeroteca/historico-08-06-2003/abc/Internacional/seineldin-álceme en-armes-forzáu-por-menem-que-me-tendio-una trampa_186247.html</ref><ref>https://www.clarin.com/sociedad/rebelion-avientu-secretu-peor-guardáu_0_SyL-5LYlRtx.html</ref><ref>https://www.diariopopular.com.ar/te-acordas-de cumplir-25-anos-del-ultimo-alzamientu-carapintada-n244280</ref> [[Ficheru:Photograph of President William J. Clinton Meeting with President Carlos Menem of Argentina in the Oval Office - DPLA - 01a3939e0a7e1bdf85cd48eeb8d9dce3.jpg|miniaturadeimagen|329x329px|Menem y el presidente Clinton, el gobiernu menemista ye carauterizáu por estrechar rellaciones "carnales" con Estaos Xuníos.]] Mientres el so gobiernu, modificar por llei del Congresu'l númberu d'integrantes de la Corte Suprema de Xusticia, alzándolo a nueve miembros. Parte de la prensa denominó a esta corte ampliada la ''[[mayoría automática]]'', aduciendo que na mayor parte de los casos polémicos los votos d'estos cinco xueces coincidíen cola posición del gobiernu. [[Ficheru:Atentados Argentina 6000107 muertos.jpg|thumb|170px|left|Bandera recordando los 6&nbsp;000&nbsp;000 de muertos nel holocaustu xudíu y a los muertos nos atentaos terroristes realizaos en Buenos Aires [[Atentáu a la embaxada d'Israel n'Arxentina|contra la Embaxada d'Israel]] y [[Atentáu a la AMIA|contra la AMIA]].]] Mientres la so xestión l'Arxentina foi blancu de dos ataques [[terrorismu|terroristes]]: el 17 de marzu de 1992 producióse'l primera [[Atentáu a la embaxada d'Israel n'Arxentina|atentáu contra la embaxada d'Israel]], onde morrieron 22 persones y el 18 de xunetu de 1994 producióse'l [[Atentáu a la AMIA|Atentáu a la AMIA (Asociación Mutual Israelita Arxentina)]] que causó la muerte de 85 persones. La investigación del primer atentáu foi realizada pola [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema de Xusticia]], ensin que fuera alzada nunca a xuiciu. Respectu del segundu atentáu a l'[[AMIA]], cuando se realizó'l [[Primer xuiciu pol atentáu a la AMIA|xuiciu oral ente 2001 y 2003]], quedó al descubiertu una xigantesca rede de encubrimiento qu'arreyaba al xuez de la causa, los fiscales, los servicios d'intelixencia, l'entós presidente Menem y altos funcionarios del so gobiernu, y hasta'l presidente de la [[Delegación d'Asociaciones Israelites Arxentines|Delegación d'Asociaciones Israelites Arxentines (DAIA)]], que xeneró un [[AMIA 2|segundu xuiciu por encubrimiento]], empecipiáu en 2015 y qu'entá nun rematara n'ochobre de 2018. Les denuncies de corrupción sobre'l so gobiernu nun torgar que la so xestión caltuviera una imaxe favorable debíu al ésitu na cara económica. En 1993, el so Ministru del Interior, [[Gustavo Béliz]], arrenunció al so cargu y declaró públicamente que'l presidente ''taba arrodiáu de corruptos''.<ref>{{cita web|url=https://www.lanacion.com.ar/167128-menem-píde-y a-beliz-que-senale-a-los-corruptos|obra=La Nación|fecha=13 de xineru de 1996|títulu=Menem píde-y a Beliz que señale a los corruptos}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.lanacion.com.ar/534210-beliz-desamarro-una-polemica-por graves acusaciones|obra=La Nación|fecha=8 de marzu de 2003|títulu=Beliz desamarró un discutiniu por graves acusaciones}}</ref> Cuando Menem anunció'l so propósitu de faer aprobar una llei que declarara la necesidá de convocar a una convención constituyente que modificara la [[Constitución de la Nación Arxentina|Constitución Nacional]] y dexara la so reelección, plantegóse un conflictu interpretativu respectu del artículu 30 de dicha Constitución. Menem sostenía -al igual que lu había fechu Perón en 1949- que la mayoría de dos tercios de los miembros del Congresu riquida pa ello tenía de calculase sobre los que tuvieren presentes na sesión, en tantu la oposición sostenía -tal como lo fixera la Unión Cívica Radical en 1949- que se precisaben dos tercios del númberu de representantes qu'integraba cada Cámara. El puntu yera crucial porque los partidarios de la reforma nun algamar la mayoría necesaria si aplicábase esta última interpretación. Menem primió con utilizar la interpretación que la favorecía ya inclusive convocó a un plebiscitu non venceyante por que la ciudadanía opinara sobre la reforma, pero finalmente entró en negociaciones col líder de la oposición radical, [[Raúl Alfonsín]], quien aceptó que se convocara a una Convención pa la [[Reforma de la Constitución Arxentina de 1994|reforma de la Constitución Nacional]] qu'incluyera, amás de la tema de la reelección, otres cláusules que-y interesaben, tales como la eleición d'un tercer senador pola minoría, l'establecimientu de la figura del Xefe de Gabinete y la incorporación a la Constitución de diversos convenios internacionales, ente otros puntos, tou lo cual configuró'l llamáu [[Pactu de Olivos]]. La reforma foi aprobada pola convención en [[1994]] y dexó la reelección de Menem al añu siguiente. === Empreses privatizaes o concesionadas === * [[Alministración Xeneral de Puertos]] AGP: privatizada. * [[Aerolíneas Argentinas]] SE: privatizada. * Aeropuertos: concesionados. * [[Agua y Enerxía Llétrica|Agua y Enerxía Llétrica SE]], Sector Llétricu: privatizada. * Área Material Córdoba Aviones: privatizada. * [[Argentina Televisora Color]] LS 82 TV Canal 7 (ATC): disuelta. * Estelleru Ministru Manuel Domecq García - DOMECQ: disuelta. * [[Estelleru Río Santiago|Estelleros y Fábriques Navales del Estáu]] - AFNE SA: provincializado. * [[Bancu Hipotecariu Nacional]]: privatizáu. * [[Bancu Nacional de Desarrollu]] (BANADE): disueltu. * [[Caxa Nacional d'Aforru Postal|Caxa Nacional d'Aforru y Seguro]]: privatizada. * [[Telefe|Canal 11]], Dicon Espardimientu SALS 84 TV: privatizada. * [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]], Ríu de la Plata SALS 85 TV: privatizada. * Carboquímica Arxentina Sociedá Anónima Mista: privatizada. * Minero Carolina SA: disuelta. * Compañía Azucrera les Palmes SAI.C.A.P.O.: disuelta. * Conarsud SA Asesoría y Consultoría: disuelta. * Consultara SA Consultora de l'Armada: disuelta. * Corporación Arxentina de Productores (CAP): disuelta. * Empresa Desarrollo Especiales (SAEDESA): disuelta. * [[Empresa Líneas Marítimas Argentinas]] (ELMA): '''Disuelta''' ''llei 23.696 de Reforma del Estáu''. * [[Corréu Oficial de la República Arxentina|Empresa Nacional de Correos y Telégrafos]] (ENCOTEL): disuelta. * [[ENTel (Arxentina)|Empresa Nacional de Telecomunicaciones]] (ENTEL): privatizada y depués renacionalizada. * Empresa Nuclear Arxentina de Centrales Llétriques (SAENACE): disuelta. * Establecimientos Altos Fornos Zapla: privatizada. * Fábrica Militar d'Ácidu Sulfúrico: privatizada. * Fábrica Militar de Tolueno Sintéticu: privatizada. * Fábrica Militar de Vainas y Conductores Llétricos ECA: privatizada. * Fábrica Militar General San Martín: privatizada. * Fábrica Militar Pilar: privatizada. * Fábrica Militar San Francisco: privatizada. * Ferrocarril Belgrano SA: concesionado. * Ferrocarriles Argentinos SA: concesionado. * Ferrocarriles Metropolitanos SA: concesionado. * Fondu Nacional de la Marina Mercante: disueltu. * Forxa Arxentina SA: disuelta. * [[Gas del Estáu]] SE: privatizada (vease Gas del Estáu). * Hidroeléctrica Norpatagónica SA Sector Llétricu (HIDRONOR): privatizada. * Fierro Patagónico de Sierra Grande SA Minera (HIPASAM): provincializada (vease Fierro de Sierra Grande). * Hipódromu Arxentín: concesionado. * Induclor Sociedá Anónima Mista: privatizada. * Indupa SA: privatizada. * Institutu Nacional de Reaseguros (INDER): disueltu. * Interbaires SA: privatizada. * Intercargo SA: privatizada. * Xunta Nacional de Carnes: disuelta. * Xunta Nacional de Granos: disuelta. * LR3 Radiu Belgrano: concesionada. * LR5 Radiu Excelsior: concesionada. * LV3 Radio Córdoba: concesionada. * Llao Llao Holding: privatizáu. * Monómeros Vinílicos: privatizáu. * Obres Sanitaries de la Nación (OSN): concesionada. * Petropol: privatizada. * Petroquímica Bahía Blanca S.A: privatizada. * Petroquímica Xeneral Mosconi SAI.y C.: privatizada. * Petroquímica Ríu Terceru: privatizada. * Polisur Sociedá Mista: privatizáu. * Redes d'Accesu a grandes ciudaes: concesionadas. * Servicios Llétricos del Gran Buenos Aires Sector Llétricu (SEGBA): privatizada. * Sociedá Mista Siderurgia Arxentina (SOMISA): privatizada. * Talleres Navales Dársena Norte SAC.I.y N.(TANDANOR): privatizaos. * Tanque Arxentín Medianu SE (TAMSE): disueltu. * Teunoloxía Aeroespacial SATEA: disuelta. * Xacimientos Carboníferos Fiscales [[YCF]]: concesionada. * Xacimientos Petrolíferos Fiscales [[YPF]]: privatizada. === Gabinete del 1ᵉʳ periodu === {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:100%; width:1000px; background:F5F5F5;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Ficheru:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Ministerios del Gobiernu de<br />Carlos Menem</span> |- style="font-weight:bold;" |Cartera |Titular |Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu del Interior (Arxentina)|Ministeriu del Interior]] || [[Eduardo Bauzá]]<br />[[Julio Mera Figueroa]]<br />[[José Luis Pumar (políticu)|José Luis Pumar]]<br />[[Gustavo Béliz]]<br />[[Carlos Federico Ruckauf]]<br />[[Carlos Vladimiro Corach]]||[[7 de xunetu]] de [[1989]] - [[15 d'avientu]] de [[1990]] <br /> [[15 d'avientu]] de [[1990]] - [[12 d'agostu]] de [[1991]] <br /> [[12 d'agostu]] de [[1991]] - [[4 d'avientu]] de [[1992]] <br /> [[4 d'avientu]] de [[1992]] - [[23 d'agostu]] de [[1993]] <br /> [[23 d'agostu]] de [[1993]] - [[9 de xineru]] de [[1995]] <br /> [[9 de xineru]] de [[1995]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu de la República Arxentina|Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu]] || [[Domingo Felipe Cavallo]]<br />[[Guido Di Tella]] ||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[31 de xineru]] de [[1991]] <br /> [[31 de xineru]] de [[1991]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|Ministeriu de Defensa]] || [[Ítalo Arxentín Luder]]<br />[[Humberto Romero]]<br />[[Guido Di Tella]]<br />[[Antonio Erman González]]<br />[[Oscar Camilión]]||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[26 de xineru]] de [[1990]] <br /> [[26 de xineru]] de [[1990]] - [[31 de xineru]] de [[1991]]<br /> [[31 de xineru]] de [[1991]] - [[1 de marzu]] de [[1991]]<br /> [[1 de marzu]] de [[1991]] - [[9 d'avientu]] de [[1993]]<br /> [[9 d'avientu]] de [[1993]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Economía y Producción]] || [[Miguel Ángel Roig]] <br />[[Néstor Rapanelli]] <br />[[Antonio Erman González]] <br />[[Domingo Felipe Cavallo]]||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[14 de xunetu]] de [[1989]] <br /> [[14 de xunetu]] de [[1989]] - [[18 d'avientu]] de [[1989]]<br /> [[18 d'avientu]] de [[1989]] - [[4 de febreru]] de [[1991]]<br /> [[4 de febreru]] de [[1991]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Xusticia, Seguridá y Derechos Humanos (Arxentina)|Ministeriu de Xusticia, Seguridá y Derechos Humanos]] || [[Lleón Carlos Arslanián]]<br />[[Jorge Luis Maiorano]]<br />[[Rodolfo Carlos Barra]] ||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[16 de xineru]] de [[1992]] <br /> [[16 de xineru]] de [[1992]] - [[16 de xunu]] de [[1994]]<br /> [[16 de xunu]] de [[1994]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social d'Arxentina|Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social]] || [[Jorge Alberto Triaca]]<br />[[Rodolfo Díaz]]<br /> [[Enrique Osvaldo Rodríguez]] <br />[[Armando Caro Figueroa]] || {{fecha|8|7|1989}} - {{fecha|16|1|1992}} <br /> {{fecha|16|1|1991}} - {{fecha|4|12|1992}} <br /> {{fecha|4|12|1992}} - {{fecha|22|12|1993}} <br /> {{fecha|22|12|1993}} - {{fecha|8|7|1995}} |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Salú y Ambiente (Arxentina)|Ministeriu de Salú y Ambiente]] || [[Julio Corzu]]<br />[[Antonio Erman González]]<br />[[Eduardo Bauzá]]<br />[[Alberto Kohan]]<br />[[Avelino Porto]] <br>[[Julio César Aráoz]] <br>[[Alberto Mazza]] ||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[23 de setiembre]] de [[1989]] <br />[[26 de setiembre]] de [[1989]] - [[14 d'avientu]] de [[1989]]<br />[[15 d'avientu]] de [[1989]] - [[20 de setiembre]] de [[1990]]<br /> [[20 de setiembre]] de [[1990]] - [[16 de xineru]] de [[1991]]<br /> [[16 de xineru]] de [[1991]] - [[3 d'avientu]] de [[1991]]<br>[[3 d'avientu]] de [[1991]] - [[22 d'abril]] de [[1993]]<br>[[22 d'abril]] de [[1993]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Educación, Ciencia y Teunoloxía (Arxentina)|Ministeriu d'Educación]] || [[Antonio Salonia]] <br /> [[Jorge Alberto Rodríguez]] ||[[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[4 d'avientu]] de [[1992]] <br/> [[4 d'avientu]] de [[1992]] - [[8 de xunetu]] de [[1995]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Planificación Federal, Inversión pública y Servicio|Ministerio d'Obres y Servicios públicos]] || [[Roberto José Dromi]] || [[8 de xunetu]] de [[1989]] - [[4 de xineru]] de [[1991]] |} === Segunda presidencia (1995-1999) === [[Ficheru:Menem and Cohen.jpg|250px|thumb|left|Menem, el secretariu de Defensa d'[[EE. XX.]] [[William S. Cohen]] y la so esposa Janet el [[15 de payares]] de [[1999]].]] El [[14 de mayu]] de [[1995]] realizáronse les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1995|eleiciones presidenciales]] que refundiaron la siguiente resultancia: # Carlos Menem-[[Carlos Ruckauf]] ([[Partíu Xusticialista|PX]]): 8.687.319 votos, 49,94% # [[José Octavio Bordón]]-[[Carlos "Chacho" Álvarez]] ([[FREPASO]]): 5.095.029 votos, 29,30% # [[Horacio Massaccesi]]-Antonio Hernández [[Unión Cívica Radical|(UCR)]]: 2.956.087 votos, 16,99% Nel so segundu mandatu, Menem caltuvo les polítiques económiques de la so primer etapa de gobiernu. Esta vegada, sicasí, l'empiezu d'una recesión nel tercer trimestre de 1998 y nueves acusaciones de corrupción tuvieron de resultes un descensu na so popularidá: depués d'un nuevu intentu de reforma constitucional —esta vegada fallíu—, Menem terminó'l so gobiernu'l [[10 d'avientu]] de [[1999]] trespasándo-y el mandu al presidente electu [[Fernando de la Rúa]]. En [[1998]], depués d'una entrevista col [[papa]] [[Xuan Pablo II]] na [[Ciudá del Vaticanu]], Carlos Menem aprobó un decretu que declaró'l [[25 de marzu]] el [[Día del Neñu por Nacer]] na Arxentina.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/120850-menem-instituyo-el-dia-del-nino-nonato|títulu=Menem instituyó el día del neñu nonato|fechaaccesu=8 de xunu de 2013|fecha=9 d'avientu de 1998|obra=Diariu La Nación|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162444/https://www.lanacion.com.ar/120850-menem-instituyo-el-dia-del-nino-nonato|fechaarchivu=2018-06-12}}</ref> Mientres la primer celebración, en [[1999]], el presidente afirmó que "l'Arxentina asitió ente les prioridaes de la so política esterior, un firme y decidida aición en defensa de la vida".<ref>{{cita web|url=http://vidahumana.org/vida-humana-internacional/item/1929-discursu-del presidente-dr-carlos-sa%C3%BAl-menem|títulu=Discursu del Presidente Dr. Carlos Saúl Menem|fechaaccesu=4 de setiembre de 2013|fecha=19 de xunu de 2012|obra=Vida Humana Internacional}}</ref> Nesti contestu foi que [[Zulema Fátima Yoma|Zulema Yoma]], ex esposa del presidente, decidió cuntar nuna entrevista que se realizó un albuertu col sofitu de Carlos Menem.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/1999/99-09/99-09-16/pag03.htm |títulu=Páxina/12 |fechaaccesu=11 de xunu de 2018|sitiuweb=www.pagina12.com.ar}}</ref>[[Ficheru:De la Rúa con Menem.jpg|miniaturadeimagen|131x131px|Menem apurre'l mandu a Fernando de la Rúa tres 10 años de gobiernu.]]El 3 de payares de 1995 [[Esplosiones de Ríu Terceru de 1995|esplotaron los depósitos]] de la Fábrica Militar de [[Ciudá de Ríu Terceru|Ríu Terceru]]. Morrieron siete persones y produciéronse daños materiales na ciudá. Abarruntóse qu'en realidá nun foi un accidente, y que lo que se buscaba yera despintar un faltante d'armes (ver seición [[Carlos Menem#Vida pública dempués de les sos presidencies|Vida pública dempués de les sos presidencies]]). ==== Gabinete del 2ᵘ Periodu ==== {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:100%; width:1000px; background:F5F5F5;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Ficheru:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Ministerios del Gobiernu de<br />Carlos Menem</span> |- style="font-weight:bold;" |Cartera |Titular |Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | [[Xefatura de Gabinete de Ministros (Arxentina)|Xefatura de Gabinete de Ministros]]<ref>Na Reforma de la Constitución Argrego la [[Xefatura de Gabinete de Ministros (Arxentina)|Xefatura de Gabinete de Ministros]]</ref> || [[Eduardo Bauzá]] <br />[[Jorge Alberto Rodríguez]] ||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[4 d'avientu]] de [[1996]] <br/> [[28 de marzu]] de [[1996]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu del Interior (Arxentina)|Ministeriu del Interior]] ||[[Carlos Vladimiro Corach]]||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu de la República Arxentina|Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu]] || [[Guido Di Tella]]||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|Ministeriu de Defensa]] || [[Oscar Camilión]]<br />[[Jorge Domínguez]] ||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[7 d'agostu]] de [[1996]] <br/> [[7 d'agostu]] de [[1996]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Economía y Producción]] || [[Domingo Felipe Cavallo]]<br />[[Roque Fernández]] ||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[7 d'agostu]] de [[1996]] <br/> [[7 d'agostu]] de [[1996]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Xusticia, Seguridá y Derechos Humanos (Arxentina)|Ministeriu de Xusticia, Seguridá y Derechos Humanos]] || [[Rodolfo Barra]] <br /> [[Elías Jassán]]<br />[[Raúl Granillo Ocampo]] ||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[10 de xunetu]] de [[1996]] <br/> [[10 de xunetu]] de [[1996]] - [[25 de xunu]] de [[1997]]<br/> [[25 de xunu]] de [[1997]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social d'Arxentina|Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social]] || [[José Armando Caro Figueroa]]<br /> [[Antonio Erman González]] <br />[[José Alberto Uriburu]]<br /> || {{fecha|8|7|1995}} - {{fecha|5|12|1997}} <br /> {{fecha|5|12|1997}} - {{fecha|26|5|1999}} <br /> {{fecha|26|5|1999}} - {{fecha|10|12|1999}} |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Salú y Ambiente (Arxentina)|Ministeriu de Salú y Ambiente]] || [[Alberto José Mazza]] ||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Educación, Ciencia y Teunoloxía (Arxentina)|Ministeriu d'Educación]] || [[Jorge Alberto Rodríguez]]<br />[[Susana Decibe]]<br />[[Manuel García Solá]]<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=137981 |títulu=Metanes protestes, asumió García Solá |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230410080056/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=137981 |fechaarchivu=2023-04-10 }}</ref>||[[8 de xunetu]] de [[1995]] - [[28 de marzu]] de [[1996]] <br/> [[28 de marzu]] de [[1996]] - [[7 de mayu]] de [[1999]] <br/> [[7 de mayu]] de [[1999]] - [[10 d'avientu]] de [[1999]] |} == La muerte del so fíu Carlos == El fíu del presidente, [[Carlos Saúl Facundo Menem|Carlos Menem Jr.]], «''Carlitos''», morrió'l [[15 de marzu]] de [[1995]] xunto al corredor d'autos Silvio Oltra mientres un viaxe n'helicópteru, a los 26 años d'edá. Los peritos determinaron que l'aparatu cayó al truñar cables d'alta tensión pero la so madre, [[Zulema Fátima Yoma|Zulema Yoma]], aportunó siempres en que'l so fíu fuera atacáu por proyeutil y que'l mesmu gobiernu taba despintando les pruebes del fechu pos, según la so versión, la muerte del so fíu foi entamada pola redolada del presidente. De primeres el presidente nun sofitó la teoría de la so esposa y, pocu dempués de la muerte del so fíu, Zulema divorciar d'él, de quien yá taba dixebrada de fechu. Depués presentóse como querellante na causa, abandonando la teoría del accidente. La causa foi archivada'l 16 d'ochobre de 1998 pol Xuez Villafuerte Ruzo, al considerar que se trató d'un accidente, pos la nave estrellóse depués de cutir con cables d'alta tensión; pero ante'l recursu de Zulema foi reconsiderada pola Corte Suprema, que n'abril de 2001 decidió refugar el recursu pa reabrila.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2001/04/11/p-00901.htm |títulu=“Clarín” |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090418035417/http://www.clarin.com/diario/2001/04/11/p-00901.htm |fechaarchivu=2009-04-18 }}</ref><ref>http://www.pagina12.com.ar/1998/98-10/98-10-17/pag06.htm</ref> En 2010 la causa foi reabierta.<ref>http://periodicotribuna.com.ar/13969-cfk-facer-reabren-espediente-por-la-muerte-de-menem-jr.html</ref> El 8 de xunetu de 2014 el ex-presidente Carlos Menem realizó una presentación por escritu na que manifestó: "Depués d'esplorar y estudiar los fechos y circunstancies qu'arrodien la causa –anque primeramente nun foi asina-, llegué a la conclusión de que la cayida del helicópteru, y la consecuente muerte del mio fíu, foi la resultancia d'un atentáu".<ref>http://www.fiscales.gob.ar/fiscalias/el-ex-presidente-menem-foi-citáu-a-declarar-como-testigu-por-la-muerte-de-su-fíu/</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/1723553-volvieron citar-a-carlos-menem-pola causa-que-investiga-la muerte-de-su-fíu</ref><ref>http://www.diariopopular.com.ar/notas/200422-menem-admitio-que-el so-fíu-murio-un atentáu</ref><ref>http://www.infobae.com/2014/09/11/1594047-menem-declarara-la muerte-el so-fíu-el-23-setiembre-y-podria-faelo-el congresu</ref> Amás de Zulema Yoma. dellos sectores de la opinión pública tamién abarrunten que nun se trató d'un accidente, como s'aportunó nun principiu, sinón d'un posible axuste de cuentes o vengación por alcuerdos políticu-mafiosos ensin cumplir.<ref>http://periodicotribuna.com.ar/13909-los-vinculos-ente-l'atentáu-a-la-amia-y-la-muerte-de-carlitos-menem.html</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.mdzol.com/nota/539377/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304092400/http://www.mdzol.com/nota/539377/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Basar en que l'esguace del helicópteru fíxose darréu, ensin posibilidá d'un nuevu peritaxe; en que se producieron delles muertes por asesinatu o causes pocu clares de 14 persones rellacionaes cola investigación (ente testigos, investigadores y peritos);<ref>http://periodicotribuna.com.ar/6275-secretos-del-dia-que-mataron-a-carlitos-menem.html</ref><ref>{{Enllaz rotu|1=http://www.lv12.com.ar/292252-los-sorprendentes-asesinatos-que-arrodiaron-la-muerte-de-carlitos-menem.html |2=http://www.lv12.com.ar/292252-los-sorprendentes-asesinatos-que-arrodiaron-la-muerte-de-carlitos-menem.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y na falta de midíes concretes per parte del gobiernu pa esclariar el casu. == Vida pública dempués de les sos presidencies == [[Ficheru:Cecilia Bolocco.jpg|left|miniaturadeimagen|[[Cecilia Bolocco]] foi la segunda y última esposa de Menem.]] En [[mayu]] de [[2001]] casóse cola ex-modelu ([[Miss Universu]] 1987) y presentadora televisiva chilena [[Cecilia Bolocco]], cola cual empecipió los trámites de [[divorciu]] en febreru de [[2007]]. Con ella tien un fíu: Máximo Menem Bolocco, quien nació en 2003.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/546954-a-los-73-anos-menem-foi-padre-de-maximo-saul A los 73 años, Menem foi padre de Máximo Saúl - 20.11.2003 - lanacion.com &nbsp;]</ref> == Candidatura presidencial en 2003 == {{referencies|t=20131113|políticos}} La nueche del [[21 de payares]] de [[2001]], el mesmu día en que foi lliberáu del arrestu domiciliariu al que tuvo sometíu pola causa de la venta illegal d'armes a Ecuador, Menem llanzó la so candidatura presidencial en La Rioxa, xunto a la so entós esposa, [[Cecilia Bolocco]].<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=353177|títulu="Vengo a la mio tierra a llanzar la mio candidatura"|editorial=La Nación|fecha=21 de payares de 2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230410171949/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=353177|fechaarchivu=2023-04-10}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Menem llanzó la so candidatura pal 2003| url = http://www.losandes.com.ar/notas/2001/11/22/politica-27260.asp| obra = Los Andes |fechaaccesu=6 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140507012040/http://www.losandes.com.ar/notas/2001/11/22/politica-27260.asp |fechaarchivu=7 de mayu de 2014}}</ref> En xineru de [[2003]], los xusticialistes esperaben dirimir na so interna qué candidatu representar nes próximes eleiciones xenerales. Sicasí, el Congresu Nacional del [[Partíu Xusticialista]], axuntáu'l [[24 de xineru]] nel miniestadio de Lanús, anuló les internes partidaries y aprobó el sistema de "neolemas" por aciu el cual autorizó a Carlos Menem, [[Adolfo Rodríguez Saá]] y [[Néstor Kirchner]] a participar direutamente na eleición xeneral convocada pal [[27 d'abril]]. Estes nueves regles de participación eleutoral fueron impulsaes pol presidente [[Eduardo Duhalde]], quien impulsaba la candidatura de Kirchner, entós gobernador de [[Provincia de Santa Cruz (Arxentina)|Santa Cruz]]. Menem, sicasí, quería qu'hubiera internes. En tantu, la xueza eleutoral María Servini de Cubría aceptó l'apelación presentada pol duhaldismo a la resolución que prohibe l'usu de neolemas pa dirimir la fórmula presidencial del Partíu Xusticialista. Menem nun pudo revertir la decisión partidaria por aciu la vía xudicial. La fragmentación eleutoral del peronismu esvalixaba'l votu dando más posibilidaes a una [[segunda vuelta eleutoral|segunda vuelta]]. Nes eleiciones del [[27 d'abril]] diben presentase 19 candidatos, provenientes d'un peronismu estremáu en trés fraiciones. Nes mesmes, Menem, candidatu de l'alianza "[[Frente pola Llealtá]] - Ucede", allugar nel primer llugar, con 4.740.907 de votos (24,45%), y Kirchner, del "Frente pa la Victoria", secundar, con 4.312.517 de votos (22,24%). Terceru allugóse l'ex ministru d'Economía radical Ricardo López Murphy, encabezando un frente disidente, con 3.173.475 votos (16,37%); cuartu Adolfo Rodríguez Saa, con 2.735.829 votos (14,11%), y quinta Elisa Carrió. El candidatu de la O.C.R., Leopoldo Moreau, quedó apostráu a unu de los últimos llugares, col 2,34% de los votos. Como nengún de los candidatos llogró la mayoría necesaria pa imponese na primer ronda, llegar a segunda vuelta. La reforma de 1994 de la [[Constitución arxentina]] prescribe, nos artículos 94 y 96, que se debe realizar la segunda vuelta si'l trunfador llogra menos del 45% de los votos y hai una diferencia menor de diez puntos porcentuales col segundu candidatu. Preparóse entós una nueva eleición en segunda vuelta ente los dos candidatos más votaos (el mesmu Menem y el gobernador [[Néstor Kirchner]]), pal [[18 de mayu]] de [[2003]]. Menem decidió arrenunciar a la so candidatura al considerar que la ventaya en votos del so rival yera irreversible; d'esta miente, terminó siendo víctima del mecanismu escurríu pol so propiu equipu. Por aplicación del artículu 155 del Códigu Eleutoral Nacional arxentín, Llei n° 19.945, qu'axusta que "''en casu d'arrenunciu de los dos candidatos de cualesquier de los dos fórmules más votaes na primer vuelta, va proclamase electa a la otra''", al retirase de la segunda vuelta la fórmula Menem-Romero, quedó proclamada la fórmula Kirchner-Scioli. == Senador nacional per La Rioxa == El [[23 d'ochobre]] de [[2005]] presentar a eleiciones pa Senador Nacional pola so provincia y llogró la banca correspondiente a la minoría; los dos escaños pola mayoría fueron ganaos pola fraición del presidente [[Néstor Kirchner]], liderada a nivel llocal pol ex gobernador Ángel Maza. D'esta forma, Menem volvió ocupar un cargu públicu esautamente seis años dempués de dexar la Presidencia. En mayu de 2007, Menem presentóse como opositor al presidente [[Néstor Kirchner]], al que desfamó públicamente en repitíes ocasiones.<ref>[https://web.archive.org/web/20071024140520/http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0177/articulo.php?art=1135&ed=0193 ''Los mozos tamién tomen Viagra'', Diariu Perfil, 20 de mayu de 2007]</ref> Según la so opinión, [[Néstor Kirchner|Kirchner]] nun aplica una política imparcial con respectu al juzgamiento de militares y civiles acusaos de cometer actos de violación de los [[derechos humanos]] nes décades del 70 y 80, yá que namái pretende xulgar a los cabezaleros de la [[Procesu de Reorganización Nacional|última dictadura militar]], pero non a los militantes d'organizaciones guerrilleres. Presentóse como candidatu a gobernador de [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] el 19 d'agostu de 2007, pero foi derrotáu: llogró cerca del 22% de los votos,<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/08/19/um/m-01481412.htm |títulu=Beder Herrera imponer nes eleiciones de La Rioxa<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090410081617/http://www.clarin.com/diario/2007/08/19/um/m-01481412.htm |fechaarchivu=2009-04-10 }}</ref> y quedó terceru detrás de [[Luis Beder Herrera]] y de Ricardo Quintela. Antes d'esta última derrota, Menem presentábase públicamente como candidatu a la presidencia pa les eleiciones d'ochobre de 2007.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927195735/http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipu=N&idPub=63874&id=153219&dis=1&sec=1 Agora, Menem aspira a la gobernación]</ref> Finalmente, arrenunció de postulase. Nel añu 2008 la empresa [[Siemens AG]] manifestó qu'ente 1998 y 2004 había pagu sobornos a distintos funcionarios, ente los cualos taba Menem, con cuenta de llograr un [[Escándalu de los sobornos de Siemens AG n'Arxentina|contrato multimillonariu]] col Estáu pa fabricar los [[Documentu Nacional d'Identidá (Arxentina)|documentos nacionales d'identidá]], lo cual foi negáu pol imputáu.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1081858&high=Siemens ''Menem refugó l'acusación na so contra''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212154037/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1081858&high=Siemens |date=2009-02-12 }} Publicáu nel diariu ''La Nación'' de Buenos Aires el 17-12-2008. Accesu'l 19-12-2008</ref> El 17 de xunetu de 2008, la figura del Senador Menem foi de gran importancia na sesión sobre la Resolución 125, relativa a la imposición de retenciones móviles a la esportación de productos agropecuarios, na cual se dirimió el conflictu qu'enfrentaba al [[Cristina Fernández de Kirchner|Gobiernu Nacional]] col [[sector agrícola-ganaderu]]. Mientres l'alderique, que s'estendió por dieciocho hores, el ex-presidente tuvo en gran parte ausente por causa de una internación d'urxencia por una fuerte [[neumonía]]. Esto dio llugar a numberoses especulaciones, yá que cola so ausencia votaríen 71 de los 72 senadores, dexándo-y al oficialismo vencer por 36 votos contra 35 de la oposición. Finalmente, pasada la medianueche, el Senador fixo presente na cortil, pronunció un fuerte discursu en contra de les retenciones móviles, anunció públicamente'l so proyeutu ingresáu por mesa d'entraes y antemanó que votaría en contra del proyeutu oficialista. Esto foi calificáu como un actu de coraxe [[cívicu]] pol ex Secretariu Xeneral de la Presidencia, [[Alberto Kohan]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2010/02/25/noticia_0057.html |títulu=''Kohan refugó alianza ente'l Kirchnerismo y Menem'' Del Diariu La Capital - Accesu 25-02-10 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119100134/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2010/02/25/noticia_0057.html |fechaarchivu=2012-01-19 }}</ref> Finalmente, la sesión terminó empatada con 36 votos a favor ya idénticu númberu en contra, y debió desempatar l'entós [[Vicepresidente de la Nación Arxentina|Vicepresidente]], [[Julio Cobos|Julio César Cleto Cobos]]. El so votu nel proyeutu de llei [[Albuertu n'Arxentina|Interrupción voluntaria del embaranzu]] del 08/08/2018 foi negativu.<ref>{{cita publicación |apellíos1=Senáu.gov.ar|títulu=El senáu refugó'l proyeutu d'interrupción voluntaria del embaranzu|url=http://www.senado.gov.ar/prensa/16631/noticies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2018}}</ref> == Imaxe pública == Menem incursionó nel automovilismu deportivu, compitiendo asiduamente en [[Rally]] nos [[años 1980]] con un [[Peugeot 504]] primeru y depués con un [[Renault 18]], el que depués-y venció al so amigu [[Juan María Traverso]]. Dempués d'asumir el cargu como presidente y mientres l'exerciciu del so mandatu, Menem dedicó especial atención a los medios d'espardimientu, colo cual aumentó'l so protagonismu públicu y el so perfil mediáticu. Según dellos medios periodísticos,<ref>Notes en [http://www.clarin.com/suplemento/zona/2003/08/31/z-00215.htm "Clarín"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804170657/https://www.clarin.com/suplemento/zona/2003/08/31/z-00215.htm |date=2021-08-04 }} y [http://www.pagina12.com.ar/2001/01-07/01-07-15/contrata.htm Páxina/12]</ref> n'oportunidá de brindar una conferencia de prensa, Menem afirmaría qu'ente'l so llectures topaba una obra escrita por [[Sócrates]]. L'error de Menem consistiría en que se desconoz qu'esista daqué escritu por dichu filósofu. N'otra ocasión, al dar empiezu al ciclu lectivu de [[1996]] en [[Tartagal]] ([[Salta (Arxentina)|Salta]]), informó a los neños d'una humilde escuelita del aprobetáu Norte arxentín que se licitaría un sistema de vuelos estratosféricos "''dende una plataforma que quiciabes s'instale na provincia de [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Eses naves espaciales van salir de l'atmósfera, van remontar a la estratósfera y dende ende escoyer el llugar onde quieran dir, de tala forma que nuna hora y media podamos, dende Arxentina, tar en [[Xapón]], en [[Corea]] o en cualesquier parte''".<ref>Nota en [https://web.archive.org/web/http://www.lanacion.com.ar/politica/topfive.asp?tema_id=10&nota_id=779120 "La Nación"]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=TFbU8M-r6Ww Imáxenes en YouTube del discursu]</ref> "''Paez un suañu, pero ta en marcha. Nun me lo cuntaron: yo recibí a los empresarios de la compañía d'aviación d'Estaos Xuníos [[Lockheed Corporation|Lockheed]]»''".<ref name="El Mundo">Nota en [https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1996/03/06/mundo/92619.html "El Mundo"]</ref> Como la compañía aeronáutica Lockheed fuera direutamente arreyada, el so representante, Harry Radclifee, esplicó'l proyeutu nos siguientes términos: "''El presidente referir a un programa anguaño en desenvolvimientu n'EEXX. Ye un programa de la NASA qu'agora ta na fase unu. Ye la fase preliminar, la de diseñu y desenvolvimientu''". Radcliffe indicó que los primeros vuelos espaciales sirviríen p'asitiar satélites nel espaciu con fines científicos y que a partir del añu 2005 «podría haber vuelos con pasaxeros».<ref name="El Mundo"/> Otru proyeutu impulsáu por Menem y duramente criticáu pola prensa foi'l de construyir una ''Aeroísla'', una islla artificial nel [[Ríu de la Plata]] a la cual sería treslladáu'l [[Aeroparque Jorge Newbery]]. El proyeutu, sofitáu por [[Álvaro Alsogaray]], nunca espolletó.<ref>Nota nel diariu [http://www.clarin.com/suplemento/zona/2003/11/09/z-02815.htm "Clarín"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804171226/https://www.clarin.com/suplemento/zona/2003/11/09/z-02815.htm |date=2021-08-04 }}.</ref> Indultó a responsables del [[Terrorismu d'Estáu n'Arxentina nes décades de 1970 y 1980]], y a integrantes de grupos guerrilleros como'l [[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (Arxentina)|ERP]] y [[Montoneros]]; condecoró a [[Augusto Pinochet]]<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/12/18/opinion/o-01901.htm |títulu=La solombra de Pinochet sobre la política arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216084708/http://www.clarin.com/diario/2006/12/18/opinion/o-01901.htm |fechaarchivu=2008-12-16 }}</ref><ref>[http://www.barinoticias.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=1827&Itemid=2 Procuren derogar por llei les condecoraciones que dio l'Arxentina a Augusto Pinochet]</ref> ya intentó enllantar la [[pena de muerte]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090410075633/http://www.hoy.com.ec/noticias-ecuador/pena-de-muerte-menem-desafía-a-oposicion-77652-77652.html Pena de muerte: Menem desafía a la oposición]</ref> Cuando en 1993 arrenunció'l so ministru del Interior, Gustavo Béliz, esti lo acusó d'escoyer en llugar de "funcionarios honestos" a "alcagüetes y mediocres".<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/MENEM/_CARLOS_/POLiTICO_DE_ARXENTINA/ARXENTINA/arrenuncia/ministro/Interior/arxentín/ilustra/bracéu/poder/elpepiint/19930825elpepiint_15/Tes/ L'arrenunciu'l ministru del Interior arxentín ilustra'l bracéu pol poder. "El País"]</ref> Na actualidá encabeza'l partíu "Llealtá y Dignidá", xunto a Mercedes Landa.<ref>https://web.archive.org/web/20170528140110/http://lealtadydignidad.com.ar/</ref> == Causes xudiciales == === Absolución nel contrabandu d'armes a Croacia y Ecuador === {{AP|Casu arxentín por venta d'armes a Ecuador, Croacia y Bosnia}} El [[7 de xunu]] de [[2001]] foi deteníu pol [[Casu arxentín por venta d'armes a Ecuador, Croacia y Bosnia|escándalu por venta d'armes a Ecuador, Croacia y Bosnia]] asocedida mientres el so gobiernu y quedó so arrestu domiciliariu hasta'l [[21 de payares]] del mesmu añu, cuando la Corte Suprema emitió un fallu absolutoriu nel so favor.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=353132|títulu=Un fallu de la Corte punxo en llibertá a Menem|editorial=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]|fecha=[[21 de payares]] de [[2001]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230410123036/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=353132|fechaarchivu=2023-04-10}}</ref> Acusábase-y de dar les órdenes pa esviar grandes cargamentos d'armes que, según los decretos por él roblaos, teníen de dir a [[Panamá]] y [[Venezuela]], pero terminaron n'[[Ecuador]] y [[Croacia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070930155239/http://www.elcomercio.com.pe/EdicionImpresa/Html/2007-04-02/ImEcTemaDia0700965.html Pilotos de la Fuercia Aérea de Perú llevaron los mirage a Buenos Aires en vuelu silenciosu. El Comercio, 2 d'abril de 2007]</ref> Lleváu a xuiciu oral foi absueltu en 2011 pol Tribunal Oral no Penal Económicu 3 (TOPE 3).<ref>[http://www.clarin.com/politica/presidente-Menem-absueltu-Ecuador-Croacia_0_553744879.html ''El ex-presidente Menem foi absueltu pol tráficu d'armes a Ecuador y Croacia'' ] Diariu Clarín 13/09/11.</ref> En 2013 la Cámara Federal de Casación Penal revocó l'absolución y condergar como coautor del contrabandu d'armes a Croacia y Ecuador; poco dempués el TOPE 3 estableció la pena en 7 años de prisión.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/2013/06/13/715289-conderguen-menem-7-anos-prision-la venta illegal-armes/|obra=Infobae|fecha=13 de xunu de 2013|títulu=Conderguen a Menem a 7 años de prisión pola venta illegal d'armes}}</ref> En 2017, la Corte Suprema por unanimidá (Lorenzetti, Highton de Nolasco, Maqueda, Rosatti y Rosenkrantz) fixo llugar a los recursos estraordinarios de los acusaos y ordenó dictar un nuevu fallu nel menor tiempu posible, por cuenta de que nun se cumpliera la garantía del “[[doble conforme]]” (dos fallos condenatorios).<ref>{{cita web|url=https://www.cij.gov.ar/nota-27223-Decisi-n-de-la Corte Suprema-en-les causes-de-Menem.html|obra=CIJ|fecha=22 d'agostu de 2017|títulu=Decisión de la Corte Suprema nes causes de Menem}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201708/199405-casacion-penal-retoma-causa-contrabandu-armes-a-ecuador.html|obra=Telam|fecha=8 d'agostu de 2017|títulu=Casación Penal pasa a tramitar la causa por contrabandu d'armes qu'arreya a Menem}}</ref> La causa foi unviada a la Sala I de la Cámara Federal de Casación Penal (Liliana Catucci, Carlos Mahiques y Eduardo Riggi) que'l 4 d'ochobre de 2018 decidió absolver a Menem y los demás acusaos por cuenta de que nun se cumpliera'l "principiu del plazu razonable" p'aportar a una condena firme.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/politica/2018/10/04/la xusticia-absolvio-a-carlos-menem-en-la causa-por-el-trafico-de-armes/|títulu=La Xusticia absolvió a Carlos Menem na causa pol tráficu d'armes|fechaaccesu=2018-10-04|sitiuweb=Infobae|idioma=es-LA}}</ref> === Absolución na esplosión de la fábrica d'armes de Ríu Terceru === {{AP|esplosiones de Ríu Terceru de 1995}} Tocantes a la causa de la voladura de la fábrica de Ríu Terceru, asocedida a pocu d'empezar la so segunda presidencia, la Cámara Federal de Córdoba anuló la so indagatoria na investigación sobre les causes d'esi sucesu en payares de 2008, a 13 años d'asocedíu. La razón pola cual desvenceyar de la causa ye que l'entós fiscal Carlos Stornelli nunca solicitó la indagatoria del exmandatario.<ref>{{Cita web |url=http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=14228 |títulu=''Por irregularidá xudicial safaron Menem y Balza'' Diariu Crítica de l'Arxentina. 18/11/08 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216094047/http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=14228 |fechaarchivu=2008-12-16 }}</ref> === Condena non firme por peculado y inhabilitación perpetua pa exercer cargos públicos === El 1 d'avientu de 2015, el Tribunal Oral Federal 4 condergó a Menem a 4 años y seis meses de prisión pol delitu de [[peculado]] y inhabilitación perpetua pa exercer cargos públicos.<ref>{{cita publicación |títulu=Condergaron a Menem y Cavallo pol pagu de sobresueldos|url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=818172}}</ref> <ref>{{cita publicación|títulu=Conderguen a prisión a Menem y a Cavallo por pagar sobresueldos, pero van siguir llibres|url=http://www.lanacion.com.ar/1850362-condena-carlos-menem-domingu-cavallo-pago-sobresueldos}}</ref> <ref>{{cita publicación|títulu=Sobresueldo: conderguen a prisión a Menem y Cavallo, pero van siguir llibres|url=http://www.clarin.com/politica/Carlos_Menem-Domingo_Cavallo-sobresueldos_0_1477652520.html}}</ref> El so ministru d'economía [[Domingo Cavallo]] tamién foi topáu culpable, condergáu a 3 años y 6 meses de prisión, inhabilitación perpetua pa exercer cargos públicos, y a un prindo de 220.868 pesos. El tribunal tamién atopó culpable al ex ministru de Xusticia [[Raúl Granillo Ocampo]], pol cobru de sobresueldos, impúnxo-y una pena de trés años y tres meses de cárcel y el prindo de 1.350.000 pesos. Menem nun cumple la condena en prisión por cuenta de que la condena nun s'atopa firme, por cuenta de qu'entá se tramiten recursos.<ref name=llibres/><ref name=fueros/><ref name=analisis/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Escándalu per venta d'armes a Ecuador y Croacia]] * [[Indultos realizaos por Carlos Menem]] == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} {{wikisource|Autor:Carlos Saúl Menem}} * [http://www.senado.gov.ar/senador/senador/357 Datos nel sitiu del Honorable Senáu de la Nación Arxentina] * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/argentina/carlos_menem Biografía per Fundación CIDOB] * {{Enllaz rotu|1=Proyeutu de llei Interrupción voluntaria del embaranzu |2=http://www.parlamentario.com/db/000/000597_proyeutu_ive_2018.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (en pdf) del diariu ''Parllamentariu'' (Arxentina). {{NF|1930|2021|Menem, Carlos}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Arxentina]] [[Categoría:Gobernadores d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Xusticialista]] [[Categoría:Presidentes d'Arxentina]] [[Categoría:Senadores d'Arxentina]] 7qfnfx8hlelsl9us2yi47opkhqsggkw 0 155375 4496491 4491382 2026-05-26T07:29:20Z Limotecariu 735 4496491 wikitext text/x-wiki La '''historia de Guatemala''' ye la cronoloxía de sucesos acaecíos dende l'empiezu del primixeniu poblamientu humanu nel actual territoriu de la [[República de Guatemala]] hasta los nuesos díes. Esta empieza colos primeros grupos de persones n'habitar la rexón, de les que se destacar la civilización maya. Los conquistadores españoles lleguen a Guatemala en 1523. Hernán Cortés noma a la ciudá de Guatemala, na so carta de rellación empobinada a [[Carlos I d'España|Carlos V]], fechada en [[Méxicu]] el 15 d'ochobre del añu siguiente 1524. Cortés referir a «unes ciudaes de que munchos díes había que yo tengo noticies que se llamen Ucatlán y Guatemala». La rexón pasó a formar la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], adscrita al [[Virreinatu de la Nueva España]]. Nel sieglu {{versalita|xix}}, los criollos de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]] llograron la so independencia del [[Imperiu español]] y la rexón pasó a llamase [[Federación Centroamericana]], que amestóse efímeramente al imperiu d'[[Agustín de Iturbide]] en Méxicu. Tres la separación de Méxicu empecipiaron les guerres ente los conservadores —esto ye, los [[criollos]] de mayor abolengu y que vivíen na capital de la federación, conocíos tamién como [[Clan Aycinena]], y el cleru regular de la [[Ilesia católica]]— y los lliberales, que yeren criollos de menor categoría que se dedicaben a l'agricultura a gran escala y vivíen nel restu de la Capitanía Xeneral. La llucha ente dambos bandos dio llugar a la desintegración de la [[Federación Centroamericana]], de la que remanecieron les cinco repúbliques de Centro América, ente elles l'actual Guatemala. Primeramente un Estáu de la Federación Centroamericana gobernáu por conservadores como [[Mariano Aycinena]] y depués pol lliberal [[Mariano Gálvez]], la moderna República de Guatemala fundóse'l 21 de marzu de 1847, mientres el gobiernu conservador del xeneral [[Rafael Carrera]], y de esta forma empezó a tener rellaciones diplomátiques y comerciales col restu de naciones del orbe. Sol mandu de Carrera, Guatemala aguantó tolos intentos d'invasión de los sos vecinos lliberales. En 1871, seis años dempués de la muerte de Carrera, trunfó la [[Reforma Lliberal]] y estableciéronse rexímenes lliberales de corte dictatorial. El [[café]] convertir nel principal cultivu del país. En 1901, mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], empecipióse la intromisión nos asuntos d'estáu de corporaciones norteamericanes, principalmente de la [[United Fruit Company]] (UFCO), que constituyóse na principal empresa del país. En 1944, metanes la [[Segunda Guerra Mundial]], producióse la [[Revolución de 1944 en Guatemala|revolución d'ochobre]], la que derrocó al réxime militar d'entós. La [[Revolución de 1944 en Guatemala#Contrarrevolución|contrarrevolución de 1954]], caltuvo dalgunes de les reformes socialistes de los rexímenes revolucionarios, incluyendo la dignificación del Exércitu. En 1960, nel marcu de la [[Guerra Fría]], empecipióse la [[Guerra Civil de Guatemala|guerra civil]] y un periodu d'inestabilidá política, con golpes d'estáu. El conflictu armáu dexó un saldu de más de 250.000 víctimes —ente muertos y sumíos . Tres la transición a un [[Procesu democráticu de Guatemala nel sieglu XXI|sistema democráticu en 1985]], y depués d'estenses negociaciones cola guerrilla, llogróse roblar los Alcuerdos de Paz en 1996, empezó una nueva dómina en Guatemala. == Dómina prehispánica == {{VT|Mesoamérica}} [[Ficheru:Tikal.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Templu de les Mázcares]], en [[Tikal]].]] [[Ficheru:Centroamerica prehispanica siglo XVI.svg|thumb|330px|Mapa de les distintes entidaes territoriales qu'esistíen en Guatemala y el restu de Centroamérica nel sieglu {{versalita|xvi}} antes de la llegada de los españoles.]] Distintos grupos poblaron [[Guatemala]] mientres la dómina tamién conocida como precolombina siendo la más importante la [[civilización maya]], que florió na mayor parte de lo que güei ye [[Guatemala]] y les sos rexones circundantes mientres aproximao dos mil años antes de la llegada de los españoles.<ref name=grube>{{harvnb|Grube|2006|p=}}</ref> La so historia estremar en tres periodu: Preclásicu, Clásicu y Postclásico, siendo mientres el Periodu Clásicu cuando esta civilización tien los sos principales adelantos científicos y culturales. La mayor parte de les grandes ciudaes mayes de la rexón del [[Petén]] y les tierres baxes del norte de Guatemala fueron abandonaes alredor del añu [[1000 e.C.|1000 e.C. ]] Los estaos postclásicos tardíos de les tierres altes centrales —como'l [[Reinu K'iche' de Q'umarkaj|reinu de los quichés en Q'umarkaj (Utatlán)]]— inda espolletaben a la llegada del conquistador español [[Pedro de Alvarado]] ente 1523 y 1527.<ref name=grube/> Los pobladores nativos de les tierres altes de Guatemala, como los [[Kakchiquel (etnia)|kakchiqueles]], [[mam (etnia)|mam]], [[Quiché (etnia)|quiché]] y [[Zutuhil|tzutujiles]], y los kek'chi nes tierres baxes del norte guatemalianu formen una parte significativa de la población guatemaliana.<ref name=grube/> Nel sureste del país predominaben los [[llingües xincas|xincas]] que nun paecen lingüísticamente rellacionaos con nengún otru pueblu de [[Mesoamérica]]. === Civilización maya === {{AP|Cultura maya}} {{VT|El Mirador (ciudá maya)|Piedras Negras (sitiu arqueolóxicu)|Quiriguá|Tikal|Uaxactún}} La civilización maya sobresalió en delles disciplines científiques y artes tales como l'arquiteutura, la escritura, un avanzáu cálculu del tiempu per mediu de les matemátiques y l'astronomía; el [[calendariu maya]] ye bien precisu y, a diferencia del [[calendariu gregorianu]] —que se basa en correiciones basaes n'[[añu bisiestu|años bisiestos]]—,<ref name=calendar>{{harvnb|Cifuentes Anléu|30 d'abril de 2002|p=6}}</ref> nun tien un mecanismu de correición y recurre a rellacionar por aciu un fechu astronómicu dos ciclos orixinalmente independientes, conocíos como'l «haab» y la cuenta llarga».<ref name=calendar/> Yeren cazadores, llabradores, practicaben la [[pesca]], adomaben animales como pavos y coríos; sirvir de canoes pa navegar pelos ríos y pa viaxar a les islles cercanes.{{harvnp|Rivera Doráu|2006|p=}} Tamién destacaron na [[pintura]], la [[escultura]], la [[orfebrería]] y la [[metalurxa]] del cobre, texíen l'algodón y la fibra de agave y desenvolvieron el más completu sistema d'[[escritura]] n'América prehispánica. Ente los deportes que practicaben destaca'l [[xuegu de pelota mesoamericanu|xuegu de pelota]], que más qu'un xuegu yera una ceremonia.{{harvnp|Reents-Budet|1997|pp=20-29}} <div align=center> {|align="center" | class="wikitable mw-collapsible" | style='font-size:0.9em |+Cronoloxía Maya<ref name="Estrada-Belli11p3">{{harvnb|Estrada-Belli|2011|p=3}}</ref> |-style="color:white;" !style=background:#659ec7|'''Periodu''' !style=background:#659ec7 colspan="2"|'''División''' !style=background:#659ec7|'''Años''' |- ! style="background:lemonchiffon;" colspan=3|Arcaicu |8000–2000 e.C.<ref>{{harvnb|Sharer|Traxler|2006|p=98}}</ref> |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="6"|Preclásicu |style="background:lightgrey;" colspan="2"|Preclásicu tempranu | 2000–1000 e.C. |- | style="background:lightgrey;" rowspan="2"|Preclásicu mediu | Preclásicu mediu tempranu | 1000–600 e.C. |- | Preclásicu mediu tardíu | 600–350 e.C. |- | style="background:lightgrey;" rowspan="3"| Preclásicu tardíu |Preclásicu tardíu inicial | 350 aC –1 d.C. |- |Preclásicu tardíu posterior | 1 dC – 159 d.C. |- |Preclásicu Terminal | 159–250 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="3"|Clásicu |style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Tempranu | 250–550 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Tardíu | 550–830 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Terminal | 830–950 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="2"|Postclásico | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Postclásico ceo | 950–1200 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"|Postclásico tardíu | 1200–1539 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" colspan="3"|Colonial | 1511–1697 d.C.<ref>{{harvnb|Masson|2012|p=18238}};<br />{{harvnb|Pugh|Cecil|2012|p=315}}</ref> |} </div> El so desenvolvimientu n'inxeniería foi monumental, construyeron grandes metrópolis dende'l Periodu Preclásicu tales como los sitios de [[Ruines de San Bartolo|San Bartolo]], [[Cival]], [[Nakbé]], [[El Mirador (ciudá maya)|El Mirador]], na [[Cuenca del Mirador]], [[Uaxactún]], [[Tikal]], [[Ceibal]], [[Ríu Azul (xacimientu)|Ríu Azul]], [[Yaxhá]], [[Dos Piles]], [[Cancuén]], [[Machaquilá]], [[Aguateca]], nes tierres baxes del Norte, asitiaes nel departamentu de [[Petén]] y [[Kaminal Juyú]], nes tierres altes del altiplanu central, según [[Takalik Abaj]] nel departamentu de [[Retalhuleu]], asitiáu na zona costera del océanu Pacíficu.{{harvnp|Drew|1999|p=}}{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|p=324}} === Cultures indíxenes posteriores === {{VT|Q'umarkaj|Iximché|Zaculeu|Mixco Viejo}} Al entamu del postclásico tardíu, [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]] y Izamal yera les principales ciudaes mayes na península de [[Yucatán]]; tres una guerra ente los habitantes de Chichen Itzá y los de Izamal, los primeres fueron espulsaos de la península y tuviéronse qu'establecer na rexón de [[Petén]], en Guatemala —específicamente na moderna [[Flores (Petén)|Isla de Flores]]—.<ref name=nich>{{harvnb|NICH|s.f.|p=}}</ref> Cola salida de los itzaes, la familia Cocom de Mayapán pasó a ser el llinaxe más poderosu de la rexón y esixó que tolos líderes de les provincies aliaes vivieren en Mayapán; d'esta forma, creóse la Lliga de Mayapán con dieciesis provincies o ciudaes estáu. Pero en 1441, hubo alzamientos en contra de los Cocom y los sos líderes fueron sacrificaos dando per terminada la Lliga. A partir d'entós, los dieciséis provincies atollar nuna serie de guerres civiles que se caltuvo hasta la llegada de los españoles a principios del sieglu {{versalita|[[sieglu XVI|xvi]]}}.<ref name=nich/> Na rexón qu'ocupa la moderna Guatemala, los indíxenes que vivieron nel postclásico tardíu en Guatemala atopábense estremaos nun bon númberu de señoríos y los principales yeren: * [[Q'umarkaj]] o Utatlán, capital de los [[Quiché (etnia)|ki'che']],{{harvnp|Christenson|2010|p=59}} * [[Iximché]], capital de los [[kakchikel]],{{harvnp|Nichols|Pool|2012|p=412}} * [[Zaculeu]] o Saqulew, capital de los [[mames]],{{harvnp|Borhegyi|1954|pp=132-135}} * [[Mixco Viejo]], capital de los [[pokomames]],{{harvnp|Lehmann|McIntyre|Kuh|s.f.|p=7}} * [[Chuitinamit]], capital de los [[tz'utujil]]{{harvnp|Lovell|Swezey|Kramer|Lutz|2013|p=20}} Los antiguos escritos indíxenes aducíen que les sos ciudaes estáu proveníen de [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]];<ref name=chronicles>{{harvnb|Maxwell|Hill II|2010|p=20}}</ref> sicasí, nel casu de los kakchikeles, los sos oríxenes más allá d'[[Iximché]] y de [[Mixco Viejo]] fueron escasamente estudiaos y solamente hai evidencia de la so esistencia nel postclásico tardíu (1250-1524 d.c.)<ref name=chronicles/> Per otra parte, delles investigaciones del periodu clásicu tempranu evidencian que para esi entós yá había presencia de k'iche's en Mesoamérica pero nun hai nicios de rellaciones con ciudá de Tula.<ref name=chronicles/> Les ciudaes mayes [[Tayasal|Nojpetén]] (o Tayasal, capital de los maya [[itzá|itzaes]]), y [[Zacpetén]] (capital de los maya [[Ko'woj]]), dambes en [[Petén]] nun fueron conquistaes fácilmente; ello ye que'l reinu itzá aguantó hasta 1697, siendo l'últimu reinu nativu independiente d'[[América]] que se sometió a los españoles.{{harvnp|Clayton|2015|p=93}} == Conquista española == {{AP|Conquista de Guatemala|Catolicismu en Guatemala}} === Adelantamientu y gobernación de Guatemala === [[Ficheru:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|miniaturadeimagen|200px|Semeya estilizado del conquistador [[Pedro de Alvarado]] cola Cruz d'[[Orde de Santiago]].]] En 1523 los conquistadores españoles llegaron pel oeste, provenientes de [[Méxicu]], sol mandu del capitán [[Pedro de Alvarado]], col enfotu de esplorar y colonizar los territorios de l'actual Guatemala. Enfrentáronse primero colos k'iches y depués aliáronse de volao colos kaqchikeles, fundando'l so primer asentamientu'l 25 de xunetu de 1524 nes cercaníes de Iximché, capital de los kaqchikeles, villa que recibió por nome «Santiago de los Caballeros de Guatemala» n'honor al apóstol [[Santiago'l Mayor]]. Ye importante resaltar qu'un soldáu enfermu cola [[viruela]] llegó a Méxicu y dio entamu a les plagues devastadoras qu'afararon les poblaciones natives del continente americanu.{{harvnp|Smith|1996,2003|p=279}} El 22&nbsp;de payares de 1527 aquella ciudá foi treslladada al valle de Almolonga —el modernu barriu de San Miguel Escobar en [[Ciudad Vieja (Guatemala)|Ciudad Vieja]], [[Sacatepéquez]]— debíu al constante asediu que sufría polos ataques de los nativos.{{harvnp|Jones|1998|p=82}}{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=28}} Nel citáu añu, Pedro de Alvarado viaxó a España pa entrevistase col emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]], quien finalmente-y apurrió los títulos de gobernador, capitán xeneral y adelantráu de Guatemala, el [[18 d'avientu]] de [[1527]]. Esta segunda ciudá foi destruyida na madrugada del 11&nbsp;de setiembre de 1541 por un ádene de folla y piedres que baxó del visu del [[volcán d'Agua]], o volcán Hunahpú como-y llamaben los indíxenes, soterrando a la entós capital de la rexón y soterrando a la ciudá cola mayoría de los sos habitantes. Ente ellos tuvo la gobernadora [[Beatriz de la Cueva]], vilba de [[Pedro de Alvarado]]. Esto obligó a que la ciudá fora de nuevu treslladada al cercanu valle de Panchoy, unos seis quilómetros agües abaxo, onde s'atopa la moderna ciudá d'[[Antigua Guatemala]].{{harvnp|Jones|1998|p=82}}{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=28}} El 10 de marzu de 1543 el conceyu celebró ellí la so primer sesión y la ciudá caltuvo'l mesmu escudu d'armes dau na villa de [[Medina del Campo]] por real cédula'l 28 de xunetu de 1532,{{harvnp|Villacorta Calderón|1938|p=402}} y el 10 de marzu de 1566 el rei [[Felipe II d'España|Felipe II]] condecorar cola mercé del títulu de «Bien Noble y Bien Lleal Ciudá».{{harvnp|IBAR|1910|p=376}} === Conquista de los Cuchumatanes === Nos diez años dempués de la cayida de [[Zaculeu]], los españoles trataron d'invadir la [[Sierra de los Cuchumatanes]] pa conquistar a los pueblos [[Chuj (etnia)|chuj]] y [[Q'anjob'al (etnia)|q'anjob'al]]{{harvnp|Limón Aguirre|2008|p=10}} y pa buscar oru, plata y otres riqueces; sicasí, l'alloñanza y la dificultá del terrén fixeron que la so conquista resultara difícil.{{harvnp|Limón Aguirre|2008|p=11}}{{refn|group=lower-alpha|Envalórase que la población de los Cuchumatanes cuntaba doscientos sesenta mil habitantes antes del contautu colos europeos. A la llegada de los españoles na rexón, la población yá baxara hasta cientu cincuenta mil habitantes de resultes de les enfermedaes d'Europa que-yos precedieren.{{harvnp|Lovell|2005|p=71}}}} Dempués los españoles conquistaron la parte occidental de la sierra de los Cuchumatanes, los [[Ixil (etnia)|ixiles]] y uspantecos(''uspantek'') llograr safar; estos pueblos yeren aliaos y en 1529 los guerreros uspantecos taben hostigando a les fuercies españoles tratando de fomentar la rebelión ente los quichés. Gaspar Arias, [[alcalde|maxistráu]] de Guatemala, enfusó nos Cuchumatanes orientales con una infantería de sesenta soldaos españoles y trescientos guerreros aliaos indíxenes{{harvnp|Lovell|2005|p=64}} y a principios de setiembre llograra imponer l'autoridá española temporalmente nel área qu'ocupen los modernos poblaos de [[Chajul]] y [[Nebaj]].{{harvnp|Lovell|2005|p=64–65}} Depués, cuando colaba al este escontra [[Uspantán]], Arias recibió avisu de que'l gobernador en funciones de Guatemala, [[Francisco de Orduña]], destituyir como maxistráu y tuvo que tornar a Guatemala, dexando al mandu al inespertu Pedro de Olmos. Olmos llanzó un desastrosu asaltu fronteru a la ciudá, onde los españoles fueron emboscados pola retaguardia por más de dos mil guerreros uspantecos; los sobrevivientes que llograron escapar, tornaron, hostigados, a la guarnición española en Q'umarkaj.{{harvnp|Lovell|2005|p=65}} Un añu más tarde, Francisco de Castellanos encabezó una nueva espedición militar contra los ixiles y uspantecos, con ocho cabo, trenta y dos homes montaos, cuarenta soldaos españoles a cuerpu y cientos de guerreros aliaos indíxenes; nes fasteres más altes de los Cuchumatanes, nel área qu'ocupa'l modernu conceyu de Sacapulas, enfrentar contra casi cinco mil guerreros ixiles procedentes de Nebaj y asentamientos cercanos. Les fuercies españoles asediaron la ciudá y los sos aliaos indíxenes llograron esguilar les parés, enfusar na fortaleza y prendiéron-y fueu;{{harvnp|Lovell|2005|p=65}} los sobrevivientes fueron marcaos como [[esclavos]] pa castiga-yos pola so resistencia.{{harvnp|Lovell|2005|p=65–66}} Los habitantes de [[Chajul]], al sabelo, darréu rindiéronse y los españoles siguieron escontra Uspantán onde había diez mil guerreros, procedentes del área ocupada polos modernos conceyos de [[San Juan Cotzal|Cotzal]], [[Cunén]], Sacapulas y [[Verapaz (Guatemala)|Verapaz]]; l'esplegue de la caballería española y l'usu de les armes de fueu decidieron la batalla en favor de los españoles qu'ocuparon [[Uspantán]] y nuevamente marcaron como esclavos a tolos guerreros sobrevivientes. Los pueblos pela redolada tamién se rindieron y n'avientu 1530 remató la conquista de los Cuchumatanes.{{harvnp|Lovell|2005|p=66}} === Requerimientu de Palacios Rubios, encomiendes y repartimientos === {{AP|Requerimientu (historia d'América)}} Hubo tres mecanismo de colonización que los conquistadores españoles utilizaron p'apoderase de les tierres y mano d'obra de los nativos: el [[Requerimientu (historia d'América)|requerimientu de Palacios Rubios]], les [[Encamienta#La encomienda n'América|encamienta]]s y los [[repartimientu d'indios|repartimientu]]s. El [[Requerimientu (historia d'América)|requerimientu de Palacios Rubios]] yera un requisitu llegal previu pa cualquier aición armada de conquista; por esti mecanismu, a los indíxenes riquía lleéndose-y un manifiestu o [[ultimátum]] preparáu pol xurista [[Juan López de Palacios Rubios]]— que se convirtieren al [[cristianismu]] y prauticaren la obediencia a l'autoridá real.<ref name=severu1/> Sicasí, el mecanismu malvóse rápido, llegando a lleese simbólicamente a dellos quilómetros de la próxima aldega a ser tomada. Ensin cuntar que la llectura facer n'español, que nun conocíen los indíxenes, que, seya que non nun taben dispuestos a convertise pol pixín fechu de la llectura d'una carta.<ref name=palacios>{{harvnb|López de Palacios|2010|p=}}</ref><ref name=severu1>{{harvnb|Martínez Peláez|1976|pp=63-65}}</ref> N'otres ocasiones, lleer a unos cuantos indíxenes, a los que se-yos pidía que fueren esplicá-ylo a los sos coterráneos y dábase-yos abondos díes por qu'aceptaren la propuesta; trescurríos los díes, si nun había respuesta, los conquistadores atacaben los poblaos.<ref name=severu1/> N'otres circunstancies, el requerimientu lleer dende los barcos antes d'atracar o dende lo alto de llombes alloñaes de los poblaos y un notariu certificaba que se lleera a los nativos.<ref name=palacios/> La [[Encamienta#La encomienda n'América|encamienta]] y el [[repartimientu d'indios|repartimientu]] fueron sistemes instituyíos por [[Cristóbal Colón]] nes Antilles, recién descubiertes. El repartimientu consistía en partir tierres y grupos d'indíxenes como mano d'obra pa trabayales ente que la encomienda consistía n'apurrir grupos d'indíxenes pa cristianizarlos, que yeren puestos a trabayar como esclavos hasta la so aniquilación.<ref name=severu1/> === Cortés nel Petén === {{AP|Conquista del Petén}} [[Ficheru:Retrato de Hernán Cortés.jpg|miniaturadeimagen|Hernán Cortés, conquistador del imperiu azteca, crució'l Petén nel sieglu {{versalita|xvi}}.]] En 1525, dempués de la [[Conquista de Méxicu|conquista del imperiu azteca]], Hernán Cortés dirixó una espedición per tierra a Honduras y travesó el reinu Itzá no que güei ye'l departamentu de Petén en Guatemala.<ref name=Jones358/> El so oxetivu yera encalorar la rebelión de [[Cristóbal de Olid]], a quien unviara a la conquista d'Hondures y que s'estableciera de forma independiente al llegar a esi territoriu.{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|p=761}} La espedición de Cortés cuntaba con cientu cuarenta soldaos españoles, noventa y tres d'ellos montaos, trés mil guerreros mexicanos, cientu cincuenta caballos, una piara de gochos, artillería, municiones y otros suministros. Tamién diba acompañáu de seiscientos portadores maya chontal de Acalán. El 13 de marzu de 1525, los espedicionarios llegaron a orellar norte del llagu Petén Itzá.{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|pp=761-762}} En enterándose de que la rebelión de Olid fuera encalorada, Cortés retornó a Méxicu per vía marítima; nun hubo otros contactos formales ente los españoles y los itzaes hasta la llegada de los sacerdotes [[franciscanu|franciscanos]] en 1618, cuando aparentemente la cruz dexada por Cortés inda taba de pies en Nojpetén.<ref name=Jones358>{{harvnb|Jones|2000|p=358}}</ref> Fueron dellos los intentos militares que resultaron infructuosos pa conquistar a los [[lacandones]] —quien permanecieron llibres hasta 1697{{harvnp|Pons Sáez|1997|pp=XIX-XXIX}}— anque los dominicos entamaron pel so llau una conversión pacífica nes Tierres de Guerra» de Tezulutlán. === Los dominicos na Verapaz === {{AP|Capitulaciones de Tezulutlán}} [[Ficheru:Fray Bartolomé de las Casas.jpg|200px|miniaturadeimagen|Frai [[Bartolomé de las Casas]], [[Orde de Predicadores|O.P.]], quien xunto a los flaires Rodrigo de Landa, [[Pedro Angulo|Pedro de Angulo]] y Luis de Cáncer empecipiaron la catequización de les Verapaces en 1542.<ref name=pons1997/>{{harvnp|Hernández|2015|p=120}}]] En payares de 1536, el flaire [[Bartolomé de las Casas]], [[Orde de Predicadores|O.P.]] instalar en [[Santiago de Guatemala]]. Meses dempués l'obispu Juan Garcés, que yera amigu so, convidólu a treslladase a Tlascala. Darréu, volvió treslladase a Guatemala. El 2 de mayu de 1537 consiguió del gobernador llicenciáu Don Alfonso de Maldonado un compromisu escritu ratificáu'l 6 de xunetu de 1539 pol Virréi de Méxicu Don [[Antonio de Mendoza y Pacheco|Antonio de Mendoza]], que los nativos de Tuzulutlán, cuando fueren conquistaos, nun seríen daos n'encomienda sinón que seríen vasallos de la Corona.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=107}} Les Cases, xunto con otros flaires dominicos, buscó a cuatro indíxenes cristianos y enseñó-yos cantaraes relixosos onde s'esplicaben cuestiones básiques del Evanxeliu. Darréu encabezó una comitiva que traxo pequeños regalos a los nativos ya impresionó al cacique, que decidió convertise al cristianismu y ser predicador de los sos vasallos, y bautizóse col nome de Juan. Los nativos consintieron la construcción d'una ilesia pero otru cacique llamáu Cobán quemó la ilesia. Juan y los sos homes, acompañáu de Les Cases y Pedro de Angulo, fueron falar colos indíxenes de Cobán y convenciéronlos de les sos bones intenciones.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=109}} Les Cases, frai [[Luis de Cáncer]], fray Rodrigo de Llatida y fray Pedro de Angulo, [[Orde de Predicadores|O.P.]] tomaron parte nel proyeutu d'amenorgamientu y pacificación, pero foi Luis de Cáncer quien foi recibíu pol cacique de Sacapulas llogrando realizar los primeros bautizos de los habitantes. El cacique «Don Juan» tomó la iniciativa de casar a una de les sos fíes con un principal del pueblu de [[Cobán]] so la relixón católica.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=108-109}} Les Cases y Angulo fundaron el pueblu de [[Rabinal]], y [[Cobán]] foi la cabecera de la doctrina católica. Tres dos años d'esfuerciu'l sistema d'amenorgamientu empezó a tener un ésitu relativu, pos los indíxenes treslladar a terrenes más accesibles y fundáronse llocalidaes a la manera española. El nome de «Tierra de Guerra» foi sustituyíu pol de «Vera Paz» (verdadera paz), denominación que se fixo oficial en 1547.<ref name=pons1997>{{harvnb|Pons Sáez|1997|p=XIX a XXIX}}</ref> === Fundación y tresllaos de la ciudá capital === La ciudá capital de Guatemala foi fundada por [[Pedro de Alvarado]] en 1524 el día de la festividá de Santiago, polo que se-y conoció como [[Santiago de los Caballeros de Guatemala]].<ref name=juarros104>{{harnvb|Juarros|Bailly|1824|p=104}}</ref> Santa Cecilia tamién yera considerada como patrona de la ciudá, porque en 1526 los reis kakchikeles sulevar hasta que fueron finalmente sometíos el día en que se celebra a esta santa de la [[Ilesia católica]].<ref name=juarros104/> El 9 de setiembre de 1541 morrió Pedro de Alvarado y el conceyu nomó nel so llugar a la so vilba, doña [[Beatriz de la Cueva]] como gobernadora; pero solamente pudo ocupar el cargu dos díes, porque'l 11 de setiembre asocedió l'hinchente de la ciudá: fuertes agües afloxaron la tierra de les fasteres más altes del [[Volcán d'Agua]] y dellí producióse un llavuquie qu'afaró con cuanto atopó al so pasu.<ref name=melchor48>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|pp=27-28}}</ref> Nun principiu decidió treslladase la ciudá al valle de Tiangues en [[Chimaltenango]], pero finalmente, l'inxenieru Juan Bautista Antonelli indicó que yera meyor el valle de Panchoy. Escoyéronse como nuevos gobernadores al obispu [[Francisco Marroquín]] y al llicenciáu [[Francisco de la Cueva]], hermanu de Beatriz. Ellos gobernaron hasta'l 17 de mayu de 1542, en que llegó'l llicenciáu Alonso de Maldonado, unviáu del virréi de Méxicu. De resultes de les [[Capitulaciones de Tezulutlán]], el rei [[Carlos I d'España|Carlos I]] promulgó'l 20 de payares de 1542 les [[Lleis Nueves]] que prohibieron la esclavitú de los indíxenes y ordenaron que toos quedaren llibres de los [[Encomienda|encomenderos]] y fueren puestos so la proteición direuta de la Corona.{{harvnp|WDL|1620|p=}} En 1543 treslladóse la ciudá al valle de Panchoy; la nueva ciudá tuvo trazu rectilliniu y apurriéronse terrenes alredor de la plaza central pal conceyu y la catedral; el restu foi pa los vecinos y les órdenes relixoses. L'inxenieru Antonelli tuvo a cargu del trazáu.<ref name=melchor48/> La primera [[Real Audiencia|Audiencia]] que s'estableció nel Reinu de Guatemala foi la «[[Audiencia de les Llendes]]», llamada asina por tar ente les llendes de Nueva España y el Perú. Foi fundada nes [[Lleis Nueves]] de 1542, establecer en Gracias a Dios n'[[Hondures]] y el so primer presidente foi'l llicenciáu don Alonso de Maldonado; el territoriu de l'Audiencia yera [[Yucatán]], [[Chiapas]], Soconusco, [[Centroamérica]] y [[Panamá]]. El 16 de xunu de 1548 treslladóse l'Audiencia a la ciudá de [[Santiago de los Caballeros Antigua Guatemala]], llegando como presidente Alonso López de Cerrato. Hubo munchos problemes ente l'Audiencia de los representantes de la Corona y el conceyu de los conquistadores de Guatemala, al puntu que l'Audiencia foi suprimida en 1565.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=29}} En 1551, la catedral de la ciudá foi investida con tolos privilexos ya indulxencies de la ilesia de Santiago en Galicia pol papa Julio III.<ref name=juarros104/> Cola nueva «Audiencia de Guatemala» establecida en 1570, empecipióse la dómina colonial puramente dicha, y les autoridaes máximes del Reinu de Guatemala fueron l'arzobispu católicu y el presidente de la Real Audiencia.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=115}} Pela so parte, la ciudá de Santiago de los Caballeros llegó al algamar tal rellumanza, que foi considerada como una de les más belles del [[Nuevu Mundu]].<ref name=juarros104/> === Fundación de Écija cola so Milicia === {{AP|San Carlos Sija}} El [[14 d'avientu]] del añu [[1526]] los [[conquistadores españoles]] dieron en fundar [[San Carlos Sija|Écija]] col so [[Milicia]] pa caltener l'orde de los llugares yá [[Conquista militar|conquistaos]]; norte de [[Guatemala]] y el Sur de [[Méxicu]], d'esa cuenta se continua cola [[Conquista militar|conquista]] fundando El [[Reinu de Guatemala]].<ref name="polu81">{{cita publicación|títulu=Títulu de Alotenango, 1565: Clave p'allugar xeográficamente l'antigua Itzcuintepec pipil|apellíu=Polo Sifontes|nome=Francis|publicación=Antropoloxía y Historia de Guatemala|editorial=Direición Xeneral d'Antropoloxía y Historia de Guatemala, Ministeriu d'Educación|volumen=3, Dómina II|páxines=109–129|editor=Francis Polo Sifontes y Celso A. Lara Figueroa|allugamientu=Ciudá de Guatemala|oclc=605015816|ref=harv|añu=1981}}</ref><ref>[https://books.google.com.gt/books?id=kvU-22-T1lYC&pg=PA412&lpg=PA412&dq=milicia+de+%C3%A9cija&source=bl&ots=JdS9GaSg2y&sig=rBdAlnnknHUw9NhlzXnFnXTZwuE&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjxyta9uLHbAhUDyFkKHVXvBy4Q6AEIWjAK#v=onepage&q=milicia%20de%20%C3%A9cija&f=false Les milicies: formación ya incidencia nel ámbitu rural. La respuesta de Écija y Carmona como exemplos de les estructures de defensa de la Corona]</ref><ref>El Quetzalteco (13 de setiembre de 2014): [https://issuu.com/elquetzalteco/docs/elquetzalteco2988/6 San Carlos Sija yera llamáu Valle de Écija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211100818/https://issuu.com/elquetzalteco/docs/elquetzalteco2988/6 |date=2024-12-11 }}</ref> == Dómina colonial == {{AP|Capitanía Xeneral de Guatemala}} {{VT|Relixón en Guatemala}} Mientres esti periodu colonial, que duró casi trescientos años, Guatemala foi una [[Capitanía Xeneral de Guatemala|capitanía xeneral]] que de la mesma dependía del [[Virreinatu de la Nueva España]], el modernu [[Méxicu]]. Estender dende la rexón del [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] —agora nel estáu de [[Chiapas]], Méxicu— hasta [[Costa Rica]]. Anque esta rexón nun foi tan rica en minerales y metales como [[Méxicu]] y [[Perú]], destacóse principalmente na producción agrícola, especialmente la caña d'azucre, el cacáu, les maderes precioses y la tinta d'[[añil]] pa tiñir testiles.{{harvnp|Jones|1998|pp=111,132–133,145}} === Sieglu {{versalita|xvii}} === [[Ficheru:Sanhermanopedro.JPG|miniaturadeimagen|200px|[[Pedro de San José de Betancur]]. Misioneru franciscanu canariu en Guatemala y fundador de la [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Orde de los Betlemitas]]. Na imaxe, escultura del Santu na [[Cueva del Santu Hermanu Pedro]] al sur de [[Tenerife]].]] ==== Doctrines de nativos guatemalianos ==== {{AP|Catolicismu en Guatemala}} La corona española enfocar na catequización de los indíxenes; les congregaciones fundaes polos misioneros reales nel Nuevu Mundu fueron llamaes «doctrines d'indios» o a cencielles «doctrines».<ref name=vanoss17>{{harvnb|van Oss|1986|p=17-19}}</ref> Orixinalmente, los flaires teníen namái una misión temporal: enseña-y la fe católica a los indíxenes, pa depués dar pasu a parroquies seculares como les establecíes n'España; con esti fin, los flaires teníen d'enseñar los evanxelios y l'idioma español a los nativos.<ref name=vanoss17/> Yá cuando los indíxenes tuvieren catequizaos y falaren español, podríen empezar a vivir en parroquies y a contribuyir col diezmu, como faíen los peninsulares.<ref name=vanoss53>{{harvnb|van Oss|1986|p=53}}</ref> Pero esti plan nunca se llevó a cabu, principalmente porque la corona perdió'l control de les órdenes regulares asina los miembros embarcar p'América.<ref name=vanoss25>{{harvnb|van Oss|1986|p=25}}</ref> Per otra parte, protexíos polos sos privilexos apostólicos p'ayudar a la conversión de los indíxenes, los misioneros solamente atendieron a l'autoridá de los sos priores y provinciales, y non a la de les autoridaes españoles nin a les de los obispos. Los provinciales de les órdenes, de la mesma, namái rindíen cuentes a los líderes del so orde y non a la corona; una vegada establecieren una doctrina, protexíen los sos intereses nella, inclusive en contra de los intereses del rei y de esta forma les doctrines pasaron a ser pueblos d'indios que se quedaron establecíos pa tol restu de la colonia.<ref name=vanoss53/> Les doctrines fueron fundaes a discreción de los flaires, yá que teníen llibertá completa pa establecer comunidaes pa catequizar a los indíxenes, cola esperanza de qu'estes pasaren col tiempu a la xurisdicción d'una parroquia secular a la que se-y pagaría'l diezmu; en realidá, lo qu'asocedió foi que les doctrines crecieron ensin control y nunca pasaron al control de parroquies.<ref name=vanoss53/> L'alministración coleutiva per parte del grupu de flaires yeren la carauterística más importante de les doctrines yá que garantizaba la continuación del sistema de la comunidá en casu finara unu de los dirixentes.{{harvnp|van Oss|1986|p=54}} ==== Eventos asocedíos na ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala ==== {{AP|Pedro de San José Betancur|José de Pineda Ibarra|Universidá de San Carlos de Guatemala}} [[Ficheru:1a. Universidad.JPG|miniaturadeimagen|200px|Placa conmemorativa de la fundación de la primer universidá de Guatemala, na ciudá de [[Antigua Guatemala|Santiago de los Caballeros]] en 1676.]] Pedro de San José Betancur, o Santu [[Pedro de San José Betancur|Hermano Pedro]], llegó a tierres guatemalianes en 1650 procedente del so natal [[Tenerife]]; al apenes desembarcar sufrió una grave enfermedá, mientres la cual tuvo la primer oportunidá de tar colos más probes y desheredaos. Tres la so recuperación quixo realizar estudios eclesiásticos pero, al nun poder faelo, profesó como terciariu franciscanu nel [[Ilesia de San Francisco (Antigua Guatemala)|Conventu de San Francisco]]. Fundó centros d'acoyida pa probes, indíxenes y vagamundos y tamién fundó la [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Orde de los Hermanos de La nuesa Señora de Bethlehem]] en 1656, col fin de sirvir a los probes.<ref name=fumero/> El Santu Hermanu Pedro escribió delles obres, ente elles: ''Instrucción al hermanu De la Cruz'', ''Corona de la Pasión de Xesucristu nuesu bien'' o ''Regles de la Confraternidad de los Betlemitas''.<ref name=fumero>{{harvnb|Fumero|2010|p=}}</ref> Per otru llau, foi'l primer alfabetizador d'América y la Orde de los Betlemitas, de la mesma foi la primera [[orde relixosa]] nacida nel continente americanu. Pedro de San José Betancur foi un home adelantráu al so tiempu, tantu nos sos métodos pa enseñar a lleer y escribir a los analfabetos como nel tratu dau a los enfermos. En 1660 llegó a [[Santiago de los Caballeros de Guatemala]] l'imprentador [[José de Pineda Ibarra]], contratáu polos eclesiásticos guatemalianos. Trabayó n'impresión, encuadernación y en compra y venta de llibros; morrió en 1680, heredándo-y la imprenta al so fíu Antonio, quien la siguió operando hasta la so muerte en 1721.{{harvnp|CVC|s.f.|p=}} El 31 de xineru de 1676 por Real Cédula de Carlos II fundóse la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos Borromeo]],{{harvnp|Universidá de San Carlos|2007|p=}} la tercer universidá fundada n'América, onde estudiaron munches figures importantes del país, ente ellos Fray Francisco Ximénez, descubridor del manuscritu [[Popol Vuh]] —y quien amás lo tradució parcialmente al castellán— y el doctor [[José Felipe Flores]], eminente protomédico de Guatemala y médicu personal del rei d'España. Nel arte del sieglu {{versalita|xvii}} sobresalen el maestru pintor Pedro de Liendo<ref name=duncan94>{{harvnb|Kinkead|1985|p=94}}</ref> y el maestru escultor [[Quirio Cataño]].<ref name=duncan94/> ==== Conquista del Petén ==== {{AP|Conquista del Petén}} Los itzaes aguantaren tolos intentos de conquista española dende 1524. En 1622 una espedición militar encabezada pol capitán Francisco de Mirones, acompañada pol flaire franciscanu Diego Delgado, salió de Yucatán; esta espedición convertir nun desastre pa los españoles que fueron masacrados polos itzaes. En 1628 los choles del Enllordié nel sur fueron puestos so l'alministración del gobernador colonial de Verapaz formando parte de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]]. En 1633 los choles del Enllordié remontáronse infructuosamente contra'l dominiu español. En 1695 una espedición militar que salió de Guatemala, trató de llegar al llagu [[Petén Itzá]]; esta foi siguida por misioneros que salieron de Mérida en 1696, y en 1697 pola espedición de [[Martín de Ursúa y Arizmendi]], que salió de Yucatán y que resultó na derrota final de los reinos independientes del centru de Petén, y la so incorporación nel Imperiu español.{{harvnp|Jones|1998|p=}} ==== Castiellu de San Felipe de Lara ==== {{AP|Castiellu de San Felipe de Lara}} [[Ficheru:Castillo de San Felipe de Lara in Guatemala 01.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Castiellu de San Felipe de Lara]] na desaguada del ríu Duce nel [[llagu de Izabal]]. Foi construyíu por Diego Gómez de Ocampo en 1697 por orde del rei [[Felipe II d'España]] para constrarrestar incursiones de pirates ingleses.]] El [[Castiellu de San Felipe de Lara]] ye una [[Fortaleza (arquiteutura)|fortaleza]] allugada na desaguada del [[Ríu Duce (Guatemala)|ríu Duce]] col [[llagu de Izabal]] nel oriente de [[Guatemala]]. Foi construyida en 1697 por Diego Gómez de Ocampo pa protexer les propiedaes coloniales españoles contra los ataques de los pirates ingleses. El ríu Duce coneuta'l llagu de Izabal col [[mar Caribe]] y tuvo espuestu a repitíos ataques de pirates ente'l sieglu {{versalita|xvi}} y el sieglu {{versalita|xviii}}. El rei [[Felipe II d'España]] ordenó la construcción de la fortaleza pa compensar el pillaje polos pirates. En 2002 foi inscritu na llista tentativa del [[Patrimoniu de la Humanidá]] d'[[UNESCO]].{{harvnp|UNESCO|2002|p=}} === Sieglu {{versalita|xviii}} === ==== Los terremotos de San Miguel ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1717}} Los terremotos más fuertes que vivió la ciudá de Santiago de los Caballeros antes del so treslláu definitivu en 1776 fueron los [[Terremotu de Guatemala de 1717|terremotos de San Miguel]] en 1717. Nesa dómina, el dominiu de la [[Ilesia católica]] sobre los vasallos de la Corona española yera absolutu y esto faía que cualquier desastre natural fuera consideráu como un castigu divín. Na ciudá, los habitantes tamién creíen que la cercanía del Volcán de Fueu yera la causa de los terremotos; l'arquiteutu mayor Diego de Porres llegó a afimar que los terremotos yeren causáu poles reventazones del volcán.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=103}} El 27 d'agostu hubo una erupción bien fuerte del [[Volcán de Fueu]], que s'estendió hasta'l 30 d'agostu; los vecinos de la ciudá pidieron auxiliu al Santu Cristu de la catedral y a la [[Virxe del Socorru]] que yeren los patronos xuraos contra'l fueu del volcán. El 29 d'agostu salió la [[Virxe del Rosariu]] en procesión dempués d'un sieglu ensin salir y hubo munches más procesiones de santos hasta'l día 29 de setiembre, día de San Miguel; los primeres seísmos pela tarde fueron leves, pero a eso de les 7 de la nueche produció un fuerte temblón qu'obligó a los vecinos a salir de les sos cases; siguieron los temblones y retumbos hasta'l cuatro de la mañana. Los vecinos salieron a la cai y a berros confesaben los sos pecaos, pensando lo peor.<ref name=melchor104>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|104}}</ref> Los [[Terremotu de Guatemala de 1717|terremotos de San Miguel]] estropiaron la ciudá considerablemente, al puntu que'l Real Palaciu sufrió daños en dellos cuartos y parés. Tamién hubo un abandonu parcial de la ciudá, escasez d'alimentos, falta de mano d'obra y munchos daños nes construcciones de la ciudá; amás de numberosos muertos y mancaos.<ref name=melchor104/> Estos terremotos fixeron pensar a les autoridaes en treslladar la ciudá a un nuevu asentamientu menos propensu a l'actividá sísmica; los vecinos de la ciudá opónense rotundamente al treslláu, ya inclusive tomaron el Real Palaciu en protesta al mesmu. A la fin, la ciudá nun se movió d'allugamientu, pero'l númberu d'elementos nel Batallón de Dragones p'abellugar l'orde foi considerable.<ref name=rodriguezg>{{harvnb|Rodríguez Girón|Flores|Garnica|1995|p=}}</ref> Los daños nel palaciu fueron reparaos por Diego de Porres, quien los terminó en 1720; anque hai nicios de qu'hubo más trabayos de Porres hasta 1736.<ref name=rodriguezg/> Los habitantes de la ciudá de Santiago de los Caballeros tarrecíen a los seísmos, pero non tanto como a les epidemies de viruela, una y bones les mesmes asocedíen aproximao cada quince años y provocaben más decesos que los terremotos. Los terremotos yeren responsables, eso sí, del cambéu nel estilu arquiteutónicu de la ciudá y de la perda de pervalibles retablos y pintures.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=109}} ==== Rafael Landívar ==== {{AP|Rafael Landívar}} {{caxa de cita|La Ilesia del Gran P. S. Agustín, nueva á espenses de l'arrogancia de N. Catholico Rei D. Phelipe V (que de Dios gocia) quedó peor, que si tuviera pelos suelos, pos precisen los PPs. de muncha mariña pa baltalos, y de ingenioros arbitrios por que nó apeligren los operarios; á esto amiéstase, que'l Conventu ta inhabitable, y los sos moradóres en rara incomodidad, y probeza suma. con aumentu de dolor vi polos mios güeyos la ruina causada na Ilesia, y Conventu de Nrá. Madre y Sra. de les Mercedres, y nun puedo paras en silenciu quanto asocedió na ruina de la referida Ilesia... Güei ta asitiada la Sacratissima Imaxe na Portería cola Venerable, y Sagrada Imaxe de Xesús Nazarenu, qu'ellí se venera, la que careció; porque anque la Bobeda de la so Capiya ta del tou destruyida, caltúvose de pies.|Agustín de la Caxiga y Rada: ''Curtia rellación del llamentable estragu, que careció esta ciudá de Santiago de guathemala, col terremotu del día quatro de marzu, d'anguaño de 1751.''<ref name=melchor106>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=106}}</ref>}} El poeta y sacerdote [[Rafael Landívar]] empecipió la so formación académica a los once años nel Colexu Mayor Universitariu de San Borja, que coles mesmes yera [[seminariu]] [[Xesuites|xesuita]]. En 1744 inscribir na [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos]], onde se-y confirió'l grau de [[bachiller]] en [[filosofía]] en 1746, cuando nun cumplía los quince años. Pocu más d'un añu dempués, en mayu de 1747, llogró los graos de llicenciáu en filosofía y maestru. En 1749 treslladar a [[Méxicu]] pa ingresar a la orde relixosa de la [[Compañía de Xesús]] y ordenóse sacerdote en 1755. A la so torna a Guatemala, desempeñóse como rector del colexu San Borja. El 4 de marzu de 1751 un nuevu terremotu arruinó la ciudá de Santiago de los Caballeros, anque los daños nun fueron abondos pa considerar el treslláu de la ciudá.<ref name=melchor106/> En 1767, por cuenta de la [[Pragmática Sanción de 1767|Pragmática Sanción contra los xesuites]] per parte del rei [[Carlos III d'España]], Landívar foi desterráu de les tierres [[América|americanes]] y xunto con tolos sos compañeros d'orde, coló a Méxicu primero, y depués a [[Europa]], instalándose en [[Boloña]], [[Italia]]. Ye ellí onde publicó'l so llibru «Rusticatio Mexicana» (Pelos Campos de Méxicu), en [[llatín]], al igual que la so oración aciaga» na muerte del obispu Figueredo y Victoria, benefactor de la Compañía de Xesús. ==== Les reformes borbóniques ==== {{AP|Reformes borbóniques}} [[Ficheru:Carlos de Borbón, rey de las Dos Sicilias.jpg|200px|miniaturadeimagen|Rei [[Carlos III d'España]], promotor de les reformes borbóniques.]] En 1754, en virtú d'una Real Cédula parte de les [[Reformes Borbóniques]], tolos curatos de les órdenes regulares fueron trespasaos al [[cleru secular]].{{harvnp|Juarros|1818|p=338}} En 1765 publicáronse les reformes borbóniques de la Corona española, que pretendíen recuperar el poder real sobre les colonies y aumentar la recaldación fiscal.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=110}}<ref name=estrada>{{harvnb|Estrada Herrera|s.f.|pp=3-4}}</ref> Con estes reformes creáronse los estancos pa controlar la producción de les bébores embriagantes, el tabacu, la pólvora, los naipes y el patiu de gallos. La real facienda puyaba l'estancu añalmente y un particular mercar, convirtiéndose asina nel dueñu del monopoliu de ciertu productu. Esi mesmu añu creáronse cuatro subdelegaciones de la Real Facienda en [[San Salvador]], Ciudá Real, [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] y [[León (Nicaragua)|León]] y la estructura políticu alministrativa del [[Reinu de Guatemala]] camudó a quince provincies:<ref name=melchor111>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=111}}</ref> Amás d'esta redistribución alministrativa, la corona española estableció una política tendiende a menguar el poder de la [[Ilesia católica]],{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=111}} el cual hasta esi momentu yera práutiques absolutu sobre los vasallos españoles. La política d'amenorgamientu de poder de la ilesia basar na [[Ilustración]].{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=112}} ==== Problemes de la Ilesia católica ==== {{VT|Espulsión de los xesuites}} N'América les rellaciones ente la Corona española y la [[Ilesia católica]] fuéronse sedando nel sieglu {{versalita|xviii}}; pero tamién hubo problemes ente'l [[Cleru#cleru secular|cleru secular]] y el [[Cleru#cleru regular|cleru regular]], yá que se taba [[Secularización|secularizando]] les doctrines del cleru regular. Esto ye, los sacerdotes que nun pertenecíen a les órdenes relixoses y que proveníen de les clases baxes de la sociedá diben quedándose coles parroquies qu'hasta entós pertenecieren a les poderoses órdenes relixoses, conformaes por miembros de les clases elitistes de la sociedá colonial.<ref name=melchor114>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=114}}</ref> Nel sieglu {{versalita|xvii}} hubo una puxanza del [[Cleru#cleru secular|cleru secular]], con un aumentu considerable n'ordenaciones sacerdotales que llograron satisfaer la demanda de cures párroco nel Reinu; los [[dominicos]], por casu, perdieron casi toles sos parroquies, sacante les de la Veparaz; pela so parte, los franciscanos y mercedarios fueron desaposiaos de la mayoría de les sos doctrines nel Reinu de Guatemala. Pa 1768, cuando aportó l'arzobispu [[Pedro Cortés y Larraz]] a Guatemala, les poderoses órdenes d'antaño namái teníen al so cargu 34 de les 289 parroquies qu'había na archidiócesis.<ref name=melchor114/> Tres un conflictu fuerte que se produció en Paraguay ente los xesuites y les autoridaes españoles pol control de les misiones, y tres otres enzanques n'Europa, los xesuites fueron espulsaos de los territorios españoles en 1767.<ref name=melchor112>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=112}}</ref> ==== Los Terremotos de Santa Marta ==== {{AP|Terremotu de Santa Marta}} Pa 1773, el Reinu de Guatemala yera vastu, con una xurisdicción que tomaba más de 2400 quilómetros de llargor, llindada pol [[océanu Atlánticu]] y l'[[océanu Pacíficu]] al sur; tenía trés obispaos [[sufragáneos]], once ciudaes, munches villes y aproximao novecientos pueblos, partíos en venticuatro gobierno y alcaldíes mayores qu'apoderaba la [[Real Audiencia|Real, Pretorial Audiencia]], presidida pol presidente, el conseyu y reximientu. Ente les dependencies de l'Audiencia atopábense: los xulgaos de tierres, xulgaos de bienes de difuntos, xulgaos de cruzada, xulgaos de papel selláu y bienes de comunidaes, ordinarios de provincia, tribunal de cuentes, y los de les respeutives rentes reales.<ref name=cadena17>{{harvnb|Cadena|1774|p=17}}</ref> Pela so parte, los criollos guatemalianos oponíen al poder real el Conceyu, que taba compuestu de dos alcaldes ordinarios, trece regidor, procuráu síndicu y mayordomu.<ref name=cadena17/>Y finalmente, el poder eclesiástico —que taba dirixíu pol arzobispu y los superiores de les órdenes regulares— cuntaba con nueve prebendados, cinco dignatario, dos cures rectores, ocho convento relixosos, cinco de monxes, trés de beates y dos colexos.<ref name=cadena17/> El treslláu de la capital provocó que la ciudá de Guatemala perdiera importancia y fuercia política ante les provincios del Reinu de Guatemala, una y bones la [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]] nunca tuvo la guapura y grandor de Santiago de los Caballeros y cuando se declaró la independencia en 1821, la ciudá taba a mediu construyir y nun llogró caltenese como la capital de la [[Federación Centroamericana]].{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=132}} === Sieglu {{versalita|xix}} === [[Ficheru:José Joaquín de Bustamante y Guerra (Museo Naval de Madrid).jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José de Bustamante y Guerra]], Capitán Xeneral de Guatemala de 1810 a 1818.{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=86}}]] La rexón siguió floriando. Industries como les del [[cacáu]] y la [[caña d'azucre]] floriaron mientres tol periodu colonial de Guatemala, creando grandes riqueces y dexando el desenvolvimientu d'otres industries, que'l so puxanza duró hasta finales del sieglu {{versalita|xviii}}. Los últimos decenios del sieglu {{versalita|xviii}} significaron pa la Corona española un inmensu esbardie d'enerxíes humanes y económiques destinaes a soportar y llevar a bon términu repitíos proyeutos bélicos nos que se vio envolubrada. Frutu de celos expansionistas, como de meyores políticu-económicos, asitiaren a España nuna situación bastante difícil: nun yera facederu vencer ante'l poderíu de les potencies vecines, pero faer frente a tales empreses béliques significábalu innumberables sacrificios humanos y económicos.<ref name=hernandez30/> Per otru llau, les sos vastes posesiones d'ultramar yeren de por sí otra gran empresa na que tenía d'invertir asemeyaes enerxíes y recursos, anque de diversa manera; según velar por elles como una pervalible ayalga sobre'l que teníen puestos los güeyos propios y estraños. Aspeutu importante que merecía obligaos desvelos per parte de l'alta burocracia real española, según los esfuercios ya inversiones yá señalaos, yera'l tráficu comercial-marítimu que sostenía la metrópolis y les sos colonies. Per mediu d'él, podía detectase'l pulsu y ritmu de les rellaciones ente dambos continentes. Esa molición real sobre'l caltenimientu y caltenimientu d'una rellación continua nel ámbitu comercial puede esplicase polos factores que la constituyíen, como lo yeren, per un sitiu la riqueza en metales preciosos y materies primes qu'América apurría, según el mercáu de consumu qu'ella mesma significaba pa los xéneros y productos peninsulares. Esi intercambiu, les más de les vegaes desigual pa les colonies ultramarines, suponía un renglón considerable na economía real peninsular. D'ellí la so constante vixilancia y proteición, manifiesta en toa una serie de disposiciones reales que mientres casi tres sieglos guarden una llinia clara de pensamientu: el caltenimientu, en exclusividad, del comerciu coles colonies como daqué inherente ya imaxinable solo pa la Corona española, ensin llegar a contemplar la inxerencia en dicha rellación, d'otres naciones. La guerra sostenida con Inglaterra nos últimos años del sieglu {{versalita|xviii}} plantegó difíciles problemes a esa rellación comercial, una y bones les fuercies ingleses conocíen bien los puntos neurálxicos de la economía española y atacar frontalmente.<ref name="hernandez30" /> ==== Conxuración de Belén ==== [[Ficheru:Casausytorres 23.JPG|miniaturadeimagen|200px|Arzobispu de Guatemala [[Ramón Casaus y Torres]], collaboró col Capitán Xeneral [[José de Bustamante y Guerra]] y opúnxose a los movimientos lliberales independentistes.]] En 1811 [[José de Bustamante y Guerra]] foi nomáu [[Capitanía Xeneral de Guatemala|capitán xeneral de Guatemala]], nuna dómina de gran actividá independentista;{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=86}}{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}} y primeramente desenvolvió una política reformista de corte ilustráu. Sicasí, ante la revolución de [[Miguel Hidalgo y Costilla]] y [[José María Morelos]] en [[Méxicu]], preparó tropes en Guatemala y creó'l cuerpu de voluntarios de Fernando VII» y dende el so puestu enfrentar a los constitucionalistas llocales, reprimiendo duramente a los independentistes.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}} Tamién s'opunxo a la [[Constitución de Cádiz|constitución lliberal de 1812]].{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=85}} Dende'l 28 d'ochobre de 1813, y dempués de la eleición del rector de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos Borromeo]],<ref name=chaverri58>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=58}}</ref> celebrárense na celda prioral del Conventu de Belén delles xuntes entamaes por frai Juan Nepomuceno de la Concepción al envís de derrocar al capitán xeneral Bustamante y Guerra y llograr la independencia de la rexón.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}}<ref name=chaverri58/> En payares hubo otra xunta en casa de Cayetano y Mariano Bedoya, hermanos menores de doña [[María Dolores Bedoya|Dolores Bedoya de Molina]], y cuñaos de [[Pedro Molina Mazariegos]];<ref name=chaverri59/> ente los conxuraos había dellos miembros de los cleros tantu [[cleru regular|regular]] como [[cleru secular|secular]], demostrando l'interés de les distintes faiciones de la [[Ilesia católica]] nel alzamientu contra Bustamante y Guerra.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} El 21 d'avientu de 1813, Bustamante y Guerra, enterar de que nel conventu de Belén axuntábense sediciosos pa intentar una sulevación por una delación de José Prudencio de La Llana,{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}} y dictó un autu por que'l capitán Antonio Villar y el so ayudante, Francisco Pulgu, prindaren a los relixosos d'esi monesteriu. Na acometida resultaríen presos dellos conxuraos.<ref name=chaverri58/> Esta resolución foi comunicada pol alcalde del conceyu'l día 24; d'ende alantre, hasta'l siguiente mes, otros resultaríen prindaos.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Tamién se llibró orde de captura contra'l rexidor [[José Francisco Barrundia]], quien llogró escapar.{{harvnp|Collada|et. al|1988|p=}} Al trate descubiertu, el teniente de dragones Yúdice escribió a Bustamante y Guerra pa pidir la clemencia del rei y da-y nomes de los conxuraos.<ref name=chaverri59>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=59}}</ref>{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Coles mesmes, Bustamante comisionó al so sobrín. el carmelita frai Manuel de la Madre de Dios, na casa de correos, por qu'abriera toa correspondencia que cayera nes sos manes; tolos prindaos fueron sometíos a xuiciu y condergaos a distintes penes.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Bustamante y Guerra dempués denunció al so socesor nomáu Juan Antonio de Tornos, intendente d'Hondures, por supuestos enclinos lliberales y asina llogró la so confirmación nel so puestu por [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]] en 1814. Foi destituyíu n'agostu de 1817 y volvió a España en 1819. Esi mesmu añu entró nuevamente a formar parte de la Xunta d'Indies. En 1820 foi compensáu cola Gran Cruz de la Orde Americana d'Isabel la Católica y nomóse-y direutor xeneral de l'Armada hasta 1822. En 1823 foi integrante de la Xunta d'espediciones a América, y un añu dempués, volvió otra vegada a la Direición Xeneral de l'Armada y trabayó nel Ministeriu de Marina de Madrid hasta la so muerte en 1825, siendo'l so cargu militar el de teniente xeneral. ==== Alzamientu de Totonicapán ==== {{AP|Atanasio Tzul|Llevantamientu indíxena de Totonicapán de 1820}} Pa 1820, [[Atanasio Tzul]] yera reconocíu como representante non oficial de les parcialidaes de Linkah, Pachah, Uculjuyub, Chiché y Tinamit en [[Totonicapán]]; nel mesmu añu, cola representación antes descrita y ante l'interés del so pueblu por acabar colos impuestos eclesiásticos y el tributu, Tzul xunió fuercies con Lucas Aguilar y col Alcalde Mayor de Totonicapán, [[Narciso Mallol]]. Xuntos llucharon en contra del poder de la colonia española, remanada pol capitán xeneral del Reinu de Guatemala, l'arzobispu de Guatemala [[Ramón Casaus y Torres]], la élite ladina local y los caciques de Totonicapán, quien taben estremaos del restu de la población indíxena y cuntaben con ciertos privilexos por cuenta del so sofitu a la conquista europea.<ref name=mobil75/> Los tributos reales fueren suprimíos en 1811 poles [[Cortes de Cádiz]], pero fueron impuestos de nuevu pol rei [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]].<ref name=mobil75/> La debilidá político y militar del imperiu español, los primeros intentos por una autonomía política y la competencia ente oficiales españoles fueron clave pal ésitu del llevantamientu.<ref name=pollack>{{harvnb|Pollack|2007|p=}}</ref> Asina, diose pasu al refugu del tributu, la remoción del Alcalde Mayor, José Manuel Lara de Arrese y la imposición d'un gobiernu propiu.<ref name=mobil75/> Siquier mientres unos díes ente xunetu y agostu de 1820, Tzul actuó como'l representante más destacáu del gobiernu indíxena,<ref name=pollack/> anque dempués foi azotáu mientres nueve díes<ref name=mobil75/> y encarceláu en Quetzaltenango, dempués de que'l movimientu sufriera una represión a manes d'alredor de mil milicianos ladinos.{{harvnp|Democracia Multicultural|2009|p=}} En marzu de 1821, Tzul foi lliberáu, dempués d'una manifestación d'individuos totonicapenses y de solicitar un indultu.<ref name=mobil75/> Esta sulevación recuérdase especialmente pola imposición de los Reales Atributos, onde Atanasio Tzul púnxose la corona del señor San José y a la so muyer, Felipa Soc, púnxo-y la corona de Santa Cecilia.<ref name="mobil75">{{harvnb|Móbil|1991|p=}}</ref> === La proclamación de la independencia === [[Ficheru:Firma del Acta de Independencia de Centroamérica.jpg|350px|right|miniaturadeimagen|Robla de l'Acta d'Independencia de Centroamérica<br/>15 de setiembre de 1821, pintura de [[Luis Vergara Afumada]].]] En 1818 l'implacable Bustamante dexó'l poder y sustituyólu Carlos Urrutia, un home de calter débil y en que'l so gobierno los independentistes ganaron terrén. En 1820 el rei d'España [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]] viose forzáu a restablecer la constitución de 1812, por cuenta de ello implementóse en Centroamérica la llibertá de prensa. Nesi mesmu añu'l doctor [[Pedro Molina Mazariegos]] empezó a publicar ''[[Pedro Molina Mazariegos|L'Editor Constitucional]]'', periódicu nel que se criticó al gobiernu de la colonia, defendiéronse los derechos de los centroamericanos y promovióse la independencia. En Méxicu, la revolución llogró un completu trunfu y al traviés del [[Plan d'Iguala]] declaró la so independencia total d'España'l 24 de febreru de 1821. Esta noticia asoró a les autoridaes españoles de Guatemala y al empar sirvió d'estímulu a la causa independentista. El 9 de marzu, primíu polos lliberales independentistes, el Capitán Xeneral Carlos de Urrutia —personaxe achacaso y débil de calter{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}}— dexó'l puestu por que fuera ocupáu pol subinspector del exércitu [[Gabino Gaínza]], quien recién llegara a Guatemala.{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}} Gainza yera del presto de los independentistes, porque amás de ser un home d'una edá bien avanzada, tamién yera de calter débil y cambiadizu. Sol so mandu Centroamérica esperimentó un baturiciu social de niveles intolerables qu'obligó a la diputación provincial a solicitar a Gainza una xunta p'aldericar la difícil tema de la independencia.{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|pp=87-88}} == La Independencia y les Provincies Xuníes del Centru d'América == {{AP|Independencia de Centroamérica}} [[Ficheru:Procer Jose del Valle.jpg|left|miniaturadeimagen|170px|José Cecilio del Valle, redactor de l'acta d'independencia.]] [[Ficheru:Proceresindependenciaguatemala.jpg|200px|miniaturadeimagen|Firma de l'acta de la independencia de Centroamérica'l 15 de setiembre de 1821 nel interior del Palaciu Real. Pintura de Rafael Beltranena.]]Pal añu 1820, la Constitución de Cádiz foi puesta nuevamente en vixencia, por cuenta de los acontecimientos provocaos por [[Rafael del Riego]] nel mes de xineru; amás, se reinstalaron les diputaciones de Guatemala y León el 13 de xunetu d'esi añu. [[José Matías Delgado]] integró la Xunta Consultiva Provincial xunto a [[José Simeón Cañes]], Mariano Beltranena, José Valdez, José Antonio Rivera Cabeza de Vaca, y [[José Mariano Calderón]], previu al establecimientu de la constitución na rexón el 26 d'esi mes.{{harvnp|Monterey|1996| p=58}} Sicasí, pal añu 1821 túvose noticia nel Reinu de Guatemala de la proclamación del [[Plan d'Iguala]] nel [[Virreinatu de Nueva España]] nel mes de febreru, nel cual declarábase la independencia del Imperiu español. Tamién [[Ciudá Real de Chiapas]] declaróse independiente n'agostu. Ante los fechos, [[Gabino Gaínza]], que s'atopaba al mandu de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], viose primíu polos criollos centroamericanos pa proclamar la independencia de momentu.{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000| pp=235-237}} El capitán xeneral Gaínza entós, atendiendo esti llamáu, axuntó una xunta de notables compuesta pol señor arzobispu, diputaos, xefes militares, los prelaos de les órdenes relixoses, y emplegaos de facienda. Naquella xunta presidida pol mesmu Gainza, los presentes externaron con llibertá la so opinión. El señor [[José Cecilio del Valle]] tomó la pallabra y demostró la necesidá y la xusticia de la Independencia, manifestando que, pa proclamala, primero tenía d'oyese'l votu de la Provincies. Sicasí, los criollos que s'axuntaren na Plaza d'Armas pidieron a voces la independencia, y esta foi proclamada esi mesmu día, [[15 de setiembre]] de [[1821]]. Del Valle redactó aquel documentu, según el manifiestu que publicó'l capitán xeneral Gainza sobre la independencia.<ref name=rosa>{{harvnb|Rosa|1882|p=}}</ref> y la formación de la constitución. Tamién se determinó que la eleición de representantes facer poles mesmes xuntes eleutorales qu'escoyera diputaos a les cortes d'España, reparándose les lleis anteriores pal procedimientu de la eleición; que'l Congresu Constituyente axuntárase'l 1º de marzu de 1822; que se caltuviera la [[Catolicismu en Guatemala|relixón católica]] «en tola so integridá y pureza»; y, finalmente, que mientres el país constituyíase, el xefe [[Gabino Gaínza]] siguiría al frente del gobiernu obrando acordies con una Xunta Provisional Consultiva.<ref name=rosa/> Al saber de los sucesos en San Salvador, el 27 d'ochobre la Xunta Consultiva nomó a [[José Matías Delgado]] como Intendente de la provincia, por qu'aselara los ánimos y asumiera «el mandu políticu y obrar no militar como lo esixeren les circunstancies».{{harvnp|Monterey|1996| p=68}}<ref name=chaverri251>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=251-253}}</ref> Al so pasu por [[Santa Ana (ciudá d'El Salvador)|Santa Ana]], punxo en llibertá a los Arce, Rodríguez y Lara quien yeren conducíos presos a Guatemala, y al llegar a San Salvador, Barriera dexó'l mandu de la provincia, y les tropes de voluntarios realistes fueron desarmaes y llicenciaes. Los salvadoreños decidieron entamase como Diputación Provincial d'alcuerdu a la Constitución de Cádiz, con Delgado como intendente presidente.<ref name=chaverri251/> === Anexón al Imperiu mexicanu === {{AP|Agustín de Iturbide}} [[Ficheru:Iturbide.jpg|200px|miniaturadeimagen|[[Agustín de Iturbide]]. ]] [[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|200px|miniaturadeimagen|Escudu de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]].]] A pesar de la nueva situación política, esistía nes autoridaes de les provincies centroamericanes la indecisión, una y bones unes se avocaban pola independencia total y otres adoptaben el [[Plan d'Iguala]] y la sumisión al [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu mexicanu]] d'[[Agustín de Iturbide]]. Precisamente, Gaínza supo de la invitación de Iturbide el 27 de payares por que'l Reinu de Guatemala formara, xunto a Méxicu, «un grande imperiu», yá que Guatemala, según reporta [[Alejandro Marure]], «topábase inda impotente pa gobernase por sigo mesma».<ref name=chaverri257>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=257-258}}</ref> Tamién anunciaba l'aproximamientu d'un exércitu de proteición»,<ref name=chaverri257/> que la so misión yera «protexer coles armes..los amantes de la so patria».{{harvnp|López Velásquez|2000| p=93}} Ello ye que la faición anexonista al Imperiu mexicanu, compuesta polos criollos de la ciudá de Guatemala y los miembros de les órdenes regulares de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]],<ref name=martinez306/> deseyaben caltener la hexemonía na rexón tres la independencia, y empezaba a imponese en Guatemala, yá que tarrecíen que'l congresu centroamericanu axustáu pol acta d'independencia del 15 de setiembre, que tenía de decidir el puntu d'independencia xeneral y absoluta», fora contrariu a los sos intereses.{{harvnp|López Velásquez|2000|p=77}} Por aciu una consulta a los cabildros abiertos, el 5 de xineru foi decretada l'anexón pola Xunta Consultiva, que quedó eslleida darréu.<ref name=chaverri257/> Sicasí, namái los cabildros de San Salvador y [[San Vicente (ciudá d'El Salvador)|San Vicente]] manifestaron dafechu la so oposición,{{harvnp|Guandique|1962| p=127}} y convertiríense depués en baluarte del partíu lliberal de Centroamérica. Díes antes, y en vista de la situación inestable nes provincies, el gobiernu presidíu por Delgado unviara una invitación a les Provincies de León y Comayagua el 25 d'avientu de 1821 pa xunise a San Salvador y asina formar una especie d'entidá tripartita».{{harvnp|Guandique|1962|p=41 y 137-138}} D'igual manera'l conceyu de San Salvador espresara la so posición de resolver el so destín per mediu d'un congresu nacional centroamericanu, como únicu facultáu pa resolver sobre l'asuntu.{{harvnp|Monterey|1996| p=71}} La ofensiva dende Guatemala pa someter a San Salvador empezó col esplegue de les tropes al mandu del sarxentu mayor [[José Nicolás de Abós y Padilla]], que trabó batalla coles huestes salvadoreñes comandadas por [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]], quien trunfó na [[batalla de Llanu L'Espín]]. Otra ofensiva al mandu de Manuel Arzú, a pesar d'aportar a San Salvador, nun pudo consolidar la ocupación. Pa cesar les hostilidaes, roblóse un conveniu'l 10 d'ochobre de 1822 ente representantes salvadoreños y del Imperiu mexicanu, pactu nel que se reconoció la voluntá de les provincies que se sometieren a Méxicu y tamién a les que deseyaben suxetar a San Salvador.{{harvnp|Monterey|1996| p=94}} A la fin l'alcuerdu quedó a la discreción Iturbide, quien tomó como disensión la conducta de San Salvador y ordenó el so sometimientu.{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000|p=263-265}} [[Vicente Filísola]] comandó les tropes imperiales mexicanes sobre San Salvador, pero'l 12 de payares el gobiernu salvadoreñu alcordó la incorporación al Imperiu mexicanu.{{harvnp|Monterey|1996| p=97}} Sicasí, el so cumplimientu fadría efeutivu a condición de que se suspendiera la marcha de los militares, según reconociérase la ereición de la siella episcopal. Amás caltendríen l'armamentu y dependeríen d'un gobiernu central.<ref name=chaverri267>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000| pp=267-268}}</ref> Filísola interpretó esto como una dilación, polo que declaró nula la resolución y reclamó la xurisdicción al Imperiu;<ref name=monterey98>{{harvnb|Monterey|1996| p=98}}</ref> ante los fechos, los salvadoreños declararon nula la incorporación al Imperiu mexicanu y alcordaron la incorporación a los [[Estaos Xuníos]] el 2 d'avientu.<ref name=monterey98/> La declaración nun detuvo a Filísola, que dempués d'ocupar [[Mexicanos]], el 9 de febreru de 1823 tomó San Salvador. Ellí tuvo contautu colos dirixentes salvadoreños, ente ellos Delgado, quien terminó confináu nuna de les sos faciendes. A pesar de los acontecimientos, Iturbide abdicó al tronu'l 19 de marzu, polo que Filísola decidió convocar el congresu establecíu na acta del 15 de setiembre.<ref name=chaverri267/> === Guerra Civil Centroamericana === {{AP|Guerra Civil Centroamericana}} Tres la convocatoria de Filísola, la provincia salvadoriana nomó a los sos representantes. Per San Salvador fueron escoyíos José Matías Delgado y José Antonio Jiménez y Vasconcelos en calidá de diputaos propietarios, y como suplentes Pedro José Cuellar y Juan Francisco Sosa.{{harvnp|Monterey|1996|p=106}} El 24 de xunu de 1823, quedó instalada l'Asamblea Constituyente de Centro América y el mesmu Delgado resultó escoyíu como'l so presidente con un total de trenta y siete voto. La primer sesión llevar a a cabu'l 29 de xunu, y Delgado espresó un discursu qu'en parte reza: Amás, Delgado, xunto a [[José Simeón Cañes]], [[Pedro Molina Mazariegos]], Francisco Flores y Felipe Vega, realizaren el dictame relativu a la independencia absoluta de les provincies del Reinu de Guatemala.{{harvnp|Monterey|1996|p=107}} Pal 1 de xunetu, foi emitida la [[Declaración d'Independencia absoluta de Centroamérica]], que nel so entamu proclama'l nome de «les Provincies Xuníes del Centru d'América...»;{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000| p=277-279}} Sicasí, nos nuevos Estaos yera aldericáu'l sistema que rexiría a la nueva república centroamericana, esto ye, ente unu [[federalismu|federal]] o [[centralismu|centralizáu]]. La opinión que prevalecía nes provincies, sacante Guatemala, yera'l sistema federal similar al de los [[Estaos Xuníos]]. El militar ya historiador Manuel Montúfar y Coronado atribuyó al cura Delgado la definitiva adopción d'esti sistema, pos lu acusaba de buscar el beneficiu personal p'alzar la siella episcopal en San Salvador, anque Meléndez Chaverri destacó que l'actitú de los salvadoreños «nes sos lluches llibertaries yera móvil más que suficiente pa l'adopción d'un sistema pol que suañaben dende 1811».<ref name=chaverri279>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=279-281}}</ref> Delgado, [[Pedro Molina Mazariegos]], [[José Francisco Barrundia y Cepeda|José Francisco Barrundia]], y [[Mariano Gálvez]] participaron na redaición de les [[Bases de Constitución Federal|Bases de la Constitución Federal]] publicaes el 17 d'avientu de 1823.{{harvnp|Monterey|1996|p=116}}{{harvnp|Guandique|1962| p=340}} Cola instalación de la [[República Federal de Centro América]], el xeneral salvadoreñu [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] quedó escoyíu como'l so presidente pal añu 1825.<ref name=chaverri279/> Pero n'ochobre de 1826 el presidente de la [[República Federal de Centro América]], [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] eslleió'l [[Congresu]] y el [[Senáu]] ya intentu establecer un sistema [[Estáu unitariu|unitariu]] aliándose colos conservadores, polo que se quedó ensin el sofitu del so partíu, el lliberal. D'esta forma empecipió una guerra civil na rexón de la que remaneció la figura dominante del xeneral hondureñu [[Francisco Morazán]]. [[Mariano de Aycinena y Piñol]] foi designáu'l 1º de marzu de 1827 como [[Presidente de Guatemala|gobernador del estáu de Guatemala]] pol presidente de la [[Federación Centroamericana|Federación de les Provincies Xuníes del Centru d'América]], [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]]. El so gobernatura foi de índole dictatorial; prohibió la llibertá de prensa y l'ingresu de llibros de tipu lliberal a Guatemala. Tamién decretó la pena de muerte con efeutu retroactivu y formó el decretu ''fatal'' de 1827 pa xuicios sumarios. Como miembru del partíu conservador, restituyó los diezmos obligatorios pal [[cleru secular]] de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]].{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} D'esta dómina daten semeyes en miniatura del artista [[Francisco Cabrera (Guatemala)|Francisco Cabrera]] de les dames que pertenecíen al [[Clan Aycinena]].<ref name=llances/> <div align=center style='font-size:0.9en'> '''Dames del Clan Aycinena retrataes por Cabrera na década de 1820'''<ref name=llances>{{harvnb|Martínez Llances|2013|p=114}}</ref> <gallery perrow="4" widths="150px" heights="150px"> Ficheru:Mariajosefapavonyarrivillaga.jpeg|María Josefa Pavón y Arrivillaga Ficheru:Mariamanuelaaycinena.jpeg|María Manuela Aycinena y Piñol Ficheru:Mariamanuelasanchezdeperales.jpeg|María Manuela Sánchez de Perales Ficheru:Mariasanchezperales.jpg|María Petrona Micaela Sánchez de Perales </gallery> </div> === Invasión lliberal de Morazán en 1829 === {{AP|Guerra civil centroamericana|Manuel José de Arce y Fagoaga|Francisco Morazán}} {{VT|Batalla de San Antonio (El Salvador)}} [[Ficheru:Don Francisco Morazan Quezada.JPG|left|200px|miniaturadeimagen|Caudiellu lliberal hondureñu [[Francisco Morazán]].]] [[Ficheru:aycinena.jpg|200px|miniaturadeimagen|[[Mariano de Aycinena y Piñol]], gobernador del Estáu de Guatemala en 1829. Yera amás el líder del [[Clan Aycinena]], poderosu grupu del partíu conservador.]] Morazán caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu por Arzú dende San Salvador hasta que dexó al coronel Montúfar al cargu de San Salvador y foi ocupase personalmente de Morazán; cuando l'hondureñu dio cuenta de los movimientos de Arzú, salió camín d'Hondures a reclutar más tropes.<ref name=hondurash/> El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del [[ríu Lempa]] con quinientos homes en busca de Morazán, cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en [[Mexicanos]] y San Salvador.<ref name=hondurash>{{harvnb|Honduras en llinia|1996|p=}}</ref> Mentanto, Morazán tornó a El Salvador con un exércitu respetable. El xeneral Arzú asonsañando enfermedá fuxó a Guatemala, dexando les sos tropes sol mandu del teniente coronel Antonio de Aycinena. El coronel y les sos tropes colaben con camín de territoriu hondureñu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise.{{harvnp|Morazán|1942|p=23}} Cola capitulación de San Antonio, El Salvador quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de San Salvador. Unos díes más tarde, coló n'[[Ahuachapán]], pa entamar l'exércitu con mires a retirar a los conservadores aristócrata y eclesiásticu del poder nel territoriu guatemalianu y enllantar un orde constitucional allegáu a la [[Federación Centroamericana]] que los lliberales naguaben.<ref name=gonzalez4y26>{{harvnb|González Davison|2008|pp=4-26}}</ref> Al enterase d'estos fechos, [[Mariano de Aycinena y Piñol|Mariano de Aycinena]] trató d'axustar con Morazán, pero como esti taba decidíu a acabar cola hexemonía de los aristócrates y eclesiásticos guatemalianos, nun aceptó nengún tratu. Aycinena, al ver que nun consiguía una solución pacífica, escribió a los sos conciudadanos: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=80%|COMPATRIOTES:<br /> Col mayor sentimientu, veo na necesidá d'anunciavos: que tolos esfuercios del supremu gobiernu nacional, y de les autoridaes del Estáu, pol reestablecimientu de la paz, fueron inútiles: los que lleven la voz y apoderáronse del mandu en S. Salvador, tienen interés n'enllargar la guerra; porque ella sirve á los sos mires personales, ya impórtalos bien pocu la suerte de los pueblos.<br /> Aspirando á la dominación de tola república, y al aumentu de la so propia fortuna, quieren tiñir de sangre'l suelu privilexáu, y destruyir toles fontes de la riqueza de la nación y del propietariu particular.<br /> Si nun fueren estos los principios de la so conducta, yá volveríen á la patria la tranquilidá de qu'antes gociara: yá convendríen en dalgún de tantos trataos de paz que se-yos propunxeron, casi toos ventaxosos pa ellos mesmos; pero los rehúsan, porque de nada cúriense menos que del bien xeneral. |Mariano de Aycinena y Piñol<br />Manifiestu del Xefe d'Estáu a los pueblos<br />27 d'ochobre de 1828{{harvnp|Aycinena y Piñol|1828|p=1}}}} [[Ficheru:Plate_33-_ANTIGUA_GUATIMALA.jpg|miniaturadeimagen|200px|Parque Central de la ciudá d'[[Antigua Guatemala]] mientres la guerra civil de 1829. Reparar que l'antiguu [[Palaciu de los Capitanes Xenerales (Guatemala)|Palaciu de la Capitanía Xeneral]] taba destruyíu y que les sos columnes abellugárense nes construcciones provisionales que se reparen nel grabáu.]] En Ahuachapán, Morazán fixo tolo posible pa entamar un exércitu numberosu. Solicitó al gobiernu d'El Salvador que-y apurriera cuatro&nbsp;mil homes, pero tuvo que conformase con dos&nbsp;mil. Cuando taba en condiciones d'actuar a principios de 1829, unvió una división al mandu del coronel Juan Prem pa entrar en territoriu guatemalianu y tomar el control de [[Chiquimula]]. La orde foi llevada a cabu por Prem a pesar de la resistencia ufiertada pol enemigu. Poco dempués, Morazán movió una pequeña fuercia cerca de la Ciudá de Guatemala sol mandu del coronel Gutiérrez pa forzar al enemigu salir de les sos trincheres y causar la deserción de les sos tropes. Mentanto, el coronel Domínguez, que saliera de la ciudá de Guatemala con seiscientos soldaos d'infantería p'atacar a Prem, enterar de la pequeña fuercia que cuntaba Gutiérrez. Domínguez camudó los sos planes y foise detrás Gutiérrez. Esta oportunidá foi aprovechada por Prem quien se treslladó de Zacapa y atacó a les fuercies de Domínguez, ganándolos el 15 de xineru de 1829. Depués d'esos fechos Morazán ordenólu a Prem que siguiera la so marcha colos mil cuatrocientos homes sol so mandu y ocupara el puestu de San José, cerca de la capital.<ref name=morazan455>{{harvnb|Morazán|1942|pp=4-55}}</ref> Mentanto, el pueblu d'[[Antigua Guatemala]] entamar contra'l gobiernu conservador de Aycinena en Guatemala lo qu'entainó la invasión de Morazán a Guatemala col so Exércitu Proteutor de la Llei»; l'hondureñu asitió a los sos homes nel pueblu de [[Pínula]], cerca de la [[Ciudá de Guatemala]]. El 15 de febreru una de les mayores divisiones de Morazán, sol mandu de Cayetano de la Cerda, foi ganada en [[Mixco]] poles tropes federales,<ref name=baronesa>{{harvnb|Baronesa de Wilson|1888|p=}}</ref> polo que Morazán llevantó l'asediu de la ciudá y concentró les sos fuercies na [[Antigua (Guatemala)|Antigua]]. Una división de tropes federales siguiérenlu dende la capital sol mandu del coronel Pacheco, en direición a [[Sumpango]] y [[El Tejar (Guatemala)|Tejar]] col propósitu d'atacalo n'Antigua. Pero Pacheco estendió les sos fuercies, dexando a dalgunos d'ellos en Sumpango. Cuando llegó a San Miguelito el 6 de marzu, con un exércitu más pequeñu, foi ganáu pol xeneral Morazán,<ref name=baronesa/><ref name=morazan455/> Dempués de la victoria de San Miguelito, l'exércitu de Morazán aumentó cuando voluntarios guatemalianos xunir a les sos files. El 15 de marzu, cuando Morazán y el so exércitu taben en camín d'ocupar les sos posiciones anteriores, foi interceptáu poles tropes federales del coronel Prau nel ranchu de Les Llamargues. Morazán, con una posición cimera, entartalló al exércitu de Prado. El campu de batalla quedó llenu de cadabres, presos y armes. Darréu, Morazán movilizar a recuperar les sos antigües posiciones en [[Pínula]] y Aceytuno, y pone-y nuevamente sitiu a la ciudá de Guatemala.<ref name=morazan455/> Aycinena ordenó'l 18 de marzu de 1829 que s'aplicara la pena de muerte a tou aquel qu'ayudara al enemigu, fixo una proclama na qu'invocaba la defensa de la santidá de los altares» y emitió una disposición llegal, pola que los líderes lliberales, ente ellos el doctor [[Pedro Molina Mazariegos]], fueron declaraos enemigos de la patria; con too y con eso, foi derrotáu.<ref name=dicgeo>{{harvnb|Asociación d'Amigos del País|2004|p=}}</ref> El 12 d'abril de 1829 robló'l Conveniu de Capitulación con Morazán y foi unviáu a prisión colos sos compañeros de gobiernu; Morazán, pela so parte, anuló'l documentu'l día 20 del mesmu mes, pos el so principal oxetivu yera esaniciar el poder de los criollos conservadores y la xerarquía de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] en Guatemala, a quien los crillos lliberales repunaben por haber tao sol so dominiu mientres la colonia española.<ref name=gonzalez4y26/> === Gobiernu de Mariano Gálvez === {{AP|Mariano Gálvez}}[[Ficheru:Map_of_Journey.jpg|miniaturadeimagen|200px|Mapa de Guatemala en 1839. Reparar les fronteres non delimitidas con Méxicu en Yucatán y Chiapas, y que Belice inda yera un asentamientu inglés.{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}}]] Tres la separación del Imperiu de Iturbide creóse la [[República Federal de Centro América]], con [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] como primer presidente. La República Federal foi una entidá política qu'incluyía a Guatemala, [[Hondures|Comayagua]], El Salvador, [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]]. Pa 1837, nel Estáu de Guatemala empecípiase una llucha armada contra quien gobernaba l'Estáu de Guatemala, lliberal al igual que Francisco Morazán, el doctor [[Mariano Gálvez|José Mariano Gálvez]]. Gálvez, lliberal cultu y progresista, entamara una serie de reformes sociales dirixíes a minar el poder del [[cleru regular]], principal miembru del Partíu Conservador xunto col [[Clan Aycinena]].{{harvnp|González Davison|p=25-35}} Atayó los diezmos, promulgó la llei de divorciu y esanició munchos de los privilexos de los conventos; como yera d'esperase, el [[cleru secular]] —que nun fuera espulsáu en 1829— presentó les reformes non como un ataque contra los intereses económicos de la Ilesia, sinón como una falta a la fe cristiana y asuzó a la población llabradora en contra del gobiernu «[[herexe]]».{{harvnp|González Davison|p=25-35}} Emburriaos poles reformes lliberales y la propaganda conservadora, movimientos insurxentes empecipiar nos montes de Guatemala y [[Rafael Carrera y Turcios]] foi'l máximu dirixente de les mesmes; ente les tropes sulevaes atopábense numberosos indíxenes<ref name=hernandez30>{{harvnb|Hernández de León|1930|p=}}</ref> que llucharon mientres dos años pa consiguir la secesión guatemaliana de la federación, lo cual llogróse en 1838 cola disolución de la federación. Los alzaos empezar per asaltar les poblaciones, ensin dar oportunidá de tener alcuentros coles tropes del gobiernu y arrobinaben la idea de los enemigos de Gálvez, que consistía n'acusalo del envelenamientu de les agües fluviales p'arrobinar el ''roxura morbus'' a la población.{{refn|group=lower-alpha|El gobiernu nun yera'l culpable de tal envelenamientu: la crecedera poblacional y la poca capacidá de la estructura sanitaria de la ciudá contribuyeron al espardimientu de la enfermedá.<ref name=gonzalez2008>{{harvnb|González Davison|2008|p=35}}</ref>}} Esta acusación favoreció a los oxetivos de Carrera, poniendo a una gran parte de la población en contra de Mariano Gálvez y los lliberales; inclusive los mesmos lliberales empezaron a atacar a Gálvez polos sos violentos métodos militares —qu'incluyíen táctiques de tierra esfarrapada en poblaciones alzaes—.{{harvnp|González Davison|2008|p=41}} === Independencia de Los Altos === {{AP|Estáu de Los Altos}} L'área de Los Altos taba poblada mayoritariamente por indíxenes, quien caltuvieren les sos tradiciones ancestrales y les sos tierres nel fríu altiplanu del oeste guatemalianu.<ref name=woodward113>{{harvnb|Woodward|1993|p=113}}</ref> Mientres tola dómina colonial esistieren revueltes en contra del gobiernu español.<ref name=woodward113/> Depués de la independencia, los mestizos y criollos llocales favorecieron al partíu lliberal, en cuantes que la mayoría indíxena yera partidaria de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]] y, poro, conservadora.<ref name=woodward113/> Mientres l'alministración del gobiernu de [[Mariano Gálvez]], Los Altos desaprobaron los cambeos introducíos pol xefe del gobiernu, pero los líderes de la rexón nun fueron conservadores, sinón lliberales que s'oponíen a Gálvez.<ref name=woodward114>{{harvnb|Woodward|1993|p=114}}</ref> Pela so parte, los criollos y ladinos de Los Altos teníen una gran rensía contra los comerciantes de la [[Ciudá de Guatemala]] —los miembros del [[Clan Aycinena]]— quien monopolizaban el comerciu y oponíense rotundamente a la construcción d'un puertu nel [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] y de una carretera que lu sirviera a Los Altos pa comerciar con países estranxeros direutamente.<ref name=woodward114/> En mayu de 1836, un periódicu de la llocalidá propunxo que se formara un estáu qu'entendiera a les rexones de [[Quetzaltenango (departamentu)|Quetzaltenango]], [[Totonicapán (departamentu)|Totonicapán]], [[Sololá (departamentu)|Sololá]] y [[Suchitepéquez]], que tendría alredor de doscientos mil habitantes y que-yos dexaría mayor llibertá d'aición y meyor representación ante la [[Federación Centroamericana]].<ref name=woodward114/> Al cayer el gobiernu de Gálvez, los representantes criollos de Los Altos aprovecharon pa dixebrase del Estáu de Guatemala el 2 de febreru de 1838. El gobernador Valenzuela nun pudo faer nada al respeutu, y el congresu de la [[Federación Centroamericana]] reconoció al Sestu Tao'l 5 de xunu de 1838 con una xunta de gobiernu provisional compuesta por Marcelo Molina Mata, José M. Gálvez y José A. Aguilar, ente que'l xeneral mexicanu [[Agustín Guzmán]] —antiguu oficial del exércitu de [[Vicente Filísola]] que s'aniciara en [[Quetzaltenango]]— quedó al mandu del exércitu del Estáu.<ref name=woodward114/> La bandera de Los Altos yera un cambéu de la de les Provincies Xuníes del Centru d'América, con escudu nel centru amosando un volcán al fondu y un [[Pharomachrus mocinno|quetzal]] resplandorientu —una ave local que representaba la llibertá— delantre. Foi la primer bandera centroamericana qu'emplegó'l quetzal como símbolu; esta ave dende 1871 forma parte de la [[bandera de Guatemala]]. Finalmente, n'avientu de 1838, Molina foi electu como Gobernador del Estáu, y de momentu empezó a trabayar nel desenvolvimientu del puertu nel Pacíficu y n'ameyorar les rellaciones col gobiernu federal en [[San Salvador]].<ref name=woodward114/> N'ochobre de 1838 Carrera invadió a El Salvador, pero foi ganáu poles fuercies de Morazán. Repuestu, el 13 d'abril de 1839, Carrera tomó por sorpresa la plaza de Guatemala, asitiando nel Gobiernu a [[Mariano Rivera Paz]]. Parte de la población de la ciudá, que sufriera los escesos del trunfu lliberal diez años antes y que taba en contra de les reformes «anticristianas» de Gálvez, sofitó a Carrera. Sicasí, el 29 d'avientu de 1839 foi ganáu en Villa Nueva pol exércitu del xeneral Carlos Salazar Castro, en vista de lo cual foi robláu'l tratáu El Rinconcito, obligando a Carrera a deponer les armes, otorgándo-y el cargu de comandante del distritu de Mita. El 18 de marzu de 1840, siendo'l líder lliberal Morazán el xefe d'Estáu d'El Salvador, este invadió a Guatemala con mil&nbsp;quinientos soldaos pa esaniciar d'una vegada por toes l'amenaza conservadora pa Centroamérica qu'en Guatemala tenía'l so principal baluarte. Morazán apoderóse fácilmente de la capital, yá que Carrera asonsañó una retirada. Cuando los invasores celebraben y empecipiaben el saquéu de la ciudá, Carrera atacar con cuatrocientos soldaos y pieces d'artillería y contrasitió la plaza, trunfando y recuperando la ciudá a otru día, 19 de marzu. El desastre foi tal, que Morazán tuvo que fuxir de Guatemala colos sos más allegaos glayando «¡Que viva Carrera!» pa salvar la vida, mientres los sos soldaos quedaron na ciudá, a mercé de les tropes de Carrera.<ref name=hernandez30/> Poco dempués, Rafael Carrera, al enterase que Los Altos volviera declarase independiente pensando que Morazán lo había derrotáu, dirixó les sos fuercies contra tal Estáu y reincorporar al Estáu de Guatemala en 1840.{{refn|group=lower-alpha|Tres la reincorporación, los principales dirixentes quetzaltecos fueron exhibíos na capital guatemaliana como trofeos de guerra y fueron fusilaos tolos miembros de la Municipalidá de Quetzaltenango; ellos fueron: Eulogio Quezada, Romualdo Briones, Cesareo Arango, Leandro Arango, Silvestre Gonzales, Roberto Molina, Manuel Pivaral, José Ignacio Fernández, José María Fernández, Zacarias Martínez, Pedro Meoño, Benito Escobar, Felipe Hernández, Félix López, Marcelo Pacheco, José María Alvarado, y José Ignacio Paz.<ref name=hernandez30/>}} == El gobiernu conservador de los Trenta Años» == {{AP|Gobiernu conservador de los 30 años|Rafael Carrera y Turcios}} {{VT|Clan Aycinena}} Tando yá nel poder, Rafael Carrera empecipiaría la construcción d'un réxime conservador, revirtiendo les reformes lliberales feches enantes. Los lliberales acusar de ser un militar analfabetu, y dicíase qu'él roblaba col nome «Racaraca», nome pol cual pasaría a ser conocíu polos guatemalianos, anque foi más conocíu por esti nome polos lliberales, quien lo llamaba asina en forma despreciatible, aludiendo al so analfabetismu, ente que polos conservadores, foi más conocíu como «Caudiellu Adoráu de los Pueblos».<ref name=hernandez59>{{harvnb|Hernández de León|1959|p=3}}</ref> Foi un estratega militar, quien venció a El Salvador y Honduras na [[Batalla de L'Arada]]. Los siguientes sucesos internacionales condicionaron el gobiernu del xeneral Carrera: la [[Guerra de Secesión de los Estaos Xuníos]], la espansión d'[[Inglaterra]] particularmente en [[Belize]], Roatán n'[[Hondures]] y el Reinu de Mosquitia en Nicaragua, la ocupación militar de [[Méxicu]] polos Estaos Xuníos que dio como resultáu la incorporación a esti país de cerca de 900&nbsp;000 km² mexicanos, la «[[fiebre d'oru]]» en California, y la declaración de [[Nicaragua]] como un Estáu más de los Estaos Xuníos (esclavista y falando inglés), gobernáu por [[William Walker]], y que desencadenó la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. Carrera foi nomáu presidente vitaliciu en 1854 y gobernó Guatemala hasta la so muerte, asocedida'l vienres Santu 14 d'abril de 1865 en siendo envelenáu mientres unes vacaciones en Escuintla.<ref name=hernandez59/> === Colonización belga de 1844 === [[Ficheru:Carte du District de Santo-Thomas (Etat de Guatemala).jpg|200px|miniaturadeimagen|Mapa de la rexón del llagu de Izabal y del distritu de Santu Tomás. La rexón en mariellu correspuende al área que fuera vencida a perpetuidad por Carrera pa la colonia belga.]] En 1844, el distritu de Santo Tomás de Castilla foi colonizáu pola Comunidá de la Unión, patrocinada pola Compañía Belga de Colonización;{{harvnp|Compagnie Belge de Colonisation|1844|p=44}} el gobiernu del Estáu de Guatemala, dirixíu por [[Rafael Carrera]] concediera'l distritu de Santu Tomás a dicha compañía per mediu del decretu de l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Constituyente de Guatemala]] el 4 de mayu de 1843.{{harvnp|Compagnie Belge de Colonisation|1844|p=31}} Los belgues convertir al catolicismu y traxeron consigo a sacerdotes xesuites, que tornaben a Guatemala per primer vegada desque la orde foi espulsada en 1765; sicasí, lo inhóspito de la rexón nun dexó espolletar a la colonia, que sumió en 1850. === Creación de la República de Guatemala === {{AP|Creación de la República de Guatemala}} El 21 de marzu de 1847 roblóse un decretu proclamando a [[Guatemala]] como República soberana ya independiente,{{harvnp|Cámara de Representantes de Guatemala|21 de marzu de 1847|p=}} dixebrándola definitivamente de la [[República Federal de Centro América]], y fíxose llamar «fundador de la Nueva República». Con esta midida Guatemala pudo empecipiar les sos aiciones como Estáu soberanu y entablar rellaciones coles potencies europees. Mientres esti periodu produz La [[Batalla de l'Arada]] y La [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]], lideraos por [[William Walker]]. El 22 d'ochobre de 1851 arrenunció'l presidente [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] y l'Asamblea Nacional nomó a [[Rafael Carrera]] por que lo sustituyera; Carrera tomó posesión el 6 de payares de 1851.{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}} === Batalla de l'Arada === {{AP|Batalla de l'Arada|l1=|3=}} El gobernante salvadoreñu [[Doroteo Vasconcelos]] dio asilu a los lliberales guatemalianos, ente quien taba [[José Francisco Barrundia]] quien fundó un periódicu p'atacar a Carrera, aprovechando fechos como'l del atentáu del Marimbero. Vasconcelos alimentó, mientres tou un añu a la faición rebalba «El Monte», nel oriente de Guatemala distribuyendo dineru y armes ente los sulevaos. A fines del añu de 1850, Vasconcelos sintióse cansáu d'esta guerra lenta contra Guatemala y decidió obrar abiertamente. Coles mesmes, el mandatariu salvadoreñu empecipió una cruzada contra'l réxime conservador de Guatemala, convidando a participar na alianza a Honduras y Nicaragua; pero de dambos gobiernos solo l'hondureñu presidíu por [[Juan Lindo]] aceptó participar na invasión. Entrín y non, en Guatemala, onde se conocíen perfectamente los planes d'invasión na so contra, el presidente de [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] toma les previsiones necesaries pa enfrentar la situación, mientres l'arzobispu don Francisco de Paula García Peláez ordena nel so archidiócesis rogativas de paz. El día 4 de xineru de 1851 axuntar n'[[Ocotepeque]] los presidentes d'[[Hondures]] y [[El Salvador]], cola cual quedó sellada l'alianza en contra de Guatemala. L'exércitu salvadoreñu componer de cuatro&nbsp;mil homes perfectamente municionados y con sofitu d'artillería; los hondureños pela so parte, aprestaron dos&nbsp;mil homes pa la campaña. El gruesu de les fuercies aliaes asítiase en [[Metapán]], por ser esti unu allugamientu próximu a Honduras y a la frontera guatemaliana. La Batalla de l'Arada llibró'l 2 de febreru de 1851 cerca de la ciudá de [[Chiquimula]] en Guatemala, ente les fuercies de [[Guatemala]] y un exércitu aliáu d'Hondures y El Salvador. La batalla formó parte de la guerra ente'l gobiernu [[Conservadorismu#Conservadorismu en Llatinoamérica|conservador]] de Guatemala contra la coalición [[Lliberalismu|lliberal]] d'El Salvador y Honduras, y foi l'amenaza más patente pa Guatemala de perder la so soberanía como República. El combate resolver con una contundente victoria de les fuercies de Carrera, cola heroica participación del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Batallón Sijeño]] comandado pol [[Coronel]] [[Fuercies Armaes de Guatemala|Florencio Calderón]], ente otros que selló definitivamente la so hexemonía na rexón.{{harvnp|Hernández de León|1925|p=193}} Pocos meses dempués de [[La Batalla de l'Arada]], el 22 d'ochobre de 1851 arrenunció'l presidente Paredes; l'Asamblea Nacional nomó a Carrera por que la sustituyera, y este tomó posesión de la Presidencia'l 6 de payares de 1851 en solicitando a los representantes que modificaren la Constitución de la República a la so conveniencia.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97}} === Concordatu de 1852 === {{AP|Concordatu de Guatemala de 1852}} [[Ficheru:Carrerayturcios_2014-06-22_09-46.jpg|200px|miniaturadeimagen|Capitán Xeneral [[Rafael Carrera y Turcios]].]] En 1854 establecióse un [[concordatu]] cola [[Santa Sede]], per mediu del cual Guatemala otorgaba la educación del pueblu guatemalianu a les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la Ilesia Católica, comprometer a respetar les propiedaes y los monaterios eclesiásticos, autorizaba'l diezmu obligatoriu y dexaba que los obispos censuraren lo que se publicar nel país; en cuenta de ello, Guatemala recibía indulxencies pa los miembros del exércitu, dexaba que quien adquirieren les propiedaes que los lliberales espropiaren a la Ilesia en 1829 caltener, percibía impuestos polo xenerao poles propiedaes de la Ilesia, y tenía el derechu de xulgar coles lleis guatemalianes a los eclesiásticos que perpetaren crímenes.<ref name=ayci1854>{{harvnb|Aycinena|1854|p=}}</ref> El concordatu tuvo vixente hasta la cayida del gobiernu conservador del mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]].<ref name=ayci1854/> === Guerra contra los Filibusteros === {{AP|Guerra Nacional de Nicaragua}} [[Ficheru:Mariscalzavala 2014-07-01 20-32.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José Víctor Zavala]] cuando yera coronel del exércitu conservador guatemalianu. Foi'l comandante de les fuercies guatemalianes mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. Algamó'l grau de mariscal.]] El 5 de mayu de 1856, el xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]], ex-presidente de Guatemala, partió con quinientos homes escontra Nicaragua. El mesmu Carrera y dalgunos de los principales miembros de la sociedá guatemaliana diben na espedición. Los [[Estaos Xuníos]] reconocieren el gobiernu nicaraguanu de [[William Walker]], a lo que tolos gobiernos conservadores de Centro América respondieron mandando exércitos pa derrocar al filibusteru<ref name=hernandez14/> Ye importante enfatizar qu'en 1856, los [[Estaos Xuníos]] inda nun yeren la potencia estranxera qu'en que se convirtieron depués de tar nel bandu vencedor de la [[Primer Guerra Mundial|Primer]] y [[Segunda Guerra Mundial]]); otra manera, taben metanes les convulsiones internes que resultaron na [[Guerra de Secesión d'Estaos Xuníos|Guerra Civil]]. L'entós coronel [[José Víctor Zavala]] incorporar a la columna guatemaliana n'El Salvador, onde s'atopaba entós y [[Francisco Dueñas]], nuevu presidente d'El Salvador movilizó ochocientos homes al frente del xeneral [[Ramón Belloso]].<ref name=hernandez14/> Zavala terminó comandando el contingente de Guatemala mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua]] en 1856, como parte del Exércitu Aliáu Centroamericanu tres la muerte del Xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]]. Mientres el conflictu, Zavala entró en discordia col comandante xeneral de los aliaos, el salvadoreñu Belloso.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=124}} El día 12 d'ochobre de 1856, mientres el [[Destrucción de Granada (Nicaragua)|sitiu de Granada]], Zavala realizó un actu de valentía al travesar la plaza de la ciudá escontra la casa onde s'abellugaben los filibusteros baxu fueu intenso, llogrando arrincar la bandera del enemigu;{{harvnp|Latin American Studies|s.f.|p=}} coles mesmes, Zavala recibió so la so autoridá la ciudá de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] el 1 de mayu de 1857, una vegada que [[William Walker]] rindióse.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=140}} {{caxa de cita|anchu=70%|alliniación=center|«Bien conocíos son los sucesos asocedíos en Nicaragua desque, n'ochobre del añu pasáu, unos pocos estranxeros, procedentes de California, apoderar naquella república de l'autoridá, aprovechándose del escosamientu que produxeren la discordia y una enllargada llucha intestina».<br> «Vais defender una causa santa: la causa de la nuesa relixón y de la nuesa raza. A los vuesos hermanos de Costa Rica cupió l'honor d'arramar la primer sangre en defensa de la patria. Vós vais acreditar que, en Guatemala tamos dispuestos a sacrificar tou por ella. Tengo enteru enfotu nel xefe que vos manda y nel vuesu valor y sufrimientu. Yo voi siguivos de cerca, con toos vuesos compañeros si fuera necesariu. Entrín y non, encamiéntovos la más estrecha unión colos vuesos hermanos d'El Salvador, Honduras y Costa Rica pa llevar a cabu la obra común de llanzar del país a los que, ensin derechu dalgunu, vinieron entemecer se nes nueses disenciones y a amenacianos cola más oprobiosa servidume.» |[[Federico Hernández de León]]<ref name=hernandez14>{{harvnb|Hernández de León|14 de mayu de 1959|p=}}</ref>}} === Tratáu Wyke-Aycinena: Convención de llendes de Belice === {{AP|Historia de la frontera de Belice, Guatemala y Méxicu|Tratáu Wyke-Aycinena}} L'área qu'ocupa Belice na península de Yucatán nunca foi ocupada per España o Guatemala, anque España efeutuó delles espediciones d'esploración nel sieglu {{versalita|xvi}} que lu sirvieron de base pa depués reclamar l'área como so;<ref name=woodward308>{{harvnb|Woodward|1993|p=308}}</ref> Guatemala a cencielles heredó esi argumentu pa reclamar el territoriu, magar que nunca unvió espediciones al área depués de la independencia por cuenta de les guerres que se producieron en Centroamérica ente 1821 y 1860.<ref name=woodward308/> Pela so parte, los ingleses establecieren pequeños asentamientu dende mediaos del sieglu {{versalita|xvii}}, principalmente pa bases de bucaneros y depués pa esplotación maderera; los asentamientos nunca fueron reconocíos como colonies britániques anque taben de dalguna forma rexíos pol gobiernu inglés en [[Xamaica]].<ref name=woodward308/> Nel sieglu {{versalita|xviii}} Belice convertir nel principal puntu de contrabandu en Centro América anque depués los ingleses reconocieron la soberanía española de la rexón per mediu de los trataos de 1783 y de 1786, en cuenta de que se terminaren les hostilidaes con España y que los españoles autorizaren a los súbditos de la Corona británica a esplotar les maderes precioses qu'había en Belice.<ref name=woodward308/> Tres la independencia de la rexón centroamericana de la Corona española en 1821, Belice convertir na punta de llanza de la penetración comercial británica nel ismu centroamericanu; cases comerciales ingleses establecer en Belice y empecipiaron unes prósperes rutes comerciales colos puertos caribeños de Guatemala, Honduras y Nicaragua.<ref name=woodward308/> Los lliberales tomaron el poder en Guatemala en 1829 en venciendo y espulsar a los miembros del [[Clan Aycinena]] y el [[cleru regular]] de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] y empecipiaron un reclamu formal pero infructuoso sobre la rexón beliceña;{{harvnp|Woodward|1993|p=}} esto, a pesar de que per otra parte, [[Francisco Morazán]] —entós presidente de la [[Federación Centroamericana]]— no personal empecipió tratos comerciales colos ingleses, cuantimás el comerciu de caoba. En Guatemala, el gobernador [[Mariano Gálvez]] apurrió delles concesiones territoriales a ciudadanos ingleses, ente ellos la meyor facienda de la Verapaz, [[Salamá|Facienda de San Jerónimo]]; estos tratos británicos fueron aprovechaos por curar párrocos en Guatemala —yá que el [[cleru secular]] nun fuera espulsáu por nun tener propiedaes nin poder políticu— p'acusar a los lliberales de [[herexía]] y empecipiar una revolución llabradora contra los herexes lliberales y a favor de la verdadera relixón.{{refn|group=lower-alpha|name=abraso|A curar párrocos nun se-yos espulsó, pero sí fueron debilitaos cuando'l gobiernu de Gálvez prohibió'l diezmu obligatoriu.<ref name=gonzalez1552>{{harvnb|González Davison|2008|pp=15-52}}</ref>}}<ref name=gonzalez1552/> Cuando llegó [[Rafael Carrera]] al poder en 1840 depués del trunfu de la revolución, non solamente nun siguió colos reclamos sobre'l territoriu beliceño, sinón qu'estableció un consuláu guatemalianu na rexón pa velar polos intereses de Guatemala nesi importante puntu comercial.<ref name=woodward308/> El comerciu beliceño foi preponderante na rexón hasta 1855, en que los colombianos construyeron un ferrocarril tresoceánicu en Panamá en 1855, dexando que'l comerciu fluyera más eficientemente nos puertos del Pacíficu guatemalianu; a partir d'esti momentu, Belice empezó a tornar n'importancia.<ref name=woodward308/> Cuando s'empecipió la [[Guerra de Castes]] en Yucatán —alzamientu indíxena que dexó miles de colonos europeos asesinaos— los representantes beliceños y guatemalianos poner n'alerta; los refuxaos yucatecos llegaben fuxendo a Guatemala y a Belice ya inclusive el superintendente de Belice llegó a tarrecer que Carrera —dau la so fuerte alianza colos indíxenes guatemalianos— tuviera favoreciendo les revoluciones indíxenes en Centroamérica.<ref name=woodward308/> Na década de 1850, los ingleses demostraron tener bona voluntá escontra los países centroamericanos: retirar de la Mariña de los Mosquitos en Nicaragua y empecipiaron negociaciones que resultaríen na devolución del territoriu en 1894, tornaron les Islles de la Badea a Honduras ya inclusive axustaron col filibusteru d'Estaos Xuníos [[William Walker]] nun esfuerciu pa evitar qu'esti invadiera Honduras tres apoderarase de Nicaragua.<ref name=woodward309>{{harvnb|Woodward|1993|p=309}}</ref> Y roblaron un tratáu sobre la soberanía de Belice con Guatemala, tratáu que foi reportáu dende entós en Guatemala como'l mayor error del gobiernu conservador de Rafael Carrera.<ref name=woodward309/> Aycinena, como Ministru de Rellaciones Esteriores, esforciárase en caltener rellaciones cordiales cola Corona británica. En 1859, l'amenaza de [[William Walker]] presentóse nuevamente en Centro América; con cuenta de llograr les armes necesaries pa enfrentalo, el réxime de Carrera tuvo que vence-y el territoriu de [[Belize]] al Imperiu Británicu. El 30 d'abril de 1859 celebróse la convención ente los representantes de [[Inglaterra|Gran Bretaña]] y Guatemala pa definir les llendes con [[Belize]], tres la cual emitióse un decretu nel que Guatemala viose favorecida nel artículu séptimu, qu'axusta qu'Inglaterra abriría pola so cuenta una vía de comunicación terrestre de la ciudá de [[Belize]] hasta la ciudá de Guatemala.{{harvnp|Hernández de León|30 d'abril de 1959|p=}} El controversial tratáu Wyke-Aycinena de 1859 tenía dos partes: los primeros seis artículos definíen claramente la frontera Guatemala-Belice y nellos Guatemala reconocía la soberanía inglesa sobre'l territoriu de Belice;<ref name=woodward309/> pela so parte, el séptimu artículu trata sobre la construcción d'un camín escontra la Ciudá de Guatemala, que sería beneficiosu pa dambes partes, yá que Belice perdiera la so importancia comercial dende la construcción del ferrocarril tresoceánicu en Panamá en 1855 y Guatemala precisaba una vía de comunicación eficiente escontra la mariña atlántica. Sicasí, el camín nunca se construyó, primero porque los términos del artículu nun taben claros, lo que llevó a disputes ente guatemalianos n'ingleses sobre l'allugamientu exactu del camín, y depués, tres el derrocamientu de los conservadores en 1871 los lliberales utilizaron l'argumentu de que'l camín nun taba construyíu y dieron el tratáu como nulu.<ref name=woodward310>{{harvnb|Woodward|1993|p=310}}</ref> El tratáu foi ratificáu por Carrera'l 1 de mayu de 1859, ente que'l cónsul d'Inglaterra en Guatemala, Charles Lennox Wyke, viaxó a Gran Bretaña pa llograr la ratificación real, tornando a Guatemala el 26 de setiembre de 1859.<ref name=woodward310/> === Muerte de Carrera y gobiernu de Vicente Cerna === Tres la muerte del xeneral Carrera'l 14 d'abril de 1865{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} quedó nel poder interinamente [[Pedro de Aycinena]], hasta que'l mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]] foi designáu presidente'l 24 de mayu d'esi añu.<ref name=cerna24>{{harvnb|La Cía. Bacrofft|1889|p=496}}</ref> Cerna siguió cola política conservadora de Carrera y foi reelecto pa otru periodu presidencial que s'empecipió'l 24 de mayu de 1869.<ref name=cerna24/> Pero entós los criollos lliberales alzar n'armes dirixíos por [[Miguel García Granados]] y [[Justo Rufino Barrios]] y llograron derrocar al gobiernu de Cerna el 30 de xunu de 1871.<ref name=cerna24/> == La Revolución Lliberal de 1871 == {{AP|Reforma Lliberal}} [[Ficheru:1866 map of Central America from Une voie nouvelle à tavers l'Amérique Centrale.jpg|miniaturadeimagen|200px|América Central en 1866, pocu dempués de la muerte del xeneral [[Rafael Carrera|Carrera]]. Obsérve que Chiapas y Soconusco yeren inda parte de Guatemala.]] [[Ficheru:Pagojornaleros1890.jpg|miniaturadeimagen|200px|Pagu a xornaleros en Santa Rosa en 1890 d'alcuerdu al [[Reglamentu de Xornaleros]] instituyíu por Barrios.<ref name=martinez306/>]] [[Ficheru:Temporerascafe1875.jpg|200px|miniaturadeimagen|«Temporeres» —[[Reglamentu de Xornaleros|xornaleres]]— nuna finca de café en 1875. Les temporeres diben del altiplanu guatemalianu a trabayar a llugares templaos pa la corte de café tipu arábigu, esto ye d'árbol altu. El capatáz ye'l mozu varón. Fotografía d'[[Eadweard Muybridge]].]] El xeneral [[Justo Rufino Barrios]] impulsó la llamada [[Reforma Lliberal]] de 1871, conxuntamente col xeneral [[Miguel García Granados]] ya intelectuales lliberales como [[Lorenzo Montúfar]] y [[Antonio Batres Jáuregui]], col fin de camudar la economía de los lliberales nel país, ameyorar el so comerciu, ya introducir nuevos cultivos y manufactures que los favorecieren. Mientres esta era'l [[café]] fíxose un cultivu importante pa Guatemala,<ref name=martinez306/> favoreciendo al capital criollu quetzalteco que nun llograra los sos oxetivos mientres l'efímeru [[Estáu de Los Altos Sestu Estáu]]. Tres factores económicos importantes asocedieron nesti periodu: # Introducióse la producción a gran escala del café; esto obedeció a que los terratenientes lliberales d'occidente fueron los principales promotores de la Revolución.<ref name=martinez306/> Coles mesmes, la introducción del ferrocarril foi por causa de la necesidá de tresportar el granu a los puertos del país. # Con cuenta de compensar a los militares que collaboraron cola revolución, espropiáronse les tierres d'indios, que yeren estensiones de tierra onde los indíxenes guatemalianos vivíen dende la dómina colonial.<ref name=iepala54>{{harvnb|IEPALA|1980|p=54}}</ref> Coles mesmes, se instituyeron les rotaciones de los indíxenes ente les propiedaes de los nuevos terratenientes.<ref name=xornaleros/> # Producióse una fuerte inmigración alemana nes Verapaces, que collaboró decididamente na producción del café.<ref name=cambranes282>{{harvnb|Castellanos Cambranes|1992|p=282}}</ref> El capital alemán dio orixe a los llatifundios neocoloniales en Guatemala, convirtiendo los antiguos feudos coloniales en propiedá capitalista,<ref name=cambranes282/> convirtiendo a Guatemala nuna semicoloina del imperialismu alemán de finales del sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}}.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=288}} Mientres la so xestión entamó un vastu programa de reformes que tomaron, ente otros aspeutos, a la Ilesia, la economía y la educación; establecióse la educación pública gratuita, al traviés d'escueles en tol país, suprimiéndose paralelamente les hermandaes y órdenes relixoses, anque poco s'adelantró na alfabetización de la mayoría de la población indíxena. Fundó'l Bancu Hipotecariu, l'hospital d'Oriente, la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] y mandó construyir el Campusantu Xeneral de Guatemala y la [[Penitenciaría Central de Guatemala]]. Amás, mientres la so presidencia, en Guatemala tendiéronse les primeres llinies telegráfiques y ferroviaries, roblándose'l contratu pa la construcción del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]].<ref name=vidaurre7>{{harvnb|Vidaurre|1907|p=26}}</ref> Nel orde alministrativu y llegal, promulgáronse'l Códigu Penal, el Militar y el Códigu Fiscal; coles mesmes fueron creaos los departamentos de [[Retalhuleu]] y [[Baxa Verapaz]]. Barrios eslleió l'Asamblea Llexislativa y convocó a una constituyente compuesta namái polos sos allegaos por que promulgaren la [[Constitución de Guatemala de 1879|Constitución de 1879]], fecha a la midida de les sos necesidaes.<ref name=angulo>{{harvnb|Angulo Guridi|1891|p=126}}</ref> y, al añu siguiente, foi reelixíu presidente pa un mandatu de seis años.<ref name=angulo/> Tamién pa da-y apariencia de democracia presentó'l so arrenunciu a l'Asamblea llexislativa en dos causes, que nun foi aceptada en nenguna de los casos.<ref name=angulo/> Mientres el gobiernu de Barrios desaposiar a los indíxenes de les tierres d'indios», que partióse ente los oficiales que lu ayudaron mientres la Reforma Lliberal;<ref name=iepala54/> coles mesmes, decrétase'l «[[Reglamentu de Xornaleros]]», llexislación llaboral qu'asitió a la población indíxena práutiques a la disposición de los intereses de los nuevos hacendados cafetaleros y de los tradicionales.<ref name=martinez306>{{harvnb|Martínez Peláez|2009|p=306}}</ref> El decretu establecía lo siguiente pa los indíxenes: # Quedaron obligaos a trabayar nes finques cuando los dueños precisar y ensin importar onde s'atoparen. # Quedaron baxu tutelar de les autoridaes llocales, quien s'encargaben de velar porque los contingentes d'indíxenes fueren unviaos a les finques. # Quedaron suxetos a la «habilitación»: paga forzada antemanada, endeudadora del trabayador y justificadora de la so unviada a les finques y de la so retención nelles. # Creación del llibretu de xornaleros»: documentu probatorio de la solvencia del trabayador frente al so patronu, y ensin la cual el trabayador taba suxetu al rigos de les autoridaes y de los dueños de finques.<ref name=xornaleros>{{harvnb|Barrios|1887|p=}}</ref> Como resultáu d'esti reglamentu, hubo un notable aumentu de les esportaciones, y activóse l'intercambiu colos países capitalistes; tanto los antiguos conservadores aristócrates como los nuevos terratenientes cafetaleros viéronse beneficiaos con estes midíes. Agora bien, sí hubo un terrateniente conservador que foi atacáu y desaposiáu de los privilexos que gociara mientres el [[Rafael Carrera|gobierno de los 30 años]]: el cleru mayor de la [[Ilesia católica]]. Los lliberales cafetaleros viéronse obligaos a atacar a la Ilesia pol poder qu'esta tenía y pola fuerte oposición que faía a compartir el poder colos lliberales. {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=70%|[[Ficheru:Mapaguatelimites.JPG|miniaturadeimagen|140px|Llendes de Guatemala y Méxicu (1896).{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1896|p=289}}]]<br/>«Esti conveniu de llendes, col que se remató un llargu periodu de negociaciones y l'ulterior trazáu de la frontera, que foi la so consecuencia, constituyeron pa Guatemala fechos fundamentales na so historia de finales del Sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}}. Por esti tratáu, Guatemala arrenunció non solamente a aldericar los sos derechos sobre Chiapas y Soconusco, sinón a los derechos mesmos. Cerróse definitivamente la oportunidá pa posteriores reclamos, ensin siquier pidir absolutamente nada a cambéu; esti conveniu cerró herméticamente la puerta a toa posterior reclamación, en virtú de que, al Guatemala vencer Chiapas y Soconusco, arrenunció espresa y categóricamente a toa compensación o indemnización. Este ye un exemplu singular, nos añales del Derechu Internacional, d'un arreglu ente dos países nel qu'unu d'ellos llegó a faer arrogante entrega de les sos posiciones y clausuró definitivamente la puerta de posteriores reclamos, ensin pidir a cambéu absolutamente nada».|Solís Castañeda, 2013}} [[Ficheru:Muertebarrios.jpg|miniaturadeimagen|200px|Muerte del xeneral Barrios na [[Batalla de Chalchuapa]] el 2 d'abril de 1885.{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=79}}]] Per otru llau, Barrios escorrió enconadamente a la oposición, obligando a fuxir a munchos guatemalianos al exiliu;{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=47}} D'alcuerdu al periódicu d'Estaos Xuníos ''[[The New York Times]]'', el terremotu de Guatemala del 3 de setiembre de 1874 foi'l más devastador de los que se rexistraron nesi añu en tol mundu.<ref name=nyt>{{harvnb|The New York Times|20 d'avientu de 1874|p=}}</ref> Non solamente destruyóse dafechu'l pueblu de Parramos,<ref name=llei>{{harvnb|Gobiernu de Guatemala|1883|p=243}}</ref>{{harvnp|Montessus de Ballore|1884|p=}} sinón que bandes de foraxíos armaos con cuchiellos y otres armes punzocortantes intentaron asaltar a los damnificados y roba-yos lo poco que-yos quedaba; afortunadamente, les bandes fueron prindaes pola policía del gobiernu del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y [[execución sumaria|executaes sumariamente]].<ref name=nyt/> Pa 1881, les rellaciones ente'l presidente [[Justo Rufino Barrios]] y los representantes de la Ilesia Católica ameyoraren y el presidente unvió a [[Ángel María Arroyo]] como ministru plenipotenciario ante la [[Santa Sede]] pa trabayar nun nuevu concordatu, que sustituyera al [[Concordatu de Guatemala de 1852|Concordatu de 1852]].<ref name=alejos>{{harvnb|Alejos-Grau|2008|p=}}</ref> El documentu tuvo llistu'l 2 de xunetu de 1884, pero nun foi aldericáu na Asamblea de 1885 porque nun algamar a ser incluyíu na axenda llexislativa;{{harvnp|Guerra|1886|p=828}} sicasí, tres la muerte del presidente Barrios esi añu'l so socesor, el xeneral [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]] yá nun ratificó'l tratáu.<ref name=alejos/> Barrios, quien tenía ambiciones de reunificar [[América Central]], entemetiéndose na política de los países vecinos, principalmente [[Hondures]] y [[El Salvador]], y consiguiendo el sofitu de Méxicu dexando -y incondicionalmente [[Chiapas]] y [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] en 1882,<ref name="mariscal">{{harvnb|Solís Castañeda|2013|p=}}</ref>{{harvnp|Del Cid Fernández|1966|p=429}} llevó a Guatemala a la guerra contra [[El Salvador]] nun intentu d'algamar esti fin pero finó na [[Batalla de Chalchuapa]] el 2 d'abril de 1885 ensin llograr algamar el so cometíu.{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=79}} === Gobiernu de Manuel Lisandro Barillas === {{AP|Manuel Lisandro Barillas Bercián}} Arriendes de l'arrenunciu del presidente [[Alejandro M. Sinibaldi]], provisional qu'exerciera dempués de la muerte violenta del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] en 1885, l'Asamblea Nacional declara que'l segundu designáu a la presidencia de la República asumiera'l poder. La persona señalada yera'l xeneral Manuel Lisandro Barillas. quien llegó nel intre del sepelio del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y esixó a Juan Martín Barrundia —hasta pocos díes antes Ministru de Guerra de Barrios y principal candidatu a quedase na presidencia— que-y fora apurríu'l poder, aduciendo qu'un númberu regular de tropa venía con él, indicándo-y a Barrundia que la tropa taba acantonada a redoma de la ciudá. Primero que Barillas valir d'aquel ardid pa primir pola entrada darréu de la presidencia, ocupaba'l puestu de xefe de políticu de Quetzaltenango. La tropa de la cual falaba nun esistía y asina coló al Palaciu de Gobiernu p'asumir la primer maxistratura de la Nación. Cuando Barrundia entendió'l so error, yá yera tarde; decidió alloñar del país por un tiempu, yá que disponía de los medios necesarios pa ello. Barrundia tornó a Guatemala en 1888, pa finalmente aniciase en Méxicu dende onde publicó folletos en contra del gobiernu de Barillas. Finalmente convocó a eleiciones, que ganó fácilmente. Pa perpetuase nel poder camudó la constitución de la República al so sabor y antoxu y enllargó el mandatu constitucional per espaciu de seis años. Mientres aquel gobiernu fusilar a numberosos enemigos del réxime y espulsóse del país a muncha xente que nun compartía'l pensamientu políticu de Barillas. Dientro de les rebeliones qu'encaloró a sangre y fueu anótase históricamente la de Huehuetenango nel añu de 1887, que-y dio oportunidá de suspender les garantíes constitucionales y eslleir l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Llexislativa]] para depués convocar una Asamblea Constituyente que redactara una nueva constitución afecha a les aspiraciones del gobernante. Tres el derrocamientu del presidente salvadoreñu por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]], el designáu a la presidencia salvadoriana, Camilo Álvarez, y numberosos enemigos del nuevu réxime abellugar en Guatemala y solicitaron ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta, que pretendía invadir a Guatemala; la verdadera intención yera recuperar el gobiernu nel so país valiéndose del exércitu guatemalianu. Convencíu polos rumor, les tropes movilizar hasta la frontera, con Camilo Álvarez ente ellos, quien inclusive nomara a los sos ministros. Les tropes guatemalianes yá nun siguieron avanzando. Inclusive, l'exércitu de Ezeta diose'l luxu de retornar a la capital salvadoriana a encalorar un llevantamientu. Yá na frontera, Guatemala siguió ensin mover les sos tropes; y l'asuntu terminó cola intervención de los miembros del Cuerpu Diplomáticu, que roblaron un arreglu de paz, el 21 d'agostu de 1890. Con ironía, los guatemalianos llamaron a esta la guerra del totoposte», yá que solo sirvió pa movilizar granu de maíz molíu (totoposte) p'alimentar tropes que nunca combatieron, lo qu'estropió gravemente la economía del país. Barillas dio beques pa realizar estudios n'Europa a los más sobresalientes estudiantes de medicina de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]], y tamién a los lliteratos, como [[Enrique Gómez Carrillo]], a quien-y dio una beca pa estudiar en Madrid.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=12}} Fundó la Facultá de Medicina d'Occidente<ref>{{cita web|website=Muséu Militar de Guatemala|autor=Muséu del Exércitu|títulu=Manuel Lisandro Barillas|editorial=Exércitu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.|fechaaccesu=7 d'agostu de 2014|url=http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140812100143/http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|fechaarchivu=12 d'agostu de 2014}}</ref> y el 28 de xunu de 1888, creó la [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén|Escuela Normal de Señorites]].{{harvnp|Muñoz de Castro|s.f.|p=}} Tocantes a infraestructura, dexó abandonada la construcción del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]] a pesar de que Barrios dexara un fondu pal mesmu, y sicasí ocupóse na canalización del [[ríu Motagua]], obra que provocó fuertes crítiques de corrupción poles grandes sumas del erariu nacional que s'utilizaron. Mientres el so gobiernu remocicóse'l «Teatro Carrera», que foi rebautizado col nome de Teatru Colón» y foi baltáu en 1923 depués de los daños de los [[Terremotu de Guatemala de 1917|Terremotos de 1917-18]]. Pa 1898, en que s'efectúa'l traspso del poder a Reyna Barrios, el parque central de Guatemala yá cuntaba con allumáu públicu.{{harvnp|Castellanos|2014|p=44:55}} Nes [[Eleiciones xenerales de Guatemala de 1892|eleiciones de 1892]], foi la primer vegada que los partíos fixeron propaganda nos periódicos de la dómina.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} Barillas Bercián foi un casu únicu ente tolos presidentes lliberales que tuvo Guatemala ente 1871 y 1944: él apurrió'l poder al so socesor en forma pacífica.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} === Colonización alemana de la Verapaz === {{AP|Inmigración alemana en Guatemala}} Producióse una fuerte inmigración alemana nes Verapaces, que collaboró decididamente na producción del café.<ref name=cambranes282>{{harvnb|Castellanos Cambranes|1992|p=282}}</ref> La producción de café pa esportación que llevaron a cabu los alemanes basar nun sistema d'orixe feudal impulsáu pol gobiernu lliberal de [[Justo Rufino Barrios]] que nun pretendía ameyorar les condiciones de vida de los llabradores indíxenes sinón que la propiedá comunal indíxena pasara a manes de propietarios privaos qu'atroparen el capital agrícola.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=315}} Ye más, les tierres comunales fueron axudicaes preferiblemente a estranxeros dempués de ser declaraes baldías pos el mesmu Barrios consideraba que «un alemán valía por dosciencos llabradores guatemalianos».{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=326-327}} [[Alta Verapaz]] foi onde los alemanes concentráronse: a fines del sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}} los finqueros alemanes llegaron a atropar nes sos manes trés cuartes partes de la estensión total de los 8686 km² que tenía'l departamentu. Amás constatóse que los llabradores fuxíen de los sos pueblos pa nun cayer en manes de los finqueros, quien amás de desaposialos de les sos tierres obligar a trabayar nos plantíos y beneficios de café.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} Munchos de los nuevos terratenientes alemanes yeren capitalistes o gociaben de creitos en poderosos bancos o cases comerciales de [[Hamburgu]]. Calcúlase que pa 1898 —añu en que s'empecipió'l gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]]—, los alemanes invirtieren en Guatemala más de cientu venti millones de dólares norteamericanos.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=329}} Pa la esportación del café, los alemanes construyeron el Ferrocarril Verapaz, que foi fundáu'l 15 de xineru de 1894 por aciu la firma d'un contratu por noventa años ente l'estáu de Guatemala. Esti contratu prevía la construcción, caltenimientu y esplotación d'un tramu de ferrocarril ente'l Puertu Fluvial de [[Panzós]] y la paraxa de Pancajché, de trenta milles d'estensión. Amás de les terminales en Panzós y Pancajché, había estaciones en Santa Rosita, [[Santa Catalina La Tinta|La Tinta]], y Papalhá.<ref name=pacifico/> En 1898, reportóse que dada la riqueza del café producíu en [[Cobán]], que nesi entós yera la tercer ciudá más grande de [[Guatemala]], taba ampliándose el ferrocarril dende Panzós hasta esa ciudá.<ref name=pacifico>{{harvnb|La Ilustración del Pacíficu|15 de marzu de 1898|p=206}}</ref> El ferrocarril tuvo n'usu continuu hasta 1965. {{imaxe múltiple |posición_tabla=center |títulu=Cobán na década de 1890 |testu=Na década de 1890, mientres el gobiernu del xeneral [[José María Reyna Barrios]], el reconocíu antropólogu [[Alfred Percival Maudslay]] visitó Cobán y publicó estes fotografíes nel so llibru ''A Glimpse at Guatemala''.{{harvnp|Maudslay|Maudslay|1899|pp=151-160}} |semeya1=A glimpse of Guatemala 151-Ilesia de Coban 1898.png|testu1=Ilesia del parque central|anchu1=250 |semeya2=A glimpse of Guatemala 155-People from Coban 1898.png|testu2=Mercáu|anchu2=230 |semeya3=A glimpse of Guatemala 160-Calvariu de Coban.png|testu3=Ilesia del Calvariu anchu3=230 }} === Colapsu del café de 1897 === {{AP|Esposición Centroamericana|José María Reina Barrios}} En marzu de 1897, coincidiendo col entamu de la Esposición Centroamericana revistir cultura ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'' publicó un analís detalláu de la situación económica de Guatemala.{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} Aquel día, los bancos del país presentíen una mala situación y quixeren ameyorar los sos creitos esixendo garantíes fiduciarias, retirando creitos y pasando circulares colo que consiguieron xeneral la llerza ente la población guatemaliana.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} Per otra parte, dellos bancos amontaren considerablemente'l tipu d'interés aprovechando la concesión que teníen del gobiernu pa emitir billetes.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} D'alcuerdu al analís de ''La Ilustración Guatemaliana'', en marzu de 1897 esistía una paralización completa nos negocios por falta casi absoluta d'efeutivu, situación bien grave que taba empezando a afectar el comerciu, l'agricultura, la industria y demás fontes de riqueza.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Les causes d'esti seriu problema yeren l'escesivu desenvolvimientu que'l gobiernu de Reina Barrio diera a necesidaes ficticies —esto ye, el embellecimiento de la [[Ciudá de Guatemala]], proyeutu de Acatán y el gastu millonariu na [[Esposición Centroamericana]]— ensin tomar en cuenta'l verdaderu estáu de les cuentes nacionales y pa les que precisó de munchos recursos particulares llograos per mediu de bonos.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Esta actitú treslladárase a la población polo xeneral, una y bones les families entraren nuna dómina de luxu y vanidá nel que se buscaben coches, caballerizas, llacayos con luxosa llibrea, visites al teatru y otres coses nes que se gastar más de lo que les families teníen d'ingresos; esto resultaba en que s'abusara del creitu y de la especulación.{{harvnp|Saravia|1897|p=222}} Considerábase aquel día que la única solución yera una austeridá completa con un plan d'economíes y l'astención absoluta de too asuelu innecesariu y tarrecíase que se llegara a una bancarrota estatal.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} En resume, nun quedaba saldu dalgunu que pudiera permediar la balanza del comerciu guatemalianu en 1897{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} y encamentábense midíes d'austeridá y que se fixera un préstamu al llargu plazu axustáu en bones condiciones, y que nun fuera como los qu'hasta entós se fixeron polos gobiernu guatemalianos que non solamente teníen intereses escesivos, sinón que nun yeren alministraos de forma honrada.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} El 10 de marzu, el periódicu opositor ''La República'' publicó que nun esistía gayola ente la población guatemaliana pola realización de la Esposición, a pesar de la majestuosidad de la mesma; felicidá apatía deber a la esmolición polos acontecimientos económicos y políticos de los últimos meses.{{harvnp|La República|10 de marzu de 1897|p=}} N'otru fuerte artículu contra'l gobiernu, acusen de deficiente'l manexu d'agua —la cual llográbase en parte del proyeutu de Acatán— y que se taba utilizando nes fontes de la Esposición dexando ensin suministros a la población de la [[Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} Por estes publicaciones, el periódicu foi cerráu temporalmente pol gobiernu de Reina Barrio, anque foi reabiertu pocos meses dempués. Les consecuencies del fracasu de la Esposición fueron considerables pa Guatemala, pos la falta d'inversión internacional dexó al país ensin fondos abondos pa faer frente a los préstamos fechos pa satisfaer los ambiciosos oxetivos de la Esposición. Per otra parte, cuando Reina Barrios pretendió estender el so mandatu pa resolver la situación, produxérense les [[Revolución quetzalteca|revoluciones de setiembre de 1897]] que desencaderon una serie d'eventos que concluyeron cuando [[Edgar Zollinger]] asesinó al presidente Reina Barrios el 8 de febreru de 1898.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} Y, finalmente, la delda esterna con bancos ingleses qu'heredó'l socesor de Reina Barrio, el llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], fizo que se viera obligáu a buscar el sofitu económico y militar de los Estaos Xuníos, con cuenta d'evitar una posible invasión militar inglesa que pretendiera cobrar dicha delda.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} == Primer metá del sieglu {{versalita|xx}} == === Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera === {{AP|Manuel Estrada Cabrera}} [[Ficheru:Manuelestradaretrato.jpg|thumb|175px|left|Llicenciáu Manuel Estrada Cabrera mientres el so cuartu periodu presidencial.<br />Presidente de Guatemala<br />Gobernó ente 1898 y 1920.]] {{caxa de cita|anchu=35%| [[Ficheru:Tr-bigstick-cartoon.JPG|thumb|175px|left|Caricatura de la política del «Gran Garrote» (del inglés «Big Stick») del gobiernu del presidente d'Estaos Xuníos [[Theodore Roosevelt]], que caltuvo a tolos países del Caribe so un dominiu ferrial con cuenta de que la construcción de la [[Canal de Panamá]] asocediera ensin problemes.]] Posiblemente, l'oficial militar más activu de les [[Guerres bananeras]] fuera'l [[Mayor Xeneral]] del [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]] [[Smedley Butler]]. Butler combatió n'[[Hondures]] en 1903 y emprestó serviciu en Nicaragua de 1909 a 1912; amás, foi condecoráu cola [[Medaya d'Honor]] pola so actuación en [[Veracruz]] en 1914 y recibió otra al valor mientres la represión de la resistencia Cacu» n'[[Haití]] en 1915. En 1935 escribió nel so famosu llibru ''[[La guerra ye un lladroniciu]]'':{{harvnp|Schmidt|1987|p=4}}<ref>{{cita llibru |nome=Patricia|apellíu=Galeana|títulu=Cronología Iberoamericana 1803-1992|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación= Méxicu|añu=1993|páxina=15}}</ref><ref>{{cita llibru |nome=Gastón|apellíu=García Cantú|títulu=Les invasiones Norteamericanes en Méxicu|editorial=Yera|ubicación=Méxicu|añu=1974|páxina=10}}</ref><ref>{{cita llibru |nome=Gregorio|apellíu=Selser|títulu=Cronología de les Intervenciones Estranxeres n'América Llatina (1776-1945)|editorial=Universidaes: Nacional Autónoma de Méxicu, Obrera de Méxicu y Autónoma Metropolitana-Atzcapozalcoy de Guadalaxara|ubicación= Méxicu|añu=1994-1997-2001|páxina=4}}</ref> ''«Sirví mientres 30 años y cuatro meses nes unidaes más combatives de les Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos: na [[Infantería de Marina]]. Tengo la sensación d'actuar mientres tou esi tiempu de bandíu altamente calificáu al serviciu de les grandes empreses de [[Wall Street]] y les sos [[banqueru|banqueros]]. N'otres pallabres, fui un [[pandillero]] al serviciu del [[capitalismu]]. De tal manera, en 1914 afirmé la seguridá de los intereses petroleros en Méxicu, [[Tampico]] en particular. Contribuyí a tresformar a Cuba nun país onde la xente del National City Bank podía birlar tranquilamente los beneficios. Participé na "llimpieza" de [[Nicaragua]], de 1902 a 1912, por cuenta de la firma bancaria internacional Brown Brothers Harriman. En 1916, por cuenta de los grandes azucreros d'Estaos Xuníos, apurrí a la [[República Dominicana]] la "civilización". En 1923 "endreché" los asuntos n'[[Hondures]] n'interés de les [[United Fruit Company|compañíes fruteres estaodunidenses]]. En 1927, en [[China]], afité los intereses de la [[Standard Oil]]. Cuando miro escontra tras pienso que pudi dar a [[Al Capone]] delles suxerencies. Él, como gánster, operó en tres distritos d'una ciudá. Yo, como Marine, operé en trés continentes.»''}} Mientres el gobiernu del primer presidente civil de Guatemala, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] (1898-1920), la [[United Fruit Company]] (UFCO) convertir na principal fuercia económico de Guatemala, con grandes concesiones daes pol gobiernu yá que Estrada Cabrera tenía aiciones na compañía, y amás interesába-y llograr el sofitu norteamericanu pa evitar un posible ataque de la flota británica (lo cual yera bien posible por cuenta de les deldes que dexara'l so antecesor, el xeneral Reyna Barrios tres el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]]); tocantes a la política esterior de los Estaos Xuníos pa Centro América consistía en caltener gobiernos allegaos y los más pacíficos posible pa facilitar la construcción de la canal interoceánica que primero tuvo planiáu pa Nicaragua, depués en Colombia y d'últimes en Panamá, tres la [[separación de Panamá de Colombia]] esta política económica norteamericana foi conocida como'l «[[Gran Garrote]] de les [[Guerres bananeras]] de [[Teddy Roosevelt]] —presidente de los [[Estaos Xuníos]] nesi entós— y les sos operaciones cuntaron frecuentemente col respaldu militar de los [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|Marines]] de los Estaos Xuníos.{{harvnp|Buchenau|1996|p=58}} Estes intervenciones béliques fueron realizaes con tanta frecuencia que los Marines crearon y publicaron en 1921 un manual de táctiques y estratexes aplicables a guerres a pequeña escala. Con al respeutive de los países vecinos, Estrada Cabrera tuvo que caltener al marxe a los gobiernos de Méxicu, El Salvador y Nicaragua, que los sos presidentes pretendíen influyir decisivamente en Guatemala, ya inclusive llegaron a intentar invadila en delles oportunidaes.{{harvnp|Buchenau|1996|p=57}} Siguiendo l'estilu de la dómina nun toleró oposición al so gobiernu, escorrió a los sos enemigos políticos y acutó la llibertá de prensa,<ref>{{cita llibru |apellíu=Ortiz R.|nome=Silverio|enllaceautor=Silverio Ortiz|títulu=Reseña histórica de la parte que l'elementu obreru tuvo nel Partíu Unionista|editorial=Inéditu; estractos tán publicaos nel llibru ¡Ecce Pericles! de [[Rafael Arévalo Martínez]]|allugamientu=Guatemala|añu=1922}}</ref>{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=25-223}} pero a pesar d'esto, ye consideráu como un alministrador eficiente, yá que llogró caltener la economía del país magar que esta viose afeutada por: * La delda colo bancos británicos heredada del gobiernu de [[José María Reyna Barrios]].{{harvnp|Buchenau|1996|p=62}} * La construcción de la [[Canal de Panamá]], que fizo inútil la construcción del ferrocarril interoceánico en Guatemala y provocó tensión colos presidentes [[José Santos Zelaya]] de Nicaragua y [[Porfirio Díaz]] de Méxicu.{{harvnp|Bucheanu|1996|p=64}} * La variabilidá nel preciu del café, principal productu d'esportación de Guatemala mientres los rexímenes lliberales.<ref>{{harvnb|Macías del Real|1898|p=14}}</ref> * Les imposiciones polítiques, económiques y militares de los [[Estaos Xuníos]], [[Inglaterra]] y [[Alemaña]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]],<ref>{{Cita noticia|títulu=Eses alloñaes ruines fumientes. Guatemala na Primer Guerra Mundial - Departamentu d'Educación Departamento d'Educación|url=https://educacion.ufm.edu/eses-alloñaes-ruines-fumientes-guatemala-en-la-primer-guerra-mundial/|fecha=12 de payares de 2013|fechaaccesu=21 de xunetu de 2018|periódicu=Departamentu d'Educación|idioma=es-ES}}</ref> y finalmente, * Los terremotos de 1917-18, que destruyeron más de la metá de la Ciudá de Guatemala.<ref>{{Cita noticia|títulu=1917-18: Guatemala afarada por una serie de fuertes temblones|url=https://www.prensalibre.com/hemeroteca/terremoto-en-guatemala-1917-18|fechaaccesu=21 de xunetu de 2018|periódicu=Prensa Libre}}</ref> La UFCO controló más del 40&nbsp;% de la tierra del país, tol ferrocarril y les instalaciones de Puerto Barrio, l'únicu puertu na mariña Atlántica de Guatemala y El Salvador; esta situación caltener hasta 1944. ==== Guatemala: una República Bananera («Banana Republic») ==== [[Ficheru:O. Henry. Cabbages and Kings (1904) cover.jpg|miniaturadeimagen|200px|Cabbages and Kings (Repollos y reis) d'[[O. Henry]], llibru publicáu en 1904, y que popularizó'l términu peyorativu «[[República Bananera]]».<ref name=henry>{{harvnb|Henry|2000|p=}}</ref>]] El términu despreciatible «República Bananera» (del inglés «Banana Republic») frecuentemente utilízase pa describir a pequeños países que son probes y subdesendolcaos y que tienen un gobiernu inestable, con corrupción galopante y una rellación sumisa colos Estaos Xuníos. El términu foi acuñáu pol escritor norteamericanu O. Henry, quien lo utilizó pa describir al imaxinariu país «Anchuria» na so novela «Cabbages and Kings».<ref name=henry/> Henry inspirar no que vio mientres un viaxe a Honduras, que fuera invadida en 1910 pola corporación frutera Cuyamel Fruit, y que tuvo a puntu de dise a la guerra por rivalidaes corporatives cola so vecina, la Guatemala de [[Manuel Estrada Cabrera]], que de la mesma taba controlada pola [[United Fruit Company]]. Otros escritores siguieron utilizando'l términu pa describir a los corruptos países d'América Central y el poder casi absolutu que nos mesmu teníen les fruteres norteamericanes.<ref group=lower-alpha>Ente ellos los ganadores del premiu Nobel de Lliteratura, [[Miguel Ángel Asturias]] (coles sos noveles ''Vientu Fuerte'', ''El papa verde'' y ''[[Los ojos de los enterrados]]''), [[Pablo Neruda]] col so poema ''United Fruit Company'' y [[Gabriel García Márquez]] cola so novela ''[[Cien años de soledad]]''.</ref> ==== Terremotu de San Perfectu ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1902}} El [[Terremotu de Guatemala de 1902|terremotu de San Perfectu]] asocedió'l 18 d'abril de 1902 pela nueche y tuvo una magnitú envalorada de [[Escala de magnitú pel momento|M<sub>w</sub>]] 7,5 nel [[Quetzaltenango|departamentu de Quetzaltenango]].<ref>{{cita llibru |títulu=Principales eventos sísmicos del sieglu XX en Guatemala|autor=INSIVUMEH|añu=s.f.|url=http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm|fechaaccesu=20 de marzu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080801123208/http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm|fechaarchivu=1 d'agostu de 2008}}</ref> El terremotu tuvo una duración d'aproximao minutu y mediu y foi precedíu de dellos [[Premonitor (sismoloxía)|seísmos premonitores]] y siguíu de munches [[Retruque (sismoloxía)|retruques]]. Ente ochocientes y novecientes persones finaron pol terremotu y hubo daños materiales importantes na estensa zona afeutada. Toles ilesies nel oeste de Guatemala y l'este de [[Chiapas]] sufrieron daños severos o fueron destruyíes.{{harvnp|Rose|s.f.|p=394}} <center> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | títulu = Terremotu de San Perfectu| posición_títulu = enriba | testu = Fotografies de la catástrofe publicaes por Julio Yaquier. | posición = embaxo | semeya1 = Sanperfecto1902 Lacienaga - Copy.jpg| anchu1 = 180 | testu1 = La Barraquera | semeya2 = SanPerfecto1902Espiritusanto.jpg| anchu2 = 180 | testu2 = Ilesia del Espíritu Santu | semeya3 = Sanperfecto1902 Empresaelectrica - Copy.jpg| anchu3 = 180 | testu3 = Empresa Llétrica | semeya4 = Sanperfecto1902 Sannicolas.jpg| anchu4 = 180 | testu4 = Ilesia de San Nicolás }} </center> ==== Erupción del volcán Santa María de 1902 ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1902}} N'abril de 1902 destruyo Quetzaltenango y una gran parte de la rexón occidental de Guatemala, y depués el 24 d'ochobre d'esi mesmu añu fueron nuevamente afeutaos pola fuerte erupción del volcán Santa María.<ref name=aragon>{{harvnb|Aragón|2013|p=}}</ref> El volcán había estáu inactivu dende la conquista española en 1524 y tenía un conu casi perfectu de 3768 metros d'altor. La erupción foi más devastadora que'l terremotu, yá que tamién provocó cuantiosos daños nes finques y aldegues aledañas y hai recuentos que'l sable y ceniza tomo a la rexón de [[Chiapas]], en [[Méxicu]].<ref name=aragon/> Calcúlase que la catástrofe provocó cinco mil muertes y miles de pesos en perdes agrícoles y materiales.<ref name=aragon/> ==== Estructura social de Guatemala ==== {{AP|Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} [[Ficheru:Cabreracrímenes.jpg|200px|miniaturadeimagen|Caricatura d'A. N. Campos qu'amuesa cómo'l gobiernu de Manuel Estrada Cabrera basar en crímenes de lesa humanidá.{{harvnb|Xunta Llibertadora|1914|p=2}}]] En 1920, el príncipe [[Guillermo de Suecia]] visitó Guatemala y fixo una descripción oxetiva tantu de la sociedá guatemaliana de la dómina como del gobiernu d'Estrada Cabrera nel so llibru ''Between two continents, notes from a journey in Central America, 1920'' —''{{lang|es|Ente dos continentes, notes d'un viaxe a Centro América, 1920}}''—.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=148-209}} El príncipe esplicó la dinámica de la sociedá guatemaliana que reparó indicando qu'anque Guatemala faíase llamar República, cuntaba en realidá con tres clases sociales claramente definíes:{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=152}} # [[Criollos]]: una minoría formáu por families descendientes de los españoles que conquistaron [[Centroamérica]] y que pa 1920 taben al cargu de dambos partíos políticos nel país. Pa esi añu, rellacionárense con estranxeros, principalmente europeos y la gran mayoría d'ellos tenía sangre indíxena na so venes.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=153}} Los criollos dirixíen el país tanto política como intelectualmente, debíu en parte a que la so educación, anque probe pa los estándares europeos de la dómina, yera descomanadamente cimera a la del restu de la población del país, en parte porque solo les families d'abolengu tenín accesu a los partíos políticos nesa dómina,{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=152}} y finalmente, porque eses families controlaben la mayor parte de les tierres cultivables del país.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=153}} # [[Ladín (población)|Ladinos]]: la clase media, constituyida por persones que nacieron del encruz ente nativos, negros y criollos. En 1920 nun teníen poder dalgunu, anque conformaben el gruesu de los grupos d'artesanos, dueños de tiendes, comerciantes y oficiales de baxu rangu nel exércitu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1920|p=154}} solo nel oriente del país podíen atopase en llabores agrícoles.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1920|p=154}} # Indíxenes: les vasta mayoría de la población. Analfabetos y renuentes a cualquier forma de cambéu, fueron utilizaos nel exércitu poles sos cualidaes, llegando a posiciones de mandos medios, pola so cualidaes de ser renuentes a participar n'actividaes polítiques y el so respetu innatu escontra'l gobiernu y los oficiales.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} En 1920, constituyíen la principal fonte de mano d'obra agrícola y taben en trés grandes categoríes: ## Mozos colonos: vivíen en plantíos. Dábase-yos un pequeñu terrenal por que lu cultivaren pola so cuenta, en cuenta de que trabayaren nos plantíos por ciertos periodos de tiempu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} ## Mozos xornaleros: trabayadores per día, que yeren contrataos pa trabayar nes finques por un determináu tiempu. Pagábase-yos un salariu diariu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} En teoría, cada mozu yera llibre de faer col so trabayu lo que quixera, pero en realidá quedaben arreyaos a los plantíos por cuestiones económiques. Nun podíen dise d'un llugar has que nun pagaren tou lo que-y debíen al propietariu de la finca, quien dende'l principiu incentivar a empeñase con él o ella per mediu de creitos y préstamos d'efeutivu, hasta llegar un puntu en que nun podíen pagar la delda y quedaben nuna posición de servidume.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=155}} Si los mozos fuxíen, los propietarios de les finques podíen faer que los escorrieren y encarcelaren, y tol costu de los gastos de la persecución cargábense-y a la delda del mozu. Per otru llau, si dalgunu refugar a trabayar, yera puestu en prisión ensin más trámite.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=155}} Los pagos diarios yeren extremedamente baxos.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=156}} ## Artesanos independientes: aquellos indíxenes que vivíen nes provincies más remotes y sobrevivíen cultivando maíz, frijol o arroz. El so escedente vender nos mercaos de la comunidá y frecuentemente tresportaben los sos productos a los sos llombos.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=156}} === Dempués de Estrada Cabrera === [[Ficheru:Tresdobleces.jpg|miniaturadeimagen|200px|La Casa del Pueblu» n'avientu de 1919, al momentu de roblar l'Acta de los Trés Dobleces. Reparar a los líderes conservadores de Guatemala sentaos al mandu de la fotografía.]] [[Ficheru:Central America, the West Indies South America and Portions of the United States and Mexico WDL62.png|miniaturadeimagen|200px|Mapa de rutes de la ''Flota Blanca'' de la [[United Fruit Company]], que tenía'l monopoliu de tresporte de carga y persones dende y escontra Puerto Barrio.]] Tres la [[Selmana Tráxica de 1920|Selmana Tráxica]] que remató cola rindición d'Estrada Cabrera'l 14 d'abril de 1920, el presidente interín [[Carlos Herrera y Luna]] heredó un desorde fiscal, monetariu y bancariu, con inflación galopante; oponer a ratificar dellos contratos con compañíes norteamericanes que roblara Estrada Cabrera y qu'Herrera consideraba lescivos pal país.{{refn|group=lower-alpha|Tres el so derrocamientu n'avientu de 1921 el so socesor, el xeneral [[José María Orellana]] —que fuera xefe del Estáu Mayor de Estrada Cabrera— ratificó toos estos contratos.<ref name=chema>{{harvnb|Molina Calderón|2011|p=}}</ref>}} Ente estos contratos atopábense: * Venta de la Empresa Llétrica, que fuera espropiada a los accionistes alemanes dempués de la [[Primer Guerra Mundial]] * Contratu cola International Railways of Central America (IRCA) —una compañía de la United Fruit Company— pa poner a valir el Contratu Ferrocarrilero Méndez-Williamson de 1908 robláu nel periodu del presidente [[Manuel Estrada Cabrera]]. El contratu yera lescivo pa Guatemala y referíase a faer los arreglos necesarios a efeutu de principiar los trabayos del Ferrocarril, que pondría en comunicación a Guatemala con El Salvador, na ruta Zacapa-Anguiatú—esti postreru, frontera con El Salvador.<ref name=chema/> * Contratu sobre serviciu de lluz, calor y fuercia llétrico con Central America Power Company * Contrato con Washington Serruys, pa la instalación d'una tranvía llétricu * Contratu ente'l Ministeriu de Fomentu y la Compañía All America Cables Incorporated, pal establecimientu na capital d'una oficina pública de cablegrames.<ref name=chema/> Tocantes a la educación, Herrera eslleió la Universidá Estrada Cabrera, que fuera fundada en 1918 y sustituyir coles escueles Facultativad de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]], a la que-y dio autonomía pa eleición d'autoridaes. Pero nesi entós apenes había trescientos estudiantes en tola universidá, y l'analfabetismu nel país yera del 93&nbsp;%, debíu principalmente a la llei de xornaleros» qu'instituyera [[Justo Rufino Barrios]] y qu'obligaba a los xornaleros indíxenes a trabayar nes finques, ensin da-yos tiempu pa la so educación. Los gobiernos de Orellana y Chacón entamaron una reforma educativa, otorgando beques nel estranxeru a egresados de la [[Escuela Normal pa Homes]] y otres escueles de maestros del país. ==== El Poder de la United Fruit Company nel gobiernu de Orellana ==== {{VT|United Fruit Company}} [[Ficheru:Orellanaplanamayor.jpg|450px|miniaturadeimagen|center|Xeneral José María Orellana -sentáu al centru- y tras, el Xeneral de División [[San Carlos Sija|José Gabriel Reyes Rodas]] y la so plana mayor nel interior de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] en derrocando al presidente [[Carlos Herrera y Luna|Carlos Herrera]] el golpe d'estáu de 1921.]]A mediaos de 1924, los portuarios de Puerto Barrio, claves pa la esportación de banano y pa les importanciones a Guatemala, demandaron la xornada d'ocho hores y aumentu de los sos salarios. La UFCO negar a aceptar y nun venció; los trabayadores entós y fueron a la fuelga, a la cual solidarizáronse tolos trabayadores de les finques de la frutera». La UFCO pidió ayuda al gobiernu, qu'actuó con rapidez: tropes fueron unviaes a imponer l'orde en Barrios; el choque foi brutal, saldándose con muerte y mancaos ente los obreros. La fuelga tardó ventisiete díes, pero la represión llogró acabala: ventidós dirixentes fueron encarcelaos y depués expatriados.{{harvnp|Bauer Paz|1965|p=35}} A finales d'esi añu, los trabayadores de la International Railways of Central America (IRCA) demandaron l'amenorgamientu d'hores de trabayu, l'aumentu de salariu y el respetu pa la so organización Sociedá Ferrocarrilera. Una vegada más, la frutera» (propietaria de la IRCA) negóse rotundamente a aceptar estes demandes y movilizó al gobiernu de Orellana pa reprimir violentamente la fuelga de 5000 trabayadores.{{harvnp|Bauer Paz|1965|p=35}} Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres como una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de bananos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin usar.<ref>{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=XQ3328eVDwwC&pg=PA43&lpg=PA43|títulu=El silenciu quedó tras: testimonios de la fuelga bananera de 1954|autor=Barahona, Marvin|coleición=Talanquera|editorial=Guaymuras|añu=1994|isbn=9789992633199|páxina=43}}</ref> === Gobiernos de transición === {{AP|Baudilio Palma|Manuel María Orellana Contreras}} Baudilio Palma yera'l [[Ministeriu de Finances Públiques de Guatemala|secretariu de Facienda]] y segundu designáu a la Presidencia del presidente xeneral [[Lázaro Chacón González]]{{harvnp|Prensa Libre|2007|p=}} cuando esti sufrió un derrame cerebral que yá non -y dexó siguir al frente del gobiernu. Entós Palma, n'alcuerdu con tol gabinete, foi designáu pa desempeñar les funciones de presidente de forma interina,<ref name=time>{{harvnb|Time|1931|p=}}</ref> a pesar de ser el segundu designáu na Presidencia de la República yá que el primer designáu, xeneral [[Mauro de León]], foi inducíu a arrenunciar al cargu.{{harvnp|El nuesu Diariu|1930|p=14 d'avientu}} El 13 d'avientu de 1930 el so nomamientu foi aprobáu pola [[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]] y el 16 d'avientu de 1930 el presidente d'[[Estaos Xuníos]] [[Herbert C. Hoover]] al traviés d'una telegrama aceptó la presidencia de Palma;<ref name=time/> pero'l 17 d'avientu de 1930, unos pocos soldaos y miembros del Partíu Progresista, lideraos por [[Manuel María Orellana Contreras]], aprucieron nel despachu de Palma y esixéron-y el so arrenunciu per escritu. Tres la llucha que se desencadenó, Palma presentó'l so arrenunciu y foi deteníu.<ref>{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=Nee4NZNBERcC&pg=PA83&lpg=PA83|autor=Barnoya, José|títulu=Los cien años del inseutu editorial=Librerias Artemis Edinter|añu=1996|isbn=9788489452848 |páxina=83|coleición=Historia}}</ref> A los dos díes publicó la noticia nos periódicos, qu'indicaben que los Partíos Lliberales de Guatemala nun taben acordies con el nomamientu de Palma, argumentando que yera'l xeneral De León el primer designáu a la Presidencia y que esto nun foi respetáu por quien nomaron a Palma encargáu de la Presidencia.{{harvnp|El nuesu Diariu|1930|p=18 d'avientu}} El gobiernu de Orellana nun foi reconocíu per Estaos Xuníos y el 31 d'avientu de 1930, l'Asamblea aceptó'l so arrenunciu<ref name=time/> y designó al llicenciáu [[José María Reina Andrade]] como primer designáu a la presidencia y a los [[xenerales de división]] [[San Carlos Sija|José Gabriel Reyes Rodas]] [[Ministeriu de la Defensa Nacional (Guatemala)|Ministru de la Guerra]] y Rodrigo Solórzano. Reina Andrade asumió la presidencia interina pa convocar a unes [[eleiciones]] y el segundu José Reyes como primer designáu, nes que [[Jorge Ubico]] ganó como candidatu únicu nes eleiciones de 1931, asumió'l cargu'l 14 de febreru.{{harvnp|Díaz Romeu|1996|pp=37-42}} === Gobiernu del xeneral Jorge Ubico === {{VT|United Fruit Company}} [[Ficheru:Ubico orellana.jpg|miniaturadeimagen|200px|Presidente [[José María Orellana]] y el so primer designáu a la presidencia, [[Jorge Ubico Castañeda]]. Fotografía de 1922.]] Tres la muerte de José María Orellana, y depués de participar nes eleiciones de 1926, en que perdió contra'l tamién lliberal [[Lázaro Chacón González]], el xeneral [[Jorge Ubico Castañeda]] retirar a la vida privada; pero cola inestabilidá que se dio tres l'arrenunciu del xeneral Chacón a finales de 1930, por enfermedá, y la crisis económica qu'esistía nel país por cuenta de la [[Gran Depresión]] aniciada pola quiebra de la [[Bolsa de Valores de Nueva York]] en 1929, arreyóse nuevamente nel tingláu políticu. N'avientu de 1930, el presidente interín [[Baudilio Palma]] foi derrocáu y asesináu nun golpe militar pol xeneral [[Manuel María Orellana Contreras]], pero'l gobiernu d'esti nun foi reconocíu pol presidente de los [[Estaos Xuníos]], país qu'aquel día yá tenía fuertes inversiones en Guatemala, derivaes de les grandes concesiones daes a les bananeras y a los ferrocarriles mientres el gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]]. L'Asamblea Nacional Llexislativa designó a [[José María Reina Andrade]], quien fuera ministru de Gobernación mientres bona parte del gobiernu de Estrada Cabrera, y esti darréu convocó a eleiciones, a les cualos presentóse Ubico Castañeda como candidatu únicu.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=58}} [[Ficheru:Emden1936g.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Kriegsmarine|Marineros alemanes]] desfilando na [[Ciudá de Guatemala]] mientres un viaxe de bona voluntá en 1936.]] Por esi entós, yeren numberosos los países que s'inclinaben por gobiernos autoritarios; esistía'l gobiernu fascista de [[Benito Mussolini]] n'[[Italia]], la dictadura del PRI en [[Méxicu]] y la dictadura imperial de Hirohito en [[Xapón]]. D'esta manera, una vegada nel poder, Ubico Castañeda asumió poderes dictatoriales y métodos d'espionaxe y represión similares a los de Barrios y Estrada Cabrera, y caltuvo una Asamblea llexislativa títere obediente a los sos mandatos. Intelixente, dinámicu y temperamental tenía obsesión por controlar hasta'l más mínimu detalle de la vida de Guatemala,<ref name=sabín18>{{harvnb|Sabino|2007|p=18}}</ref> siendo unu de los sos principales oxetivos foi'l de llograr una reorganización de l'alministración pública, pa lo que nomó a dellos allegaos sos, los llamaos «Ubiquistas», en posiciones claves del gobiernu.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=24}} El so gobiernu carauterizar por un esfuerciu por estabilizar les finances del estáu, amenorgando'l gastu públicu: demostró ser un alministrador bien capaz al amenorgar los sueldos de los emplegaos públicos nun 40&nbsp;% pa compensar el déficit del gobiernu. Esta midida nun provocó resistencia, porque se-yos empezar a pagar n'efeutivu en llugar del usu d'unes tarxetes que solo podíen revender n'aceptando fuertes descuentos.<ref name=sabín18/> Tamién fomentó la producción del café mientres la [[Depresión de 1929]] per mediu de la llei de vagancia» y la llei de vialidad» Anque para ellos sometiera a la mayoría indíxena del país a trabayu práutiques forzáu nes finques cafetaleres y nos caminos del país. y tamién poles aiciones d'una policía y poder xudicial implacables en contra del delitu, de la corrupción y de cualquier tipu d'oposición al réxime.<ref name=sabín18/> Finalmente, completó la centralización del poder al esaniciar a los alcaldes popularmente electos por intendentes que yeren nomaos pol mesmu presidente. Gracies a la mano d'obra casi gratuita disponible poles sos lleis, ye significativu'l so impulsu a la construcción d'obra pública, especialmente carreteres, en beneficiu de l'actividá cafetalera, apoderada por inmigrantes alemanes na Veparaz (onde fuera Xefe Políticu) y por terratenientes guatemalianos nel restu del país. Pa la construcción de carreteres emplegó trabayu forzáu d'indíxenes, vixilaos pol cuerpu d'inxenieros del exércitu. Per mediu del decretu 1995 de 1934 atayó les deldes impagables que los xornaleros teníen colos hacendados. Pero pa compensar una potencial escasez de mano d'obra pa les finques, promulgó'l Decretu 1996: «La Llei de Vagancia», que obligaba a tou llabrador que nun tuviera un mínimu de tierres a trabayar cierta cantidá de díes al añu de serviciu d'un hacendado; si esto non podía comprobase, el xornaleru tenía de trabayar gratuitamente nos caminos. [[Ficheru:Felicitaci%2B%C2%A6nHitlerUbico.jpg|100px|miniaturadeimagen|left|Felicitación de Hitler a Ubico.]] Ubico estendió'l so mandatu y convirtióse nel caudiellu del país reelixéndose delles vegaes pos la población que podía votar yeren solo los habitantes de la ciudá capital y delles cabeceres departamentales y estos taben estimaos cola alministración pol ameyoramientu nes sos condiciones de vida.<ref name=sabín22>{{harvnb|Sabino|2007|p=22}}</ref> Anque yera almirador de los gobiernos dictatoriales de [[Benito Mussolini]], [[Francisco Franco]] y [[Adolf Hitler]], caltuvo rellaciones cordiales colos [[Estaos Xuníos]] y puede dicise que'l so alministración caltuvo gracies al monopoliu bananero de la frutera» (la [[United Fruit Company]]). Conforme avanzaron los sucesos de la [[Segunda Guerra Mundial]], la política norteamericana y los sos compromisos cola frutera obligar non solamente a declarar la guerra a les [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|naciones de la Exa]] —[[Alemaña]], [[Italia]] y [[Xapón]]— sinón a dexar l'establecimientu de bases norteamericanes nel Guatemala.{{refn|group=lower-alpha|Hubo trés bases nel país: Nel Aeropuertu «[[Aeropuertu Internacional La Aurora|La Aurora]]» na [[Ciudá de Guatemala]], nel [[Puerto San José|Puertu de San José]] na mariña del Pacíficu, y en [[Puerto Barrio]] nel Caribe.<ref name=sabín22/>}} Ente los beneficios que recibió del gobiernu norteamericanu en cuenta de la so alianza na guerra hubo armamentu modernu pal exércitu y entrenamientu na [[Escuela Politéunica de Guatemala|Escuela Politéunica]] por militares norteamericanos. Ello ye que Mussolini recibió la máxima condecoración del país, la [[Orde del Quetzal]]. Más tarde, Ubico recibió la Orde d'Isabel la Católica de manes del Estáu Español, gobernáu por Franco. [[Ficheru:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|200px|miniaturadeimagen|Xeneral Jorge Ubico Castañeda na so fotografía oficial. 14 de febreru de 1931.]] Mientres el gobiernu del [[Tercer Reich]] (1933-1945) n'Alemaña, en Guatemala había rumores que suponíen que los alemanes na Verapaz queríen establecese como una «nueva Alemaña» cola política [[nazismu|nacional socialista]] de [[Adolf Hitler|Hitler]]. Los alemanes adquirieren terrenes, mazanes, cases y finques gracies a les concesiones de los presidentes lliberales que gobernaron de 1885 a 1920 en Guatemala ,<ref name=mp88>{{harvnb|Martínez Peláez|1977|p=}}</ref> y gociaron de privilexos mientres el gobiernu dictorial del xeneral [[Jorge Ubico]], pero un incidente afectó la esistencia de la comunidá alemana verapacense: en 1935-1936, el [[Tercer Reich]] pidió votar a los sos ciudadanos sobre l'[[Anschluss|anexón d'Austria a Alemaña]] y un barcu alemán fondió en [[Puerto Barrio]] pa efeutuar l'actividá y quien asistieron fueron «fichaos» como simpatizantes del réxime nazi d'[[Adolf Hitler]]. La tensión amontóse cuando s'empecipió la [[Segunda Guerra Mundial]] ente [[Alemaña]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]] en 1939 cola invasión alemana a [[Polonia]] y llegó a un puntu críticu cuando [[Xapón]], aliáu de los alemanes, atacó la base militar d'Estaos Xuníos de [[Pearl Harbor]] en Oahu, [[Ḥawai]] el 7 d'avientu de 1941; cuando los Estaos Xuníos ingresaron a la guerra, obligaron al presidente [[Jorge Ubico]] a espulsar a los alemanes de Guatemala ya intervenir toles sos propiedaes.{{harvnp|Dosal|1993|p=}} Los alemanes varones viéronse obligaos a abandonar al so país d'orixe obligaos a ingresar a les files del exércitu alemán. Ubico reprimió fuertemente a la delincuencia cola denominada Llei de Fuga, per mediu de la cual los acusaos de delitos graves yeren executaos extrajudicialmente por orde presidencial. Tamién combatió la corrupción nel Estáu cola creación de la Contraloría Xeneral de Cuentes de la Nación y el Tribunal de Cuentes. Con esto, les cárceles convertir n'elementu disuasor pal robu del erariu públicu. Obligó a l'asamblea llexislativa a decretar una donación de 200&nbsp;000 dólares de la dómina pa la so persona poles sos contribuciones a la patria. En 1944, dempués de más de trece años de ferrial dictadura, el so gobiernu empezó a denotar claros signos de debilidá. Multiplicáronse les manifestaciones de la población na so contra, esixendo'l so arrenunciu. Estes manifestaciones yeren dirixíes principalmente por maestros y por estudiantes de la Universidá Nacional. El 25 de xunu de 1944, mientres l'intre d'una d'estes manifestaciones, resultó muerta la profesora María Chinchilla, lo qu'auníu al «[[Jorge Ubico#La carta de los 311|memorando de los 311]]» y a les presiones populares, dieron llugar al arrenunciu del xeneral Ubico, el 1 de xunetu de 1944 aceptó formalmente arrenunciar al so cargu: Ubico dexó nel poder a un triunviratu militar conformáu polos xenerales [[Federico Ponce Vaides]], Buenaventura Pineda y Sandoval Ariza, a quien sacó del ostracismu en que los caltuvo mientres el so gobiernu y depués partió escontra l'exiliu políticu en Nueva Orleans, onde taba la sede de la [[United Fruit Company]].{{harvnp|De los Ríos|1948|p=138}} == Revolución de 1944 == {{AP|Revolución de 1944}} [[Ficheru:Juntagobierno1944.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Miembros de la xunta revolucionaria de gobiernu que s'instaló'l 20 d'ochobre de 1944. D'esquierda a derecha: capitán [[Jacobo Árbenz Guzmán]], ciudadanu [[Jorge Toriello Garrido]] y mayor [[Francisco Javier Arana]].]] El xeneral Ponce Vaides, solamente tuvo al mandu mientres 110 díes y siguió cola forma de gobernar represiva del so antecesor, dando instrucciones a la policía p'atacar a los sos adversarios. Naquellos díes, ''[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]'' publicó entós fuertes editoriales contra les intenciones de [[Federico Ponce Vaides]] de perpetuase nel poder. Por cuenta de estos acontecimientos, el primeru d'ochobre foi asesináu'l periodista Alejandro Córdova frente a la so residencia na ciudá capital. El crime aceleró los preparativos del movimientu cívicu militar del 20 d'ochobre de 1944.{{refn|group=lower-alpha|Díes dempués, Ponce Vaides y el Direutor de la Policía Nacional, coronel Moisés Evaristo Orozco, fueron acusaos como autores intelectuales del asesinatu.<ref name=sabín24>{{harvnb|Sabino|2007|p=24}}</ref>}} Toos estos acontecimientos terminaron d'encender les pasiones reprimíes per dellos años. Foi'l 20 d'ochobre de 1944, cuando asocedió un llevantamientu popular, onde participaron: abogaos, maestros, obreros, estudiantes universitarios y una parte del Exércitu. La llucha establecer ente la otra parte del Exércitu y la policía que yeren lleales al xeneral Ponce. Depués d'estos sucesu espublizóse la noticia de que Ponce Vaides solicitara asilu políticu en Méxicu y el gobiernu fuera tomáu por un triunviratu compuestu por un civil y dos militares: El civil [[Jorge Toriello Garrido]], el mayor [[Francisco Javier Arana]] y el capitán [[Jacobo Árbenz Guzmán]].<ref name=gleijesesjas528>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=528}}</ref> Les principales funciones del gobiernu de transición fueron, derogar los decretos que realizara l'alministración anterior. Convocó a una Asamblea Nacional Constituyente que produció una nueva Carta Magna. Quedó instituyida la Xunta Revolucionaria del 20 d'ochobre de 1944, col propósitu de garantizar a los guatemalianos un marcu constitucional pa llevar a Guatemala a una democracia representativa. Ente los decretos más importantes que robló la Xunta Revolucionaria atópense: <br /> * Decretu Non. 1 Disolución de l'Asamblea Nacional y convocatoria pa eleición de Diputaos pa integrar l'Asamblea Revolucionaria. * Decretu Non. 7 Derógase'l Decretu Non. 1474 dende'l primeru de xineru de 1945, anulando'l serviciu personal (trabayu forzosu) por pagu d'impuestu de vialidad. * Decretu Non. 14 Otorgar autonomía a la Universidá Nacional, que pasa a llamase [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. === Gobiernu de Arévalo === {{AP|Juan José Arévalo}} [[Ficheru:Juan jose arevalo bermejo large.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Presidente Juan José Arévalo Bermejo, el 15 de marzu de 1945. Fotografía oficial.]] El gobiernu del primer presidente electu democráticamente na historia de Guatemala, [[Juan José Arévalo]], estremar poles sos numberoses realizaciones educatives y de beneficiu pa les clases medies urbanes; pero la élite social nun taba conforme col gobiernu arevalista, pos per primer vegada na historia del país la clase media urbana tenía poder y utilizar por que'l gobiernu adoptara midíes en favor de los obreros de la ciudá.<ref name=gleijeses534>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=534}}</ref> La élite consideraba nocives les reformes sociales y consideraba que yera más fácil faer negocios y dineru —y que yera más seguru pa ellos— vivir nun réxime dictatorial como'l d'Ubico.<ref name=gleijeses534/> El presidente Arévalo Bermejo empecipió'l so gobiernu en 1945, y d'alcuerdu a los historiadores lliberales{{harvnp|Sabino|2007|p=40}} dende'l principiu utilizó un llinguaxe dacuando disociador, qu'empezó a polarizar a la sociedá guatemaliana, causando ente los terratenientes la sensación de que solo yera'l gobernante d'una parte de los guatemalianos. Per otra parte, nel llibru autobiográficu ''Despachu Presidencial'' de Arévalo, reparar que'l gobiernu empecipiar con sanciones a la oposición —al puntu que cada vez que s'abarruntaba una intriga en contra del gobiernu, acutábense les llibertaes civiles, los sospechosos yeren prindaos y depués unviaos al exiliu, intervencionismu económicu del Estáu cola emisión de la ''Llei d'Emerxencia Económica''— y un decidíu sofitu a un movimientu sindicalista acabante surdir.<ref>{{cita llibru |apellíu=Arévalo Bermejo|nome=Juan José|enllaceautor=Juan José Arévalo|títulu=Escritos políticos y discurso|ubicación=Guatemala|editorial=Tip. Nacional|añu=1953}}</ref> Asina entós, les fuercies d'oposición al gobiernu arevalista —''i.e.'', revolucionarios moderaos y «ubiquistas» adulces fueron marxinaes y empezaron a tarrecer la implementación d'un [[socialismu]] nel país. Per otra parte, ye importante destacar que'l presidente Arévalo tomó posesión con poder llindáu, acutáu polos militares, que taben empobinaos pol teniente coronel Arana.{{harvnp|Cardoza y Aragón|s.f.|p=}} El frente de llucha del gobiernu arevalista foi preponderantemente urbanu y, a diferencia del so socesor, nun enfrentó los problemes de la tenencia de la tierra y el trabayu agrícola, a pesar de que la mayoría de la población yera rural ya indíxena, salvu no rellacionao colos trabayadores de l'agricultura tecnificada norteamericana aposentada nes vastes y fértiles rexones de Bananera y Tiquisate. Per otra parte, el réxime revolucionariu, impulsáu y empobináu por miembros de les capes medies direuta ya indireutamente, fortaleció les posiciones y amontar; esto ye, qu'optó por favorecer a los sectores de la población urbano y ladino que conformen lo que dellos sociólogos llamen «les instancies morales de la sociedá», esto ye, la universidá, los centros d'enseñanza secundaria (que dobló nos primeres 6 años), los tribunales, la burocracia (principalmente la militar), la prensa, les ilesies, los intelectuales, los profesores y los profesionales universitarios, a los que se englobó al traviés de la colegiación obligatoria. Pela so parte, el sector terrateniente entamóse al traviés de les asociaciones de llabradores, comerciantes, industriales, banqueros, aseguradores y especuladores financieros, etc.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=14}} Los precios del café, principal productu agrícola qu'esportaben los guatemalianos, una y bones el banano yera negociu esclusivu de los norteamericanos, algamaron los precios que perdieren en 1930. Y, anque la beneficiada en primer términu foi la élite cafetalera, hubo una derrama abonda p'abrir nuevos negocios o ampliar los yá esistentes nos rangos sociales entemedios de la capital y de delles cabeceres departamentales. Coles mesmes, mientres el gobiernu de Arévalo hubo considerable espansión de les clases medies urbanes y ladines del país, a les qu'hasta'l sindicalismu recién entamáu favoreció, yá que munchos de los nuevos dirixentes y diputaos obreros salieron de les sos distintes capes.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=15}} Múltiples intrigues y asonadas militares, ente les que sobresal la rebelión militar del 18 de xunetu de 1949 que s'empecipió col asesinatu del teniente coronel [[Francisco Javier Arana]], nun llograron baltar el gobiernu de Arévalo, debíu al fuerte sofitu popular col que cuntaba, tantu asina que non solo llogró rematar el so mandatu sinón qu'inclusive pudo apurrir el poder nun contestu pacíficu y d'eleiciones democrátiques al so socesor, el coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]] quien tenía enclinos revolucionarios más radicales que les de Arévalo.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=15}} === Gobiernu de Jacobo Árbenz === {{AP|Jacobo Árbenz Guzmán}} {{VT|Decreto 900}} [[Ficheru:Jacoboarbenz1950.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Presidente Jacobo Árbenz Guzmán, el día 16 de marzu de 1951.]] Llegó al poder dempués de ganar les eleiciones que se desenvolvieron na República de Guatemala, nel añu de 1950. Foi sofitáu polos partíos Renovación Nacional y Aición Revolucionaria de la Capital y el partíu Integración Nacional de Quetzaltenango. Los obreros, llabradores, maestros y estudiantes diéron-y tol so respaldu, ganando'l procesu eleccionario. En 1950, el 76&nbsp;% de los habitantes teníen menos del 10&nbsp;% de les tierres; ente que un 2,2&nbsp;%, el 70&nbsp;%. La [[United Fruit Company]] yera dueña de más del 50&nbsp;% de les tierres cultivables del país, de les que namái cultivaba'l 2,6&nbsp;%; y los llabradores teníen sueldos miserables. Per otra parte, dende'l gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]] esistíen monopolios norteamericanos d'empreses subsidiarias de la UFCO y que se dedicaben al tresporte de carga per ferrocarril y vapores, los que salíen de Puerto Barrio, Izabal, puertu controláu pola ''frutera''. Coles mesmes, controlaben la xeneración de la electricidá, los teléfonos y telégrafos del país. Estes empreses nun pagaben nengún tipu d'impuestu pol usu de los recursos nacionales, gracies a les arrogantes concesiones daes por Estrada Cabrera, y ratificaes polos gobiernos de [[José María Orellana]] y [[Jorge Ubico]].<ref name=avi01>{{cita web|autor=Avizora|website=Avizora|títulu=Jacobo Arbenz|añu=2001|allugamientu=Arxentina|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|url=http://avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070724231602/http://avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|fechaarchivu=24 de xunetu de 2007}}</ref> Nel so discursu inicial dixo:<br /> «El nuesu gobiernu propónse empecipiar el camín del desenvolvimientu económicu de Guatemala, tendiendo escontra los trés oxetivos fundamentales siguientes: (a) convertir el nuesu país d'una nación dependiente y d'economía semicolonial nun país económicamente independiente, (b) convertir a Guatemala de país atrasáu y d'economía predominantemente semifeudal nun país moderno y capitalista; y (c) faer qu'esti tresformamientu llevar a cabu en forma que traiga consigo la mayor elevación posible del nivel de vida de les grandes mases del pueblu».<ref name=avi01/> [[Ficheru:Arbenz y vilanova 1944.jpg|200px|miniaturadeimagen|izquierda|Jacobo Árbenz y la so esposa, María Cristina Vilanova de Árbenz, considerada una de les muyeres más influyentes del país nel sieglu XX. Foi llamada pola so caridá y lideralgu como la «[[Eva Perón]]» de Guatemala.]] Puesto qu'Árbenz yera de tinte izquierdista nacionalista, numberosos autores lliberales indiquen que foi comunista. Árbenz atacó los intereses de los monopolios d'Estaos Xuníos en Guatemala, ente que los miembros del so círculu priváu yeren dirixentes del Partíu Guatemalianu del Trabayu (PGT), que yera'l partíu comunista de Guatemala y el día de la muerte del presidente soviéticu [[Josif Stalin]], el Congresu reparó un minutu de silenciu. Per otra parte, l'ambiente [[Macartismo|macartista]] que se vivía n'[[Estaos Xuníos]] depués de la [[Segunda Guerra Mundial]] y el llabor del personero anticomunista del Departamentu d'Estáu, [[:en:John Puerifoy|John Puerifoy]], quien foi nomáu como embaxador de EE.&nbsp;UU. en Guatemala ente payares de 1953 y xunetu de 1954, y coordinó el sofitu de la CIA al movimientu de Castillo Armas.<ref name=avi01/> Sobre la base del so plan de gobiernu, promulgó'l [[Decretu 900]], pa espropiar los terrenes ociosos de la UFCO el 17 de xunu de 1952<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://old.congreso.gob.gt/archivos/decretos/1952/gtdcx900.pdf|website=Congresu de la República de Guatemala|allugamientu=Guatemala|títulu=Decreto 900|fechaaccesu=13 d'agostu de 2014}} |2=http://old.congreso.gob.gt/archivos/decretos/1952/gtdcx900.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> que creó la posibilidá de ganancia de cultivos pa los trabayadores de campu que nun teníen tierres enantes. Les finques menores de noventa hectárees nun taben afeutaes pola llei, nin les de menos de doscientes hectárees que tuvieren cultivaes, siquier nos sos dos terceres partes. Tampoco les grandes propiedaes en producción, cualesquier fuera'l so tamañu; pero al prohibise'l colonato y l'aparcería, intentábase obligar a los terratenientes a invertir en salarios. Mientres los 18 meses d'aplicación, partir ente 603 y 615 hectárees de tierres privaes; 280 mil hectárees de tierres nacionales; y concediéronse creitos pa sofitar la producción. A la [[United Fruit Company]] (UFCO), que caltenía ensin cultivar el 85&nbsp;% de los sos 220 mil hectárees, espropiáronse-y 156 mil hectárees.{{refn|group=lower-alpha|Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres como una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de plátanos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin utilizar.<ref name=ceh67>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 67}}</ref>}} Simultáneamente, el gobiernu arbencista empecipió la construcción de la carretera al [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] pa competir contra'l monopoliu del ferrocarril, que taba controláu pola frutera d'Estaos Xuníos por aciu la so empresa [[International Railways of Central America]] (IRCA); amás, empecipió la construcción del puertu «[[Santo Tomás de Castilla]]» onde s'atopaba'l puertu Matías de Gálvez, pa competir con [[Puerto Barrio]], puertu controláu pola UFCO por aciu la so [[United Fruit Company#La Gran Flota Blanca (Great White Fleet)|Great White Fleet]]. Finalmente, empecipiáronse los estudios pa construyir la planta de xeneración «Jurún Marinalá», pa competir cola empresa llétrica en manes de norteamericanos.<ref name=avi01/> === Golpe d'Estáu de 1954 === {{AP|Golpe d'Estáu de 1954|Operación PBSUCCESS|Operación PBFORTUNE|Operación WASHTUB}} == Gobiernu Contrarrevolucionario == {{AP|Carlos Castillo Armas|Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Operación PBSUCESS}} [[Ficheru:Guatemala liberacion 1954 55.jpg|miniaturadeimagen|145px|left|Sellu conmemorativo de la invasión de 1954.]] Rota la Constitución, nun foi difícil echar per tierra'l pactu de transición de mandu alcordáu ente Árbenz y Díaz. Nun hubo capacidá d'aición nin de respuesta política a la turniada contrarrevolucionaria, encabezada pol embaxador Peurifoy, la [[CIA]] y el [[Departamentu d'Estáu]] —empobinaos polos [[John Foster Dulles|hermanos Dulles]]— y el presidente d'Estaos Xuníos [[Dwight Eisenhower]], quien actuaron movíos por intereses más económicos que políticos.<ref name="a">{{cita llibru|author=Cullather, Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|editorial=[[Stanford University Press]]|isbn= 0-8047-3311-2|idioma=a}}</ref> En [[El Salvador]], Carlos Castillo Armas esperaba poder entrar trunfalmente al país. El problema de la entrada trunfal del Exércitu de la Lliberación a la ciudá de Guatemala representaba'l puntu de quebre ente la nueva Xunta de Gobiernu y el caudiellu liberacionista. O más específicamente: ente Castillo Armas y el coronel Monzón, quien con ser fervosu anticomunista y militar esperimentáu nel campu político, guardaba cierta fidelidá a la institución armada. Peurifoy viaxó a [[San Salvador]] a axuntase col líder rebalbu, [[Carlos Castillo Armas]]. Mientres l'alcuentru, Castillo Armas nun tuvo mayor problema pa dexar en claro'l so deséu d'entrar a Guatemala investido con amplios poderes personalizaos. Castillo Armas recibió una especie de gabinete de gobiernu, conformáu por abogaos, empresarios y militares, quien roblaron un pactu que puede resumise de la forma siguiente: reconocíase implícitamente el lideralgu de Castillo Armas al reestructurar la Xunta de Gobiernu, dexando la so incorporación, lo mesmo que la del mayor Enrique Trinidá Oliva. Per otru llau, alcordóse combatir a muerte el [[comunismu]], y el [[Movimientu de Lliberación Nacional]] tomó'l control de les instituciones públiques y del orde xurídicu llegal. El 3 de xunetu de 1954, Castillo Armas salía victoriosu, y yera recibíu na [[Ciudá de Guatemala]] colos honores qu'esixera pa sigo, al frente del Exércitu liberacionista.<ref name="a"/> Les primeres aiciones del gobiernu contrarrevolucionario de Carlos Castillo Armas fueron illegalizar al [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]], prohibió les asociaciones, los sindicatos y los partíos políticos, suspendió los programes favorables a los indíxenes y a la clase obrera, impunxo una severa censura, eslleió'l Congresu y empezó una dura persecución en contra de los intelectuales d'esquierda —de quien la mayoría viéronse obligaos a abellugase na Embaxada de [[Méxicu]] pa salir al exiliu, ente quien s'atopaba'l presidente derrocáu [[Jacobo Árbenz Guzmán]]—. Los fondos del Ministeriu d'Educación fueron conxelaos y prohibiéronse tolos llibros consideraos «comunistes»; coles mesmes, empecipiáronse les hostilidaes escontra la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]], que constituyóse como la principal fuercia opositor y vía de denuncia contra los abusos del gobiernu y contra la invasión d'Estaos Xuníos. Pero más importante, derogó la Constitución de 1945 y la Llei de [[Reforma Agraria]], contenida nel [[Decretu 900]], colo cual dexábase ensin efeutu la distribución de la tierra a los llabradores y toles tierres que yá fueren partíes, fueron devueltes a los miembros de los terratenientes del país y a la [[United Fruit Company]].<ref name="a"/> N'emitiendo'l marcu llegal provisional, conocíu como Estatutu Políticu de la República de Guatemala, el 10 d'ochobre de 1954, la xunta militar convocó un plebiscitu, nel que Castillo Armas llogró'l 99,9&nbsp;% del votu favorable. La resultancia casi unánime reflexa l'ausencia d'alternatives, pos nel plebiscitu preguntar a la población si aceptar o non como presidente de la República. El votu foi públicu y obligatoriu, ente que l'escrutiniu foi secretu. Y el actu producir nun clima de terror qu'afectó a los partidarios de Árbenz y los sectores de la oposición d'esquierda polo xeneral. D'esta manera Castillo Armas convertir en presidente de la República pal periodu qu'habría de concluyir el 15 de marzu de 1960, según afitar l'Asamblea Nacional Constituyente, que foi escoyida coles mesmes.{{harvnp|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 100}} A lo último, el nuevu gobiernu alcordó la fusión del Exércitu Nacional de Guatemala col invasor Exércitu de Lliberación, lo cual provocó la indignación dientro de la institución armada, quien foi acusada pola sociedá civil de ser «traidora» y «cobarde». De resultes, la madrugada del 2 d'agostu de 1954, la Compañía de Caballeros Cadetes de la Escuela Militar Guatemaliana, sulevar en contra del gobiernu de [[Carlos Castillo Armas]] y del Exércitu de Lliberación, con mires a recuperar la dignidá de la institución. Esti alzamientu saldar cola rápida derrota del Exércitu representante de la [[CIA]], pero por cuenta de la inesperiencia política y la falta de comprensión de la magnitú de los acontecimientos per parte de los cadetes, que fueron engañaos pol arzobispu de Guatemala, [[Mariano Rossell y Arellano]], quien-yos propunxo una salida pacífica al problema, pero en cuenta de eso, ordenó l'arrestu de tolos alzaos. Por cuenta de esti incidente, la [[Embaxada]] d'[[Estaos Xuníos]] y el [[Movimientu de Lliberación Nacional]], nun perdieron más el tiempu y fundieron dambos Exércitos, sometiendo a los miembros del Exércitu de Guatemala a una fonda «reeducación política», y convirtiéndolo n'antirrevolucionariu, lo cual foi una de les aiciones más determinantes que consolidaríen la contrarrevolución, dando asina una reblagada alantre pa convertir a Guatemala nun país [[anticomunista]].<ref name="a"/> === Execución de les principales reformes de Árbenz === De los proyeutos arbencistas, Castillo Armas solo derogó la reforma agraria darréu dempués de tomar el poder, pero tuvo que rematar la carretera al Atlánticu, so la direición del Inxenieru Juan Luis Lizarralde, Ministru d'Obres Públiques, pola importancia que tenía pa la economía del país; la carretera terminar en 1959, y tres la so finalización asocedió lo qu'Árbenz esperara: el ferrocarril de la UFCO nun pudo competir contra'l tresporte vehicular en camiones. Coles mesmes, y pola mesma razón, siguió colos trabayos de planificación del puertu de Santu Tomás y de la hidroeléctrica [[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)#Hidroeléctrica Jurún Marinalá|Jurún Marinalá]], que foi terminada ya inaugurada en 1970.<ref name=ceh96>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 96}}</ref> A partir del 19 de xunetu de 1954, l'Estáu recuperó les tierres de les finques nacionales que fueren partíes y el 26 del mesmu mes anuló la Llei de [[Decretu 900]], substituyéndola por un nuevu Estatutu Agrariu; coles mesmes, revocóse la entrega en propiedá del 78&nbsp;% de los parcelamientos, que fueron devueltos a los sos antiguos propietarios. Nos departamentos más afeutaos, como Alta Verapaz, Escuintla, Izabal, Baxa Verapaz, Chimaltenango, San Marcos y parte de Quiché, rexistráronse sistemáticos actos de violencia.{{harvnp|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 94}} Mientres esti periodu produciéronse numberosos desallugos y casos de persecución de «llabradores agraristas». Calificábase asina a los llabradores que nos años anteriores entamárense y qu'aportaren a la tierra. Na concepción del nuevu réxime'l agrarismo yera sinónimu de comunismu, y los beneficiarios de la llei yeren asumíos como comunistes.<ref name=ceh95>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 95}}</ref> Los llabradores tamién recuerden que foi a partir d'esti momentu cuando se reactivó l'antiguu modelu de colonato feudal, impuestu en tiempos de [[Justo Rufino Barrios]] col so «reglamentu de xornaleros» y perfeccionáu mientres el gobiernu de [[Jorge Ubico]] cola so «llei de vagancia» y «llei de vialidad» que garantizaben la disponibilidad de mano d'obra práutiques gratuita pa les finques cafetaleres, principal fonte d'ingresos del país.<ref name=ceh95/> Una vegada nel poder, hai evidencia del baramentu con que'l gobiernu liberacionista dirixó les sos aiciones pa consiguir documentación inherente a eventuales «instrucciones especiales» que mientres los dos gobiernos anteriores» otorgárense pa facilitar los viaxes de «políticos» y «comunistes». Esto diose por cuenta de la imperiosa necesidá norteamericana de consiguir pruebes avera del calter comunista» del réxime derrocáu. La posibilidá de llograr «evidencia documental» cola cual esponer la combalechadura comunista» nos asuntos de Guatemala, fuera definida como unu de los oxetivos primarios per parte de la [[CIA]], qu'unvió a dellos de los sos oficiales a Ciudá de Guatemala mientres diez díes por que coordinaren la creación d'una fuercia de seguridá local esperta nes práutiques usaes pol [[Macartismo]] nos Estaos Xuníos.<ref name=ferreira2014>{{cita web|apellíu=García Ferreira|nome=Roberto|publicación=La onda dixital|títulu=José Manuel Fortuny: un comunista clandestín en Montevideo|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|añu=2014|url=http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140813160215/http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm|fechaarchivu=13 d'agostu de 2014}}</ref> === Asesinatu de Castillo Armas === La nueche del 26 de xunetu de 1957, cuando [[Guatemala]] taba somorguiada nuna pergrave crisis política, [[Carlos Castillo Armas]] foi asesináu na Casa Presidencial, ablayáu con tres disparos de fusil. Al pie del so cadabre atopó un papel escritu a llápiz que dicía: «Nin el poder nin el dineru dan forma al Mundu».<ref name=contrapoder/> El primer sospechosu foi'l soldáu Romeo Vásquez Sánchez, de venticuatro años, quien escribiera nel so diariu «Tol mio sufrimientu va ser apagáu con el sangre d'Armas». Los investigadores sofitar nel diariu que toparon nel so casillero, un cuadiernu con ventitrés páxina nes que falaba de los sos planes: creía que al matar al títere de grupos de poder en Guatemala, Castillo Armas,eso supondría que Arévalo volvería al poder. Taba consciente de que podía morrer, pero nun lu importaba: «soi un mártir y nada tengo que perder» escribió'l mozu, que se suicidó a los pocos minutos de supuestamente matar al presidente.<ref name=contrapoder/> Sicasí, lo absurdo d'esta versión fizo que se duldar de l'autenticidá del supuestu diariu, dando llugar a delles teoríes sobre posibles autores del crime: * [[Rafael Leónidas Trujillo]]: dictador de la [[República Dominicana]], pos Castillo Armas nun-y dio la [[Orde del Quetzal]] que-y ufiertaría depués d'ayudar cola invasión. * Rivales militares de Castillo Armas * El [[Comunismu]] Internacional, en vengación pol derrocamientu de Árbenz.<ref name=contrapoder>{{cita web|url=http://www.contrapoder.com.gt/es/edicion21/cultura/721/|website=Contrapoder|títulu=Trés disparos nuna nueche lluviosa|autor=Sandoval, Marta|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202100201/http://www.contrapoder.com.gt/es/edicion21/cultura/721/|fechaarchivu=2 de febreru de 2014}}</ref> == Guerra Civil de Guatemala == {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} === La Guerra Fría === {{AP|Guerra Fría}} [[Ficheru:Guerra Fria 1980.png|200px|miniaturadeimagen|Mapa del mundu en [[Guerra Fría]]: en tonos de colloráu los aliaos de la [[XRSS]] y otros países comunistes, y en tonos d'azul la [[OTAN]], los [[Estaos Xuníos]] y los sos aliaos [[capitalistes]]; los puntos coloraos signifiquen guerrilles comunistes y los puntos azules guerrilles anticomunistes. Guatemala apaez n'azul, con un puntu coloráu.]] La [[Guerra Fría]] foi un enfrentamientu políticu, económicu, social, militar, informativu ya inclusive deportivu empecipiáu al rematar la [[Segunda Guerra Mundial]], que'l so orixe soler asítiase en 1947, mientres les tensiones de la [[Posguerra de la Segunda Guerra Mundial|posguerra]], y enllargóse hasta la disolución de la [[Xunión Soviética]]{{refn|group=lower-alpha|Empecipio de la [[Perestroika]] en 1985, [[cayida del muriu de Berlín]] en 1989 y [[Intentu de golpe d'Estáu na Xunión Soviética|golpe d'Estáu na URSS]] de 1991.<ref name=history/>}} ente los bloques [[Historia del capitalismu|occidental-capitalista]] lideráu por [[Estaos Xuníos]], y l'[[Historia del comunismu|oriental-comunista]] lideráu pola Xunión Soviética. Les razones d'esti enfrentamientu fueron esencialmente imperialistes, ideolóxiques y polítiques: cada unu de los dos bloques verdaderamente deseyaben enllantar el so modelu de gobiernu en tol planeta y utilizar los recursos de los sos aliaos col menor costu posible.{{refn|group=lower-alpha|Como'l casu de la [[Operación Ajax]] n'Irán que los Estaos Xuníos promovieron p'asegurase'l petroleu d'esi país, o'l golpe d'Estáu de 1954 que la [[United Fruit Company|UFCO patrocinó]] pa derrocar al gobiernu de [[Jacobo Árbenz]] y siguir aprovechando les arrogantes concesiones que-y fixeren los gobiernos guatemalianos de Estrada Cabrera, Orellana y Ubico. Pela so parte, la Xunión Soviética aprovechó los recursos naturales de los sos aliaos ya inclusive realizó invasiones p'asegurase mayores recursos, como la que realizó n'[[Afganistán]] en 1979.<ref name=history/>}} Magar esti enfrentamientu nun llegó a desencadenar una [[guerra mundial]], la entidá y la gravedá de los conflictos económicos, políticos ya ideolóxicos, que se desencadenaron, marcaron significativamente gran parte de la historia de la segunda metá del sieglu {{versalita|xx}} en tol mundu. La Guerra Civil de Guatemala producióse como resultancia direuta d'esti conflictu mundial.<ref name=history>{{harvnb|United States History|s.f.|p=}}</ref> === Gobiernu de Miguel Ydígoras Fuentes === {{AP|Miguel Ydígoras Fuentes}} En 1958, el políticu y militar [[Miguel Ydígoras Fuentes]], un fervosu anticomunista y enemigu políticu de los gobiernos progresistes de [[Juan José Arévalo]] y [[Jacobo Árbenz Guzmán]], llegó al poder en fundando'l Partíu Redención y cuntar col sofitu de sectores derechiegos del exércitu.<ref name=nyt82>{{harnvb|Bird|8 d'ochobre de 1982|p=}}</ref> Mientres el so gobiernu empecipiar con una política de reconciliación y apertura que condució a que munchos exilados retornaren al país, inclusive dellos miembros del [[Partíu Guatemalianu de los Trabayadores]] (PGT), anque la so actividá siempres foi considerada illegal; el movimientu [[sindical]], per otra parte, reactivóse. Sicasí, les traces d'inestabilidá caltener con intrigues, atentaos o protestes sociales y estudiantiles, y la voluntá aperturista llueu se foi cerrando. En 1960 cola llegada de [[Fidel Castro]] al poder en [[Cuba]], Miguel Ydígoras Fuentes rompió les rellaciones diplomátiques que [[Guatemala]] caltenía cola isla por ser Castro un líder marxista, lo que llevó a Ydígoras a consentir l'usu clandestín del territoriu guatemalianu pa sofitar los preparativos Norteamericanos pa la invasión a Cuba, en cuenta de promover la recuperación de [[Belize]] una vegada solucionáu'l problema castrista. Al salir a la lluz esti fechu, la evidente violación a la soberanía nacional amontó'l descontentu internu, lo que motivó qu'en xunetu de 1960 un grupu armáu intentara tomar por asaltu la Base Militar de [[Cobán]], sicasí esto nun foi posible y fueron deteníos. Les tropes anticastristas fueron entrenaes na finca Helvethia en [[Retalhuleu]].<ref>{{cita web|títulu=13 de payares 1960 timonazu de la historia|website=Idea, Analís y Aición|añu=2008|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://opinionpraxis.blogspot.com/2008_11_12_archive.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131004215601/http://opinionpraxis.blogspot.com/2008_11_12_archive.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2013}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Guerra Civil de Guatemala|website=El Llatinoamericanu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|añu=s.f.|url=http://marting.stormpages.com/guerragua.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140617081556/http://marting.stormpages.com/guerragua.htm|fechaarchivu=17 de xunu de 2014}}</ref> ==== Rebelión del 13 de payares de 1960 y surdimientu de la guerrilla ==== Ente'l 11 de payares y 12 de payares un grupu d'oficiales concentrar na [[Ciudá de Guatemala]] col fin de derrocar al gobiernu de Ydígoras, encontándose pola difícil situación de les unidaes militares tocantes a mal tratu y soporte loxísticu deficiente.<ref name=s2110>{{harvnb|Memories|12 de payares de 2010|p=}}</ref> El 13 de payares de 1960, inspiraos y afalaos pol trunfu de la [[Revolución Cubana]], una faición del Exércitu de Guatemala sublevóse coles mires de derrocar el gobiernu de [[Miguel Ydígoras Fuentes]]<ref name=s2110/> y anque fracasaron, abrieron un nuevu tipu de llucha política al formar el [[Movimientu Revolucionariu 13 de Payares]] (MR-13) col fin de derrocar al gobiernu per mediu de les armes y contautaron colos grupos políticos, cuantimás col PGT, pa establecer aliances. La crisis política siguió y el gobiernu abrió munchos lladrales, empecipiándose asina la llucha [[guerrillera]] en Guatemala.<ref>{{cita web|apellíu=Rinze de León, Otto|títulu=Asonada del 13 de payares de 1960|publicación=[[ElPeriódico]]|allugamientu=Guatemala|añu=2013|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://elperiodico.com.gt/es/20130429/cartes/227536/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150511102821/http://elperiodico.com.gt/es/20130429/cartes/227536/|fechaarchivu=11 de mayu de 2015}}</ref> ==== Xornaes Estudiantiles de marzu y abril de 1962 ==== {{AP|Miguel Ydígoras Fuentes}} N'avientu de 1961, Ydígoras Fuentes entamó un fraude eleutoral nos comicios pa escoyer a los diputaos al Congresu de la República. Determinóse que'l 1 de marzu de 1962 tomaríen esos diputaos los sos respeutivos cargos. Los estudiantes universitarios, entamaos na Asociación d'Estudiantes Universitarios (AEU), y los estudiantes d'educación secundaria axuntaos nel Frente Xuníu del Estudiantáu Guatemalianu Entamáu (FUEU) realizaron una protesta'l 1 de marzu d'esi añu y esi mesmu día, los estudiantes realizaron un paru de llabores nes distintes facultaes y escueles de la Universidá, esperdigaes pel centru de la Ciudá. Asitiaron banderes negres nes partes fronteres de los edificios denunciando «la muerte de la democracia». La protesta tuvo efeutu. Nos siguientes díes crecieron les aiciones en contra del réxime, inclusive grandes manifestaciones nes cais de la capital.<ref name=viato12/> Fueron les primeres xornaes de llucha masiva, dende'l golpe contrarrevolucionario de 1954. Los estudiantes, utilizando namái palos, piedres y delles bombes Molotov, detuvieron les meyores de les fuercies públiques. Cuando'l gobiernu cortó la rede telefónica, los estudiantes reaccionaron, ocupando radioemisoras pa tresmitir los sos mensaxes y coordinar asina les sos aiciones. Les protestes estender al interior del país, [[Chiquimula]], [[Jutiapa (conceyu)|Jutiapa]], [[Retalhuleu]], [[San Marcos (San Marcos)|San Marcos]], [[Huehuetenango]] y principalmente a [[Quetzaltenango]], el segundu centru de protesta estudiantil.<ref name=viato12/> Dellos institutos del Estáu fueron violentamente atacaos pola policía. Nesi momentu, el movimientu de mases na capital yá se convirtiera nun retu pal gobiernu. Ydigoras llanzó un comunicáu nel cual atribuyía los disturbios a los [[comunistes]] y llamaba a la población a nun dexar que'l comunismu» volviera ensangrecer» a [[Guatemala]].<ref name=viato12/> La clave pa la permanencia de Ydígoras nel poder fueron les fuercies armaes; los estudiantes y los sos aliaos, taben a puntu de tomar el poder, como lo fixeren na [[Revolución d'Ochobre de 1944]], pero Ydígoras aceptó sustituyir tol so gabinete de ministros namái por militares y ordenó reprimir les protestes. Declaróse l'estáu de sitiu, impúnxose toque de queda y empecipióse la persecución, lo qu'auníu a la falta d'un líder del movimientu popular, dio ventaya a les fuercies de seguridá y terminó per romper la resistencia de la población. Dellos estudiantes fueron ametrallaos o fueron prindaos.<ref name=viato12/> La rebelión popular foi encalorada y a la fin de la revuelta'l saldu yera de decenes de muertos y mancaos, centenares de prindaos y munchos otros espulsaos del país.<ref name=viato12>{{harvnb|Villalobos Viato|8 d'abril de 2012|p=}}</ref> === Golpe d'Estáu (1963) === Tando'l gobiernu de Ydígoras na cuerda fluexa, esti p'aselar los ánimos, autorizó que'l ex-presidente, el socialista [[Juan José Arévalo]], líder alredor de quien s'unificaba tola [[Izquierda política|esquierda]], tornara al país y fuera candidatu pa les eleiciones de 1963, y asina pudiera ser electu presidente pal periodu 1964-1970. La cúpula del Exércitu de Guatemala y les clases altes más conservadores de la sociedá opunxéronse rotundamente, tarreciendo la posibilidá de que se repitiera la esperiencia de 1944-1954.<ref>{{cita web|publicación=Blogue de Jorge Palmieri|enllaceautor=Jorge Palmieri|añu=2007|autor=Palmieri, Jorge|formatu=en llinia|títulu=La mio autobiografía|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|url=http://jorgepalmieri.com/2011/11/01/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150109085918/http://jorgepalmieri.com/2011/11/01/|fechaarchivu=9 de xineru de 2015}}</ref> A finales de marzu, los rumores de que Arévalo ingresaría al país arreciaron. El [[29 de marzu]] tolos periódicos del país dieron la noticia nes sos portaes de que Juan José Arévalo taba en [[Guatemala]]. A otru día, na madrugada del 30 de marzu de 1963, [[Miguel Ydígoras Fuentes]] foi derrocáu pol so ministru de Defensa, el coronel [[Enrique Peralta Azurdia]], quien darréu declaró l'estáu de sitiu y, pensando en que'l trunfu eleutoral de Juan José Arévalo yera seguru ya inevitable, anuló les eleiciones de 1963 acusando a Ydígoras de tar a puntu d'apurrir el poder nes manes del enemigu. Ydígoras foi espulsáu del país escontra [[Panamá]]. Con esti [[Golpe d'Estáu]] atayóse la primer oportunidá de reencauzar a Guatemala na vía democrática atayada diba una década.{{harvnp|Melville|Melville|1971|p=48}} === Gobiernu del llicenciáu Julio César Méndez Montenegro === {{AP|Julio César Méndez Montenegro}} Poco tiempu dempués hubo eleiciones democrátiques y resultó electu Presidente'l llicenciáu [[Julio César Méndez Montenegro]] en 1966. Como vicepresidente foi electu'l reconocíu periodista [[Clemente Marroquín Rojas]]. Anque nun principiu paecía consiguise una democracia tresparente, el [[Exércitu]], que tuteló'l gobiernu, llanzó una fuerte campaña contra la [[insurxencia]] que rompió en gran parte'l movimientu guerrilleru nel campu y empezó el conflictu civil qu'habría de causar centenares de miles de víctimes. Mientres el so gobiernu estableció'l celeste como'l color de la Bandera Nacional y restablecióse, en 1967, el decretu 2795 promulgáu pol gobiernu del xeneral [[Jorge Ubico Castañeda]] qu'dio a les finques cafetaleres y a les empreses bananeras el permisu pa castigar a los colonos xornaleros: «Van Tar exentos de responsabilidá criminal los propietarios de finques...».<ref>{{cita llibru |apellíu=Galeano|nome=Eduardo|enllaceautor=Les venes abiertes d'América Llatina|títulu=Les venes abiertes d'América Llatina|editorial=Ediciones La Cueva|ubicación=Barcelona|añu=1978|formatu=PDF|url=http://csociales.fmoues.edu.sv/files/les venes abiertes.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150423121116/http://csociales.fmoues.edu.sv/files/les venes abiertes.pdf|fechaarchivu=23 d'abril de 2015}}</ref> El so gobiernu foi controláu polos militares;<ref>{{cita llibru |apellíu=Villagrán Kramer|nome=Francisco|enllaceautor=Francisco Villagrán Kramer|añu=1994|títulu=Biografía política de Guatemala: Los pactos políticos de 1944 a 1970|edición=2<sup>a</sup>.|editorial=FLACSO|allugamientu=Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=EN3bPgAACAAJ}}</ref> nomó como [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guatemala|ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala]] al embaxador de Guatemala ante les Naciones Xuníes, llicenciáu [[Emilio Arenales Catalán]]; el llicenciáu Arenales, de la mesma, foi nomáu como presidente de la vigesimotercera [[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]].{{harvnp|Naciones Xuníes|1968|p=}} Mientres el so gobiernu aldericóse dexar les mines de níquel n'[[El Estor]], [[Izabal]] a una empresa canadiense; la concesión foi finalmente dada a la [[EXMIBAL]] pol gobiernu siguiente, el del xeneral Carlos Arana Osorio. Per otra parte, la concesión del ferrocarril pa la [[International Railways of Central America]], que s'empecipió en 1904 mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]],<ref name=buchelis>{{harvnb|Bucheli|2008|pp=433-454}}; {{harvnb|Bucheli|Jones|2005|p=}}</ref> llegó al so términu mientres el so gobiernu. La empresa, que tuviera perdes sustanciales depués de la construcción de la carretera al Atlánticu mientres los gobiernos de [[Jacobo Árbenz Guzmán]] y [[Carlos Castillo Armas]], creó exprofesamente un estáu d'insolvencia por que pasara a propiedá del Estáu de Guatemala.{{harvnp|Castellanos Montúfar|2006|p=27}} Al asumir la presidencia, l'[[Exércitu de Guatemala]] —quien yera'l qu'en realidá ostentaba'l poder— nun-y dexó nengún marxe d'aición y los intentos por amenorgar la violencia tantu de la estrema derecha como de la estrema izquierda nun fueron abondes. Ello ye que mientres el so gobiernu la violencia política amontóse: la guerrilla fortaleciérase, lo que llevó al exércitu a implementar una importante campaña contrainsurgente, sobremanera nel oriente del país y na [[Ciudá de Guatemala]]. Un fechu que trescaló a la sociedá guatemaliana mientres esti gobiernu, foi'l secuestru, tortura y asesinatu de la Miss Guatemala de 1958, [[Rogelia Cruz Martínez]] quien se xuniera a la [[guerrilla]] [[izquierdista]] dempués de les xornaes estudiantiles de 1962; foi raptada n'avientu de 1967 poles fuercies gubernamentales, y atopada muerta'l 11 de xineru de 1968 cerca d'una ponte cerca d'[[Escuintla (Escuintla)|Escuintla]], con tarrecibles señales de tortura.<ref>{{cita llibru |títulu=Guatemala: el martiriu d'una reina y la guerra de la vergüenza|apellíu=González Molina|nome=Marta G.|editorial=Novum Pro|isbn=9788493887704|url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php/index.php?action=fi_aff&id=3197|añu=2011}}</ref> El 10 d'avientu de 1964 finó l'arzobispu Rossell y Arellano y foi sustituyíu pol obispu [[Mario Casariego]], primer español n'ocupar el puestu en Guatemala dende 1821. Dende l'entamu de la so xestión acusóse-y de tar al serviciu d'intereses antipopulares, de favorecer a les élites del país y de tar influyíu pol [[Opus Dei]]; el so secretariu priváu siempres foi un miembru de dicha orde conservadora y Casariego frecuentemente visita España pa ordenar a grupos de sacerdotes del Opus Dei. En 1968, el presidente [[Julio César Méndez Montenegro]] solicitó-y que visitara al presidente mexicanu Díaz Ordaz y solicitára-y sofitu nes sos disputes colos xefes militares Arriaga Monte y Arana Osorio. Al tornar a Guatemala en marzu, l'arzobispu foi secuestráu por grupos d'estrema derecha; hubo numberosos grupos de cristianos qu'alzaron les sos oraciones pal apaecimientu del arzobispu; inclusive, el [[papa]] unvió-y una carta y honrólu con delles dignidaes eclesiástiques y el cargu de «Conseyeru de la Sagrada Congregación Consistorial», que-y otorgaba poderes cimeres a los del [[Nunciu Apostólicu]], pos tenía'l derechu de revisar tolos nomamientos d'obispos na rexón. Inclusive, foi nomáu «Príncipe de la Ilesia» y llogró la [[Orde del Quetzal]] cuando foi lliberáu.<ref name=iepala187>{{harvnb|IEPALA|1980|p=187-188}}</ref> El 8 de xunu de 1968, la guerrilla guatemaliana asesinó al embaxador d'[[Estaos Xuníos]] en [[Guatemala]] [[John Gordon Mein]], siendo'l primer embaxador de EE.&nbsp;UU. en ser asesináu mientres sirvía al so país nel estranxeru. Como represalia, l'Exércitu de Guatemala asesinó a dellos dirixentes de les [[Fuercies Armaes Rebeldes]]. Aparentemente, les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] (FAR) intentaron secuestralo, pero matar cuando intentaba fuxir.<ref name=hamilton>{{harvnb|Hamilton|2003|p=}}</ref> Ante la meyora de la guerrilla, l'[[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]] tomó midíes drástiques pa entartallala. Les operaciones contra la subversión nel Oriente del país fueron efeutives: destruyéronse los sos depósitos d'armes, les sos llinies de comunicación y suministru. Dende esi entós hasta enfusada la década de 1970 l'actuar de la guerrilla foi casi nulu, llindándose a actos de sabotaxe aisllaos y de poca trescendencia. Ente estos postreros el 27 de febreru de 1970 foi secuestráu'l ministru de Rellaciones Esteriores, [[Alberto Fuentes Mohr]] y el 16 de marzu l'agregáu llaboral de la Embaxada d'Estaos Xuníos, Sean Holly. Les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] (FAR) reivindicaron l'autoría de dambos delitos. La [[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)#Hidroeléctrica Jurún Marinalá|Hidroeléctrica Jurún Marinalá]] empecipióse y concluyó nel periodu del presidente Julio César Méndez Montenegro; este foi un proyeutu empecipiáu pol Gobiernu del coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]] antes del so derrocamientu en 1954.{{harvnp|Schlesinger|Kinzer|1982|p=25}} Coles mesmes, mientres el so gobiernu construyó la colonia «Primero de Julio» na periferia de la [[Ciudá de Guatemala]] y amás, creóse la estación de televisión d'accesu públicu cola creación de Televisora Nacional de Guatemala, Canal&nbsp;8 que yera la socesora de TGW-Canal 8, que fuera cerrada en 1965. En 1967, l'escritor guatemalianu [[Miguel Ángel Asturias]] llogró'l [[Premiu Nobel de Lliteratura]]. El Gobiernu de Méndez Montenegro mandó a ellaborar un bustu del escritor nel so honor, que s'atopa na [[Biblioteca Nacional de Guatemala]]. === Rexímenes Militares de la Década de 1970 === {{AP|Franxa Tresversal del Norte|Carlos Arana Osorio|Kjell Eugenio Laugerud García|Fernando Romeo Lucas García}} {{VT|EXMIBAL}} [[Ficheru:Guatemala_franja_transversal_del_norte.png|thumb|250px|Rexón llindada, al norte, per una llinia imaxinaria ente'l Vértiz de Santiago en [[Huehuetenango]] y [[Santo Tomás de Castilla|Puertu Santo Tomás de Castilla]] n'[[Izabal]] y, al sur, por [[La Mesilla]] en Huehuetenango y el [[llagu de Izabal]]. Entiende, d'oeste a este, parte de los departamentos de Huehuetenango, [[Quiché (Guatemala)|Quiché]], [[Alta Verapaz]] y Izabal. Tien una superficie aproximada de 15 750 quilómetros cuadraos. Na rexón esisten proyeutos pa esplotar la riqueza de les tierres de la zona y la creación d'una importante rede vial pa facilitar les esplotaciones petroleru y mineru, que fueron fonte de serios enfrentamientos ente'l [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]] y l'[[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] mientres la [[Guerra Civil de Guatemala]], especialmente en [[Masacre de Panzós|Panzós]], [[Chisec]] y nes selves del [[Ixcán]] ente 1976 y 1982.]] El [[coronel]] [[Carlos Manuel Arana Osorio]] (1970-1974), del partíu d'[[estrema derecha]], [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]], foi'l primeru d'una llarga serie de xefes de gobiernu militares, que cola escusa de detener l'aición insurxente entamaron dos tales campañes contraterroristas. En 1970 dos nuevos grupos guerrilleros patrocinaos pola [[Xunión Soviética]] y [[Fidel Castro]], el EGP y la ORPA, intensificaron la insurxencia contra los gobiernos militares. El xeneral Arana taba casáu cola señora Alida España, quien foi la so asesora en cuestiones de seguridá contrainsurgente; poles sos aiciones militares, principalmente nel Oriente de Guatemala conocióse-y como «El Chacal d'Oriente». Les razones de la so eleición como candidatu del partíu fueron la so condición de fervosa [[anticomunista]] y los sos notables trunfos contra la guerrilla nel oriente guatemalianu; mientres el so gobiernu abondaron los grupos [[paramilitares]] d'estrema [[Derecha política|derecha]], empecipiándose un clima de muncha inseguridá y violencia.{{harvnp|Parrinello|2013|p=}} En dexando que los executivos d'empreses mineres práutiques reescribieren la llei de Minería de Guatemala, el gobiernu dio una concesión por cuarenta años pa la esplotación del níquel a la empresa [[EXMIBAL|Esplotaciones y Esploraciones Mineres de Izabal, S.A. (EXMIBAL)]], subsidiaria de la compaña canadiense International Nickel Company (INCO).<ref name=Rakosy/> Mientres el gobiernu de [[Julio César Méndez Montenegro]] aldericóse la posibilidá de dexar les mines de níquel n'[[Izabal]], pero asina'l xeneral [[Carlos Arana Osorio]] empecipió la so xestión el 1º de xunetu de 1970, reabrió'l casu de EXMIBAL y empezó a trabayar pa vence-y la concesión. Numberosos sectores sociales oponer a la mesma, yá que argumentaben que resultaría bien onerosa pal país. Unu de los principales opositores foi la comisión que la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá de San Carlos]] creó p'analizar l'asuntu; ente los miembros de la comisión taba'l llicenciáu [[Óscar Adolfo Mijangos López]], aquel día diputáu nel [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu]] y respetáu intelectual guatemalianu.<ref name=ceh11/> Mijangos López opúnxose rotundamente a les condiciones de la concesión que propunxo'l Gobiernu a EXMIBAL; el 13 de febreru de 1971 foi asesináu por desconocíos cuando salía de la so oficina na 4ª avenida de la zona 1 de la [[Ciudá de Guatemala]].<ref name=ceh11>{{harvnb|CEH: Vol.11|1999|p=1}}</ref>{{refn|group=lower-alpha|Mijangos López nun creía fueren atentar contra la so vida, yá que s'atopaba en siella de ruedes dende 1958.<ref name=ceh11/>}} La [[Franxa Tresversal del Norte]] (FTN) foi creada oficialmente mientres el gobiernu del xeneral [[Carlos Arana Osorio]] en 1970, por aciu el Decretu 60-70 nel [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu de la República]], pal establecimientu de desenvolvimientu agrariu. De primeres tenía un gran potential agropecuaria y pa la esplotación de maderes precioses, pero depués a partir de 1974, empezar a esplotar petroleu comercialmente nes cercaníes de la FTN arriendes de los descubrimientos realizaos poles petroleres Basic Resources y Shenandoah Oil, qu'operaben conxuntamente nel campu petrolero de Rubelsanto, [[Alta Verapaz]]. El 8 de mayu de 1971, el Gobiernu de Arana Osorio finalmente dio la concesión a EXMIBAL;<ref name=ceh11/> esta cubría 385 quilómetros cuadraos nel área d'El Estor, con una inversión inicial de US$228 millones. La mina, construyida nos montes de los indíxenes Q'eqchi, incluyía un complexu residencial de setecientes cases, numberoses oficines, un hospital, un pequeñu centru comercial, escuela, una cancha de golf y un gran área de procesamientu industrial.<ref name=Rakosy>{{harvnb|Rakosy|2002|p=}}</ref> En 1974, el xeneral [[Kjell Lauguerud García]] ganó al xeneral [[Efraín Ríos Montt]], n'eleiciones presidenciales fraudulentas. Mientres el so gobiernu produció'l [[Terremotu de Guatemala de 1976]] que dexó al país en ruines; a pesar d'acusaciones de corrupción, la reaición del so gobiernu foi altamente capaz pa recuperar al país del desastre. En 1976, cuando Laugerud García llegó a visitar la cooperativa Mayalán nel sector d'[[Ixcán]], Quiché, na [[Franxa Tresversal del Norte]] el cual formárase apenes diez años antes, dixo: «Mayalán ta asitiada nel visu del oru», dexando entever que la Franxa Tresversal del Norte yá nun sería dedicada a l'agricultura nin al movimientu cooperativista, sinón que sería utilizada por oxetivos estratéxicos d'esplotación de recursos naturales.{{harvnp|Solano|2012|p=18}} Tres esa visita presidencial, les compañíes petroleres Basic Resources y Shenandoah Oil realizaron esploraciones en tierres de Xalbal, mui cerca de Mayalán nel [[Ixcán]], onde furaron el pozu «San Lucas» con resultaos infructuoses. Eses esploraciones, qu'abrieron el camín pa futuros esperimentos petroleros n'[[Ixcán]], y el restu de la FTN, tamién fueron el principal motivu pa la construcción de la carretera de terracería que percuerre la Franxa. Shennadoah Oil, l'Institutu Nacional de Tresformamientu Agrariu (INTA) y el Batallón d'Inxenieros del Exércitu coordinar pa construyir esi corredor ente 1975 y 1979, lo qu'a lo postrero dexó que políticos, militares y empresarios poderosos de la dómina apoderar de munches de les tierres onde la riqueza maderera y el potencial petroleru xacíen.{{harvnp|Solano|2012|p=19}} [[Ficheru:GuateQuake1976Patzicia.jpg |miniaturadeimagen|200px|Destrucción en [[Patzicía]] tres el terremotu del 4 de febreru.]] El Gobiernu de Laugerud viose definíu por trés fechos: el [[Terremotu de Guatemala de 1976]], la [[Masacre de Panzós]] y el conflictu diplomáticu por [[Belize]]. El terremotu del 4 de febreru de 1976 afectó un área d'alredor de 30&nbsp;000 km², con una población de 2,5 millones de persones y que dexó cerca de ventitrés mil persones finaes y setenta y siete mil gravemente mancaes. Aproximao doscientes ochenta y cinco mil cases fueron destruyíes, dexando a cerca de 1,2 millones de persones ensin llar.{{harvnp|Escuela pa toos|1977|p=49-52}} El departamentu de [[Chimaltenango (departamentu)|Chimaltenango]] foi'l más afeutáu pos rexistró casi catorce mil muertos y munchos pueblos —como [[San Martín Jilotepeque]], por casu— quedaron totalmente en ruines.{{harvnp|Escuela pa toos|1977|p=51}} El seísmu tamién presentó daños al patrimoniu cultural nacional cola destrucción total o parcial de delles ilesies coloniales y dellos edificios históricos.{{harvnp|Bucknam|Plafker|Sharp|1978|pp=170-173}} La respuesta del gobiernu, anque con delles acusaciones de corrupción, foi aplaudida pola población guatemaliana que se vio estimada pol llabor desenvuelta pol xeneral Laugerud. Escontra'l 24 o 25 de mayu de 1978, un contingente militar d'unos trenta soldaos treslladar de Quinich a [[Panzós]], conceyu d'[[Alta Verapaz]] que conlinda con [[El Estor]], onde la minera [[EXMIBAL]] tenía la so planta d'estraición de níquel.<ref name=diariu /> L'Exércitu consideraba que la organización llabradora yera parte activa de la guerrilla. El 29 de mayu de 1978, los llabradores de delles aldegues decidieron realizar una manifestación pública na plaza de Panzós; cientos d'homes, muyeres, neños y neñes indíxenes dirixir a la plaza cargando los sos preseos de trabayu, machetes y palos, pero por causes non esclariaes empecipióse un tirotéu de parte del exércitu que dexó numberosos muertos y mancaos ente los llabradores.<ref name=Ecured>{{harvnb|Ecured|s.f.|p=}}</ref><ref name=diariu>{{harvnb|Diariu de Centro América|2 de xunu de 1978|p=}}</ref> La masacre causó un gran impautu nacional ya internacional.<ref name=Ecured/> === Gobiernu de Lucas García (1978-1982) === {{AP|Fernando Romeo Lucas García}} {{VT|Revolución Sandinista|Matanza na embaxada española de Guatemala|Guerra Civil de Guatemala}} En 1978 los militares siguieron col modelu eleutoral de los años anteriores. La tercer eleición militar foi la del ex&nbsp;ministru de la Defensa, xeneral [[Fernando Romeo Lucas García]] como presidente y la del civil [[Francisco Villagrán Kramer]] como vicepresidente. La eleición diose metanes una crisis política: rompióse l'alianza anticomunista PID-MLN y el primeru pasó a aliase col PR y otros pequeños partíos, colos cualos formó un «Frente Ampliu». Los resultaos de los comicios del 5 de marzu d'esi añu aniciaron una vegada más protestes, violencia y denuncies de fraude. El Congresu prauticó la eleición de segundu grau'l día 13 d'aquel mes, tornando les pruebes de la victoria del coronel Enrique Peralta Azurdia, ex xefe d'Estáu de Guatemala y candidatu del [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]]. L'enclín a l'astención eleutoral acentuar con un 63,5&nbsp;% de non votantes, resultando nel binomiu eleutoral menos votáu na historia del país, prueba de la poca llexitimidá del modelu militar y del réxime políticu.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 362}} So barruntos y señalamientos de fraude eleutoral, [[Fernando Romeo Lucas García]] foi electu presidente y tomó posesión en xunetu de 1978; «a guerra en Guatemala hai que ganala nel monte y na capital» foi la conseña del so gobiernu. Pela so parte, la oposición formada pol movimientu social con dirixentes d'esquierda— promovía que nel país tenía d'impulsase la democracia. Lucas tenía un discursu pocu arteru y magar n'ocasiones dirixir a les mases en q'eqchi', los sos xestos toscos y el so imaxe distante facer paecer un presidente pocu bonable y accesible.{{harvnp|Hurtado|2013|p=}} ==== Trunfu sandinista en Nicaragua ==== {{AP|Revolución Sandinista}} A mediaos de los años 70, parte de los líderes económicos nicaraguanos y los miembros de la [[Ilesia católica]] d'esi país centroamericanu empezar a alliniar en contra del gobiernu d'[[Anastasio Somoza Debayle]]. Formaron un movimientu d'oposición dirixíu por [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], dueñu del diariu ''[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]'', el mayor del país, y forzaron al gobiernu a realizar dellos cambeos. Pero tres l'asesinatu de Chamorro el 10 de xineru de 1978, desamarróse un gran malestar nel país y en marzu de 1979 les distintes fraiciones del comunista [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] roblaron l'alcuerdu d'unidá; depués, en xunu fixeron el llamamientu a la «Ofensiva Final» y convocaron a una fuelga xeneral. El gobiernu d'Estaos Xuníos de [[Jimmy Carter]] intentó, por aciu la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), parar la meyora del FSLN, pero nun llogró sofitu necesariu de los países llatinoamericanos presentes na organización.<ref name="de baldre">{{cita web|website=Via Nica|títulu=La revolución|allugamientu=Nicaragua|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014|url=https://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150316143927/https://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|fechaarchivu=16 de marzu de 2015}}</ref> Finalmente, los [[Estaos Xuníos]] viéronse obligaos a pidi-y l'arrenunciu a [[Anastasio Somoza Debayle]], quien abandonó'l país el martes 17 de xunetu de 1979. [[Francisco Urcuyo Maliaños]], entós Presidente del Congresu Nacional de Nicaragua, foi nomáu presidente y anunció que nun arrenunciaría a la presidencia y que completaría'l periodu hasta en mayu de 1981. Esi mesmu día, los cancilleres del [[Pactu Andín]] —[[Ecuador]], [[Venezuela]] y [[Perú]]— aconceyaos en [[San José de Costa Rica|San José]], [[Costa Rica]], refugaron públicamente la maniobra de Urcuyo, y na mañana del miércoles 18 de xunetu, [[Sergio Ramírez]], [[Alfonso Robelo]], y [[Violeta Barrios de Chamorro]], dexaron [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], [[Costa Rica]], y dirixéronse escontra [[León (Nicaragua)|León]], onde s'axuntaron colos comandantes sandinistas [[Daniel Ortega Saavedra]] y Moisés Hassan Morales, proclamando a León como la nueva capital provisional, y la [[comunidá internacional]] reconocer como'l gobiernu llexítimu de la República.<ref name=gratis /> Urcuyo partió al exiliu en [[Guatemala]]; pela so parte, los sandinistas entraron en [[Managua]] el 19 de xunetu de 1979 poniendo fin a la etapa dictatorial somocista asumiendo les responsabilidaes de gobiernu. Esti trunfu significó A New Hope pa los guerrilleros de Guatemala y [[El Salvador]], que víen agora cómo podíen llograr recursos loxísticos y militares non solamente de Cuba, sinón que tamién de Nicaragua.<ref name=gratis /> ==== Quema de la embaxada d'España ==== {{AP|Matanza na embaxada española de Guatemala}} El xueves 31 de xineru de 1980, el casu de Guatemala atraxo l'atención mundial cola quema de la Embaxada d'España, na que trenta y siete persones fueron quemaes vives, ente elles dellos ciudadanos españoles.<ref>{{cita web|autor=ElPeriódico|títulu=Quema d'embaxada española|publicación=[[elPeriódico]]|añu=31 de xineru de 2012|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|allugamientu=Guatemala|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030030737/http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2013}}</ref> La movilización en forma de protesta per parte d'un grupu d'indíxenes, col fin de llamar l'atención del mundu sobre les matances qu'en 1980 cometía l'Exércitu guatemalianu n'[[El Quiché]] so les órdenes del xeneral Fernando Romeo Lucas García, foi'l preludiu del casu de la [[Matanza na embaxada española de Guatemala|quema de la Embaxada d'España]].<ref>{{cita web|autor=Diariu La Hora|títulu=Una crónica atanante nel aniversariu de la quema de la Embaxada d'España tres 33 años d'impunidá|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|añu=31 de xineru de 2013|url=http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l%27aniversariu-de-la%20quema-de-la%20embaxada-de-espana-tres-33-anos-de-impunid%C3%A1-|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207080514/http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l%27aniversariu-de-la|fechaarchivu=2013-12-07}}</ref> [[España]] ruempe les rellaciones diplomátiques con Guatemala.{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=1}} Poco dempués de los sucesos de la Embaxada d'España, en febreru de 1980 a iniciativa del Comité d'Unidá Llabradora (CUC) convocóse una masiva xunta en Iximché (Tecpán, [[Chimaltenango]]), p'analizar la situación del país. Nella participaron numberoses organizaciones, ente elles la Coordinadora Nacional Indíxena, la Federación de Trabayadores de Guatemala, el Frente «Robin García» y el Comité «Pro Justicia y Paz». D'esa xunta salió'l documentu «''Los pueblos indíxenes de Guatemala ante'l Mundu»'', declaración política que plantegaba reivindicaciones étniques xunto con otres de calter políticu, de denuncia de la represión, la esclusión económica, la igualdá y el respetu cultural.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 386}} L'ambiente insurreccional aumentó los efeutos alarmantes d'esti movimientu ensin precedentes, constituyéndose nun oxetivu de les aiciones represives empobinaes contra'l sector social rural.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 387}} Tanto la toma de la Embaxada d'España como la fuelga de los cañeros de la Mariña Sur, dambes promovíes por activistes del CUC, marcaron el cumal del clima de baturiciu políticu y social de la dómina; amás, amosaron la llinia converxente escontra la que s'emponer tanto'l movimientu social como la insurxencia. Esto fixo más evidente, cuando'l 1 de mayu de 1980 el Conseyu Nacional d'Unidá Sindical (CNUS), que se convirtiera na exa de dichu movimientu, llamó a «instaurar un Gobiernu revolucionariu, democráticu, y popular» y a «derrocar al réxime luquista», conseñes que fueron secundaes polos grupos insurxentes.<ref name=ceh388>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=Seición 388}}</ref> Nesa ocasión fueron secuestraos trenta y dos participantes cerca del Parque Centenariu. Los cadabres de ventiocho d'ellos apaecieron torturaos díes dempués.<ref name=ceh388/> ==== Atentaos guerrilleros contra bienes del Estáu ==== {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} Mientres el gobiernu de Lucas García la espiral de violencia siguió aumentando hasta algamar niveles inimaxinables. El gobiernu concentró los sos esfuercios n'aniquilar al enemigu internu, llindándose non solo a combatir a la guerrilla sinón atacando sistemáticamente al movimientu social y a la población nes árees de fuerte presencia guerrillera, principalmente les más alloñaes de la ciudá de Guatemala.<ref name=ceh360>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=Seición 360}}</ref> Nel Gobiernu de Lucas García la estratexa contrainsurgente concentrar n'esaniciar al movimientu social tanto urbanu como rural, que creciera sensiblemente mientres los años previos, según combatir a la guerrilla.<ref name=ceh360/> El terror que se desamarró mientres esti Gobiernu desestructuró toles organizaciones sociales, polítiques y profesionales esistentes. L'alministración de la xusticia tamién se vio fuertemente afeutada por ello: xueces y abogaos fueron asesinaos al envís de paralizar dafechu a la xusticia y toa aición de proteición de los derechos humanos. En nengún otru periodu executáronse tantos xueces y abogaos, especialmente, aquellos que dieren trámite a recursos d'exhibición personal o que dictaren resoluciones contrarios a los intereses del Gobiernu; ante esta represión otros xueces y abogaos optaron por plegar se a les imposiciones del Executivu pa l'aplicación de la xusticia. Les constantes violaciones a los derechos humanos llevaron al arrenunciu del vicepresidente de la República [[Francisco Villagrán Kramer]] en 1981, siendo sustituyíu pol coronel Óscar Mendoza Azurdia.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 363}} {{caxa de cita|«Cadáver degollaos colgaos de les piernes ente los fierros retorcigañaos de vehículos desfechos, cuerpos informes ente vidrios y fragmentos de cañes d'árboles per toos llaos provocar cola esplosión terrorista que solmenó'l corazón de la ciudá ayeri a les 9:35 hores. Reporteros d'El Gráficu que pudieron llegar al sitiu mesmu de la esplosión segundos dempués del terrorífico estallíu atopar con una escena verdaderamente infernal na 6ª avenida y 6ª cai convertida nun xigantescu fornu. Los reporteros guardaron, tamién, el dramáticu auxiliu de los mancaos dalgunos de suma gravedá como un home que perdió dafechu la pierna izquierda dende la zanca que yeren baldrayos de piel.»|Tomáu de ''El Gráficu'', 6 de setiembre de 1980<ref>{{cita web|títulu=Bombazu nel Palaciu Nacional|apellíu=Figueroa|nome=Luis|website=Blogue de Lluis Figueroa|añu=2011|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2014|url=https://web.archive.org/web/20111001000000*/http://luisfi61.com/2011/11/29/bombazu_palaciu_nacional/}}</ref>}} Pero la guerrilla nun yera un rival que se amilanara fácilmente: el 5 de setiembre de 1980 diose un [[ataque terrorista]] del [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] frente al [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]] col enfotu de disuadir al pueblu guatemalianu d'asistir a una manifestación de sofitu al gobiernu del xeneral Lucas García que taba planiada pal domingu 7 de setiembre nel Parque Central. Nesi ataque morrieron seis adultos y un neñu por causa de la esplosión de dos bombes allugaes nun vehículu;<ref name=viudes>{{cita web|autor=Asociación de Vilbes de Militares|títulu=Guatemala, viudes y güérfanos que dexó'l comunismu|publicación=La otra memoria histórica|añu=5 d'avientu de 2011|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2013|url=http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207183644/http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|fechaarchivu=7 d'avientu de 2013}}</ref> hubo un númberu indetermináu de mancaos y cuantiosos daños materiales non solo nes obres d'arte del Palaciu Nacional, sinón qu'en munchos de los edificios redoma.<ref name=prensalibre80>{{harvnb|Prensa Libre|6 de setiembre de 1980|p=}}</ref>{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=1}} La guerrilla tamién atacó la terminal de los autobuses Galgos, y a un bus de la empresa Fortaleza, matando a un mecánicu.<ref name=prensalibre80 /> Les organizaciones guerrilleres xustificaben estes aiciones argumentando qu'afectaben, per un sitiu, los intereses económicos del Estáu y de los sectores granibles, y pol otru, que frayaben al Exércitu: * <o>Exércitu Guerrilleru de los Probes</o>: «Destruyir infraestructura col conceutu de dicir vamos destruyir la infraestructura del país, pa estropiar el país, eso non. Siempres tenía una esplicación... en rellación a la guerra que tábamos viviendo y en rellación al momentu tácticu que para qué díbamos volar esta ponte, sí lo díbamos a volar por que el Exércitu nun pasara y por que nun siguiera cola so barbarie... pa corta-y la meyora y la retirada... Pero lo que ye de Nentón pal norte, la carretera cerróse [finales de 1981 entamu de 1982], nun entraba l'Exércitu, nun entraba nenguna autoridá, taben cortaos los postes de telegrafía que yeren los medios de comunicación qu'habíen amás de la carretera».{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 250}} «Al cortar la enerxía que llegara al cuartel (del Exércitu) cortábase la enerxía de tola población, creando descontentu ente'l pueblu. Dempués, esos sabotaxes xeneralizar pa ''provocar yá un descontrol total en tol país y dir preparando condiciones pa pasar a un periodu casi de pre-insurrección''.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 244}} * <o>Fuercies Armaes Rebeldes</o>: «Escorremos el torgamientu de la coordinación, comunicación y movilización de les fuercies enemigues, per un sitiu, y pol otru'l torgamientu del desenvolvimientu de los procesos granibles qu'impulsen les clases dominantes». Per otra parte, a finales de 1981 y principios 1982, la guerrilla quemó alredor de venticuatro municipalidad de los trenta y ún que tien el departamentu de [[Huehuetenango]],{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 233}} y trenta y tres rexistros civiles fueron destruyíos en tola república. Estos fechos perxudicaron a la población porque quemaron los llibros oficiales, y por dalgún tiempu nun se tenía onde rexistrar nengún fechu civil.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 234}} ==== Atentaos guerrilleros contra bienes particulares ==== {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} {{VT|Ciudá de Guatemala}} L'ataque contra oxetivos financieros, comerciales y agrícoles se nincrementó, una y bones los grupos guerrilleros consideraben a eses instituciones como «[[reaccionariu|reaccionarios]] [[burgués|burgueses]]» y «millonarios esplotadores» que colabaran col gobiernu xenocida» de Lucas García. Estos fueron dellos ataques: * Carro bomba qu'estropio tamién les instalaciones d'otres instituciones financieres nacionales y transnacionales; les perdes causaes con esti atentáu fueron mayores de Q&nbsp;300&nbsp;000.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 253}} * Sabotaxe a les instalaciones de la refinería [[Texaco|TEXACO]] na carrera al [[Puerto San José|Puertu de San José]], [[Escuintla (conceyu)|Escuintla]]por considerar que la TEXACO taba manipoliando los precios de los combustibles y reprimiendo a los sos trabayadores.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 254}} * Ataque contra edificios recién construyíos: Cámara d'Industria, Torre Panamericana (onde funcionaba'l Bancu del Café) y Centru Financieru del Bancu Industrial||Carro bomba que dexaron vidreres dafechu estrozaes. * Carro bomba que resultó na parcial baltadera d'una de les torres del Centru Financieru del Bancu Industrial; el Bancu nun reparó los vidrios de los pisos cimeros, pero les instalaciones fueron reacondicinadas y siguieron funcionáu. ==== Entamu de tierra esfarrapada ==== {{AP|Masacres en Guatemala|Guerra Civil de Guatemala|Xenocidiu guatemalianu}} Pa compensar la puxanza de la ofensiva guerrilla tres el trunfu de la Revolución Sandinista en Nicaragua en 1979, el gobiernu de Lucas García empecipió la ofensiva de «Tierra Afarada» na rexón onde operaba'l [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]], en Quiché. Diéronse entós intensos ataques a poblaciones civiles que resultaron en masacres rexistraes pol informe de ''Recuperación de la Memoria Histórica (REMHI)''{{harvnp|Informe REMHI|s.f.|p=1}} y los informes de la [[Comisión pal Esclarecimiento Históricu]].<ref name=ceh1>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=1}}</ref> L'informe REMHI indicó que «la mayoría de les masacres rexistraes [...] correspuenden al Departamentu de Quiché (263); síguenlu [[Alta Verapaz]] (63), Huehuetenango (42), [[Baxa Verapaz]] (16) [[Petén]] (10) y [[Chimaltenango]] (9)»,<ref name="REMHI, nota 10">{{harvnb|REMHI|1998|p=}}</ref> pero tamién apaecen n'otros departamentos. «Dempués d'ochobre de 1981 hai más testimonios de masacres y caracterícense por un patrón más indiscrimináu»,<ref name="REMHI, Tomu 2, capítulu3">{{harvnb|REMHI|1998|p=}}</ref> lo que suxer que «dempués d'esa fecha les masacres fueron más importantes, taben planiaes con mayor premeditación y llevaron a cabu una destrucción más global de les comunidaes, en congruencia cola gran ofensiva desenvuelta pol Exércitu a partir de Chimaltenango escontra grandes árees del Altiplanu».<ref name="REMHI, Tomu 2, capítulu3"/> Xunto cola quema y destrucción de les cases, les tortures, otomíes masives y les captures de la población apaecieron en más de la metá de los ataques. Los enterramientos en fueses comunes, de cutiu escavaes poles mesmes víctimes, descríbense tamién nuna parte importante de los testimonios; estos enterramientos clandestinos en fueses comunes fueron utilizaos munches vegaes como una forma de despintar les pruebes de los asesinatos. N'otres ocasiones les masacres dar nel marcu d'operativos a gran escala con gran esplegue de fuercies militares y sofitu de l'aviación que bombardeó eses zones. Siquier una de cada nueve comunidaes analizaes sufrió bombardeos acomuñaos a masacres, yá fora nos díes anteriores o dempués del bombardéu; les rexones más bombardiaes fueron les comunidaes del área ixil y Sacapulas en Quiché, delles zones de Baxa Verapaz y de Huehuetenango.<ref name=rehmi/> Dempués del ataque lo más frecuente foi que la xente fuxera (40&nbsp;%) como forma de defender la so vida, yá fora al monte, al exiliu o a otra comunidá; una de cada seis aldegues que sufrieron masacres quedó dafechu esfarrapada.{{refn|group=lower-alpha|Dende finales de 1980 l'Exércitu aplicó la denominada estratexa de tierra esfarrapada. En delles comunidaes de la rexón los militares obligaben a tolos vecinos a abandonar les sos cases y concentrase na cabecera municipal so control militar. Unes families obedecíen; otres, abellugar nel monte. A la población maya k'iche' que s'abellugó nel monte, l'Exércitu identificar cola guerrilla. Someter a un cercu militar, a continuos ataques que imposibilitaron la so alimentación, agospiamientu y asistencia médica. Estes poblaciones permanecieron ente unu y dos años nos montes de la contorna de les sos comunidaes, pa movese dempués escontra les Guacamayas, onde quedaron aisllaes pola persistencia del asediu militar. Munches persones morrieron de fame.{{harvnp|CEH: Caso Non. 77|1999|p=}}}} ==== Comunidaes de población en resistencia ==== {{AP|Comunidaes de Población en Resistencia}} Nengún sector foi más afeutáu pola violencia mientres los años de la Guerra civil de Guatemala que la población llabradora; la guerra dexó nel campu un saldu de muertes y destrucción ensin precedentes, xenerando ente otres reaiciones la fuga masiva de miles de llabradores guatemalianos. Nel periodu 1981-82, nel que más de cuatrocientos pueblos y aldegues fueron afaraes y miles de guatemalianos asesinaos, la reaición de los sobrevivientes atrapaos ente dos fueos —les fuercies del exércitu y les d'elementos guerrilleros de la [[URNG]]— foi fuxir, o ponese sol control del Exércitu forzaos a participar en patrullar de autodefensa civil (PAC) o reasitiaos nes aldegues modelu», onde fueron concentraos. Unos cincuenta mil persones totalmente quitaes escapar a zones selváticas del departamentu del Quiché unos na Sierra Ixil, y otres nel Ixcán, fronterizu con Méxicu— pasando esos años escondíos del mundu esterior y fora de control gubernamental formando mínimos grupos urbanos que depués formaron les [[Comunidaes de Población en Resistencia]] (CPR).{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} Étnicamente les CPR del Ixcán yeren na so gran mayoría k'iches ente que nes comunidaes de la Sierra yeren mayoritariamente ixiles, siendo'l restu chajuleños, cotzaleños y k'iches, según ladinos.{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} [[Ficheru:FTNprojects.jpg|miniaturadeimagen|620px|center|Allugamientu de proyeutos gubernamentales y de masacres nel área de la [[Franxa Tresversal del Norte]]. Reparar el campu petrolero de Atzam que s'atopa operativu en Ixcán.]] ==== Represión contra la Universidá de San Carlos ==== Mientres los gobiernos militares de los años setenta, caltúvose la tensión ente'l gobiernu y la universidá, que llegó al so puntu álgido en 1978, mientres les protestes masives que se producieron pa protestar pol alza del pasaxe al tresporte urbanu de la [[Ciudá de Guatemala]]. L'Asociación d'Estudiantes Universitarios tuvo un papel protagonista nes protestes, pero esto traxo la persecución de los sos líderes y l'asesinatu del secretariu xeneral de dicha asociación [[Oliverio Castañeda de León]], el 20 d'ochobre d'esi añu. A tan solu quince díes del asesinatu de Castañeda de León, foi sumíu'l so socesor, Antonio Ciani García, y nos siguientes dieciocho meses recibieron amenaces casi tolos dirixentes estudiantiles y profesores universitarios con vinculaciones polítiques (inclusive colos partíos llegales). Quien nun fixeron casu y siguieron coles sos actividaes de protesta, morrieron o fueron secuestraos. En 1979 hubo dellos ataques contra prestíos miembros de la Universidá, incluyendo l'asesinatu d'[[Alberto Fuentes Mohr]], el dirixente estudiantil y sindical Ricardo Martínez Solórzano. Manuel Lisandro Andrade Roca, secretariu xeneral de la Universidá nel periodu de [[Saúl Osorio Paz]] y dirixente estudiantil mientres les xornaes de 1962, l'ex alcalde de la capital [[Manuel Colom Argueta]]. Na Universidá, el rector [[Saúl Osorio Paz]], dempués de los ataques a los sos colegues y amenaces contra la so persona, empezó a vivir na rectoría, protexíu por brigaes estudiantiles del partíu universitariu FRENTE. Nun casu ensin precedentes, el rector dirixó la Universidá dende la clandestinidá por casi dos años, al estremu de ser obligáu a salir del país.<ref>{{cita llibru |apellíu=Aguilera Peralta|nome=Gabriel|nome2=Jorge|apellíu2=Romero Imery|añu=1981|títulu=Dialéutica del terror en Guatemala|ubicación=San José|editorial=EDUCA}}</ref> === Golpe d'Estáu del 23 de marzu de 1982 === {{VT|Efraín Ríos Montt}} {{caxa de cita|«Frente a la crisis política, social y económica que nició y que caltién nel poder a un grupu de guatemalianos ensin escupulicios, l'Exércitu decidió reconducir a Guatemala escontra'l camín de la verdadera democracia qu'esixen tolos sectores de la población».|Lionel Sisniega Otero<br />Excandidato a vicepresidente pol [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]]<br />23 de marzu de 1982<ref name=elpais823/>}} El 23 de marzu de 1982, Lucas García foi depuestu por un [[golpe d'estáu]] lideráu por oficiales medios del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]]. Nes primeres comunicaciones,<ref name=pais82p>{{harvnb|El País|1982|p=Primer plana}}</ref> indicóse que'l golpe d'Estáu militar foi dirixíu por un grupu d'oficiales nuevos» del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]], que'l so oxetivu sería «acabar cola corrupción». Los sulevaos tomaron el control de la [[Ciudá de Guatemala]] y llograron que'l xeneral Lucas García rindir a los militares qu'hores antes arrodiaren el [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]].<ref name=elpais823>{{harvnb|El País|1982|p=3}}</ref> En rindiéndose, Lucas García foi conducíu so escolta militar al aeropuertu, pa ser espulsáu del país; apenes media hora antes terminárase'l plazu dau polos sulevaos por que'l presidente Lucas apurriérase pacíficamente, y les tropes tomaren posiciones pa un posible asaltu al palaciu, asitiáu nel centru de la ciudá.<ref name=pais82p/>{{refn|group=lower-alpha|Ríos Mont fuera candidatu de la Democracia Cristiana guatemaliana nes eleiciones de 1974, y entós aseguró que sacara más votos que'l xeneral Eugenio Laugerud García, pero'l Congresu designó presidente a esti postreru, que yera candidatu de los sectores oficiales.<ref name=elpais823/>}} Mentanto, les cais de Ciudá de Guatemala tuvieron tomaes por carros blindaos, vehículos con ametralladores y un gran esplegue de soldaos n'uniforme de campaña. Les cais de Guatemala quedaron ayeri ermu, y tanto tiendes como establecimientos cerraron les sos puertes. El ganador de les eleiciones d'unes selmanes antes, xeneral Aníbal Guevara, taba de vacaciones en Miami'l día del golpe d'Estáu y nun pudo faer nada pa defender la so postura.<ref name=pais82p/> Tres la salida de Lucas García, los xefes de los sulevaos pidieron la comparecencia nel palaciu del xeneral Ríos Montt y del candidatu a la vicepresidencia pol partíu [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]] nes pasaes eleiciones, Lionel Sisniega Otero.<ref name=pais82p/> Daquella, Ríos Montt yera dirixente de la ilesia evanxélica «El Verbu»; nun s'atopaba d'alta nel exércitu, pero gociaba de prestíu ente los oficiales mediu que lu recordaben na so etapa como direutor de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]], que lo consideraben honestu y aparente pal cargu.<ref name=car13>{{cita publicación|apellíu=Carrera|nome=Margarita|títulu=El xeneral Ríos Montt|añu=2013|url=http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141123023552/http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|fechaarchivu=23 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141123023552/http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|archivedate=2014-11-23|fechaaccesu=2018-10-14}}</ref> Los golpistes desconocíen, aparentemente, la so nueva filiación relixosa y la so entrega a dicha actividá.<ref name=car13/> Una vegada montada la xunta de gobiernu, conformáu pel xeneral Ríos Montt, el xeneral Horacio Maldonado Shaad y el coronel Francisco Luis Gordillo —quien depués partipó en política col so propiu partíu políticu, el Movimientu Emerxente de Concordia (MEC), y foi parte de la Comisión Nacional de Reconciliación en 1990— anunció que convocaría nueves eleiciones, pero nun precisó la fecha. La xunta anunció que va ellaborar un plan de trabayu que va ser presentáu al pueblu lo antes posible».<ref name=elpais823/> La Xunta de Gobiernu eslleió'l Congresu y abolió la Constitución tres el trunfu del golpe.<ref name=elpais823/> N'abril de 1982, en cadena nacional de televisión, Ríos Montt declaró una amnistía por que la izquierda subversiva dexara les armes. Tres la escasa respuesta al so pidimientu, el 9 de xunu Río Montt se autoproclamó Xefe d'Estáu y anuló al xeneral Héctor Maldonado Schaad y al Coronel Francisco Luis Gordillo Martínez del poder, ente que concentra a tolos elementos del exércitos nos cuarteles cercanos a la capital, onde fuelguen per un mes.<ref name=hernan2013>{{cita web|apellíu=Hernández|nome=Oswaldo|añu=2013|títulu=Tribunales de fueru especial: La xusticia que foi de los xenerales|fechaaccesu=28 d'abril de 2013|website=Plaza Pública|allugamientu=Guatemala|url=http://www.plazapublica.com.gt/content/la%20xusticia-que-fue-de-los%20xenerales|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150302162419/http://www.plazapublica.com.gt/content/la|fechaarchivu=2015-03-02}}</ref> El 30 de xunu de 1982, Ríos Montt dixo nun discursu televisáu que'l gobiernu daba cuenta de qu'había guatemalianos que por medrana a ser asesinaos nun fixeron usu de l'amnistía y que por esta razón el gobiernu diba combatir a la subversión con xuicios abiertos, dafechu xustos, al empar que con enerxía y con rigor. Informó que para tal efeutu estableciera «tribunales de fueru especial» que cumpliríen con esti propósitu y declaró qu'a partir d'esi momentu había pena de muerte por fusilamiento, pa los que secuestraren, provocaren quemes, y atacaren y estropiaren instalaciones de defensa. Finalmente, anunció qu'a partir del 1º. de xunetu quedaba establecíu en tol país l'estáu de sitiu, y que diba movilizar tropes pa combatir a la subversión, pa empecipiar yá la batalla final».<ref name=hernan2013/> Los Tribunales de Fueru Especial, dirixíos por funcionarios desconocíos, civiles o militares, nomaos pol Presidente, y que xulgaron y condergaron, de forma drástica y rápida, de manera paralela al Organismu Xudicial a más de quinientes persones culpaes de pretender esforciar les instituciones xurídiques, polítiques, económiques y sociales del país yeren un órganu xudicial suxetu al Poder Executivu y específicamente al ministeriu de la Defensa, entós a cargu del xeneral [[Óscar Humberto Mejía Víctores]].<ref name=hernan2013/> Tres la visita de la Corte Interamericana de Derechos Humanos a finales de 1982, Ríos Montt decidió suspender toles execuciones a pena de muerte esistentes, ensin que se diera a conocer el nome de los condergaos, tomando en cuenta delles suxerencies del organismu internacional de derechos humanos.<ref name=hernan2013/> Ente'l martes 22 de febreru y el 4 de marzu de 1983, seis condergaos a muerte fueron noticia mundial: Héctor Adolfo Morales López, los hermanos Walter Vinicio y Sergio Roberto Marroquín González, Carlos Subuyuj Cuc, Pedro Raxón Tepet y Marco Antonio Gonzálezfueron fusilaos apenes unos díes antes de la visita del papa [[Xuan Pablo II]] a Guatemala, y a pesar d'este pidiera indulxencia pa los condergaos.<ref name=hernan2013/> === Gobiernu de Óscar Humberto Mejía Víctores === {{AP|Óscar Humberto Mejía Víctores}} {{caxa de cita|«Si pá{{refn|group=lower-alpha|«Pá»: los Estaos Xuníos<ref name=carlin/>}} y ma{{refn|group=lower-alpha|«Ma»: el [[bloque soviéticu]]<ref name=carlin/>}} dicen que yo tengo que faer daqué, facer porque si non, ¡CASTÍGUENME!; si non, ¡NUN ME DAN DE COMER!»|[[Efraín Ríos Montt]], al referise a los papeles d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética en Guatemala<ref name=carlin>{{cita publicación|nome=John|apellíu=Carlin|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/11/actualidad/1368283196_614466.html|títulu=El “apartheid” más bederre|publicación=El País|añu=2013|fechaaccesu=2 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808113547/http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/11/actualidad/1368283196_614466.html|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}}</ref>}} Ríos Montt foi derrocáu'l 8 d'agostu de 1983 por un golpe d'Estáu executáu pol xeneral Mejía Víctores, el so ministru de Defensa, quien empecipió la transición escontra los rexímenes democráticos nel país. Mejía Víctores xustificó'l so golpe, diciendo que «los fanáticos relixosos» abusaben de les sos posiciones nel gobiernu y tamién debíu «a la corrupción oficial». Siete persones finaron mientres el golpe. La conciencia nos Estaos Xuníos sobre'l conflictu en Guatemala, y la so dimensión étnica, amontar cola publicación en 1983 del rellatu autobiográficu ''[[Llámome Rigoberta Menchú y asina me nació la conciencia]]'' qu'escribiera Rigoberta Menchú col sofitu de los altos xefes de la [[Unidá Revolucionaria Nacional Guatemaliana]].<ref group=lower-alpha>[[Rigoberta Menchú]] sería gallardoniada en 1992 col [[Premiu Nobel de la Paz]] pol so trabayu a favor d'una xusticia social más amplia y la inclusión de los pueblos indíxenes de Guatemala y de tol mundu nos asuntos tocantes al so propiu futuru; anque de casualidá, esi añu cumplíense quinientos años del descubrimientu d'América.</ref> El 12 d'agostu de 1983, tres un añu y once díes d'esistencia, el Gobiernu derogó la llei de los Tribunales de Fueru Especial, en publicando'l decretu 93-83. Les demandes en contra de tolo qu'executaren los Tribunales de Fueru Especial, sicasí, fueron aumentando de tonu. Finalmente, en xunetu de 1984, Mejía Víctores decretó l'indultu total por aciu el decretu-llei 74-84.<ref name=hernan2013/> Mejía Víctores sofitar nun Estatutu Fundamental de Gobiernu (Decreto Llei 11-86) redactáu pol abogáu Manuel de Jesús Girón Tánchez y convocó a una Asamblea Nacional Constituyente. Y mientres l'asamblea deliberaba sobre una nueva Constitución, el Gobiernu dio marcha al plan de «Reasentamiento militarizado de la población movida» ya implementóse un proyeutu militar pa la transición. Y como inda taba en marcha la [[Guerra Civil de Guatemala|Guerra Civil]] executen andar el plan «Firmeza 83», col cual afitó'l control sobre la población civil y fortaleció a les [[Patrulles de Autodefensa Civil]].<ref name=s219xunetu>{{cita publicación|autor=Sieglu 21|url=http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|títulu=Óscar Humberto Mejía Víctores|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2010|publicación=Siglo 21|allugamientu=Guatemala|añu=9 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131020142720/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|fechaarchivu=20 d'ochobre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020142720/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|archivedate=2013-10-20}}</ref> Tamién punxo en marcha los planes de campaña «Realcuentro Institucional 84» y «Estabilidá Nacional 85», con fuerte énfasis políticu pa empobinar la transición, pero sigue col hostigamiento y eliminación selectiva de dellos dirixentes populares, ente ellos el catedráticu universitariu Santiago López Aguilar.<ref name=s219xunetu/> Mientres el gobiernu de Mejía Víctores nació'l [[Grupu de Sofitu Mutuu (Guatemala)|Grupu de Sofitu Mutuu]] (GAM) lideráu por [[Nineth Montenegro]]<ref name=s219xunetu/> y tamién cobró una fuercia considerable la Coordinadora d'Estudiantes d'Educación Media (CEEM) —formada por estudiantes del [[Institutu Nacional Central pa Homes]], l'[[institutu Normal Central pa Señorites Belén]] y l'Institutu Rafael Aqueche<ref group=lower-alpha>Pa 1985, les élites retirárense d'estos institutos educativos alcontraos nel Centru Históricu de la Ciudá de Guatemala y los estudiantes de los mesmos agora yeren de les árees medies y baxes de la ciudá.</ref>— la cual entamó masives protestes en setiembre de 1985 en contra de l'alza de los precios de los tresportes públicos. Siquier diez persones morrieron na Ciudá de Guatemala na folada de disturbios urbanos más estensos dende les protestes contra'l gobiernu de [[Fernando Romeo Lucas García]] n'agostu de 1978. Los disturbios empecipiar con manifestaciones populares contra l'alza del preciu del tresporte públicu pero depués xeneralizáronse contra la situación económica que vivía'l país nesi momentu. Tamién, la nueche del 3 de setiembre la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] foi ocupada militarmente y díxose que nel so interior atopó un polígonu de tiru soterrañu y propaganda subversiva.<ref>{{cita publicación|autor=El País|títulu=10 muertos en Guatemala na protesta contra la xubida de precio|publicación=El País|añu=1985|ubicación=Madrid, España|url=https://elpais.com/diario/1985/09/05/portada/494719202_850215.html|páxina=2|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402163149/https://elpais.com/diario/1985/09/05/portada/494719202_850215.html|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> A la fin, como parte de la solución del procesu diose un bonu estudiantil por que los estudiantes d'educación primaria y media tresportárense gratuitamente nos buses urbanos, y promovióse a los estudiantes por decretu. Mientres estos disturbios fixeron la so apaición grupos entamaos de pandilleros d'árees marxinales de la Ciudá de Guatemala, quien se presentaríen darréu como les [[Mara (peada)|maras]] y que tuvieron influyíes pol estilu de baille [[breakdance]] que llevaben a Guatemala los mozos deportaos de los Estaos Xuníos. == Torna al sistema democráticu == {{AP|Procesu democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} === Gobiernu de Vinicio Cerezo Arévalo === {{AP|Marco Vinicio Cerezo Arévalo}} Cerezo Arévalo llegó al poder dempués de [[Guerra Civil de Guatemala|trenta años de gobiernos autoritarios]], nun clima de guerra civil, desemplegu, desabastecimiento, perda de divises polos gastos militares, escasez de combustibles, aislamientu internacional y polo xeneral tolos síntomes d'una fonda [[recesión]] económica. Depués del so toma de posesión, en xineru de 1986, la presidente Cerezo anunció que les sos prioridaes seríen terminar la violencia política y establecer el gobiernu de llei. Les reformes incluyeron nueves lleis del ''[[hábeas corpus]]'' y amparu (proteición ordenada por tribunal), la creación d'un comité llexislativu de derechos humanos, y l'establecimientu en 1987 de la Oficina del Procurador de Derechos Humanos. La Corte Suprema tamién entamó una serie de reformes pa lluchar contra la corrupción y ameyorar la eficacia de sistema llegal.{{harvnp|CEUR|1990|p=3}} En 1979, la moneda guatemaliana, el [[Quetzal (moneda)|quetzal]] cotizar a un dólar d'Estaos Xuníos; pero pa finales del 1985 el tipu de cambéu yera de [[Quetzal (moneda)|Q]]&nbsp;1,47 por dólar, en 1987 yera de Q&nbsp;2,53 y yá pa 1990 cayera a Q&nbsp;5,57 por dólar; esti fenómenu impactó desigualmente a la sociedá: per un sitiu, pa los productores d'artículos cada cambéu del tipu de cambéu ye rápido tresferida al consumidor, por aciu la revaluación de los precios; pol otru, la gran mayoría trabayadora de la población nun tien un mecanismu similar de compensación y la devaluación resulta nuna erosión constante de los sos ingresos.{{harvnp|CEUR|1990|p=5}} Estos cambeos tuvieron basaos nel enfoque económicu neolliberal qu'indica que al xerarquizar el prestu de les necesidaes, racionando l'usu de los sos escasos recursos, xenérase una llibertá d'eleición pa los consumidores; sicasí, la resultancia foi la llimitación de la capacidá adquisitiva de los mesmos.{{harvnp|CEUR|1990|p=5}} Col entamu del gobiernu de [[Marco Vinicio Cerezo Arévalo]] en 1986, empecipiáronse tamién invasiones de terrenes como nun s'habíen vistu antes na historia de la [[Ciudá de Guatemala]];{{harvnp|CEUR|1990|p=4}} con invasiones de Villa Llobos I y II en Villa Nueva —qu'aquel día yá yera parte de la zona metropolitana de Guatemala— en 1988, terrenes nos Campos del Roosevelt nes cercaníes del hospital del mesmu nome na zona 11 en 1989 y de terrenales baldíos na colonia Bethania, zona 7, Santa Elisa na zona 18, Ciudá Peronia y terrenes nel rellenu sanitariu de la zona 3, anque esti postreru foi desallugáu violentamente pol pelotón antimotines de la policía en 1990.{{harvnp|CEUR|1990|p=4}} El gobiernu foi fuertemente criticáu pola so falta de voluntá pa investigar o escorrer casos de violaciones a los derechos humanos. El so gobiernu sufrió dellos intentos de golpe d'Estáu: en mayu de 1988 el primer intentu de golpe d'Estáu contra'l gobiernu punxo n'alerta a la cúpula del Exércitu y dio como resultáu qu'espulsaren y marxinaren a dellos oficiales de la institución.<ref name=rd04>{{cita publicación|títulu=D tou un pocu: una vida de golpes|url=http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|autor=Revista D|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|añu=2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|fechaarchivu=7 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|archivedate=2015-03-07|fechaaccesu=2018-10-14}}</ref> Un añu dempués, en 1989, entamóse otra intentona per parte de tres grupos —los espulsaos y marxinaos l'añu anterior y otros cuatro n'activu.<ref name=rd04/> Los últimos dos años del gobiernu de Cerezo tamién fueron marcaos por problemes d'enfrentamientos políticos y de fuelgues gremiales, particularmente la de los maestros, quien reclamaben aumentos salariales. Per otru llau, la CEPAL señala al gobiernu de Cerezo por llograr la única crecedera permanente nos últimos cincuenta años de Guatemala, xubiendo d'una recesión de -2&nbsp;% del PIB na dómina de la guerra a un +4&nbsp;% de crecedera del PIB cuando apurrió'l mandu en 1991. El gobiernu de Cerezo foi'l primeru depués de dictadures y fraudes militares, polo que'l retu más importante consistió nel establecimientu de la institucionalidad democrática, amás d'enfrentar la problemática de la guerra, pa lo cual Cerezo promovió, non solo pa Guatemala, sinón en Centroamérica, los [[Alcuerdu de Esquipulas|Alcuerdos de Esquipulas I y II]], qu'establecieron el Procedimientu pa buscar la Paz Firme y Duradero. A l'alministración de Cerezo y la Democracia Cristiana atribúyese-y la institucionalidad democrática, la modernización económica según apurras significativos na etapa democrática que s'empecipió cola so alministración. === Gobiernu de Jorge Serrano Elías === {{AP|Jorge Serrano Elías}} El 11 de payares de 1990 fixéronse eleiciones parllamentaries y presidenciales. Dempués d'una votación de desempate, [[Jorge Antonio Serrano Elías|Jorge Serrano]] asumió la presidencia'l 14 de xineru de 1991, completando asina la primer transición d'un gobiernu civil electu democráticamente a otru.{{harvnp|Serrano Elías|2012|p=85}} Como'l so partíu, el Movimientu d'Aición Solidaria (MAS) ganó solo 18 de los 116 asientos del Congresu, Serrano robló una débil alianza colos Demócrates Cristianos y la Xunión del Centru Nacional (UCN). La resultancia de l'alministración de Serrano foi mistu. Tuvo ésitu en consolidar el control civil sobre l'exércitu, reemplazando dellos oficiales y persuadiendo al exércitu pa participar nos diálogos de paz cola URNG. Dio'l pasu, políticamente impopular, de reconocer la soberanía de Belice. El gobiernu de Serrano revirtió l'esmuza económicu qu'heredó, amenorgando la inflación y reforzando una crecedera real.{{harvnp|Serrano Elías|2012|p=169}} El 25 de mayu de 1993, Serrano eslleió illegalmente'l [[Congresu de Guatemala|Congresu]] y la [[Corte Suprema de Xusticia de Guatemala|Corte Suprema]] y trató d'acutar les llibertaes civiles, según afirmaba pa lluchar contra la corrupción. El «[[Serranazo|autogolpe]]» fracasó por cuenta de protestes unificaes y fuertes pola mayoría d'elementos de la sociedá guatemaliana, la presión internacional, y la imposición del exércitu sobre les decisiones del Tribunal de la Constitucionalidá, que gobernó contra l'intentu de golpe.<ref>Revista Unvio ''[http://www.envio.org.ni/articulo/789]''</ref> Ante esta presión, Serrano fuxó'l país. Nesta inestabilidá y según ordenar la Carta Magna de Guatemala, el vicepresidente [[Gustavo Espina]] asume la presidencia'l 1 de xunu de 1993, pero ye primíu a arrenunciar el 5 de xunu del añu en cursu.<ref>[http://www.economicexpert.com/a/Gustavo:Adolfo:Espina:Salguero.html Gustavo Adolfo Espina Salguero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029210425/http://www.economicexpert.com/a/Gustavo:Adolfo:Espina:Salguero.html |date=2013-10-29 }}. Economic experts.com</ref> === Gobiernu de Ramiro de León === {{AP|Ramiro de León Carpio}} El 5 de xunu de 1993, el Congresu, acordies cola constitución de 1985, escoyó al procurador de Derechos Humanos, [[Ramiro de León Carpio]], pa completar el periodu presidencial de Serrano Elías. De León, nun yera un miembru de nengún partíu políticu y escarecía d'una base política, pero gociaba d'un fuerte sofitu popular, llanzó una ambiciosa campaña anticorrupción pa «purificar» el Congresu y la Corte Suprema, esixendo los arrenuncios de tolos miembros de los dos cuerpos.<ref name=ramiro>{{cita web|url=http://www.deguate.com/artman/publish/personaxes_presi/Ramiro-de-Leon-Carpio.shtml|títulu=Presidentes de Guatemala|fechaaccesu=16 de xunetu de 2011|autor=De Guate|fecha=12 de setiembre de 2004|website=deguate.com}}</ref> A pesar de la resistencia considerable del Congresu, la presión presidencial y popular condució a un alcuerdu en payares de 1993 ente l'alministración y el Congresu, Entemediáu pola Ilesia Católica. Esti paquete de reformes constitucionales foi aprobáu pol referéndum popular el 30 de xineru de 1994. N'agostu de 1994, un nuevu Congresu foi electu pa completar el periodu non vencíu. Controláu polos partíos anticorrupción —el FRG, encabezáu pol exgeneral Ríos Montt, y el centru derechiegu Partíu d'Avanzada Nacional (PAN)— el nuevu Congresu intentó alloñar de la corrupción que caracterizó a los sos precursores. Sol gobiernu de De León, el procesu de paz, agora cola participación de les Naciones Xuníes, tomó la nueva vida. El gobiernu y la URNG roblaron alcuerdos sobre derechos humanos (marzu de 1994), el reestablecimientu de persones movíes (xunu de 1994), esclarecimiento históricu (xunu de 1994), y derechos indíxenes (marzu de 1995). Tamién fixeron un progresu significativu sobre un alcuerdu socioeconómico y agrariu.<ref name=ramiro/> === Gobiernu d'Álvaro Arzú (1996-2000) === {{AP|Álvaro Arzú}} Les eleiciones nacionales pa presidente, el Congresu, y oficines municipales fueron sosteníes en payares de 1995. Con casi venti partíos que compiten na primer ronda, la eleición presidencial llegó hasta un desempate'l 7 de xineru de 1996 nel cual el candidatu del PAN, [[Álvaro Enrique Arzú Irigoyen|Álvaro Arzú]] ganó a [[Alfonso Antonio Portillo Cabrera|Alfonso Portillo]] del FRG solamente por un 2&nbsp;% de los votos. Arzu ganó por cuenta de la so fuercia na Ciudá de Guatemala, onde sirviera antes como alcalde, amás del área urbana circundante. Portillo ganó en tolos departamentos rurales sacante [[El Petén]]. So l'alministración de Arzú, concluyéronse les negociaciones ente'l gobiernu y la URNG, n'avientu de 1996, el gobiernu robló los alcuerdos de paz, que terminaben un conflictu de 36 años. La situación de los derechos humanos tamién ameyoró mientres el gobiernu de Arzú, y tomáronse midíes p'amenorgar la influencia de los militares n'asuntos nacionales. ==== Privatización de GUATEL ==== La empresa Telecomunicaciones de Guatemala (TELGUA) foi creada cuando la empresa estatal (GUATEL) foi vendida en 1997 pol gobiernu de Arzú a la empresa Luca por 701 millones de dólares;<ref name=az00/> Luca, de la mesma, vendió la mayoría de les aiciones de la compañía a la empresa Teléfonos de Méxicu (TELMEX), que dirixe'l consorciu dende xineru de 2000. Pa poder privatizar la empresa, el gobiernu anterior modificó la Llei de Compres y Contrataciones del Estáu, que torgaba la venta de GUATEL;<ref name=az00/> amás, constituyó una empresa privada con fondos del Estáu —Telecomunicaciones de Guatemala— a la cual treslladó los activos de la telefónica estatal. Yá como tal, empecipió la negociación.<ref name=az00>{{cita publicación|apellíu=Arrazola|nome=Carlos|títulu=Privatización de telefonía "lesiva pal país"|allugamientu=Nicaragua|publicación=La Prensa|añu=2000|fechaaccesu=25 de xunu de 2015|url=http://www.laprensa.com.ni/2000/06/09/internacionales/732987-privatizacin-detelefona-lesiva|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150625170205/http://www.laprensa.com.ni/2000/06/09/internacionales/732987-privatizacin-detelefona-lesiva|fechaarchivu=25 de xunu de 2015}}</ref> Los funcionarios del gobiernu qu'axustaron la venta de la empresa telefónica, fueron el ministru de Comunicaciones, [[Fritz García-Gallont]], y el xerente de TELGUA Fredy Guzmán. == Sieglu {{versalita|xxi}} == {{AP|Proceso democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} === Gobiernu d'Alfonso Portillo (2000-2004) === {{AP|Alfonso Portillo|Efraín Ríos Montt}} Alfonso Antonio Portillo Cabrera gobernó [[Guatemala]] del 14 de xineru de 2000 al 14 de xineru de 2004. Mientres el so gobiernu, empezó a esnudar el réxime de privilexos del poder económicu formal en Guatemala depués de la firma de los Alcuerdu de Paz de 1996 —principalmente los de los productores d'azucre, pollu, cementu y cerveza—,<ref name=j14>{{harvnb|Juárez|s.f.|p=}}</ref> pero la so llexitimidá como presidente foi minada pola reputación internacional del líder del so partíu políticu, el xeneral [[Efraín Ríos Montt]] —a quien se comparaba col xeneral chilenu [[Augusto Pinochet]]— y la esistencia d'un Estáu estructuralmente corruptu ya ineficiente en Guatemala.<ref name=g03>{{cita web|apellíu=Gutiérrez|nome=Edgar|títulu=El retu de la democracia en Guatemala|cita=Edgar Gutiérrez yera'l ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala en 2003.|url=http://www.jornada.unam.mx/2003/07/29/029a1mun.php?origen=index.html&fly=2|fechaaccesu=13 de marzu de 2015|ubicación=Méxicu, D.F.|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150313195155/http://www.jornada.unam.mx/2003/07/29/029a1mun.php?origen=index.html&fly=2|fechaarchivu=13 de marzu de 2015}}</ref> A la fin del so gobiernu, tenía nel so contra a los miembros d'esi poder político, que tenía una influencia aplastante nos mercaos, los medios de comunicación masiva y nos grupos de la sociedá civil en Guatemala.<ref name=g03/> Esta influencia quedó de manifiestu cuando Portillo foi desaposiáu d'inmunidá al ser removíu como diputáu del [[Parllamentu Centroamericanu]] —cargu que-y correspondía como ex-presidente— y darréu encarceláu y enjuicidado en Guatemala. === Gobiernu d'Óscar Berger Perdomo (2004-2008) === {{AP|Óscar Berger Perdomo|Proceso democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} [[Ficheru:%C3%93scar_Berger_Perdomo_2005.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Óscar Berger Perdomo]], presidente de Guatemala de 2004 a 2008.]] [[Ficheru:Stan_04oct05.jpg|miniaturadeimagen|200px|Imaxe satelital del [[Furacán Stan]] tomada'l 4 d'ochobre de 2005, poco primero de tocar tierra en Centroamérica.{{harvnp|EFE|2005|p=}}]] [[Ficheru:GeorgeW%26LauraBush_visits_Oscar%26WendyBerger,_Guatemala,_2007March12.jpg|miniaturadeimagen|200px|Visita del presidente d'Estaos Xuníos [[George W. Bush]] a Guatemala el 12 de marzu de 2007. D'esquierda a derecha: [[Wendy de Berger]], primer dama de Guatemala, presidente Berger, presidente Bush y [[Barbara Bush]], primer dama de los Estaos Xuníos.]] Recibió la banda presidencial el 14 de xineru de 2004 y tomó posesión pa un mandatu cuatrienal con un discursu inaugural nel que prometió un trabayu siguíu del so Executivu pa fortalecer les instituciones del Estáu de Derechu y lluchar contra la impunidá de los corruptos y los violentos. Al entamu del so gobiernu empecipió una persecución en contra d'ex funcionarios del réxime d'[[Alfonso Portillo]], que llevantó una alta mira de que'l gobiernu desmantelaría la estructura corrupta del Estáu pero como esa reforma nun s'entamó, al cabu de pocos meses el nivel d'aceptación del mandatariu ente'l públicu esbarrumbóse.{{harvnp|FUNDADESC|2006|p=}} N'ochobre de 2005, Guatemala sufrió unu de los peores desastres naturales de la so historia. El pasu por [[Centroamérica]] del [[furacán Stan]], que les sos consecuencies seríen más bederres que les producíes años tras pol [[Furacán Mitch|Mitch]], semó'l caos nel país, causando centenares de víctimes mortales y de sumíos, según una incalculable cifra de damnificados. Tal foi'l grau de destrucción xeneráu, que Berger declaró l'estáu de calamidá pública».{{harvnp|EFE|2005|p=}}{{harvnp|SEGEPLAN|2006|p=2}} Mientres el so gobiernu realizaron obres importantes como la construcción de delles autopistes de [[Guatemala]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070821171123/http://dca.gob.gt:85/archivu/060131/nacpag3.htm Óscar Berger inaugura trabayos en carretera El Ranchu-Guatemala]</ref> y la remodelación del [[Aeropuertu Internacional La Aurora]].{{harvnp|Reynolds|2008|p=}} pero tamién asocedieron serios fechos qu'afayaron el grau de corrupción de dellos de les sos funcionaris: el [[Casu PARLACEN]],<ref name="Figueroa">{{cita web|apellíu=Figueroa|añu=2007|nome=Javier|website=Derechos.org|títulu=Carta abierta al Presidente de Guatemala Óscar Berger Perdomo|url=http://www.derechos.org/nizkor/guatemala/doc/figueroa1.html|fechaarchivu=6 de setiembre de 2008|cita=Yá fora de Guatemala, Javier Figueroa unvió una carta abierta al presidente Berger en marzu de 2007, onde faía series acusaciones en contra d'ésti y la so familia. Sicasí, les acusaciones nun fueron confirmaes y nin el presidente nin los sos familiares fueron llevaos a xuiciu arriendes de dicha carta.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080906120224/http://www.derechos.org/nizkor/guatemala/doc/figueroa1.html}}</ref> {{harvnp|El Faru|2010|p=}} el Casu de tomar de la cárcel de Pavón,{{harvnp|Prensa Libre|2006|p=}}<ref name=oliva/> la quiebra de los bancos del Café{{harvnp|Pérez|2006|p=}} y de Comerciu{{harvnp|Martínez|2007|p=}} y el robu millonariu nel Aeropuertu La Aurora.<ref name=uni2006>{{cita publicación|autor=L'Universal|publicación=L'Universal|allugamientu=Méxicu|añu=2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2015|títulu=Millonariu Robu n'aeropuertu de Guatemala|url=http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070603094333/http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|fechaarchivu=3 de xunu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070603094333/http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|archivedate=2007-06-03}}</ref><ref name=oliva>{{cita web|apellíu=Oliva Alonzo|nome=Roberto|títulu=Sicario de pescuezu blancu: La Operación Pavu Real|añu=2010|allugamientu=Guatemala|website=Blogue de Llabrando nel Mar|url=http://arandoenelmarolivalonzo.blogspot.com/2010/08/la-operacion-pavo-real.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150224235450/http://arandoenelmarolivalonzo.blogspot.com/2010/08/la-operacion-pavo-real.html|fechaarchivu=24 de febreru de 2015}}</ref> El 12 d'avientu de 2006, les [[Naciones Xuníes]] y el Gobiernu de Guatemala roblaron l'Alcuerdu relativu a la creación d'una [[Comisión Internacional Contra la Impunidá en Guatemala]] ([[CICIG]]), que, tres l'aprobación de la Corte de Constitucionalidá en mayu de 2007, foi ratificáu darréu pol Congresu de la República'l 1.° d'agostu de 2007. Surdió asina la CICIG como un órganu independiente de calter internacional, que la so finalidá ye sofitar al Ministeriu Públicu, la Policía Nacional Civil y a otres instituciones del Estáu tantu na investigación de los delitos cometíos por integrantes de los cuerpos illegales de seguridá y aparatos clandestinos de seguridá, como polo xeneral nes aiciones que tiendan al esmantelamientu d'estos grupos.<ref name=cicigman>{{harvnb|CICIG|2012|p=}}</ref> Finalmente, la competitividá que fomentó'l gobiernu d'[[Alfonso Portillo]] pa compensar los monopolios guatemalianos d'azucre, cerveza, cementu y productos avícoles foi revertida pol gobiernu de Berger; con éses con Berger diose un retrocesu en cuanto al puestu de competitividá de Guatemala.{{harvnp|Carbayeda|2009|p=17}} === Gobiernu d'Álvaro Colom Caballeros (2008-2012) === {{AP|Álvaro Colom Caballeros}} En 2008 tomó'l cargu [[Álvaro Colom Caballeros]] del [[partíu políticu]] de [[centru esquierda]] [[Unidá Nacional de la Esperanza]] (UNE) en ganándo-y a [[Otto Pérez Molina]] con una ventaya de 5,36&nbsp;%, según la cifres del tribunal eleutoral. Foi unu de los 2 candidatos n'algamar la [[segunda vuelta]] de la [[Eleiciones xenerales de Guatemala (2007)|eleición presidencial de Guatemala]] el [[9 de setiembre]] de 2007 xunto al candidatu del [[Partíu Patriota]], [[Otto Pérez Molina]].{{harvnp|BBC|2007|p=}} En marzu de 2008, la incursión de cárteles mexicanos en Guatemala fíxose evidente cuando once narcotraficantes morrieron na madrugada del 26 de marzu al paecer nuna disputa pol control del territoriu, según la hipótesis de la fiscalía; ente los finaos taba Juan José León Ardón, unu de los delincuentes más buscaos pola policía guatemaliana y conocíu como «Juancho León» o «míster J».{{harvnp|Elías|27 de marzu de 2008|p=}} Siguiendo'l procedimientu axustáu nel artículu 14 del Alcuerdu sobre l'establecimientu de la CICIG, el 24 de marzu de 2009, el ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala solicitó, per mediu d'una carta personal empobinada al secretariu xeneral de les Naciones Xuníes, la prórroga del mandatu de la CICIG por otros dos años. La prórroga foi confirmada'l 15 d'abril de 2009 cuando [[Ban Ki-moon]] unvió una respuesta personal al ministru de Rellaciones Esteriores, polo que la CICIG siguió trabayando hasta'l 4 de setiembre de 2011 p'ayudar al Estáu, y el so mandatu estendióse dende entós. En mayu de 2009 el Gobiernu de Colom enfrentó la so mayor prueba, conocíu como'l [[Casu Rosenberg]], depués del asesinatu del abogáu [[Rodrigo Rosenberg Marzano]] y que esti dexara un videu póstumu nel qu'acusaba al presidente, a la so esposa y a funcionarios de Banrural d'ordenar la so muerte.{{harvnp|Brice|Ahmed|2009|p=}} El gobiernu ver nuna situación difícil, pero llogró caltenese nel poder y finalmente la [[CICIG]] presentó un polémicu reporte final nel qu'indicó que Rosenberg entamó'l so propiu asesinatu depués de cayer en depresión tres l'asesinatu de la so amiga, Marjorie Musa, unes selmanes antes de la so muerte. N'agostu de 2010, cinco suboficiales de la [[Guardia Civil]] española y trés inspeutores del Cuerpu Nacional de Policía de dichu país desarticularon en Guatemala l'antigua cúpula de Gobernación del gobiernu de Berger, a que los sos miembros acusar d'asesinatos, secuestros y blanquéu de dineru.<ref name=c10>{{cita publicación|apellíu=Cervero|añu=2010|nome=José Luis|títulu=La Guardia Civil desarticula l'antigua cúpula d'Interior de Guatemala|url=http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|fechaaccesu=6 de marzu de 2015|ubicación=Madrid, España|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150306223601/http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|fechaarchivu=6 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150306223601/http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|archivedate=2015-03-06}}</ref> Guatemala ordenara la busca internacional y captura ya ingresu en prisión de, siquier, dieciocho altos funcionarios de la Policía Nacional Civil (PNC) y del ex-ministru de Gobernación, Carlos Vielmann, el exdireutor xeneral de la PNC, Erwin Sperisen, al subxefe, Javier Figueroa, y al ex-xefe de la División d'Investigación de la Policía Nacional, Soto Diéguez.<ref name=c10/> Les pesquises de los investigadores españoles apuntaben a la posibilidá de que dalgún de los axentes guatemalianos intervendría na execución de cientos de persones.<ref name=c10/> Pela so parte, nun se citó al ex-presidente Óscar Berger.<ref name=c10/> El cantante arxentín [[Facundo Cabral]] presentar na [[Ciudá de Guatemala]] el martes 5 de xunetu de 2011 nel Expocenter del Grand Tikal Futura Hotel y el xueves 7 presentar nel Teatru Roma de la ciudá de [[Quetzaltenango]], onde cerró interpretando'l cantar ''Nun soi d'equí, nin soi d'allá''. Foi [[Asesinatu|asesináu]] el 9 de xunetu de 2011 alredor de les {{esd|5:20 a. m.}}, na Ciudá de Guatemala, víctima d'un atentáu aparentemente empobináu al [[empresariu]] Henry Fariñas<ref name=plcabral>{{cita publicación|autor=Prensa Libre|url=http://www.prensalibre.com/noticias/xusticia/violencia-henry-farrina-facundo_cabral_0_514748623.html|títulu=Lo que se sabe de Henry Fariña, blancu d'ataque onde morrió Facundo Cabral|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala|fecha=10 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203064247/http://www.prensalibre.com/noticias/xusticia/violencia-henry-farrina-facundo_cabral_0_514748623.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Xefe de Gobernación: Nun hai teoría d'ataque direutu a Facundo Cabral|website=Emisores Xuníes|allugamientu=Guatemala|añu=9 de xunetu de 2011|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/xefe-de-gobernacion-nun%20hai-teoria-d%27ataque%20direutu-facundo-cabral-0|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110815204208/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/xefe-de-gobernacion-nun|fechaarchivu=2011-08-15}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíu1=Del Cid|nome1=M.|apellíu2=Castiellu|nome2=M.|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|títulu=Fariñas ye xerente del club nocherniegu Elite|publicación=ElPeriódico|añu=10 de xunetu de 2011|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140703174008/http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|fechaarchivu=3 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703174008/http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|archivedate=2014-07-03}}</ref> el cual conducía al cantautor y al so representante al [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] dende l'hotel onde s'agospiaba, pa siguir en [[Nicaragua]] cola so xira de presentaciones.<ref>{{cita web|autor=EFE|títulu=Unos sicarios asesinen al cantautor arxentín Facundo Cabral en Guatemala|website=20 Minutos.es|añu=9 de xunetu de 2011|ubicación=España|url=http://www.20minutos.es/noticia/1106166/0/facundo-cabral/asesináu/guatemala/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131109081123/http://www.20minutos.es/noticia/1106166/0/facundo-cabral/asesináu/guatemala/|fechaarchivu=9 de payares de 2013}}</ref> === Gobiernu de Otto Pérez Molina === {{VT|Caso de La Llinia en Guatemala|Casu Cooptación del Estáu en Guatemala|Caso Redes en Guatemala}} [[Ficheru:Renuncia Ya-41.jpg|200px|miniaturadeimagen|Manifestación del 30 de mayu de 2015, esixendo l'arrenunciu del [[Presidente de Guatemala|presidente]] [[Otto Pérez Molina|Otto Pérez]]]] Al llegar al poder, el gobiernu de Pérez Molina privatizó la Empresa Portuaria Quetzal n'[[Escuintla (departamentu)|Escuintla]] el miércoles de la primera [[Selmana Santa en Guatemala|Selmana Santa]] que pasaron como gobernantes. Dempués, la vicepresidente [[Roxana Baldetti]] asitió a Claudia Méndez Asencio como intendente d'Aduanes na [[Superintendencia d'Alministración Tributaria de Guatemala]] (SAT). Conforme avanzaba'l so gobiernu, Pérez Molina intervieno ''de facto'' la SAT y asitió a militares nes aduanes, aduciendo que yera p'aumentar la recaldación y frenar el contrabandu.<ref name=rodrip>{{cita web|apellíu=Rodríguez Pellecer|nome=Martín|añu=17 d'abril de 2015|títulu=El final del proyeutu políticu del Partíu Patriota|website=Blogue Númada|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=18 d'abril de 2015|url=https://nomada.gt/el-final-del%20proyeutu-politico-del%20part%C3%ADu%20patriota/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150419003530/https://nomada.gt/el-final-del|fechaarchivu=2015-04-19}}</ref> Darréu, el Gobiernu de Pérez Molina quixo privatizar la recaldación nes aduanes contratando a una empresa arxentina, pero la oposición ciudadana frenar.<ref name=rodrip/> Cuando'l PP tomó les riendes del gobiernu, en 2012, la presencia de Baldetti Elías reafitó'l papel de poder del xeneral retiráu Luis Francisco Ortega Menaldo{{refn|group=lower-alpha|name=Menaldo|A Ortega Menaldo considérase-y herederu del xeneral y ex-presidente [[Carlos Manuel Arana Osorio]] quien yera'l so suegru y lo catapultó nes esferes de la intelixencia militar na década de 1970. Ortega Menaldo, col rangu de capitán, formar nel Centru Rexonal de Telecomunicaciones, meyor conocíu como La Rexonal, mientres el gobiernu de Arana (1970-1974). En 1980, tomó'l mandu del acabante crear Departamentu de Seguridá ya Investigaciones Especiales del Ministeriu de Finances, que se convirtió n'otru frente de «batalla» contrainsurgente, pero coles mesmes sentó les bases de les redes de contrabandu. Col gobiernu de Cerezo (1986-1990), l'entós ministru de la Defensa, Héctor Gramajo, nomar xefe de la Direición d'Intelixencia Militar en 1987, ente que'l xeneral Manuel Callejas —consideráu'l xefe de La Cofradería— asumió como xefe d'Estáu Mayor de la Defensa. Nellos, Gramajo sofitar pa compensar la influencia la llinia dura del Exércitu (Oficiales d'El Monte) aliada al partíu d'estrema derecha [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]] y contener los intentos de golpe d'Estáu xestaos nesi periodu de gobiernu. Col sofitu de la [[CIA]], Ortega Menaldo fundó la Escuela d'Intelixencia Militar en 1987, tuvo na nómina de la CIA y trabayó estrechamente cola [[Alministración pal Control de Drogues|DEA]].<ref name=Solanu22abril/>}} en Guatemala, dada la cercanía ente dambos y que se consolidó mientres el gobiernu de [[Jorge Serrano Elías]].<ref name=Solanu22abril/> Consideráu como l'herederu del lideralgu na corriente militar conocida como la Cofradería», Ortega Menaldo operaría tres bambalinas los filos de la política nacional, daqué que nun foi demostráu, pero que se rumora persistentemente nel país.<ref name=Solanu22abril/> Con éses les dos figures emblemátiques nel actual gobiernu —Pérez Molina y Baldetti Elías— resultaríen de l'alianza ente los dos principales corrientes militares surdíes mientres la [[Guerra Civil de Guatemala]]: el Sindicatu» y la Cofradería». Pero l'apaición de Luis Mendizábal —propietariu de la Boutique Emilio, onde s'axuntaben los miembros de la Llinia— según la investigación de la CICIG, confirmó cómo la tercera corriente del exércitu tamién s'asitió dientro del gobiernu: la del xeneral retiráu Marco Tuliu Espinosa Contreras, un xeneral de la Fuercia Aérea, quien s'asitió mientres el gobiernu d'[[Álvaro Arzú]] pa mover a les otres dos mientres el periodu que duró esa alministración. Pela so parte, el comerciante y miembru de la comunidá de inteligencia Luis Mendizábal ye una figura qu'apaez en momentos coyunturales de la historia de Guatemala dende'l Gobiernu de [[Fernando Romeo Lucas García]].<ref name=Solanu22abril>{{harvnb|Solano|22 d'abril de 2015|p=}}</ref> El gobiernu del Partíu Patriota pasó por una constante crisis de recaldación fiscal dende 2012, carauterizada pol incumplimientu de les metes de recaldación alcordaes ente la SAT y el gobiernu. La recaldación nes aduanes baxó en 2013 de Q&nbsp;15,8 millardos a Q&nbsp;15,3 millardos, y se desaceleró en 2014; lo mesmo asocedió col Impuestu al Valor Agregáu (IVA) sobre les importaciones. Les fiendes fiscales nestos años xuben a unos Q&nbsp;7 mil millones, que fueron suplíos por aciu la emisión de bonos del tesoru y la contratación de préstamos, amontando la delda pública. La crisis financiera llevó al gobiernu a contemplar la creación de nuevos impuestos a la telefonía, cementu y actividaes mineres pa financiar el presupuestu 2015, de los cualos el primeru foi suspendíu provisionalmente pola Corte de Constitucionalidá.<ref>{{cita web|autor=Partíu Socialista Centroamericanu|añu=6 de mayu de 2015|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|títulu=¡Qu'arrenuncie YÁ'l gobiernu del Partíu Patriota!|website=Albedrío|ubicación=Guatemala|url=http://www.albedrio.org/htm/otrosdocs/comunicaos/psoca-016.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150507143748/http://www.albedrio.org/htm/otrosdocs/comunicaos/psoca-016.html|fechaarchivu=7 de mayu de 2015}}</ref> En setiembre de 2014 el capitán retiráu Byron Lima Oliva, quien taba en prisión dende diba quince años na cárcel de Pavoncito, condergáu pol asesinatu del obispu [[Juan José Gerardi]], foi prindáu cuando la CICIG afayó que controlaba dicha prisión y que tenía práutiques'l control del sistema penitenciariu de Guatemala.<ref name=xornada>{{cita publicación|apellíu=Martínez|nome=Sanjuana|títulu=Enxuicien en Guatemala a Byron Lima Oliva, l'asesín del obispu Gerardi|allugamientu=[[UNAM]]|publicación=La Xornada|añu=14 de setiembre de 2014|url=http://www.jornada.unam.mx/2014/09/14/politica/013n1pol|fechaaccesu=30 d'abril de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150430225344/http://www.jornada.unam.mx/2014/09/14/politica/013n1pol|fechaarchivu=30 d'abril de 2015}}</ref> Les investigaciones demostraron que Lima Oliva entraba y salía al so antoxu en vehículos blindaos y con escolta; cuando foi prindáu y lleváu a la torre de tribunales pa declarar xunto col direutor de presidios —Edgar Josué Camargo— y otros prindaos dixo una y otra vez que yera amigu del presidente [[Otto Pérez Molina]]. La CICIG informó que Lima Oliva crearía un imperiu de dellos millones de dólares por dedicase al control de la prisión y cobrar hasta dolce mil dólares pola venta de tresllaos de prisión.<ref name=xornada/> Nun yera la primer vegada que lo prindaben por tar arreyáu n'actos ilícitos: en febreru de 2013 foi prindáu fuera de la cárcel cuando diba nun vehículu blindáu y con escolta.<ref name=xornada/> N'abril de 2015, nel gobiernu guatemalianu aldericábase solicitar a la [[Organización de les Naciones Xuníes]] una prórroga de dos años al mandatu de la CICIG.<ref>{{cita web|apellíu=Font|nome=Juan Luis|website=Contrapoder|títulu=L'agonía del gobiernu|fechaaccesu=19 d'abril de 2015|añu=19 d'abril de 2015|allugamientu=Guatemala|url=http://contrapoder.com.gt/2015/04/19/la-agonia-del%20gobiernu/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150420031156/http://contrapoder.com.gt/2015/04/19/la-agonia-del|fechaarchivu=2015-04-20}}</ref> El 16 d'abril, un casu de corrupción nes aduanes de [[Guatemala]] foi afayáu pola CICIG en 2015. La investigación de la CICIG arreyó a dellos altos funcionarios del Gobiernu del xeneral retiráu [[Otto Pérez Molina]], incluyendo'l secretariu priváu de la vicepresidencia, el capitán retiráu Juan Carlos Monzón.<ref>{{cita publicación|apellíu=Véliz|nome=Rodrigo|títulu=El Casu SAT: el legáu de la intelixencia militar|añu=17 d'abril de 2015|allugamientu=Guatemala|publicación=Centro de Medios Independientes de Guatemala|fechaaccesu=22 d'abril de 2015|url=http://cmiguate.org/el casu-sat-el legáu-de-la intelixencia militar/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el casu-sat-el legáu-de-la intelixencia militar/|fechaarchivu=22 d'abril de 2015}}</ref> Monzón atopar en [[Seúl]], [[Corea del Sur]], acompañando a la vicepresidente, [[Roxana Baldetti]], a quien-y foi conferíu un doctoráu ''honoris causa'' nesa ciudá pol so trabayu social, cuando s'enteró de los cargos contra él y entamó la fuga. El 9 de mayu d'esi añu Baldetti Elías presentó'l so arrenunciu al cargu, y tres dellos díes de cambeos y eleiciones nel congresu, el maxistráu de la [[Corte de Constitucionalidá de Guatemala]] [[Alejandro Maldonado Aguirre]] foi designáu como'l décimu cuartu [[vicepresidente de Guatemala]]. El 21 d'agostu de 2015 la CICIG y el Ministeriu Públicu xiraron una orde de captura contra la ex vicepresidente [[Roxana Baldetti]] y una solicitú de antejuicio contra'l presidente Pérez Molina polos delitos de confechu pasivu, asociación ilícita y casu especial de defraundación aduanera; evidencies llograes mientres los operativos del 16 d'abril demostraron que Juan Carlos Monzón nun yera'l líder de la rede de defraducación aduanera llamada «[[Casu de La Llinia en Guatemala|La Llinia]]», sinón que lo seríen el presidente y l'ex vicepresidente.{{harvnp|Ruano|21 d'agostu de 2015|p=}} El 2 de setiembre de 2015 arrenunció a la Presidencia de la República depués de ser desaforáu pol Congresu un día antes,<ref>{{cita web|títulu=Arrenuncia'l presidente Otto Pérez|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/arrenuncia-el presidente-otto-perez|obra=Prensa|editorial=Prensa Libre|idioma=ES|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015}}</ref> y el 3 de setiembre presentar a la Torre de Tribunales pa enfrentar la so primer audiencia pol [[Casu de La Llinia en Guatemala|casu de La Llinia]].{{harvnp|Prensa Libre|3 de setiembre de 2015|p=}} === Gobiernu de transición d'Alejandro Maldonado Aguirre === {{AP|Alejandro Maldonado Aguirre}} El 3 de setiembre, el llicenciáu Alejandro Maldonado Aguirre, vicepresidente de Guatemala, foi juramentado como'l nuevu presidente de la República tres l'arrenunciu de Pérez Molina. Maldonado Aguirre, de 79 años, convertir nel primer ciudadanu en sirvir como vicepresidente y presidente de Guatemala nel mesmu periodu ensin ser electu —enantes el llicenciáu [[Ramiro de León Carpio]] fuera designáu presidente en 1993.{{harvnp|elPeriódico|3 de setiembre de 2015|p=}} === Gobiernu de Jimmy Morales === {{AP|Jimmy Morales|Jafeth Cabrera Franco|Williams Mansilla|Lucrecia Hernández Mack}} [[Ficheru:Toma de posesión de Presidente guatemalteco (23759293853).jpg|200px|miniaturadeimagen|Toma de posesión de Jimmy Morales, 14 de xineru de 2016.]] Morales y Cabrera juramentaron al cargu de Presidente y vicepresidente de la República respeutivamente, el 14 de xineru de 2016 nel teatru Miguel Ángel Asturias.{{harvnp|Prensa Libre|1 de mayu de 2016|p=}} == Ver tamién == * * [[:Categoría:Anexos:Historia de Guatemala|Anexos:Historia de Guatemala]] * [[Guatemala]] * [[Guatemalianos|Guatemalianos pernomaos]] * [[Historia Territorial de Guatemala]] * [[Presidentes de Guatemala]] * [[Escoyeta de Lleis de la República de Guatemala]] == Notes == {{llistaref|group=lower-alpha}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{Refcomienza|2}} * {{cita llibru |apellíu=Alejos-Grau|nome=Carmen José|títulu=Teología n'América Llatina|volume=3|editor=Saranyana, José Ignacio|isbn=9788495107473|edición=ilustrada|editorial=Iberoamericana|añu=2008|url=https://books.google.com/books?id=IcLd9DU_LiUC&pg=PA173&lpg=PA173}} * {{cita llibru |apellíu=Anabitarte|nome=Héctor|añu=1991|títulu=Grandes Personaxes. Bartolomé de las Casas editorial=Labor|publicación=Edición Colaborativa del 75 Aniversariu|isbn=84-335-7100-1}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=qn4rAAAAYAAJ&pg=RA1-PA126&lpg=RA1-PA126|autor=Angulo Guridi, Alejandro|títulu=Temas políticos: exame comparativu críticu de les constituciones de Hispanoamérica, Brasil y Haití|añu=1891|editorial=Cervantes}} * {{cita publicación|nome=Magda|apellíu=Aragón|títulu=Cuando'l día volvióse nueche; la erupción del volcán Santa María de 1902|publicación=Revista Estudios Dixital|númberu=1|allugamientu=Guatemala|editorial=Escuela d'Historia, Universidá de San Carlos|añu=2013|url=http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaaccesu=7 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141108040852/http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaarchivu=8 de payares de 2014}} * {{cita llibru |nome=Luis Ernesto|apellíu=Ayala Benítez|títulu=La Ilesia y la independencia política de Centro América: "El casu d'El Estáu d'El Salvador" (1808-1833)|volume=9|coleición=Storia Ecclesiastica|editorial=Tesi gregoriana|url=https://books.google.com/books?id=GWpXSQfF0_gC&pg=PA104&lpg=PA104|añu=2007|isbn=9788878391024}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|apellíu=Aycinena|nome=Pedro de|enllaceautor=Pedro de Aycinena|títulu=Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|editorial=Imprenta La Paz|añu=1854|allugamientu=Guatemala|idioma=Llatín y Español}} * {{cita llibru |autor=Baronesa de Wilson|títulu=Americanos célebres|url=http://www.lehman.cuny.edu/ciberletras/v05/martin.html|ubicación=Barcelona, España|editorial=Socesores de N. Ramírez y C.|añu=1888}} * {{cita publicación|apellíu=Barrios|nome=Justo Rufino|títulu=Decreto númberu 177: Reglamentos de xornaleros|publicación=[[El Guatemalianu]]|allugamientu=Guatemala|añu=1877|fechaaccesu=8 de mayu de 2015|url=http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150508213952/http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|fechaarchivu=8 de mayu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Bauer Paz|nome=Alfonso|enllaceautor=Alfonso Bauer Paiz|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/52x?vo=3|títulu= Compilación de lleis llaborales de Guatemala de 1872 a 1930|editorial=Centru d'Estudios Económicos y Sociales, [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|añu=1965|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819084343/http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/52x?vo=3|fechaarchivu=19 d'agostu de 2014}} * {{cita web|autor=BBC|títulu=Guatemala heads for run-off vote|publicación=BBC News|añu=2007|ubicación=Inglaterra|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|ref=harv|idioma=en|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6986834.stm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090201225350/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6986834.stm|fechaarchivu=1 de febreru de 2009}} * {{cita publicación|apellíu=Bird|nome=David|url=http://www.nytimes.com/1982/10/08/obituaries/xeneral-ydigoras-of-guatemala-bay-of-pigs-figure-is-dead-at-86.html|publicación=The New York Times|fecha=8 d'ochobre de 1982|títulu=Xeneral Ydígoras of Guatemala, Bay of Pigs figure is dead at 86|allugamientu=Nueva York|idioma=en}} * {{cita publicación|url=http://www.jstor.org/stable/40973712|títulu=Reviewed Work: The Ruins of Zaculeu, Guatemala by Richard B. Woodbury, Aubrey S. Trik, John M. Dimick, Charles Weer Goff, William C. Root, T. Da-y Stewart, Nathalie F. S. Woodbury|apellíu=Borhegyi|nome=Stephan F.|enllaceautor=Stephan F. de Borhegyi|publicación=Boletín Bibliográficu d'Antropoloxía Americana|volume=17|númberu=2|añu=1954|idioma=en|editorial=Pan American Institute of Geography and History}} * {{cita web|apellíu=Brice|apellíu2=Ahmed|nome=Arthur|nome2=Saeed|títulu=Guatemala rejects allegations of role in lawyer's death|website=CNN|fechaaccesu=12 de mayu de 2009|añu=2009|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/05/12/guatemala.videu.slaying|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090515175624/http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/05/12/guatemala.videu.slaying|fechaarchivu=15 de mayu de 2009}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|añu=2008|títulu =Multinational Corporations, Totalitarian Regimes, and Economic Nationalism: United Fruit Company in Central America, 1899-1975| idioma=en|publicación =Business History|volume=50| númberu=4| doi =10.1080/00076790802106315}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|apellíu2=Jones|nome2=Geoffrey|añu=2005|títulu=The Octopus and the Generals: the United Fruit Company in Guatemala|publicación=Harvard Business School Case|númberu=9–805–146|url=http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|idioma=en|fechaaccesu=3 de febreru de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20121210075609/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|fechaarchivu=10 d'avientu de 2012}} * {{cita publicación|apellíu=Buchenau|nome=Jürgen|títulu=In the Shadow of the Giant, the Making of Mexico's Central America Policy (1876-1930)|idioma=en|editorial=Univ of Alabama|url=https://books.google.com/books/about/In_the_Shadow_of_the_Giant.html?id=ly_N4C8JGdIC|edición=Vintage Intl.|allugamientu=Alabama|añu=1996|ISBN=0-8173-0829-6}} * {{cita publicación |apellíu =Bucknam|nome =R.C.|idioma=en|nome2=George|apellíu2=Plafker|nome3=R.V.|apellíu3=Sharp |títulu=Fault movement (afterslip) following the Guatemala earthquake of February 4, 1976 | publicación=Geology |volume=6 |númberu=3 |añu=1978|doi=10.1130/0091-7613}} * {{cita llibru |url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Curtiu_Descripci%C3%B3n_de_la_Noble_Ciudá_de_Santiago_de_los Caballeros_de_Guatemala.pdf|títulu=Curtiu descripción de la noble ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala y puntual noticia de la so llamentable ruina causada d'un violentu terremotu'l día ventinueve de xunetu de 1773|apellíu=Cadena|nome=Felipe|editorial=Oficina d'Antonio Sánchez Cubillas|añu=1774|allugamientu=Mixco, Guatemala}} * {{cita web|url=http://es.wikisource.org/wiki/Llei_13_creaci%C3%B3n_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Guatemala|títulu=Creación de la República de Guatemala|autor=Cámara de Representantes de Guatemala|añu=21 de marzu de 1847|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Cardoza y Aragón|nome=Luis|enllaceautor=Luis Cardoza y Aragón|publicación=Páxina de la lliteratura guatemaliana|títulu=Diez años de primavera nel país de la eterna dictadura|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|añu=s.f.|url=http://www.literaturaguatemalteca.org/aragon14.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060621002433/http://www.literaturaguatemalteca.org/aragon14.htm|fechaarchivu=21 de xunu de 2006}} * {{cita publicación|url=http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|títulu=Vida y obra de José María Reyna Barrios|nome=Lorena|apellíu=Castellanos|publicación=[[Universidad Francisco Marroquín]]|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=3 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141103050109/http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|fechaarchivu=3 de payares de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Castellanos Cambranes|nome=Julio|títulu=500 años de llucha pela tierra. Estudios sobre propiedá rual y reforma agraria en Guatemala|volume=1|capítulu=5. Enclinos del desenvolvimientu agrariu nel sieglu XIX y surdimientu de la propiedá capitalista de la tierra en Guatemala|allugamientu=Guatemala|editorial=FLACSO|añu=1992|url=http://www.flacsoandes.edu.ec/libros/digital/53099.pdf}} * {{cita publicación|editorial=PDGH|publicación=Coleición Rescate de la Memoria Histórica de Personar|títulu=Manuel Colom Argueta|apellíu=Castellanos Montúfar|nome=Sagrario|añu=2006|url=http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006090429/http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|url=http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_09.pdf|títulu=Invasiones de tierres (1986-1990) Un encha popular en tiempos de democracia|autor=CEUR|publicación=Boletín del CEUR, Universidá de San Carlos de Guatemala|númberu=9|añu=1990|fechaaccesu=27 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018024106/http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_09.pdf|fechaarchivu=18 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Cifuentes Anléu|nome=Edgar|títulu=Los Calendarios Gregoriano y Maya|url=http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|fecha=30 d'abril de 2002|editorial=Escuela de Física de la Universidá de San Carlos de Guatemala|allugamientu=Guatemala|páxina=6|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060515153143/http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|fechaarchivu=15 de mayu de 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515153143/http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|archivedate=2006-05-15|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=xKBsCQAAQBAJ|títulu=The esoteric codex: Astrological texts|apellíu=Clayton|nome=Arthur|editorial=Lulu|añu=2015|isbn=9781312935754|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Collada|nome=Carmen|apellíu2=''et. al''|títulu=Centro América|volume=Tomo 2|añu=1988|ubicación=Méxicu|editorial=Institutu d'Investigaciones Dr. José Mena Luis Mora|id=isbn 9686173749}} * {{cita web|url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/m/mcolussi-274.html|títulu=La corrupción como una nueva "plaga bíblica": estratexa de manipulación mediática|apellíu=Colussi|nome=Marcelo|fecha=23 de payares de 2015|fechaaccesu=30 de payares de 2015|website=Albedrío|ubicación=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151130063200/http://www.albedrio.org/htm/articulos/m/mcolussi-274.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}} * {{cita llibru |autor=CEH: Antecedentes |enllaceautor=Comisión pal Esclarecimiento Históricu |títulu=Causes y oríxenes del enfrentamientu armáu; antecedentes inmediatos (1944-1961) |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054225/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |fechaarchivu=6 de mayu de 2013 }} * {{cita llibru |autor=CEH: Agudización|máscaraautor=1|títulu=Agudización de la Violencia y Militarización del Estáu (1979-1985)|publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054258/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita llibru |autor=CEH: Vol.11|máscaraautor=1|títulu=Ejecución estraxudiciales de Manuel Colom Argueta y Alberto Fuentes Mohr|publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita llibru |autor=CEH: Vol. IV|máscaraautor=1|editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|títulu=Atentaos contra sedes municipales|publicación=Guatemala: memoria del silenciu|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita web|autor=CICIG|website=[[CICIG]]|añu=2012|allugamientu=Guatemala|títulu=Mandatu|url=http://cicig.org/index.php?page=mandatu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120319180014/http://cicig.org/index.php?page=mandatu|fechaarchivu=19 de marzu de 2012}} * {{cita llibru |títulu=Colonisation du district de Santu-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|apellíu=Compagnie Belge de Colonisation|publicación=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|editorial=Orixinal held and digitised by the British Library|añu=1844|idioma=francés|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santu_Thomas.jpg}} * {{cita web|url=http://www.conamigua.gob.gt/plan-denomin%C3%A1u-alianza-pa-la%20prosperid%C3%A1-del-triangulo-norte-de-america-central-presenten-pa-tundir-problematica-migratoria/|títulu=Plan denomináu Alianza pa la prosperidá del Triángulu Norte d'América Central presenten pa desaniciar problemática migratoria|autor=CONAMIGUA|fecha=s.f.|website=Conamigua.gob.gt|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=30 de payares de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151130150250/http://www.conamigua.gob.gt/plan-denomin%C3%A1u-alianza-pa-la|fechaarchivu=2015-11-30}} * {{cita llibru |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Appleton%27s_Guide_to_Mexico.djvu/9|títulu=Appleton's guide to Mexico, including a chapter on Guatemala, and a complete English-Spanish vocabulary|apellíu=Conkling|nome=Alfred R.|enllaceautor=Alfred R. Conkling|allugamientu=Nueva York|editorial=D. Appleton and Company|añu=1884|idioma=en}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=mHxaBAAAQBAJ|títulu=Art and society in a highland Maya community: the altarpiece of Santiago Atitlán|idioma=en|apellíu=Christenson|nome=Allen J.|editorial=University of Texas Press|añu=2010|isbn=9780292789838}} * {{cita web|autor=CVC|fecha=s.f.|url=http://cvc.cervantes.es/artes/ciudades_patrimonio/antigua/personalidaes/pineda.htm|títulu=L'Antigua Guatemala. José de Pineda y Ibarra|website=Centru virtual Cervantes|fechaaccesu=27 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130308022721/http://cvc.cervantes.es/artes/ciudades_patrimonio/antigua/personalidaes/pineda.htm|fechaarchivu=8 de marzu de 2013}} * {{cita llibru |apellíu=De los Ríos|nome=Efraín|enllaceautor=Efraín De los Ríos|títulu=Ombres contra Homes editorial=Fondu de la Cultura de la Universidá de Méxicu|ubicación=Méxicu|añu=1948|edición=3<sup>a</sup>}} * {{cita llibru |títulu=Possible Coup in Guatemala|añu=1983|autor=Defense Intelligence Agency|capítulu=Section 3|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB32/docs/doc25.pdf|coleición=National Security Archive Electronic|volume=32|editorial=[[National Security Archive]]|ubicación=George Washington University}} * {{cita llibru |apellíu=Del Cid Fernández|nome=Enrique|títulu=Grandeces y miseries de la vida diplomática|url=https://books.google.com/books?id=rWtKAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Barrios|editorial=Exércitu de Guatemala|añu=1966|allugamientu=Guatemala|páxina=429}} * {{cita web|autor=Democracia Multicultural|url=http://democraciamulticultural.blogspot.com/2009/05/atanasio-tzul.html|website=Democracia Multicultural|títulu=Atanasio Tzul|añu=2009|fechaaccesu=15 de setiembre de 2010}} * {{cita publicación|autor=Diariu de Centro América|publicación=[[Diariu de Centro América]]|títulu=Entrevista a Walter Overdick, alcalde de Panzós|fecha=2 de xunu de 1978|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|nome=Guillermo|apellíu=Díaz Romeu|títulu=Del réxime de Carlos Herrera a la eleición de Jorge Ubico|publicación=Historia xeneral de Guatemala. 1993-1999|allugamientu=Guatemala|editorial=Asociación d'Amigos del País|volume=5|añu=1996|url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/guatemala/elections-and-events-19001943.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112225429/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/guatemala/elections-and-events-19001943.html|fechaarchivu=12 de xineru de 2015}} * {{cita llibru |títulu=Diccionariu históricu biográficu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|autor=Asociación d'Amigos del País editorial=Amigos del País|añu=2004|isbn=99922-44-01-1}} * {{cita llibru |apellíu=Dosal|nome=Paul J.|títulu=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala 1899-1944|idioma=en|allugamientu=Wilmington|editorial=Scholarly Resources |añu=1993}} * {{cita llibru |apellíu=Drew|nome=David |añu=1999 |títulu=The Lost Chronicles of the Mayan Kings |editorial=[[University of California Press]] |allugamientu=Los Angeles|ref=harv|idioma=n'enllaz rotu|1={{cita llibru |apellíu=Dueñas Van Severen|nome=J. Ricardo|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:p9bqEn00wJQJ:www.sica.int/centro_documentacion/inst/sgsica/La%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf|títulu=La invasión filibustera de Nicaragua y la Guerra Nacional|añu=2006|editorial=Secretaría Xeneral del Sistema de la Integración Centroamericana SG-SICA}} |2=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3Ap9bqEn00wJQJ%3Awww.sica.int%2Fcentro_documentacion%2Finst%2Fsgsica%2FLa%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita web|autor=Ecured|títulu=Masacre de Panzós|publicación=Ecured|allugamientu=Cuba|fecha=s.f.|fechaaccesu=8 de mayu de 2010|url=http://www.ecured.cu/index.php/Masacre_de_Panz%C3%B3s|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150115050524/http://www.ecured.cu/index.php/Masacre_de_Panz%C3%B3s|fechaarchivu=15 de xineru de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Elías|nome=José|títulu=El "narcu" llibra la so guerra en Guatemala|publicación=El País|añu=27 de marzu de 2008|ubicación=Madrid|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2008/03/27/actualidad/1206572406_850215.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150307221033/http://internacional.elpais.com/internacional/2008/03/27/actualidad/1206572406_850215.html|fechaarchivu=7 de marzu de 2015}} * {{cita web|url=http://www.almanaqueept.org/index.php/llibros/finish/13-1977/2261-terremotu-en-guatemala|autor=Escuela pa toes publicación=Páxina del Almanaque Escuela pa Toes fecha=1977|títulu=Terremotu en Guatemala|fechaaccesu=5 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141105172023/http://www.almanaqueept.org/index.php/llibros/finish/13-1977/2261-terremotu-en-guatemala|fechaarchivu=5 de payares de 2014}} * {{cita publicación|autor=elPeriódico|url=http://elperiodico.com.gt/2015/09/03/pais/alejandro-maldonado-xura-como-49-presidente-de-la-republica-de-guatemala/|títulu=Alejandro Maldonado Xura como 49 presidente de la República de Guatemala|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015|publicación=ElPeriódico|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150903215441/http://elperiodico.com.gt/2015/09/03/pais/alejandro-maldonado-xura-como-49-presidente-de-la-republica-de-guatemala/|fechaarchivu=3 de setiembre de 2015}} * {{cita web| fecha=s.f.| url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm| títulu=Ancient Guatemala| editorial=Authentic Maya| nome=Mary| apellíu=Esquivel de Villalobos| idioma=en| fechaaccesu=29 d'abril de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm| fechaarchivu=23 de mayu de 2007}} * {{cita publicación|url=http://www.fuac.edu.co/recurso_web/descargas/grafia/borbon.pdf|títulu=Marco y propósitos xenerales de les Reformes Borbóniques|apellíu=Estrada Ferrera|nome=Fabiola|editorial=Fundación Universidá Autónoma de Colombia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150727222406/http://www.fuac.edu.co/recurso_web/descargas/grafia/borbon.pdf|fechaarchivu=27 de xunetu de 2015}} * {{cita web|apellíu=Fumero|nome=Pedro|url=http://www.eldia.es/2010-04-11/sur/7-Xenes-aborigenes-Santu-Hermanu-Pedro.htm|publicación=El Día|ubicación=España|añu=2010|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2014|títulu=Gen aboríxenes nel Santu Hermanu Pedro|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026103711/http://www.eldia.es/2010-04-11/sur/7-Xenes-aborigenes-Santu-Hermanu-Pedro.htm|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Gleijeses|nome=Piero|títulu=Shattered Hope: The Guatemalan Revolution and the United States, 1944-1954. |editorial=[[Princeton University Press]]|allugamientu=Nuevu Jersey, Estaos Xuníos|añu=1991|idioma=en}} * {{cita publicación|apellíu=Gleijeses|nome=Piero|máscaraautor=1|títulu=The Death of Francisco Arana: a turning point in the Guatemalan Revolution|url=http://www.latinamericanstudies.org/guatemala/francisco-arana.pdf|publicación=Journal of Latin American Studies|volume=22|idioma=en|ubicación=Inglaterra|añu=s.f.}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|enllaceautor=Agustín Gómez Carrillo|títulu=Estudio históricu de l'América Central|edición=3.<sup>a</sup>|ubicación=Madrid|editorial=Imprenta de Hernando|añu=1886|páxines=240|url=https://archive.org/details/estudiohistric00agus}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|máscaraautor=1|títulu=Elemento de la historia de Centro-América|editorial=Tip. d'Arenales|ubicación=Guatemala|añu=1887|url=https://archive.org/details/elementosdelahis00gmuoft}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|máscaraautor=1|títulu=Compendio de la historia de l'América Central|url=https://archive.org/stream/compendiodehistoria00agusguat|añu=1892|ubicación=Madrid|editorial=Imprenta de la vilba de Hernando}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison|nome=Fernando|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4}} * {{cita llibru |apellíu=Grube|nome=Nikolai|títulu=Los mayes. Una civilización milenaria|añu=2006|editorial=Tandem Verlag GmbH: Ullmann & Könemann|isbn=978-3-8331-1959-0}} * {{cita llibru |apellíu=Guandique|nome=José Salvador|títulu=Presbíteru y Doctor José Matías Delgado|añu=1962 |editorial=Direición Xeneral de Publicaciones ya Impresos}} * {{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=g0AXAAAAYAAJ&pg=PA828&lpg=PA828|títulu=Ley emitíes pol gobiernu democráticu de la República de Guatemala y pola Asamblea Nacional constituyente y llexislativa|apellíu=Guerra|nome=Viviano|volume=Tomo IV|añu=1886|editorial=Tip. de Pedro Arenales}} * {{cita llibru |apellíu=Guzmán-Böckler|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Guzmán-Böckler|títulu=La Fuelga de Dolores que conocí cola mio xeneración (1947-1977)|editorial=Universitaria|allugamientu=Guatemala|añu=1998}} * {{cita llibru |apellíu=Henry|nome=O.|enllaceautor=República Bananera|títulu=Cabbages and Kings|idioma=en|añu=2000|editorial=Project Gutenberg|formatu=ebook|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014|url=http://www.gutenberg.org/files/2777/2777-h/2777-h.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131103164609/http://www.gutenberg.org/files/2777/2777-h/2777-h.htm|fechaarchivu=3 de payares de 2013}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=ulTnBgAAQBAJ|títulu=Bartolomé de las Casas (españoles eminentes)|apellíu=Hernández|nome=Bernal|editorial=Penguin Random House|ubicación=España|añu=2015|isbn=9788430617340}} * {{cita publicación|apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El Capítulu de les Efemérides: Convención de llendes con Belice|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|añu=30 d'abril de 1959}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo I|añu=1925|url=https://books.google.com/books?id=4a8WAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=L'Arada}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides|volume=Tomo III|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita web|autor=Honduras en llinia|url=http://www.honduras.com/history/morazan.html|títulu=Francisco Morazán|website=fondures.com|añu=1996|fechaaccesu=1 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120805195708/http://www.honduras.com/history/morazan.html|fechaarchivu=5 d'agostu de 2012}} * {{cita publicación|url=http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|añu=2013|títulu=Lo que namái Romeo Lucas García pudo escaecer|apellíu=Hurtado|nome=Paola|publicación=elPeriódico|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140821104035/http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|fechaarchivu=21 d'agostu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821104035/http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|archivedate=2014-08-21}} * {{cita llibru |autor=IBAR|url=https://books.google.com/books?id=dMg-AQAAMAAJ|títulu=Boletín de la Oficina internacional de les repúbliques americanes|idioma=en|númberu=30|añu=1910|editorial=International Bureau of the American Republics}} * {{cita llibru |autor=IEPALA|títulu=Guatemala, un futuru próximu|editorial=Artigrafía; Institutu d'Estudios Políticos p'América Llatina y Africa|ubicación=Madrid|url=https://books.google.com/books?id=1xFMbBqjzmsC|añu=1980|páxines=242|isbn=9788485436101}} * {{cita llibru |apellíu=Jones|nome=Grant D.| añu=1998|títulu=The Conquest of the Last Maya Kingdom|url=https://books.google.co.uk/books?id=PeOWl54Mt7UC|editorial=[[Stanford University Press]]|allugamientu=Stanford, California, EE. XX.|isbn=978-0-8047-3522-3|oclc=9780804735223|idioma=en}} * {{cita web|apellíu=Juárez|nome=Edgar|títulu=La lleición d'Alfonso Portillo|website=Fala Guate|fecha=s.f.|url=http://hablaguate.com/articles/14703-la-leccion-de-alfonso-portillo|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150228050425/http://hablaguate.com/articles/14703-la-leccion-de-alfonso-portillo|fechaarchivu=28 de febreru de 2015}} * {{cita llibru |títulu=Bien noble y bien lleal ciudá de Santiago de los Cabelleros de Goathemala (L'Antigua) 1543-1773 (pequeña esquisa histórica, que pa escribir d'ella nun van algamar los sieglos|apellíu=Juárez y Aragón|nome=J. Fernando|allugamientu=Guatemala|editorial=Tip. Nacional|añu=1971|url=http://searchworks.stanford.edu/view/125649}} * {{cita llibru |apellíu=Juarros|nome=Domingo|enllaceautor=Domingo Juarros|títulu=Compendio de la historia de la Ciudá de Guatemala|añu=1818|editorial=Ignacio Beteta|allugamientu=Guatemala|url=https://archive.org/stream/compendiodelahis21juar#page/n3/mode/2up}} * {{cita llibru |apellíu=Juarros|nome=Domingo|máscaraautor=1|apellíu2=Bailly|nome2=Jacques|añu=1824|títulu=A Statistical and Commercial History of Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=kHk9AAAAcAAJ|idioma=en}} * {{cita llibru |autor=Xunta Llibertadora|títulu=Rede page: Via Crucis of a Central American Republic. Victims of the President of Guatemala|añu=1914|url=https://archive.org/stream/redpageviacrucis00junt#page/n1/mode/2up|editorial=Xunta Llibertadora|allugamientu=[[Nueva York]]|idioma=en}} * {{cita publicación|url=https://books.google.com/books?id=UVx-MJytTFYC|títulu=Estudio Del Reinu de Guatemala: Homenaxe Al Profesor S.D. Markman|volume=309|idioma=en|publicación=Publicaciones de la Escuela d'Estudios Hispanu-Americanos de la Universidá de Sevilla|apellíu=Kinkead|nome=Duncan Theobald|editorial=CSIC Press|añu=1985|isbn=9788400060114}} * {{cita llibru |editorial=Guate360°|añu=s.f.|url=https://books.google.com/books?id=rT88HRY7N3EC|apellíu=Lavarreda|nome=Carlos|títulu=El Reformador Justo Rufino Barrios}} * {{cita llibru |autor=La Cía. Bacrofft|url=https://books.google.com/books?id=x-FHAAAAIAAJ&pg=PA496&lpg=PA496|títulu=Manual de rellaciones comerciales ya industriales de los Estaos Xuníos cola América española|añu=1889|editorial=La compañía Bacrofft}} * {{cita llibru |url=http://www.latinamericanstudies.org/filibusters/Bandera-Cubana-Filibustera.pdf|autor=Latin American Studies|añu=s.f.|publicación=latinamericanstudies.org|títulu=Guerra de Nicaragua contra los filibusteros|fechaaccesu=18 de xunetu de 2014|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100713090332/http://www.latinamericanstudies.org/filibusters/Bandera-Cubana-Filibustera.pdf|fechaarchivu=13 de xunetu de 2010}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración del Pacíficu|títulu=El Ferrocarril Verapaz|añu=15 de marzu de 1898|volume=II|númberu=38|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/lailustra238unseguat#page/210/mode/2up|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía}} * {{cita publicación|autor=La República|añu=10 de marzu de 1897|títulu=La Esposición|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/390/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=16|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita llibru |títulu=Guide to the ruins of Mixco Viejo: Ceremonial Center and Fortified Town of the Maya Indians - Pokomam Group|url=https://books.google.com/books?id=lDlrAAAAMAAJ|allugamientu=Guatemala|fecha=s.f.|idioma=en|apellíu=Lehmann|nome=Henri|apellíu2=McIntyre|nome2=Andrew|apellíu3=Kuh|nome3=Edwin|editorial=Piedra Santa}} * {{cita publicación|apellíu=Limón Aguirre|nome=Fernando|añu=2008|títulu=La ciudadanía del pueblu chuj en Méxicu: Una dialéutica negativa d'identidaes editorial=El Colexu de la Frontera Sur – Unidad San Cristóbal de las Casas|ubicación=San Cristóbal de Les Cases, Méxicu|url=http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|fechaaccesu=15 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120722210906/http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|fechaarchivu=22 de xunetu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722210906/http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|archivedate=2012-07-22}} * {{cita web|apellíu=López de Palacios|nome=Juan|añu=2010|añu-orixinal=1512|url=https://web.archive.org/web/20030815000000*/http://www.ciudadseva.com/textos/otros/requeri.htm|títulu=Requerimientu de Palacios Rubios|website=Ciudá Seva|fechaaccesu=26 de xunu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=López Velásquez|nome=María Eugenia|títulu=San Salvador na Anexón Centroamericana al Imperiu del Septentrión|añu=2000|editorial=Direición de Publicaciones ya Impresos|isbn=99923-0-040-X}} * {{cita llibru |apellíu=Lovell|nome=W. George|añu=2000 |capítulu=The Highland Maya |editor=Richard E.W. Adams y Murdo J. Macleod (eds.) |títulu=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, {{nowrap|Vol. II}}: Mesoamerica, {{nowrap|part 2}} |allugamientu=Cambridge, Inglaterra |editorial=[[Cambridge University Press]] |idioma=en|páxines=392–444|isbn=0-521-65204-9 |oclc=33359444}} * {{cita publicación|url=https://books.google.com/books?id=LapGAQAAQBAJ|páxina=20|volume=271|publicación=The Civilization of the American Indian Series|títulu=Strange Lands and Different Peoples: Spaniards and Indians in Colonial Guatemala|idioma=en|apellíu=Lovell|nome=W. George|autor2=Swezey|nome2=William R.|autor3=Kramer|nome3=Wendy|apellíu4=Lutz|nome4=Christopher H.|editorial=University of Oklahoma Press|añu=2013|isbn=9780806151168}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|títulu=La patria del criollu. Ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|edición=4ª|editorial=EDUCA|ubicación=San José|añu=1976}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|máscaraautor=1|títulu=La Patria del Criollu: ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|url=https://books.google.com/books?id=RcrtDXh6PBQC&pg=PA306&lpg=PA306|editorial=[[Duke University Press]]|añu=2009|isbn=9780822392064|páxines=xlix y 306}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|máscaraautor=1|títulu=Racismu y analís históricu de la definición del Indiu Guatemalianu|allugamientu=Guatemala|añu=1977|url=https://books.google.com/books/about/Racismu_y_an%C3%A1lisis_hist%C3%B3ricu_en_la_def.html?id=fT0LAQAAIAAJ|editorial=FCCEEUSAC}} * {{cita publicación |apellíu=Masson |nome=Marilyn A. |añu=2012 |títulu=Maya collapse cycles |publicación=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=109 |númberu=45 |páxines=18237–18238 |editorial=National Academy of Sciences |url=http://www.jstor.org/stable/41829886 |jstor=41829886 |issn=1091-6490 |ubicación=Washington, D.C., EE.XX. |idioma=en |ref=harv |cita=suscripción riquida }} * {{cita llibru |apellíu=Maudslay|nome=Alfred Percival|enllaceautor=Alfred Percival Maudslay|títulu=A glimpse at Guatemala, and some notes on the ancient monuments of Central America|apellíu2=Maudslay|nome2=Anne Cary|allugamientu=[[Londres]]|idioma=en|editorial=John Murray|añu=1899|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Glimpse_at_Guatemala.pdf}} * {{cita llibru |títulu=Kaqchikel Chronicles: The Definitive Edition|url=https://books.google.com/books?id=AF5fAgAAQBAJ|apellíu=Maxwell|nome=Judith M.|apellíu2=Hill II|nome2=Robert M.|editorial=University of Texas |idioma=en|añu=2010|isbn=9780292788220}} * {{cita publicación|apellíu=Melchor Toledo|nome=Johann Estuardo|títulu=L'arte relixoso de l'Antigua Guatemala, 1773-1821; crónica de la emigración de les sos imáxenes|publicación=tesis doctoral n'Historia del Arte|editorial=UNAM|añu=2011|ubicación=Méxicu|url=http://132.248.9.195/ptd2012/febreru/0677645/0677645_A1.pdf|fechaaccesu=10 de payares de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Meléndez Chaverri |nome=Carlos |títulu=José Matías Delgado, Prócer Centroamericanu |añu=2000 |editorial=Conseyu Nacional pa la Cultura y l'Arte|ubicación=San Salvador|isbn=99923-0-057-4}} * {{cita llibru |apellíu=Melville|nome=Thomas|apellíu2=Melville|nome2=Marjorie|títulu=Guatemala - Another Vietnam?|editorial=Penguin Books|añu=1971|ubicación=EE.XX.|idioma=en}} * {{cita publicación|autor=Memories|títulu=Memories del 13 de payares de 1960|añu=12 de payares de 2010|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131005182022/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|fechaarchivu=5 d'ochobre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005182022/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|archivedate=2013-10-05}} * {{cita llibru |apellíu=Móbil|nome=José A.|títulu=100 Personaxes Históricos de Guatemala|url=https://books.google.com/books/about/100_personaxes_hist%C3%B3ricos_de_Guatemala.html?id=vchqAAAAMAAJ|editorial=Serviprensa Centroamericanu|allugamientu=Guatemala|añu=1991}} * {{cita publicación|publicación=Prensa Libre|apellíu=Molina Calderón|nome=José|allugamientu=Guatemala|títulu=José María Orellana y el Quetzal|añu=2011|fechaaccesu=26 de xunetu de 2014|url=http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811233232/http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|fechaarchivu=11 d'agostu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811233232/http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|archivedate=2011-08-11}} * {{cita llibru |apellíu=Monterey|nome=Francisco J.|títulu=Historia d'El Salvador, Anotaciones Cronolóxiques 1810-1842|añu=1996 |editorial=Universitaria}} * {{cita llibru |títulu=Testamentu y memories|cita=Testamentu y memories del xeneral Francisco Morazán: discursos y artículos relativos al héroe. Publicación conmemorativa del primer centenariu de la so muerte|apellíu=Morazán|nome=Francisco|enllaceautor=Francisco Morazán|editorial=Talleres Tip. Nacionales|allugamientu=Honduras|añu=1942|añu-orixinal=1842|ref=harv|páxines=60|url=https://books.google.com/books/about/Testamentu_y_memories_del xeneral_Franci.html?id=Cew8AQAAIAAJ}} * {{cita llibru |apellíu=Montessus de Ballore|nome=F. de|títulu=Temblores y erupciones volcániques en Centro-América|editorial=Francisco Sagrini|añu=1884|ubicación=San Salvador|url=https://books.google.com/books?id=QbRXAAAAMAAJ}} * {{cita web|publicación=Google books|títulu=Portafolio del Institutu Normal Central pa Señorites Belén|apellíu=Muñoz de Castro|fechaaccesu=6 de setiembre de 2014|fecha=s.f.|url=https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el%20mio-perfil-1/institutu-normal-central-pa-senoritas-belen-|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141007010854/https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el|fechaarchivu=2014-10-07}} * {{cita llibru |autor=Naciones Xuníes|enllaceautor=Organización de les Naciones Xuníes|publicación=United Nations biografies|títulu=Emilio Arenales Catalán (Guatemala) elected president of the twenty-third session of the General Assembly|idioma=en|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|añu=1968|url=https://web.archive.org/web/20010301000000*/http://www.un.org/ga/55/president/bio23.htm}} * {{cita web|autor=NICH|url=http://www.nichbelize.org/ia-archaeology/late-postclassic.html|fecha=s.f.|títulu=Institutu of Archeology: Late Postclassic|website=National Institute of Culture and History|allugamientu=Belmopán|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150727193246/http://www.nichbelize.org/ia-archaeology/late-postclassic.html|fechaarchivu=27 de xunetu de 2015}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=8cBpAgAAQBAJ|títulu=The Oxford Handbook fo Mesoamerican Archeology|apellíu=Nichols|nome=Deborah L.|apellíu2=Pool|nome2=Christopher A.|editorial=[[Oxford University Press]]|ubicación=Estaos Xuníos|idioma=en|añu=2012|isbn=9780199875009}} * {{cita publicación|autor=El nuesu Diariu|títulu=Noticies de primera plana|enllaceautor=Federico Hernández de León|allugamientu=Guatemala|añu=1930|publicación=El nuesu Diariu}} * {{cita publicación|títulu=Carlos Manuel Arana Osorio|apellíu=Parrinello|nome=Danilo|publicación=elPeriódico|añu=2013|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2013|url=https://web.archive.org/web/20130601000000*/http://www.elperiodico.com.gt/es/20130803/opinion/232122/}} * {{cita web|url=http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=1679|títulu=Atanasio Tzul|apellíu=Pollack|nome=Aaron|website=AFEHC|fechaaccesu=15 de setiembre de 2010|añu=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100625235633/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=1679|fechaarchivu=2010-06-25}} * {{cita llibru |apellíu=Pons Sáez|nome=Nuria|añu=1997|títulu=La conquista del Lacandón|ubicación=Méxicu|editorial=[[UNAM]]|isbn=968-36-6150-5|páxines=XIX a XXIX}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|títulu=Avalancha terrorista en contra de la manifestación de mañana; poder públicu y tresporte extraurbano blancos d'ataque|publicación=[[Prensa Libre]]|añu=6 de setiembre de 1980|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|publicación=Prensa Libre|añu=2007|url=http://www.prensalibre.com/pl/2007/agostu/15/179759.html|títulu=Economía pa Toos: Bancu Agrícola Hipotecariu de 1894|allugamientu=Guatemala|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201090355/http://www.prensalibre.com/pl/2007/agostu/15/179759.html|archivedate=2008-12-01|fechaaccesu=2024-06-14}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/xusticia/perez-molina-presentárase-ante-el xuez-diz-el so-abogáu|títulu=Pérez Molina presentaráse ante'l xuez diz el so abogáu|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/llogros-del gobiernu-segun-jimmy-morales-y-cinco-verdad-a-medies|títulu=Llogros del Gobiernu, según Jimmy Morales, y cinco verdad a medies|fecha=1 de mayu de 2016|fechaaccesu=1 de mayu de 2016|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |apellíu=Pugh |nome=Timothy W. |nome2=Leslie G. |apellíu2=Cecil |añu=2012 |títulu=The contact period of central Petén, Guatemala in color |publicación=Faculty Publications |volume=Artículu 6 |url=http://scholarworks.sfasu.edu/sca/6/ |editorial=Stephen F. Austin State University |allugamientu=Nacogdoches |idioma=en }} * {{cita web|website=MAC: Mines and communities|títulu=Victimization - the EXMIBAL Story|apellíu=Rakosy|nome=Betsy|añu=2002|fechaaccesu=17 de setiembre de 2014|idioma=en|url=http://www.minesandcommunities.org/article.php?a=7057|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006082651/http://www.minesandcommunities.org/article.php?a=7057|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Reents-Budet|nome=Dorie|títulu=Cerámica maya|volume=V|númberu=28|añu=1997|ubicación=Méxicu|editorial=Raigaños}} * {{cita llibru |nome=Rafael|apellíu=Reyes|títulu=Nociones d'Historia d'El Salvador|allugamientu=San Salvador, El Salvador|editorial=Francisco Sagrini|añu=1885}} * {{cita publicación |autor=REMHI |títulu=Guatemala, Nunca Más. Informe REMHI |url=http://www.odhag.org.gt/html/PIES4A.HTM |añu=1998 |editorial=ODHAG |6= |fechaaccesu=24 de xunetu de 2015 |allugamientu=Guatemala |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193830/http://www.odhag.org.gt/html/PIES4A.HTM |archivedate=2016-03-04 }} * {{cita publicación|autor=REMHI|máscaraautor=1|títulu=Guatemala, Nunca Más. Informe REMHI|url=http://www.odhag.org.gt/html/TOMO2C3.HTM|añu=1998|editorial=ODHAG|páxina=nota 10|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007084014/http://www.odhag.org.gt/html/TOMO2C3.HTM|archivedate=2018-10-07}} * {{cita llibru |apellíu=Rivera Doráu|nome=Miguel|títulu=El pensamientu relixosu de los antiguos mayes|añu=2006|coleición=Paradigmes|ubicación=Madrid|editorial=Trotta|isbn=978-84-8164-871-3}} * {{cita llibru |apellíu=Carbayeda|nome=Gilberto|editorial=DIGUSAC|títulu=La situación del consumidor, los niveles de competitives y el so impautu económico y social en Guatemala|añu=2009|allugamientu=Guatemala|url=http://www.usac.edu.gt/archivos/aipn3gilbertoinfofinal.doc|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150228190012/http://www.usac.edu.gt/archivos/aipn3gilbertoinfofinal.doc|fechaarchivu=28 de febreru de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Rodríguez Girón|nome=Zoila|títulu=El real palaciu d'Antigua Guatemala: arqueoloxía y propuesta de rehabilitación|apellíu2=Flores|nome2=José Alejandro|apellíu3=Garnica|nome3=Marlen|publicación=Simposio d'investigaciones arqueolóxiques en Guatemala|añu=1995|editor=Laporte, L.P; Escobedo, H.|editorial=Muséu Nacional d'Arqueoloxía y Etnoloxía, versión dixital|allugamientu=Guatemala|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|fechaarchivu=14 de setiembre de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|archivedate=2011-09-14|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |apellíu=Rosa|nome=Ramón|títulu=Biografía de don José Cecilio del Valle|allugamientu=Tegucigalpa|editorial=Tip. Nacional|añu=1882|url=https://books.google.com/books?id=aepqAAAAMAAJ}} * {{cita publicación|apellíu=Rose|nome=William Ingersol|url=https://books.google.com/books?id=xZp0mS_QWHMC|títulu=Natural Hazards in El Salvador|idioma=en|publicación=Geological Society of America|añu=s.f.|fechaaccesu=7 de payares de 2014}} * {{cita publicación|url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|títulu=CICIG: Otto Pérez participó en "La Llinia"|allugamientu=Guatemala|fecha=21 d'agostu de 2015|fechaaccesu=21 d'agostu de 2015|apellíu=Ruano|nome=Jessica|publicación=Guatevisión|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|fechaarchivu=21 d'agostu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|archivedate=2015-08-21}} * {{cita llibru |apellíu=Sabino|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Sabino|títulu=Guatemala, la historia callada (1944-1989) Tomu I: Revolución y Lliberación|editorial=Fondu de Cultura Económica|allugamientu=Guatemala|añu=2007|isbn=9789992248522}} * {{cita publicación|apellíu=Saravia|nome=José Miguel|añu=1897|títulu=Situación económica|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/376/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=16|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Schlesinger|nome=Stephen|apellíu2=Kinzer|nome2=Stephen|añu=1982|idioma=en|títulu=Bitter Fruit: The Untold Story of the American Coup in Guatemala|publicación=The David Rockefeller Center Series on Latin American Studies|allugamientu=Cambridge|editorial=Harvard University Press|url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/hispanic_american_historical_review/v080/80.3dosal.pdf|isbn=0-385-14861-5|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150630153509/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fhispanic_american_historical_review%2Fv080%2F80.3dosal.pdf|fechaarchivu=30 de xunu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Schoultz|nome=Lars|añu=1998|títulu=Beneath the United States|idioma=en|allugamientu=Cambridge|editorial=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0674922761}} * {{cita llibru |apellíu=Sharer|nome=Robert J. |enllaceautor=Robert Sharer|apellíu2=Traxler|nome2=Lloa P. |añu=2006 |títulu=The Ancient Maya |edición=6ª|allugamientu=Stanford, CA |editorial=Stanford University Press|isbn=0-8047-4817-9 |oclc=57577446|ref=harv|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Solano|nome=Luis|títulu=Contextualización histórica de la Franxa Tresversal del Norte (FTN)|editorial=Centru d'Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala|añu=2012|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014|ref=harv|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|fechaarchivu=13 de payares de 2014}} * {{cita web|apellíu=Solís Castañeda|nome=Sara|url=http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|website=Institutu de Rellaciones Internacionales ya Investigaciones pa la Paz|títulu=La cuestión estremera territorial guatemaliana nel sieglu XIX: casos de Chiapas, Soconusco y Belice|añu=2013|fechaaccesu=28 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141123094002/http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|fechaarchivu=23 de payares de 2014}} * {{cita web|autor=Sputnik|url=http://mundo.sputniknews.com/robles/20150427/1036832386.html|títulu=Rusia apuesta por invertir n'América Llatina como nunca antes|fecha=2015|fechaaccesu=30 de payares de 2015|website=Sputnik news|ubicación=Rusia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150720025358/http://mundo.sputniknews.com/robles/20150427/1036832386.html|fechaarchivu=20 de xunetu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Stephens|nome=John Lloyd|apellíu2=Catherwood|nome2=Frederick|títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan|url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog|idioma=en|editorial=Arthur Hall, Virtue and Co.|añu=1854|ubicación=Londres}} * {{cita publicación|autor=The New York Times|publicación=[[The New York Times]]|títulu=Earthquakes. A record of the shocks in 1874-the thirty days of terror in Guatemala|fecha=20 d'avientu de 1874|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9502Y3DA173DE43BBC4851DFB467838F669FDE|allugamientu=Nueva York|fechaaccesu=7 d'avientu de 2015|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151207232719/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9502Y3DA173DE43BBC4851DFB467838F669FDE|fechaarchivu=7 d'avientu de 2015}} * {{cita publicación|autor=Time|añu=1931|títulu=Died. Xeneral Lazaro Chacon, 56, President of Guatemala|idioma=en|ubicación=EE.XX.|fechaaccesu=25 de xunu de 2015|url=http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070815091216/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|fechaarchivu=15 d'agostu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070815091216/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|archivedate=2007-08-15}} * {{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza|nome=Enrique|títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|editorial=Artermis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=2007|isbn=9789992261569}} * {{cita web|autor=UNESCO|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1761/|website=UNESCO World Heritage Center|títulu=Castle of San Felipe de Lara|añu=2002|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070626023007/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1761/|fechaarchivu=26 de xunu de 2007}} * {{cita publicación|autor=Universidá de San Carlos|editorial=Universitaria|títulu=Documentu d'información xeneral sobre la ''Universidá de San Carlos|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=23 d'agostu de 2013|añu=2007|url=http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120516115223/http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|fechaarchivu=16 de mayu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516115223/http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|archivedate=2012-05-16}} * {{cita llibru |títulu=Catholic Colonialism: A Parish History of Guatemala, 1524-1821|apellíu=van Oss|nome=Adriaan C.|idioma=en|url=https://books.google.com/books?id=apazT06Y15cC|añu=1986|editorial=Cambridge University Press|allugamientu=Cambridge}} * {{cita llibru |apellíu=Villacorta Calderón|nome=José A.|url=https://books.google.com/books?id=qF88AQAAIAAJ|títulu=Prehistoria y historia d'Antigua|editorial=Tip. Nacional|añu=1938|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Vidaurre|nome=Adrián|títulu=Paralelu ente dos alministraciones: apuntes pa la historia|enllaceautor=Adrian Vidaurre|url=https://books.google.com/books?id=Ct1qAAAAMAAJ&pg=PA26&lpg=PA26|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|ref=harv|añu=1907}} * {{cita publicación|apellíu=Villalobos Viato|nome=Roberto|títulu=Protestes contra Ydígoras Fuentes|url=http://especiales.prensalibre.com/revistad/2012/04/08/historia.shtml|publicación=Revista D|editorial=Prensa Libre|fecha=8 d'abril de 2012|fechaaccesu=15 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120413174819/http://especiales.prensalibre.com/revistad/2012/04/08/historia.shtml|fechaarchivu=13 d'abril de 2012}} * {{cita web|autor=WDL|url=http://www.wdl.org/es/item/515/|títulu=Espejo de la cruel y horrible tiranía española perpetada nos Países Baxos pol tiranu, el duque d'Alba, y otros comandantes del rei Felipe II|website=World Digital Library|añu=1620|fechaaccesu=25 d'agostu de 2013}} * {{cita llibru |autor=Wilhelm of Sweden|enllaceautor=Guillermo de Suecia|url=https://archive.org/stream/journeycentral00wilhrich|títulu=Between two continents, notes from a journey in Central America, 1920 |añu=1922|idioma=en|editorial=Y. Nash and Grayson, Ltd.|ubicación=Londres}} {{reftermina}} == Bibliografía adicional == {{refcomienza}} * {{cita llibru|url=http://www.cicig.org/uploads/documents/2015/informe_financiamiento_politicagt.pdf|títulu=Informe: El financiamiento de la política en Guatemala|añu=2015|autor=CICIG|editorial=[[CICIG]]|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Del Cid Fernández|nome=Enrique|títulu=Grandeces y miseries de la vida diplomática|url=https://books.google.com/books?id=rWtKAAAAMAAJ|editorial=Exércitu de Guatemala|añu=1966|allugamientu=Guatemala|páxines=745}} * {{cita llibru |apellíu=Milla y Vidaurre|nome=José|enllaceautor=José Milla y Vidaurre|apellíu2=Gómez Carrillo|nome2=Agustín|títulu=Historia de l'América Central; dende'l descubrimientu del país polos españoles (1502) hasta la so independencia d'España (1821)|editorial=Tip. Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1905|url=https://archive.org/stream/historiadelaame01machgoog}} * Historia Xeneral de Guatemala, 1999, several authors isbn 84-88622-07-4. * I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala. (1984). {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} * {{Commonscat|History of Guatemala}} * {{Commons|Guatemala#Famous Immigrants|Inmigrantes famosos}} * {{cita web|url=http://tierra.free-people.net/paises/pais-historia-de-guatemala.php|publicación=Tierra Free People|títulu=Detallada historia de Guatemala|fechaaccesu=5 de payares de 2014}} * {{cita web|url=http://www.deguate.com/artman/publish/historia.shtml|títulu=Historia de Guatemala al traviés de los años|publicación=De Guate|fechaaccesu=5 de payares de 2014}} * {{cita web|url=http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/|títulu=Güei na historia de Guatemala|añu=2016|allugamientu=Guatemala|website=Güei na historia de Guatemala|fechaaccesu=26 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181211082534/http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/|fechaarchivu=2018-12-11}} * Documental fílmico de ''The Field Museum'' sobre Guatemala mientres el gobiernu de [[Jorge Ubico]] en 1934: *#[https://m.youtube.com/watch?v=ZGaquzNnQoQ Parte 1]: [[United Fruit Company]] n'[[Izabal]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=nTcnoWunCW0 Parte 2]: [[Antigua Guatemala]], [[Chinautla]], [[Chichicastenango]] y [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=BCLTuvZN7Rs Parte 3]: Finca cafetalera de [[Inmigración alemana en Guatemala|propietarios alemanes]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=GEQ_BzZzkHA Parte 4]: [[United Fruit Company]] en Tiquisate * Documental fílmico de Guatemala mientres el gobiernu de [[Juan José Arévalo]]: *#[https://m.youtube.com/watch?v=TqaE1rB7YYQ Parte 1]: [[Ciudá de Guatemala]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=Tc3HftyJklY Parte 2]: [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=fsfYo5kSPDg Parte 3]: [[Chichicastenango]], [[El Quiché]], y [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=kFMJAMaFBsg Parte 4]: [[El Quiché]], Vistes aérees de Guatemala, [[Ciudá de Guatemala]], [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] y [[Alta Verapaz]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=Trn-6q8Fv4Y Parte 5]: [[Alta Verapaz]], Travesía [[ríu Polochic]]-[[llagu de Izabal]]-[[Ríu Duce (Guatemala)|ríu Duce]], [[Livingston (Guatemala)|Livingston]] ya instalaciones de la [[United Fruit Company]] en [[Puerto Barrio]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=ONiYExKr9_I Parte 6]: [[International Railways of Central America|IRCA]]: Viaxe de Bananera a Palín *#[https://m.youtube.com/watch?v=sbx3XkMk5W8 Parte 7]: IRCA: Viaxe Palín-Retalhuleu-Ciudá de Guatemala * Documental fílmico ''[http://villagt.com/terremotu-en-guatemala-1976.html Terremotu en Guatemala de 1976]: Documental sobre los efeutos del terremotu que solmenó a Guatemala el 4 de febreru de 1976. * Documental fílmico ''[http://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc Nin unu vivu: Traxedia na Embaxada d'España en Guatemala]'': Documental sobre los fechos socedíos el 31 de xineru de 1980 na Embaxada d'España en Guatemala. Presenta entevistes colos principales participantes, ente sobrevivientes y periodistes que cubrieron los fechos. {{reftermina}} {{Tradubot|Historia de Guatemala}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] aacfrskof57dut33rwxotg9lnwav62p 0 155388 4496427 4495245 2026-05-26T06:14:05Z Limotecariu 735 4496427 wikitext text/x-wiki {{organización}} La '''''United Fruit Company (UFCO)''''' ([[1899]]–[[1970]]) foi una firma comercial multinacional d'[[Estaos Xuníos]], fundada en [[1899]], que producía y comercializaba frutes tropicales (principalmente [[banano]]) cultivaos n'[[América Llatina]], y que mientres el sieglu {{versalita|XX}} convertir nuna fuercia política y económico determinante en munchos países de dicha rexón (les llamaes «[[República bananera|repúbliques bananeras]]»), influyendo decisivamente sobre gobiernos y partíos pa caltener les sos operaciones col mayor marxe posible de ganancies, al estremu de auspiciar [[golpe d'estáu|golpes d'Estáu]] y sobornar políticos. Esta empresa ye conocida por una disputa nel territoriu de [[Colombia]] llamada la [[Masacre de les Bananeras]] nel añu [[1928]]. Tres la so quiebra na década de 1970, reorganizóse como [[Chiquita Brands International]]. == Surdimientu == L'empresariu d'Estaos Xuníos [[Minor Keith]] establecer en [[Costa Rica]] en [[1871]]. Costa Rica yera entós un país con una [[economía]] casi puramente agrícola, y Keith empezara les sos actividaes empresariales dedicándose a los [[ferrocarril]]es, sofitando los negocios del so tíu, l'empresariu de ferrocarriles [[Henry Meiggs]] hasta la muerte d'ésti en [[1877]]. En tanto'l tráficu de pasaxeros y mercancíes en Costa Rica nun yera lo suficientemente rentable, Keith afayó llueu que'l so ferrocarril podría usase pa tresportar [[bananos]] pa la so [[esportación]] a [[EE. XX.]], amenorgando significativamente el so costu de tresporte, polo cual na [[década de 1880]] dedicar al negociu de llantadera y esportación de plátanos mercando pa ello vastes finques agrícoles asitiaes a les bandes de la so vía ferrial y creando la empresa Tropical Trading and Transport Company» qu'años dempués controlaría gran parte de la producción de plátanos en [[Costa Rica]], [[Guatemala]], [[Nicaragua]], [[Panamá]] y [[Hondures]], (amás de [[Ananas comosus|piña]] y [[ciruela|cirueles]]), en plantíos d'[[América Central]]. En cuenta de axustar con banqueros de [[Gran Bretaña]] nueves condiciones de pagu de la delda esterna de [[Costa Rica]], Keith llogró qu'en [[1884]] el gobiernu de dichu país, presidíu por [[Próspero Fernández Oreamuno]], otorgára-y una gran concesión de casi 800 hectárees de tierra cultivable. Poco dempués les propiedaes de Keith tomaben grandes estensiones de [[Centroamérica]] y el [[Caribe (zona)|Caribe]] onde la empresa yera conocida como «Mamina Yunai» (nótese que «Yunay» ye una deformación al [[Idioma español|español]] del términu inglés «United»). Estes frutes yeren vendíes n'[[Estaos Xuníos]] y [[Europa]]. Llueu Keith amplió los sos negocios a [[El Salvador]], y [[Hondures]], aprovechando que nel mercáu d'Estaos Xuníos los frutos tropicales como'l plátanu algamaben altos precios al ser consideraos bienes exóticos y d'eleváu costu pal públicu, ente qu'en [[1890]] concluyía la llinia de [[ferrocarril]] pa tresportar dichos productos. Sicasí, Keith quedó empeñáu ante la banca de [[Nueva York]] sufriendo la bancarrota en [[1899]] y tuvo de buscar un sociu con suficiente capital pa sostener el so negociu. La '''United Fruit Company''' o '''UFCO''' nació asina en [[1899]], cuando [[Minor Keith]] tuvo que fundir la so empresa Tropical Trading and Transport Company» con una importante compañía competidora: la «Boston Fruit Company» del so compatriota [[Andrew W. Preston]]. == Apoxéu == Keith y Preston partiéronse los cargos de presidente y vicepresidente de la UFCO, complementando les sos respeutives empreses pos Preston tenía una vasta [[flota]] de buques mercantes (conocida como la «Gran Flota Blanca» o «Great White Fleet») según contactos de gran importancia nos [[mercáu|mercaos]] del norte d'[[EE. XX.]], xunto con plantíos n'islles del [[Antilles|Caribe]]. Pela so parte, Keith apurría estensiones de cultivu muncho más vastes que tenía va años n'[[América Central]], una amplia rede de ferrocarriles en diches rexones y amás el so dominiu de los mercaos de frutes del Sur d'EEXX, lo cual faía la fusión bien curiosa tamién pa Preston. [[Ficheru:St Charles Ave CBD Fidelity Fruit Co Bldg.JPG|thumb|200px|left|Edificiu qu'allugó la sede central de la United Fruit Company en [[Nueva Orleans]].]] La empresa resultante, la «United Fruit Company», empezó a mercar aiciones d'empreses rivales por conseyu del so asesor llegal, el [[abogáu]] Bradley Palmer, ufiertando a los sos competidores accesu al 80% del mercáu de frutes tropicales d'[[Estaos Xuníos]] (que les estinguíes «Tropical Trading and Transport Company» y «Boston Fruit Company» yá controlaben), llogrando asina apoderar el accionariado de 14 [[empresa|empreses]] rivales y llogrando asina un casi [[monopoliu]] del mercáu de frutos tropicales nel sur d'EE.XX. Escontra [[1930]] la UFC llograra absorber a unes 30 empreses d'Estaos Xuníos n'[[América Central]], creciendo entá más el so poderíu económicu y penetración financiera na rexón, siendo la so última alquisición en 1930 la empresa [[Cuyamel Fruit Company]] del d'[[Estaos Xuníos]] [[Samuel Zemurray|Samuel "Sam" Zemurray]]. [[Ficheru:StChasZemurry2.jpg|thumb|200px|right|Residencia de [[Samuel Zemurray]] en [[Nueva Orleans]], en treslladando la sede de la UFCO a esa ciudá.]] Sicasí, por cuenta de la [[Gran Depresión]] de 1929 y l'estancamientu del [[mercáu]] de frutes tropicales n'EE.XX., el valor de les aiciones de la «United Fruit Company» empezó a menguar aceleradamente. Al amenorgase'l valor de mercáu de la empresa, Zemurray llanzó una ufierta contraria contra «United Fruit Company» en 1933 y mercó la mayor parte d'aiciones de dicha empresa, tomando Zemurray el control plenu sobre ella. [[Samuel Zemurray|Sam Zemurray]] treslladó la sede central de United Fruit Company a [[Nueva Orléans]], dende la cual dirixiríase toles operaciones agrícola y comercial nel estranxeru, y foi dende mediaos de la [[década de 1930]] cuando la UFC algamó'l so mayor poderíu financieru y políticu n'[[América Central]]. == Operaciones n'América Central == Dende la so fundación en [[1899]] la UFCO yá yera propietaria de grandes estensiones de tierres dedicaes al cultivu del [[banana|plátanu]], destináu casi na so totalidá a la esportación al mercáu d'[[Estaos Xuníos]], anque darréu foi diversificando los sos cultivos de frutes. Inclusive, aprovechando'l so poderíu financieru la «frutera» estableciera la primera gran rede ferroviaria de [[Guatemala]] y [[El Salvador]], alministrando xunto con ello'l serviciu postal guatemalianu dende 1908, anque dicha vía ferrial yera destinada casi puramente al tresporte de frutes nos sos entamos; darréu esta rede ferroviaria foi tresformada nun [[monopoliu]] con autorización del gobiernu guatemalianu. Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres n'[[América Central]]. Esto yera una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de plátanos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin usar. [[Ficheru:Central America, the West Indies South America and Portions of the United States and Mexico WDL62.png|thumb|200px|left|Mapa de rutes de la «Gran Flota Blanca» de la «United Fruit Company», que tenía'l monopoliu de tresporte de carga y persones en munchos de los países llatinoamericanos.]] Sicasí, los detractores de la empresa sostuvieron que la finalidá d'esta compra masiva de tierres yera evitar una [[sobreproducción]] capaz d'amenorgar los precios del [[banana|plátanu]], esaniciar competidores del [[mercáu]]; otra meta yera forzar a que los llabradores más probes abandonaren el cultivu en [[minifundiu|pequeñes propiedaes individuales]] y tornárense en «peones» de la UFCO, como [[mano d'obra]] bien barata por cuenta de los sueldos artificialmente baxos qu'abonaba la UFCO. Tal política implicaba una oposición frontera de la «United Fruit Company» a tou tipu de repartu de tierres en [[Centroamérica]], inclusive si tales reparties afectaben a les sos finques que llevaben dellos años ensin cultivar. D'igual forma otra esmolición constante de la empresa yera caltener unos amenorgaos costos tributarios y llaborales, siendo acusada de [[corrupción política|sobornar masivamente líderes políticos]] d'América Central pa lliberar de toa presión de pagu d'[[impuestu|impuestos]] y llograr beneficios y exenciones de tributos, según pa llograr de les autoridaes llocales un "tratu preferencial" tocantes a aranceles a cambéu que la UFCO financiara diversos rexímenes de toa especie, siempres qu'éstos curiaren en simultáneu de los intereses de la empresa. L'amenorgamientu de costos afectaba tamién los [[salariu|salarios]] de los peones agrícoles que yeren calteníos bastante baxos pola UFCO con ayuda de les autoridaes nacionales de cada país, criticaes frecuentemente por emitir [[lleis]] solo pa ''"satisfaer"'' a la estructura de costos» de la «United Fruit Company» ensin importar el destín de los peones llocales. De la mesma, una esmolición de la UFCO yera torgar toa formación de [[sindicatu|sindicatos]] de trabayadores y reprimir violentamente toa protesta llaboral, cuntando pa esto col decidíu sofitu de les autoridaes llocales de cada país, dependientes del dineru apurríu pola UFCO en [[tributu|tributos]] y [[sobornu|sobornos]]. Mientres el gobiernu del primer presidente civil de Guatemala, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] (1898-1920), la UFCO convertir na principal fuercia económico de Guatemala, con grandes concesiones daes pol gobiernu yá que Estrada Cabrera tenía aiciones na compañía, y amás interesába-y llograr el sofitu norteamericanu pa evitar un posible ataque de la flota británica (lo cual yera bien posible por cuenta de les deldes que dexara'l so antecesor, el xeneral Reyna Barrios tres el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]]); tocantes a la política esterior de los Estaos Xuníos pa Centro América consistía en caltener gobiernos allegaos y los más pacíficos posible pa facilitar la construcción de la canal interoceánica que primero tuvo planiáu pa Nicaragua, depués en Colombia y d'últimes en Panamá, tres la [[Separación de Panamá de Colombia]]; esta política económica norteamericana foi conocida como'l «[[Gran Garrote]] de les [[Guerres bananeras]] de [[Teddy Roosevelt]]»<ref group=lower-alpha>[[Theodore Roosevelt]] yera'l presidente de los [[Estaos Xuníos]] nesi entós.</ref> y les sos operaciones cuntaron frecuentemente col respaldu militar de los ''[[Marines]]'' de los [[Estaos Xuníos]].{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} [[Ficheru:Tr-bigstick-cartoon.JPG|thumb|175px|left|Caricatura de la política del «[[Gran Garrote]]» (del inglés «Big Stick») del gobiernu del presidente d'Estaos Xuníos [[Theodore Roosevelt]], que caltuvo a tolos países del Caribe so un dominiu ferrial con cuenta de que la construcción de la [[Canal de Panamá]] asocediera ensin problemes.]] Posiblemente, l'oficial militar más activu de les [[Guerres bananeras]] fuera'l [[Mayor Xeneral]] del [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]] [[Smedley Butler]]<ref group=lower-alpha>[[Smedley Butler]] combatió n'[[Hondures]] en 1903 y emprestó serviciu en [[Nicaragua]] de 1909 a 1912. Foi condecoráu cola [[Medaya d'Honor]] pola so actuación en [[Veracruz]] en 1914 y recibió otra al valor mientres la "[[represión de la resistencia Cacu]]" n'[[Haití]] en 1915.</ref> quien en 1935 escribió nel so famosu llibru «[[La guerra ye un lladroniciu]]»{{harvnp|Schmidt|1987|p=}}{{harvnp|Galeana|1993|p=}}{{harvnp|García Cantú|1974|p=}}{{harvnp|Selser|1994-1997-2001|p=}} {{cita| «Sirví mientres 30 años y cuatro meses nes unidaes más combatives de les Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos: na [[Infantería de Marina]]. Tengo la sensación d'actuar mientres tou esi tiempu de bandíu altamente calificáu al serviciu de les grandes empreses de [[Wall Street]] y les sos [[banqueru|banqueros]]. N'otres pallabres, fui un [[pandillero]] al serviciu del [[capitalismu]]. De tal manera, en 1914 afirmé la seguridá de los intereses petroleros en Méxicu, [[Tampico]] en particular. Contribuyí a tresformar a Cuba nun país onde la xente del [[National City Bank]] podía birlar tranquilamente los beneficios. Participé na "llimpieza" de [[Nicaragua]], de [[1902]] a [[1912]], por cuenta de la firma bancaria internacional [[Brown Brothers Harriman]]. En [[1916]], por cuenta de los grandes azucreros d'Estaos Xuníos, apurrí a la [[República Dominicana]] la "civilización". En [[1923]] "endreché" los asuntos n'[[Hondures]] n'interés de les compañíes fruteres estaodunidenses. En [[1927]], en [[China]], afité los intereses de la [[Standard Oil]]. Cuando miro escontra tras considero que pudi dar a [[Al Capone]] delles suxerencies. Él, como gángster, operó en tres distritos d'una ciudá. Yo, como Marine, operé en trés continentes.»}} Gracies a les concesiones daes a estranxeros, para [[1901]] la UFCO<ref group=lower-alpha>Dende la década de 1980 la UFCO llamóse «Compañía de Desenvolvimientu Bananero de Guatemala, S.A.» (BANDEGUA), subsidiaria de «[[Chiquita Brands International]]».</ref> empezó a volvese la fuercia principal en Guatemala, tanto política como económica. El [[gobiernu]] subordinábase de cutiu a intereses de la Compañía (una de les principales de Centroamérica). La UFCO llegó a controlar más del 40% de la tierra cultivable del país y d'otros países centroamericanos, asina com tamién les instalaciones de los puertos (especialmente Puerto Barrio). Tien de recordase que la política económica norteamericana nesi momentu taba dirixida escontra la [[Canal de Panamá]]: cola canal en construcción dende [[1903]], el so principal fin yera asegurase d'una atmósfera pacífico y estable en tola rexón centroamericana ensin intervención de potencies europees. Por esta razón hubo una medría nes operaciones d'empreses norteamericanes en Centroamérica, ente los que s'incluyó la crecedera esponencial de les operaciones de la «United Fruit Company».{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} Amás, Estrada Cabrera tamién tenía otru motivu p'averase a los Estaos Xuníos: el principal yera que podía pidi-y ayuda militar en casu de qu'Inglaterra unviara una flota militar pa reclamar el pagu de la delda que Guatemala tenía colos bancos ingleses, y que s'amontó depués del gobiernu de Barrios y, especialmente, tres el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]] de 1897.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} Otru de los países qu'intento influyir na política de Guatemala mientres el gobiernu de Estrada Cabrera foi Méxicu, que taba gobernáu pol xeneral [[Porfirio Díaz]] y que taba esmolecíu pola creciente presencia norteamericana, que amontárase dende la guerra con España por Cuba en 1898 y depués cola ayuda militar mientres la [[Separación de Panamá de Colombia]] que-yos dexó a los norteamericanos construyir la [[Canal de Panamá]]. Díaz y el restu de presidentes de la rexón víen con esmolición como Estrada Cabrera plegárase a los intereses norteamericanos{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} El monopoliu d'[[esportación]] de plátanu y les necesidaes de la UFCO d'asegurase un «''ambiente favorable de negocios''» motivaron qu'esta empresa necesariamente envolubrárase na política doméstica de los países d'[[América Central]], sofitada pola so condición de mayor [[emplegador]] de la rexón col impautu qu'esto xeneraba na sociedá, imponiendo la so influencia sobre los gobiernos de la zona por que éstos emitieren [[lleis]] favorables a los intereses y necesidaes de la UFCO. Coles mesmes, anque los [[tributu|tributos]] que la UFCO pagaba yeren bien baxos, constituyíen la mayor parte de los ingresos por esportación que percibíen los gobiernos d'[[América Central]], que se calteníen asina esmolecíos en caltener una rellación "amistosa" con United Fruits Company. La participación de la UFCO nos [[monopoliu|monopolios]] de [[ferrocarril]]es y [[corréu|corréos]] aumentaben el poder de la empresa, que col control d'estos dos indispensables víes de comunicación podía fácilmente primir y amenaciar a les autoridaes llocales o estatales que s'amosaren «pocu collaboradores» cola empresa. === Estudiu de la civilización maya === [[Ficheru:QuiriguáGlyphs1.jpg|220px|miniaturadeimagen|alt=El llau d'un cercu, estremáu en paneles cuadraos con xeroglíficos esculpíos|Una complexa figura xeroglífica nel llau oeste del Cercu D de Quiriguá{{harvnp|Looper|2003|p=144}}]] En 1910, la United Fruit Company recibió'l sitiu arqueolóxicu de [[Quiriguá]] y tola tierra pela redolada pa la producción de [[banana|plátanu]] por entemediu d'una arrogante concesión dada pol gobiernu de Estrada Cabrera.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=128}} La frutera acutó trenta [[hectárees]] alredor del centru ceremonial y clasificar como parque arqueolóxicu, dexando asina una isla de selva ente los plantíos.<ref name=kelly244/> Trabayu arqueolóxicu foi realizáu de 1910 a 1914 por Edgar Lee Hewett y pol espía de la Oficina Naval d'Intelixencia norteamericana y arqueólogu [[Sylvanus Morley]] de la Escuela d'Arqueoloxía Americana en Santa Fe,<ref name=kelly244/> y retruques de yelsu de los cercos de Quiriguá feches colos moldes de Hewitt fueron exhibíes en [[La Esposición Panamá–California (1915)|la Esposición Panamá-California de 1915]] en San Diego, [[California]].<ref name=kelly244>{{harvnb|Kelly|1996|p=244}}</ref><ref group=lower-alpha>{{cita web|url=http://www.museumofman.org/casts-our-maya-monuments|apellíu=San Diego Museum of Man|títulu=Maya Monument Casts from Quirigua, Guatemala|idioma=en|cita=Los retruques d'estos monumentos de Quiriguá tán n'exhibición dende 1914 na esposición "Maya: Corazón del Cielu, Corazón de la Tierra" nel [[Muséu del Home de San Diego]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151013202158/http://www.museumofman.org/casts-our-maya-monuments|fechaarchivu=2015-10-13}}</ref>{{harvnp|San Diego Museum of Man|s.f.|p=}} Finalmente, l'[[Institutu Carnegie]] llevó a cabu varios proyeutos en Quiriguá dende 1915.<ref name=kelly244/><ref name=academia1923/> En 1953, publicar en dos volúmenes l'estudiu realizáu por Richard Woodbury and Aubrey S. Trik sobre les ruines de [[Zaculeu]], en [[Huehuetenango]] que foi patrocináu pola United Fruit Company.<ref name=woodbury132>{{cita publicación |url=http://www.jstor.org/stable/40973712|títulu=Reviewed Work: The Ruins of Zaculeu, Guatemala by Richard B. Woodbury, Aubrey S. Trik, John M. Dimick, Charles Weer Goff, William C. Root, T. Dale Stewart, Nathalie F. S. Woodbury|autor=Borhegyi, Stephan F.|enllaceautor=Stephan F. de Borhegyi|publicación=B.B.A.A. Boletín Bibliográficu d'Antropoloxía Americana|volume=17|númberu=2|añu=1954|páxina=132|ref=harv|editorial=Pan American Institutu of Geography and History}}</ref> D'alcuerdu a la introducción del trabayu, ésti foi patrocináu pola frutera pa «espresar la so responsabilidá social y p'ameyorar l'entendimientu ente dambes Américas». Los antropólogos que trabayaron nel proyeutu manifestaron tamién el so gratitud para cola UFCO poles sos pervalible contribuciones a la conocencia de l'arqueoloxía mesoamericana.<ref name=woodbury132/> El proyeutu de Zaculeu realizar por dos razones: p'ampliar la conocencia sobre la prehistoria de los Mayes y p'amontar el fluxu de turistes a Guatemala.<ref name=woodbury132/> El sitiu arqueolóxicu escoyer pola facilidá d'accesu al mesmu y porque les ruines atopar nun bon estáu de caltenimientu.<ref name=woodbury132/> {{imaxe múltiple| |posición_tabla = center |posición_texto = enriba |títulu =Excursión a Quiriguá en 1923{{harvnp|Academia de Xeografía y Historia|1923|p=0:30-8:00}} |anchu=160 |texto = Imagen tomaes mientres una escursión a Ríu Duce y [[Livingston (Izabal)|Livingston]] entamada pola [[Academia de Xeografía y Historia de Guatemala]] y patrocinada pola United Fruit Company.{{harvnp|Academia de Xeografía y Historia|1923|p=0:30-8:00}} |semeya1=Quirigua2.jpg|testu1=Tendeyón d'un monumentu |semeya2=Quirigua6.jpg|testu2=Detalle d'un monumentu |semeya3=Quirigua3.jpg|testu3=L'artista arxentina [[Berta Singerman]] |semeya4=Quirigua4.jpg|testu4=Visitantes reparando un cercu |semeya5=Quirigua5.jpg|testu5=Visitantes al pie d'un cercu }}. === International Railways of Central America (IRCA) === [[Ficheru:Guatemala railways.svg|thumb|200px|left|Mapa de los ramales ferroviarios en Guatemala y El Salvador, que yeren propiedá de la IRCA, la subsidiaria de la UFCO que controlaba'l ferrocarril en dambos países, mientres l'únicu puertu nel Atlánticu yera controláu pola Great White Fleet, marina mercante tamién propiedá de la UFCO.]] En 1904 socios de [[Minor Keith]], quien yá construyera delles llinies ferriales en Centro América, empezaron a ganar control de dellos ramales de ferrocarril en Guatemala y en El Salvador, gracies a arrogantes concesiones de los presidentes de dambos países; nesi mesmu añu, incorporóse la compañía «International Railways of Central American (IRCA)» incorporar nel estáu d'Estaos Xuníos de [[Nueva Jersey]], entá cuando los distintos ramales ferroviarios siguieron funcionando independientemente.<ref name=irca /> ==== Espansión ==== El reporte añal d'actividaes de 1912, describe l'afitamientu de los distintos ramales: el ferrocarril guatemalianu asumió'l control de los ramales Central», «Occidental» y el «de Ocós» en 1912, cuando la fuercia llaboral de les oficines xenerales y de la estación y talleres de Zacapa y la ciudá de Guatemala consolidar nos edificios de la Compañía Ferroviaria Central en Guatemala; la unión de too esto recibió'l nome de «International Railways of Central America» (IRCA). A partir d'esi momentu, los trenes de Guatemala conociéronse como: * «Ferrocarril del Distritu del Atlánticu» * «Ferrocarril del Distritu del Pacíficu»: los antiguos ferrocarriles «Central», «Occidental», «Panamericanu» y «de Ocós» * «Ferrocarril Panamericanu» (en construcción pola Compañía Ferrocarrilera Central»<ref name=irca />) El reporte añal tamién rexistró la construcción de la llinia ente La Unión y San Miguel n'El Salvador y menta que'l direutor de la IRCA yera William C. Van Horne, quien yá ganara cierta reputación nel «Canadian Pacific Railroad».<ref group=lower-alpha>Otros nomes de reconocíos empresarios d'Estaos Xuníos que tuvieron acomuñaos cola IRCA en dalgún momentu fueron Huntington, Hopkins, Stanford y Vanderbilt.</ref> Keith tenía la idea de construyir un ferrocarril panamericanu» que travesara toles repúbliques centroamericanes, y que se coneutara a Méxicu con Panamá y eventualmente cola América del Sur. Nestos momentos la construcción de la [[Canal de Panamá]] taba bastante avanzada, y los intereses norteamericanos na rexón crecíen. La IRCA impulsó la construcción de llinies ferriales a lo llargo de la mariña del Pacíficu, coneutando coles llinies yá esistentes, y apurriendo la conexón con Méxicu en Tecún Umán, en Guatemala.<ref group=lower-alpha>La conexón con Méxicu arreyaba non yá un cambéu de rieles, sinón que tamién un viaxe en ferry pel ríu Suchiate; y nun foi sinón hasta que los Estaos Xuníos entraron a la [[Segunda Guerra Mundial]] n'avientu de 1941, que l'amenaza d'un posible ataque xaponés a les mariña del Pacíficu centroamericanu forzó a la construcción d'una ponte ente Méxicu y Guatemala.</ref> Los mapes d'esti periodu amuesen qu'había proyeutos pa coneutar la llinia Central de Guatemala dende Santa María en Guatemala a Santa Ana n'El Salvador, onde se coneutaría coles llinia ferriales salvadoreñes; esta llinia diera a El Salvador accesu direutu a les llinies mexicanes, pero nunca se construyó. IRCA solo llegó a El Salvador por Zacapa, pero esta llinia pasaba per munchos montes y faía impráctico cualquier intentu de ferrocarril comercial con Méxicu.<ref name=irca /> La conexón ente Zacapa y San Salvador completar hasta en 1929; conectaba a les llinies que la IRCA yá tenía en dambos países, llegando hasta La Unión, dende onde podía pasase a Nicaragua per mediu d'un ferry nel [[Golfu de Fonseca]]. Pela so parte, la ruta direuta d'El Salvador a Puerto Barrio nel Atlánticu xustificaba lo caro de la construcción ente los montes. Con esti ramal n'El Salvador, la IRCA creara un imperiu de carriles con llinia angosta que s'estendía dende Méxicu hasta'l Golfu de Fonseca, y dende l'Atlánticu hasta'l Pacíficu, un sistema de más d'ochocientes milles de llinia ferroviaria. Inclusive, en 1930, la «United Press» reportó que con esti ramal yá concluyíu, la travesía en tren más llarga ensin transbordos en Norteamérica diba dende Hudson Bay en Canadá hasta La Unión n'El Salvador, un viaxe de pocu más de cinco mil milles.<ref name=irca /> {| {{tablaguapa}} align="right" width=23% |- | <center> Documental fílmico sobre un viaxe en tren de vapor en Guatemala en 2006: <br /> {| {{tablaguapa}} width=95% |- ! Seiciones !! Descripción |- |[https://m.youtube.com/watch?v=t15_691Rric Parte 1]|| Salida de la Estación de «El Ranchu» |- |[https://m.youtube.com/watch?v=Pc0ZQMSIjUg Parte 2] || Entrada a la [[Ciudá de Guatemala]] |} |} ==== La Gran Depresión ==== En 1933 la IRCA taba en crisis: a pesar de que la llinia yera altamente rentable, la [[Gran Depresión]] fizo que de secute la IRCA nun pudiera llograr financiamiento pa la estensión de los sos ramales n'El Salvador; producióse una crisis de lliquidez cuando nun había suficiente efeutivu pa pagar les sos deldes al curtiu plazu y la compaña diba derechu a la bancarrota. Amás esistía otru problema: la United Fruit Company llegó a un alcuerdu col gobiernu de [[Jorge Ubico]] en Guatemala por que la UFCO construyera un modernu puertu en «Concepción del Mar» na mariña del Pacíficu guatemalianu, en cuenta de una gran concesión de tierres pal plantíu de bananos en Tiquisate. Esperábase que los bananos tresportárense vía marítima al traviés de la [[Canal de Panamá]] y, por si nun fuera pocu, esperábase qu'un puertu con nueves instalaciones atraxera enforma del rentable negociu del tresporte del café, azucre y banano que la IRCA había hasta entós tresportáu escontra Puerto Barrio. La situación nun pintaba bien pa la IRCA.<ref name=irca /> Pero la IRCA llogró convencer a los sos socios de la UFCO que'l tresporte transcontinental terrestre hasta Barrios yera más eficiente que'l tresporte marítimu vía Canal de Panamá; con esto la IRCA salvar del desastre: tuvo más tráficu escontra Barrios, saliendo agora de Tiquisate. Adicionalmente, la UFCO non solo salvó al ferrocarril de la bancarrota, sinón qu'adquirió nuevu equipu pa ésti. El contratu con Ubico renegocióse, esaniciando la construcción del puertu (pero calteniendo la jugosa concesión). En 1936, la IRCA y la UFCO roblaron un alcuerdu per mediu del cual la frutera» pagó 2,6 millones de dólares de les obligaciones financieres del ferrocarril en cuenta de llograr una voi pagar por 1,75 millones de dólares más 186.00 aiciones de IRCA.<ref name=irca /> ==== Cayente ==== Dempués d'esto, les coses empezaron a aparrar pal ferrocarril. L'últimu añu que IRCA reportó una ganancia foi en 1957. En 1959, la carretera al Atlánticu dende la [[Ciudá de Guatemala]] hasta [[Puerto Barrio]] foi inaugurada, lo que dio como resultáu que los camiones fixeren que'l tren baxara los sos precios, amás de que perdió muncha vecería. Y en 1964, por cuenta de un furacán y a enfermedaes de los árboles, cerró la so estensa operación en Tiquisate, dexando a IRCA ensin el 10% de les sos ganancies.<ref name=irca>{{harvnb|West|2009|p=}}</ref> === Bluefields Steamship Company === En Nicaragua, la producción del banano d'esportación primeramente desenvolvióse na Mariña Atlántica: la United Fruit Company establecer en 1899 cola so sucursal la «Bluefields Steamship Company» nes proximidaes de [[Bluefields]], pero en 1911 decidió retirase de Nicaragua yá que la so esplotación de banano na Mariña Atlántica nun resultó esitosa. La «[[Standard Fruit Co.]]» de Nueva Orleans entró nel so llugar, pero terminó retirándose tamién polo insalubre de la rexón.{{harvnp|Gavilán|s.f.|p=}} En 1960, la UFCO tornó a invitación del Institutu Nicaraguanu de Fomentu Nacional (INFONAC) y esta vegada instalar na mariña del Pacíficu. Pero en 1965 esta compañía retiróse nuevamente aduciendo que «''nun disponía de teunoloxía fayadiza, que l'actividá nun-y yera rentable y que Nicaragua aprovía escasa asistencia téunica''». Sicasí, la verdadera razón de la salida de UFCO en 1965 foi que nun llegó a un alcuerdu col gobiernu sobre'l preciu del banano. L'institutu demandaba un preciu mayor pola producción esportada, lo cual nun foi aceptáu pola United Fruit Company. El INFONAC fíxose cargu de la comercialización y producción del banano, pero pola so inesperiencia fracasó y decidió llamar nuevamente a la Standard Fruit por que se fixera cargu de la producción bananera.{{harvnp|Gavilán|s.f.|p=}} === Compañía Bananera de Costa Rica === Los ricos suelos aluviales d'esta rexón d'[[Palmar (Costa Rica)|El Palmar Sur]] en [[Costa Rica]] facilitaron l'agricultura histórica dende 1930. La UFCO apoderara esta rexón meridional con plantíos de banano dende 1920 en [[Parrita]] y [[Quepos]], y entró en Palmar Sur na década de 1930 sol nome de «Compañía Bananera de Costa Rica» nun esfuerciu por evitar la llexislatura antimonopolio.{{harvnp|Villalobos|2005|p=}} === Chiriquí Land Company === El ferrocarril de Chiriquí» foi un antiguu [[ferrocarril]] que sirvió a la [[provincia de Chiriquí]], [[Panamá]] mientres gran parte del sieglu {{versalita|xx}}. Tenía cuatro ramales que partíen dende la estación principal allugada na ciudá de [[David (ciudá)|David]], capital de la provincia escontra [[La Concepción (Chiriquí)|La Concepción]].<ref group=lower-alpha>Esta vía depués estendida hasta [[Puerto Armuelles]], [[Buraca]], [[Pedregal (Chiriquí)|Pedregal]], y [[Potrerillos (Chiriquí)|Potrerillos]].</ref> La suma de toles llinies yera de 81 quilómetros. El proyeutu d'un ferrocarril pola provincia foi xestáu pol presidente [[Pablo Arosemena]] en 1911 pa coneutar la [[ciudá de Panamá]] con David, con un ramal escontra la [[provincia de Los Santos]], pero nun se concretó pol escesivu presupuestu. Darréu, mientres la presidencia de [[Belisario Porras]] al traviés de la llei 20 del 19 de febreru de 1913 empecípiense los estudios de factibilidad d'un ferrocarril provincial sol contratu de la empresa d'Estaos Xuníos R.W. Heabard.{{harvnp|Castro|2006|p=}} Les obres empezaron el 23 d'abril de 1914 y foi inauguráu pol presidente Porras el 22 d'abril de 1916, con un presupuestu de 21 millones de dólares. En 1928, so la presidencia de [[Rodolfo Chiari]], estiéndese'l ramal de La Concepción hasta'l pueblu de Puerto Armuelles y constrúyese una estación. Darréu, la empresa Chiriqui Land Company, filial de la United Fruit Company, consiguió que'l gobiernu construyera más ramales que pudieren tresportar les sos colleches de [[banano]]. El ferrocarril de Chiriquí aportó a l'únicu mediu de tresporte de la provincia previa a la construcción de la [[carretera Panamericana]], y empezó a aparrar tres la construcción de la carretera que coneuta Puerto Armuelles cola carretera Panamericana en 1970.{{harvnp|Blogue del Valle de la Luna|2008|p=}} === La Gran Flota Blanca (Great White Fleet) === El nome de «Great White Fleet» empecipióse cuando en 1907 el presidente [[Theodore Roosevelt]] unvió a dellos buques de guerra a un viaxe de bona voluntá en circunvalación pel mundu, tres la victoria na so guerra contra España en 1898; los buques taben pintaos de blancu y non de gris, como'l restu de l'Armada norteamericana. Depués, cuando la United Fruit Company empezó a pintar los sos buques de blancu p'ameyorar les condiciones del banano que tresportaben, empezóse-y a conocer a la so flota como la «Gran Flota Blanca».{{harvnp|Carl|1976|p=50-56}} Tres la quiebra de la United Fruit Company y la so reorganización en [[Chiquita Brands International]] la Flota Blanca pasó a formar parte d'esta postrera y sigue tresportando fruta y otros bienes dende los países llatinoamericanos col nome de «Great White Fleet Liner Service, LTD». {{wide image|UFruitCo1910EratoWharf.jpg|1500px|<center>Vista de la «Gran Flota Blanca» de la «United Fruit Company» nos muelles de [[Nueva Orleans]], en 1910.</center>}} [[Ficheru:United Fruit Ad 1916.jpg|miniaturadeimagen|Anuncio publicitariu de la Gran Flota Blanca de la UFCO en 1916.]] [[Ficheru:USS Taurus (AF-25).jpg|miniaturadeimagen|{{USS|Taurus|AF-25|6}}, Construyíu como «San Benitu» en 1921, foi quiciabes el primer buque mercante turbo-llétricu del mundu.]] [[Ficheru:SS Abangarez.jpg|miniaturadeimagen|SS «Abangarez», 1945]] [[Ficheru:Dole_Ecuador_(3746433687).jpg|miniaturadeimagen|Buque mercante fruteru de la compañía «Dole», que compite na actualidá cola «Gran Flota Blanca».]] {| class="wikitable mw-collapsible" style='font-size:0.9em' width=60% align=center |+ style="color:black;"|Buques de la Great White Fleet{{harvnp|Carl|1976|p=50-56}}{{harvnp|Silverstone|1968|p=329}} |-style="color:white;" align=center !style="background:#659ec7;"|Buque !style="background:#659ec7;"|Añu de<br/>alquisición !style="background:#659ec7;"|Descripción |- !style="background:lemonchiffon;"|«Admiral Dewey» |rowspan=4|1899 |rowspan=4|Buques mercantes de l'Armada de los Estaos Xuníos que fueron decomosionados dempués de la Guerra contra [[España]]. Cada unu llevaba cincuenta y tres pasaxeros y trenta y cinco mil recímanes de banano. |- !style="background:lemonchiffon;"|«Admiral Schley» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Admiral Sampson» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Admiral Farragut» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Venus«» |1903|| Primer buque mercante esfrecíu de la UFCO. |- !style="background:lemonchiffon;"|«San Jose» |rowspan=3|1904 |rowspan=3|Primeros tresportes bananeros construyíos coles especificanos de la frutera». El «San Jose» y el «Esparta» fueron fundíos por submarinos alemanes mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|«Limon» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Esparta» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Atenes» |1909|| Tresporte bananero, parte d'un llote de trece buques de 5 000 tonelaes construyíu n'[[Irlanda]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|«Pastores» |1912|| Cruceru de 7 241 tonelaes. |- !style="background:lemonchiffon;"|«Calamares» |1913|| Tresporte bananero de 7 622 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"|«Toloa» |rowspan=2|1917 |rowspan=2|Tresporte bananero de 6494 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"| «Ulua» |- !style="background:lemonchiffon;"|«San Benitu» |rowspan=3|1921 |rowspan=3|Tresporte bananero de 3724 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"|«Mayari» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Choluteca» |- !style="background:lemonchiffon;"|«La Sablera» |1923|| Tresporte bananero |- !style="background:lemonchiffon;"|«La Marea» |1924|| Tresporte bananero de 3689 tonelaes diésel-llétricu y depués convirtióse nel «Darien» de 4281 tonelaes en 1929–31{{harvnp|Lloyd's Register|1931|p=}} |- !style="background:lemonchiffon;"|«Telda» |rowspan=4|1927 |rowspan=4|Tresportes bananeros |- !style="background:lemonchiffon;"|«Iriona» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Castiella» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Tela» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Aztec» |1929|| Tresporte bananero |- !style="background:lemonchiffon;"|«Platano» |rowspan=2|1930 |rowspan=2|Tresportes bananeros turboeléctricos |- !style="background:lemonchiffon;"|«Musa» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Xamaica» |rowspan=6|1932 |Paquebote turbo-llétricu de carga y pasaxeros de 6 968 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"|«Chiriqui» |rowspan=2| Paquebotes turbo-llétricu de carga y pasaxeros de 6 963 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"|«Talamanca» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Veraqua» |rowspan=2| Paquebotes turbo-llétricu de carga y pasaxeros de 6 982 tonelaes |- !style="background:lemonchiffon;"|«Quiriqua» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Antigua» | Paquebote turbo-llétricu de carga y pasaxeros que s'utilizaba pa cruceros de dos selmanes a [[Cuba]], [[Xamaica]], [[Colombia]], [[Hondures]] y la [[Canal de Panamá]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|«Oratava» |1936|| Buque mercante pa tresporte de banano |- !style="background:lemonchiffon;"|«Comayagua» |rowspan=5|1946 |rowspan=5|Buques mercantes pa tresporte de banano |- !style="background:lemonchiffon;"|«Junior» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Metapan» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Yaque» |- !style="background:lemonchiffon;"|«Fra Berlanga» |- !style="background:lemonchiffon;"| «Manaqui» |1946|| Buque mercante pa tresporte d'azucre |} La Gran Flota Blanca esiste na actualidá. Ye remanada por [[Chiquita Brands International]], pero yá nun tien el monopoliu del qu'una vegada esfrutó: agora compite con otres navieres pol tresporte de les frutes dende los destinos d'Iberoamérica. == Abusos de la UFCO en Hispanoamérica == === Introducción lliteraria === El ''[[modus operandi]]'' de la UFCO foi espuestu na siguiente conversación, qu'apaez na obra de teatru ''El tren mariellu'', del autor guatemalianu —y ex-ministru d'Educación y embaxador de los gobiernos revolucionarios de [[Juan José Arévalo]] y [[Jacobo Arbenz Guzmán]]— [[Manuel Galich]]. Nesta escena, Mr. Whip ye'l xerente de la UFCO nun país llatinoamericanu, Mr. Bomb ye'l presidente de la casa matriz en [[Nueva Orleans]] y Bracamoente ye un personaxe modeláu en base al xeneral guatemalianu [[José María Orellana]]: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=80%| MR. WHIP — Tolos rivales estrapaos. Ye nuesa, puramente nuesa esa riqueza perenal. Solos, solos nel Caribe fecundu. Les rutes abiertes a la nuesa meyora, escontra l'infinitu. Gracies a los nuesos ferrocarriles.<br /> MR. BOMB — Meyor dichu a les nueses finances, Mr. Whip.<br /> MR. WHIP — Bones tardes, Mr. Bomb.<br /> MR. BOMB — Les finances son una suerte de maxa estraordinario. Un papeloriu vieyos tresformar en millones de dólares. He equí cómo. Esti papeloriu son los bonos d'una vieya delda del Gobiernu, que nun pagó nin el principal, nin los intereses. Naturalmente nun valen nada y por nada mercar nós, los tenedores. Proponemos una ventaxosa operación al Gobiernu, qu'ésti acepta razonablemente: consolidar de la delda. Gran beneficiu pal deldor y bonos nuevos pa nós. Como financiadores del afitamientu cobramos los gastos d'ésta. Y como tenedores de los nuevos bonos cobramos dos años antemanaos d'intereses. ¿Cómo? Colos mesmos bonos de la nueva emisión. Honorable, lícitu y ventaxosu pal gobiernu. Intereses posteriores van garantizase, por casu pignorándose los ingresos de les Aduanes. Agora bien, a cambéu del inapreciable serviciu del afitamientu, el Gobiernu autoriza la constitución d'una Compañía, que concluya'l ferrocarril. Les aiciones y esa Compañía distribuyir en trés partes. Una, pa los contratistes del ferrocarril, que somos nós, pol so trabayu. Otra pa los tenedores de l'antigua delda, polos intereses que se-yos debíen, que tamién somos nós. Y otra parte pal Gobiernu por construyir casi tol ferrocarril. A cada unu lo suyo. ¡Somos acreedores de la delda y dueños del sesentiséis per cientu de les aiciones del ferrocarril! ¡trespasósenos el ferrocarril, ensin reclamu, nin gravame dalgunu! Eso entiende'l muelle, les propiedaes, el material rodante, los edificios, les llinies telegráfiques, los terrenes, les estaciones, los tanques y los homes. Miles d'homes para fai rodar el ferrocarril. Exenciones d'impuestos d'importación de cuanto precisamos pal ferrocarril. A los noventinueve años devolver. Pero non gratis. Yá tresportaría millones de tonelaes de banano, lo que se traduz en miles de millones de dólares pa la Compañía. He equí lo qu'importa un papeloriu vieyos d'una vieya delda esterna. Y amás, una páxina na historia pal Gobiernu que consolidó la delda pública y construyó'l ferrocarril pa felicidá de la Nación. ¿Vio?<br /> MR. WHIP — ¡Ye almirable!<br /> MR. BOMB — Correspuénde-y a usté l'otru frente. Diríamos el ''alministrativu'', por llamalo de dalguna manera. Y facer perbién. Felicito, míster, d'habelo descubiertu va diez años. La so conocencia d'estes tierres y de los vezos del país fueron una pervalible contribución al ésitu. Por eso ye usté un altu funcionariu y un fuerte accionista.<br /> MR. WHIP — ¡Estelante, Mr. Bomb!<br /> MR. BOMB — Pero tou eso hai que caltenelo y engrandecerlo, Mr. Whip. El Pacíficu espéranos. ¿Qué fai falta?<br /> MR. WHIP — Que nun haya nin una voz en contra. Nin un diputáu, nin un diariu, nada.<br /> MR. BOMB — Instaure un gobiernu más enérxicu. Usté tien al home.<br /> MR. WHIP — ¿Quién?<br /> MR. BOMB — Esi que da órdenes per teléfonu.<br /> MR. WHIP — ¿Bracamonte? Imposible. Ye analfabetu.<br /> MR. BOMB — Nun país d'analfabetos, el Presidente tien de ser un analfabetu. Inobjetablemente democráticu. MR. WHIP — ¿Y la opinión internacional?<br /> MR. BOMB — ¿La opinión internacional? ¡Qué coses se -y asoceden! Usté precisa unes vacaciones, Mr. Whip. Nun-y fai bien a la mollera'l sol del trópicu. ¿Ignora usté que nueses cadenes de diarios son tan poderosamente máxiques como les finances? Bracamonte analfabetu convertir en Bracamonte patriota pernomáu. ¡Ye un trucu d'aficionaos, Mr. Whip! Pónga-y nes manes la bandera del Partíu Lliberal.<br /> MR. WHIP — Ye'l que ta nel poder.<br /> MR. BOMB — Entós pónga-y la del Conservador. Siempres va haber una razón democrática. Alantre, Mr. Whip. Usté ye'l dueñu del futuru. El frente de les finances y el de les noticies tán nes nueses manes. Faiga usté lo suyo, míster Whip.<br /> MR. WHIP — OK. (Falándo-y a Bracamonte.) Coronel, ¿gustaría-y ser Presidente?|[[Manuel Galich]]<br />''El tren mariellu, drama del Caribe en tres actos''<br />Buenos Aires, 8 d'agostu de 1954{{harvnp|Galich|2013|p=101-105}}}} === Arxentina {{Bandera|Arxentina}} === En 1948 l'embaxador d'Estaos Xuníos n'[[Arxentina]], [[Spruille Braden]], conocíu pola so intervención mientres les eleiciones arxentines de 1946 —onde riquió públicamente a los votantes arxentinos a nun votar por [[Juan Domingo Perón]]—, percibió un sueldu pa cabildear en nome de la compañía n'[[América Central]]. === Colombia {{Bandera|Colombia}} === [[Ficheru:Workerbananamassacred.png|thumb|200px|Líderes de la fuelga de los trabayadores nos plantíos bananeras colombianes en 1928. D'esquierda a derecha: Pedro M. del Río, Bernardino Guerrero, Raúl Eduardo Mahecha, Nicanor Serrano y [[Erasmo Coronel]].]] En [[Colombia]] en 1928, onde ante les protestes de los trabayadores agrícoles<ref group=lower-alpha>Aproximao unos venticinco mil trabayadores participaron nestes protestes.</ref> demandando meyores llaborales na ciudá de [[Barraquera (Madalena)|Barraquera]], la «United Fruit Company» llogró que les [[Fuercies Militares de Colombia]] reprimieren la manifestación con disparos, asesinando cerca de mil ochocientos trabayadores colombianos.{{harvnp|Vásquez|2001|p=101}} Ye lo que se conoz como la «[[Masacre de les Bananeras]]», denunciada nel Congresu colombianu por [[Jorge Eliécer Gaitán]] y inmortalizada por [[Gabriel García Márquez]] nel momentu cumal de la so famosa novela ''[[Cien años de soledad]]''{{harvnp|García Márquez|1987|p=}}{{harvnp|García Márquez|1967|p=}}; quien ostentaba nesi sangrientu sucesu la presidencia de Colombia yera'l políticu conservador [[Miguel Abadía Méndez]].{{harvnp|Vásquez|2001|p=101}} Asina tamién, la primer novela del escritor [[Álvaro Cepeda Samudio]], ''La Casa Grande'', centrar nesti eventu, una y bones el mesmu autor vivía nes cercaníes d'onde asocedió'l sucesu. El xeneral Cortés Vargas, quien dio la orde de disparar, defendióse darréu aduciendo que dio la orde porque lu informaren qu'había barcos de la Marina d'Estaos Xuníos llistos pa desembarcar nes mariñes colombianes pa defender al personal norteamericano y los intereses de la United Fruit Company. Vargas daría la orde pa evitar que los Estaos Xuníos invadieren Colombia. Esta postura foi fuertemente criticada pol Senáu, especialmente por [[Jorge Eliécer Gaitán]], quien argumentó que les mesmes bales que mataron a los trabayadores desarmaos podríen habese utilizáu contra l'enemigu invasor.{{ensin referencies}} La embaxada de los Estaos Xuníos en Bogotá unvió los siguientes comunicaos al [[Departamentu d'Estáu]] del so país: {| class="mw-collapsible wikitable" width=70% style='font-size:0.9em' align=center |- style="color:white;" !style="background:#659ec7;" align=center width=15%|'''Fecha''' !style="background:#659ec7;" align=center|'''Información''' |- !style="background:lemonchiffon;"|5 d'avientu de 1928 |«Tuvi siguiendo la fuelga frutera de Santa Marta por entemediu de los representantes de la United Fruit Company equí; amás, por entemediu del Ministru de Rellaciones Esteriores quien el sábadu díxome que'l gobiernu unviaría tropes adicionales y arretaría a tolos líderes de la fuelga y tresportar a la prisión en [[Cartagena (Colombia)|Cartagena]]; que'l gobiernu emprestaría proteición fayadiza a los intereses d'Estaos Xuníos arreyaos.»<ref>{{cita web|autor=Embaxada de los Estaos Xuníos en Bogotá|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery5dec1928.jpg|fecha=5 d'avientu de 1928|títulu=Telegram from US Bogotá Embassy to the US Secretary of State, dated December 5, 1928|ubicación=Colombia|website=icdc.com|fechaaccesu=14 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120609174152/http://www.icdc.com/|fechaarchivu=2012-06-09|idioma=en|ref=harv}}</ref> |- !style="background:lemonchiffon;"|7 d'avientu de 1928 |«La situación nes contornes de la ciudá de Santa Marta ye bien seria ensin batura a duldes: les zones de les contornes tán en franca revuelta; los militares, que tienen órdenes de "nun reparar en gastu de municiones", yá asesinaron y mancaron a cerca de cincuenta obreros en fuelga. El gobiernu esta falando agora d'una ofensiva xeneral contra los huelgueros asina los buques de guerra que s'atopa agora en camín apuerten a principios de la selmana próxima».<ref>{{cita web |autor=Embaxada de los Estaos Xuníos en Colombia|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery7dec1928.jpg|fecha=7 d'avientu de 1928|títulu=Telegram from US Bogotá Embassy to the US Secretary of State, dated December 7, 1928|ubicación=Colombia|website=icdc.com |fechaaccesu=14 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120606191800/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery7dec1928.jpg|fechaarchivu=6 de xunu de 2012|idioma=en|ref=harv}}</ref> |- !style="background:lemonchiffon;"|29 d'avientu de 1928 |«Tengo l'honor de reportar que'l conseyeru llegal de la United Fruit Company equí en Bogotá dixo ayeri que'l númberu total d'obreros en fuelga muertos poles autoridaes del exércitu colombianu mientres los disturbios recién xubió a quinientos o seiscientos; ente que'l númberu de soldaos muerte foi unu».<ref>{{cita web |autor=Embaxada de los Estaos Xuníos en Colombia|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery29dec1928.htm|fecha=29 d'avientu de 1928|títulu=Telegram from US Bogotá Embassy to the US Secretary of State, dated December 7, 1928|ubicación=Colombia|website=icdc.com |fechaaccesu=14 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020726204104/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery29dec1928.htm|fechaarchivu=26 de xunetu de 2012|idioma=en|ref=harv}}</ref> |- !style="background:lemonchiffon;"|16 de xineru de 1929 |«Tengo l'honor de reportar que'l representante de la United Fruit Company en Bogotá díxome ayeri que'l númberu total d'obreros en fuelga muertos pol exércitu colombianu superó'l millar».<ref>{{cita web |autor=Embaxada de los Estaos Xuníos en Bogotá|url=http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery16jan1929.jpg|fecha=16 de xineru de 1929|títulu=Dispatch from US Bogotá Embassy to the US Secretary of State, dated January 16, 1929|ubicación=Colombia|website=icdc.com|fechaaccesu=14 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120606191231/http://www.icdc.com/~paulwolf/colombia/caffery16jan1929.jpg|fechaarchivu=6 de xunu de 2002|idioma=en|ref=harv}}</ref> |} === Costa Rica {{Bandera|Costa Rica}} === ==== Muerte d'Antonio Saldaña en 1910 ==== {{AP|Antonio Saldaña}} [[Antonio Saldaña]] foi un [[cacique]] [[bribri]] y postreru [[Monarca|rei]] de [[Cantón de Talamanca|Talamanca]] en [[Costa Rica]]. Oponer a la operación de la frutera nes sos tierres. Morrió envelenáu en 1910, y delles versiones apunten a que morrió por instrucciones de los personeros de la UFCO.{{harvnp|Palmer|1994|p=81-82}} ==== Fuelga bananera de 1934 ==== Esta fuelga asocedió nel Puertu González Víquez, siendo unu de los sos líderes l'escritor [[Comunismu|comunista]] costarricense [[Carlos Luis Fallas]].{{harvnp|Jones León|2010|p=}} El poeta chilenu [[Pablo Neruda]], premiu [[Nobel de Lliteratura]], contribuyó a la divulgación de la obra [[Mamina Yunai]] del costarricense [[Carlos Luis Fallas]] y a la fama de la mesma al dedicar un poema a «Calero, trabayador del banano», unu de los personaxes de ''Mamina Yunai'', nel so ''[[Cantar xeneral]]''.{{harvnp|Neruda|1978|p=299;568-569}} {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=350px|«Non te conozo. Nes páxines de Fallas lleí la to vida,<br /> xigante escuru, neñu cutíu, farrapientu y errante. <br /> D'aquelles páxines vuelen la to risa y los cantares, <br /> ente los bananeros, na folla aveseo, l'agua y el sudu. <br /> ¡Qué vida la de los nuesos, qué allegríes segaes,<br /> qué fuercies destruyíes pola comida innoble,<br /> qué cantares baltaos pola vivienda rota,<br /> qué poderes del home desfechos pol home!<br /> Pero vamos camudar la tierra. Nun va dir la to solombra allegre<br /> de charcu en charcu escontra la muerte desnuda.<br /> Vamos Camudar, xuniendo la to mano cola mía,<br /> la nueche que te cubre cola so bóveda verde.<br /> (Les manes de los muertos que cayeron<br /> con estes y otres manes que constrúin<br /> tán sellaes, como los altores andinos<br /> cola fondura del so fierro soterráu.)<br /> Vamos Camudar la vida por que'l to llinaxe<br /> sobreviva y construya la so lluz entamada».<br /></center>|Tomáu de: [[Pablo Neruda|Neruda, P.]], ''[[Cantar xeneral]]'',<br /> poema XV del cantar octavo «La tierra llámase Juan:<br /> ''Calero, trabayador del banano» (Costa Rica, 1940){{harvnp|Neruda|1978|p=299;568-569}}}} === Cuba {{Bandera|Cuba}} === En [[Cuba]] la UFCO yera una de les compañíes d'Estaos Xuníos que controlaben la producción d'[[azucre]] y que fueron espulsaes en 1959, tres el trunfu de la [[revolución cubana]]. Un añu más tarde, el 1 de xineru de 1960, el gobiernu socialista cubanu nacionalizó toles posesiones de la frutera ensin derechu a compensación. Ante ello la UFCO ufiertó dalgunos de los sos barcos a los exiliaos cubanos qu'intentaron derrocar a [[Fidel Castro]] na fallida [[Invasión de Badea de Cochinos]] de 1961, pero la ufierta nun foi aceptada pol gobiernu de [[John F. Kennedy|Kennedy]]. === Guatemala {{Bandera|Guatemala}} === ==== Concesiones en cuenta de financiamiento ==== En 1904, como parte de la política del gobiernu de [[Theodore Roosevelt]] pa llograr un ambiente pacífico na rexón centroamericana mientres la construcción de la [[Canal de Panamá]], les empreses norteamericanes empezaron a buscar negocios colos países centroamericanos. Una d'elles foi la United Fruit Company, que consiguió grandes concesiones del gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] en cuenta de financiamiento pal so gobiernu. {{imaxe múltiple| |posición_tabla = center |posición_texto = enriba |títulu = Instalaciones de la United Fruit Company n'[[Izabal]] en 1923<ref name=academia1923/> |anchu=160 |texto = Imagen tomaes mientres una escursión entamada pola [[Academia de Xeografía y Historia de Guatemala]] y patrocinada pola United Fruit Company a Ríu Duce y [[Livingston (Izabal)|Livingston]].<ref name=academia1923>{{harvnb|Academia de Xeografía y Historia|1923|p=0:30-16:00}}</ref> |semeya1=Quirigua8.jpg|testu1=Estación de la IRCA en [[Quiriguá]] |semeya2=UFCO1.jpg|testu2=Instalaciones de la UFCO n'[[Izabal]] |semeya3=UFCO2.jpg|testu3=Estación de la IRCA nes instalaciones de la UFCO |semeya4=UFCO3.jpg|testu4=Vapor de la Great White Fleet en [[Puerto Barrio]] |semeya5=Riodulce7.jpg|testu5=Instalaciones de [[Puerto Barrio]] }} ==== Conato de fuelgues en Izabal ==== [[Ficheru:Ubico orellana.jpg|miniaturadeimagen|200px|Presidente guatemalianu, xeneral [[José María Orellana]] y el so ministru de Guerra. xeneral [[Jorge Ubico Castañeda]]. Fotografía de 1922.{{harvnp|Revista D|2004|p=}}]] A mediaos de 1924, los portuarios de Puerto Barrio, claves pa la esportación de banano y pa les importaciones a Guatemala, demandaron la xornada de 8 hores y aumentu de los sos salarios. La UFCO negar a aceptar y nun venció; los trabayadores entós fuéronse a la fuelga, a la cual solidarizáronse tolos trabayadores de les finques de la ''frutera''. La UFCO pidió ayuda al gobiernu del xeneral [[José María Orellana]]<ref group=lower-alpha>Orellana llegara al poder tres un golpe d'estáu en 1921, que se dio cuando'l so predecesor [[Carlos Herrera y Luna]] nun ratificó les concesiones que-y fixo [[Manuel Estrada Cabrera]] a la ''frutera''</ref> qu'actuó con rapidez: tropes fueron unviaes a imponer l'orde en Barrios; el choque foi brutal, saldándose con muerte y mancaos ente los obreros. La fuelga tardó ventisiete díes, pero la represión llogró acabala: ventidós dirixentes fueron encarcelaos y depués expatriados.{{harvnp|Bauer Paiz|1965|p=}} A finales de 1924, los trabayadores de la «International Railways of Central America» (IRCA) demandaron l'amenorgamientu d'hores de trabayu, l'aumentu de salariu y el respetu pa la so organización «Sociedá Ferrocarrilera». Una vegada más, la frutera» (propietaria de la IRCA) negóse rotundamente a aceptar estes demandes y movilizó al gobiernu de Orellana pa reprimir violentamente la fuelga de cinco mil trabayadores.{{harvnp|Bauer Paiz|1965|p=}} ==== Intentu de sobornu al presidente Arévalo ==== [[Ficheru:Sanjoseirca.jpg|200px|miniaturadeimagen|Terminal de la IRCA y de la Great White Fleet nel Puertu de San José, [[Escuintla (departamentu)|Escuintla]] na década de 1940.]] El 17 de payares de 1948, aportó a Guatemala el nuevu embaxador d'[[Estaos Xuníos]], Richard Patterson. Los enemigos políticos de Arévalo esperaben al nuevu embaxador pa salvar a la nación, amenazada polos comunistes que presuntamente'l so gobiernu toleraba y hasta protexía. Patterson yera un home enérxicu, que nun ría nin sonría fácilmente y yera copropietariu d'una fábrica de [[pluma fonte|plumes fuente]]. La so designación d'embaxador fuera solicitada pola United Fruit Company, por que se modificar el Códigu de Trabayu aprobáu pol gobiernu arevalista, una y bones ésti afectaba los intereses de la frutera.<ref name=llicéu /> Un embaxador d'un país d'América del Sur, que moraba n'Hondures, díxo-y al presidente Arévalo que tenía información confiable según la cual la misión de Patterson yera derrocalo. Arévalo entós díxo-y al so Ministru de Rellaciones Esteriores, Enrique Muñoz Meany, que nun atendería al nuevu embaxador na oficina presidencial porque quería evitar espulsalo d'esa oficina. Prefirió, entós, atendelo, la primer vegada, por que presentara les sos cartes credenciales, nel Salón de Receiciones, y les vegaes siguientes, nel Salón de Llacuaes, dambos nel [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]]. El primer alcuentru ente dambos asocedió'l 18 de payares, pa la presentación de cartes credenciales; Patterson nun falaba castellán, y Arévalo nun quixo fala-y n'inglés. Trescurríos ocho díes, Patterson solicitó la primer entrevista, na cual informólu al presidente que la United Fruit Company oponer a que'l Códigu de Trabayu aplicar a los ciudadanos d'[[Estaos Xuníos]] que trabayaben na empresa y que dicha llei tenía de reformase, pa escluyir a esos ciudadanos. Patterson díxo-y a un traductor de Puertu Ricu, contratáu por él: «Díga-y al Señor Presidente que yo soi home de negocios y que falo pocu», a lo que Arévalo respondió: «Por favor, díga-y usté al Señor Embaxador que yo soi políticu y que falo enforma».<ref name=llicéu /> Una selmana dempués, l'embaxador solicitó una segunda entrevista; nesta ocasión Patterson díxo-y al traductor: «Díga-y al Señor Presidente que toi estudiando español. Asina llueu vamos falar ensin intermediariu», a lo que Arévalo respondió: «Díga-y al Señor Embaxador que nun se tome eses fatigues. Yo tengo cuarenta años de tar estudiando l'idioma, ya inda nun lo domino.» Patterson nun se decató de la ironía presidencial. Les entrevistes siguieron. A la fin, Arévalo optó por atender lo na oficina presidencial, pero con un traductor escoyíu pol presidente.<ref group=lower-alpha>El traductor yera Miguel Ángel Sandoval, un pianista guatemalianu que viviera n'Estaos Xuníos mientres venticinco años, y que falaba perfectamente l'idioma inglés.</ref> Na sesta o na séptima entrevista, l'embaxador díxo-y al traductor: «Díga-y al Señor Presidente que vengo ufierta-y un viaxe a Estaos Xuníos, col percorríu qu'él deseye y mientres el tiempu que-y paeza; que'l mio gobiernu nun da condecoraciones pero que'l Presidente Arévalo va ser condecoráu en Washington; que va ser recibíu espléndidamente y que, amás, vamos da-y lo qu'él pida; pero que camude de política»; Arévalo respondió: «Di-y al Señor Embaxador que la mio esposa y yo tuvimos bien esmolecíos, en díes pasaos, pola noticia de que la señora de Patterson carecía un ataque de gripe, y que nos gustaría saber que yá ta fora de peligru». La respuesta yá nun yera irónica; yera una franca manera de dici-y al embaxador norteamericanu que la so propuesta yera refugada. L'embaxador quedóse plasmáu y namái pudo preguntar: «¿Usté comunicó-y al presidente'l mio mensaxe?», quien respondió: «Sí, Señor Embaxador». Arévalo comentó nes sos memories: «La batalla taba ganada. Guatemala salvárase d'un llaín negociu, d'esos llainos negocios que suelen producise nel escritoriu presidencial».<ref name=llicéu /> Patterson, sicasí, yera obstinado, y ensin pidir primeramente audiencia, solicitó falar col presidente una vegada más. Esta vegada'l traductor foi Raúl Osegueda, Secretariu Priváu de la Presidencia. L'embaxador dixo: «Infórme-y al Señor Presidente que voi tar ocho díes en Washington. Díga-y que me dixeron qu'a él -y gusten les muyeres; que quiero trae-y una pero deseyo saber si preferir rubia o de pelo negru». Arévalo menta nes sos memories: «Yo nunca escuchara d'un diplomáticu asemeyáu ufierta de servicios celestinos que solamente se xustifiquen nun planu d'íntima amistá. Me dio una fonda pena pensar qu'esti home representaba a la nación qu'acababa de ganar una guerra mundial.<ref group=lower-alpha>La [[Segunda Guerra Mundial]].</ref> Con non pocu despreciu brindé la respuesta, yá ensin ironía». La respuesta del presidente, comunicada pol traductor, foi ésta: «Efeutivamente, gústenme les muyeres; pero que suelo buscámeles yo mesmu».<ref name=llicéu /> L'embaxador norteamericanu convencer de que yera demasiáu difícil someter a Arévalo, y optó, entós, por un recursu que resultó tan inútil como lo fueren yá tolos sos intentos hasta'l momentu: conspirar pa derrocalo.<ref name=llicéu>{{cita web|url=http://promo66.blogspot.com/2007/04/evocacin-de-un presidente dignu-juan.html|títulu=Evocación d'un presidente dignu: Juan José Arévalo|fecha=26 d'abril de 2007|publicación=Promoción 66 Llicéu Guatemala|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014}}</ref> ==== Conflictu llaboral de 1951 ==== Al poco tiempu d'empecipiar el gobiernu del coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]], el 15 de marzu de 1951, empecipióse un conflictu llaboral ente la UFCO y los sos trabayadores pola renovación de los contratos llaborales. Esta situación caltener hasta marzu de 1952, y la compañía demostró que nun perdiera nada de la so arrogancia nin de la so intransixencia, pos despidió a más de trés mil quinientos trabayadores y nun quixo aceptar la mediación del gobiernu arbencista; a la fin, los trabayadores vencieron y aceptaron les condiciones qu'ufiertaba la frutera.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=164}} === Honduras {{Bandera|Hondures}} === N'Hondures, los gobiernos de facto que s'asocedieron nesi país centroamericanu fixéron-y setenta y un concesiones a empreses estranxeres, ente elles dalgunes pa la United Fruit Company{{harvnp|Rodríguez Beteta|1980|p=26}}. Tamién yera propietaria de la Tela Railroad Company», cola que llogró dos concesiones más.{{harvnp|Rodríguez Beteta|1980|p=37}} N'Hondures, la Tela Railroad Company ye conocida a cencielles como «La Compañía», que sigue operando cola empresa transnacional [[Chiquita Brands International]]; y llogró el so nome porque les sos oficines centrales taben nel pobláu costeru de [[Tela (Honduras)|Tela]] onde s'estableció en 1912. Mientres la dómina qu'operó la compañía ferrocarrilera y bananera, la pequeña población tuvo enforma rellumanza.<ref name="Tela">{{cita web |url=http://www.hondurastips.hn/destino/tela/|títulu=Tela|website=hondurastips.hn|ubicación=Hondures|añu=2011|fechaaccesu=13 de xineru de 2012|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110305214233/http://www.hondurastips.hn/destino/tela/|fechaarchivu=5 de marzu de 2011}}</ref> === Nicaragua {{Bandera|Nicaragua}} === En 1970 un comandu terrorista lideráu pol [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] en Nicaragua secuestró un avión comercial nel [[Aeropuertu Internacional Juan Santamaría]] en [[Costa Rica]], que foi lleváu a Cuba pa esperar ellí que fora pagáu'l rescate por lliberar a un grupu d'executivos de la UFCO.[cita riquida] == Cayente y quiebra de la UFCO == En 1969 foi mercada por [[Zapata Corporation]], empresa de propiedá del magnate d'Estaos Xuníos Eli M. Black y depués rellacionada con [[George H. W. Bush]], formando asina una nueva empresa denominada '''United Brands Company'''. La empresa sufrió series perdes pola mala [[alministración]] de Black, quien creía que la UFCO tenía más lliquidez de la realmente esistente. Magar United Brands dexó asina tras un nome acomuñáu con una llarga historia de manipulaciones sociales y polítiques, pa los trabayadores xornaleros nos campos, les condiciones de trabayu caltuviéronse iguales: trabayu por temporaes que rique escesivu esfuerciu físicu y nel que taben espuestos a químicos tóxicos que s'utilizaben pa fertilizar y fumigar los plantíos.<ref name=Nicaragua>{{cita web|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/47/Nicaragua.html|títulu=Nicaragua y la UFCO|ubicación=Uruguái|publicación=WRM.org|fechaaccesu=24 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161014123846/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/47/Nicaragua.html|fechaarchivu=2016-10-14}}</ref> Eli M. Black suicidar en [[Nueva York]] en 1975 al considerar invidable restaurar les ganancies de la empresa a los sos niveles pasaos de les décades de 1950-1970. Poco antes la prensa d'Estaos Xuníos acusara a la UFCO de pagar [[sobornu|sobornos]] al gobiernu d'[[Hondures]], presidíu pol xeneral [[Oswaldo López Arellano]], a cambéu qu'ésti aboliera ciertes lleis tributaries qu'alzaben los impuestos a la empresa. == Chiquita Brands International == [[Ficheru:Flickr - archer10 (Dennis) - Guatemala-0682.jpg|thumb|200px|Plantíu bananera en Guatemala en 2004. Reparar que'l tresporte de los recímanes yá nun se fai con persones sinón por aciu un tresportador mecánicu.]] En 1975, la empresa ''American Financial Group'', del millonariu Carl Lindner Jr., mercó les aiciones de United Brands Company y camudó el nome de la empresa a '''[[Chiquita Brands International]]''' y hasta'l día de güei opera so esti nome, anque la diversificación de les importaciones de frutes a EEXX causaron que la empresa perdiera gran parte de la so cuota de consumidores na [[década de 1970]], cola so consiguiente perda de rentabilidá ya influencia n'[[América Central]]. La participación de nueves empreses nel [[comerciu internacional]] de les frutes tropicales, según l'apertura del mercáu d'Estaos Xuníos de frutes a otros países ayenos a [[América Central]] causaron que ''Chiquita Brands'' perdiera pasu ente pasu la influencia político y económico que la UFCO ostentaba hasta mediaos del sieglu {{versalita|xx}}, calteniendo les sos actividaes comerciales nun nivel muncho más amenorgáu. En 2007 Chiquita Brands enfrentó un xuiciu n'Estaos Xuníos por financiar grupos de "[[Autodefenses Xuníes de Colombia|autodefensa paramilitar]]" en Colombia que fueron responsables de la masacre de sindicalistes y llabradores; la compañía tuvo que pagar una multa a les autoridaes del so país pero agora les autoridaes colombianes busquen cooperación d'Estaos Xuníos por qu'estraditen a los funcionarios responsables d'estos delitos y sían xulgaos nel país.<ref>{{cita web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/17615143/|títulu= Chiquita admits to paying Colombia terrorists|fechaaccesu=24 d'agostu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.terra.com.pr/noticies/articulo/html/act774242.htm|títulu=Colombia pidiría n'estradición a executivos de multinacional Chiquita|publicación=Terra|fechaaccesu=20 de setiembre de 2012}}</ref> A pesar del fin de la UFCO, el papel desempeñáu pol capital y la iniciativa estranxera nel desenvolvimientu de l'actividá esportadora de banano n'América Central foi importante. Tanto la producción como la esportación de la fruta foi del control esclusivu de les empreses transnacionales que siguen apoderando'l mercáu mundial de banano: por casu, les importaciones de banano de los [[EE.XX.]] amuesen qu'un 72.4 % de la fruta ye comercializada por 3 compañíes: «Standard Fruit Co.», «United Brands Co.» y «Del Monte Corp», ente qu'en Xapón, eses mesmes compañíes tienen un 80.9 % del mercáu.<ref name=Nicaragua /> == Na lliteratura == [[Ficheru:Fallas -Mamita Yunai -Trabajo, 1941.jpg|miniaturadeimagen|200px|Dibuxu publicitariu de la novela «[[Mamina Yunai]]» de [[Carlos Luis Fallas]] nel selmanariu comunista ''Trabayu'', 1941]] Dellos renomaos escritores llatinoamericanos escribieron sobre la esperiencia de los sos países d'orixe cola ''frutera'': <div align=center> {| class="wikitable mw-collapsible" style='font-size:0.9em' width=60% align=center |+ style="color:black;"|Escritores qu'escribieron sobre la United Fruit Company |-style="color:white;" align=center !style="background:#659ec7;"|Autor !style="background:#659ec7;"|País !style="background:#659ec7;"|Obra !style="background:#659ec7;"|Premios |- !style="background:lemonchiffon;" rowspan=2|[[Miguel Ángel Asturias]] |rowspan=3| {{GUA}} |''Week-end en Guatemala'' |rowspan=2| [[Premiu Nobel]] de Lliteratura |- |Triloxía bananera: # ''Vientu Fuerte'' # ''El papa verde'' # ''[[Los ojos de los enterrados]]'' |- !style="background:lemonchiffon;" |[[Manuel Galich]] | ''El Tren Mariellu'' || Premiu Ollantay de Bogotá |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Carlos Luis Fallas]] |rowspan=3|{{CRC}} || ''[[Mamina Yunai]]'' || |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Anacristina Rossi]] | ''Llimón Blues'' || |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Joaquín Gutiérrez Mangel]] | ''[[Puerto Limón (novela)|Puerto Limón]]'' || [[Premiu Nacional de Cultura Magón]] |- !Álvaro Cepeda Samudio | rowspan="2" |{{COL}} ![[Álvaro Cepeda Samudio|La casa grande]] !Narración polifónica sobre la Masacre de les Bananeras. 1962. |- ! style="background:lemonchiffon;" |[[Gabriel García Márquez]] | ''[[Cien años de soledad]]''{{harvnp|García Márquez|1987|p=}}{{harvnp|García Márquez|1967|p=}}|| Premiu Nobel de Lliteratura |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Francisco Martín Moreno]] | {{MEX}}|| ''[[Los Repulgos del Vientu]]'' || Lloréu d'Oru a la Excelencia Lliteraria d'España |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Pablo Neruda]] | {{CHI}} ||''Calero, trabayador del banano''{{harvnp|Neruda|1978|p=299}}{{harvnp|Neruda|1967|p=568-569}} || Premiu Nobel de Lliteratura |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Ramón Amaya Amador]] | {{HON}}|| ''[[Prisión Verde]]'' || |} </div> == Ver tamién == * [[Esposición Centroamericana]] * [[Ferrocarril del Norte de Guatemala]] * [[Pajapita#Ferrocarril Panamericanu|Ferrocarril de Ocós en Guatemala]] * [[Iztapa#Ferrocarril del Pacíficu|Ferrocarril del Pacíficu en Guatemala]] * [[Los ojos de los enterrados]] * [[Mamina Yunai]] * [[República bananera]] * [[Revolución de 1944 en Guatemala]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{Refcomienza|3}} * {{cita publicación|url=https://www.facebook.com/video.php?v=791626754222452&set=vb.100001254042525&type=2&theater|apellíu=Academia de Xeografía y Historia|enllaceautor=Academia de Xeografía y Historia de Guatemala|títulu=Excursión a llugares históricos de Quiriguá y Ríu Duce|allugamientu=Guatemala|añu=1923|fechaaccesu=13 d'avientu de 2014|publicación=Academia de Xeografía y Historia de Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Bauer Paiz|nome=Alfonso|enllaceautor=Alfonso Bauer Paiz|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/52x?vo=3|títulu=Compilación de lleis llaborales de Guatemala de 1872 a 1930|editorial=Centru d'Estudios Económicos y Sociales, [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|allugamientu=Guatemala|añu=1965|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Blogue del Valle de la Luna|url=http://charcoazul.wordpress.com/2008/07/18/el ferrocarril-que-chiriqui-dexo-perder/|títulu=El ferrocarril que Chiriquí perdió|publicación=Charco Azul|añu=2008|allugamientu=Chiriquí, Panamá|fechaaccesu=13 d'avientu de 2014|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|enllaceautor=Marcelo Bucheli|títulu=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899-2000 | editorial=New York University Press | allugamientu=Nueva York| añu=2005 | idioma = en|ref=harv}} * {{cita publicación | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu=2008|títulu=Multinational Corporations, Totalitarian Regimes, and Economic Nationalism: United Fruit Company in Central America, 1899-1975| idioma=en|publicación =Business History| volume =50| númberu =4| páxines =433–454| doi =10.1080/00076790802106315|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu=2005|títulu=Banana War Maneuvers|publicación=Harvard Business Review|volume=83|númberu=11|páxines=22–24|url=http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b02/en/common/item_detail.jhtml?id=F0511Y&referral=2340|idioma=en|ref=harv|fechaaccesu=22 de payares de 2008|urlarchivu=https://archive.today/20121211082403/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b02/en/common/item_detail.jhtml?id=F0511Y&referral=2340|fechaarchivu=11 d'avientu de 2012}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|apellíu2=Jones|nome2=Geoffrey|añu=2005|títulu=The Octopus and the Generals: the United Fruit Company in Guatemala|publicación=Harvard Business School Case|númberu=9–805–146|url=http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|idioma=en|ref=harv|fechaaccesu=3 de febreru de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20121210075609/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|fechaarchivu=10 d'avientu de 2012}} * {{cita publicación |apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu =2004| idioma=en| títulu =Enforcing Business Contracts in South America: the United Fruit Company and the Colombian Banana Planters in the Twentieth-Century| publicación =Business History Review| volume =78| númberu =2| páxines =181–212| doi = 10.2307/25096865| jstor = 25096865| editorial = The President and Fellows of Harvard College|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli | nome=Marcelo | máscaraautor=1 | añu=2006 | capítulu=The United Fruit Company in Latin America: Business Strategies in a Changing Environment | editor-last=Jones | editor-first=Geoffrey | editor2-last=Wadhwani | editor2-first=R. Daniel | títulu=Entrepreneurship and Global Capitalism | allugamientu=Cheltenham, Inglaterra | editorial=Edward Elgar | volume=2 | páxines=342–383 | idioma=en | url=http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 | ref=harv | fechaaccesu=15 de xineru de 2015 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006125503/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 | fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014 }} * {{cita publicación | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo| añu =1997| títulu =United Fruit Company in Colombia: Impact of Labor Relations and Governmental Regulations on its Operations, 1948-1968| publicación =Essays in Economic and Business History| idioma = inglés| volume =15| páxines =65-84 |ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1| apellíu2=Read|nome2=Ian| añu=2006 |capítulu=Banana Boats and Baby Food: The Banana in U.S. History | editor=Topik, Steven; Marichal, Carlos; Frank, Zephyr|títulu=From Silver to Cocaine: Latin American Commodity Chains and the Building of the World Economy, 1500-2000 |idioma = en| allugamientu=Durham | editorial=[[Duke University Press]] | url=https://books.google.com/?id=mnvBYQqpJbQC| isbn=978-0-8223-3766-9|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu=2003|capítulu=United Fruit Company in Latin America | editor=Moberg, Mark; Striffler, Steve|títulu=Banana Wars: Power, Production, and History in the Americas | allugamientu=Durham|idioma=en| editorial=Duke University Press | url=https://books.google.com/?id=Fv2VH9LGQqoC|isbn=978-0-8223-3196-4|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo| máscaraautor=1|añu=2003 | capítulu= Tres la visita del señor Herbert: United Fruit Company, elite local y movimientu obreru en Colombia, 1900-1970 | editor=Dávila Ladrón de Guevara, Carlos|títulu=Empreses y empresarios na historia de Colombia, sieglos {{versalita|xix}} y {{versalita|xx}}| allugamientu=Bogotá, Colombia|editorial=Editorial Norma|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu=2006 |capítulu=United Fruit Company | editor=Geisst, Charles|idioma=en| títulu=Encyclopedia of American Business History | ubicación=Londres|editorial=Facts on File| url=https://books.google.com/?id=KfuAGwAACAAJ&dq=charres+geisst+encyclopedia| isbn=978-0-8160-4350-7|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|añu=2004 | capítulu=United Fruit Company | editor=McCusker, John|idioma= en| títulu=History of World Trade Since 1450 | allugamientu=New York | editorial=Macmillan | url=https://books.google.com/?id=49T1AQAACAAJ|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Buchenau|nome=J.|títulu=In the Shadow of the Giant, the Making of Mexico's Central America Policy (1876-1930)|editorial=University of Alabama Press|publicación=Vintage Intl.|añu=1996|isbn=0-8173-0829-6|ref=harv|idioma=en}} * {{cita publicación | apellíu =Cameron|nome=McWhirter| apellíu2 =Gallagher|nome2=Michael|añu =1998|títulu =How 'el pulpu' became Chiquita Banana| publicación =The Cincinnati Enquirer|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Carl|nome=Robert, Capt. USNR |títulu=The Banana Navy |allugamientu=Annapolis, Maryland, EE.XX.|editorial=United States Naval Institute |publicación=Proceedings|añu=1976 |issn=0041-798X|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Castro|nome=Harry|url=http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2006/11/26/güei/vivir/807497.html|títulu=Raíz: El ferrocarril de Chiriquí|publicación=[[La Prensa (Panamá)|La Prensa]]|añu=2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029192331/http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2006/11/26/güei/vivir/807497.html|fechaarchivu=29 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=13 d'avientu de 2014|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Cepeda Samudio|nome=Álvaro| enllaceautor= Álvaro Cepeda Samudio| añu=1962| títulu =[[La Casa Grande]]| isbn = 0-292-74673-3|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Chapman|nome=Peter|añu=2007| idioma= en| títulu =Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World| editorial= Canongate Books Ltd.| isbn = 1-84195-881-6|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu= Chomsky|nome= Aviva| idioma=en| títulu = West Indian Workers and the United Fruit Company in Costa Rica, 1870-1940| editorial= Luisiana State University Press| isbn = 0-585-32582-0|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu= Colby|nome=Jason| añu=2011|idioma= en| títulu=The Business of Empire: United Fruit, Race, and US Expansion in Central America |publicación=Cornell University Press|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu= Dosal|nome=Paul| añu=1995| títulu =Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala, 1899-1944| editorial= Rowman and Littlefield| allugamientu= Nueva York| idioma = en|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Fallas|nome=Carlos Luis| enllaceautor = Carlos Luis Fallas| añu=1940| títulu=[[Mamina Yunai]]| ubicación = L'Habana, Cuba|ref=harv}} * {{cita llibru |nome=Patricia|apellíu=Galeana|títulu=Cronología Iberoamericana 1803-1992|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación=Méxicu|añu=1993|ref=harv}} * {{cita llibru |nome=Manuel|apellíu=Galich|enllaceautor=Manuel Galich|títulu=Trés obres de teatru, edición conmemorativa del centenariu de la so nacencia editorial=Cultura; Ministeriu de Cultura y Deportes|allugamientu=Guatemala|añu=2013|capítulu=El tren mariellu|isbn=978-9929-559-44-8|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=García Márquez|nome=Gabriel|enllaceautor=Gabriel García Márquez|añu=1987|títulu=[[Cien años de soledad]]|edición=4ª|serie=Coleición Letra Hispániques|allugamientu=Madrid, España|editorial=Ediciones Cátedra|isbn=84-376-0494-X|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=García Márquez|nome=Gabriel|añu=1967|títulu=Cien años de soledad|allugamientu=Buenos Aires, Arxentina|editorial=Suramericana|isbn=84-376-0494-X|ref=harv}} * {{cita llibru |nome=Gastón|apellíu=García Cantú|títulu=Les invasiones Norteamericanes en Méxicu|editorial=Yera|ubicación=Méxicu|añu=1974|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Gavilán|nome=José|publicación=Bananasite|títulu=El banano d'esportación en Nicaragua|allugamientu=Nicaragua|añu=s.f.|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Gleijeses|nome=Piero|títulu=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944-1954 |editorial=[[Princeton University Press]] |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |añu=1992 |isbn=9780691025568 |url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&pg=PA134|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Kelly|nome=Joyce|idioma=inglés|añu=1996 |títulu=An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador |editorial=University of Oklahoma Press|allugamientu=Oklahoma, Estaos Xuníos |isbn=0-8061-2858-5 |oclc=34658843|ref=harv}} * {{cita llibru |url=http://www.plimsollshipdata.org/pdffile.php?name=31b0316.pdf|añu=1931 |títulu=Lloyd's Register, Steamers & Motorships |ubicación=Londres, Inglaterra|editorial=Lloyd's Register|fechaaccesu=23 de mayu de 2013|apellíu=Lloyd's Register|enllaceautor=Lloyd's Register|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Looper|nome=Matthew G.|añu=2003 |títulu=Lightning Warrior: Maya Art and Kingship at Quirigua |serie=Llinda Schele series in Maya and pre-Columbian studies |idioma=inglés|allugamientu=Austin |editorial=University of Texas Press |isbn=0-292-70556-5|oclc=52208614|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu =McCann|nome=Thomas P.| añu= 1987| títulu = On the Inside|idioma = inglés| editorial = Quinlan Press| allugamientu= Beverly, Massachusetts| isbn = 1-58762-246-7|ref=harv}} Edición revisada de la obra ''An American Company'' (1976). * {{cita llibru |apellíu=Neruda|nome=Pablo|enllaceautor=Pablo Neruda|títulu=[[Cantar xeneral]], poema XV del cantar octavo "La tierra llámase Juan": 'Calero, trabayador del banano (Costa Rica, 1940)&#39;|editorial=Seix Barral|ubicación=Barcelona, España|añu=1978|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Neruda|nome=Pablo|capítulu=Canto xeneral, poema XV del cantar octavo "La tierra llámase Juan": 'Calero, trabayador del banano (Costa Rica, 1940)'|títulu=Obres completes|editorial=Losada|allugamientu=Buenos Aires, Arxentina|añu=1967|edición=3ª|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Palmer|nome=P.|títulu=Wa' apin man. La historia de la mariña talamanqueña de Costa Rica, según los sos protagonistes|editorial=[[Universidá de Costa Rica]]|ubicación=San José, Costa Rica|añu=1994|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|títulu=D tou un pocu: una vida de golpes|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|autor=Revista D|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|añu=2004|fechaarchivu=7 de marzu de 2015|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|archivedate=2015-03-07|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |apellíu=Rodríguez Beteta|nome=Virgilio|enllaceautor=Virgilio Rodríguez Beteta|añu=1980|títulu=Nun ye guerra d'hermanos sinón de bananos; como evité la guerra en Centroamérica en 1928|editorial=José de Pineda Ibarra|volume=53|coleición=Biblioteca de cultura popular "20 d'ochobre"|url=https://books.google.com/books/about/Nun ye_guerra_de_hermanos_sinón_de_bananos.html?id=wrhqAAAAMAAJ|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=San Diego Museum of Man|añu=s.f.|títulu=Maya Monument Casts from Quirigua, Guatemala|url=http://www.museumofman.org/casts-our-maya-monuments|ubicación=San Diego, California, EE.XX.|idioma=inglés|publicación=Sitiu web del San Diego Museum of Man|fechaaccesu=13 d'avientu de 2014|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013202158/http://www.museumofman.org/casts-our-maya-monuments|archivedate=2015-10-13}} * {{cita llibru | apellíu =Schlesinger, Stephen| apellíu2=Kinzer|nome2=Stephen| añu=1982| idioma=inglés| títulu= Bitter Fruit: The Untold Story of the American Coup in Guatemala| isbn = 0-385-14861-5|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Schmidt|nome=Hans|añu=1987|títulu=Maverick Marine: Xeneral Smedley D. Butler and the Contradictions of American Military History|allugamientu=Lexington, Kentucky, EE.XX.|editorial=University Press of Kentucky|isbn=0-8131-1619-8|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Schoultz|nome=Lars|idioma=inglés|añu=1998 |títulu=Beneath the United States : A History of U.S. Policy toward Latin America|isbn=9780674922761 |allugamientu=Boston |editorial=[[Harvard University Press]] |ref=harv|páxines=496}} * {{cita llibru |nome=Gregorio|apellíu=Selser|títulu=Cronología de les Intervenciones Estranxeres n'América Llatina (1776-1945)|editorial=Universidá Nacional Autónoma de Méxicu; Universidá Obrera de Méxicu; Universidá Autónoma Metropolitana-Atzcapozalcoy de Guadalaxara|ubicación=Méxicu|añu=1994-1997-2001|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Silverstone|nome=Paul H.|añu=1968 |títulu=US Warships of World War II |allugamientu=New York, EE.XX.|editorial=Doubleday & Co.|idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Striffler|nome=Steve| añu= 2002|títulu = In the Shadows of State and Capital: The United Fruit Company, Popular Struggle, and Agrarian Restructuring in Ecuador, 1900-1995|idioma=en| editorial = Duke Univ. Press| allugamientu= Durham, N.C.; Londres| isbn = 0-8223-2863-1|ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Vandermeer|nome=John| apellíu2 =Perfectu|nome2=Ivette| añu= 2005| títulu= Breakfast of Biodiversity| idioma=en| editorial = Institute of Food an Development Poliy|allugamientu= Oakland, California| isbn = 978-0-9350-2896-6|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Vásquez|nome=Edgar|añu=2001|títulu=Historia de Cali del sieglu {{versalita|xx}}|allugamientu=Cali, Colombia|editorial=Universidá del Valle|páxines=101|ref=harv}} * {{cita web|apellíu=West|nome=John|añu=2009|url=http://lifewastedchasingtrains.com/main.php?g2_itemId=947|publicación=Life wasted chasing trains|títulu=A brief history of IRCA|idioma=en|fechaaccesu=15 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819084158/http://lifewastedchasingtrains.com/main.php?g2_itemId=947|fechaarchivu=19 d'agostu de 2014|ref=harv}} {{Reftermina}} == Bibliografía adicional == {{refcomienza}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=XQ3328eVDwwC&pg=PA43&lpg=PA43|títulu=El silenciu quedó tras: testimonios de la fuelga bananera de 1954|autor=Barahona, Marvin|coleición=Talanquera|editorial=Guaymuras|añu=1994|isbn=9789992633199|páxina=43|ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} {{Commonscat}} * [http://www.unitedfruit.org United Fruit Historical Society] * [http://www.ft.com/cms/s/778739c4-f869-11db-a940-000b5df10621.html Artículu nel Financial Times sobre la UFC y Llatinoamérica: "''Rotten Fruit''" (n'inglés)] * {{enllaz rotu|1=[http://www.mayaparadise.com/ufc1y.htm Banana Republic: The United Fruit Company] |2=http://www.mayaparadise.com/ufc1y.htm |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4/index.html National Security Archive: CIA and Assassinations: The Guatemala 1954 Documents] * [http://www.elespectador.com/elespectador/secciones/Detalles.aspx?idNoticia=17647&idSeccion=25 La llei de les multinacionales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215214354/http://www.elespectador.com/elespectador/secciones/Detalles.aspx?idNoticia=17647&idSeccion=25 |date=2008-02-15 }}, por [[Iván Cepeda Castro]]. <small>Columna d'opinión que fala del casu de Chiquita Brands como promotora de grupos paramilitares en Colombia.</small> * [http://audiovisuales.uned.ac.cr/mediateca/videos/122/banana-express Banana Express] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613105111/http://audiovisuales.uned.ac.cr/mediateca/videos/122/banana-express |date=2011-06-13 }} Una animación que cunta la historia de la esplotación bananera realizada pola United Fruit Company en Costa Rica, los abusos cometíos contra los sos obreros y como recibió la concesión pa desenvolver l'actividá ferroviaria. {{reftermina}} {{Tradubot|United Fruit Company}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Empreses sumíes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Historia d'América]] [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Historia política d'Hondures]] [[Categoría:Racismu]] [[Categoría:Empreses multinacionales]] [[Categoría:United Fruit Company]] hvco37oliyh3u86d5f4mg260cwo65ck 0 155396 4496487 4495654 2026-05-26T07:27:34Z Limotecariu 735 4496487 wikitext text/x-wiki {{problemes artículu|non neutral|referencies|t=20151205050314|política }} {{persona}} '''José Guillermo Abel López Portillo y Pacheco''' {{nym}} foi un [[abogáu]] y [[políticu]] [[Méxicu|mexicanu]], escoyíu [[presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos]] nel sexeniu de [[1976]] a [[1982]]. Na so xestión, asocedieron fechos como la concertación, la petrolización de la economía y aplicación de la reforma política inicial pa democratizar al país, la primer visita del [[papa]] [[Xuan Pablo II]] y, n'apenes un par d'años, el más alta crecedera económica nacional na so historia, siguíu d'una grave [[crisis económica|cayida]] —la primera na segunda metá del sieglu XX— debida a una política [[monetarista]]<ref>{{cita llibru |apellíos=Ayala, Blanco, Cordera, Knochenhauer, Larra |títulu="La crisis económica: evolución y perspectives" en Méxicu Güei |fechaaccesu=16 de mayu de 2011|edición=17 |añu=2000 |editorial=Sieglu XXI Editores |ubicación=Méxicu |isbn=968-23-1609-x |páxina=62|cita=D'esta forma, la política económica del gobiernu federal funcionó nos fechos como una política de profundización de la crisis, entá cuando los sos propósitos, declaraos y auténticos, fueren otros.}}</ref> y una presunta dilapidación de los recursos públicos<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2004/02/18/obituarios/1077065549.html |títulu=José López Portillo, el presidente de Méxicu que restableció rellaciones con España |fechaaccesu=16 de mayu de 2011|autor=EFE |obra=ElMundo.es |idioma=castellanu|cita="Vamos alministrar la bayura" prometió-yos a los mexicanos a la vista de los enormes recursos que xeneraba'l petroleu y que fueron dilapidados ensin control dexando una crisis qu'antemanó la llegada de los llamaos gobiernos neolliberales}}.</ref> provenientes principalmente de los escedentes del [[petroleu]]. == Oríxenes == D'antepasaos paternos procedentes de la pequeña llocalidá [[España|española]] de [[Caparroso]], en [[Navarra]] (daqué qu'aponderaba con frecuencia), nació na Ciudá de Méxicu nel senu d'una familia de políticos ya intelectuales. El so güelu, [[José López Portillo y Rojas]], estremóse como escritor nel [[sieglu XIX]], foi miembru de l'[[Academia Mexicana de la Llingua]] y diputáu, senador, gobernador del estáu de Jalisco, Méxicu, y ministru mientres el [[Porfiriato]] y el periodu golpista de [[Victoriano Huerta]]. El so padre, [[José López Portillo y Weber]] (de quien siguió na so mocedá'l conseyu de nun dir tres el poder, pos pensaba que "Los defectos d'un home honráu son les cualidaes d'un políticu") dedicar a los campos de la milicia, la historia y les lletres. == Trayeutoria académica y política == Egresó como abogáu de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] en [[1946]] y como doctor en Derechu en [[1950]]. Contraxo primeres nupcias con [[Carmen Romano]] y del matrimoniu nacieron trés fíos: José Ramón, Carmen Beatriz y Paulina. Entró al serviciu públicu hasta [[1959]] de la mano del [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI), la organización que mientres la mayor parte del [[sieglu XX]] apoderó de manera absoluta la vida política mexicana, animáu pol ideariu y carisma del entós presidente [[Adolfo López Mateos]]. En siendo litigante, catedráticu de la [[Facultá de Derechu (UNAM)|Facultá de Derechu]] de la UNAM (onde, como años dempués cola banda presidencial, l'espaciu foi-y heredáu por [[Luis Echeverría]], el so íntimu amigu de l'adolescencia, y dio clases a quien-y relevaría na Primer Maxistratura, [[Miguel de la Madrid]]), profesor fundador del Doctoráu en [[Ciencies Alministratives]] de la [[Escuela Cimera de Comerciu y Alministración]] del [[Institutu Politéunicu Nacional]] en [[1961]] y d'esguilar xerarquíes nel Gobiernu Federal pasando pola [[Secretaría d'Enerxía (Méxicu)|Secretaría del Patrimoniu Nacional]], la Oficina de la Presidencia de la República y la direición de la [[Comisión Federal d'Electricidá]], llogró faese de la cartera financiera del país al ocupar el puestu de [[Secretaría de Facienda y Creitu Públicu (Méxicu)|secretariu de Facienda]] de [[1973]] a [[1975]], quebrando la norma ensin escribir de que la economía nacional definir pol so titular en vez (un home avezado nes finances estatal y empuesto por criterios mayoritariamente téunicos), al poner la dependencia al serviciu de les conveniencies y decisiones polítiques del presidente, pos López Portillo escarecía d'esperiencia en dicha caña, ostentando como verdadera credencial la so cercanía personal con Echeverría, quien al nomalo declararía ensin papes na boca y con dedicatoria a los empresarios, con quien caltuvo una pésima rellación, la famosa frase: "D'equí p'arriba, la política económica decidir en [[Los Pinos (Méxicu)|Los Pinos]]". == Eleiciones de 1976 == {{AP|Eleiciones federales de Méxicu de 1976}} Naquel tiempu, los mandatarios emanados del so partíu escoyíen personalmente al so socesor, y López Portillo foi la opción del presidente Echeverría, de nuevu faciendo valir la so aneya amistá y rompiendo tamién colos pronósticos de que'l [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|secretariu de Gobernación]] yera l'escoyíu natural, quedándose nel camín [[Mario Moya Palencia]]. Los siguientes meses López Portillo realizó'l correspondiente proselitismu sol lema "La solución somos toos", pero ensin adversariu dalgunu, pos l'únicu partíu verdaderamente opositor con rexistru, el derechiegu [[Partíu Aición Nacional]] (PAN), nun presentó abanderáu por cuenta de fuertes divisiones internes, y l'esquierda, apigurada nel proscritu [[Partíu Comunista Mexicanu]] (PCM), nes universidaes públiques y en [[guerrilla|guerrilles]] urbanes o rurales, ensin cuntar con otru espaciu que'l de lo testimonial, llanzó a unu de los sos líderes históricos, el sindicalista Valentín Campa, como candidatu simbólicu, llogrando casi un millón de votos, qu'entá ensin ser válidos denunciaron una evidente incongruencia del esquema políticu-eleutoral imperante. D'esta circunstancia esprendió la obra que, en perspeutiva, sería la mayor aportación de López Portillo: [[La Reforma Política de 1977 (Méxicu)|la Reforma Política de 1977]], orquestada pol so secretariu de Gobernación, el reputáu políticu, xurista ya historiador [[Jesús Reyes Heroles]], que representó la primer meyora fehaciente por que [[Méxicu]] transitara d'un réxime de partíu hexemónicu a unu de pluripartidismo y poder compartíu. == Presidente de Méxicu (1976-1982) == {{VT|Gabinete de José López Portillo}} Arrodiáu de la polarización y el desorde mandaos pola alministración de Luis Echeverría, el [[1 d'avientu]] de 1976 José López Portillo tomó posesión como presidente de Méxicu y pronunció un impecable discursu que-y ganó sofitos y enfotu pol so interés conciliatorio y l'abandonu de la retórica demagóxica y grandilocuente que primó en tol sexeniu anterior. El so proyeutu de gobiernu estremar en trés partes: dos años de recuperación, dos d'afitamientu y dos de crecedera acelerada, y pa llogralo apuraba a superar les discrepancies y avanzar: "Faigamos una tregua intelixente pa recuperar la nuesa serenidá y nun perder l'aldu [...] podemos faer de la nuesa patria un infiernu o un país onde la vida sía bona". Aína, pidió un emocionáu perdón a los quitaos y marxinaos pol fracasu del Estáu n'atinar a "sacalos del so postración", lo qu'espresó camudaría nel so gobiernu, bordando asina un momentu memorable dientro del aportar políticu contemporaneu. Sicasí, los primeros tiempos se enrarecieron polos rumor sobre l'activismu del ex-presidente Echeverría (recoyíos y amplificaos por Reyes Heroles, quien sostenía una sabida rivalidá col anterior titular del Executivu), pos por aciu el so Centru d'Estudios Económicos y Sociales del [[Tercer Mundu]] y la presencia d'estrechos collaboradores impuestos nel gabinete entrante y nel Poder Llexislativu buscaba siguir influyendo nos ámbitos de decisión con una axenda propia, violando otra pauta básica del predominiu presidencial de la dómina, mesma qu'esixía de los mandatarios en retiru la so desapegadura ensin cortapisas de la política nacional, lo cual llevó a López Portillo a prescindir de ciertos personaxes (los casos más evidentes fueron el de [[Porfirio Muñoz Ledo]] na cartera d'[[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|Educación]] y el del presidente del [[Congresu de la Unión|Congresu]], [[Augusto Gómez Villanueva]]), a encarcelar a funcionarios d'aquel periodu (como [[Eugenio Méndez Docurro]] y Félix Barra García, ex secretarios de [[Secretaría de Comunicaciones y Tresportes (Méxicu)|Comunicaciones y Tresportes]] y de la [[Secretaría de la Reforma Agraria (Méxicu)|Reforma Agraria]] respeutivamente, según al ex direutor del Fideicomiso [[Badea de Banderes (conceyu)|Badea de Banderes]], Alfredo Ríos Camarena, y al del Institutu Mexicanu del Café, Fausto Cantú Peña), y a unviar fora al mesmu Echeverría como embaxador na [[Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura]] (UNESCO) en [[1977]] y en [[1978]] ante l'apartada [[Australia]], con concurrencia en [[Nueva Zelanda]] y [[Fixi]], aniquilando asina cualesquier intromisión nel so gobiernu.<ref>Joaquín López-Dóriga. "Los expresidentes (III)", na columna "En priváu" del diariu ''Mileniu'', en: http://www.milenio.com/edomex/mileniu/firmawp.asp?id=137896</ref> No financiero, la situación yera difícil polo xeneral, yá que apenes unos díes antes d'entrar en funciones realizó una de les devaluaciones más severes que'l país viviera hasta eses feches y llogróse un préstamu del [[Fondu Monetariu Internacional]] col alcuerdu d'exercer un presupuestu amenorgáu y caltener baxos los salarios. Constreñido polos malos manexu del so antecesor y ante aquelles disposiciones, López Portillo amosóse prudente tocantes a gastu ya inversiones referíase, pero tou camudaría cuando, como secuela de la [[Guerra del Yom Kippur]], los [[mundu árabe|países árabes]] atayaron la venta de petroleu a [[Estaos Xuníos]] y a [[Europa Occidental]] pol sofitu brindáu a [[Israel]]. Esto, xunto al descubrimientu de nuevos xacimientos en [[Chiapas]], [[Tabasco]] y de la rica Sonda de [[Campeche]] catapultó a Méxicu como primer esportador de crudu, lo que dexó que'l [[Productu Internu Brutu]] alzar a un 8&nbsp;% añal y que la tasa de desemplegu amenorgar nun 50&nbsp;%. "Méxicu, país de contrastes, tuvo avezáu a alministrar faltes y crisis. Agora [con] el petroleu nel otru estremu, tenemos qu'acostumanos a alministrar la bayura",<ref>Declaración del presidente López Portillo retomada del documental ''José López Portillo''. El presidente apostador'', de la coleición "Los Sexenios". Méxicu, Clío, 1998. 46 min., en: http://www.youtube.com/watch?v=suuvVzBE108</ref> foi'l retu y promesa al empar que'l presidente acuñó y fixo patente a la sociedá ante la inesperada jauja, arreglando les bones nueves con una perlla del egocentrismu que-y embargaría ensin remediu: "Soi la última oportunidá de la [[Revolución mexicana|Revolución]]". El 24 de setiembre de 1981 emite'l decretu presidencial pa crear el [[Institutu d'Investigaciones "Dr. José María Luis Mora"]] pa impulsar la investigación n'Historia y Ciencies Sociales en Méxicu.<ref>http://www.mora.edu.mx/SitePages/Institutu.aspx</ref> === El planu internacional === [[Ficheru:Reagan Thatcher Boigny Sattar Benjedid Genscher Trudeau Portillo Fahd Pahr Guerreiro Ziyang Marcos Kraigher Nyerere Suzuki Burnham Mitterrand Gandhi Shagari Falldin Campins Waldheim - DPLA - a9b3d3e36d8e15226f167727a0e6aafe.jpg|thumb|right|280px|Xunta de xefes d'estáu nel cume "Norte-Sur" de [[Cancún]]: ente otros, [[Ronald Reagan]], [[Margaret Thatcher]], [[François Mitterand]], [[Pierre Trudeau]], José López Portillo, [[Indira Gandhi]] y [[Kurt Waldheim]], 1981.]] [[Ficheru:Jose Lopez Portillo Jimmy Carter in Mexico.jpg|right|thumb|250 px|José López Portillo y el [[Presidente de los Estaos Xuníos]] [[Jimmy Carter]] en [[Palaciu Nacional (Mexico)|Palaciu Nacional]] (Oficina Presidencial) en 1979.]] En [[1977]] empezó'l reestablecimientu de les rellaciones diplomátiques de Méxicu col réxime encabezáu pol rei [[Xuan Carlos I]] y presidíu por [[Adolfo Suárez]], a dos años del fin del [[Franquismu]], siendo designáu como embaxador de Méxicu n'[[España]] al exmandatario [[Gustavo Díaz Ordaz]]. Ante esta designación, [[Carlos Fuentes]], embaxador de Méxicu en [[Francia]], decidió arrenunciar, argumentando que nun diba axuntar se nin quería ponese al nivel de quien señalaba como responsable de la [[Movimientu estudiantil en Méxicu de 1968|Matanza estudiantil del 2 d'ochobre de 1968]]. Al conocer la noticia, López Portillo ufiertó la embaxada vacante a Echeverría, quien prefirió la representación de [[Misión Permanente de Méxicu ante la Unesco|Méxicu ante la UNESCO]], con sede en [[París]], onde permaneció hasta 1978. En [[xineru]] de [[1979]], López Portillo auspició la visita del papa [[Xuan Pablo II]], depués de décades d'alloñanza cola [[Ilesia católica]], autorizando l'oficiu d'una misa al campu tresmitida inéditamente per televisión. Nesi añu, el gobiernu mexicanu oponer al réxime [[Nicaragua|nicaraguanu]] d'[[Anastasio Somoza Debayle]] y, tres la cayida d'este y el trunfu de la revolución [[sandinismo|sandinista]], Méxicu participó sofitando a los sandistas ya intentó mediar ente [[Estaos Xuníos]] y el nuevu gobiernu nicaraguanu. Pero, col apuerto de Reagan a la presidencia norteamericana, el Departamentu d'Estáu protestó polo que llamó "el intervencionismu mexicanu en [[Centroamérica]]" y Méxicu tuvo qu'arrenunciar nel so intentu de conciliación. Sicasí, los [[nicaraguanos]] otorgar a López Portillo la medaya "[[Augusto César Sandino|César Augusto Sandino]]", en premiu a los sos esfuercios a favor del nuevu gobiernu.<ref name="Krauze">{{cita llibru | apellíos = Krauze |nome=Enrique |enllaceautor=Enrique Krauze |títulu=El Sexeniu de José López Portillo (Tomo ocho) |añu=1999 |editorial=Clío }}</ref> Nel casu de Nicaragua, [[Cuba]] compartía con Méxicu l'interés de ver trunfar a la revolución sandinista. Cuba desempeñara un papel bien importante a favor de la revolución nicaraguana al traviés d'asesoría militar y de sofitu económicu y n'armamentu.<ref>{{cita llibru | apellíu = Domínguez |nome=Jorge |títulu="Cuba a Short History" |añu=1993 |editorial=Cambridge University Pres }}</ref> López Portillo, aprovechando'l contestu d'estrechamientu de les rellaciones ente Méxicu y Cuba que se venía xestando dende 1975, convidó a [[Fidel Castro]] a Méxicu pa esponer les idees que cada unu tenía tocantes a [[Centroamérica]], cuantimás de Nicaragua. Asina'l [[17 de mayu]] de [[1979]], dempués de 22 años de nun triar territoriu mexicanu, el mandatariu cubanu entrevistar col so homólogu mexicanu en [[Cozumel]], [[Quintana Roo]], formalizándose la rellación Méxicu-Cuba.<ref>[http://catarina.udlap.mx/o_dl_a/tales/documentos/lri/arnaud_b_r/capitulo5.pdf José López Portillo: 1976-1982] Testu alrodiu de la política esterior de Méxicu nel gobiernu de José López Portillo</ref> L'actitú del réxime mexicanu en sofitu a los opositores de la dictadura [[El Salvador|salvadoriana]] remató cola reconocencia, por parte de los gobiernos de Méxicu y Francia, del [[Frente Farabundo Martí de Lliberación Nacional]] como fuercia batalloso n'El Salvador.<ref name="Krauze"/> En 1981, López Portillo propunxo ante'l plenu de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] el Plan Mundial de Recursos Enerxéticos; y foi gallardoniáu col [[Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional]] na so primer edición y investido como Caballeru de Gran Cruz afatada col Gran Gordón de la [[Orde al Méritu de la República Italiana]]. A fines d'esi añu, entamóse'l Cume Norte-Sur na ciudá de [[Cancún]] pa promover el diálogu ente los países del Primer y [[Tercer Mundu]]. === Los escesos === Conforme avanzó'l sexeniu la escentricidá, l'espilfarru y el influyentismo apoderar del mandatu de López Portillo. Escaeciéndose de la so invistidura, el presidente obligó a que la xira papal fixera una parada na [[Residencia Oficial de los Pinos]] en ficies de que la so santidá celebrara una misa especial pa la so madre, contestando a los sos detractores que " por cuenta del so carecimientu cardiacu, nun podía treslladase n'aeronaves nin tar ente ensames y que pagaría del so bolsu" les sanciones alministratives previstes por esforciar la llaicidá d'un espaciu oficial y subestimando los problemes evidentes pola inesistencia de rellaciones diplomátiques ente Méxicu y la [[Santa Sede]]; la so esposa, tomó nes sos manes la política cultural del gobiernu ensin esperiencia dalguna y ordenó, por casu, que s'integrara una orquesta sinfónica especial, la Filarmónica de la Ciudá de Méxicu, pa dar a conocer les sos dotes de pianista con temes del grupu [[Mocedaes]]; y la so fía Paulina debutó como baladista xuvenil y foi sofitada p'algamar l'ésitu. Pero lo más delicao ye que nomó n'importantes cargos a familiares direutos, vanagloriándose amás por ello, cuantimás del casu de José Ramón, el so primoxénitu, quien se desempeñó como subsecretariu d'Estáu ("Ye l'arguyu del mio nepotismu", esclamaría orondo). Otros beneficiarios fueron la so hermana Alicia, que fungía como'l so asistente; la so hermana Margarita, designada titular de la Direición Xeneral de Radiu, Televisión y Cinematografía de la Secretaría de Gobernación (tarrecida y odiada pola so actitú caprichosa y altanera frente a dueños de medios, creadores, productores y direutores que lu acusaron de mancar de muerte a la industria de la pantalla grande, moteyándo-y la "pésima musa" como burlla pola so almiración escontra la Décima Musa, [[Sor Juana Inés de la Cruz]], y les sos malhadados intentos como escritora y guionista de películes); el so primu Guillermo, convertíu en presidente del entós llamáu Institutu Nacional del Deporte; y [[Rosa Lluz Allegría]], con quien sostenía una rellación extra marital, foi asitiada a la cabeza de la [[Secretaría de Turismu (Méxicu)|Secretaría de Turismu]]. Na mesma tesitura [[Arturo Durazo Moreno]], un vieyu amigu de vecinderu, foi alzáu a Direutor Xeneral de Policía y Tránsitu del Distritu Federal, dende onde amás de ser fechu Xeneral de División ensin pasar pol [[Exércitu Mexicanu|Exércitu]] y condecora-y -y col [[Doctor honoris causa|Doctoráu ''Honoris Causa'']] del Tribunal Cimeru de Xusticia del Distritu Federal ensin antecedentes universitarios o de práutica llegal dalguna, auspició el confechu y la tortura ente los cuerpos que dirixía y arriquecióse escandalosamente atropando autos, bienes y casones como "El Partenón", una estrafalaria casa de sablera inspirada nel [[Partenón|míticu monumentu griegu]] llevantada na badea de [[Zihuatanejo]], la qu'una vegada prindada, depués de aprehender a Durazo en [[1984]], convertir nun emblema de lo peor d'aquella dómina.<ref>{{cita web |url=http://www.proceso.com.mx/?p=280005 |títulu=Donen el Partenón de Durazo a la Universidá Autónoma de Guerrero |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2012 |fecha=30 d'agostu de 2011 |obra=Proceso |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924104735/http://www.proceso.com.mx/?p=280005 |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> === El desastre económicu === En materia económico la so alministración caracterizóse, sobremanera dempués de la primer metá, por tomar decisiones arbitraries y financieramente ineptes qu'españaron la crisis más severa na historia de Méxicu dende la dómina revolucionaria, non solo repitiendo, sinón aumentando los errores del periodu echeverrista. El gobiernu, obnubilado poles ganancies del petroleu y la euforia de los mercaos, guardó los propósitos d'entamu nun caxón y tramitó cola banca estranxera una pléyade de préstamos irreflexivamente pa sufragar la esploración ya infraestructura d'esplotación de los depósitos petroleros; punxo en marcha proyeuto de desenvolvimientu condergaos al fracasu pol so pomposidad y mala preparación (l'Alianza pa la Producción, el Plan Nacional de Zones Ablayaes y Grupos Marxinaos, el Sistema Alimenticiu Mexicanu o'l Plan Global de Desenvolvimientu, el más elocuente de toos); y fomentó una gruesa burocracia al crear nueves secretaríes d'Estáu y ensame d'organismos, alquiriendo y participando igualmente en más de mediu millar d'empreses, lo qu'al pie de una corrupción galopante terminó non solo por amenorgar a cero los escedentes del petroleu (calculaos en cien mil millones de [[dólar]]es ente 1978 y 1981),<ref>Testimoniu del secretariu de Facienda mientres l'últimu añu del gobiernu lopez Portillista, [[Jesús Silva Herzog Flores]], dientro del documental ''José López Portillo. El presidente apostador''..., en: http://www.youtube.com/watch?v=Od2ADIVYw3c</ref> sinón por multiplicar la delda esterna ante l'aumentu de les tases d'interés, añader intrigues palaciegues dende la [[Secretaría de Programación y Presupuestu (Méxicu)|Secretaría de Programación y Presupuestu]] camín de la determinación de la candidatura presidencial del PRI, traducíes en diagnósticos desprendíos de cuentes manipoliaes qu'atayaron midíes elementales como'l retayu al gastu corriente y la baxa de preciu del barril de crudu pa encarar la sobreoferta y l'austeridá enerxética autoimpuesta pol mercáu mundial, siendo los chivos espiatorios el secretariu de Facienda, David Ibarra, y Jorge Díaz Serrano, direutor de [[Petróleos Mexicanos]] (PEMEX) y un amigu más de los años mozos del mandatariu nel primer nivel del serviciu públicu, dambos serios aspirantes al Executivu. Con al respective de la moneda, el [[pesu mexicanu|pesu]] foi tardíamente devaluáu n'alredor d'un 400% como productu d'otru episodiu de la frivolidá de López Portillo ("Presidente que devalúa, devalúase", pontificaba). Nel marcu de la VI Xunta de la República, el [[4 de febreru|4]] y [[5 de febreru]] de 1982, xuró defendelo "como perru"<ref>Pallabres del presidente López Portillo recoyíes del documental ''José López Portillo. El presidente apostador''..., en: http://www.youtube.com/watch?v=x1IBWsACq74</ref> frente a la turniada que sufría de los "enemigos" de la patria, pero pal [[18 de febreru]] de 1982 la Secretaría de Facienda viose forzada a declarar la moratoria de pagos y a devaluar el circulante de 28.50 a 46 pesos per dólar, frenándose en 70 pesos namái dempués d'imponese'l zarru del mercáu cambiario p'atayar la esguilada, la que inclusive devasaría los cien pesos per cada billete verde. El [[1 de setiembre]] de 1982, día del so últimu informe de gobiernu, habría d'encarar a la ciudadanía p'anuncia-y el caos. Culpó de la debacle a los banqueros y a los "sacadólares", nun almitió tener que ver nel fundimientu financieru del país ("Soi responsable del timón, pero non de la nube") y, d'un refundiu, nacionalizó la banca y decretó el control de cambeos, más nel tenor d'una rabexada desesperada, d'un golpe d'efeutu, que nel de midíes sopesaes y necesaries, lo que s'acolumbró na so argumentación: "Yá nos escalaron. Méxicu nun s'acabó. ¡Nun nos volverán escalar!".<ref>http://www.gaceta.mx/vopinion.aspx?idnota=28491%20%20&balazu=%20Yá%20nos%20escalaron%E2%80%A6%20%C2%A1non%20nos%20volver%C3%A1n%20a%20escalar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630155855/https://www.gaceta.mx/vopinion.aspx?idnota=28491%20%20&balazu=%20Y%C3%A1%20nos%20escalaron%E2%80%A6%20%C2%A1non%20nos%20volver%C3%A1n%20a%20escalar |date=2022-06-30 }}!</ref> Nos siguientes años los resultaos de diches escurrimientos (que'l so costu al erariu polos conceutos de compra ya indemnización del treme bancariu envalorar nunos trés billones de pesos) fueron más qu'aciagos, como se patentizó al poco tiempu col apoxéu d'una banca paralela tapada en cases bursátiles ya instituciones financieres diverses qu'incentivaron la especulación, cola desdexosa reprivatización bancaria que punxo otra vegada a la nación a un pasu de la ruina a mediaos de la década de los [[años noventa|noventa]], y col abusu y fracasu del [[Fondu Bancariu de Proteición al Aforru]], que na so reestructuración como delda pública, apautada llexislativamente dende 1998, absuerbe hasta la fecha enormes cantidaes presupuestaries. Depués, al recordar a los quitaos y marxinaos, aquellos a quien nel so primer mensaxe como mandatariu pidiera perdón, José López Portillo lloró frente a millones de mexicanos y cutió impotente col so puñu l'atril de la tribuna principal del [[Palaciu Llexislativu de San Llázaro]], aceptando siquier el so "responsabilidá personal" al falla-yos; un esplegue histriónicu que trescaló a bien pocos, enfureció a los más y foi motivu de parodies y burlles pa poner puntu final a seis años de mires tan altes como la so frustración que completaron, sumaos a los del periodu de Luis Echeverría, la coloquialmente denominada "docena tráxica" del [[populismu]] (nun xuegu de pallabres que remembraba a la [[Decena Tráxica]]: diez díes d'asesinatos ya inestabilidá en febreru de [[1913]] que concluyeron col arrenunciu y l'asesinatu del presidente [[Francisco I. Madero]] y del vicepresidente [[José María Pino Suárez]]). Arriendes de lo peyorativo de la comparanza, con estos dos alministraciones rescampló pa la opinión pública, los empresarios, la comunidá internacional, la [[Ilesia católica|Ilesia]] ya inclusive pa bona parte de la clase priísta lo peligroso y lo imposible que resultaría por enforma tiempu más dexar el destín del país sol criteriu d'un solu home. Dende entós y echando mano de la mesma reforma política que López Portillo aguiyó (entá con toles sos faltes y torgues que, colos años, superáronse), el cambéu gradual de los fundamentos del sistema de poder en Méxicu, la perda de fuercia del partíu oficial y la crecedera d'una oposición qu'enfusaría con ímpetu firme nos distintos niveles de gobiernu yá nun se detuvieron, tou ello afaláu siempres por una sociedá justificadamente cafiante y cansada. === La socesión presidencial === Previu al términu de la so alministración y depués de dir refugando aspirantes d'ente los más próximos del so equipu, López Portillo se aprestó a cumplir col ritual socesoriu priísta y afitó les sos pautes de selección en dos nomes: si'l panorama nacional riquía d'un personaxe con mayor bagaxe políticu, l'escoyíu sería l'entós dirixente nacional del PRI, [[Javier García Paniagua]]; sicasí, si les circunstancies suxeríen un perfil diestru en sortear dificultaes financieres, la candidatura correspondería-y al so secretariu de Programación y Presupuestu, [[Miguel de la Madrid]]. Ante la severa crisis, esti postreru foi l'escoyíu. Pa la organización, tantos años gobernante, felicidá postulación abonó notablemente nel cambéu del so cursu históricu, una y bones el sustentu ideolóxicu y práuticu dende la so fundación, el nacionalismu revolucionario (nutríu de los llogros de la xesta de 1910, del [[corporativismu]] y de la necesidá d'un Estáu con amplies facultaes pa lluchar contra la desigualdá social, remanáu por políticos disciplinaos que percorrieren los escalafones del PRI y de la burocracia) foi gradualmente remplazado pola [[tecnocracia (burocracia)|tecnocracia]] y los sos homes, xenerándose [[Frente Democráticu Nacional (Méxicu)|reacomodos y rotures]] importantes pal so futuru y el de Méxicu. Y ye que De la Madrid yera un destacáu abogáu formáu nel [[Bancu de Méxicu]] con esperiencia en materia económico y el primeru d'una llista de gobernantes d'equí p'arriba nel país con una visión empobinada al mercáu y estudios de posgráu realizaos en prestigiadas universidaes d'Estaos Xuníos, como les de [[Harvard]] o [[Yale]], d'acordies colos dictaos d'aquellos tiempos, tendientes al [[neolliberalismu]] y la [[globalización]] y marcaos por líderes defensores del aperturismo y la desregulación como [[Margaret Thatcher]] o [[Ronald Reagan]]. == El desprestixu == Retiráu de la política, dedicar a escribir la so biografía y otros llibros con medianu ésitu, probando suerte tamién con una marca propia de [[tequila]], "Don Q", promocionada cola so semeya vistíu de charru na etiqueta. En concluyendo'l so mandatu presidencial, camudar cola so familia a una casona con cuatro cases (una pa él y les restantes pa cada unu de los sos fíos) nos suburbios de la capital mexicana bautizada popularmente como "La Llomba del Perru" (n'alusión a la so citada defensa del pesu), asitiada nun terrén de 122&nbsp;000&nbsp;[[m²]], agasayáu pol so amigu [[Carlos Hank González]]. En cada residencia instaláronse dos mil metros cuadraos d'alfombra importada, tapices de seda, domos corredizos y amplies terraces con acabaos de maderes precioses. Amás, na casa principal afíxose un sistema d'aire acondicionáu especial pa caltener el mugor de la biblioteca particular de López Portillo, envalorada nunos 30&nbsp;000 tomos, y alzóse una cúpula-observatoriu. Non conforme con esto, el ex-presidente facer d'una fuécara na esclusiva zona de [[Chapultepec]], puntu neurálxicu del Distritu Federal, d'un área de 8000&nbsp;[[m²]] pa construyir casones d'aires [[arquiteutura islámica|moriscos y granadinos]] a la so madre y les sos hermanes Alicia y Margarita. Tamién-y foi agasayada la residencia de descansu "Villa Marga Mar" de 3000&nbsp;[[m²]], alcontrada na sablera de [[Sablera Pichilingue|Pichilingue]], na badea [[Acapulco de Juárez|acapulqueña]] de Puertu Marqués, cortesía de [[Joaquín Hernández Galicia]]. La riqueza de López Portillo provocó que l'abogáu constitucionalista [[Ignacio Burgoa]] denunciar ante la [[Procuradoría Xeneral de la República]] pol delitu de peculado en contra de la nación mexicana, ente que la fraición del PAN na [[LII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|Cámara de Diputaos]] propunxo la creación d'una comisión pa investigalo y el [[Partíu Socialista Unificáu de Méxicu]] (PSUM) aportunó per meses nos nicios del usu de fondos del Gobiernu Federal pa fincar les sos propiedaes. Corralada por dichos ataques y polos varios reportaxes nel so contra; les burlles, dacuando escesives, de los caricaturistes; la promesa de "renovación moral" del presidente De la Madrid, solo eficaz pa encarcelar a funcionarios del pasáu sexeniu; y un refugo xeneralizáu de la población escontra l'ex mandatariu y los sos parientes, optaron por pasar llargues temporaes nel estranxeru. == Últimos años == Divorciáu de [[Carmen Romano]] en 1991, dempués de cuarenta años de matrimoniu, xunióse civilmente a [[Sasha Montenegro]], una actriz retirada d'ascendencia [[Yugoslavia|yugoslava]] cola que vivía diba dellos años y tenía yá dos fíos: Nabila y Alejandro. Trescurríu un mes de la muerte de la so primer esposa, celebraríen el matrimoniu eclesiásticu. Nos medios de comunicación, el nome de López Portillo nun cesó de causar movición esporádicamente, yá por diferencies públiques ventiladas al traviés de la prensa col ex-presidente Echeverría (l'apaición d'un famosu esplegáu intitulado ''¿Tu tamién, Luis?'', nel que reprocha al so otrora amigu'l sumase a les crítiques pola forma en que terminó la so xestión, ye l'episodiu más recordáu); pola publicación de les sos polémiques memories, denominaes ''Los mios tiempos'' (en dos tomos), en [[1988]]; pola salida a la lluz pública d'una fía nacida nos años ochenta; polos intentos d'espropiar los mentaos terrenes de la capital del país en Chapultepec o los del [[Centru históricu de la Ciudá de Méxicu|Centru Históricu]] onde se topa la [[Universidá del Claustru de Sor Juana]] (un centru priváu d'estudios humanísticos alministráu pola so fía Carmen Beatriz), que, acúsase, fueron irregularmente vencíos por instrucciones del ex-presidente a la so familia mientres ostentaba'l poder, teniendo de formar parte del dominiu públicu, pos nellos vivió la importante lliterata colonial en que'l so honor l'espaciu educativu lleva'l so nome; o bien pola valoración histórica del so gobiernu, coincidente cola creciente llibertá d'espresión que Méxicu conquistó a partir de los [[años ochenta]], soliéndose atopar el cenit de los vicios del antiguu sistema políticu y les causes de les dificultaes económiques nacionales actuales na so presidencia. Mientres la etapa final de la so vida foi víctima de [[diabetes]] y de les remortines d'una [[embolia]] sufrida en [[1996]]. Amás, protagonizó otros problemes llegales, tales como la demanda qu'interpunxo y ganó en contra de la periodista Isabel Arvide al faltar ésta al so cónyuge y cuestionar la paternidá de los sos fíos menores nun artículu y el procesu de [[divorciu]] de [[Sasha Montenegro]]. Finó'l [[17 de febreru]] del [[2004]] na [[Ciudá de Méxicu]] a la edá de 83 años, víctima d'un entueyu cardiacu xenerada por una [[neumonía]]. Los sos restos fuelguen nel Panteón militar del Distritu Federal. Por cuenta de que la so muerte asocedió mientres el procesu de divorciu, l'actriz [[Sasha Montenegro]] ye la llexítima vilba, gociando de les prestaciones económiques que la llei otorgar. == Obres de la so autoría == * ''Xénesis y teoría del Estáu modernu'' ([[1965]]). * ''Quetzalcóatl'' ([[1965]]). * ''Don Q'' (1975, reimpresiones en 1976 y 1987).<ref>http://articulo.mercadolibre.com.mx/MLM-33650957-don-q-jose-lopez-portiellu-politica-llibros-_JM</ref><ref>{{cita web |url=http://www2.eluniversal.com.mx/pls/impreso/noticia.html?id_nota=204542&tabla=notes |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=1 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121010190939/http://www2.eluniversal.com.mx/pls/impreso/noticia.html?id_nota=204542&tabla=notes |fechaarchivu=10 d'ochobre de 2012 }}</ref> * ''Ellos vienen... La conquista de Méxicu'' ([[1987]]). * ''Los mios tiempos'' (2 tomos, [[1988]]). * ''Estragales'' ([[1997]]). == Ver tamién == * [[Eleiciones federales de Méxicu de 1976]] * [[Política de Méxicu]] * [[Gabinete de Luis Echeverría Álvarez]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|José López Portillo}} *{{wikisource|José López Portillo}} {{wikiquote|José López Portillo}} * {{Enllaz rotu|1=L'Universal: Perfil de José López Portillo y Pacheco |2=http://www.eluniversal.com.mx/pls/impreso/noticia.html?id_nota=204542&tabla=notes |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20091009083945/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/premios/1981/jose-lopez-portiellu/ Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional 1981] * [http://www.biblioteca.tv/artman2/uploads/1976a.pdf Discursu de Toma de Posesión como Presidente de José López Portillo. 1 d'avientu de 1976] {{Socesión | títulu = [[Presidente de Méxicu|Presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|25px|Méxicu]] | periodu = [[1976]] - [[1982]] | predecesor = [[Luis Echeverría Álvarez]] | socesor = [[Miguel de la Madrid]] | títulu2 = [[Partíu Revolucionariu Institucional|Candidatu presidencial del Partíu Revolucionariu Institucional]] | periodu2 = [[1975]] - [[1976]] | predecesor2 = [[Luis Echeverría Álvarez]] | socesor2 = [[Miguel de la Madrid]] | títulu3 = [[Secretaría de Facienda y Creitu Públicu (Méxicu)|Secretariu de Facienda y Creitu Públicu de Méxicu]] | periodu3 = [[1973]] - [[1975]] | predecesor3 = [[Hugo B. Margáin]] | socesor3 = [[Mario Ramón Beteta]] | títulu4 = [[Comisión Federal d'Electricidá Direutor de la Comisión Federal d'Electricidá de Méxicu]] | periodu4 = [[1972]] - [[1973]] | predecesor4 = [[Guillermo Villarreal Caravantes]] | socesor4 = [[Arsenio Farell Cubillas]] }} {{NF|1920|2004|Lopez Portillo, Jose}} {{Tradubot|José López Portillo}} [[Categoría:Presidentes de Méxicu]] [[Categoría:Abogaos y abogaes de Méxicu]] [[Categoría:Políticos y polítiques del PRI]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Cooperación Internacional]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Méxicu]] [[Categoría:Persones de Ciudá de Méxicu]] kmjefbag57ooudd182hf3aewf1gbco6 0 155440 4496471 4489405 2026-05-26T07:07:58Z Limotecariu 735 4496471 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Pedro Francisco Carmona Estanga''' {{nym}} ye un [[políticu]], [[economista]] y [[empresariu]] [[venezolanu]]. Foi presidente de la patronal [[Fedecámaras (Venezuela)|Fedecámaras]] y opositor contra'l gobiernu de [[Hugo Chávez]]. Exerció como presidente ''[[de facto]]'' nes 47 hores posteriores al [[golpe d'Estáu de 2002 en Venezuela|golpe d'Estáu de 2002]] siendo asina, el presidente col menor tiempu nel poder Executivo de [[Venezuela]]. Anguaño vive asilado en [[Colombia]].<ref>{{Cita web|títulu = L'empresariu Pedro Carmona pide asilu políticu na embaxada de Colombia|url = http://internacional.elpais.com/internacional/2002/05/24/actualidad/1022191201_850215.html|fechaaccesu = 2 de setiembre de 2015|nome = L'apellíu = País}}</ref><ref>{{Cita web|títulu = Colombia concede asilu políticu a Pedro Carmona|url = http://caracol.com.co/radio/2002/05/27/nacional/1022450400_032766.html|sitiuweb = Caracol Radio|fechaaccesu = 2 de setiembre de 2015|nome = Cascoxu|apellíu = Radio}}</ref> == Estudios y faceta empresarial == Nació en [[Barquisimeto]], [[estáu Lara]], el 6 de xunetu de 1941. Graduóse en 1964 de la [[Universidá Católica Andrés Bello]] n'Economía y fixo estudios de posgráu na [[Universidá Llibre de Bruxeles]]. Carmona foi escoyíu como presidente de [[Fedecámaras (Venezuela)|Fedecámaras]] en xunetu de 2001 pal periodu 2001-2003. Antes ocupara diversos cargos públicos y privaos, destacando'l so llabor como direutor d'empreses privaes de petroquímica, ente les que pueden destacar [[Aditivos Orinoco]] (1989-1993), [[Química Venoco]] (1989-2000), [[Industries Venoco]] (1990-2000) y [[Promotora Venoco]] (2001). El so güelu foi'l fundador de ''[[El Impulso (Venezuela)|El Impulso]] de [[Barquisimeto]]''.{{ensin referencies}} Participó nel comité directivu del reconocíu [[IESA|Institutu d'Estudios Cimeros de l'Alministración d'Empreses]] (IESA), [[Corporación Andina de Fomentu]] (CAF), l'Institutu de Comerciu Esterior (ICE) y el [[Sistema Económicu Llatinoamericanu y del Caribe]] (SELA). Escribió artículos d'opinión el diariu [[El Universal (Venezuela)|El Universal]] de [[Caraques]], dexando clara la so postura [[chavismu|antichavista]]. Recibió importantes condecoraciones llatinoamericanes: [[Orde del Sol]] de [[Perú]], la Orde Nacional del Méritu de [[Colombia]] y l'Orde [[Bernardo O'Higgins]] de [[Chile]]. Desempeñar na actualidá como Direutor de la Maestría n'Alministración de Negocios (MBA) na [[Universidá Sergio Arbolea]] de [[Bogotá]], Colombia (país que-y concedió asilu), y como profesor-investigador a tiempu completu na mesma universidá.<ref>{{cita web|url=http://www.usergioarboleda.edu.co/comerciu_internacional/pedro_carmona.htm|títulu=Pedro Carmona Estanga|obra=usergioarboleda.edu.co|fechaaccesu=31 de marzu de 2014}}</ref> == Golpe d'estáu en Venezuela de 2002 == {{AP|Golpe d'Estáu en Venezuela de 2002}} [[Ficheru:Pedro Carmona Juramentándose.png|thumb|Carmona juramentándose.]] Carmona asumió la [[Presidente de Venezuela|presidencia de Venezuela]] [[Gobiernu de facto|de facto]] al participar, xunto con un grupu de xenerales y civiles allegaos, nun [[golpe d'estáu]], conocíu popularmente en [[Venezuela]] como'l «Carmonazo», contra'l gobiernu de [[Hugo Chávez]] el [[11 d'abril]] de [[2002]], asumiendo un día dempués el cargu de «Presidente de la República», depués de autojuramentarse, nun supuestu ''Gobiernu de transición [[Democracia|democrática]] y unidá nacional'' por aciu la implementación del llamáu ''Decreto Carmona''. El so primer decretu consistió na derogación de la [[Constitución de Venezuela de 1999|Constitución de 1999]] y les 49 lleis habilitantes decretaes por Chávez nel marcu de la Llei Habilitante (Artículu 9°). Eslleió los demás poderes públicos, el [[Tribunal Supremu de Xusticia (Venezuela)|Tribunal Supremu de Xusticia]], la [[Ministeriu Públicu de Venezuela|Fiscalía Xeneral de la República]], la [[Defensoría del Pueblu (Venezuela)|Defensoría del Pueblu]], el [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]], l'[[Asamblea Nacional de Venezuela|Asamblea Nacional]] (Artículu 3°) y la [[Contraloría Xeneral de la República (Venezuela)|Contraloría Xeneral de la República]]. Declaró illegal el marcu xurídicu vixente que colindara o topetara col decretu (Artículu 10°), camudó'l nome del país a República de Venezuela (Artículu 2°), creó un conseyu consultivu de 35 integrantes asesor del presidente, facultar pa remover autoridaes electes nel nivel nacional, estatal y municipal (Artículu 7°) y punxo fin al conveniu de cooperación con [[Cuba]], por aciu el cual [[Venezuela]] apurría 55&nbsp;000 barriles diarios de combustible con posibilidaes de pagu con servicios qu'incluyíen médicos, entrenadores deportivos, profesores, investigadores o otros, cuantimás relativos a les [[misiones bolivarianas]]. En cuanto al gabinete executivu conócense 17 de los cargos ministeriales y los sos posibles ocupantes pal gobiernu de facto de Pedro Carmona. Hai de solliñar que nengún de los ministros y funcionarios que se plantegaben algamaron a juramentarse, y polo tanto nun asumieron funciones oficialmente «de facto». === Reconocencies y denuncies dende l'esterior === El gobiernu [[España|español]] de [[José María Aznar]] y el gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] de [[George Walker Bush|George Bush]] emitieron un comunicáu conxuntu nel que dicíen, testualmente que «Los gobiernos d'Estaos Xuníos y d'España, nel marcu del so diálogu políticu reforzáu, siguen los acontecimientos que se desenvuelven en Venezuela con gran interés y esmolición, y en contautu continuu». Los dos gobiernos «declaren el so refugu a los actos de violencia que causaron una cantidá de víctimes», «espresen el so plenu respaldu y solidaridá col pueblu de Venezuela» y «espresen el so deséu de que la escepcional situación qu'esperimenta Venezuela conduza nel plazu más curtiu a la normalización democrática plena».<ref>{{cita web|url=http://www.derechos.org/nizkor/venezuela/doc/usaesp.html|títulu=''Declaración conxunta d'EE.XX. y el Reinu d'España sobre la situación en Venezuela.''|obra=derechos.org|fecha=12 d'abril de 2002|fechaaccesu=31 de marzu de 2014}}</ref> El presidente d'[[El Salvador]], [[Francisco Flores]], realizó diversos xestos de la so reconocencia al nuevu gobiernu. El presidente de [[Colombia]], [[Andrés Pastrana]], faló telefónicamente con Carmona, que'l so gobierno tamién cuntó con sofitu adicional d'[[Ecuador]], [[Costa Rica]] y [[Nicaragua]] dientro de la [[OEA]] nun intentu de qu'esa entidá reconocer oficialmente.<ref>{{cita web|url=http://www.analitica.com/va/politica/opinion/1578534.asp|títulu=Venezuela: Un golpe con golor a hamburguesa, xamón y petroleu|obra=[[Opinión Analítica]]|autor=Aram Rubén Aharonián|fecha=28 d'abril de 2002|fechaaccesu=31 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140111000750/http://www.analitica.com/va/politica/opinion/1578534.asp|fechaarchivu=11 de xineru de 2014}}</ref> Los presidentes de países miembros del [[Grupu de Rio]] condergaron la rotura del orde constitucional en Venezuela y pidieron al secretariu xeneral de la OEA, [[César Gaviria]], convocar a una xunta urxente del Conseyu Permanente del organismu, p'analizar la situación y definir una posición al respeutu. La [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]], per otra parte, tornó pronunciase al respeutu. Tamién llamentaron la interrupción del procesu democráticu en Venezuela, el presidente [[arxentín]], [[Eduardo Duhalde]], el vicepresidente [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[José Rizo Castellón]], el primer ministru de [[Belize]], [[Said Musa]], y la Cancillería de [[Brasil]]. «[[Méxicu]] y [[Chile]] torgaron n'abril de 2002 qu'espolletaren iniciatives d'Estaos Xuníos, España, Colombia y El Salvador por que tuviera ésitu'l [[golpe d'Estáu]] contra'l presidente venezolanu, Hugo Chávez», declaró darréu l'entós canciller de Méxicu [[Jorge Castañeda Gutman|Jorge Castañeda]]. Nel casu chilenu, en primer instancia, l'embaxador chilenu, en forma azotada y ensin consultar a Santiago, reconoció al nuevu gobiernu ''de facto''; depués el gobiernu chilenu desmintió al so embaxador espresando'l refugu al golpe en Venezuela y la negativa a reconocer al nuevu gobiernu ''de facto''. L'embaxador chilenu foi destituyíu y espulsáu del serviciu diplomáticu.<ref>{{cita web|url=http://www.emol.com/noticias/toes/2002/04/17/83286/llagos-pidio-l'arrenunciu-a-embaxador-de-chile-en-venezuela.html|títulu=''Llagos pidió l'arrenunciu a embaxador de Chile en Venezuela.''|obra=emol.com|fecha=17 d'abril de 2002|fechaaccesu=31 de marzu de 2014}}</ref> El gobiernu arxentín d'Eduardo Duhalde y el gobiernu [[Cuba|cubanu]] de [[Fidel Castro]] manifestaron en tou momentu la so negativa a reconocer la llexitimidá de Carmona. == Restauración del orde constitucional == Una reacción cívicu-militar llogra restaurar el gobiernu constitucional, el 13 d'abril de 2002, malapenes un día dempués d'asumir el cargu. Foi encarceláu y depués puestu n'arrestu domiciliariu, d'onde escapó, abellugándose na embaxada de [[Colombia]], país que depués-y dio asilu. La posterior permanencia de Carmona so asilu en Colombia contribuyó a caltener ciertu grau de tensión ente dambos países. La tema méntase más a nivel de la política interna venezolana y frente a los medios de comunicación de dambos países que nel planu diplomáticu oficial. === Crítiques y sofitos === Amás de la condena internacional de munchos países, esisten acusaciones de violaciones tanto a los derechos humanos como a la llibertá de prensa; el silenciu voluntariu d'información de los [[medios de comunicación]] privaos venezolanos y el zarru de tresmisión impuestu a los medios de comunicación pertenecientes al Estáu (especialmente la canal 8, [[Venezolana de Televisión]]).<ref>Documental ''[[La revolución nun va ser tresmitida]]''</ref> Carmona y los sos siguidores argumenten que'l supuestu arrenunciu del presidente Chávez sería productu de los asesinatos cometíos nes hores previes, de los que responsabilizaron nos medios privaos a organismos paramilitares del [[MVR|partíu de gobiernu]], lo mesmo que de diverses violaciones a los derechos humanos cometíes al so xuiciu pola alministración de Chávez. Esto provocaría, según esta tesis, un [[vacíu de poder]] que daría llugar a un gobiernu provisional; esta tesis rique dexar de llau tou lo dispuesto na [[Constitución venezolana de 1999]], incluyendo los supuestos de socesión constitucional, na persona del entós vicepresidente [[Diosdado Cabello]]. Sectores de la oposición a Chávez, incluyendo partíos políticos, medios de comunicación privaos, parte de la [[Ilesia católica]], gran númberu d'[[empresariu|empresarios]] y dalgunos [[sindicatos]] —como la [[Confederación de trabayadores de Venezuela|CTV]]— caltienen la teoría que'l gobiernu de Carmona nun foi inconstitucional sinón qu'enllenó un vacíu de poder productu de la declaración pública emitida pol entós Inspector Xeneral de la Fuercia Armada del gobiernu de Chávez, Xeneral en Xefe [[Lucas Rincón]], quien testualmente dixo: {{Cita|''...Solicitóse-y, al Presidente de La República, l'arrenunciu del so cargu, que aceptó...''|[[Xeneral|Xeneral en Xefe]] [[Lucas Rincón]], Inspector Xeneral de la Fuercia Armada}} Per otru llau, una carta salida a la lluz el [[13 d'abril]] de 2002 argumenta que la aseveración realizada pol entós Xeneral en Jefe Lucas Rincón presumir falsa.<ref>[http://www.archivopopular.org/node/31 ''Un golpe y una carta'': Documental sobre la Carta na que'l Presidente Chávez niega'l so arrenunciu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422134242/http://www.archivopopular.org/node/31 |date=2020-04-22 }}{{enllaz rotu|1=''Un golpe y una carta'': Documental sobre la Carta na que'l Presidente Chávez niega'l so arrenunciu|2=http://www.archivopopular.org/node/31}}</ref><ref>[https://archive.today/20120629013926/lh3.ggpht.com/_hNMJxXaT12c/SdlIwmePgUI/AAAAAAAAT30/wbmyQj-B-ks/s400/Non_renunciu.gif Carta manuscrita del Presidente Chávez negando'l so arrenunciu al cargu]{{enllaz rotu|1=Carta manuscrita del Presidente Chávez negando'l so arrenunciu al cargu|2=http://lh3.ggpht.com/_hNMJxXaT12c/SdlIwmePgUI/AAAAAAAAT30/wbmyQj-B-ks/s400/Non_renunciu.gif}}</ref> == Faceta como educador == Nel 2002 depués de llograr l'asilu políticu en [[Colombia]], integrar a la [[Universidá Sergio Arbolea]] como profesor na facultá de comunicación social, darréu foi caderalgu na facultá de derechu de la mesma universidá. Tamién ocupó cargos de rector de la [[Universidá Llibre de Pereira]] y decanu de la facultá de derechu de la [[Universidá San Martín]], hasta llegar a Direutor de Maestríes de la [[Universidá Sergio Arbolea]]. == Obres == * ''El procesu de industrialización nel Grupu Andín'' (1982). * ''El mio testimoniu ante la hestoria'' (2004) editorial Actum, segunda edición (2005) Biblioteca xurídica [[Diké]]. Cunta'l so testimoniu sobre les revesoses 47 hores nel poder. * ''Les rellaciones económiques colombo-venezolanes: un casu relevante y complexu d'integración n'América Llatina'' 2010, Fondu de publicaciones [[Universidá Sergio Arbolea]]. == Ver tamién == * [[Gabinete de Pedro Carmona]] == Notes == <references group="n." />{{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.unav.es/fcom/ti/2002/proyec/19/restu/especial/prota/carmona.htm Reseña biográfica] * [https://web.archive.org/web/20051226232030/http://www.analitica.com/bitblioteca/carmona_estanga/decreto1.asp Decretu Presidencial del 12 d'abril de 2002 (Decretu de Carmona) con llistáu de firmantes]. * [https://web.archive.org/web/20070312223347/https://video.google.es/videoplay?docid=4457125454381757702&hl=es Video] sobre los fechos asocedíos dientro de la Embaxada cubana'l 12 d'abril de 2002. * [https://web.archive.org/web/20060804210851/https://video.google.com/videoplay?docid=5832390545689805144 Video] sobre'l golpe d'estáu de 2002. * [http://www.sanmartin.edu.co Sanmartin.edu.co/] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Unilibrepereira |2=http://unilibrepereira.edu.co/portal/ |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1941||Carmona, Pedro}} {{Tradubot|Pedro Carmona}} [[Categoría:Persones de Lara]] [[Categoría:Empresarios y empresaries de Venezuela]] [[Categoría:Presidentes de Venezuela]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Venezuela]] [[Categoría:Economistes de Venezuela]] [[Categoría:Prófugos]] [[Categoría:Persones de Barquisimeto]] 6lry6fpd304ovk52zdqrpgv4wumpifk 0 155506 4496428 4479281 2026-05-26T06:14:40Z Limotecariu 735 4496428 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Juan Jacobo Árbenz Guzmán''' {{nym}} foi un [[militar]] y [[políticu]] [[guatemalianu]], [[Ministeriu de la Defensa Nacional de Guatemala|ministru de la Defensa Nacional]] (1944-1951) y [[presidente de Guatemala]] (1951-1954). Perteneció al grupu de militares que protagonizaron la [[Revolución d'Ochobre de 1944|Revolución de 1944]]. Foi conocíu como'l soldáu del pueblu».{{harvnp|Llibrería Sophos|s.f.|p=}} El 27 de xunu de 1954 foi derrocáu por un [[Golpe d'Estáu en Guatemala de 1954|golpe d'Estáu]] empobináu pol Gobiernu d'[[Estaos Xuníos]], col patrociniu de la [[United Fruit Company]] y executáu pola [[Axencia Central d'Intelixencia|CIA]] por aciu la [[operación PBSUCCESS]], que lo sustituyó por una [[xunta militar]] que finalmente apurrió'l poder al coronel [[Carlos Castillo Armas]].{{harvnp|Cullather|2006|p=}} Foi acusáu de [[comunista]] por atacar los intereses de los monopolios fruteros norteamericanos{{refn|group=lower-alpha|Que los sos accionistes teníen fuertes conexones col gabinete del presidente d'Estaos Xuníos [[Dwight Eisenhower]].{{harvnp|Cullather|2006|p=}}}} principalmente cola [[reforma agraria]], y por dar cabida ente'l so círculu íntimu d'asesores a los miembros del [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]], que yera'l [[partíu comunista]] de [[Guatemala]].{{harvnp|Sabino|2007|p=58}} Tres el golpe tuvo qu'escapar a un trabancosu exiliu en [[Méxicu]] onde se dixebró de la so esposa y fíos, sufrió una ferrial campaña de desprestixu orquestada pola [[CIA]] y la so fía Arabella suicidar en [[Colombia]] en [[1965]]. Finalmente, Jacobo Árbenz morrió nel so exiliu de [[Ciudá de Méxicu]] en [[1971]]. == Biografía == [[Ficheru:Jacobo Árbenz e sua esposa, 1955.tif|thumb|left|Jacobo Árbenz cola so esposa, en 1955.]] Los sos padres fueron Hans Jakob Arbenz Gröbli, un inmigrante [[suizu alemán]], y Octavia Guzmán Caballeros, guatemaliana de la sociedá quetzalteca.{{harvnp|Kramer|2015|p=}} El so padre llegó a [[Guatemala]] en [[1901]] y tenía un negociu de farmacia na ciudá de [[Quetzaltenango]]. La so familia pertenecía a la clase alta y yera relativamente rica; tenía una hermana mayor, Anna Arabella y una menor, Octavia Silvia,{{harvnp|Kramer|2015|p=}} y la so infancia foi descrita como «acomodada»,{{harvnp|Gleijeses|1992|p=134-137}} pero'l negociu familiar viénose embaxo por cuenta de la adicción del so padre a la [[morfina]]. Hans Arbenz tuvo que trabayar d'alministrador d'una pequeña [[finca]], propiedá d'un inmigrante alemán que moraba na zona.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=132}} Árbenz estudió la secundaria en [[Quetzaltenango]], nel colexu de [[María Bennett de Rölz]]. Quería ser economista o inxenieru, pero como la familia yá nun tenía dineru, nun podía dexase'l luxu d'estudiar nuna universidá. La disponibilidad d'una beca d'estudios pa los cadetes militares abrió-y la posibilidá d'estudiar na [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]], onde ingresó cadete en [[1932]] n'aprobando los exámenes d'almisión.<ref name=gleijeses134/> Árbenz destacar na academia militar y foi consideráu «un estudiante escepcional». Ocupó'l puestu de sarxentu primeru» de la Compañía de Caballeros Cadetes, lo que yera consideráu un gran honor que, ente [[1924]] y [[1944]], solamente seis cadetes habíen alcanzáu. Les sos capacidaes valiéron-y un inusual nivel de respetu ente los oficiales de la escuela, incluyendo'l mayor John Considine, l'entós direutor d'Estaos Xuníos de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]]. Árbenz graduar en [[1935]].<ref name=gleijeses134/> En [[1937]], dempués d'habese graduáu, foi llamáu pa sirvir na Escuela Politéunica como instructor. Tocantes a los sos oficios como oficial del Exércitu guatemalianu, desempeñóse mayormente nel [[Fuerte de San José Buena Vista]], en [[Ciudá de Guatemala]] y en [[San Juan Sacatepéquez]]. Ellí conoció les dures condiciones de vida de la población [[indíxena]] y les formes nes cualos operaba'l trabayu forzosu, siendo los indíxenes los sometíos. Non solo tocó-y curiar cuadrielles d'indíxenes destinaes al trabayu forzosu en delles finques, sinón tamién el cuidu de [[presos políticos]] dedicaos tamién a esti tipu de trabayos.<ref name=gleijeses134>{{harvnb|Gleijeses|1992|p=134-137}}</ref> {{caxa de cita|''Tuvi dos grandes amores [[Guatemala]] y [[María Cristina Vilanova|María]]''.|Jacobo Árbenz<br />''a la so fía Leonora'', 27 de xineru de 1971.}} Foi en [[1938]] cuando conoció a [[María Cristina Vilanova]], una muyer perteneciente a l'alta sociedá d'[[El Salvador]]. Un añu más tarde, teniendo él 26 y ella 24 años d'edá, contraxeron [[matrimoniu]], cola oposición de los padres de la novia, pos estos pensaben que'l mozu oficial non podría dalu la mesma calidá de vida qu'otros pretendientes.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=134-137}} El matrimoniu tuvo trés fíos, [[Jacobo Árbenz#Muerte de Arabella Árbenz Vilanova|Arabella]], Leonora y Jacobo. En [[1943]] Árbenz xubió al grau de [[capitán]] y comandó la Compañía de Caballeros Cadetes. Yera entós un oficial distinguíu y describíenlu como un líder nato.<ref name=gleijeses134/> Árbenz actuó como triunviru de la [[Xunta de Gobiernu]], dempués foi [[Ministeriu de la Defensa Nacional de Guatemala|ministru de la Defensa]] mientres el gobiernu de [[Juan José Arévalo]] y, finalmente, foi [[presidente de Guatemala]] de [[1951]] a [[1954]]. == Participación na Xunta de Gobiernu == [[Ficheru:Juntagobierno1944.jpg|200px|miniaturadeimagen|Miembros de la Xunta de Gobiernu en 1944.]] Dempués de la [[Revolución d'Ochobre de 1944]], col derrocamientu de [[Federico Ponce Vaides]], socesor de [[Jorge Ubico Castañeda]], el capitán Jacobo Árbenz Guzmán, [[Jorge Toriello Garrido]] y el mayor [[Francisco Javier Arana]] formaron la [[Xunta de Gobiernu]].{{harvnp|Immerman|1983|p=41-43}} La xunta llexisló per mediu de [[decretu|decretos]] que pretendíen una modernización del [[Estáu]]. Una de les midíes más importantes que tomaron nel ámbitu xurídicu y políticu foi la convocatoria a una [[asamblea constituyente]] por qu'ellaborara una nueva [[Constitución]], pa lo que se realizaron eleiciones llibres. La nueva Constitución Política en 1945 na cual incluyóse: * La [[separación de poderes]] dientro del Estáu * L'[[autonomía universitaria|autonomía]] de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] * El fin del trabayu forzosu y de la prisión por delda * La reconocencia de la muyer como [[Derechos civiles y políticos|ciudadana]] * La concesión del [[Sufraxu femenín|derechu de votu a la muyer]]. La muyer analfabeta nun podía votar. * La reconocencia de les [[garantíes constitucionales]]. Estos cambeos diben direutamente contra les polítiques que tuvieren los gobiernos lliberales. El [[triunviratu]] convocó a eleiciones pa escoyer el [[presidente]] de la [[República]]. Les eleiciones llevar a cabu n'avientu de 1944, resultando ganador el doctor [[Juan José Arévalo]]. El gobiernu de Arévalo consolidóse y dirixó los destinos de la nación con dellos conatos d'insurxencia que s'empezaben a dar. == Gobiernu de Juan José Arévalo == {{AP|Juan José Arévalo}} === Poder xudicial === El gobiernu de Arévalo intentó camudar les estructures xudiciales arcaiques, consolidaes pol caltenimientu de les vieyes práutiques de manipulación, sumisión y formalismu.<ref group=lower-alpha>Vease: [[Manuel Estrada Cabrera#Servilismu|Servilismu mientres el gobiernu de Manuel Estrada Cabrera]].</ref> La rápida incorporación de nuevos derechos, l'apaición d'un Parllamentu llexítimu y la dinámica revolucionaria xeneraron tensión nun sistema xudicial, quiciabes dispuestu a acompañar el procesu, pero que s'atopaba atrapáu nos vicios de la so estructura colonial. La creación del Códigu de Trabayu foi un llogru evidente, pero tamién amosó que'l sistema xudicial tenía problemes p'afaese a la rapidez del cambéu.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 62}} === Exércitu === Ente les reformes que se punxeron en marcha tres la cayida del gobiernu de Ponce Vaides y que se trataron de consolidar cola Constitución de 1945, la reestructuración del exércitu tuvo gran trescendencia: la suspensión del xeneralatu, decretada dende los primeros momentos del trunfu del movimientu revolucionariu, simbolizó esti tresformamientu, que se completó con una molición por modernizar, profesionalizar ya institucionalizar l'Exércitu. Per primer vegada na historia del país una Constitución concedía tou un capítulu y trece artículos a la tema del exércitu, asitiando un modelu que sería retomáu nes constituciones posteriores. La norma constitucional estableció una reorganización del exércitu que resultó complexa y non siempres operativa: buscaba confirmar l'autonomía funcional que per primer vegada conferíase-y. Creó'l Conseyu Cimeru de la Defensa Nacional, órganu de consulta y colexáu, constituyíu por 15 miembros, dalgunos por eleición y dientro de los cualos nun s'incluyía al presidente de la República, a pesar de considera-y -y comandante en xefe del Exércitu.<ref name=ceh5558/> Los cargos cimeru y operativu del exércitu yeren: * Xefe del Estáu Mayor del Exércitu: designáu pol Congresu de la República a propuesta del Conseyu Cimeru de la Defensa Nacional * Ministru de la Defensa Nacional: Árbenz fungió como [[Ministeriu de la Defensa Nacional de Guatemala|ministru de la Defensa]] mientres el gobiernu de Arévalo. Foi'l primer ministru d'esta cartera, pos la mesma enantes llamábase «Ministeriu de la Guerra».<ref name=ceh5558>{{harvnb|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 55-58}}</ref> Ente dambos líderes xeneráronse non poques rivalidaes mientres los diez años de vixencia de la Constitución de 1945, como les qu'opunxeron al mayor Francisco Javier Arana, xefe del exércitu y líder de la derecha hasta'l so asesinatu en 1949, y al coronel Jacobo Árbenz Guzmán, ministru de la Defensa nesi tiempu, y líder de la esquierda. Per otra parte, según delles interpretaciones, l'estatus xurídicu y la estructura organizativa que la Constitución de 1945 reconoció al exércitu fueron precisamente los factores que determinaron que la oficialidá entrara de llenu nel xuegu políticu. Nesti sentíu, les votaciones pa integrar el Conseyu Cimeru de la Defensa Nacional y el mesmu calter d'esti órganu, impulsaben la discutiniu pa tomar de decisiones sobre la política militar que tenía d'adoptar l'Exércitu de Guatemala y convertir nun estamentu deliberativo.<ref name=ceh5558/> Sía que non, acordies cola [[Comisión pal Esclarecimiento Históricu]] qu'evaluó la situación de Guatemala a finales de la década de 1990, «entá cuando la nueva regulación pudo contribuyir a la medría del pesu políticu del exércitu nel país, los cambeos que se producieron na sociedá guatemaliana y nel contestu internacional mientres aquellos años xeneraron ente munchos oficiales la sensación del so pesu políticu frente a la debilidá del Estáu y del restu d'organizaciones partidistes y sociales».{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 53}} === Alcuentru inicial con José Manuel Fortuny === {{AP|José Manuel Fortuny}} Na seronda de 1947, la oposición de Árbenz como ministru de Defensa a la deportación de dellos obreros acusaos de comunismu intrigó al antiguu miembru del Frente Popular Llibertador, [[José Manuel Fortuny]], polo inesperao de dichu comportamientu, y ésti decidió visitalo, afayando naquella entrevista «a un home distintu del estereotipu del militar» centroamericanu. A esi primer alcuentru siguieron otros hasta que'l mesmu Árbenz convidó a Fortuny a la so casa, onde los discutinios y conversaciones fixéronse comunes enllargándose davezu per hores. Al igual qu'Árbenz, Fortuny taba inspiráu por un fieru nacionalismu y un encesu deséu d'ameyorar la suerte del pueblu guatemalianu; como Árbenz, buscaba respuestes na teoría marxista. Trátase d'una rellación solo comparable a la que tendría con María Vilanova; José Manuel Fortuny sería'l so amigu más cercanu.{{harvnp|La onda dixital|2000|p=1}} === Muerte del coronel Arana === [[Ficheru:Ciudad de Guatemala, Palacio de Gobierno.jpg|miniaturadeimagen|200px|Asina llucíen el Parque Central y el [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]] de Guatemala mientres el gobiernu del coronel Árbenz.]] ==== Antecedentes ==== Les prerrogativas y beneficios económicos que recibieron los mandos militares por parte de los gobiernos revolucionarios, según los afalagamientos y l'interés de ciertos dirixentes políticos por averalos a les sos posiciones, amontaron les ambiciones de dalgunos p'averase al poder políticu o al poder económicu, lo que produció divisiones y conflictos nel interior del exércitu.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 59}} En 1947 el Dr. Arévalo, en compañía d'un amigu y dos baillarines ruses que taben de visita en Guatemala, tuvo un accidente automovilísticu na carretera a [[Panajachel]]: cayó al ribayu y quedó gravemente mancáu, ente que tolos sos acompañantes morrieron.{{harvnp|Sabino|2007|p=63}}{{harvnp|Arévalo Bermejo|1998|p=65}}{{harvnp|Villagrán Kramer|1993|p=38}} Los dirixentes del partíu oficial suscribieron un pactu col teniente coronel Arana, nel qu'ésti se comprometía a nun intentar nengún golpe d'estáu contra'l presidente doliente en cuenta de que los partíos revolucionarios sofitaren a Arana como'l so candidatu oficial nes siguientes eleiciones; este foi'l famosu «Pactu del Ribayu».{{harvnp|Villagrán Kramer|1993|p=38}} Sicasí, la recuperación del robezu presidente foi casi milagrosa y llueu pudo faese cargu del gobiernu nuevamente.{{refn| group=lower-alpha|El periódicu ''Nun Nos Tentes'' de la [[Fuelga de Dolores]] de los estudiantes de la [[Universidá de San Carlos]] refierse satíricamente a esta situación llamando a Juan José Arévalo «Superjuancho» pola so rápida recuperación y les circunstancies del so accidente.<ref name=barnoya/>}}<ref name=barnoya>{{harvnb|Barnoya García|1979|p=}}</ref> Arana aceptara esti pactu porque quería ser conocíu como un héroe demócrata» de la sulevación contra Ponce y creyó que'l Pactu del Ribayu» garantizaría la so posición cuando llegara'l momentu de les eleiciones a presidente. Arana yera una persona bien influyente nel gobiernu de Arévalo, y llograra ser nomáu como'l siguiente candidatu a la presidencia, per delantre del capitán Árbenz, a quien se-y dixo que pola so curtia edá —apenes 36 años nesi tiempu— nun tendría problema n'esperar la so vez pa les eleiciones siguientes.{{harvnp|Sabino|2007|p=45}} === Fechos === {{AP|Francisco Javier Arana|Juan José Arévalo}} {{caxa de cita|«Nes últimes hores de la mañana del 18 de xunetu de 1949, dellos homes armaos salieron a toa velocidá de la [[Ciudá de Guatemala]] en dos vehículos. Cerca d'una pequeña ponte —la Ponte de la Gloria— esperaron por Francisco Arana, xefe de les [[Fuercies Armaes de Guatemala]]. Nun tuvieron qu'esperar enforma. Cuando Arana y los sos trés acompañantes averar a la ponte, había del otru llau un Dodge gris, y viendo que-yos torgaba'l pasu, el coronel Arana detuvo'l so vehículu. Producióse entós una curtia balacera. Arana resultó muertu. Nun hubo investigación sobre la so muerte. Los sos asesinos nunca fueron prindaos.»|Piero Gleijeses<ref name=gleijeses527>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=527}}</ref>}} La muerte del teniente coronel Francisco Javier Arana ye de crítica importancia na historia del país, pos foi un eventu capital na historia de la revolución guatemaliana: la so muerte non yá abrió les puertes a la eleición del coronel Jacobo Árbenz como presidente de la república en 1950<ref group=lower-alpha>Arbenz sería derrocáu polos Estaos Xuníos en xunu de 1954, asina terminando la revolución.</ref> sinón que tamién provocó una aguda crisis nel gobiernu del doctor Arévalo Bermejo, quien se vio enfrentáu contra un exércitu que fuera fiel al mayor Arana, y a grupos civiles de derecha qu'aprovecharon la ocasión pa protestar fuertemente contra'l so gobiernu. El llunes 18 de xunetu pela mañana, Arana presentar nel palaciu presidencial y díxo-y a Arévalo en tonu faltante y sarcásticu que diba a El Morlón, la residencia presidencial a veres del [[Llagu Amatitlán|Llagu de Amatitlán]], pa confiscar un llote d'armes que Arévalo escondiera ellí depués de que les autoridaes mexicanes les confiscaran a un grupu de exiliaos dominicanos, ente ellos el [[Miguel Ángel Ramírez Alcántara|Xeneral Miguel Ángel Ramírez Alcántara]], a quien el gobiernu guatemalianu regalára-ylo pa derrocar a [[Rafael Leónidas Trujillo]].<ref name=gleijeses543>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=543}}</ref> Les armes fueren sustraíes de la base militar del [[Puerto San José|Puertu de San José]] y agora diba a confiscarlas na residencia presidencial.<ref name=gleijeses543/> L'historiador Piero Gleijeses considera que la visita de Arana a Arévalo foi «la d'un home impulsivu que la so paciencia taba escosada y que foi al palaciu pa presumir del so poder y pa forfugar al humildáu presidente a que cumpliera col so ultimátum rápido».<ref name=gleijeses544>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=544}}</ref> Pero en llugar d'amedranar a Arévalo, lo único que consiguió foi qu'ésti supiera onde diba atopase y punxera en marcha'l plan pa sacalo al exiliu; hábilmente, Arévalo suxirió-y que llevar al coronel Felipe Antonio Girón —xefe de la guardia presidencial— lo que confirmó a Arana del so aparente trunfu y de que Arévalo y Árbenz enxamás se-y enfrentaríen.<ref name=gleijeses544/> Arévalo llamó a Árbenz por que se fixera cargu de la situación, y ésti unvió a dellos homes armaos, quien salieron dende la capital en dos carros y diben so les órdenes del xefe de la policía, teniente coronel Enrique Blanco y pol diputador del PAR Alfonso Martínez, un oficial retirao y amigo de Árbenz.<ref name=gleijeses544/> Cuando Arana llegó a la ponte de La Gloria, un Dodge gris taba paráu ellí apexándo-y el pasu. Dempués de la curtia balacera quedaron trés finaos: Arana, el so asistente'l mayor Absalón Peralta y el teniente coronel Blanco.<ref name=gleijeses545>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=545}}</ref> Los testigos presenciales nunca confirmaron cual foi'l detonante de los disparos y si la intención fuera prindar a Arana como taba previstu.<ref name=gleijeses545/> === Consecuencies === Al conocese la noticia de la so muerte, la Guardia d'Honor alzar n'armes y empecipiáronse los combates na ciudá, que s'allargar mientres venticuatro hores mientres el restu del país esperaba la resultancia. Anque paeció que los aranistas diben trunfar aquel 18 de xunetu, nun llograron el so oxetivu porque escarecíen d'un líder que los dirixera contra les escases fuercies lleales al presidente dirixíes por Árbenz, quien demostró muncha sangre frío y habilidá militar.<ref name=gleijeses545/> El coronel Carlos Castillo Armas, unu de los principales collaboradores de Arana, taba en [[Mazatenango]] reparando les eleiciones pal CSD y nun s'atrevió a tornar,<ref name=gleijeses545/> ente que'l comandante de la Guardia d'Honor, coronel Juan Francisco Oliva, foi deteníu nel ministeriu de la Defensa, a onde llamar Árbenz menos d'una hora dempués de la muerte de Arana.<ref name=gleijeses545/> Pal amanecer del 19 de xunetu, el gobiernu tomara la iniciativa: el coronel Cosenza arrestara a Altolaguirre Ubico na Fuercia Aérea y numberosu civiles tomaren les armes de los depósitos del fuerte de Matamoros y de un pequeñu cuartel qu'Árbenz tomara mientres la nueche.{{harvnp|Gleijeses|s.f.|p=546}} Los lleales al gobiernu sitiaron a la Guardia d'Honor, que tamién foi atacada pola fuercia aérea, con bombes obsoletas que munches vegaes nun españaron; finalmente, el cuartel rindióse y la llucha dar por concluyida con un saldu de cientu cincuenta muertos y más de doscientos mancaos.<ref name=gleijeses547>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=547}}</ref> La versión oficial —propuesta por Arévalo ya impuesta por ésti a los sos ministros, incluyendo a Árbenz— yera que los miembros reaccionarios de la sociedá guatemaliana fueren los culpables de la muerte del coronel Arana, daqué que munchos guatemalianos vieron con incredulidá dende'l principiu, pos se sabía que Martínez taba mancáu y que ésti yera incondicional de Árbenz; esto dio pie por que surdieren los rumores d'una intriga p'asesinar al coronel Arana,<ref name=gleijeses547/> los cualos persistieron hasta l'actualidá y qu'inculpen direutamente a Árbenz de ser el responsable de la muerte d'un rival que taría «robándo-y protagonismu».{{harvnp|Gleijeses|s.f.|p=548}} Según aseguró [[Ricardo Barrio Peña]] nuna entrevista con [[Piero Gleijeses]], sería fechu arremente por Arévalo pa trespasar tola culpa a Árbenz.{{harvnp|Gleijeses|s.f.|p=548}} El ministru d'Educación, Carlos Manuel Pellecer, nuna manifestación en sofitu al gobiernu, refugó la versión oficial y mentó el golpe d'estáu que Arana intentara; darréu, el gobiernu arevalista refugó les declaraciones de Pellecer y destituyir del so cargu oficial.{{harvnp|Gleijeses|s.f.|p=548}} === Eleiciones de 1950 === Árbenz llegó al poder dempués de ganar les eleiciones que se desenvolvieron en 1950; foi sofitáu polos partíos Renovación Nacional y Aición Revolucionaria de la Capital y el partíu Integración Nacional de Quetzaltenango. Los obreros, llabradores, maestros y estudiantes diéron-y tol so respaldu. Pa la campaña eleutoral de 1950, Árbenz pidió-y a Fortuny qu'escribiera dellos discursos; la tema central de los mesmos yera la reforma agraria. Unu de los candidatos opositores yera'l xeneral [[Miguel Ydígoras Fuentes]].{{harvnp|Sabino|2007|p=46}}{{harvnp|Gleijeses|1992|p=217}} Tres la folgosa victoria del partíu oficial,<ref group=lower-alpha>Un video qu'arrexunta la multitudinaria arribación de persones a los mítines eleutorales de Árbenz atopar en [https://www.youtube.com/watch?v=n0qk73K_TLs YouTube: Campaña Presidencial de Jacobo Árbenz, 1950].</ref> la oposición alegó qu'hubo numberoses manipulaciones per parte del gobiernu de [[Juan José Arévalo]], que punxo a disposición del candidatu oficial considerables recursos, pero nun pudo revertir la resultancia.{{harvnp|Sabino|2007|p=46-47}} Ydígoras Fuentes, insatisfechu cola derrota, partió escontra la embaxada de los [[Estaos Xuníos]] n'[[El Salvador]] el 10 de xineru de 1951 y presentóse ante'l secretariu d'asuntos de dicha embaxada, William Wieland cuntándo-y que Arévalo yera comunista;{{harvnp|Gleijeses|1992|p=217}} Wieland atayar nesi momentu y dio per concluyida la xunta diciéndo-y: «Gracies xeneral por esta amena ya informativa visita». Unes cuantes selmanes dempués, dellos collaboradores de Ydígoras visitaron a [[Anastasio Somoza García|Anastasio Somoza]], presidente de [[Nicaragua]], a quien-y dixeron que yá teníen los militares y les armes necesaries pa derrocar a Arévalo el 28 de febreru de 1951, pero que precisaben dineru. Somoza díxo-yos que saludaren a Ydígoras de lo so parte, pero nun los dio nada, pos nun creía que nesos momentos l'exércitu guatemalianu tuviera dispuestu a sofitar un golpe d'estáu.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=217}} Pela so parte, Árbenz y Fortuny compartieron la folgosa victoria nos comicios de finales de 1950 y, d'ellí d'equí p'arriba, les xeres de gobiernu. Mientres bona parte de los dirixentes de la coalición oficialista apostábense la cercanía col presidente, los líderes del [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]], y especialmente Fortuny, yeren los conseyeros más cercanos de Árbenz y constituyíen el so gabinete priváu.{{harvnp|La onda dixital|2000|p=}} == Gobiernu de Jacobo Árbenz == [[Ficheru:Posesionarbenz.jpg|miniaturadeimagen|200px|Toma de posesión del coronel Árbenz Guzmán como presidente de Guatemala nel «[[Estadiu Estadiu de la Revolución]] (güei [[Estadiu Doroteo Guamuch Flores]])» en 1951.]] [[Ficheru:Central America, the West Indies South America and Portions of the United States and Mexico WDL62.png|miniaturadeimagen|200px|Mapa de rutes de la Flota Blanca» de la [[United Fruit Company]], que tenía'l monopoliu del tresporte de carga y pasaxeros escontra y dende Puerto Barrio en Guatemala.]] [[Ficheru:Minervabeis 2014-06-25 12-52.jpg|miniaturadeimagen|200px|Como una muestra del refugo poles concesiones feches pol gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]] a la [[United Fruit Company]], en 1953 el gobiernu arbencista mandó dinamitar el [[Templu de Minerva (Guatemala)|Templu de Minerva]] qu'Estrada Cabrera construyera nel Hipódromu del Norte pa celebrar les sos Fiestes Minervalias n'honor a la Mocedá Estudiosa.]] Cuando Arbenz empecipió'l so gobiernu, los guatemalianos paecíen condergaos a nun espolletar. En 1950, el 76 % de los habitantes teníen menos del 10 % de les tierres; ente que un 22 % controlaben el 70 %.{{harvnp|Paterson et al.|2009|p=54}} La [[United Fruit Company]] (UFCO) yera dueña de más del 50 % de les tierres cultivables del país, de les que namái cultivaba'l 2.6 %; y los llabradores teníen sueldos miserables. Per otra parte, dende'l gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]] esistíen monopolios norteamericanos d'empreses subsidiarias de la UFCO y que se dedicaben al tresporte de carga per ferrocarril y vapores, los que salíen de Puerto Barrio, Izabal, puertu controláu pola frutera. Coles mesmes, controlaben la xeneración de la electricidá, los teléfonos y telégrafos del país. Estes empreses nun pagaben nengún tipu d'impuestu pol usu de los recursos nacionales, gracies a les arrogantes concesiones daes por Estrada Cabrera, y ratificaes polos gobiernos de [[José María Orellana]] y [[Jorge Ubico]].{{harvnp|Avizora|2001|p=}} Inclusive, Ubico promulgaría lleis que dexaben a los terratenientes castigar severamente ya inclusive executar a los sos colonos.{{harvnp|Streeter|2000|p=11-12}}{{harvnp|Immerman|1983|p=34-37}}{{harvnp|Cullather|2006|p=9-10}}{{harvnp|Rabe|1988|p=43}}{{harvnp|McCreery|1994|p=316-317}} {{caxa de cita| Árbenz dixo nel so discursu inicial:«El nuesu gobiernu propónse empecipiar el camín del desenvolvimientu económicu de Guatemala, tendiendo escontra los trés oxetivos fundamentales siguientes: convertir el nuesu país d'una nación dependiente y d'economía semicolonial nun país económicamente independiente; convertir a Guatemala de país atrasáu y d'economía predominantemente semifeudal nun país moderno y capitalista; y faer qu'esti tresformamientu llevar a cabu en forma que traiga consigo la mayor elevación posible del nivel de vida de les grandes mases del pueblu.»{{harvnp|Comunidaes de Población en Resistencia|2013|p=}}}} Acordies col so plan de gobiernu, Árbenz tomó les siguientes midíes: # Presentó al Congresu la iniciativa de Llei de la Reforma Agraria, mesma que foi promulgada pol Congresu de la la República, por aciu el [[Decretu 900]], pa espropiar los terrenes ociosos de la UFCO. # Empecipió la construcción de la carretera que conduz de la Ciudá de Guatemala al Atlánticu, que lleva'l so nome dende 2012, por decretu del presidente [[Álvaro Colom]]. # Empezó la construcción del puertu [[Santo Tomás de Castilla]], onde s'atopaba'l puertu Matías de Gálvez, pa competir con Puerto Barrio, puertu controláu pola UFCO. # Principió los estudios pa la planta de xeneración Jurún Marinalá, pa competir cola empresa llétrica Electric Bond and Share Company, propiedá de la UFCO.{{harvnp|Avizora|2001|p=}}. Sicasí, les tensiones polítiques y la polarización ideolóxica se exacerbaron mientres el so mandatu. Les reformes que'l so gobiernu llevó a cabu, fundamentalmente la esitosa reforma agraria, amontaron la polarización ideolóxica y la llucha política interna, nun marcu internacional cada vegada más cargáu poles tensiones del enfrentamientu este-oeste (vease: la [[Guerra Fría]]). Nesti contestu tamién s'amontó la división y la radicalización de los revolucionarios, aguiyada pola so heteroxeneidá políticu-social.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 61}} Per otra parte, el sistema xudicial yá tenía problemes p'afaese a la rapidez del cambéu empecipiáu poles reformes de Arévalo, lo cual fíxose más evidente y grave arriendes de los conflictos xeneraos pola reforma agraria impulsada por Árbenz, una y bones esta qu'afectaba a intereses económicos, sociales y políticos de gran valumbu,{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 62}} yá que namái'l ventidós&nbsp;per cientu de la población tenía'l setenta&nbsp;per cientu de les tierres cultivables.{{harvnp|Paterson et al.|2009|p=54}} === Gabinete === Los miembros del so gabinete fueron: * Ministru d'Agricultura: Nicolás Brol, un ricu terrateniente de [[Quetzaltenango]] y amigu personal del presidente. El so nomamientu foi celebráu pola élite guatemaliana que vio nél al so representante; sicasí, Brol foi lleal a les polítiques reformistes del gobiernu pos consideraba que favorecíen el desenvolvimientu del capitalismu nel país.{{harvnp|Gleijenes|1992|p=209-210}} * Ministru d'Economía: Roberto Fanjul, un prósperu comerciante quetzalteco. D'él dicíen los oficiales de la embaxada de los [[Estaos Xuníos]] que yera esitosu y un reconocíu anticomunista, que fixera renacer la esperanza d'ameyorar les rellaciones ente'l gobiernu y l'élite. Pero Fanjul, al igual que Brol, permaneció lleal al presidente; Fanjul, inclusive, foi'l qu'unvió'l [[Decretu 900]] de reforma agraria al congresu en 1952, lo que lo dexó nuna precaria posición cola élite guatemaliana, qu'empezó a tratalo de «traidor» y «babayu».{{harvnp|Gleijenes|1992|p=210}} * Ministru de Salú Pública: [[Julio Domingo Bianchi Smout]], reconocíu médicu guatemalianu que formara parte de la direutiva del Partíu Unionista que derrocó al presidente [[Manuel Estrada Cabrera]] en 1920{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=}} y tamién foi unu de los firmantes de la [[Jorge Ubico#La Carta de los 311|Carta de los 311]] con que se forzó al presidente [[Jorge Ubico]] a tomar la decisión d'arrenunciar a la presidencia en 1944.{{harvnp|Brolo|2012|p=}} * Ministru de Rellaciones Esteriores: [[Luis Cardoza y Aragón]].{{harvnp|Gleijenes|1992|p=210}} === Educación === En 1944 funcionaben trece centro oficiales d'educación secundaria y normal a los qu'allegaben 1861 alumnos. En 1954, el númberu d'escueles xubiera a ventidós y el númberu d'alumnos alzar a 7098, una medría del 281 %. Esti aumentu traxo una ampliación considerable de la formación de maestros, y el númberu d'aspirantes a ingresar a la Universidá tamién s'alzó a una cifra ensin precedentes.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} Mientres el periodu presidencial de Jacobo Árbenz siguir cola mesma tónica educativa que nel gobiernu de Arévalo. Mientres el so gobiernu amontar en gran manera la educación rural y l'alfabetización y la [[educación secundaria]]. El plan inicial de la Escuela Normal Rural estender cola rexonalización de les escueles rurales, de les cualos fundáronse seis en distintos aldos del país. Los postulaos pedagóxicos de la revolución caltuviéronse vixentes por diez años y diose a la educación un calter democráticu dende los xardinos de neños a la Universidá; surdieron el periodismu escolar y l'autogobiernu, y les asociaciones d'estudiantes xeneralizar en toles escueles secundaries. L'anteproyeutu de la Llei Orgánica de 1952 instaló un modernu sistema educativu acorde cola realidá pedagóxica del país, pero esti estatutu nun tuvo vixencia total. La educación caltuvo'l calter de llaica, gratuita y obligatoria hasta algamar un mínimu d'escolarización. Les guarderíes infantiles abondaron y los neños güérfanu y desamparáu fueron atendíos con sistemes modernos. Dexar al maxisteriu entamase sindicalmente, fundándose'l STEG —Sindicatu de Trabayadores de la Educación en Guatemala—. El STEG tuvo como contraparte al Colexu de Maestros, que yera totalmente opuestu a la sindicalización del maxisteriu nacional.{{refn|group=lower-alpha|L'apaecimientu del Colexu de Maestros como entidá con personería xurídica ye un importante de la democracia que vivía Guatemala nesa dómina.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}}}} El máximu dirixente del STEG foi'l profesor Víctor Manuel Gutiérrez Garvín —miembru del entós llegalizáu [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] d'orientación comunista, anque él nun yera de la llinia prosoviética [[Josif Stalin|stalinista]] de los dirixentes del PGT—. La capacidá dirigencial de los sos direutivos fixo posible que'l STEG aportara a la más poderosa organización sindical del periodu y que los sos planteamientos fueren esencialmente políticos.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} En 1953 graduáronse cuatrocientos cuarenta maestros d'educación primaria urbana y ventisiete d'educación rural, cifres que si son comparaes colos cientu setenta maestros que se graduaron en 1944 representen un aumentu del 147 %. Tanto'l gobiernu de Arévalo como'l de Árbenz buscaben una solución gradual a la falta de maestros nel país, y empezaren a poner énfasis na formación de maestros rurales.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} A partir de 1953, creáronse les escueles prevocacionales, de calter esperimental, que'l so nivel yera anterior a la preparatoria universitaria, a la normal y a les carreres téunicu-vocacionales.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} Cola llegada al poder de la Contrarrevolución xunu de 1954, casi toles organizaciones sindicales fueron proscrites, según el Decretu Non. 21 del 16 de xunetu de 1954 de la Xunta de Gobiernu liberacionista. Dellos dirixentes magisteriales departamentales fueron encarcelaos, otros fueron espulsaos del país y más de trés mil maestros fueron destituyíos de los sos puestos. Sume pos, el STEG, anque'l so personería xurídica caltuvo vixencia pos la Lliberación nun la dexó ensin efeutu.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} ==== El Ballet Guatemala ==== {{AP|Ballet Guatemala}} {{caxa de cita|La Escuela de Danza desenvolviera les sos actividaes con enclinos estraños y comunizantes, dexando al marxe'l fomentu y estímulu de les obres folklóricas nacionales tendientes a crear l'ambiente aparente al arte guatemalianu.|Coroneles [[Carlos Castillo Armas]], Elfego Monzón y mayor Enrique Oliva<br />Decretu 54 del 16 d'agostu de 1954.{{harvnp|Mertins Luna|2009|p=34}}}} Ente 1949 y 1954, el Ballet Guatemala tuvo dirixíu pol maestru rusu Leonide Katchourowsky, quien tamién tuvo al cargu de la Escuela Nacional de Danza. Katchourowsky, la so esposa Marie Tchernova y la profesora Marcelle Bonge non devengaban sueldu dalgunu, pero taben autorizaos a esplotar el ballet nel so beneficiu propiu d'alcuerdu al contratu suscritu col [[Ministeriu d'Educación de Guatemala|Ministeriu d'Educación]].{{harvnp|Mertins Luna|2009|p=27}} Marie Tchernova yera primer baillarina de la [[Opera de París]] y baillarina estrella del [[Teatru Real de la Moneda]] de [[Bruxeles]], nacida en Rusia y nacionalizada belga, como'l so maríu.{{harvnp|Mertins Luna|2009|p=28}} Col derrocamientu del gobiernu de Arbenz el Ballet Guatemala foi suprimíu porque la Xunta Liberacionista de gobiernu acusó a los direutores rusos de ser «[[comunista|comunistes]]» y de ser los que lu traducíen al presidente Arbenz tou lo que llegaba a Guatemala de la [[Xunión Soviética]]; el 16 d'agostu de 1954 atayáron-yos los contratos y los maestros Katchourowsky y Tchernova tornaron a Bélxica en 1957.{{harvnp|Mertins Luna|2009|p=35-36}} === Reforma agraria === {{AP|Decreto 900}} {{caxa de cita|alliniación=esquierda|anchu=245px|«Los llabradores nun sofiten a la oposición. Ellos sofiten al gobiernu, yá que fueron seducíos pola reforma agraria y por otres promeses. Ciertu, hai llabradores intelixentes qu'entienden que les promeses del gobiernu son namái ufiertes baldíes. Pero son namái unos cuantos. Nes presentes circunstancies, son los ricos —los terratenientes— quien tienen d'engarrar nes cais, y ellos nunca lo fadrán. Los miembros del AGA son bonos tiradores, pero solamente saben dispara-y a coríos y a otres aves indefenses; enxamás lu dispararíen a un home armáu. [[Anastasio Somoza García|Somoza]] díxo-yos: "voi da-y les armes, les municiones y el dineru; ustedes atopen a los homes dipuestos." Pero nin [[Miguel Ydígoras Fuentes|Ydígoras]], [[Carlos Castillo Armas|Castillo Armas]], Córdova Cerna o Coronado Lira fueron capaces d'atopar homes dispuestos a lluchar.»|[[Clemente Marroquín Rojas]]<br />''[[La Hora (Guatemala)|La Hora]]'', 27 de febreru de 1954{{refn|group=lower-alpha|Aprovechando la llibertá de prensa del gobiernu, el periodista [[Clemente Marroquín Rojas]] atacar dende'l so periódicu ''[[La Hora (Guatemala)|La Hora]]''. Marroquín Rojas taba anuente a aceptar reformes sociales en Guatemala y yera un nacionalista que repunaba'l fechu de que'l país fuera una [[república bananera]]; por esta razón, los oficiales d'Estaos Xuníos haber catalogáu como izquierdista mientres el gobiernu de [[Juan José Arévalo]]; pero, per otru llau, repunaba'l comunismu y si tenía qu'escoyer ente reforma social col más llixeru tinte comunista y el status quo, quedar col segundu.{{harvnp|Gleijeses|1992|pp=210-217}} }} }} [[Ficheru:Guatemala railways.svg|miniaturadeimagen|200px|Mapa de los ramales ferroviarios en Guatemala y El Salvador, que yeren propiedá de la [[International Railways of Central America]], la subsidiaria de la [[United Fruit Company|UFCO]] que controlaba'l ferrocarril en dambos países, mientres l'únicu puertu nel Atlánticu yera controláu pola [[Great White Fleet]], marina mercante tamién propiedá de la UFCO.]] [[Ficheru:Reforma agraria 1952.jpg|miniaturadeimagen|200px|Afiche promocional de la Reforma Agraria de Guatemala.]] El 31 de mayu de 1952, al enterase de lo dispuesto na Reforma Agraria, l'influyente periodista [[Clemente Marroquín Rojas]] escribió nel so editorial que munchos de los miembros de les clases altes que fueron arbencistas nes eleiciones de payares, ente ellos Asturias y Beltranena, lo fueron porque taben seguros de qu'Árbenz yera un home de la derecha y que nun podía ser marxista por ser militar, tar casáu con una dama de sociedá acomuñada al capitalismu y gustar de la «bona vida»;{{harvnp|Gleijeses|1992|p=218-219}}{{harvnp|Marroquín Rojas|1952|p=1}} Marroquín Rojas esplicó nesi editorial qu'él conociera al verdaderu Árbenz nes xuntes del conseyu de ministros del presidente [[Juan José Arévalo]]: un home que-y inspiraba un gran apreciu no personal, pero que yera firme nos sos convencimientos estremistes y que nun les dexaría de llau hasta que fuera derrocáu. Finalmente, indicó que yá nun había posibilidá de compromisu ente'l gobiernu arbencista y les élites guatemalianes.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=219}}{{harvnp|Marroquín Rojas|1952|p=1}} Nel editorial de Marroquín Rojas quedó definida la posición de la élite, pos ésta entendió que nun podría aportar al poder per medios democráticos.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=219}}{{harvnp|Marroquín Rojas|1952|p=1}} El 17 de xunu de 1952, el gobiernu de Árbenz aprobó'l [[Decretu 900]], o «Llei de la Reforma Agraria».{{harvnp|Congresu de la República de Guatemala|1952|p=4}} Les finques menores de noventa hectárees nun taben afeutaes pola llei, nin les de menos de doscientes hectárees que tuvieren cultivaes, siquier nos sos dos terceres partes. Tampoco les grandes propiedaes en producción, cualesquier fuera'l so tamañu; pero al prohibise'l colonato y l'aparcería, intentábase obligar a los terratenientes a invertir en salarios. Mientres los 18 meses d'aplicación de la reforma agraria, partir ente 603 y 615 hectárees de tierres particulares, lo que suponía un 10 % del total de diches propiedaes; 280&nbsp;000 hectárees de tierres nacionales; y concediéronse creitos pa sofitar la producción. A la compañía bananera United Fruit Company, que caltenía ensin cultivar el 85 % de los sos 220 mil hectárees, espropiáronse-y 156&nbsp;000 hectárees; ye dicir el 64 % de la so superficie.{{refn|group=lower-alpha|Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres como una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de plátanos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin usar.<ref name=ceh67/>}} Los terratenientes afeutaos recibieron un pagu en bonos del Estáu, según el valor fiscal de la propiedá reportáu mientres los trés años anteriores —polo xeneral cifres drásticamente subvaluadas por ellos mesmos p'amenorgar el pagu impuestos al fiscu— con una tasa añal d'interés del 3 %. Pa 1954, beneficiárense más de 138&nbsp;000 families llabradores, de les cualos la inmensa mayoría yeren indíxenes, lo que podría traducise nun mediu millón de persones, pa un país que cuntaba con tres millones d'habitantes. Más de la metá de los beneficiarios llograron tamién creitos agrícoles.<ref name=ceh67>{{harvnb|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 67}}</ref> L'aplicación del referíu programa representó un fuerte desafíu a la estructura de poder tradicional nel campu, non yá pola reestructuración de la tenencia de la tierra, sinón porque la Llei de Reforma Agraria impulsó la organización de Comités Agrarios Locales en cada finca, favoreciendo que se crearen estructures de poder llocal alternativu. La reforma enrióse al traviés de dichos comités, que'l so númberu hasta avientu de 1953 yera de 1496. Munchos tuvieron influyíos pol comunista [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT), anque adquirieron dinámiques propies nos ámbitos locales. Dalgunos constituyéronse en foros activos de participación democrática nuna dómina carauterizada por una gran fervencia política; otros deriváronse n'espacios de conflictu y corrupción.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 53}} Sicasí, hubo numberosos problemes cola Reforma Agraria: A pesar de que la intención de los promotores d'ayenar namái les tierres ocioses de les grandes finques, en munches rexones les comunidaes intentaron resolver vieyos conflictos locales al traviés d'ella. Coles mesmes, produciéronse denuncies y ocupaciones de tierres non afectables, según casos d'irregularidaes na distribución de les parceles. Episodios d'esta índole fueron consecuencia, ente otres razones, de la deficiente información qu'esistía sobre la llei, de la so errónea comprensión o interpretación per parte del campesinado, de la falta d'esperiencia de la incipiente organización llabradora y de la politización del procesu nel so conxuntu. A les tensiones que desamarró la Reforma Agraria tienen de sumase los problemes provenientes d'un sistema xudicial incapaz d'aplicar la llei y de resolver los conflictos derivaos de la so aplicación: los conflictos ente los distintos sectores llegaron al so puntu culminante nun enfrentamientu ente l'Executivu y la Corte Suprema de Xusticia; la confrontación producióse por cuenta de un recursu d'amparu que finalmente aceptó la Corte Suprema de Xusticia y que llevó a la destitución d'ésta per parte del Congresu.{{refn|group=lower-alpha|Esti incidente aumentó les duldes sobre la llexitimidá de la Reforma Agraria, pero foi indispensable por que la mesma llevárase a cabu.{{harvnp|Gleijeses|1992|pp=163-164}} }} Finalmente, la oposición, compuesta principalmente por terratenientes guatemalianos y direutivos de la [[United Fruit Company]], taba dafechu en contra de la Revolución y de les reformes impulsaes polos gobiernu de [[Juan José Arévalo]] y Árbenz.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=208}} Depués de la eleición de Árbenz en 1950, la élite guatemaliana tuviera la esperanza de qu'ésti diera marcha tras a les midíes impuestes pol presidente Arévalo, a quien llomaben de comunista; la imaxe de Árbenz los había convenció d'ello: el coronel guatemalianu taba casada con [[María Cristina Vilanova]], una dama de la más alta sociedá salvadoriana, yera un oficial del exércitu, vivía nuna casona na zona 10 de la [[Ciudá de Guatemala]] y tenía fisonomía aristocrática.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=211}} Pero les sos esperances viéronse atayaes cuenta Árbenz sofitó la organización del comunista [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] y depués impulsó'l [[Decretu 900]].{{harvnp|Gleijeses|1992|p=209}} Ante esta situación, la única motivación clara de los opositores yera la defensa implacable de los privilexos de qu'esfrutaren hasta entós en Guatemala y enarbolaron la bandera del anticomunismu pa xustificar la so llucha y empezaron una campaña intensa de desprestixu contra'l gobiernu arbencista;{{harvnp|Gleijeses|1992|p=210}} los periodistes ya intelectuales d'Estaos Xuníos de la dómina, amás de sofitar l'anticomunismu en Guatemala, indicaben que yera bien fácil determinar qué yera lo que disgustaba a la oposición, pero nunca lo qu'ésta proponía pos los grupos opositores nun teníen un programa constructivu o positivu pal país.{{harvnp|Gleijeses|1999|p=208}} El decretu 900 creó la posibilidá de ganancia de cultivos pa los trabayadores de campu que nun teníen tierres enantes. Coles mesmes, l'efeutu que tuvo esta llei nel mercáu de factores de producción ye paecíu al que se dio n'Europa dempués de la peste bubónica: dempués de la plaga, na que morrió ente un terciu de la población d'Europa, la cantidá de terratenientes menguó, lo que lliberó munches de les tierres y amontó la ufierta terrenal, baxó'l so preciu y volvió l'alquisición más accesibles pa llabradores. Coles mesmes, munchos de los llabradores morrieron tamién por cuenta de la plaga, polo que la fuercia llaboral menguó. Esti desplazamientu de la ufierta de trabayadores aumentó los salarios d'estos.{{harvnp|Zachrisson Girón|2011|p=5}} Los efeutos económicos posteriores a la plaga n'Europa son bien similares a los causaos pola reforma agraria en Guatemala: mientres la primer collecha dempués de la implementación de la llei, l'ingresu permediu del llabrador aumentó de Q225.00 añales a Q700.00 añales. Dellos analistes dicen que les condiciones en Guatemala ameyoraron dempués de la reforma y qu'hubo un tresformamientu a xeitu de la teunoloxía agrícola como resultáu del amenorgamientu na ufierta de mano d'obra». L'aumentu del nivel de vida tamién asocedió n'Europa nel sieglu {{versalita|xv}}, y coles mesmes diéronse meyores teunolóxiques de gran magnitú. La falta de fuercia llaboral dempués de la peste foi «la madre de les invenciones».{{harvnp|Zachrisson Girón|2011|p=6}} Los beneficios nun fueron llindaos namái a la clase trabayadora de los campos, atopar por primer vegada dende'l gobiernu del capitán xeneral [[Rafael Carrera]]{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} nuna posición na que yeren trataos con respetu y dignidá.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=217}} Hubo tamién medríes en consumu, producción ya inversión privada interna;{{harvnp|Zachrisson Girón|2011|p=6}} pela so parte, la clase media esfrutaba de beneficios que-y dexaben progresar y yera lleal al gobiernu de Árbenz.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=217}} === Construcción de la Carretera al Atlánticu y el Puertu Santo Tomás de Castilla === Con cuenta de establecer la infraestructura física indispensable pa viabilizar el desenvolvimientu capitalista «independiente» y nacional, que dexara desfacer de la dependencia estrema de los Estaos Xuníos d'América y rompiera los monopolios norteamericanos qu'operaben nel país, básicamente los de la economía del enclave bananero, empezó la planificación y entamu de la construcción de la carretera al Atlánticu, que tenía por oxetu competir nel mercáu col monopoliu nos tresportes terrestres exercíu pola frutera», al traviés d'otra de les sos subsidiarias, la International Railways of Central America (IRCA) y que teníen la concesión dende 1904, cuando-y les dio [[Manuel Estrada Cabrera]]. La construcción de la carretera al Atlánticu empezó per parte del Departamentu de Caminos del Ministeriu de Comunicaciones y Obres Públiques, collaborando'l batallón d'inxenieros del exércitu. La forma entamada yera construyila paralela a la llinia ferroviaria, na midida de lo posible. La mesma función competitiva exercería la construcción y posterior funcionamientu d'un Puertu Nacional nel Atlánticu, Santo Tomás de Castilla, con Puerto Barrio tamién propiedá del monopoliu de [[Nueva Orleans]].{{refn|group=lower-alpha|La Gran Flota Blanca de la UFCO yera la naviera mercante del enclave bananero, que tresportaba bona parte de los productos d'esportación ya importación del país, utilizando la loxística de les otres empreses asociaes a la casa matriz.{{harvnp|Velásquez|2014|p=}}}}{{harvnp|Velásquez|2014|p=}} El ''[[modus operandi]]'' de la UFCO en Guatemala foi espuestu na una conversación qu'apaez na obra de teatru ''[[United Fruit Company#Abusos de la UFCO en Hispanoamérica|El tren mariellu]]'' pol autor guatemalianu —y ex-ministru d'Educación y embaxador de los gobiernos revolucionarios de [[Juan José Arévalo]] y [[Jacobo Arbenz Guzmán]]— [[Manuel Galich]].{{harvnp|Galich|2013|p=101-105}} === Hidroeléctrica nacional Jurún Marinalá === [[Ficheru:Jurun marinala.jpg|miniaturadeimagen|200px|Afiche publicáu pol gobiernu de Árbenz pa promocionar la construcción de la hidroeléctrica Jurún Marinalá.]] {{caxa de cita|alliniación=esquierda|[[Ficheru:Jurun Marinalá.jpg|border|140px|left]] La central [[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)#Hidroeléctrica Jurún Marinalá|Jurún Marinalá]] foi planiada mientres el gobiernu de Árbenz pa competir cola xeneración de la Empresa Llétrica de Guatemala, que nesi tiempu yera de capital norteamericanu y utilizaba petroleu estranxero en cuenta de los recursos naturales de Guatemala. Foi concluyida mientres el gobiernu de [[Julio César Méndez Montenegro]] y atópase allugada na aldega Agua Blanca, interior de la finca El Saltu, departamentu de Escuintla, clasificada como una central de regulación diaria.}} La hidroeléctrica Jurún Marinalá planióse como una primera hidroeléctrica nacional pa competir col monopoliu enerxéticu de la Empresa Llétrica, subsidiaria de la Electric Bond and Share (EBASCO), qu'ensin considerar les necesidaes nacionales, nun utilizaba los recursos hidráulicos del país, sinón que xeneraba enerxía con plantes aicionaes con combustibles importaos, creando una sangría de divises. Pal desendolque agropecuariu, agroindustrial ya industrial del país y polo xeneral pa toles actividaes granibles yera imprescindible, nel contestu d'un proyeutu de desenvolvimientu capitalista, un aumentu de la producción enerxética, amontando la capacidá de xeneración, a menores costos.{{harvnp|Velásquez|2014|p=}} === Minería === La Compañía Minera de [[Huehuetenango]] estrayía plomu en mines de [[San Miguel Acatán]], dende finales de la década del 40. La compañía integraba'l Grupu mineru Hoover, que la so cabeza yera Allan Hoover, fíu del ex-presidente d'Estaos Xuníos, [[Herbert Hoover]]. Allan Hoover, tamién yera presidente de la Minera de Guatemala, que estrayía plomu nes mines de Caquipec, nel conceyu de San Juan Chamelco, Alta Verapaz. William Jolly Hill, vicepresidente de la Minera de Huehuetenango ente 1950-1954, robló'l contratu ente la minera y el Ministeriu d'Economía, dando llugar al Decretu del Congresu de la República 076015, que sirvió pa regular la esplotación de les mines en Guatemala. Ente los capitalistes guatemalianos venceyaos a la Minera de Huehuetenango atopábase Alejandro Arenales, un abogáu de les families elites cafetaleres del sieglu {{versalita|xix}}, que tenía una estrecha rellación colos Skinner Klee, otra familia d'abogaos y cafetaleros y diplomáticos guatemalianos.{{harvnp|Solano|2012|p=7}} La esplotación de plomu aportó a vital pa los americanos, qu'anunciaron un contratu cola Minera de Huehuetenango por 26250 tonelaes adicionales de lingotes de plomu pa ente a cinco años, empezando en 1954; el contratu establecía financiamiento de cuatrocientos mil dólares p'ampliar les instalaciones de la minera al empar que representaba una entrada millonaria mesma, pos el preciu de la llibra de plomu afitar ente 17 y 20 centavos de dólar per llibra.{{harvnp|Solano|2012|p=7}} A principios de 1954 les instalaciones de la mina se incendiarion y la compañía tuvo que despidir a 700 emplegaos; poderosos intereses d'Estaos Xuníos intervinieron pa rescatar la mina:{{harvnp|Solano|2012|p=7}} tres el derrocamientu de Árbenz, la embaxada d'Estaos Xuníos en Guatemala y el Departamentu d'Estáu primieron a un bancu priváu por que diera un préstamu por trescientos catorce mil dólares a la mina, aprobáu'l 10 de febreru de 1955. === Eleición d'alcaldes de la Ciudá de Guatemala === Los alcaldes de la [[Ciudá de Guatemala]] fueren históricamente designaos pol presidente de la república, pero esto camudó cola Constitución de 1945, qu'dio autonomía a les corporaciones edilicias y creó eleiciones democrátiques a alcalde. Mientres el gobiernu del coronel Árbenz, los dos alcaldes electos nun fueron del partíu oficial, sinón de la oposición: Martín Prau Vélez, postuláu pola asociación d'Inxenieros Civiles y Juan Luis Lizarralde, sofitáu pol Partíu d'Unificación Anticomunista (PUA), el Comité d'Estudiantes Universiarios Anticomunistes (CEUA), la Unión Patriótica y la Mocedá Nacionalista.{{harvnp|Morán Mérida|1994|p=11}} L'inxenieru [[Martín Prau Vélez]], quien asumió nel añu 1949 y terminó en 1951, foi unu de los alcaldes más destacaos que tuvo la ciudá, yá que sol so mandatu, ente otres obres modernistes de la ciudá, construyéronse o empecipiaron importantes obres d'infraestructura: la Ponte L'Inciensu, la construcción de la calzada Roosevelt, principal exa vial d'este a oeste de la Ciudá, el mesmu edificiu consistorial, y numberoses obres viales que significaron l'enanche de la ciudá colonial, el so ordenamientu en puntos cardinales y la xeneración d'un aniellu periféricu col primer trébole na principal ciudá de Centro América. Unu de los sos principales collaboradores foi'l so amigu, l'inxenieru [[Raúl Aguilar Batres]], quien foi'l xefe de planificación de la municipalidá nesa alministración y nes posteriores.{{harvnp|Morán Mérida|1994|p=11}} Pela so parte, Juan Luis Lizarralde, quien asumió en 1952 caltuvo enfrentamientos col gobiernu de Árbenz, a pesar de lo cual el gobiernu, por aciu obra pública —esto ye: escueles, hospitales, guarderíes y comedores infantiles ya infraestructura vial— intervieno na producción de nuevos espacios na ciudá y, en dellos casos, na valorización de la tierra que foi incorporada a la ciudá per mediu de les nueves exes viales, como la carretera interamericana, que se construyó a partir del Hospital Roosevelt.{{harvnp|Morán Mérida|1994|p=12}} == Campaña anticomunista y derrocamientu == {{AP|Golpe d'Estáu en Guatemala de 1954}} {{VT|Operación PBSUCCESS}} === Analís del gobiernu arbencista pola intelixencia d'Estaos Xuníos === En 2003, el [[Departamentu d'Estáu]] de los Estaos Xuníos desclasificó una gran cantidá de documentos rellacionaos col gobiernu arbencista.<ref name=historien>{{harvnb|Office of the Historien, US State Department|2003|p=}}</ref> N'unu de los documentos, preséntase'l reporte que l'Axencia d'Intelixencia Nacional d'Estaos Xuníos fixo del gobiernu guatemalianu en marzu de 1952. He equí les conclusiones principales de dichu documentu:<ref name=historien6/> # Los comunistes yá teníen una fuerte influencia en Guatemala, enforma mayor que lo que podría esperase pol so pequeñu númberu d'afiliaos. Esta situación política en Guatemala afectaba a los intereses norteamericanos nel país y constituyía una potencial amenaza al territoriu de los Estaos Xuníos. # Los comunistes fueren esitosos políticamente porque s'identificaren colos principios de la [[Revolución de 1944]]; d'esta formen pudieren infiltrase nos partídos políticos y tomar el control de los sindicatos, de los que'l gobiernu dependía cada vez más. # L'alianza política ente'l gobiernu y los sos asesores comunistes yera bien fuerte, y los axentes d'Estaos Xuníos nun atalantar# que hubiera una oposición efeutiva. # Los axentes d'Estaos Xuníos consideraron en 1952 que los sucesos de los próximos años diben depender direutamente de cómo se resolviera'l conflictu ente Guatemala y la [[United Fruit Company]], consecuencia natural de la Revolución de 1944 y que los comunistes esaxeraren pa los sos propios fines. # Si la UFCO venciera a les demandes del gobiernu arbencista, esti hubiérase vistu reforzáu enormente. Inclusive, podríase llegar a una situación en que'l gobiernu y los sindicatos, so influencia comunista y sofitaos por un sentimientu nacionalista, empezaren a primir a otres compañíes d'Estaos Xuníos, principalmente'l ferrocarril.{{refn|group=lower-alpha|[[International Railways of Central America]] (IRCA) yera propiedá de la UFCO; el so sindicatu yera bien fuerte y el más grande de Guatemala y foise a la fuelga en 1944, 1945, 1946, 1947, 1949 y 1950.<ref name=historien/>}} # Si la UFCO retirárase de Guatemala, la situación económica del país empeoraría. Agora bien, los axentes d'Estaos Xuníos consideraben qu'esto nun bastara por qu'hubiera inestabilidá política en 1952, nun siendo que tamién se diera una cayida nos precios del mercáu del café. # Cualquier debilitamientu na economía o situación política del país sirviera p'amontar la dependencia del gobiernu de los sindicatos, col consecuente aumentu de la influencia comunista. Sicasí, considerábase pocu probable que los comunistes tomaren el poder en 1952, inclusive nel casu de que'l presidente Árbenz nun pudiera siguir nel gobiernu, el so socesor, Julio Estrada del Focete presidente del Congresu de Guatemala— yera favorable a los comunistes. # L'exércitu yera lleal al presidente guatemalianu, anque taba cada vez más cafiante pola influencia comunista. Si los comunistes quixeren tomar el poder del país, l'exércitu haber torgáu.<ref name=historien6/> El mesmu informe reportó que los principales bastiones anticomunistes en Guatemala yeren:<ref name=historien6>{{harvnb|Office of the Historien, US State Department|2003|p=6}}</ref> * La xerarquía [[Catolicismu en Guatemala|católica]]: implacable anticomunista. Anque la so influencia yera considerable, la ilesia taba maniada pola escasa presencia de sacerdotes y la falta d'un programa social. * Los terratenientes y propietarios de grandes negocios: estos taben esfrutando un periodu de prosperidá nesi momentu, anque taben cafiantes pol aumentu d'impuestos y del costu de la mano d'obra. Sicasí, hasta la fecha del informe —antes del [[Decretu 900]]— los sos intereses nun fueren oxetu de nengún ataque direutu. * El fuerte sindicatu de trabayadores ferrocarrileros: esti sindicatu non quixo xunise a la federación obrera empobinada por comunistes. * Un númberu considerable d'estudiantes universitarios y miembros del maxisteriu guatemalianu. * L'exércitu.{{harvnp|Office of the Historien, US State Department|2003|p=6}} Finalmente, nel reporte preséntase la crisis que tenía en 1952 la United Fruit Company,{{harvnp|Office of the Historien, US State Department|2003|p=6}} la cual, con grandes operaciones en nueve países d'América Llatina, apoderaba nesi momentu la producción bananera de Guatemala, y l'únicu sistema efeutivu de tresporte internu: el ferrocarril. Tamién, por aciu la so flota mercante, tenía un virtual monopoliu del tresporte marítimu de les esportaciones guatemalianes. Tenía o rentaba grandes terrenes en Guatemala y yera el segundu emplegador del país, namái detrás del gobiernu. Por estes razones, la presencia de la empresa yera un escayu pa los nacionalistes guatemalianos, a pesar de que pagaba los meyores salarios nel país. D'alcuerdu a los axentes d'Estaos Xuníos, cuando la Revolución de 1944 lliberó a Guatemala del gobiernu lliberal del Ponce Vaides, tenía en mente llibrase del colonialismu económicu de la UFCO; el gobiernu confiaba nel sofitu nacionalista en contra de la frutera.<ref name=historien6/> En 1952, la frutera taba en crisis pola destrucción de los sos principales plantíos por nubes tropicales en setiembre de 1951. En virtú de los problemes llaborales, la compañía solicitó al gobiernu que lu asegurara que nun habría futures medríes nel costu de mano d'obra antes d'empezar la recuperación de los sos plantíos; pero'l gobiernu guatemalianu negóse. Entós, la UFCO suspendió a cuatro mil de los sos siete mil trabayadores; pero col sofitu del gobiernu, el sindicatu empobináu por comunistes— demandó que los trabayadores fueren reinstalados nos sos puestos col pagu correspondiente a los meses que nun trabayaron. El tribunal llaboral falló en favor del sindicatu, pero la compañía negar a cumplir cola decisión del mesmu y de resultes del so desafíu, el gobiernu prindó-y parte de los sos terrenes pa paga-y a los emplegaos; esta situación resolvióse fora de los tribunales pocu tiempu dempués.<ref name=historien6/> === Campaña católica de pelegrinación nacional contra'l comunismu === {{AP|Mariano Rossell y Arellano|Catolicismu en Guatemala}} La Ilesia Católica, quien tuviera una alta cuota de poder na rexón centroamericana mientres la Dómina Colonial, adulces ser perdiendo dempués de la emancipación d'España. Primero, foi la llucha de los lliberales por tomar el poder que los conservadores guatemalianos (ente quien taba incluyíu'l Cleru Mayor de la Ilesia) ostentaben; los conservadores y la Ilesia perdieron asina enforma poder nes provincies de Centroamérica, pero Guatemala permaneció como'l so últimu bastión. Tres la [[Reforma Lliberal|Revolución Lliberal]], los ataques contra'l [[cleru regular|cleru mayor]] de la Ilesia católica —principal terrateniente del Partíu Conservador— arreciaron en Guatemala y decretóse la educación llaica, la llibertá de cultos, la espulsión de la mayoría de les [[cleru regular|órdenes relixoses]], la eliminación del diezmu obligatoriu que fuera impuestu en 1854 per mediu del [[Concordatu de Guatemala de 1854]] y la espropiación de numberosos bienes de la Ilesia.{{harvnp|Martínez Peláez|1988|p=8}} Esta situación caltener mientres los gobiernos lliberales que siguieron, hasta qu'en 1944 llegó la Revolución d'Ochobre, na cual la situación de los relixosos empeoró, una y bones el pensamientu yá nun foi namái económicu en contra de la Ilesia, sinón que tamién relixosu, pos munchos revolucionarios empezaron a declarase opuestos a cualquier tipu de relixón. L'arzobispu guatemalianu [[Mariano Rossell y Arellano]] quien primeramente sofitara a Árbenz pos, como los miembros de la élite guatemaliana, imaxinó que diba a purgar a los comunistes del gobiernu; pero depués de la promulgación del [[Decretu 900]] convencióse de lo contrario y empezó a atacar al gobiernu xunto colos miembros de l'Asociación Guatemaliana de Llabradores, (AGA).{{harvnp|Gleijeses|1992|p=211}} Utilizando les sos publicaciones ''Verbum'' y ''Aición Social Católica'', según los sermones dominicales y hasta'l mesmu [[Cristu Negru de Esquipulas]] dedicar a atacar al comunismu atéu del réxime arbencista. Pa 1951, l'arzobispu [[Mariano Rossell y Arellano|Mariano Rossell Arellano]] atopar con que yera urxente que se recuperara la posición de la Ilesia Católica en Guatemala y por esa razón aliar a los intereses de la [[United Fruit Company]] y de la élite guatemaliana pa derrocar a los gobiernos revolucionarios a los que llomaba d'ateos y comunistes. Dempués de la consagración del Santuariu de Esquipulas (1950),{{harvnp|Esquipulas en llinia|2001|p=1}} como parte de la campaña de desprestixu contra'l gobiernu de Árbenz, mandó que l'escultor Julio Urruela Vásquez tallara un retruque del Cristu de Esquipulas, que foi treslladada al bronce en 1952 y convertida, al añu siguiente, en símbolu y estandarte de la campaña de pelegrinación nacional contra'l comunismu.{{harvnp|Esquipulas en llinia|2001|p=1}} Esti Cristu foi depués nomáu como «Comandante en Xefe» de les fuercies del [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]] mientres la invasión de xunu de 1954. El 4 d'abril de 1954, Rossell Arellano emitió una carta pastoral na que criticaba les meyores del comunismu nel país, y faía un llamáu a los guatemalianos p'alzase y engarrar contra «l'enemigu común de Dios y de la patria». Felicidad pastoral foi distribuyida por tol país.{{harvnp|Esquipulas en llinia|2001|p=}} === Llegada de John Peurifoy a Guatemala === {{caxa de cita|anchu=20%|alliniación=derecha|[[Ficheru:John Peurifoy.jpg|derecha|border]][[John Peurifoy]], axente anticomunista del [[Departamentu d'Estáu]] d'Estaos Xuníos, unviáu a Guatemala como embaxador en payares de 1954, en realizando llabores anticomunistes en [[Grecia]]. Depués del golpe d'estáu de xunu de 1954, foi unviáu a [[Tailandia]], onde morrió nun accidente automovilísticu pocu dempués.}} Ente 1950 y 1955, mientres el gobiernu del xeneral [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] n'[[Estaos Xuníos]], llevar a cabu una cacería de bruxes de comunistes, conocida como [[Macartismo]], que caracterizábase por escorrer a persones inocentes por simples barruntos, con acusaciones infundaes, interrogatorios, perda del trabayu y negación del pasaporte a los sospechosos de comunismu,{{harvnp|Gilbert|1998|p=}} o encarcelaos.{{harvnp|Heredero|2005|p=}} Estos mecanismos de control social y de [[represión]] n'Estaos Xuníos bordiaron peligrosamente el [[totalitarismu]] y métodos [[fascistes]].{{harvnp|Alsina Thevenet|2000|p=}} Unu de los principales personaxes del [[Macartismo]] yera [[John Peurifoy]], quien foi unviáu como embaxador de los Estaos Xuníos a Guatemala, una y bones ésti yera'l primer país de la esfera d'influencia norteamericana tres la [[Segunda Guerra Mundial]] qu'incluyía elementos abiertamente comunistes nel so gobiernu.{{harvnp|New York Times|1955|p=August 13}} Llegó procedente de [[Grecia]], onde yá realizara una considerable actividá anticomunista, ya instalóse como Embaxador en payares de 1953;{{harvnp|New York Times|1955|p=August 13}} aquel día, [[Carlos Castillo Armas]] yá taba entamando al so pequeñu exércitu antirrevolucionariu.{{harvnp|Lewis|1954|p=}} Tres una llarga xunta, Peurifoy dexólu claro al presidente Árbenz que los Estaos Xuníos namái esmolecíense por sacar elementos comunistes del so gobiernu{{harvnp|Lewis|1954|p=}} y depués reportó al Departamentu d'Estáu norteamericanu que «el líder guatemalianu nun ye comunista, pero que de xuru va venir un líder comunista dempués d'él»,{{harvnp|Kitroeff|2003|p=}} En xineru de 1954, la revista ''[[Time]]'' publicó una entrevista con John Peurifoy, na que l'oficial d'Estaos Xuníos dixo que la opinión pública norteamericana podría forzar al gobiernu d'Estaos Xuníos a tomar midíes pa evitar que Guatemala cayera en poder del comunismu internacional porque los EE. XX. nun podíen dexar una república soviética ente [[Texas]] y la [[Canal de Panamá]].{{harvnp|Gleijeses|1992|p=257}}{{harvnp|Kitroeff|2003|p=}} Esta publicación foi tomada en Guatemala como la confirmación de que Peurifoy taba al mandu de un plan empobináu pa derrocar al gobiernu de Árbenz, y al respeutu Marroquín Rojas escribió: «el nuesu ministru de Rellaciones Esteriores aceptó oficialmente les esplicaciones del embaxador Peurifoy na revista ''Time''. Pero'l Sr. Osegueda sabe qu'una revista como la ''Time'', publicada nun país onde les mentires castíguense severamente, non falsificaría les pallabres que punxo tan enfáticamente en boca del embaxador Peurifoy. Nun hai dulda de que Peurifoy dixo lo que ''Time'' imprimió, y nun hai dulda de que taba espresando la opinión de la [[Casa Blanca]], del [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresu]] y del [[El Pentágonu|Pentágonu]]. ¿Cómo pudieron pensar líderes de Guatemala que los Estaos Xuníos diben tolerar un nial d'enemigos na puerta de la so casa? Sería absurdu. Falar de la nuesa soberanía a estes altures ye infantil, inocente. [[Alemaña]], poderosa anque tea derrotada, inda ta ocupada, y lo mesmo asocede con [[Xapón]] —y nós tamién lo vamos a tar, nós probes tontos que nun producimos nin cohetillos pirotéunicos, muncho menos les municiones necesaries pa una defensa decorosa—.»{{harvnp|Gleijeses|1992|p=257}}{{harvnp|Marroquín R.|1954|p=1, 10}} === Golpe d'Estáu === {{VT|Operación PBSUCCESS|Aición Executiva}} [[Ficheru:Partido Guatemalteco del Trabajo (logo).svg|miniaturadeimagen|200px|El PGT, fundáu por [[José Manuel Fortuny]] en 1949, algamó una gran preponderancia mientres el gobiernu de Árbenz]] La empresa frutera reportara un valor baxu de les sos propiedaes ante'l fiscu guatemalianu, de cuenta que cuando s'implementó la reforma agraria, la indemnización ufiertada taba basada nesta información y non nel valor real de les propiedaes; el gobiernu del presidente [[Dwight Eisenhower]] consideró un atropellu que'l gobiernu de Guatemala basar na información que la UFCO apurriera al gobiernu guatemalianu pa ufiertar la indemnización, y facer saber a Árbenz por aciu l'embaxador Peurifoy.{{harvnp|Smith|2000|p=}} [[John Foster Dulles]], secretariu d'Estáu y miembru del conseyu direutivu de la UFCO, esixó venticinco veces más que'l valor reportáu —que yera lo que realmente valíen les tierres, pero que nun s'informó al gobiernu guatemalianu pa pagar namái la ventena quinta parte de los impuestos correspondientes.{{harvnp|Rabe|1988|p=}} Paradóxicamente, Jacobo Árbenz, acusáu de combalechadura comunista, nun s'inspirara nos trabayos de [[Lenin]] sinón nos d'[[Abraham Lincoln]] pa impulsar la reforma agraria por aciu el decretu 900, que proponíase modernizar el [[capitalismu]] en Guatemala y yera más moderáu que les lleis rurales norteamericanes del sieglu {{versalita|xix}}. Agora bien, los direutivos de la [[United Fruit Company]] (UFCO) trabayaren intensamente nos círculos del gobiernu de [[Harry S. Truman]] y del xeneral [[Dwight Eisenhower]] pa face-yos creer que'l coronel Árbenz intentaba alliniar a Guatemala al [[Bloque Soviéticu]]. Lo qu'asocedía yera que la UFCO víase amenazada nos sos intereses económicos pola reforma agraria de Árbenz, que-y quitar importantes cantidaes de tierres ocioses, y el nuevu Códigu de Trabayu de Guatemala, que yá non -y dexaba utilizar les fuercies militares guatemalianes pa [[José María Orellana#El poder de la United Fruit Company|compensar les demandes de los sos trabayadores]].{{harvnp|Schoultz|1998|p=337}} Como la mayor terrateniente y patrona de Guatemala, el [[Decretu 900]] resultó na espropiación del 40 % de los sos terrenes.{{harvnp|Schoultz|1998|p=337}} Los oficiales del gobiernu norteamericanu teníen poques pruebes de la crecedera de l'amenaza comunista en Guatemala,{{harvnp|Schoultz|1998|p=342}} pero sí una fuerte rellación colos personeros de la UFCO, demostrando la fuerte influencia que los intereses corporativos teníen sobre la política esterior norteamericana:{{harvnp|Schoultz|1998|p=340}} * El secretariu d'Estáu norteamericanu [[John Foster Dulles]] yera un enemigu declaráu del comunismu y un fuerte [[Macartismo|macartista]], y la so firma d'abogaos [[Sullivan and Cromwell]] yá representara los intereses de la United Fruit y fechu negociaciones con gobiernos guatemalianos;{{harvnp|Schoultz|1998|p=338}} * Pela so parte, el so hermanu [[Allen Dulles]] yera'l direutor de la CIA y amás, miembru del conseyu direutivu de la UFCO.{{refn|group=lower-alpha|La [[United Fruit Company]] ye la única corporación norteamericana que se supo que tien el so propiu códigu na [[CIA]].{{harvnp|Shoultz|1998|p=338}}}} Al pie del so hermanu, tuvo na planilla de la UFCO mientres 38 años.{{harvnp|Shoultz|1998|p=338}} * L'hermanu del subsecretariu d'Estáu p'Asuntos Interamericanos [[John Moors Cabot]] fuera presidente de la frutera. * Ed Whitman, quien yera'l principal lobista de la United Fruit ante'l gobiernu, taba casáu cola secretaria personal del presidente Eisenhower, [[Ann C. Whitman]].{{harvnp|Schoultz|1998|p=343}} El gobiernu norteamericanu acusaba a Árbenz de comunista polo siguiente: # Atacó los intereses de los monopolios norteamericanos en Guatemala, alloñar de la llinia de gobiernu a la que dichos monopolios taben acostumaos dende 1901, esto ye, de los gobiernos de [[Manuel Estrada Cabrera]], [[José María Orellana]], [[Lázaro Chacón]] y [[Jorge Ubico]], y que consistía n'utilizar al exércitu de Guatemala pa defender los sos intereses, y recurrir a sobornos pa caltener los sos privilexos.{{harvnp|Avizora|2001|p=}} # Los miembros del so círculu priváu yeren dirixentes del Partíu Guatemalianu del Trabayu (PGT), que yera'l partíu comunista de Guatemala, ente ellos, [[José Manuel Fortuny]], # El día que morrió'l líder soviéticu [[Josif Stalin]], el congresu de la República de Guatemala reparó un minutu de silenciu, # L'ambiente [[Macartismo|macartista]] que se vivía nos [[Estaos Xuníos]] depués de la [[Segunda Guerra Mundial]], # El llabor del personero anticomunista del Departamentu d'Estáu, John Peurifoy, quien foi nomáu como embaxador de EE. XX. en Guatemala ente payares de 1953 y xunetu de 1954, y coordinó el sofitu de la CIA al movimientu de Castillo Armas, # Tres la so salida de Guatemala, Árbenz se exiló en Checoslovaquia, la Xunión Soviética, China y Cuba, toos ellos países comunistes, una y bones nengún otru país atrever a recibilo.{{harvnp|Avizora|2001|p=}} El 19 de febreru de 1954, la CIA empieza la [[Operación WASHTUB]], un plan pa llantar armes soviétiques falses en Nicaragua que demostraríen los nexos de Guatemala a Moscú.{{harvnp|Ward|s.f.|p=Appendix A}} Col sofitu de los Estaos Xuníos, sol mandu del coronel [[Carlos Castillo Armas]] que s'atopaba exilado n'Hondures, de Juan Córdova Cerna, direutor de la [[CIA]] en Centroamérica, y El Cristu Negru de Esquipulas como Capitán Xeneral de la Cruzada Liberacionista, empecipióse la invasión.<ref group=lower-alpha>La frutera nun se benefició col derrocamientu de Árbenz. El valor de les sos aiciones cayó, según el so marxe de ganancies. Coles mesmes, el gobiernu de Eisenhower dio empiezu a un procesu antimonopolista contra la compañía, lo que la obligó a desmembrarse en 1958. Pa 1972, la compañía vendiera tolos sos bienes en Guatemala, dempués de más d'una década de fuertes perdes.</ref> === Invasión === A les 20:00 del 18 de xunu les fuercies del coronel golpista Castillo Armas cruciaron la frontera. Estremaes en cuatro grupos d'unos 480 soldaos, entraron al traviés de cinco puntos a lo llargo de la frontera hondureño y salvadoreño p'asemeyar mayor númberu de soldaos d'un ampliu frente y p'amenorgar la posibilidá de que la tropa entera emponer por un únicu camín desfavorable. Amás d'estes tropes regulares, diez [[Sabotaxe|sabotiadores]] entrenaos n'Estaos Xuníos fueron delantre esplotando les pontes claves y cortando les llinies de telégrafu. Toles fuercies d'invasión fueron instruyíes p'amenorgar al mínimu alcuentros reales col exércitu guatemalianu, sobremanera pa evitar estropiar la imaxe del exércitu nacional contra los invasores. El desenvolvimientu enteru de la invasión foi espresamente diseñáu pa semar la llerza, dar la impresión de tener fuercies insuperables, y atraer la población y a los militares al so llau, primero que ganalos. Mientres la invasión, la propaganda radiofónica que tresmitía [[Lionel Sisniega Otero]] dende la embaxada norteamericana unviaba falsos informes d'enormes fuercies que se xuníen a la población llocal nuna revolución popular. Pero casi darréu, les fuercies de Castillo Armas fracasaron rotundamente: movilizándose a cuerpu y atrabancaos pol so pesáu equipu nun dieron impresión dalguna de ser una fuercia poderoso. Esto debilitó l'impautu psicolóxicu de la invasión inicial, pos los guatemalianos entendieron que nun había peligru inmediatu; amás, unu de los primeros grupos que llegaron al so oxetivu —cientu ventidós rebalbos que pretendíen prindar la ciudá de [[Zacapa]]— foi entartallaos por un pequeñu contingente de trenta soldaos del exércitu guatemalianu y namái ventiocho rebalbos pudieron escapar. {{caxa de cita|alliniación=esquierda|De la cayida del gobiernu de Árbenz el ''Che'' Guevara sacaría conclusiones fundamentales que depués incidiríen direutamente nos sos actos mientres la [[Revolución Cubana]]. En particular Guevara concluyó que yera indispensable depurar al exércitu de potenciales golpistes, pos nos momentos cruciales estos desconocíen la cadena de mandu y volvíense contra'l gobiernu.}} Una derrota mayor sobrevieno al grupu de cientu setenta rebeldes qu'entamaron la xera de prindar la protexida ciudá costera de [[Puerto Barrio]]: dempués de que'l xefe de policía afayara a los invasores, rápido armó a los trabayadores portuarios locales y asignó-yos papeles defensivos; en cuestión d'hores casi tolos rebeldes fueron muertos o prindaos, ente que'l restu fuxó de regresu a Honduras. Tres tres díes de supuesta invasión, dos de los cuatro grupos golpistes de Castillo taben vencíos. Intentando recuperar l'ímpetu, Castillo ordenó un ataque aereu sobre la capital a otru día, que fracasó yá que namái un avión llogró bombardiar una pequeña cisterna de petroleu, creando un fueu menor encaloráu en venti minutos.{{harvnp|Cullather|2006|p=90}} Formáronse les brigaes de sanidá y les brigaes xuveniles [[comunista|comunistes]] que patrullaben les cais pela nueche,{{refn|group=lower-alpha|[[Ernesto Guevara]] tuvo nuna brigada que llevaba'l nome d'[[Augusto César Sandino]] y taba liderada pol voluntariu nicaraguanu Rodolfo Romero, al que dellos años dempués el Che recurriría pa entamar la guerrilla en [[Nicaragua]].{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=1}}}} y que reclamaron infructuosamente al gobiernu la entrega d'armes.{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=1}} Dempués de los atayantes fracasos rebalbos, el presidente Árbenz mandó al so comandante militar que dexara a los rebeldes enfusase nel país, yá que tanto él como'l so comandante principal nun tarrecíen al exércitu rebalbu pero taben esmolecíos de que si yeren estrapaos daríen una sida pa una intervención abierta militar norteamericana, como yá amenaciara l'embaxador Peurifoy. La clase oficial, medrosa del ataque norteamericanu, nun quixo contraatacar y ganar a l'abrasada tropa de Castillo.<ref group=lower-alpha>La presencia de fuercies d'asaltu anfibies d'Estaos Xuníos estendió'l rumor d'un desembarcu de marines d'Estaos Xuníos n'Hondures.</ref> Árbenz tarreció que'l so oficiales amedranaos apautaren con Castillo; lo cual confirmóse cuando una guarnición entera del exércitu rindió ante Castillo unos díes más tarde na ciudá de [[Chiquimula]]; finalmente, el [[27 de xunu]] de [[1954]], los xefes del Exércitu de Guatemala decidieron ignorar l'autoridá de Árbenz y esixir el so arrenunciu. Árbenz convocó'l so gabinete pa esplicar que l'exércitu taba na rebelión y depués anunció'l so arrenunciu al pueblu guatemalianu.{{harvnp|Árbenz|Fortuny|1954|p=}} Mientres estos sucesos, [[Hilda Gadea]] foi detenida y [[Ernesto Guevara]] abellugar na embaxada arxentina onde foi incluyíu ente los refuxaos comunistes.{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=}} === Arrenunciu === {{caxa de cita|Pellecer, Carlos Manuel: axente infiltrado de la CIA nel [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT) y nos movimientos comunistes y les sos conexones na [[Ciudá de Méxicu]]. Dempués de trabayar pa la CIA per dellos años, se desligó del comunismu. Códigu: "LINLUCK.|Philip Agee, axente de la CIA que denunció a los axentes de la Central d'Intelixencia.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=77}} }} El so inusitada y repentín arrenunciu sigue siendo oxetu d'estudiu. Dempués de too, dellos historiadores demostraron que'l grupu mercenariu de Castillo Armas (códigu de la CIA: «Calligeris»{{harvnp|Office of the Historien, US State Department|2003|p=}}) nunca presentó un peligru real, y qu'Árbenz inclusive tenía un espía infiltrado que-y informaba sobre'l más mínimu detalle sobre les meyores militares mercenarios. Coles mesmes, axentes de la CIA en Guatemala anunciaren la ineficacia de les sos táctiques y aceptaben la imposibilidá de ganar a Árbenz. L'exércitu guatemalianu, per otru llau, taba tan estremáu como lo tuviera dende 1944;{{harvnp|Fortuny|1989|p=1}}{{harvnp|Silva Girón|1997|p=24}} y el supuestu ultimátum presentáu a Árbenz polos militares, tal que lo menten Gleijeses{{harvnp|Gleijeses|1991|p=}} y Schlesinger y Kinzer,{{harvnp|Schlesinger|Kinzer|1982|p=}} al paecer nunca esistió, acordies con el testimoniu de Elfego Monzón, unu de los supuestos signatarios del documentu.{{harvnp|Sierra Roldán|1958|p=12}} En pallabres de Y. Howard Hunt, l'arrenunciu de Árbenz ye daqué que va quedar «ente él, la so esposa, y Dios». [[María Cristina Vilanova]], nes sos memories, suxer que la razón del arrenunciu de Árbenz deber a que l'exércitu de los Estaos Xuníos taba preparando una invasión militar contra de Guatemala.{{harvnp|Vilanova de Arbenz|2000|79}} Esto mentar dempués d'asegurar que naide sofitó al gobiernu de Árbenz mientres la crisis, y práutiques acusa a toa Guatemala de pasividá y complicidá col intentu de derrocar el sistema democráticu. Pela so parte, el compañeru de Árbenz nel exiliu, Carlos Manuel Pellecer —quien cola desclasificación de documentos de la [[CIA]] en 1992 quedó evidenciado como axente de la [[CIA]] col seudónimu «Inluck» o «Linluck»—{{refn|group=lower-alpha|Nel casu particular de Carlos Manuel Pellecer, depués de la desclasificación de documentos en 2003, el so nome apaeció na llista negra establecida pola CIA de los comunistes más destacaos de Guatemala qu'había que «neutralizar» con prioridá.<ref>{{cita publicación |fecha=21 d'abril de 1954|publicación=Archivo Nacional de Seguridá NSA|editorial=Universidá George Washington|ubicación=Estaos Xuníos|títulu=Documentu N.°130 del 21 d'abril de 1954|ref=harv}}</ref> Al paecer dicha neutralización tuvo efeutu, pos pudo comprobase que les sos memories son idéntiques a reportar que s'unviaron a la Central d'Intelixencia Americana mientres l'exiliu del presidente Arbenz na siguiente década.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=69}}}}, plantegó que la dimisión de Árbenz habríase por cuenta de qu'en xunu 1954 ésti habríase enteráu de que la so esposa —quien yera l'únicu gran amor de la so vida y sofitu psicolóxicu más fiable— tenía un amante, fechu que lo habría desmoralizado.{{harvnp|Pellecer|1997|p=60}} El mesmu presidente nunca publicó nada al respeutu; [[José Manuel Fortuny]] nun foi claru sobre lo que pasó;{{harvnp|Fortuny|2002|p=23-58}} y otres memories, como les d'Alfonso Bauer Paiz y Paz Tejada, nun espliquen la cayida del presidente.{{harvnp|Carpio Alfaro|1996|p=35-68}}{{harvnp|Figueroa Ibarra|2001|p=33}} ==== Discursu d'arrenunciu ==== Nel so [http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=2087 Discursu d'arrenunciu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723054245/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=2087 |date=2017-07-23 }}<ref group=lower-alpha>[https://m.youtube.com/watch?v=4Y55FdP9KiM Audiu del discursu d'arrenunciu]</ref> —escritu por [[José Manuel Fortuny]]— Árbenz acusó a les fuercies liberacionistas y a la [[United Fruit Company|UFCO]] de los siguientes fechos:{{harvnp|Árbenz|Fortuny|1954|p=}} * Llevar a cabu remanes punitives en contra de representantes llabradores y obreros nes poblaciones qu'ocuparen, principalmente en Bananera. * Vengación contra los dirixentes obreros de la United Fruit Company, per parte de los direutivos de la frutera. * Ataques d'aviadores mercenarios norteamericanos a oxetivos civiles y militares, aprovechando que Guatemala nun cuntaba con una fuercia aérea fayadiza. Ente los oxetivos taba un barcu mercante británicu que taba cargando algodón nel [[Puerto San José|Puertu de San José]]. * Utilizar la escusa del comunismu p'atacar Guatemala, cuando en realidá tratar de protexer los intereses financieros de la United Fruit Company y d'otros monopolios norteamericanos n'América Llatina.{{harvnp|Árbenz|Fortuny|1954|p=}} * Desprestixar a Guatemala nos círculos internacionales acusándola de comunista. * Al exércitu liberacionista de ser mercenariu, débil y cobarde, demostráu poles aplastantes derrotes que sufriera nes batalles que sostuvo contra l'Exércitu de Guatemala; indicó tamién qu'esti llogró faese del control en [[Chiquimula]] namái dempués de los ataques de l'aviación mercenaria.{{harvnp|Árbenz|Fortuny|1954|p=}} Depués d'esponer estes razones, arrenunció y dexó el poder al coronel Carlos Enrique Díaz, xefe de les fuercies armaes de la república, convencíu de que diba garantizar la democracia en Guatemala y que toles conquistes sociales de la revolución diben ser calteníes. Tenía la esperanza de que al salir él de la presidencia, los Estaos Xuníos diben tolerar un nuevu gobiernu d'enclín izquierdista como'l suyu.{{harvnp|Árbenz|Fortuny|1954|p=}} Pero Díaz arrenunció a la presidencia pocos díes dempués, y el poder terminó en manes del coronel [[Carlos Castillo Armas]]. La cayida del «Segundu gobiernu de la Revolución» foi siguida per díes de desconciertu políticu mientres el cual asocediéronse nel mandu xuntes de gobiernu. Nuna comunicación televisiva al pueblu norteamericanu, el gobiernu d'esi país dixo: «Per primer vegada en diez años, el pueblu de Guatemala alienda'l duce aire de la llibertá. Namái díes dempués del arrenunciu del presidente coloráu Arbenz, el líder de los rebeldes, Castillo Armas, tomó'l poder. Miles de comunistes y los sos acólitos tán presos. Pa la [[United Fruit Company|United Fruit]], tou normal; les tierres que fueren apoderaes fueron devueltes». Na televisión, el secretariu d'Estáu [[John Foster Dulles]] anuncia la torna de la democracia a Guatemala: «El futuru de Guatemala ta en manes del pueblu guatemalianu; ta en manes de líderes fieles a Guatemala, los que nun se convirtieron n'axentes d'un despotismu ayenu que trató de llevar a Guatemala a un mal fin. Estos eventos son un gloriosu nuevu capítulu na gran tradición de les Amériques».{{harvnp|When the mountains tremble|1982|p=7:10-8:33}} {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | anchu = 140 | títulu = Memorándum de la CIA| posición_títulu = enriba | fondu_de_títulu = | testu = Esti memorándum de la CIA de 1975, desclasificáu pol gobiernu de los Estaos Xuníos, describe'l papel de la CIA nel derrocamientu de Árbenz. | posición = enriba | fondu_de_texto = | foto1 = CIA-Arbenz-overthrow-FOIA-documents-1of5.gif | anchu1 = 140 | testu1 = 1 de 5 | alineación_texto1 = enriba | semeya2 = CIA-Arbenz-overthrow-FOIA-documents-2of5.gif | anchu2 = 140 | testu2 = 2 de 5 | alineación_texto2 = enriba | semeya3 = CIA-Arbenz-overthrow-FOIA-documents-3of5.gif|anchu3 = 140| testu3 = 3 de 5 |alineación_texto3 = enriba | semeya4 = CIA-Arbenz-overthrow-FOIA-documents-4of5.gif| anchu4 = 140 | testu4 = 4 de 5 |alineación_texto4 = enriba | semeya5 = CIA-Arbenz-overthrow-FOIA-documents-5of5.gif| anchu5 = 140 | testu5 = 5 de 5 |alineación_texto5 = enriba }}. === Acusaciones d'asesinatos y tortures d'opositores === Anque'l gobiernu de Árbenz trescurrió metanes graves tensiones polítiques n'ascensu y con manifestaciones estremes de polarización ideolóxica, nun hubo violencia gubernamental sinón n'escasos momentos identificaos con claridá, como nel asaltu a [[Salamá]] por un grupu políticu'l 29 de marzu de 1953.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=211}} Sicasí, como parte les operaciones de desinformación de la CIA, les cifres d'opositores asesinaos mientres esti periodu son variables y nun esiste rexistru fidedignu. Con fecha posterior a la cayida de Árbenz, la prensa nacional faló de doscientes cincuenta persones y dellos testos publicaos por organizaciones allegaes al [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]] (MLN) indicaron una cifra de quinientes{{harvnp|Sabino|2007|p=163}}, pero solamente apurren un llistáu de cientu ocho nomes.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu|1999|p=Seición 86}} Ye indiscutible, sicasí, que depués del alzamientu de Salamá, empezó la persecución d'anticomunistes, hasta llegar a una franca represión en mayu de 1954,{{harvnp|Gleijeses|1992|p=216}} cuando yá la [[Operación PBSUCCESS]] taba en marcha y la cayida del réxime arbencista yera inminente. === Cronoloxía de sucesos que llevaron al derrocamientu de Árbenz === {{Cronoloxía de la operación PBSUCESS}} == Humildación, exiliu y ostracismu == [[Ficheru:Aeropuerto Guatemala 1956.jpg|miniaturadeimagen|200px|Terminal Aérea del [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] en 1954. Pequí salieron el coronel Árbenz y la so familia aldu al exiliu en Méxicu; antes de salir, les autoridaes liberacionistas humildar, obligándolo a desvertirse frente a les cámares de los reporteros pa verificar que nun llevaba un llote de xoyes qu'adquiriera pa la so esposa en [[Nueva York]].]] N'arrenunciando Árbenz, la so familia abellugar na Embaxada de Méxicu, onde permaneció mientres 73 díes;{{harvnp|García|2008|p=59}} depués, cuando se-y dexó la salida, foi humildáu públicamente nel aeropuertu, una y bones les autoridaes liberacionistas fixéron-y esnudar ante les cámares de los periodistes aduciendo que llevaba xoyes que mercara pa la so esposa [[María Cristina Villanova|María Cristina Vilanova]] na xoyería [[Tiffany & Co.|Tiffany's]] de Nueva York utilizando fondos de la presidencia.<ref name=MLN>{{cita web |url=http://americo.usal.es/oir/opal/Documentos/Guatemala/MLN/Historia%20MLN.pdf |títulu=Historia del MLN |publicación=americo.usal.es |fechaaccesu=14 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131021195236/http://americo.usal.es/oir/opal/Documentos/Guatemala/MLN/Historia%20MLN.pdf |fechaarchivu=2013-10-21 }}</ref>{{refn|group=lower-alpha|Les xoyes taben nes bóvedes del Bancu de Guatemala. Mientres el gobiernu del llicenciáu [[Ramiro de León Carpio]] determinóse que les xoyes fueren mercaes por Árbenz, y fueron devueltes a la Sra. Vilanova.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}}}}{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Depués d'una curtia permanencia en Méxicu, el ex-presidente y la so familia salieron pa Canadá, onde recoyeron a la so fía mayor, Arabella,{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} y depués siguieron escontra Europa, a onde llegaron a Holanda y depués n'automóvil pa Suiza.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Árbenz completó los formularios que-y solicitó'l gobiernu suizu, pero les autoridaes suices pidiéron-y l'arrenunciu a la nacionalidá guatemaliana, pa evitar que'l derrocáu presidente conduxera dende [[Suiza]] les sos actividaes polítiques entamando la resistencia. Árbenz nun aceptó esa esixencia, pos al so xuiciu esi xestu marcaría'l fin de la so carrera política.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Tampoco pudo beneficiase del asilu políticu porque [[Suiza]] inda nun ratificara'l conveniu de 1951 del acabante crear Alto Comisionado de la [[ONX]] pa los refuxaos, ([[ACNUR]]), conveniu qu'amás foi diseñáu pa protexer a les persones qu'escapaben de los rexímenes comunistes d'Europa del Este. Seique'l destín del depuestu presidente sería otru si la so patria d'orixe haber recibíu nel so exiliu. Tamién sería'l primer personaxe llatinoamericanu importante en recibir asilu políticu en [[Suiza]], pero una fuerte campaña de desprestixu esplegada pola [[CIA]] desencadenó una gran cantidá d'ataques y bilordios que minaron non yá el prestíu, sinón tamién la salú del presidente.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Un exemplu de la campaña de desprestixu diose cuando María Vilanova tuvo que tornar a El Salvador pa llograr el certificáu de nacencia del so fíu y vender delles propiedaes y asina sobrevivir nel exiliu: la prensa, siguiendo'l plan trazáu pola CIA publicó que Vilanova amosaba mayor interés en curiar los sos negocios n'El Salvador que de la so rellación con Árbenz.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Otru exemplu ye'l del renomáu periodista guatemalianu [[Clemente Marroquín Rojas]], direutor y propietariu del periódicu ''[[La Hora (Guatemala)|La Hora]]'', quien sofitaba los ideales de la Revolución d'Ochobre, pero que repunaba'l comunismu; él fixo publicaciones embriviendo'l papel que tuvo Árbenz nos eventos de la Revolución d'Ochobre y menguando el so papel históricu.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} === Buscando abellugu === Árbenz empecipiaría entós un llargu pelegrinaxe nel exiliu que lu conduciría de primeres a [[París]], onde esperó que'l gobiernu de la entós [[Checoslovaquia]] otorgára-y l'asilu políticu. Aína viaxó a la [[Xunión Soviética]] onde consiguió educación pa los sos fíos; de [[Moscú]] dir a [[China]], d'onde tornó a la [[XRSS]], pero depués solicitó asilu n'[[Uruguái]], viviendo en [[Montevidéu]] dende 1957 a 1960, añu en que Fidel Castro -y convidó a morar en [[Cuba]] pa entamar la resistencia. [[Uruguái]] viviera con intensidá y optimismu tol procesu revolucionariu guatemalianu, y asistió con impotencia a la fin del gobiernu de Árbenz. Por ello y por tratase d'un país hospitalariu na materia, supo recibir y allugar por un tiempu a los dos expresidentes de la denominada «primavera democrática». Arévalo aportó a Montevideo en delles causes antes, mientres y dempués del arrenunciu de Árbenz, estableciéndose de manera estable ente 1958 y principios del siguiente añu, cuando aceptó una cátedra universitaria en Venezuela. Goció de cierta llibertá y pudo espresase al traviés d'artículos periodísticos que'l selmanariu ''Cola'' recibió gustosu. Pela so parte, Árbenz y la so familia, que llegaron a mediaos de 1957, tuvieron una esperiencia bien distinta: la so amistá colos comunistes, especialmente con [[José Manuel Fortuny]], y el so pasaxe obligáu por [[Checoslovaquia]], la [[XRSS]] y [[China]] nel marcu d'un exiliu doliosu, espertaben importantes barruntos. La CIA programó y efeutivamente punxo en práutica una intensa serie de «operaciones en contra» al traviés de la prensa periódica, el cine y los ámbitos de la diplomacia.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=59}} Cuando esta campaña de desprestixu fracasó, empezó una gastadura al traviés d'un rigorosu control policial del asilado, la so familia y amistaes, a pesar de qu'Árbenz yera prestosu pa les principales figures polítiques del oficialista Partíu Coloráu. Cuando entró al poder el Partíu Nacional nes eleiciones nacionales celebraes a fines del 58, la situación empeoró pa Árbenz, que finalmente se coló a Cuba.{{harvnp|La onda dixital|2000|p=1}} === Muerte de Arabella Árbenz Vilanova === Arabella Árbenz Vilanova, aquel día una muyer de 24 años, decidió nun acompañar al so padre a vivir el so exiliu en Cuba tres la invitación de [[Fidel Castro]] y prefirió quedase en París estudiando actuación y trabayando como modelu.{{refn|group=lower-alpha|Del so filmografía namái s'atopa un papel protagonista empobináu por Juan Ibáñez y guión del maestru Carlos Fuentes en ''Una alma pura'' en 1965; primer película na qu'una actriz guatemaliana faía un desnudu completu.{{harvnp|Palmieri|2007|p=}}}}{{harvnp|Palmieri|2007|p=}} La so vida nel exiliu foi difícil y amargosa: vio cómo'l so padre cayía nel alcoholismu, cómo la so madre engañaba al so padre mientres les apigazadures alcohóliques d'este, ya inclusive careció qu'un supuestu amigu de Árbenz quixera abusar d'ella; polos sufrimientos carecíos nel exiliu, empezó a esperimentar col LSD y la mariguana y con rellaciones intenses con homes y muyeres. Al llegar a Méxicu procedente de París, vivió un chornizu romance col periodista guatemalianu [[Jorge Palmieri]] y depués otru col futuru propietariu de [[Televisa]], [[Emilio Azcárraga Milmo]], quien la ayudar cola so carrera artística.{{harvnp|Palmieri|2007|p=1}} Coles mesmes, sostuvo una rellación cola cantante [[Chavela Vargas]]. Poco tiempu dempués l'abusu del LSD empezó a afectar el so comportamientu y Azcárraga desabrir d'ella, llogrando que la espulsaren de Méxicu n'ochobre de 1965.{{harvnp|Palmieri|2007|p=1}} Arabella entós conoció al toreru mexicanu Jaime Bravo Arciga, quien nesa dómina atopar nel meyor de los sos momentos como figura y diba realizar una xira per América del Sur; a los sos 33 años d'edá, trunfara n'Europa y llográu un gran cartelu en Méxicu. Tando en Bogotá, el 5 d'ochobre de 1965, Arabella trató de convencer a Bravo Arciga por que nun siguiera toreando, pos tarrecía pola so vida; nun luxosu club pa caballeros de la capital colombiana, onde Bravo Arciga tábase embriagando depués d'una mala xera en que foi escornón, Arabella sacó un revólver y suicidóse nun escuru rincón del llocal, n'intentando comunicase col toreru tou la nueche.{{harvnp|Montoya|2014|p=}} La muerte de Arabella foi un golpe fortísimo pal toreru y pa Árbenz: dambos morreríen en cuestión de cinco años.{{harvnp|Martínez|2012|p=}} Bravo Arciga comunicar con Jorge Palmieri vía telefónica a Méxicu, y pidió-y que s'encargara de los funerales. Palmieri consiguió que se dexara soterrar a Arabella nel Panteón de l'[[Asociación Nacional d'Actores|ANDA]] sobre la base de que trabayara nuna película esperimental («Una Alma Pura», xunto al actor [[Enrique Rocha]], y escrita por [[Carlos Fuentes]]) y que s'autorizara qu'Árbenz, la so esposa y los sos fíos Leonora y Jacobo pudieren entrar a Méxicu pa tar presentes nel entierru.{{harvnp|Palmieri|2007|p=1}} === Estancia en Cuba === En [[Cuba]], Árbenz nun afixo nos nuevos planes de la llucha de guerrilles y tuvo que soportar les humildaciones de [[Fidel Castro]], qu'en cada discursu repitía que Cuba nun yera Guatemala, y qu'él nun abandonaría al so pueblu ensin lluchar como fixo Árbenz;{{harvnp|Palmieri|2007|p=1}} ensin respaldu políticu, decidió abandonar la isla caribeña a fines de 1960. Esta vegada la so demanda de morar en [[Suiza]] foi aceptada, pos l'activu políticu yá dexara de ser un peligru marxista. Árbenz colar de Cuba pa Suiza, estableciéndose en [[Lucerna (ciudá)|Lucerna]], onde vivió solo y alcoholizado mientres cuatro años, pos María Cristina Vilanova yá lo abandonara llevándose a los sos fíos; y la so fía mayor Arabella, quedárase en París y yá nun quería tener contautu dalgunu cola so familia. == Muerte == [[Ficheru:Tumba Arbenz Vilanova.jpg|thumb|150px|Balta de Jacobo Árbenz y María Vilanova nel Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala (2015).]] Mientres el funeral de Arabella en Méxicu los amigos que nun vieren a Arbenz dende diba diez años alvirtieron qu'ésti avieyara considerablemente; taba bien delgáu y fumaba constantemente. Tamién se miraba demacrado y enfermu y paecía un vieyu cansáu.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=391}} Unos meses dempués, el ex-presidente guatemalianu dexó Cuba y foise a París y depués a Lausanne; inda pertenecía al [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] pero la so salú taba bien frayada y el so estáu mental yera d'una fuerte depresión, sentimientos de fracasu y reconcomios pola muerte de Arabella.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=392}} En 1970 dexóse-y tornar a Méxicu, pero con una visa que tenía qu'anovar nel estranxeru cada seis meses; a pesar d'esi requisitu Arbenz dixo que siempres quixera pasar los últimos momentos de la so vida cerca de Guatemala.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=392}} En [[Méxicu]], volvió a entamar los sos contactos políticos y entró en comunicación coles [[Fuercies Armaes Rebeldes]] con quien caltuvo una rellación cordial, pero distante, y a quien ufiertó xunise en dalgún momentu nel futuru.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=391}} Pero esi oxetivu nun se realizó, pos Árbenz morrió en tierres mexicanes el 27 de xineru de 1971 d'un paru cardiaco productu d'un estrañu accidente en que'l so radiu cayó dientro de la tina en que se taba bañando. El día de la so muerte pasar na más completa soledá, pos la so esposa taba de viaxe n'[[El Salvador]] atendiendo unos negocios familiares; namái se supo que la so última conversación foi con [[José Manuel Fortuny]], el so amigu fiel nos ésitos y nos fracasos.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=392}} === Repatriación de los sos restos === Los sos restos orixinalmente fueron soterraos nel Campusantu Los Pernomaos, en [[San Salvador]], na inhumación tuvieron presentes los sos familiares y el coronel [[Carlos Enrique Díaz de León|Carlos Enrique Díaz]]. Finalmente foi desenterráu del panteón de la familia Vilanova.<ref>https://web.archive.org/web/20151025040246/http://www.prensalibre.com/hemeroteca/soldáu-del pueblu-torna-a-guatemala</ref> El gobiernu del [[Presidente d'El Salvador|presidente salvadoreñu]] [[Armando Calderón Sol]], ufiertó la so collaboración pa repatriar los restos de Árbenz. Nel treslláu del cuerpu escontra l'aeropuertu militar de Ilopango, los cadetes salvadoreños escoltaron el féretro, interpretóse La Granadera y depués ingresar a un avión de la Fuercia Aérea Guatemaliana. El 19 d'ochobre de 1995, les 13 hores llegó l'avión que treslladaba los restos a encomalo Aérea Guatemaliana, onde foi recibíu con [[La Granadera (Guatemala)|honores]], cargáu polos Cadetes, y el recibimientu de la so vilba. Depués, el féretro foi treslladáu al Salón Mayor del Muséu de la Universidá de San Carlos y Palaciu Nacional, onde foi atapecíu y los restos fueron recibíos poles autoridaes del país y pola so vilba, [[María Cristina Vilanova]], según por una masiva arribación de persones, ente elles estudiantes universitarios que-y glayaben a la escolta militar del ex-presidente: «¡Ésti sí yera soldáu!» Pela so parte, los dirixentes del [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]] qu'inda vivíen quixeron faer propaganda anticomunista nos periódicos, pero nun pudieron prevenir la torna de los réfugos de Árbenz.{{harvnp|Prensalibre|1995|p=3}} L'ex-presidente Árbenz ta soterráu nun monumentu xunto a la entrada del Campusantu Xeneral de la [[Ciudá de Guatemala]]. En xineru de 2009, morrió María Cristina Vilanova en Costa Rica. El so últimu deséu foi reposar xunto a Árbenz en Guatemala, foi cremada y depositada xunto a Árbenz nel Campusantu de la Ciudá de Guatemala, ónde permanecen soterraos. == Árbenz na lliteratura y el cine == [[Ficheru:Arbenz1932.jpeg|200px|miniaturadeimagen|Caballero Cadete Jacobo Árbenz Guzmán. Fotografía del [[Exércitu de Guatemala]].]] * En 1953, los estudiantes de la Universidá de San Carlos de Guatemala, como parte de les actividaes de la [[Fuelga de Dolores]] d'esi añu montaron la obra ''El morfino recluyíu: fantasía en tres actos'', criticando duramente al gobiernu arbencista.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=qCRCAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=reforma|títulu=El morfino recluyíu: fantasía en tres actos|editorial=Marroquín Hermano |páxina=36|allugamientu=Guatemala|ref=harv}}</ref> * Un testimoniu de los díes del arrenunciu de Árbenz y del so asilu na Embaxada de [[Méxicu]], quedó rexistráu na novela ''Homes con ales de cera'' d'Óscar René Cruz Oliva. * La novela ''Week-End en Guatemala'' de [[Miguel Ángel Asturias]] describe los díes de la cayida de Árbenz. * La película guatemaliana ''[[El silencio de Neto]]'' cunta una historia que se desenvuelve mientres los últimos díes del gobiernu de Árbenz.{{harvnp|Borrayo Pérez|2011|pp=36-48}} * La película ''Cuando los montes tremecen'' presenta como foi la cayida del gobiernu del presidente Árbenz dende'l puntu de vistu de la guerrilla guatemaliana.{{harvnp|When the mountains tremble|1982|p=4:05-8:00}} * La película suiza ''Los diaños nun suañen'' (Andreas Hoessli, Zúrich 1995) trata de buscar la realidá del so gobiernu, la primera entrevistada ye María Vilanova, y tamién Carlos Manuel Pellecer y José Manuel Fortuny.{{harvnp|When the mountains tremble|1997|p=Devils don't dream!}} * El llibru históricu ''Guatemala, la historia callada. (1944-1989) Tomu I: Revolución y lliberación.'' de [[Carlos Sabino]]{{harvnp|Sabino|2007|p=18-150}} presenta un estudiu de los fechos asocedíos en Guatemala mientres los gobiernos de Árbenz y de [[Carlos Castillo Armas]] dende la perspeutiva neolliberal. * Les obres teatrales ''El Papa Nates'' y ''La mugre (de la Revolución)'' del dramaturgu guatemalianu [[Manuel Galich]] cunten la historia d'una familia terrateniente guatemaliana que se ve afeutada pola revolución de 1944, polos gobiernos de Arévalo y Árbenz y pola lliberación de 1954. * Carlos Manuel Pellecer, nel so llibru ''Arrenunciu al comunismu''<ref name=pellecer63>{{harvnb|Pellecer|1963|p=}}</ref> dio a conocer les razones que tuvo p'alloñar del [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] —al que perteneció mientres catorce años— y refugar por completu a les práutiques ya ideoloxía comunistes. Nel so llibru indicó que siempres respetó a Árbenz y tratar como amigu personal.{{refn|group=lower-alpha|De magar, el so llibru xeneró acusaciones de renegáu, «axente del enemigu» y collaborador de la CIA, espublizaes por antiguos correlixonarios sos del PGT y demás aparatos comunistes internacionales. Años dempués, cuando'l gobiernu del presidente [[Bill Clinton]] desclasificó los documentos de la CIA rellacionaos cola [[Operación PBSUCCESS]] confirmóse que n'efeutu Pellecer fuera collaborador de l'axencia, col pseudónimu «Inluck», yá que los reportes d'ésti axente yeren casu idénticos a lo que Pellecer escribió nos sos llibros.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=}}}} * Pellecer escribió dellos llibros sobre les sos esperiencies con Arbenz: en ''Memoria en dos geografía''<ref name=pellecer64>{{harvnb|Pellecer|1964|p=}}</ref> Carlos M. Pellecer recuerda al ex-presidente como'l meyor capitán instructor que tuvo na [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]]. {{refn|group=lower-alpha|Carlos M. Pellecer estudió trés años na [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] y tando a pocos meses de graduase d'oficial foi prindáu en marzu de 1939 por atrevese a escribir nuna carta lo que pensaba de los censores de correspondencia y por participar nuna conspiraciòn contra'l presidente xeneral [[Jorge Ubico]]. Foi procesáu, deteníu un añu nos cuartones de la policía secreta y tuvo que exiliase en Méxicu.}} Coles mesmes, en ''Caballeros ensin esperanza''{{harvnp|Pellecer|1973|p=}} Pellecer inclúi un artículu sobre «El soldáu del pueblu», criticando a los partíos comunistes de [[Cuba]], [[Arxentina]], [[Checoslovaquia]], [[Hungría]] y de la [[Xunión Soviética]], por tenelo como un apestáu tres el so derrocamientu, ente que cuando foi presidente ufiertaren sofitar la revolución guatemaliana.{{harvnp|Batres Villagrán|2013|p=1}}. Coles mesmes, en ''Dos Yanquis màs contra Guatemala'', retruca a los estudiantes d'Estaos Xuníos Stephen Schlesinger y Stephen Kinzer que lo acusaron de collaborar cola [[CIA]] nel so llibru ''Bitter Fruit'';{{harvnp|Kinzer|Schlesinger|1982|p=}} finalmente nel so llibru autobiogràfico ''Arbenz y yo''{{harvnp|Pellecer|1997|p=}} fai l'alcordanza detallada de los sos nexos y amistá con Jacobo Árbenz ya implica que la demisión imprevista d'ésti nes hores crítiques de xunu 1954, deberíase en gran parte a que-y relevaron que la so esposa —l'únicu amor de la so vida ya inalterable sofitu psicolóxicu— tenía un amante. Pellecer indica qu'asina se lo cuntó'l mesmu ex-presidente cuando dambos tuvieron nel exiliu en [[Praga]], [[Checoslovaquia]] —y dende onde darréu se supo que Pellecer unviaba detallaos informes del estáu de Árbenz a la [[CIA]]—.{{harvnp|García Ferreira|2008|p=68}} == Información adicional == * La [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] dio-y póstumamente un doctoráu ''«honoris causa»''.{{harvnp|Centru d'Estudios Urbanos y Rexonales (USAC)|1998|p=16}} * Jacobo Árbenz Vilanova, en viviendo fora de Guatemala por casi cincuenta años, tornó al país y trató de incursionar na política en 2003; diba ser proclamáu como aspirante a la primer maxistratura pola [[Democracia Cristiana Guatemaliana]] (DCG) pero esto yá nun se concretó.{{ensin referencies}} * Mientres el [[Bicentenariu d'Arxentina|bicentenariu de la independencia d'Arxentina]], la [[Casa Rosada]] inauguró la [[Galería de los Patriotes Llatinoamericanos|Galería de los Patriotes Llatinoamericanos del Bicentenariu]]. Solamente Árbenz y [[Juan José Arévalo Bermejo]], fueron incluyíos na llista de los Patriotes guatemalianos.{{ensin referencies}} == Ver tamién == * [[Decretu 900]] * [[Federico Ponce Vaides]] * [[Historia de Guatemala]] * [[Jorge Ubico Castañeda]] * [[José Manuel Fortuny]] * [[Juan José Arévalo Bermejo]] * [[María Cristina Vilanova]] * [[Operación PBSUCCESS]] * [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] * [[Presidente de Guatemala]] * [[Revolución de 1944 en Guatemala]] == Notes y referencies == ;Notes {{llistaref|group=lower-alpha}} ;Referencies {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{Refcomienza|3}} * {{cita publicación|apellíu=Alsina Thevenet|nome=Homero|url=http://www.hollywoodclasico.com/index.php?id=17|títulu=Llistes Negres nel Cine. El fallecimientu de Ring Lardner, Jr., l'últimu sobreviviente de los Diez de Hollywood, oblíganos a repasar esta páxina aveseda de la historia de cine|publicación=HollywoodClasico.com|añu=2000|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141205123151/http://www.hollywoodclasico.com/index.php?id=17|fechaarchivu=5 d'avientu de 2014|ref=harv}} * {{cita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WXFihj4wD_k|títulu=Discursu d'arrenunciu de Árbenz (audiu)|website=YouTube|apellíu=Árbenz|nome=Jacobo|apellíu2=Fortuny|nome2=José Manuel|enllaceautor2=José Manuel Fortuny|añu=1954|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Arévalo Bermejo|nome=Juan José|enllaceautor=Juan José Arévalo |añu=1998 |títulu=Espacho Presidencial. Obra póstuma |editorial=Tipografía Óscar de León Palacio |ubicación=Guatemala|ref=harv}} * {{cita web|url=http://www.avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|website=Avizora|títulu=Jacobo Arbenz|autor=Avizora|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101120033553/http://avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|añu=2001|fechaarchivu=12 de xineru de 2010|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Barnoya García|nome=José|añu=1979 |títulu=Historia de la Fuelga de Dolores editorial=Calabaza |allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Borrayo Pérez|nome=Gloria Catalina|url=http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/16/16_0850.pdf|títulu=Analís de conteníu de la película "El silencio de Neto" con base a los niveles históricu, contextual, terminolóxicu, de presentación y l'analís de testos narrativos|añu=2011|editorial=Escuela de Ciencies de la Comunicación de la Universidá de San Carlos de Guatemala|allugamientu=Guatemala|coleición=Tesis|ref=harv}} * {{cita web|url=http://javierbrolo.wordpress.com/2012/10/26/20-de-ochobre-de-1944-carta-de-los-311/|nome=Javier|apellíu=Brolo|títulu=20 d'ochobre de 1944: Carta de los 311|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|añu=2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006184427/http://javierbrolo.wordpress.com/2012/10/26/20-de-ochobre-de-1944-carta-de-los-311/|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Bucheli|nome= Marcelo| añu=2008 | títulu=Multinational Corporations, Totalitarian Regimes, and Economic Nationalism: United Fruit Company in Central America, 1899-1975 | idioma=en|publicación=Business History | volume=50 | númberu=4 | páxines=433–454 | doi=10.1080/00076790802106315|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|apellíu2=Jones|nome2=Geoffrey|añu=2005|títulu=The Octopus and the Generals: the United Fruit Company in Guatemala|publicación=Harvard Business School Case|númberu=9–805–146|url=http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|idioma=inglés|ref=harv|fechaaccesu=3 de febreru de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20121210075609/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|fechaarchivu=10 d'avientu de 2012}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli | nome=Marcelo | fecha-publicación=2006 | capítulu=The United Fruit Company in Latin America: Business Strategies in a Changing Environment | apellíu-editor=Jones | nome-editor=Geoffrey | apellíu-editor2=Wadhwani | nome-editor2=R. Daniel | títulu=Entrepreneurship and Global Capitalism | lugar-publicación=Cheltenham (Inglaterra) | editorial=Edward Elgar | volume=2 | páxines=342–383 | idioma=inglés | url=http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 | ref=harv |fechaaccesu=15 de xineru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006125503/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 |fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014 }} * {{cita llibru | autor1=Bucheli, Marcelo|máscaraautor=1|autor2=Read, Ian | añu=2006 | capítulu=Banana Boats and Baby Food: The Banana in U.S. History | apellíu-editor=Topik | nome-editor=Steven | apellíu-editor2=Marichal | nome-editor2=Carlos | apellíu-editor3=Frank | nome-editor3=Zephyr | títulu=From Silver to Cocaine: Latin American Commodity Chains and the Building of the World Economy, 1500-2000 | idioma= inglés | lugar-publicación=Durham | editorial=[[Duke University Press]] | url=https://books.google.com/?id=mnvBYQqpJbQC&dq=from+silver+to+cocaine | isbn=978-0-8223-3766-9 |ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo| máscaraautor=1|añu=2003 | capítulu=United Fruit Company in Latin America | apellíu-editor=Moberg | nome-editor=Mark | apellíu-editor2=Striffler | nome-editor2=Steve | títulu=Banana Wars: Power, Production, and History in the Americas | lugar-publicación=Durham | idioma=inglés | editorial=Duke University Press | url=https://books.google.com/?id=Fv2VH9LGQqoC&dq=banana+wars | isbn=978-0-8223-3196-4 |ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Cardoza y Aragón|nome=Luis|enllaceautor=Luis Cardoza y Aragón|títulu=La Revolución Guatemaliana|edición=2nd ed.|ubicación=Méxicu|editorial=Talleres d'Ediciones Don Quixote|añu=1994|ref=harv|añu-orixinal=1955}} * {{cita llibru |apellíu=Carpio Alfaro|nome=I. |títulu=Memories d'Alfonso Bauer Paiz: Historia Non Oficial de Guatemala|editorial=Rustication Ediciones|ubicación=Guatemala|añu=1996|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Centro d'Estudios Urbanos y Rexonales (USAC)|url=http://ceur.usac.edu.gt/pdf/DH/DH_CEUR_09.pdf|títulu=Severo Martínez Peláez, In memoriam: La Patria del Criollu, un cuartu de sieglu dempués|añu=1998|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150701211309/http://ceur.usac.edu.gt/pdf/DH/DH_CEUR_09.pdf|fechaarchivu=1 de xunetu de 2015}} * {{cita llibru | apellíu=Chapman |nome=Peter | añu=2007 | idioma= inglés | títulu=Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World | editorial= Canongate Books Ltd. | isbn= 1-84195-881-6 |ref=harv}} * {{cita llibru | apellíu= Colby|nome=Jason | añu=2011 | idioma= inglés | títulu=The Business of Empire: United Fruit, Race, and US Expansion in Central America | editorial= Cornell University Press |ref=harv}} * {{cita publicación |autor=Comisión pal Esclarecimiento Históricu |enllaceautor=Comisión pal Esclarecimiento Históricu |títulu=Causes y oríxenes del enfrentamientu armáu; antecedentes inmediatos (1944-1961) |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |formatu=edición en llinia |sined=si |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054225/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |fechaarchivu=6 de mayu de 2013 |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506054225/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |archivedate=2013-05-06 }} * {{cita web|autor=Comunidaes de Población en Resistencia|url=http://cpr-urbana.blogspot.com/2013/08/discursu-de-jacobo-arbenz-guzman-el-15.html|títulu=Discursu de Jacobo Árbenz Guzmán, el 15 de marzu de 1951. (Centenariu Árbenz)|añu=2013|allugamientu=Guatemala|website=Blogue de comunidaes de población en resistencia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141222002546/http://cpr-urbana.blogspot.com/2013/08/discursu-de-jacobo-arbenz-guzman-el-15.html|fechaarchivu=22 d'avientu de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación |autor=Congresu de la República de Guatemala |url=http://old.congreso.gob.gt/archivos/decretos/1952/gtdcx900.pdf |añu=1952 |títulu=Decreto 900 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2014 |allugamientu=Guatemala |ref=harv }} * {{cita publicación |url=http://www.esquipulas.com.gt/biografias/monsenor-marianu-rossell-y-arellano/ |títulu=Biografía de Mariano Rossell Arellano |fechaaccesu=1 de setiembre de 2014 |apellíu=Esquipulas en línea |añu=2001 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131220213329/http://www.esquipulas.com.gt/biografias/monsenor-marianu-rossell-y-arellano/ |fechaarchivu=20 d'avientu de 2013 }} * {{cita llibru |apellíu=Figueroa Ibarra |nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Figueroa Ibarra |títulu=Paz Tejada, Militar y Revolucionariu|editorial=Universitariu|allugamientu=Guatemala|añu=2001|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Fortuny |nome=José Manuel|enllaceautor=José Manuel Fortuny |títulu=Memories de José Manuel Fortuny|editorial=Editorial Óscar de León Palacio|ubicación=Guatemala|añu=2002|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Fried|nome=Jonathan L.|títulu=Guatemala in rebellion: unfinished history|editorial=Grove Press|añu=1983|páxina=52|ref=harv|idioma=inglés}} * {{cita publicación|nome=Regina|apellíu=Fuentes Oliva|títulu=1920, una década de cambeos educativos pa Guatemala|publicación=Boletín AFEHC|númberu=N°54|añu=2012|url=http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|ref=harv|archiveurl=https://archive.today/20141202054540/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|archivedate=2014-12-02}} * {{cita llibru |nome=Manuel|apellíu=Galich|enllaceautor=Manuel Galich|títulu=Trés obres de teatru, edición conmemorativa del centenariu de la so nacencia editorial=Cultura; Ministeriu de Cultura y Deportes|allugamientu=Guatemala|añu=2013|capítulu=El tren mariellu|isbn=978-9929-559-44-8|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.academia.edu/3681333/The_CIA_and_Jacobo_Arbenz|títulu=The CIA and Jacobo Arbenz: The story of a disinformation campaign|apellíu=García Ferreira|nome=Roberto|publicación=Journal of Third World Studies|añu=2008|volume=XXV|númberu=2|páxines=59|idioma=inglés|ubicación=Estaos Xuníos|ref=harv}} * {{cita web |website=La Onda Dixital |apellíu=García Ferreira |nome=Roberto |máscaraautor=1 |url=http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm |títulu=José Manuel Fortuny: un comunista clandestín en Montevideo |fechaaccesu=12 d'agostu de 2014 |allugamientu=Montevideo, Uruguái |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140813160215/http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm |fechaarchivu=13 d'agostu de 2014 |ref=harv |añu=2010 }} * {{cita publicación|apellíu=Gilbert|nome=Isidoro|url=http://www.lanacion.com.ar/212013-paul-robeson--el-gran-mitu-escaec%C3%ADu|títulu=Paul Robeson, el gran mitu escaecíu]|publicación=Diariu La Nación|añu=1998|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141205183657/http://www.lanacion.com.ar/212013-paul-robeson--el-gran-mitu-escaecíu|fechaarchivu=5 d'avientu de 2014|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205183657/http://www.lanacion.com.ar/212013-paul-robeson--el-gran-mitu-escaec%C3%ADu|archivedate=2014-12-05|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |apellíu=Gleijeses|nome=Piero|títulu=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944-1954 |editorial=[[Princeton University Press]] |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |añu=1992 |isbn=9780691025568 |url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&pg=PA134|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Gleijeses|nome=Piero|máscaraautor=1|títulu=The Death of Francisco Arana: a turning point in the Guatemalan Revolution|url=http://www.latinamericanstudies.org/guatemala/francisco-arana.pdf|publicación=Journal of Latin American Studies|volume=22|idioma=inglés|páxines=527-552|ubicación=Inglaterra|añu=s.f.|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Heredero|nome=Carlos F.|url=http://www.elcultural.es/version_papel/CINE/16079/Dalton_Trumbo|títulu=Dalton Trumbo, El combate incesante|publicación=El Cultural|añu=2005|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131022115511/http://www.elcultural.es/version_papel/CINE/16079/Dalton_Trumbo|fechaarchivu=21 de febreru de 2013|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El Llibru de les Efemérides editorial= Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu= Guatemala|añu=1930|ref=harv}} * {{cita publicación |url=http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm |títulu=José Manuel Fortuny |apellíu=La onda dixital |añu=2000 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2014 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140813160215/http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm |fechaarchivu=13 d'agostu de 2014 }} * {{cita web|url=http://www.greekworks.com/content/index.php/weblog/extended/john_peurifoys_dubious_legacies/|títulu=John Peurifoy's dubious legacies|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|website=Greek Works|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140813044730/http://www.greekworks.com/content/index.php/weblog/extended/john_peurifoys_dubious_legacies/|fechaarchivu=13 d'agostu de 2014|ref=harv|apellíu=Kitroeff|nome=Alexander|añu=2003}} * {{cita web|url=http://www.geni.com/people/Octavia-Guzm%C3%A1n-Caballeros/6000000015268548788|apellíu=Kramer|nome=Hilaria Abbondanza|añu=2015|títulu=Octavia Guzmán Caballeros|website=Geni|fechaaccesu=19 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150319203237/http://www.geni.com/people/Octavia-Guzm%C3%A1n-Caballeros/6000000015268548788|fechaarchivu=19 de marzu de 2015|ref=harv}} * {{cita web|publicación=New York Times|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A17FD395Y107B93CAA8178CD85F408585F9&|apellíu=Lewis|nome=Flora|títulu=Ambassador Extraordinary: John Peurifoy; Washington's spokesman in the Guatemalan struggle characteristically wears non homburg. He is a man of action rather than a diplomat. Ambassador Extraordinary|añu=1954|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|idioma=inglés|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106144912/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A17FD395Y107B93CAA8178CD85F408585F9&|fechaarchivu=6 de payares de 2012}} * {{cita web|títulu=Jacobo Arbenz: El Soldáu del Pueblu|website=Sophos, pol prestar de lleer|url=http://www.sophosenlinea.com/llibro/jacobo-arbenz-guzman-el%20sold%C3%A1u-del%20pueblu_50564|autor=Librería Sophos|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141112180546/http://www.sophosenlinea.com/llibro/jacobo-arbenz-guzman-el|fechaarchivu=2014-11-12|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Marroquín Rojas|nome=Clemente|enllaceautor=Clemente Marroquín Rojas|títulu=Los ricos cola agua al pescuezu|publicación=Impacto|añu=1952|p=1|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Marroquín R.|nome=Clemente|máscaraautor=1|títulu=Y usté: ¿Qué deduz, señor ministru?|publicación=[[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=1954|pp=1, 10|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Marroquín Rojas|nome=Clemente|máscaraautor=1|títulu=El casu del diputáu José Luis Arenes|publicación=[[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=1954|p=3|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita web |url=http://www.torosenelmundo.com/noticias.php?id_noticia=692 |añu=2012 |apellíu=Martínez |nome=Luis Miguel |website=Toros nel mundu |títulu=La estraña muerte de Jaime Bravo Arciga |fechaaccesu=15 d'agostu de 2014 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819084036/http://www.torosenelmundo.com/noticias.php?id_noticia=692 |fechaarchivu=19 d'agostu de 2014 }} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|títulu=Racismu y definición histórica del indiu guatemalianu|editorial=Universitaria, Universidá de San Carlos de Guatemala|allugamientu=Guatemala|añu=1988|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=McCreery |nome=David|url=https://books.google.com/books?id=0mpsg65LOMcC|títulu=Rural Guatemala, 1760-1940|editorial=[[Stanford University Press]]|añu=1994|isbn=9780804723183|ref=harv|idioma=inglés}} * {{cita llibru |apellíu=Menchú Cruz|nome=Julio|títulu=Discursu d'Arrenunciu del Presidente Jacobo Arbenz|editorial=Asociación pal Fomentu de los Estudios Históricos en Centroamérica |fechaaccesu=6 d'avientu de 2008|url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/?action=fi_aff&id=2087|añu=2008|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación|editorial=[[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|publicación=Direición Xeneral d'Investigación, Programa Universitariu d'Investigación en Cultura, Pensamientu ya Identidá de la Sociedá Guatemala|títulu=Informe final: 30 años d'historia de la danza teatral; institucionalización cultural en Guatemala (1948-1978)|apellíu=Mertins Luna|nome=Ana Lizette|añu=2009|allugamientu=Guatemala|url=http://digi.usac.edu.gt/bvirtual/informes/cultura/INF-2009-028.pdf|ref=harv}} * {{cita web|apellíu=Montoya|nome=Sophia Ann|url=http://www.ponderanddream.com/a-writers-journey-inspired-by-a-male-muse/|títulu=A writer's journey inspired by a male muse|website=Ponder and Dream|añu=2014|idioma=inglés|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111192655/http://www.ponderanddream.com/a-writers-journey-inspired-by-a-male-muse/|fechaarchivu=11 de payares de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación |publicación=Boletín del CEUR-USAC |númberu=23 |añu=1994 |títulu=Movimiento de pobladores na Ciudá de Guatemala (1944-1954) |apellíu=Morán Mérida |nome=Amanda |url=http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_23.pdf |editorial=Ediciones CEUR-USAC |allugamientu=Guatemala |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018024251/http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_23.pdf |fechaarchivu=18 d'ochobre de 2014 }} * {{cita publicación|publicación=New York Times|autor=New York Times|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70F14FE355A107B93C1A81783D85F418585F9&|títulu=Peurifoy's First-Name Diplomacy Succeeded in Hard Assignments|añu=1955|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|idioma=inglés|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106144701/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70F14FE355A107B93C1A81783D85F418585F9&|fechaarchivu=6 de payares de 2012}} * {{cita web|autor=Office of the Historien, US State Department|añu=2003|idioma=inglés|títulu=Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954; Documents 1-31|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/ike/guat/20195.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040202145953/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/ike/guat/20195.htm|fechaarchivu=2 de febreru de 2004|website=US State Department|ref=harv}} * {{cita web |website=Blogue de Jorge Palmieri |url=http://jorgepalmieri.com/2007/05/06/arabella-arbenz-villanova/ |apellíu=Palmieri |nome=Jorge |títulu=Arabella Arbenz Vilanova |añu=2007 |fechaaccesu=15 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150116182158/http://jorgepalmieri.com/2007/05/06/arabella-arbenz-villanova/ |fechaarchivu=16 de xineru de 2015 |ref=harv }} * {{cita web |apellíu=Palmieri |nome=Jorge |enllaceautor=Jorge Palmieri |url=http://jorgepalmieri.com/2007/11/11/autobiografia-fotografica-1/ |website=Blogue de Jorge Palmieri |títulu=Autobiografía fotográfica |añu=2007 |fechaaccesu=21 d'agostu de 2014 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140708155954/http://jorgepalmieri.com/2007/11/11/autobiografia-fotografica-1/ |fechaarchivu=8 de xunetu de 2014 }} * {{cita llibru |apellíu=Paterson et al. |nome=Thomas G.|añu=2009|títulu=American Foreign Relations: A History, Volume 2: Since 1895|editorial=Cengage Learning|ISBN=0547225695|ref=harv|idioma=inglés}} * {{cita llibru |apellíu=Paz Hernández|nome=Rolando|url=https://www.scribd.com/doc/156648065/Movimientu-Magisterial-Guatemalianu|títulu=El movimientu magisterial guatemalianu: notes pa la so historia editorial=Edición en línea |añu=s.f.|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Pellecer |nome=Carlos Manuel|títulu=Arrenuncia al comunismu editorial=Mariña-Amic|ubicación=Méxicu|añu=1963|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Pellecer |nome=Carlos Manuel|máscaraautor=1 |títulu=Memoria en dos geografía|editorial=Mariña-Amic|ubicación=Méxicu|añu=1964|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Pellecer |nome=Manuel|títulu=Caballeros ensin esperanza|máscaraautor=1|editorial=Editorial del Exércitu|allugamientu=Guatemala|añu=1973|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Pellecer |nome=Manuel |títulu=Dos yanquis más contra Guatemala|máscaraautor=1|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=1986|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Pellecer |nome=Manuel|títulu=Árbenz y Yo|máscaraautor=1|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=1997|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Sabino|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Sabino |títulu= Guatemala, la historia callada (1944-1989) Tomu I: Revolución y Lliberación |editorial=Fondu de Cultura Económica |allugamientu=Guatemala |añu=2007 |ISBN=9789992248522|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Rabe| |nome=Stephen G.|títulu=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism|editorial=University of North Carolina Press|añu=1988|isbn=9780807842041|ref=harv|url=https://books.google.com/books?id=o2harvnpdAiB7UC|allugamientu=Chapel Hill, NC|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Schneider|nome=Ronald M.|títulu=Communism in Guatemala: 1944-1954|añu=1959|volume=74|númberu=3|publicación=Political Science Quarterly|editorial=The Academy of Political Science|url=http://www.jstor.org/stable/2146285|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Schoultz|nome=Lars|idioma=en|añu=1998 |títulu=Beneath the United States: A History of U.S. Policy toward Latin America|isbn=9780674922761 |allugamientu=Boston |editorial=[[Harvard University Press]] |ref=harv|páxines=496}} * {{cita llibru |apellíu=Sierra Roldán|nome=T. |títulu=Diálogo col coronel Monzón: Historia Viva de la Revolución Guatemaliana, 1944-1954|editorial=San Antonio|allugamientu=Guatemala|añu= 1958|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Silva Girón |nome=Carlos|títulu=La Batalla de Gualán|editorial=Edición del Autor|allugamientu=Guatemala|añu=1997|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Smith |nome=Peter H.|títulu=Talons of the Eagle: Dynamics of US-Latin American Relations|editorial=[[Oxford University Press]]|añu=2000|allugamientu=Oxford, Inglaterra|ref=harv|idioma=en}} * {{cita llibru |url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|apellíu=Solano |nome=Luis|títulu=Contextualización histórica de la Franxa Tresversal del Norte (FTN)|editorial=Centru d'Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|añu=2012 |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014|ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf |fechaarchivu=31 de payares de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Streeter|nome=Stephen M.|títulu=Managing the counterrevolution: the United States and Guatemala, 1954-1961|editorial=Ohio University Press|añu=2000|isbn=9780896802155|ref=harv|idioma=inglés}} * {{cita web|nome=Eduardo Antonio|apellíu=Velásquez|añu=2014|url=http://www.nodal.am/2014/06/jacobo-arbenz-guzman-l%27home%20desnudu/|títulu=Jacobo Arbenz Guzmán, l'home desnudu|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|website=Nodal|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826114301/http://www.nodal.am/2014/06/jacobo-arbenz-guzman-l%27home|fechaarchivu=2014-08-26|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Vilanova de Arbenz |nome=María Cristina|títulu=El mio Maríu, el presidente Árbenz |editorial=Universitariu|allugamientu=Guatemala|añu=2000|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Villagrán Kramer |nome=Francisco|añu=1993 |títulu=Biografía política de Guatemala: Los pactos políticos de 1944 a 1970 |editorial=FLACSO |allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación|nome=Matthew|apellíu=Ward|añu=s.f.|títulu=Washington Unmakes Guatemala, 1954 Appendix A: Timeline of Events|publicación=Council on Hemispheric Affairs|url=http://www.coha.org/NEW_PRESS_RELEASES/Matt%20Ward/MW_Appendix_A.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090211051553/http://www.coha.org/NEW_PRESS_RELEASES/Matt%20Ward/MW_Appendix_A.htm|fechaarchivu=11 de febreru de 2009|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211051553/http://www.coha.org/NEW_PRESS_RELEASES/Matt%20Ward/MW_Appendix_A.htm|archivedate=2009-02-11|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita publicación|apellíu=When the mountains tremble|url=http://www.youtube.com/watch?v=Ql-j3jOCUOw|títulu=Cuando los montes tremecen|idioma=quiché, español ya inglés|añu=1982|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2014|publicación=YouTube|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Zachrisson Girón |nome=Mauricio|títulu=La peste bubónica en Guatemala: la reforma agraria de Árbenz|editorial=Tesis, [[Universidá Francisco Marroquín]] |fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|url=http://www.eleutheria.ufm.edu/articulospdf/071211_pestebubonicadearbenz.pdf|añu=2011|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} {{Reftermina}} == Enllaces esternos == * {{Commonscat|Jacobo Arbenz Guzman}} * {{Commonscat|United_Fruit_Company|United Fruit Company}} * {{cita web |url=http://guatemalaspring.org/es/the-real-story|títulu=The real story: Guatemala spring |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130925075423/http://guatemalaspring.org/es/the-real-story |fechaarchivu=25 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=19 de marzu de 2015|ref=harv}} {{socesión |títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Guatemala.svg|35px|center]][[Presidente de Guatemala]] | periodu = 1951-1954 | predecesor = [[Juan José Arévalo]] | socesor = [[Carlos Enrique Díaz de León]]}} {{NF|1913|1971|Arbenz, Jacobo}} {{Tradubot|Jacobo Árbenz}} [[Categoría:Presidentes de Guatemala]] [[Categoría:Militares de Guatemala]] [[Categoría:Ministros y ministres de Guatemala]] [[Categoría:Reformistes]] k3cpqqb5r2po8ow1eezzggdtmqwb5rj 0 155515 4496547 4475512 2026-05-26T10:52:07Z CommonsDelinker 488 Replacing Lleras_and_Nixon.gif with [[File:Arrival_Ceremony_for_His_Excellency_Carlos_Lleras_Restrepo_of_Columbia_-_DPLA_-_7d1be55a12acccb3eaf4d03881147cc6.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM 4496547 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Carlos Alberto Lleras Restrepo''' {{nym}} foi un [[abogáu]] y [[políticu]] colombianu, qu'ocupó'l cargu de [[Presidente de Colombia]] mientres el periodu 1966–1970 pol [[Partíu Lliberal Colombianu|Partíu Lliberal]]. Ye'l güelu maternu del políticu [[Germán Vargas Lleras]] y de Valerie Calle Vargas. == Biografía y Estudios y homenaxes == Estudió nel [[Instituto San Bernardo De la Salle|Instituto San Bernardo de La Salle]], onde se graduó como bachiller en Filosofía y Lletres. En 1930 llogró'l títulu en Derechu , Ciencies Polítiques y Sociales na [[Universidá Nacional de Colombia]] en Bogotá. Nel sector priváu, foi abogáu de múltiples empreses, nacionales y estranxeres, rector del colexu [[Ximnasiu Modernu]] en 1944, direutor de la Escuela d'Alministración d'Empreses y Economía de la mesma institución. Foi tamién xerente pa Colombia de Celanese. Foi presidente de la Xunta Directiva del Bancu Francés ya Italianu (güei Sudameris) del cual foi accionista, asesor de [[Renault]] mientres el so exiliu en [[Méxicu]] (1952-1954), fundador de los selmanarios "Política y Daqué más" (1961) xunto con [[Juan Lozano y Lozano]] y "Nueva Frontera" (1975). Tamién se destacar como árbitru en numberosos tribunales nacionales, en pleitos de [[derechu comercial]]. En 1980, la [[Universidá del Cauca]] confirió-y el títulu de Doctor Honoris Causa en Derechu y Ciencies Polítiques y Sociales. Foi homenaxáu pol Bancu de la República nel billete de $100.000 pesos qu'empezó a circular en 2017. == Presidencia de la República == [[Ficheru:Arrival Ceremony for His Excellency Carlos Lleras Restrepo of Columbia - DPLA - 7d1be55a12acccb3eaf4d03881147cc6.gif|thumb|Carlos Lleras cola so esposa xunto a [[Pat Nixon|Pat]] y [[Richard Nixon]].]] [[Ficheru:Bundesarchiv B 145 Bild-F018397-0021, Bonn, Krone empfängt Politiker aus Kolumbien.jpg|thumb|El presidente Carlos Lleras Restrepo ([[1966]]-[[1970]]) y el políticu [[Alemaña|alemán]] [[Heinrich Krone]]. Lleras foi importante impulsor del modelu [[Industrialización por sustitución d'importaciones|ISI]].<ref>{{cita web |url=http://gcg.universia.net/pdfs_revistes/articulo_160_1280488659605.pdf |títulu=La política de Industrialización por Sustitución d'Importaciones: El contestu Colombianu |autor=Pascual Amézquita Zárate , Revista de Globalización, Competitividá y Gobernabilidad |fechaaccesu=19 de xunu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110627002507/http://gcg.universia.net/pdfs_revistes/articulo_160_1280488659605.pdf |fechaarchivu=27 de xunu de 2011 }}</ref>]] Mientres el periodu del [[Frente Nacional (Colombia)|Frente Nacional]], [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1966|resultó escoyíu Presidente de la República]] pal periodu del [[7 d'agostu]] de [[1966]] al [[7 d'agostu]] de [[1970]]. El so gobiernu, denomináu "del tresformamientu nacional", carauterizar pola estabilización y crecedera económica pola Reforma Constitucional de 1968, que, ente otros aspeutos, determinó la descentralización de gran parte de la xestión estatal n'entidaes especializaes como los Institutos Descentralizaos. Arriendes de un fuerte ''impasse'' en 1967 col [[Fondu Monetariu Internacional]], qu'aportunaba nuna devaluación masiva de la moneda colombiana como fórmula previa a un préstamu de balanza de pagos, Lleras implementó per primer vegada, como parte de la reforma incluyida nel Decretu Llei 444 de marzu de 1967, el sistema de micro devaluaciones programaes de la moneda, que tamién se conoció como de "devaluación gota a gota". Esti sistema esanició la especulación y corrupción acomuñada coles devaluaciones masives y la incertidume pal sector granible. La estabilidá llograda nel frente esternu, gracies a esa midida, dexó l'afitamientu de la crecedera económica mientres esi gobiernu y n'otros que-y asocedieron. Mientres el so xestión creáronse los departamentos de [[Risaralda]], [[Sucre (Colombia)|Sucre]] y [[Cesar]]. Ye l'únicu Presidente de la República que foi sancionáu por una falta disciplinaria nel exerciciu del so cargu, cuando l'entós [[Procuradoría Xeneral de la Nación (Colombia)|Procurador Xeneral de la Nación]], el conservador [[Mario Aramburo Restrepo]], lo amonestó por participación en política. En 1970, tuvo d'encarar y detener l'intentu golpista de los siguidores del xeneral [[Gustavo Rojas Pinilla]] (siguidores que conformaríen darréu'l grupu insurxente [[M-19]]), quien perdería [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1970|les eleiciones]] frente a [[Misael Pastrana Borrero]] por un presuntu fraude eleutoral. El Presidente Lleras declaró'l [[toque de queda]] y l'[[estáu de sitiu]] calteniendo l'orde, pero quedó nel ambiente dúldalo sobre lo realmente asocedío nesa xornada eleutoral. === Ministros === {| {{tablaguapa}} border="1" |- bgcolor="#ececec" ! Ministeriu !! Nome !! Partíu !! Periodu |- |rowspan="3"|'''[[Ministeriu del Interior de Colombia|Ministru de Gobiernu]]''' || [[Misael Pastrana Borrero]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1966-1968 |- ||[[Carlos Augusto Noriega]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1968-1969 |- ||[[Douglas Botero Boshell]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1969-1970 |- |rowspan="1"|'''[[Ministeriu de Facienda y Creitu Públicu|Ministru de Facienda y Creitu Públicu]]''' || [[Abdón Espinosa Valderrama]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1970 |- |rowspan="2"|'''[[Ministeriu de Rellaciones Esteriores]]''' || [[Germán Zea Hernández]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1968 |- ||[[Alfonso López Michelsen]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1968-1970 |- |rowspan="2"|'''[[Ministeriu de Defensa de Colombia|Ministru de Guerra]]''' || [[Gabriel Rebeiz Pizarro]] || || 1966-1968 |- ||[[Gerardo Ayerbe Chaux]] || || 1968-1970 |- |rowspan="4"|'''[[Ministeriu d'Agricultura y Desarrollu Rural|Ministru d'Agricultura]]''' || [[Armando Samper Gnecco]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1967 |- ||[[Enrique Blair Fabris]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1967-1968 |- || [[Enrique Peñalosa Camargo]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]]|| 1968-1969 |- ||[[Armando Samper Gnecco]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1969-1970 |- |rowspan="2"|'''[[Ministeriu de Trabayu (Colombia)|Ministros d'Industria y Trabayu]]''' || [[Carlos Augusto Noriega]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1966-1968 |- ||[[John Agudelo Ríos]] ||[[Partíu Conservador Colombianu]] || 1968-1970 |- |rowspan="1"|'''[[Ministeriu de Mines y Enerxía (Colombia)|Ministru de Mines y Petroleos]]''' || [[Carlos Augusto Arrieta]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1970 |- |rowspan="2"|'''[[Ministeriu d'Educación de Colombia|Ministru d'Educación]]''' || [[Gabriel Betancourt Mejía]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1966-1978 |- ||[[Octavio Arizmendi Posada]] ||[[Partíu Conservador Colombianu]] || 1968-1970 |- |rowspan="1"|'''[[Ministeriu de Tresporte de Colombia|Ministru d'Obres Públiques]]''' || [[Bernardo Garcés Córdoba]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1934-1938 |- |rowspan="3"|'''[[Ministeriu de Teunoloxíes de la Información y Comunicaciones|Ministru de Comunicaciones]]''' || [[Douglas Botero Boshell]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1969 |- ||[[Manuel Carvajal Sinisterra]] ||[[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1969 |- ||[[Antonio Díaz]] ||[[Partíu Lliberal Colombianu]] ||1969-1970 |- |rowspan="3"|'''[[Ministeriu de Xusticia y del Derechu (Colombia)|Ministru de Xusticia]]''' || [[Hernán Salamanca]] || [[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1966-1967 |- ||[[Dario Echandía]] ||[[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1967-1968 |- ||[[Fernando Hinestrosa Forero]] ||[[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1968-1970 |- |rowspan="1"|'''[[Ministeriu de Salú y la Protección Social|Ministru de Salú Pública]]''' || [[Antonio Ordoñez Plaja]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1966-1970 |- |rowspan="2"|'''[[Ministeriu de Comerciu, Industria y Turismu de Colombia|Ministru de Fomentu]]''' || [[Antonio Álvarez Restrepo]] || [[Partíu Conservador Colombianu]] || 1966-1968 |- ||[[Hernando Gómez Otálora]] ||[[Partíu Lliberal Colombianu]] || 1968-1970 |- |} == Vida dempués de la presidencia == Intentó llograr el sofitu del Partíu Lliberal pa postulase como candidatu a la Presidencia mientres el periodu 1974-1978, pero un error estratéxicu de lo so parte en 1973, al obligar a una votación prematura del partíu, dexó'l campu llibre al so contendiente, [[Alfonso López Michelsen]]. En 1978 intentó nuevamente la nominación presidencial del so partíu col lema "El Presidente pa una dómina difícil", que cuntó con sofitu de los grandes productores agrícoles, la banca y de los medios escritos [[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] y [[El Espectador (periódicu)|El Espectador]]. Los sos rivales fueron [[Julio César Turbay|Julio César Turbay Ayala]], llamáu "El candidatu de les mayoríes lliberales", quien yera sofitáu pola televisión, la clase media emerxente y los cafeteros, y tamién [[Carlos Holmes Trujillo]], moteyáu "caudiellu del Valle". Por cuenta de que había trés precandidatos, el Partíu Lliberal realizó'l "Consensu de San Carlos", consistente n'adelantrar les eleiciones parllamentaries y, según quien trunfara nelles, nomar al candidatu presidencial. La estructura partidaria inclinó la balanza por Turbay, que finalmente ganó la nominación y les eleiciones. Dempués d'esta derrota, dedicó los sos esfuercios tanto al llabor editorial, especialmente del selmanariu "Nueva Frontera", y a documentar les sos memories, según a delles causes de tipu social. Esta actividá siguir hasta la so muerte, en 1994.<ref>{{cita publicación |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-217063 |títulu=Reacciones Muerte de Carlos Lleras |autor=Nullvalue |editorial=eltiempo.com |fecha=29 de setiembre de 1994 |fechaaccesu=13 de xineru de 2014}}</ref> El nuevu billete de 100.000 pesos, puestu en circulación pol bancu de la república dende 2016 rínde-y homenaxe.<ref>{{cita web |títulu=Lo que tien de saber sobre'l nuevu billete de $ 100.000, que circula dende'l próximu xueves |url=http://www.portafolio.co/economia/gobierno/billete-100-000-pesos-493043 |fecha=28 de marzu de 2016 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2016}}</ref> == Familia == Casóse cola española Cecilia de la Fuente Cortés y tuvo cuatro fíos: Clemencia, casada con Germán Vargas Espinosa y madre del ex vicepresidente de la república [[Germán Vargas Lleras]]; Carlos, abogáu, constituyente, periodista y ex Embaxador de Colombia nos Estaos Xuníos, casáu con Clemencia Figueróa Serrano; María Inés, casada con Guillermo Mejía; y Fernando, economista, escritor y músicu, casáu cola sopranu venezolana Margot Pares-Reyna. Per otru llau, Carlos Lleras Restrepo yera primu segundu d'[[Alberto Lleras Camargo]]. {{Socesión | títulu=[[Partíu Lliberal Colombianu|Candidatu del Partíu Lliberal a la Presidencia de Colombia]] | periodu=1966 | predecesor=[[Alberto Lleras Camargo]] (1958) | socesor=[[Alfonso López Michelsen]] (1974) | títulu2=[[Ficheru:Flag of the President of Colombia.svg|40px|center]][[Presidentes de Colombia|Presidente de Colombia]] | periodu2=[[7 d'agostu]] de [[1966]] - [[7 d'agostu]] de [[1970]] | predecesor2=[[Guillermo León Valencia]] | socesor2=[[Misael Pastrana|Misael Pastrana Borrero]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{Enllaz rotu|1=Biblioteca Luis Ángel Arango del Bancu de la República. Semblanza fecha pol Dr. Otto Morales Benítez, unu de los sos Ministros, na Biblioteca Virtual del Bancu de la República |2=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/xineru1999/109carloslleras.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.nuso.org/upload/articulos/393_1.pdf Artículu en pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921023855/http://www.nuso.org/upload/articulos/393_1.pdf |date=2008-09-21 }} * GAVIRIA TRUJILLO, César, "[https://web.archive.org/web/20080420184416/http://www.elespectador.com/especiales/carlos-lleras-restrepo/articulo-un-reformista-irredimible Un reformista irredimible]", El Espectador, Bogotá, 11 d'abril de 2008. Enllaz revisáu'l 18 d'abril de 2008. {{NF|1908|1994|Lleras Restrepo, Carlos}} {{Tradubot|Carlos Lleras Restrepo}} [[Categoría:Persones de Bogotá]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Bogotá]] [[Categoría:Abogaos y abogaes de Colombia]] [[Categoría:Profesores de Colombia]] [[Categoría:Xuristes de Colombia]] [[Categoría:Presidentes de Colombia]] 6alo58h4t7by8xe5e2650kkfbnkk4y0 0 155571 4496398 4489092 2026-05-26T05:56:53Z Limotecariu 735 4496398 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Miguel Abadía Méndez''' {{nym}}<ref name="Choachí"/><ref name="Fómeque"/> foi un abogáu y políticu [[colombia|colombianu]], estudió na [[Universidá del Rosario]], en Bogotá, onde llogró'l titulo de doctor y trabayaba como periodista. En xurisprudencia exerció los cargos de: [[Presidente de Colombia|presidente de la República]], llexislador, ministru en siete carteres (Instrucción publica, Facienda, Rellaciones Esteriores, Gobiernu, Guerra, Correos y Telégrafos), conseyeru d'Estáu y maxistráu de la [[Corte Suprema de Xusticia]]. Como [[Ministeriu del Interior (Colombia)|ministru de Gobiernu]] (Güei d'Interior) empobinó la reforma constitucional de 1910 de la [[Constitución de 1886]]. Representó al país en [[Chile]], [[Arxentina]] y [[Brasil]]. == Estudios y carrera política == Abadía Méndez nació en [[Coello (Tolima)]]. Empezó los sos estudios nel Colexu del Espíritu Santu de [[Bogotá]]; siguir na [[Universidá Católica de Colombia]], y llogró en [[1888]], nel [[Colexu Mayor de La nuesa Señora del Rosariu]], el grau de Doctor en Derechu y Ciencies Polítiques. == Presidencia == Abadía foi escoyíu pal periodu presidencial [[1926]]-[[1930]], siendo l'únicu candidatu en guerra y llogrando más de 370.000 votos pol partíu conservador. Les rellaciones internacionales na so alministración ocuparon un sitiu destacáu; iguó les llendes marítimes con [[Nicaragua]] nel [[tratáu Esguerra-Bárcenas]] (24 de marzu de 1928) pasando'l [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]] a soberanía colombiana ente que la [[Mariña de Mosquitos]] pasaba a soberanía nicaraguana; col truecu de ratificaciones del [[tratado Lozano-Salomón]] (robláu en 24 de marzu de 1922, ratificáu en 19 de marzu de 1928) quedaron normalizaos les llendes col [[Perú]]; los del [[Brasil]], col tratáu robláu ente'l canciller brasilanu [[Octavio Mangabeira]] y el ministru plenipotenciario per Colombia en Rio de Janeiro, [[Laureano García Ortiz]] (15 de payares de 1928); fomentó les obres públiques, la educación y les misiones d'indíxenas. El so gobiernu ye tristemente recordáu pola [[Masacre de les Bananeras]] asocedida'l 5 y 6 d'avientu de 1928. === Ministros === * [[Ministeriu del Interior de Colombia|Ministru de Gobiernu]]: [[Jorge Vélez]] (1926-1928) | [[Enrique Arrazola]] (1928-1929) | [[Gabriel Rodríguez Diago]] (1929-1930) | [[Alejandro Cabal Pombo]] (1930) * [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Colombia|Ministru de Rellaciones Esteriores]]: [[Marco Fidel Suárez]] (1926-1927) | [[Carlos Uribe]] (1927-1930) | [[Francisco Samper Madrid]] (1930) * [[Ministeriu de Facienda y Creitu Públicu|Ministru de Facienda]]: [[Juan Antonio Gómez Recuerdo]] (1926-1927) | Xeneral [[Salvador Franco]] (1927) | [[Esteban Jaramillo]] (1927-1929) | [[Francisco de Paula Pérez]] (1929-1930) | [[Eduardo Vallina]] (1930) * [[Ministeriu de Defensa de Colombia|Ministru de Guerra]]: [[Ignacio Rengifo]] (1926-1929) | [[Alejandro Cabal Pombo]] (1929) | Xeneral [[José Joaquín Villamizar]] (1929-1930) | Xeneral [[Agustín Morales Olaya]] (1930) * [[Ministeriu d'Agricultura y Desenvolvimientu Rural|Ministru d'Agricultura y Comerciu]]: Xeneral [[Salvador Franco]] (1926-1928) | [[José Antonio Montalvo]] (1928-1930) * [[Ministeriu de Comerciu, Industria y Turismu de Colombia|Ministru d'Industries]]: Xeneral [[Salvador Franco]] (1926-1927) | [[José Antonio Montalvo]] (1927-1930) | [[Francisco José Chaux]] (1930) * [[Ministeriu d'Educación de Colombia|Ministru d'Instrucción y Salobridá Pública]] [[José Jesús García]] (1926) | [[Silvino Rodríguez]] (1926-1927) | [[José Vicente Huertas]] (1927-1930) | [[Elíseo Arango]] (1930) * [[Ministeriu de Tresporte de Colombia|Ministru d'Obres Públiques]]: [[Mariano Ospina Pérez]] (1926-1927) | Xeneral [[Salvador Franco]] (1927-1928) | [[Sotero Peñuela]] (1928-1929) | [[Arturo Hernández]] (1929) | [[Rafael Escallon]] (1929-1930) | [[German Uribe Hoyos]] (1930) * [[Ministeriu de Teunoloxíes de la Información y Comunicaciones|Ministru de Correos y Telégrafos]]: [[Silvino Rodríguez]] (1926) | [[José Jesús García]] (1926-1930) | [[Ismael Enrique Arcienegas]] (1930) == Fallecimiento == Miguel Abadía Méndez yera propietariu d'una finca de descansu en [[Choachí]], cerca de la inspeición de ''La Unión'' del conceyu de [[Fómeque]]. Dicha inspeición foi fundada a finales del sieglu XIX, cuntando con una notable arribación de turistes nes primeres décades del sieglu XX. Por ello, Abadía adquirió esta propiedá cerca d'ellí, onde morrió'l 9 de mayu de 1947.<ref name="Fómeque">{{cita web |url= http://www.fomeque-cundinamarca.gov.co/apc-aa-files/39346566643665373238383830353061/F_MEQUE__CINCO_SIGLO_DE_PROGRESU.pdf |títulu= Fómeque Cinco sieglos de Progresu |fechaaccesu= 28 de marzu de 2016 |apellíu= Pardo Díaz |nome= Fabio Hernando |fecha= 2003 |sitiuweb= fomeque-cundinamarca.gov.co |cita= ...La Unión... Se refundó a finales del sieglu XIX, como un llugar aparente pa los paseos y el bañu de los braniantes... Tanta foi l'acoyida del sector que'l Presidente Miguel Abadía Méndez, adquirió una propiedá cerca d'ellí, pero en territoriu del vecín conceyu de Choachí. }}</ref><ref name="Choachí">{{cita web |url= http://choachi-cundinamarca.gov.co/apc-aa-files/66313035366566663130303164326631/choachi-turistico.pdf |títulu= Choachí turísticu |fechaaccesu= 28 de marzu de 2016 |apellíu= Pardo Díaz |nome= Fabio Hernando |sitiuweb= choachi-cundinamarca.gov.co/ |editorial= [[Gobernación de Cundinamarca]] |cita= Avanzando un pocu más y cerca al Ríu Blanco, sobre la rivera del conceyu de Choachí, llevántense delles quintes privaes de descansu,... como ye'l casu de les quintes del médicu Roberto Silva y la finca la Tegualda,... D'esta postrera, puede amestase que... foi onde finó en 1947, el ex-presidente de Colombia, Miguel Abadía Méndez. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170618184648/http://choachi-cundinamarca.gov.co/apc-aa-files/66313035366566663130303164326631/choachi-turistico.pdf |fechaarchivu= 2017-06-18 }}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.villarrica.galeon.com/historia/colombia.pdf Historia de Colombia 1926-1930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629210601/http://www.villarrica.galeon.com/historia/colombia.pdf |date=2012-06-29 }} {{socesión |títulu=[[Ficheru:Presidential Seal of Colombia (1922—2002).svg|40px|center]] [[Presidente de Colombia]] | periodu = 7 d'agostu de 1926<br />al 7 d'agostu de 1930 | predecesor = Xeneral [[Pedro Nel Ospina Vásquez]] | socesor = [[Enrique Olaya Herrera]] }} {{NF|1867|1947|Abadia Mendez, Miguel}} {{Tradubot|Miguel Abadía Méndez}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Colombia]] [[Categoría:Presidentes de Colombia]] [[Categoría:Persones de Tolima]] [[Categoría:Ministros y ministres de Colombia]] [[Categoría:Xueces de Colombia]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Conservador Colombianu]] corx9yrg0x2s97o95glrqbl98jzvs5g 0 155692 4496411 4493177 2026-05-26T06:05:37Z Limotecariu 735 4496411 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Francisco Morazán}} {{persona}} '''José Francisco Morazán Quezada''' {{nym}}<ref>{{cita web |url=http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan|títulu=Xeneral Francisco Morazán|publicación=Ministerio de Rellaciones Esteriores|allugamientu=El Salvador |fechaaccesu=marzu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040223153917/http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan |fechaarchivu=23 de febreru de 2004}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/mor/mor008.html |títulu=Francisco Morazán: Crónica biográfica|añu=2004|publicación=angelfire.com |fechaaccesu=29 de marzu de 2010}}</ref> foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Hondures|honduranu]] que gobernó a la [[República Federal de Centro América]] mientres l'aturbolináu periodu de [[1830]] a [[1839]]. Saltó a la fama depués de la so victoria na [[Batalla de La Trinidá]], el [[11 de payares]] de [[1827]].{{sfn|Pérez Cruz|s.f.|p=}} De magar, y hasta la so derrota en Guatemala en 1840, Morazán apoderó la escena político y militar de [[Centroamérica]].{{sfn|González Davison|2008|p=148-154}} Nel ámbitu políticu, Francisco Morazán foi reconocíu polos miembros del so partíu como un gran pensador y visionariu. D'alcuerdu a escritores lliberales como [[Federico Hernández de León]]{{sfn|Hernández de León|1930p=}} [[Lorenzo Montúfar]]{{sfn|Montúfar|Salazar|1892|p=}} y [[Ramón Rosa]]{{sfn|Rosa|1974|p=}} Morazán intentó tresformar a Centroamérica nuna nación grande y progresista; ente qu'escritores conservadores como [[Manuel Coronado Aguilar]] acusar d'intentar imponese pola fuercia por motivos personales;{{sfn|Coronado Aguilar|1975|p=}}{{sfn|Coronado Aguilar|1965|p=}} finalmente, escritores socialistes como [[Severo Martínez Peláez]]{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} suxeren que, los lliberales empobinaos por Morazán yeren los criollos hacendados que fueren esplotaos polos criollos guatemalianos y el [[cleru regular]] mientres la colonia y, con Morazán a la cabeza, pretendíen tomar el poder de la rexón pa sigo.{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} La xestión de Morazán como mandatariu de la República Federal promulgó les reformes lliberales, que taben dirixíes a quitar el poder a los principales miembros del partíu conservador: los criollos que moraben na [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]] y les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la Ilesia Católica. Les reformes incluyeron: la educación, [[llibertá de prensa]] y de relixón ente otres.<ref name="Casa de Morazán">{{cita web |url=http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf|títulu=Casa de Morazán|editor=ihah.hn|fecha=2008 |fechaaccesu=1 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110721094947/http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf |fechaarchivu=21 de xunetu de 2011}}</ref> Amás llindó'l poder del [[cleru secular]] de la Ilesia Católica cola abolición del [[diezmu]] de parte del gobiernu y la separación del Estáu y la Ilesia.<ref name="Biography of Francisco Morazan">Christopher MINSTER: [http://latinamericanhistory.about.com/od/historyofcentralamerica/p/09morazan.htm «Biography of Francisco Morazán»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225074726/http://latinamericanhistory.about.com/od/historyofcentralamerica/p/09morazan.htm |date=2016-12-25 }}, 2009. Consultáu'l 1 d'abril de 2010.</ref> Con estes reformes Morazán ganóse enemigos poderosos, y el so periodu de gobiernu tuvo marcáu por amargosu lluches internes ente [[lliberalismu|lliberales]] y [[conservadorismu|conservadores]].<ref name="Biography of Francisco Morazan"/> Sicasí, al traviés de la so capacidá militar, Morazán caltúvose firme nel poder hasta [[1837]], cuando la República Federal dixebró dafechu. Esto foi esplotáu poles órdenes regulares de la Ilesia y los líderes conservadores guatemalianos, que se xunieron sol lideralgu del xeneral guatemalianu [[Rafael Carrera]], y, col fin de nun dexar que los criollos lliberales arrampuñáren-yos el so privilexos,{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} terminaron per estremar a Centroamérica en cinco estaos.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,773591,00.html «The Américas: Morazán's dream»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208173644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,773591,00.html |date=2008-12-08 }}, artículu na revista ''Time Magazine''; consultáu en marzu de 2010.</ref> == Vida privada == === Primeros años y la so educación === '''José Francisco Morazán Quezada''' nació'l [[3 d'ochobre]] de [[1792]] en [[Tegucigalpa]], entós parte de la [[Intendencia de Comayagua]], [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], mientres los últimos años del dominiu de la colonia española. Los sos padres fueron José Eusebio Morazán Alemán y Guadalupe Quezada Borjas, dambos miembros d'una familia criolla de clase alta dedicada al comerciu y l'agricultura.<ref name="Teguz de l'Alcordanza">{{cita web |url=http://www.latribuna.hn/web2.0/?p=48269|títulu=L'escelsu fíu de la Villa|editor=La Trbuna.hn|fecha=6 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=31 de marzu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100811090838/http://www.latribuna.hn/web2.0/?p=48269 |fechaarchivu=11 d'agostu de 2010}}</ref> Los sos güelos fueron: Juan Bautista Morazán, emigrante [[Córcega|corsu]],<ref>[http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2007/03/29/especiales/50885 «Prócer yera d'orixe corsu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225074925/http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2007/03/29/especiales/50885 |date=2012-02-25 }}, artículu en ''El Nuevo Diario'' (Nicaragua) del 29 de marzu de 2007; consultáu'l 15 d'abril de 2010.</ref> y María Gertrudis Alemán.<ref name="Teguz de l'Alcordanza"/> Trece díes dempués de la so nacencia, Morazán foi bautizáu na ilesia de San Miguel Arcánxel, pol padre Juan Francisco Márquez. {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. José Francisco Morazán Quezada |2= 2. [[José Eusebio Morazán Alemán]] (1761-¿?) |3= 3. [[Guadalupe Quezada Borjas]] |4= 4. [[Juan Bautista Morazzani]] (italianu) |5= 5. María Gertrudis Alemán |6= 6. Juan Bautista de Quezada |7= 7. María Borjas Alvarenga |10= 10. Francisco Antonio Alemán |11= 11. Águeda Alemán }} Francisco Morazán foi na so mayor parte un home autodidacta.<ref>[https://web.archive.org/web/20100308220658/http://www.history.com/topics/francisco-morazan «Francisco Morazán»,] curtia biografía de la ''Encyclopædia britannica'', citáu nel sitiu web ''History Channel''.</ref> En 1804, los sos padres aprovecharon l'apertura d'una escuela católica nel pueblu de San Francisco onde unviaron al mozu José Francisco,{{sfn|Jiménez Solís|1999|p=}} anque se desconoz el ralu de tiempu que permaneció en tal llugar.{{sfn|Serrano|2008|p=1}} Según l'historiador ya intelectual lliberal hondureñu [[Ramón Rosa]], Morazán «tuvo la desgracia de nacer [...] nesa dómina murnia d'aislamientu y l'escuridá total en qu'Hondures escarecía d'escueles. [...] Morazán pos, tuvo qu'aprender les sos primeres lletres, llectura, escritura, les regles elementales de l'Aritmética n'escueles privaes de pésima organización y sosteníes con una especie de contribución que aprestaban los padres de familia».{{sfn|Rosa|1974|p=49-55}} Les enseñances que recibió fueron al traviés de fray Santiago Gabrielino, nomáu instructor relixosu a la de [[Guatemala]] el sacerdote José Antonio Murga. En 1808, José Francisco treslladar xunto a la so familia a [[Morocelí]].<ref>[http://www.historiadehonduras.hn/HeroesyProceres/morazan.htm «José Francisco Morazán Quesada»], artículu en ''Héroes y Próceres'', 2009; consultáu'l 31 de marzu de 2010</ref> Ellí trabayó nos terrenes heredaos por Don Eusebio Morazán. Amás, tuvo la oportunidá de llaboriar como emplegáu de l'alcaldía. En 1813 la familia camudar a Tegucigalpa. Una vegada ellí, el Sr. Eusebio punxo al so fíu so la tutoría de León Vásquez, quien-y enseñó derechu civil, procesu penal y notariado. Coles mesmes, tuvo la oportunidá d'aprender a lleer francés na biblioteca del so tíu políticu, [[Dionisio de Herrera]], lo cual dexó-y familiarizar se coles obres de [[Montesquieu]], el contratu social de [[Jean-Jacques Rousseau]], la [[Revolución francesa]], la historia d'Europa, según les biografíes de los líderes griegos y romanos. Esta dedicación y espíritu de superación, llevó de xemes en cuando a José Francisco a destacar na so ciudá natal, onde llegó a representar los intereses de dalgunes persones ante'l tribunal colonial.<ref name="HeroesyProceres">{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/HeroesyProceres/morazan.htm#LA FAMILIA_D'EL_HEROE_|títulu=La Familia del Heroe|editor=Nahún Valladares y Valladares |fecha=2008 |fechaaccesu=31 de marzu de 2010}}</ref> El 7 d'agostu de 1820, [[Narciso Mallol]], tendría como secretariu del conceyu Mayor de Tegucigalpa, al Llicenciáu [[Dionisio de Herrera]] y un añu más tarde cuntaría colos servicios del mozu Francisco Morazán quien fungiera como secretariu del conceyu y depués de defensor d'oficiu en procesos civiles y criminales. === Matrimoniu y familia === Francisco Morazán casóse con María Josefa Lastiri na [[Catedral de Comayagua]] el 30&nbsp;d'avientu de 1825. D'esti matrimoniu nació en San Salvador Adela Morazán Lastiri en 1838: la única fía de Morazán. María Josefa pertenecía a una de les families más riques de la provincia d'Hondures. El so padre foi'l comerciante español Juan Miguel Lastiri, quien xugó un papel importante nel desenvolvimientu comercial de Tegucigalpa. La so madre foi Margarita Lozano, miembru d'una poderosa familia criolla na ciudá. María Josefa yera una viuda quien se casara de primeres col terrateniente Esteban Traviesu, con quien procreó 4&nbsp;fíos. A la so muerte, Lastiri heredó una fortuna. L'heriedu de María Josefa y el nuevu círculu d'amigos poderosos ya influyentes, que salieron d'esti matrimoniu, ayudaron en llevantar en gran midida los negocios del propiu Morazán, y polo consiguiente los sos proyeutos políticos. Fuera del so matrimoniu, Francisco Morazán foi padre d'un fíu, Francisco Morazán Moncada, quien nació'l 4&nbsp;d'ochobre de 1827 de la rellación del xeneral con Francisca de Moncada, fía d'un conocíu políticu nicaraguanu llamáu Liberato Moncada. Francisco Morazán fíu vivió na casa del matrimoniu Morazán-Lastiri, y acompañó al so padre en Guatemala, El Salvador, Panamá, Perú y finalmente en Costa Rica. Dempués de la muerte del so padre, Francisco Morazán Moncada aniciar en [[Chinandega (Nicaragua)]], onde se dedicó a l'agricultura. Morrió en 1904, a los 77&nbsp;años d'edá. El xeneral Morazán tamién tuvo un fíu adoptivu llamáu José Antonio Ruiz. Él yera'l fíu llexítimu d'Eusebio Ruiz y la dama guatemaliana Rita Zelayandía, quien apurrió al so fíu al xeneral Morazán, cuando'l rapazu tenía solamente 14 años d'edá. José Antonio acompañó al so padre adoptivu nes varies aiciones militares y convirtióse nun xeneral de brigada. Morrió en Tegucigalpa en 1883.<ref name="HeroesyProceres"/> === Entamos de la so carrera política y militar === La Capitanía Xeneral de Guatemala independizar d'España en 1821.<ref>{{cita web |url=http://www.mined.gob.ni/independ2.php |títulu=Acta d'Independencia»|publicación=Ministeriu d'Educación de Nicaragua|allugamientu=Nicaragua |fechaaccesu=2 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100930160431/http://www.mined.gob.ni/independ2.php |fechaarchivu=30 de setiembre de 2010}}</ref> Foi nesi entós cuando Francisco Morazán empezó a tomar parte activa na política. Trabayó nel conceyu de Tegucigalpa, onde se desempeñaba como secretariu del alcalde [[Narciso Mallol]] y como defensor d'oficiu en casos xudiciales en materia civil y criminal, ente otres coses. Esto dexó-y a Morazán llegar a adquirir una gran conocencia de la estructura y funcionamientu de l'alministración pública de la provincia. Asina tamién-y dexó entrar en contautu cercanu colos problemes de la sociedá colonial.<ref name="Casa de Morazán"/> El 28 de payares de 1821 llegó a Guatemala una nota del xeneral [[Agustín de Iturbide]] suxiriendo que'l Reinu de Guatemala, y el Virreinatu de Méxicu, formaren un gran imperiu sol [[Plan d'Iguala]] y los [[Trataos de Córdoba]].<ref name="Historia d'Hondures">{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/Historia/Independiente/la_anexion_a_mexico.htm |títulu=Periodu Independiente |editorial=Historia d'Hondures|ubicación=Hondures|añu=2008 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2018|ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180222041755/http://www.historiadehonduras.hn:80/Hestoria/Independiente/la_anexion_a_mexico.htm |fechaarchivu=22 de febreru de 2018}}</ref> La Xunta Provisional Consultiva declaró qu'esta nun yera una orde inmediata pa tomar tal determinación, sinón una opción; polo que yera necesariu esplorar la voluntá y escuchar la opinión del pueblu de Centroamérica.{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Con esta idea, celebráronse cabildros abiertos en distintos partes del Reinu, una y bones la nueva forma de gobiernu tenía de ser decidida pol congresu que s'axuntaría en 1822.<ref name="Historia d'Hondures"/> La cuestión de l'anexón a Méxicu provocó divisiones al interior de caúna de les provincies yá que unes ciudaes taben a favor d'esta y otres en contra. N'Hondures, por casu, [[Comayagua (ciudá)|Comayagua]] ―al traviés del so gobernador José Tinoco de Contreras― pronuncióse a favor de l'anexón; pero Tegucigalpa, la segunda ciudá más importante de la provincia oponer a la idea de la mesma.<ref name="Historia d'Hondures"/> Esto provocó que Tinoco tomara aiciones represives contra les autoridaes d'esa ciudá. Ante esta situación entamar en Tegucigalpa un exércitu de voluntarios, col fin de compensar l'agresividá de Tinoco y defender la so independencia. Foi mientres estos acontecimientos que Francisco Morazán se enlistó como voluntariu, al serviciu de les autoridaes de Tegucigalpa. Foi designáu como capitán d'una de les compañíes, por decisión de los xefes oficiales qu'entamaron les milicies. Asina empezó la vida militar de Morazán y la so llucha contra los intereses conservadores.<ref name="Morazán, el nuesu altivu héroe">{{cita web|url=http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|títulu=Morazán, el nuesu altivu héroe|editor=revistacaliban|fecha=2008|fechaaccesu=1 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141218212126/http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|fechaarchivu=2014-12-18}}</ref> [[Francisco Morazán (departamentu)|Tegucigalpa]], sicasí, nun pudo caltener la so oposición, y viose obligada a reconocer la so anexón a Méxicu'l 22&nbsp;d'agostu de 1822. L'anexón al [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]] d'Agustín de Iturbide duró pocu, porque esti abdicó'l 19 de marzu de 1823, y el 1°. de xunetu d'esi mesmu añu, Centroamérica [[Declaración d'Independencia absoluta de Centroamérica|proclamó la so independencia definitiva]], y convirtióse nes [[Provincies Xuníes del Centru d'América]].<ref>{{cita web |url=http://www.mined.gob.ni/independ3.php|títulu=Declaratoria d'independencia absoluta y definitiva|publicación=Ministeriu d'Educación de Nicaragua|allugamientu=Nicaragua |fechaaccesu=2 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090911234432/http://www.mined.gob.ni/independ3.php |fechaarchivu=11 de setiembre de 2009}}</ref><!--Dellos documentos históricos alluguen a Morazán como integrante de la comisión que dictaminó les bases del poder eleutoral de la República Federal, nuna xunta que sostuvo l'Asamblea Constituyente de Centroamérica.{{ensin referencies}}--> Darréu, el 25 de setiembre de 1824, Francisco Morazán foi nomáu Secretariu Xeneral del gobiernu del so tíu político y primer Xefe d'Estáu d'Hondures, [[Dionisio Herrera]], y robló la [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1825|primer constitución d'esi país]]. Depués, el 6 d'abril de 1826, convertir en Presidente del Conseyu Representativu.<ref name=dehonduras/> == Antecedentes de la República Federal == {{AP|República Federal de Centroamérica}} [[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|thumb|[[Escudu de la República Federal de Centroamérica]] (1824-1839).]] Depués de la [[independencia de Centroamérica]] d'[[España]] en [[1821]], y la so posterior emancipación absoluta del [[1 de xunetu]] de [[1823]], la nación centroamericana quedó finalmente llibre ya independiente. Esta nueva nación pasó a llamase [[Provincies Xuníes de Centroamérica]], y quedó conformada polos estaos de [[Guatemala]], [[Hondures]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]].{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Al añu siguiente, el Congresu Constituyente axuntar na [[Ciudá de Guatemala]] coles mires de decidir cual sería'l sistema de gobiernu al traviés del cual rexiríense los destinos de la nueva nación. Na mesa d'alderiques presentáronse dos propuestes distintes: * Los [[lliberalismu (política)|lliberales]] apostaben por un gobiernu [[federalista]], influyíu pola ''[[Constitución de los Estaos Xuníos]]'' (de [[1787]]) y pola de [[Constitución española de 1812|Cádiz]] (de [[1812]]).{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Esti tipu de gobiernu dába-y a cada Estáu mayor [[independencia]] o autonomía d'alministrase y de crear les sos propies lleis y reformes, ente otres coses; pero siempres so la supervisión del Gobiernu Federal, garante d'una [[Constitución]]. * Los conservadores, per otru llau, inclinar por un gobiernu centralista. Al traviés d'esti sistema, deseyaben un centru de control y alministración únicu. Nesti sistema, les decisiones y lleis yeren adoptaes na capital de la nación y aplíquense a toles demás estaos por igual. * Dempués d'aldericar los dos propuestes, los lliberales, quien yeren mayoría, fixeron valir esta ventaya y ganaron el derechu d'adoptar la 'tesis federalista', ante'l descontentu de los conservadores. Darréu, el [[22 de payares]] de [[1824]], sol lema «Dios, Unión y Llibertá», la Constitución foi aprobada y la nación pasó a llamase [[República Federal de Centroamérica]].{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} So la nueva Constitución, resultó electu presidente [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] del Partíu Lliberal, quien prometió tresformar la economía y la sociedá centroamericana al traviés de les sos reformes lliberales, pero a los pocos meses Arce atopar con una gran oposición per parte de los conservadores, quien pola so influencia social y enorme poder económicu, nun dexaron nengún tipu de meyora nos sos programes de gobiernu. Al tar convencíu de les sos llimitaciones, Arce terminó por abandonar los sos programes de gobiernu y decidió aliase col partíu de la oposición. Esta nueva posición de Arce, dio-y a los conservadores el control del gobiernu federal cuasi por completu. En 1826, el doctor Miguel Echarri<ref>El doctor Miguel Echarri yera un masón de grau&nbsp;33 y fuera gran maestre del Gran Oriente Neogranadino (que pertenecía al Gran Oriente de Colombia).</ref> quien por motivos de política interna fuera espulsáu de [[Colombia]] y estableciérase n'Hondures, aprovechó pa empecipiar na masonería al mozu Francisco Morazán y a [[Dionisio de Herrera]] (quien fungía como xefe supremu d'Hondures).<ref>«Decreto númberu 2. La Gran Loxa de Hornduras», artículu na revista ''La Cultura Masónica como Elementu de Cambéu y Tresformamientu en Beneficiu de la Sociedá''.</ref> == Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827 == {{AP|Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827}} El Gobiernu Federal encabezáu por [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] pretendía eslleir el Congresu federal, y por ello convocó a una xunta que se celebraría en [[Cojutepeque]] el [[10 d'ochobre]] de [[1826]], pa escoyer a un Congresu estraordinariu.{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Esta midida d'orde inconstitucional foi refugada pol xefe d'Estáu d'Hondures, [[Dionisio de Herrera]]. [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] eslleió n'ochobre de 1826 el [[Congresu]] y el [[Senáu]] intentando establecer un sistema [[centralismu|centralista]] o [[Estáu unitariu|unitariu]] aliándose colos conservadores, polo que se quedó ensin el sofitu del so partíu, el lliberal. Como resultancia, producióse un conflictu ente'l Gobiernu Federal y los Estaos, pronunciándose en contra Dionisio Herrera y [[Mariano Prau]], xefe del Estáu del Salvador.<ref>https://web.archive.org/web/20141218212235/http://www.latribuna.hn/2012/06/14/perdida-del honor-2/</ref><ref>http://www.uv.es/ivorra/Hestoria/SXIX/1825.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140812102807/http://bloguerosrevolucion.ning.com/profilesblogsfrancisco-moraz-n-y-la mocedá</ref> Arce entró en conflictu con [[Dionisio de Herrera]] polo que l'Asamblea Nacional convoco a nueves eleiciones n'[[Hondures]], pero Herrera fixo casu omiso d'esti decretu yá que según la [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1825|constitución d'Hondures]] el so mandatu expiraba hasta'l 16 de setiembre de 1827. Arce decidió espulsar a Herrera{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}} por estes razones, pero so la sida de protexer los plantíos de tabacu en Los Llanos ([[Santa Rosa de Copán]]), propiedá del gobiernu federal. Arce encargó al Teniente Xeneral [[Justo Milla]] executar el golpe d'Estáu, quien el [[9 d'abril]] de [[1827]] y al mandu de 200&nbsp;homes, apoderar de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] —la capital del Estáu—, dio-y captura a Herrera y unviar a una prisión de [[Guatemala]]. Mientres Milla ocupar de consolidar el poder en Comayagua, Morazán escapó de les tropes federales. Salió de la sitiada capital en compañía de los coroneles Remigio Díaz y José Antonio Márquez, col propósitu de llograr refuerzos en [[Tegucigalpa]]. El so plan yera retornar y lliberar a la capital del Estáu. A la so torna de Tegucigalpa, él y el so exércitu de 300&nbsp;homes aparcar nel ranchu La Maradiaga, onde s'enfrentó a les fuercies de Milla'l 29 d'abril de [[1827]].{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Tres la batalla, Milla tomó'l poder d'Hondures (10 de mayu) y Morazán fuxó a [[Choluteca]]. Darréu viaxó a [[Ojojona]], onde s'axuntó cola so familia en xunu. Ellí foi prindáu por 23 díes y treslladáu a Tegucigalpa por orde del Comandante Ramón de Anguiano.<ref name=dehonduras/> Salió so fianza y foise a [[La Unión (El Salvador)|La Unión]] (El Salvador) en xunu de [[1827]], col enfotu de emigrar a [[Méxicu]]. Nesta llocalidá, atopar con Mariano Vidaurre, un unviáu especial d'El Salvador en Nicaragua. Vidaurre convenció a Morazán de que, nesi país, él podría atopar el sofitu militar que precisaba pa espulsar a Milla del territoriu hondureñu. Francisco Morazán treslladar a la ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] ([[Nicaragua]]) el 15 de setiembre, onde s'axuntó col comandante d'armes del Estáu de Nicaragua, coronel José Anacleto Ordóñez conocíu como Cleto Ordóñez. Pa Morazán la xunta dio los sos frutos, pos el líder nicaraguanu apurrió-y armes y un contingente de 135&nbsp;homes. A estos milicianos xuniéronse-yos les tropes del coronel Zepeda d'El Salvador, y delles columnes de voluntarios hondureños en [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]] (Hondures). == Xefe d'Estáu provisional d'Hondures == Morazán dirixir coles sos tropes escontra'l sur d'Hondures, llegando a [[Choluteca]] n'ochobre de [[1827]]. Cuando Justo Milla afayó la presencia de Morazán, rápido treslladóse coles sos tropes a Tegucigalpa, onde estableció'l so cuartel xeneral. Pela so parte, Morazán dirixir a [[Sabanagrande (Hondures)|Sabanagrande]]. A les 9 de la mañana del 11 de payares, Morazán y los sos homes enfrentar al exércitu del coronel Justo Milla, na memorable [[Batalla de La Trinidá]].<ref>Arturo Humberto MONTES: ''Morazán y la Federación Centroamericana'', 1958.</ref> Dempués de cinco hores d'intensos combates, les tropes federales de Milla fueron entartallaes polos homes de Morazán.{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Milla y dalgunos de los sos oficiales sobrevivieron y fuxeron del [[campu de batalla]]. Tres esta victoria, Morazán coló a Comayagua onde fixo la so entrada trunfal el 26 de payares. A otru día convocó al Conseyu Representativu, que lo nomó Xefe d'Estáu de manera provisional, y nomó a [[Diego Vigil]] como Subxefe.{{sfn|Lindvall-Larson|testu=Vallina Hernández 1990|p=19}} Unvió columnes de pacificación a la mariña norte y los pueblos fronterizos, y encaloró un llevantamientu n'[[El Rosariu (Hondures)|Opoteca]]. El 28 de xunu de 1828 depositó la xefatura del Estáu en Vigil, pa participar na guerra civil centroamericana.<ref name=dehonduras/> == Guerra civil centroamericana == {{AP|Guerra civil centroamericana}} [[Ficheru:Manuel José Arce y Fagoaga.jpg|thumb|En 1827 el presidente Arce invadió Hondures y El Salvador y favoreció una guerra civil.]] Dempués de la so victoria en 'La Trinidá', Morazán surdió como'l líder del movimientu lliberal y aportó a reconocíu poles sos habilidá militares en toa América Central. Por estes razones, recibió llamaos d'ayuda de los lliberales n'El Salvador. Al igual que n'Hondures, los salvadoreños oponer a los nuevos congresistes y otros funcionarios del gobiernu escoyíos pol decretu emitíu'l 10 d'ochobre de 1826. Los salvadoreños esixeron la restitución de los antiguos líderes políticos, pero'l presidente Manuel Arce argumentó qu'esta midida yera necesaria pa restablecer l'orde constitucional. En marzu de 1827 el gobiernu d'El Salvador respondió pola fuercia militar. Tropes salvadoreñes colaron con camín de Guatemala col enfotu de tomase la capital de la República y baxar de la siella al presidente. Pero'l mesmu presidente Arce tomó'l mandu de les sos tropes federales y ganó a los salvadoreños na madrugada del 23 de marzu en Arrazola. La división salvadoriana esvalixóse y los xefes fuxeron. El campu quedó semáu de cadabres, prisioneros, armes, municiones y equipaxe. Depués d'estos sucesos, el presidente Arce ordenó a 2.000 tropes federales al mandu del xeneral Manuel de Arzú pa ocupar El Salvador.<ref name="Memories">Francisco Morazán: ''Memories''.</ref> Esti eventu marcó l'entamu de la guerra civil. Mentanto n'Hondures, Francisco Morazán aceptó'l desafíu propuestu polos salvadoreños. Apurrió-y el mandu a [[Diego Vigil]] como nuevu xefe d'Estáu d'Hondures y foise a [[Texiguat]], onde se preparar y entamó les sos tropes con mires a la campaña militar salvadoriana. En xunu de 1828, Morazán dirixir a El Salvador con una fuercia de 1.400 homes. Esti grupu de militantes componer de pequeños grupos d'hondureños, nicaraguanos y salvadoreños qu'apurrieron les sos propies ferramientes de guerra. Teníen amás el sofitu de los indios que sirvíen como infantería. Dellos voluntarios siguíen los sos convencimientos lliberales, otros trabayaben pa un líder políticu, otros a cencielles esperaben llograr daqué en torna polos sos esfuerciu dempués de terminada la guerra.<ref name="Historia d'Hondures"/> Ente que l'exércitu salvadoreñu enfrentar a les fuercies federales en San Salvador, Morazán asítiase na parte oriental del estáu. El 6 de xunetu, Morazán ganó a les tropes el coronel Vicente Domínguez na facienda El Gualcho. Nes sos memories, Morazán describe la batalla de la siguiente manera: {{cita|A les 12 de la nueche entamé la mio marcha con esti oxetu, pero l'agua nun me dexó doblar la xornada, y vi obligáu a aguardar, na Facienda de Gualcho, qu'ameyorara'l tiempu… A les tres de la mañana, que l'agua cesó, fixi asitiar dos compañíes de cazadores nel altor qu'apodera la facienda, escontra la esquierda… A los cinco supi la posición qu'esti (l'enemigu) ocupaba.. Nun podía yo recular nestes circunstancies… Nun yera yá posible siguir la marcha, ensin grave peligru, por una inmensa llanura y a presencia mesma de los contrarios. Menos podía defendeme na facienda, asitiáu so un altor de más de 200 pies qu'en forma de semicírculu apodera a tiru de pistola'l principal edificiu, cortáu pel estremu opuestu con un ríu inaccesible que lu sirve de foso. Foi, pos, necesariu aceptar la batalla con toles ventayes qu'algamara l'enemigu… fixi avanzar a los cazadores sobre l'enemigu pa detener el so movimientu, porque, conociendo criticar de la mio posición, colaba sobre estos a pasu d'ataque. Mentanto xubía la fuercia por una sienda pendiente y estrecha, rompióse'l fueu a mediu tiru de fusil, que depués se fixo xeneral. Pero 175 soldaos bisoños fixeron impotentes per un cuartu d'hora los repitíos ataques de tol gruesu del enemigu… L'entusiasmu que produció en tolos soldaos l'heroísmu d'estos valientes hondureños, entepasó al númberu de los contrarios. Cuando l'aición fíxose xeneral per dambes partes, foi obligada a recular la nuesa ala derecha. Y ocupada l'artillería llixero que lo sofitaba; pero la reserva, obrando entós per aquel llau, restableció la nuesa llinia, repunxo l'artillería y decidió l'aición, arollando parte del centru y tol lladral esquierdu, qu'abasnaron, na so fuga, al restu del enemigu, esvalixándose dempués na llanura… Los salvadoreños auxiliares, qu'embrivieron la so marcha al ruíu de l'aición, col deséu de tomar nella, llegaron a tiempu d'escorrer a los esvalixaos…<ref name="Memories"/>}} Morazán caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu pol xeneral Arzú dende [[San Salvador]].<ref name="Historia d'Hondures"/> Esto motivó a Arzú a dexar al coronel Montúfar al cargu de San Salvador y a ocupase personalmente de Morazán. Cuando'l caudiellu lliberal diose cuenta de los movimientos de Arzú salió camín d'Hondures a reclutar más tropes xuniéndose-y la [[San Carlos Sija|Milicia de Écija]]. El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del [[ríu Lempa]] con 500 homes en busca de Morazán, cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en [[Mexicanos]] y San Salvador. Mentanto, Morazán partió camín d'[[El Salvador]] con un exércitu de 600 homes, y aparcóse en [[Goascorán]] el 2 d'ochobre de 1828. El xeneral Arzú asonsañando enfermedá tornó a Guatemala, dexando les sos tropes sol mandu del Teniente Coronel Antonio de Aycinena. El coronel y les sos tropes colaben con camín de territoriu hondureñu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise.<ref name="Memories"/> Cola capitulación de San Antonio, El Salvador quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de San Salvador. Tornó a [[Hondures]] por noticies d'un llevantamientu en [[Olancho]], onde dirixó una proclama a los sos habitantes el 22 de Payares de 1828. Dempués coló en [[Ahuachapán]], pa entamar l'exércitu con mires a la lliberación del territoriu guatemalianu y restaurar l'orde constitucional.<ref name=dehonduras/> === Batalles y dictadura en Guatemala === [[Ficheru:Map_of_Journey.jpg|thumb|250px|Mapa de Guatemala na dómina de Morazán; reparar que les fronteres non delimitadas con Méxicu en Yucatán y Chiapas, y que Belice inda yera un asentamientu británicu.{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}}. En 1829 Morazán ocupó Guatemala y restableció l'orde constitucional de la República Federal de Centroamérica.]] El 1 de Xineru de 1829 Morazán instaló un cuartel en [[Ahuachapán]] y fixo tolo posible pa entamar un exércitu numberosu, al cual llamó l'Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei.<ref name=dehonduras/> Solicitó al gobiernu d'El Salvador que-y apurriera 4000&nbsp;homes, pero tuvo que conformase con 2.000. Cuando taba en condiciones d'actuar en xineru de 1829, unvió una división al mandu del coronel Juan Prem pa entrar en territoriu guatemalianu y tomar el control de [[Chiquimula]]. La orde foi llevada a cabu por Prem a pesar de la resistencia ufiertada pol enemigu. Poco dempués, Morazán movió a la [[San Carlos Sija|milicia de écija]] cerca de la Ciudá de Guatemala sol mandu del coronel Gutiérrez pa forzar al enemigu salir de les sos trincheres y causar la deserción de les sos tropes. Mentanto, el coronel Domínguez, que saliera de la ciudá de Guatemala con seiscientos soldaos d'infantería p'atacar a Prem, enterar de la pequeña fuercia que cuntaba Gutiérrez. Domínguez camudó los sos planes y foise detrás Gutiérrez. Esta oportunidá foi aprovechada por Prem quien se treslladó de Zacapa y atacó a les fuercies de Domínguez, ganándolos el 15 de xineru de 1829. Depués d'esos fechos Morazán ordenólu a Prem que siguiera la so marcha colos 1400&nbsp;homes sol so mandu y ocupara el puestu de San Xosé, cerca de la capital.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} Mentanto, el pueblu d'[[Antigua Guatemala]] entamar contra'l gobiernu de Guatemala y punxo al departamentu de [[Sacatepéquez]] so la proteición del xeneral Morazán. Esto entainó la invasión de Morazán a Guatemala, quien asitió a los sos homes nel pueblu de [[San José Pinula|Pínula]], cerca de la ciudá capital. Les operaciones militares na capital empezaron con pequeñes escaramuzas en frente de les fortificaciones del gobiernu. El 15 de febreru una de les mayores divisiones de Morazán, sol mandu de Cayetano de la Cerda, foi ganáu en [[Mixco]] poles tropes federales.<ref name="Wilson">Baronesa de Wilson: ''Americanos célebres'' (páxs.&nbsp;31-34). Barcelona: Imp. Socesores de N. Ramírez y C., 1888.</ref> Por cuenta de esta derrota Morazán llevantó l'asediu de la ciudá y concentró les sos fuercies na [[Antigua (Guatemala)|Antigua]]. Una división de tropes federales siguiérenlu dende la capital sol mandu del coronel Pacheco, en direición a [[Sumpango]] y [[El Tejar (Guatemala)|Tejar]] col propósitu d'atacalo n'Antigua. Pero Pacheco estendió les sos fuercies, dexando a dalgunos d'ellos en Sumpango. Cuando llegó a San Miguelito el 6 de marzu, con un exércitu más pequeñu, foi ganáu pol xeneral Morazán. Esti incidente llevantó una vegada más la moral de los homes de Morazán. Dempués de la victoria de San Miguelito, l'exércitu de Morazán compuestu polos [[San Carlos Sija|milicianos de écija]] aumenten cola unión de voluntarios guatemalianos nes sos files. El 15 de marzu, Morazán y el so exércitu taben en camín d'ocupar les sos posiciones anteriores, foi interceptáu poles tropes federales del coronel Prau nel ranchu de Les Llamargues. Morazán, con una posición cimera, entartalló al exércitu de Prado. El campu de batalla quedó llenu de cadabres, presos y armes. Darréu, Morazán cola [[San Carlos Sija|milicia de écija]] movilizar a recuperar les sos antigües posiciones en Pínula y Aceytuno, y pone-y nuevamente sitiu a la ciudá de Guatemala.{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}} El xeneral Verveer, ministru plenipotenciario del rei de los [[Países Baxos]] ante la Federación de Centroamérica, intentó mediar ente'l Gobiernu del Estáu y Morazán, pero nun pudieron llegar a un alcuerdu. Les operaciones militares siguieron con gran ésitu pal exércitu aliáu. El 12 d'abril, el xefe d'Estáu de Guatemala, [[Mariano de Aycinena y Piñol]], líder del poderosu [[Clan Aycinena]], capituló y a otru día a la Plaza Central foi ocupada poles tropes de Morazán. Darréu dempués el presidente Arce, Mariano Aycinena, Mariano Beltranena, y tolos funcionarios que tuvieren dalgún papel na guerra, fueron unviaos a prisión. Dempués d'estos acontecimientos, el xeneral Morazán espulsó a los eclesiásticos más importantes y a tolos miembros del [[Clan Aycinena]] ―esto ye, a los miembros del partíu conservador― y dirixó'l país dictatorialmente, hasta que'l senador Juan Barrundia asumió'l cargu, el 25 de xunu de 1829.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}} == Segundu mandatu n'Hondures == El 5 de marzu de 1829, Morazán y [[Diego Vigil]] fueron nomaos Xefe y Sub-xefe d'Estáu pola Asamblea Llexislativa d'[[Hondures]]. Esi mesmu mes, por encamientu del gobiernu, Morazán mercó y treslladó dende Guatemala la primer imprenta d'Hondures, instalada nel [[Cuartel San Francisco]] so la direición del nicaraguanu Cayetano Castro. Esta foi estrenada con una proclama al [[Departamentu de Olancho (Hondures)|departamentu de Olancho]] per parte de Morazán, pa evitar que se volvieren nel so contra, con fecha 4 d'avientu de 1829,<ref>{{cita web |url=http://www.xplorhonduras.com/la prensa-en-hondura/ |títulu=La Prensa n'Hondures |fechaaccesu=11 de xineru de 2018 |fecha= |sitiuweb=xplorhonduras.com}}</ref> mesma en qu'asumió'l cargu de Xefe d'Estáu tres la so torna a Hondures. El 24 d'avientu dexó'l gobiernu en manes de [[Juan Ángel Arias]] pa entamar la pacificación de Olancho, que remató cola firma d'un conveniu'l 21 de xineru de 1830, onde los olanchanos comprometer a emprestar obediencia al Gobiernu d'Hondures. El 19 de febreru ganó una insurrección n'[[El Rosariu (Hondures)|Opoteca]] y reasumió la xefatura del Estáu'l 22 d'abril. Mientres esti mandatu fundóse'l primer periódicu oficial d'Hondures, ''[[La Gaceta (Hondures)|La Gaceta del Gobiernu]]''.<ref>{{cita web |autor=[[Augusto C. Coello]] |url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/curio/curio14.html |títulu=La imprenta y el periódicu oficial n'Hondures |fechaaccesu=11 de xineru de 2018 |fecha=Mayu de 1929 |sitiuweb=Angelfire.com}}</ref> En xunu ganó les eleiciones pa Presidente de la República Federal de Centro América; mesmu mes en qu'unvió a [[Dionisio de Herrera]] a pacificar [[Nicaragua]]. Morazán arrenunció a la xefatura d'Hondures el 28 de xunetu, que asumió a otru día el Sub-Xefe d'Estáu, Diego Vigil.<ref name=dehonduras>{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/presidentes/franciscomorazan.htm |títulu=Francisco Morazán |fechaaccesu=21 de setiembre de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180209182223/http://www.historiadehonduras.hn:80/presidentes/franciscomorazan.htm |fechaarchivu=9 de febreru de 2018 |editorial=Historia d'Hondures}}</ref> == Presidencia de la Federación == === Periodu 1830-1834 === [[Ficheru:Casausytorres 23.JPG|thumb|Morazán espulsó de Centroamérica al arzobispu español [[Ramón Casaus y Torres]].]] Francisco Morazán ganó'l votu popular de la eleición presidencial de 1830, na que tuvo como opositor al moderáu [[José Cecilio del Valle]]. El nuevu presidente tomó posesión el 16 de setiembre del mesmu añu. Nel so discursu inaugural, declaró: {{cita|«El Pueblu soberanu manda asitiar nel más peligrosu de los sos destinos. Tengo De obedecer y cumplir el solemne xuramentu qu'acabó d'emprestar. Ufierto sostener la Constitución Federal que defendí como soldáu y como ciudadanu.»|Francisco Morazán<ref name="Casa de Morazán"/>}} Con Francisco Morazán como presidente y col so sofitu escontra los gobernadores, los lliberales consolidaren el poder. D'esta forma, el nuevu mandatariu y los sos aliaos allugar nuna posición inmeyorable pa implementar les sos reformes, que taben inspiraes na filosofía de la [[ilustración]]. Al traviés d'estes, el presidente intentaría desmantelar en Centroamérica lo qu'él consideraba yeren instituciones arcaiques<ref name="The Blood of Guatemala">{{harvnb|Grandin|2000|pp=100-101}}</ref> heredaes de la dómina colonial una y bones solo contribuyeren al atrasu na rexón. Según el viaxeru [[John Lloyd Stephens]], el xeneral Morazán deseyaba pal so pueblu una sociedá basada na educación universal, llibertá relixosa ya igualdá social y política.<ref name="Incidents of Travel in Central America">{{harvnb|Stephens|Catherwood|1854|p=}}</ref> En 1831, Morazán y el gobernador [[Mariano Gálvez]] convirtieron a Guatemala nun llaboratoriu políticu. Supervisóse la construcción d'escueles y carreteres,<ref>Rita J. Markel: ''Guatemala in pictures'', 1998.</ref> promulgáronse polítiques de llibre comerciu; foi convidáu'l capital estranxeru y los inmigrantes; dexóse'l matrimoniu, el divorciu secular y la llibertá d'espresión; poner a disposición les tierres públiques pa la espansión de la [[Dactylopius coccus|cochinilla]]; foi dixebrada la Ilesia del Estáu; los [[diezmos]] fueron abolíos; proclamóse la llibertá de relixón; los bienes eclesiásticos fueron confiscados, suprimiéronse les órdenes relixoses, y retiróse-y a la Ilesia católica'l control que tenía sobre la educación,<ref name="The Blood of Guatemala"/> ente otres polítiques. Cola implementación d'estes midíes revolucionaries,<ref name=santana27/> Morazán convertir según l'escritor Adalberto Santana― nel primer mandatariu d'América Llatina qu'aplicó a la so xestión un pensamientu lliberal.<ref name=santana27>{{harvnb|Santana|2006|p=27-41}}</ref> Ello solmenó un duru golpe a los criollos de la [[Ciudá de Guatemala]]; pero lo más importante foi, el desaposió al [[cleru regular]] de los sos privilexos, y amenorgó el so poder.{{harvnp|Williams|1920|p=}} D'alcuerdu a la escritora María Wilhelmine Williams: "Les razones inmediates pa les distintes promulgaciones variaben. Delles lleis taben destinaes a protexer l'estáu del cleru... Otres apuntaben a ayudar a recuperar l'ayalga pública, y, coles mesmes, barrer col privilexu aristocráticu; ente qu'otra llexislación ―n'especial les postreres― foi promulgada pa castigar la oposición a fechos anteriores ya intrigues contra'l gobiernu", cuando Francisco Morazán llegó al poder.{{harvnp|Williams|1920|p=}} Entós daquella, Morazán ordenó la aprehensión y espulsión del Arzobispu [[Ramón Casaus y Torres]], siendo efectiva la nueche del [[10 de xunetu]] de [[1829]], lo mesmo que de 289 flaires, miembros de les órdenes [[Orde de Predicadores Dominica]], [[Orde Franciscana|Franciscana]] y [[Orde de Agustinos Recoletos|Recoleta]], yá que taben so barruntu d'oponese a la independencia. Casaus y Torres viaxó dende Guatemala hasta [[Omoa]] curiáu pol Xeneral Nicolás Raoul y a llombu de [[mula]], onde lo esperaben en dos [[embarcación de vela|veleros]] pal so treslláu a [[L'Habana]], los miembros de les órdenes [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Betlemita]] y [[Orde de la Mercé|Mercedaria]] quien nun fueron prindaos nin reprendíos por nun participar en política. Pela so parte Casaus y Torres rindió-y cuentes al Rei d'España sobre la so conducta política en Centroamérica, como si l'arzobispu de Guatemala fuera un cargu de la Corona Española y non de la [[Santa Sede]]. Arriendes d'ello, el Rei [[Fernandu VII]] concedió-y una pensión de 3000 pesos, y pocu dempués foi nomáu arzobispu de L'Habana hasta l'añu [[1845]]. Mientres la guerra civil, los líderes relixosos usaren la so influencia en contra del xeneral Morazán y del partíu lliberal. Tamién s'opunxeren a les reformessobremanera a los que teníen que ver cola educación universal, que los lliberales taben decidíos a implementar a cualesquier costu.{{sfn|Williams|1920|p=}} En marzu de 1832, españó otru conflictu n'El Salvador. El xefe d'Estáu [[José María Cornejo]] remontárase en contra de dellos decretos federales, lo qu'obligó al presidente Morazán a actuar de momentu. Como comandante en xefe púnxose a la cabeza de les tropes federales que colaron a El Salvador onde vencieron al exércitu del xefe Cornejo el 14 de marzu de 1832. El 28 del mesmu mes, Morazán ocupara San Salvador. A partir d'entós, empezaron los rumores sobre la necesidá de reformar la Constitución.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} === Periodu 1835-1839 === [[Ficheru:Cecilio del Valle.jpg|miniaturadeimagen|220px|Llicenciáu [[José Cecilio del Valle]], quien ganó les eleiciones federales de 1834, pero nun pudo asumir la presidencia por cuenta de la so muerte nesi mesmu añu.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}]] En 1834, a pidimientu del gobernador Mariano Gálvez, el xeneral Morazán treslladó la capital de la República Federal a [[Sonsonate]] y darréu a [[San Salvador]].{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} El mesmu añu, terminaren los primeros cuatro años de la presidencia de Francisco Morazán. D'alcuerdu a la constitución de 1824, nueves eleiciones teníen de celebrase col fin d'escoyer al próximu presidente. El moderáu conservador [[José Cecilio del Valle]] presentóse como'l candidatu opositor del presidente en ejercicio Francisco Morazán. Por esti motivu, el xeneral depositó la presidencia en Gregorio Salazar, por que'l Congresu Federal verificara la imparcialidá de la eleición. Cuando tolos votos fueron contaos, José Cecilio del Valle ganó a Francisco Morazán.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} La resultancia de les eleiciones federales demostraron una fuerte oposición popular a les reformes lliberales. Valle, sicasí, morrió antes d'asumir el cargu. La mayoría d'historiadores coinciden en que si Valle nun finara, él pudo crear un gobiernu de conciliación ente les fuercies d'oposición (lliberales y conservadores). Por cuenta de estos fechos, el día 2 de xunu, el Congresu Federal convocó a una nueva eleición la cual foi ganada por Francisco Morazán. El 14 de febreru de 1835 foi juramentado como presidente pa un segundu mandatu en [[Ciudá Guatemala]].<ref name=dehonduras/> ==== Fin de la Federación ==== [[Ficheru:CentralAmerica1860Map.jpg|thumb|300px|Mapa de Centroamérica depués de la disolución de la federación.]] [[Ficheru:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|derecha|El xeneral conservador guatemalianu [[Rafael Carrera]], foi una figura clave na disolución de la República Federal de Centroamérica que pretendíen formar los criollos lideraos por Morazán.]] En febreru de 1837 producir en Centroamérica una serie d'acontecimientos dramáticos, que encendieron una revolución la cual remató col fin de la Federación. Una epidemia de [[cólera morbus|cólera]]{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=90}} azotó l'estáu de Guatemala dexando aproximao mil muertos y trés mil infestaos cola bacteria. La epidemia cutió especialmente a los probes y a los indíxenes nes tierres altes del estáu y arrobinóse de forma rápida. El gobiernu de [[Mariano Gálvez]] cola esperanza de solliviar la situación, unvió a los médicos disponibles, enfermeres, y estudiantes de medicina y los remedios pa la so distribución; pero estes midíes fueron de poca ayuda, porque los indios siguíen morriendo. Nel momentu que apaeció'l cólera, los indíxenes del distritu de Mita, influyíos polos sos sacerdotes, atopábense furiosos pol sistema de xuiciu per xuráu (incomprensible pa ellos), que'l xefe Gálvez introduxera.{{sfn|Pelosu|Tenenbaum|1996|p=}} La ilesia vio tou esto como una oportunidá de solmena-y un golpe al gobiernu lliberal de Gálvez, pos los sacerdotes locales espublizaron el rumor de que'l gobiernu envelenara los ríos y regueros col propósitu d'aniquilar a la población indíxena.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} Como prueba d'ello, amosaben a los indios una recién concesión de territoriu en Verapaz que se fixera a una empresa de colonización británica.{{sfn|Williams|1920|p=}} Los desenfrenaos indíxenes refugaron a los sos supuestos asesinos. Col cólera estendiéndose, tomaron les armes, mataron a la xente de raza blanca y a los lliberales, quemaron les sos cases, y preparáronse pa enfrentar el gobiernu de Gálvez quien unvió un exércitu pa tratar de detener la revuelta. Pero les midíes del exércitu yeren tan represives, qu'empioraron les coses. En xunu, Santa Rosa de Mita llevantar n'armes y dende el pueblu de [[Mataquescuintla]] surdió un nuevu caudiellu de nome [[Rafael Carrera y Turcios]]. El nueva Carrera yera analfabetu,{{sfn|Williams|1920|p=}} pero astutu y carismáticu. Amás fuera un criador de puercos que se convirtiera en asaltador de caminos, pero a quien los rebeldes queríen como'l so líder. Los sacerdotes anunciaron a los nativos que Carrera yera'l so ánxel proteutor, que baxara de los cielos pa tomar vengación sobre los herexes, los lliberales y los estranxeros y pa restaurar el so dominiu antiguu. Escurrieron dellos trucos pa face-yos creer a los indios esta ilusión, que fueron anunciaos como milagros. Ente ellos, una carta foi llanzada dende'l techu d'una de les ilesies, metanes una vasta congregación d'indíxenes. Esta carta supuestamente venía de la Virxe María, que comisionaba a Carrera a liderar una revuelta en contra'l gobiernu.{{sfn|Squier|1852|p=429-430}} So berros de «¡Viva la relixón!» y «¡Muerte a los estranxeros!», Carrera y les sos fuercies empecipiaron una guerra contra'l gobiernu.<ref>John Lynch: ''Caudiellos in Spanish America, 1800-1850'' (páx.&nbsp;379), 1992.</ref> Afalaos por estos acontecimientos los conservadores xunir a la revuelta. Mentanto, el gobiernu de Mariano Gálvez solicitaba ayuda militar al xeneral Morazán. Pa cuando Morazán aportó a la Ciudá de Guatemala, Gálvez yá abandonara la xefatura del estáu. El grupu nel poder dio-y plenos poderes pa enfrentar a Rafael Carrera, coles mesmes ufiertáron-y la presidencia vitalicia, pero Morazán refugó esta ufierta, porque ello taba en contra de los sos principios lliberales. Depués Morazán fixo un llamáu a Carrera a deponer les armes, pero'l líder rebalbu opúnxose. Carrera foi derrotáu y escorríu por Morazán en delles ocasiones, llogrando asina pacificar l'estáu. Pero'l xeneral nunca pudo prindar al líder indíxena, una y bones esti a cencielles retirábase a los montes y tornaba pa ocupar les posiciones clave asina les tropes de Morazán salíen del estáu de Guatemala. Pa 1838 Morazán presidía sobre una federación morrebunda. El Congresu trató d'alicar el Gobiernu Federal otorgándo-y el control de los sos ingresos aduaneros. Pero Hondures, Nicaragua y Costa Rica oponer a ello y utilizaron esta escusa p'abandonar la Unión. La Federación morriera. El 1 de febreru de 1839, Morazán terminara'l so segundu mandatu como presidente constitucional, el Congresu habíase disueltu y nun había nenguna base xurídica pa nomar al so socesor.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} A la fin, la inorancia, el poderíu de la Ilesia, les amargoses lluches internes ente conservadores y lliberales, y la busca de gloria personal,{{sfn|Williams|1920|p=}} fueron les principales razones de la disolución de la Federación. == Xefe d'Estáu d'El Salvador == [[Ficheru:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|180px|right|Semeya de Francisco Morazán nel Salón de Expresidentes de l'[[Asamblea Llexislativa de Costa Rica]], pintáu por Aquiles Bigot.]] Dempués de concluyíu'l so segundu mandatu como presidente de la República Federal, Morazán quedar ensin poder políticu o militar. El 13 de xunetu de 1839, sicasí, el xeneral foi escoyíu xefe d'Estáu d'El Salvador.<ref>[http://comisioncivicademocratica.org/PRESIDENTES1836_1850.aspx »Gobernantes d'El Salvador»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402031700/http://comisioncivicademocratica.org/PRESIDENTES1836_1850.aspx |date=2010-04-02 }}, artículu nel sitiu web de la Comisión Cívica Democrática; consultáu'l 15 d'abril de 2010.</ref> Cuando Rafael Carrera y los conservadores de Guatemala diéronse cuenta del nuevu papel que desempeñaba, decidieron declara-y la guerra a El Salvador. El xeneral convirtiérase na personificación mesma de la Federación, él yera'l cuerpu y alma de la Constitución de 1824, y esanicialo significaba terminar con cualquier idea o esperanza que quedara de la Federación. Por esa razón, los sos enemigos nun deseyaben que tuviera al mandu d'esa nación, nin de nengún otru Estáu centroamericanu y comprometiéronse a ganalo. El 24 de xunetu de 1839, Nicaragua y Guatemala celebraron un tratáu d'alianza en contra del gobiernu de Morazán n'El Salvador.<ref name="Alvarenga">Patricia ALVARENGA, Paul AMAROLI, Jorge CÁCERES, y Cristina EGUIZÁBAL: ''Historia d'El Salvador'' (tomu I). Ministeriu d'Educación d'El Salvador, 1994.</ref> Darréu, el 24 d'agostu del mesmu añu, el líder guatemalianu Rafael Carrera y Turcios llamaría a los salvadoreños a la insurrección popular en contra del so presidente. Estos llamaos provocaron dellos llevantamientos, que fueron entartallaos ensin enforma esfuerciu pol gobiernu. Al nun tener ésitu de forma interna, los enemigos del xeneral formaron un exércitu compuestu por tropes hondureñes y nicaraguanes. El 18 de setiembre de 1839, Morazán atopar n'El Salvador pa torgar la meyora de les huestes de [[Francisco Ferrera]], pero en San Salvador asocedió un amotinamientu y la plaza yera controlada por Pedro León Velásquez; los alzaos mandaron un mensaxe al xeneral nel qu'amenaciaben con peracabar a la so esposa, el so fíu Francisco y a la recién nacida Adela si non capitulaba, pero Morazán respondió con estes memorables pallabres: {{cita|Los rehenes que los mios enemigos tienen son pa mi sagraos y falen bien alto al mio corazón, pero soi Xefe del Estáu y tengo d'atacar pasando sobre los cadabres de los mios fíos; más nun voi sobrevivir a tan tarrecible desgracia.<ref name=fisdl>Fisdl: [http://www.fisdl.gob.sv/servicios/en-linea/ciudadanu/conoz-el to-conceyu/cuscatlan/777.html Suchitoto]</ref>||col2=}} Sicasí, Morazán llogró retomar San Salvador, ente que León Velásquez apurrir ensin condiciones y arrenunció de les amenaces que pesaben sobre la familia del xeneral quien amás-y perdonó la vida.<ref name=fisdl/> El 25 de setiembre, Morazán trunfó na [[Batalla de San Pedro Perulapán]],<ref>[https://web.archive.org/web/20091006033535/http://www.fuerzaarmada.gob.sv/MdnCcp/galeria%20imagenes/Heroes%20barrios.htm «Capitán xeneral Gerardo Barrios»;] consultáu'l 15 d'abril de 2010.</ref>na que solo precisó de 600 salvadoreños pa vencer a los más de 2000&nbsp;homes comandados polos xenerales Francisco Ferrera, Nicolás d'Espinosa y Manuel Quijano y García. Dempués de la derrota, los humildaos xenerales y les sos tropes fuxeron con camín de los estaos vecinos, dexando tras más de trescientos muertos.<ref name="Wilson"/> El 18 de marzu 1840 Morazán fixo un últimu intentu por restaurar la Unión. Axuntó unos 1300&nbsp;homes y con ellos coló a Guatemala. Una vegada asitiáu, Morazán coló dende'l sur, atacando a los homes de Carrera allugaos na capital. Pero Carrera tendiéra-y una trampa, pos sacara la mayor parte de la so propia fuercia fora de la capital, dexando solo una pequeña guarnición, bien visible nel interior. D'esta manera Morazán y los sos homes acabaron cola carnada, pero depués viéronse asaltaos dende toles direiciones poles fuercies de Carrera compuestes por unos 5000&nbsp;homes. Foi una batalla bultable pol so xabacismu y reveló el llau despiadáu de Carrera, que los sos homes cantaben «Salve Regina», y glayaben «¡Viva Carrera!» y «¡Muerte a Morazán!»{{harvnp|Woodward|1993|p=119}}{{harvnp|Lynch|1992|p=379}} A la mañana siguiente, Morazán taba quedándose ensin municiones. Depués ordenó un aumentu nel fueu dende tres esquines de la plaza, col fin de llamar l'atención, mientres él y dalgunos de los sos oficiales apenes llograben escapar con vida camín d'El Salvador. La victoria de Carrera foi decisiva.{{harvnp|Williams|1920|p=}} El 4 d'abril de 1840, ante una xunta de notables, Morazán manifestó'l so arrenunciu y el so resolución a salir del país, pos nun deseyaba causa-y más problemes al pueblu salvadoreñu. == Exiliu a Perú == [[Ficheru:BasinStreet Morazan02.JPG|thumb|200px|right]] El 8 d'abril de 1840, el xeneral Francisco Morazán tomó'l camín del exiliu. Partió dende'l [[puertu de La Libertad]] (El Salvador), a bordu de la goleta ''Izalco'' acompañáu por 30 de los sos más cercanos amigos y veteranos de guerra.<ref name="Alvarenga"/> Al aportar a [[Caldera (Costa Rica) |Puerto Caldera (Costa Rica)]] solicitó asilu pa 23 de los sos oficiales, que foi-y concedíu. Siete d'ellos siguieron col viaxe a América del Sur na so compañía. Morazán aportó a [[Provincia de Chiriquí|Chiriquí]], y depués pasó a [[David (Panamá)|David]], [[Panamá]], onde la so familia esperábalu. Mientres s'atopaba nesta llocalidá, Morazán foi informáu polos sos amigos alrodiu de les tarrecibles persecuciones sufríes polos sos partidarios a manes de Rafael Carrera y otros líderes lliberales d'América Central. Indignáu por estos fechos y pola cadena d'insultos y llevantos contra él por dellos miembros de la prensa, Morazán escribió y publicó'l so famosu ''Manifiestu de David'' con fecha 16 de xunetu de 1841.<ref name="Pensamientu morazánico">Institutu Morazánico (2003).</ref> Nesti manifiestu Morazán ataca a los serviles a quien acusa de ser «homes mezquinos» y abusadores de los derechos más sagraos del pueblu. Coles mesmes recuérdalos que s'opunxeron a la independencia de Centroamérica, y sacrificaron la llibertá al xunise al imperiu de Iturbide.<ref name="Manifiestu de David (1841)">Manifiestu de David por Francisco Morazán.</ref> Polo tanto fai-yos saber que Centroamérica nun ye la so patria, sinón la patria d'aquellos que fixeron «resonar el berru de la independencia en tol Reinu de Guatemala... y sintiéronse electrizados col sagráu fueu de la llibertá».<ref name="Manifiestu de David (1841)">Manifiestu de David por Francisco Morazán.</ref> Morazán inda s'atopaba en David cuando recibió llamaes de los sos colegues lliberales en Costa Rica. Braulio Carrillo, gobernador d'esi estáu, acutara les llibertaes individuales, llindáu la llibertá de prensa, y derogara la Constitución Política de 1825 que foi sustituyida per una nuevu carta constitucional, denominada «[[Decretu de Bases y Garantíes|Ley de Bases y Garantíes]]», que declaraba, nos sos artículos 1 y 2, que'l xefe d'Estáu de Costa Rica yera «escoyíu pol pueblu» (artículu 1) y que esta era inamovible» (artículu 2), lo que los sos enemigos convirtieron en «vitaliciu», llamándo-y entós «dictador» una y otra vez.<ref name=obregonclotilde1>{{Cita Harvard|Obregón|2000|p=99|sp=sí}}</ref> Per otra parte, Carrillo tamién declarara a Costa Rica un Estáu llibre ya independiente. A pesar d'estos fechos, Morazán quixo caltenese alloñáu de los asuntos políticos de Centroamérica, y siguió el so viaxe camín de Perú. Una vegada en Lima, recibió la invitación del Mariscal [[Agustín Gamarra]] para comandar una división peruana, en momentos en que'l so país taba en guerra con Chile.<ref name="Santana, Adalberto 1992">Adalberto Santana: ''El pensamientu de Morazán''. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu: Programa d'Espardimientu d'Estudios Llatinoamericanos, 1992.</ref> Sicasí Morazán negóse, porque s'atopó con qu'esta guerra yera bien confusa. Dende faía más de doce años les disensiones ente les Repúbliques d'El Perú y Bolivia ―nes cualos viéronse arreyaos los Estaos de Chile y Colombia― dieron llugar a una serie de guerres con ésitos y fracasos recíprocos, que provocaron aciages etapes de caos ente toles partes que fueron batalloses.<ref name="Santana, Adalberto 1992" /> Nel Perú, Morazán tuvo la fortuna d'atopar bonos amigos colos que compartía los mesmos ideales. Ente estos taben los xenerales [[José Rufino Echenique]] y [[Pedro Pablo Bermúdez]].<ref name="Pensamientu morazánico">Institutu Morazánico (2003).</ref> Alredor de 1841, los británicos empezaron a intervenir nel territoriu de la Mosquitia, allugáu ente Hondures y Nicaragua. Esti acontecimientu impulsó a Morazán pa poner fin al so autu impuestu exiliu nel Perú, y decidió que yera hora de tornar a Centroamérica porque lo consideraba un deber» y un sentimientu nacional irresistible» non solo pa él, sinón que pa toos «aquellos que tienen un corazón pa la so patria». Col respaldu financieru del xeneral Pedro Bermúdez, partió dende El Callao a finales d'avientu de 1841 a bordu del buque ''El Cruzador''. Nesi viaxe foi acompañáu pol xeneral [[José Trinidad Cabañas]], José Miguel Saravia, y otros cinco oficiales. Él y los sos compañeros fixeron una parada en [[Guayaquil]], Ecuador y Chiriquí, Panamá, onde tuvo la oportunidá d'axuntase cola so familia una vegada más, antes de tornar a l'América Central. == Xefe Supremu de Costa Rica == [[Ficheru:Braulio Carrillo 01.jpg|thumb|[[Braulio Carrillo]], xefe d'Estáu de Costa Rica.]] [[Ficheru:General Jose Trinidad Cabanas.JPG|220px|thumb|José Trinidad Cabañas, compañeru d'armes de Morazán]] Derrotáu pol xeneral Carrera, Morazán abandonó El Salvador y foi abellugase a la población [[panamiega]] de [[David (Panamá)|David]] ([[Chiriquí]]), que nesa dómina yera parte de Colombia. Aniciáu ellí, Morazán, concibió, por insinuación de los enemigos de Carrillo, la idea d'invadir Costa Rica.<ref name="Loria-Brenes">Rafael OBREGÓN LORÍA y Marina VOLIO BRENES: ''Primeros años de vida independiente'' (páx.&nbsp;133-139), 2010.</ref> La oposición a Carrillo yera realmente minoritaria, pero la so fuercia anició nel pidimientu d'ayuda estranxera qu'estos fixeron.<ref name="Loria-Brenes"/> Costa Rica, anque nun-y interesaba particularmente, sirvía-y pa los sos propósitos expansionistas nel restu de Centroamérica, amás de que podría apurri-y homes, armes y dineru,<ref name="Loria-Brenes"/> una y bones el tornar a Centroamérica y enfrentase de nuevu con Carrera, yera unu de los sos oxetivos.<ref name="Loria-Brenes"/> El 7 d'abril y ensin nengún contratiempu, la flota de Morazán que yera compuesta por cinco buques desembarcó nel puertu de Caldera, Costa Rica, pero'l so marcha nun la entamó hasta'l 9 del mesmu mes. «Carrillo dictó un decretu nel que mandaba a axuntar tol exércitu pa la defensa del Estáu contra l'enemigu estranxeru»,<ref name="Loria-Brenes"/> el so plan defensa contemplaba un grupu d'homes a cargu del salvadoreñu [[Vicente Villaseñor]], quien cola so traición, atayaría dichu proyeutu de defensa. «Carrillo nun deseyaba'l derramamiento de sangre, polo que pensó en falar con Morazán (...) Carrillo fracasó na so invitación a Morazán. El xeneral invasor tenía yá alcordada una entrevista y non precisamente col mandatariu costarricense, sinón con Villaseñor, quien-y apurriría les fuercies que fueren puestes a los sos órdenes»,<ref name="Loria-Brenes"/> asina él y Vicente Villaseñor roblaron el ''[[Pactu del Jocote|Pactu d'El Jocote]]''. L'alcuerdu prevía la integración d'un solu cuerpu militar, la convocatoria d'una Asamblea Nacional Constituyente, la espulsión de Braulio Carrillo y otros miembros de la so alministración, y la instalación d'un gobiernu provisional sol mandu de Francisco Morazán. «Con detenimiento lleó Carrillo'l pactu traicioneru. Él sabía que podía face-y frente a les fuercies de Morazán, pero tamién que se desamarraría una fola de sangre. Si a Morazán y a Villaseñor eso tener ensin cuidu, a él esmolecía-y fondamente. Pensaba que si él yera la persona en discutiniu fadríase a un llau, abandonaría'l país, sacrificaría la so obra (...) Convieno Carrillo en dar la so aprobación al pactu, previes dellos cambeos».<ref name="Loria-Brenes"/> El 13 d'abril de 1842, les fuercies de Morazán entraron na ciudá de San Xosé,{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} «una hora más tarde Carrillo empecipió'l so destierru» escontra El Salvador.<ref name="Loria-Brenes"/> El primer actu de Morazán foi abrir les puertes del Estáu a refuxaos políticos costarricenses y centroamericanos. Amás, el nuevu gobernante dedicar a derogar delles de les lleis emitíes na dómina de Carrillo y dedicóse a otres reformes. Coles mesmes convocó a una Asamblea Constituyente la cual nomar xefe supremu del Estáu de Costa Rica.<ref>[http://www.guiascostarica.com/presi/presi05.htm «Francisco Morazán Quesada»], artículu nel sitiu web costarricense ''GuiasCostaRica.com''; consultáu'l 9 d'abril de 2010.</ref> Al so apuerto a [[Caldera (Costa Rica)|Puerto Caldera]], «Morazán traía consigo un documentu que se conoz como Proclama de la Caldera; n'este ufiertaba a los costarricenses devolve-y la llibertá a Costa Rica y proclamaba la guerra contra Carrillo, a quien llamaba tiranu, déspota, ignorante y sanguinario»,<ref name="Loria-Brenes"/> calificativos que «Morazán escaecía de qu'él yera non menos acreedor d'estos epítetos, como nun tardó n'esperimentalo dolorosamente el pueblu a quien prometía devolver la llibertá».<ref>Ricardo FERNÁNDEZ GUARDIA: ''Coses y xentes d'antaño'' (páx.&nbsp;338), 1935.</ref> Pal mes de setiembre de 1842, Morazán yá perdiera la mayor parte del sofitu inicial que lu había lleváu al poder en Costa Rica. La so presencia en Costa Rica espertara una gran medrana nel restu d'estaos centroamericanos: Guatemala declaró a Costa Rica país enemigu; El Salvador rompió rellaciones, y Hondures y Nicaragua desconocieron el gobiernu de Morazán. Los cuatro estaos entamar na llamada «[[Pactu de Guatemala|Confederación de Guatemala]]», una unión militar contra Costa Rica na qu'alcordaron «aidase mutuamente y faer causa común en casu de que s'atacara la independencia de toos y de cualesquier d'ellos».{{harvnp|Obregón|2000|p=106|sp=sí}} A esto tamién se sumó que'l 29 de xunetu de 1842, Morazán, nuna llongura manifiesta, comunicó a los costarricenses la so intención de refaer la Unión Centroamericana pola fuercia de les armes.{{harvnp|Obregón|2000|p=105|sp=sí}} == Muerte == [[Ficheru:Morazan mausoleum.JPG|thumb|Tumba de Morazán nel [[Campusantu de Los Pernomaos]], en San Salvador (El Salvador).]] El [[11 de setiembre]] de [[1842]] españó n'[[Alajuela (ciudá)|Alajuela]] un movimientu popular contra'l gobiernu de Morazán. Cuatrocientos homes encabezaos pol portugués [[Antonio Pinto Soares]], Ante estos fechos, Morazán y los sos homes llogren repeler los ataques y replegáronse nel cuartel xeneral. Dende ellí fixéron-y frente a los insurrectos que según l'historiador Montúfar xubíen a mil homes. La llucha siguió encarnizada y aportunante. A midida que el conflictu yera desfavorable a los sitiaos el Capellán José Castro propunxo una capitulación a Morazán garantizándo-y la vida, pero él negóse. Dempués de 88 hores de llucha, Morazán y los sos collaboradores más cercanos decidieron romper el sitiu. El xeneral [[José Trinidad Cabañas]] con 30 homes fixo posible la retirada de Morazán y los sos oficiales cercanos escontra [[Cartago (Costa Rica)|Cartago]]. Sicasí, la insurrección estendiérase hasta esi llugar y Morazán tuvo que solicitar ayuda del so supuestu amigu Pedro Mayorga,<ref name="Explorations">{{harvnb|Wells|1857|p=}}</ref> sicasí, este traicionó-y y brindó-y facilidaes a los enemigos de Morazán pa prindalo xunto a los xenerales Vicente Villaseñor, Saravia y otros oficiales.{{harvnp|Ortega|1988|p=}} El xeneral Villaseñor quixo suicidase con un puñal y resultó mancáu gravemente. Cayó al suelu bañáu en sangre pero sobrevivió. El xeneral Saravia morrió depués de sufrir una tarrecible convulsión.<ref name="Explorations"/> Darréu una burlla de xuiciu» llevar a cabu,<ref name="Explorations"/> na cual Morazán y Villaseñor fueron condergaos a muerte poles autoconstituidas nueves autoridaes.<ref name="Explorations"/> D'alcuerdu al historiador William Wells: «La xunta qu'emitió esta bárbarica resolución taba compuesta por Antonio Pinto (fechu comandante xeneral nesi momentu), el padre Blanco, el infame doctor Castillo, y dos españoles d'apellíos Benavidez y Farrufo».<ref name="Explorations"/> Dempués d'estos fechos, los condergaos fueron treslladaos al paredón de fusilamiento{{sfn|Ortega|1988|p=}}{{sfn|Woodward|1993|p=153}} alcontráu na plaza central de la ciudá. Antes de perfacese l'actu d'execución, Morazán dictó-y el so testamentu al so fíu Francisco. N'este, el xeneral axustó que la so muerte yera un asesinatu»<ref name="Testamentu">{{harvnb|Morazán|1842|p=}}</ref> y amás declaró: «Nun tengo enemigos, nin la menor rensía llevo al sepulcru contra los mios asesinos, que los perdono y deséu el mayor bien posible».<ref name="Testamentu"/> Darréu ufiertáron-y una siella y refugar. Al xeneral Villaseñor, que s'atopaba sentáu ya inconsciente y sol efeutu d'un sedante,{{ensin referencies}} Morazán díxo-y: «Queríu amigu, la posteridá va faenos xusticia» y persignóse. Según rellata l'historiador Miguel Ortega,{{sfn|Ortega|1988|p=}} Morazán pidió'l mandu de la escolta, abrióse la negra levita, afayóse'l pechu con dambes manes y con voz inalterada ―como quien da órdenes nuna parada militar―, mandó: «¡Preparen armes! ¡Apunten!». Entós corrixó la puntería d'unu de los tiradores y finalmente glayó: «¡Apunten! ¡Foi...!». La postrera sílaba foi apagada por una descarga zarrada. Villaseñor recibió l'impautu de los chombos nel llombu y foise de focicu. Ente'l fumu de la pólvora, viose que Morazán alzó llevemente la cabeza y musitó: «Entá toi vivu...».{{sfn|Ortega|1988|p=}} Una segunda descarga acabó cola vida del home al cual [[José Martí]] describió como «un xeniu poderosu, un estratega, un orador, un verdaderu estadista, quiciabes l'únicu que produxera l'América Central».{{sfn|Martí|2010|p=210-231}} N'ochobre de 1842, los gobiernos de Centroamérica, satisfechos de que Morazán sumiera, volvieron a entamar les sos rellaciones con Costa Rica.{{sfn|Obregón|2000|p=107}} En 1848, el gobiernu de José María Castro, unvió los restos de Morazán a El Salvador, cumpliendo unu de los sos últimos deseos.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} == Mandáu == {{Caxa de cita Alta ye la nueche y Morazán vixila.<br /><br />Invasores enllenaron la to morada.<br />Y te partieron como fruta muerta,<br />y otros sellaron sobre los tos llombos<br />los dientes d'un fonduxe sanguinaria,<br />y otres te escalaron nos puertos<br />cargando sangre sobre los tos dolores.|([[Pablo Neruda]]: ''Cantar xeneral'', XXXI). }} Francisco Morazán convertir nun mártir y un símbolu de la República de Centroamérica. Él dio la so vida, anque ensin ésitu, tratando de caltener la unión d'estos países. Rescampla, tamién, que la so muerte contribuyó, en cierta midida, por que cada una d'estes naciones sían güei países independientes. La so imaxe puede atopase en billetes, logotipos, sellos postales, instituciones, ciudaes, departamentos, escueles y parques, ente otres coses que caltienen el so legáu. El Salvador foi unu de los primeros países pa rindir tributu a Morazán. El 15 de marzu de 1882, el presidente [[Rafael Zaldívar]] develó un monumentu na so memoria, allugáu na [[Plaza Francisco Morazán]], y, el 14 de marzu de 1887, l'Asamblea Nacional de la República d'El Salvador sustituyó'l nome del [[Departamentu de Gotera]] por Departamentu Morazán, «pa perpetuar el nome del gran líder de la Unión Centroamericana».<ref>[http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan «Francisco Morazán Quezada»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417121227/https://rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan/ |date=2021-04-17 }}, artículu nel sitiu web salvadoreñu ''RREE.gob.sv'', de 2005; consultáu'l 27 de febreru de 2010.</ref> Tamién el presidente [[Doroteo Vasconcelos]] nomó nel so honor l'aldega [[San Francisco Morazán|«San» Francisco Morazán]]. N'Hondures, camudóse'l nome del departamentu de Tegucigalpa a Francisco Morazán nel añu 1943. En Guatemala, la ciudá guatemaliana de Tocoy Tzimá convertir en [[Morazán (El Progresu)|Morazán]] el 15 payares de 1887. En Nicaragua, fundóse [[Puertu Morazán]] en 1945.<ref>[http://www.deguate.com/artman/publish/historia-conceyos-guatemala/hestoria-del conceyu-de-morazan-el progresu.shtml «Historia del conceyu de Morazán»], artículu del 15 de mayu de 2008 (sobre la fundación del puertu nicaraguanu Morazán); consultáu'l 30 de marzu de 2010.</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:SFyzSfV_-SIJ:www.inifom.gob.ni/conceyos/documentos/CHINANDEGA/pto_morazan.pdf+puertu+morazan+nicaragua Ficha municipal de Puertu Morazán], consultáu'l 30 de marzu de 2010.</ref> Nel ámbitu políticu la idea de la integración caltener na mente de munchos centroamericanos. Por casu, el [[Parllamentu Centroamericanu]] (Parlacen) ye una institución política consagrada a la integración de los países de Centroamérica, que representa una versión moderna de la histórica República Federal de Centroamérica, anque ensin cuntar con [[Costa Rica]], pero qu'inclúi a [[Panamá]] y a la [[República Dominicana]].<ref>[http://www.parlacen.org.gt/index-portada.html Parlacén.org;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828103941/http://www.parlacen.org.gt/index-portada.html |date=2010-08-28 }} consultáu'l 30 de marzu de 2010.</ref> Nel pasáu varios intentos infructuosos fixéronse pa restablecer la Unión (1851, 1886 y 1921).<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portal/constituciones/Rep_Fed_Centroamerica/rep_fed_centroamerica.shtml Constituciones hispanoamericanes de la República Federal de Centroamérica;] consultáu'l 4 de marzu de 2010.</ref> El legáu de Morazán ta tamién presente nes artes. La primer obra de rexistru n'El Salvador titúlase ''La traxedia de Morazán'', escrita por Francisco Díaz (1812-1845),<ref>Martin BANHAM: ''The Cambridge guide to theatre'' (páx.&nbsp;325). Cambridge: University Press, 1995.</ref> que ye una dramatización de la vida del presidente d'América Central. Coles mesmes, n'Hondures se escenificó la obra teatral de Luis Andrés Zúñiga Portillo llamada ''Los conspiradores'' (1916), que foi un drama históricu qu'honra les virtúes de Francisco Morazán.{{sfn|Brubin|1996|p=}} Nel so llibru ''Cantar xeneral'', [[Pablo Neruda]] tamién rinde homenaxe al caudiellu lliberal» con un poema a América Central.<ref>[https://books.google.com/books?id=MIAmOynpB44C&dq=cantar+xeneral+de+pablo+neruda&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=HciyS6_DH4rYsgPu1vyOAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&vei0CBEQ6AEwAw#v=onepage&q=&f=false Cantar xeneral] Pablo Neruda 14 de xunu de 1976. Caracas, Biblioteca Ayacucho. Fecha d'accesu 30 de marzu 2010. ISBN 84-660-0076-3.</ref> Estatues y bustos de Francisco Morazán puede atopase en Chile, Panamá, El Salvador, Estaos Xuníos, España, Hondures, Costa Rica y Nicaragua, ente otros. == Reconocencies == [[Ficheru:Historic Image of Francisco Morazan.jpg|thumb|200px|Morazán cerca de los sos 50 años, por Vilardell. Semeya recoyida nel llibru ''Americanos Célebres'' (1888) d'[[Emilia Serrano de Wilson]].]] === Semeyes de Francisco Morazán === {{cita|El xeneral Morazán yera blancu, llixeramente sonrosáu; de cuerpu delgáu, alto y rectu; el conxuntu de faiciones constituyía una fisonomía tan perfectamente delineada que, viéndola una vegada, non podía escaecese, recordando siempres enforma del tipu griegu... Personaxe severamente pundonoroso y probo, enxamás abusó del poder en provechu propiu; l'esterior de la so familia; la so casa, la so dote, el so vistíu; tou llevó'l sellu de la modesta decencia.|José María Cáceres.<ref name=montes>{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}</ref>}} {{cita|Tenía como 45 años; cinco pies y diez pulgaes d'altu; yera delgáu, con barba y bigote negros y llevaba espada y casaca militar abotonada hasta'l gargüelu. Taba ensin sombreru y la espresión de la so cara yera nidia ya intelixente [...] siempres dirixía les sos tropes; tuviera en numberoses batalles y de cutiu fuera mancáu, pero nunca derrotáu.|[[John Lloyd Stephens]]<ref name=montes>{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}</ref>}} {{cita|Nenguna frivolidá notar nes sos costumes, tan pures, sencielles ya iguaes. Fuxía de les diversiones, lo mesmo que d'exhibise y llucise. Evitaba les demostraciones de simpatía, les llacuaes y les lliviandaes, pero complacer n'estremu'l tratu de los homes ilustraos, anque fueren los sos enemigos. [...] Naide tarreció-y, porque enxamás se-y vio un actu de ferocidá nin asañamientu. Los sos mayores enemigos, deponíen les sos roxures na so presencia, porque viéndo-y yera imposible odia-y.|Antonio Grimaldi.<ref name=montes>{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}</ref>}} === Himnu a Francisco Morazán === {{Cita|Máxica rima de bronce que cante la maravía de la to épica historia sobre los cumes la mio musa llevante la fabulosa rellumanza de la to gloria.<br />Que'l to figura enciende'l to flama qu'irradien les albes de nácare y oro himnu solemne apregone la to fama vive nos aires tu nome sonoru.<br />Ecu d'amor nes altes llendes queda analayando nos verdes pinares lloren la to muerte les escamplaes clarines y nel to fondu responsu los mares.<br />Inclita musa d'arcanos acentos del to nome destierra l'olvidu flota l'ideal de la unión de los vientos cual pabellón al futuru tendíu.<br />Quien la to figura cinxir de flores pase la to numen venciendo muertes cual sol ensin ocaso de vives reblanees sobre l'eternu radar de los sieglos.<br />Patria saluda al heroicu guerreru himnu alzar de lluz y victoria ama a la sublime reblaneda del so aceru pon nel so frente'l lloréu de la gloria.}} === Bustos, estatues y monumentos nel mundu === Esisten dellos monumentos n'honor a la memoria d'esti caudiellu. Unu de los más representativos y el más antiguu ye la [[Plaza Francisco Morazán]], nel [[Centru Históricu de San Salvador|centru históricu]] de la [[Ciudá de San Salvador]] ([[El Salvador]]), na cual atópase una estatua del Xeneral Francisco Morazán fecha en bronce sobre un pedestal de mármol na que s'atopen cinco muyeres sosteniendo caúna los escudos qu'en 1882, añu en que s'inauguró la plaza, ostentaben caúna de les cinco repúbliques centroamericanes que conformaron la [[República Federal de Centro América]]. Ello ye que esti monumentu ye'l más antiguu de la capital salvadoriana que sigue de pies. Tamién esiste un monumentu col so bustu en Panamá, Ciudá de Panamá, nel Parque Pega allugáu na Cinta Costera frente al Hotel Miramar. <gallery heights="130px" style="text-align:center"> Ficheru:Plaza Francisco Morazan.jpg|Plaza Francisco Morazán en [[San Salvador]] (El Salvador). Ficheru:Estatua de Morazan en San Pedro Sula.JPG|Estatua en [[San Pedro Sula]] (Hondures). Ficheru:José_Francisco_Morazán_02.jpg|Bustu en [[Santa Cruz de Tenerife]] (islles Canaries). Ficheru:Monumento al general Francisco Morazán - Parque del Retiro - 20070805.jpg|Monumentu nel [[Parque del Retiru]] de [[Madrid]] (España). Ficheru:BasinStreetMorazan.jpg|Estatua en [[Nueva Orleans]] (Estaos Xuníos). Ficheru:Estatua de Francisco Morazán.jpg|Estatua ecuestre nel Parque Central de [[Tegucigalpa]] (Hondures). </gallery> == Ver tamién == * [[Batalles de Francisco Morazán]] * [[Academia Militar d'Hondures Xeneral Francisco Morazán]] * [[Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei]] * [[Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827]] * [[Golpes d'Estáu n'Hondures]] * [[José Justo Milla]] <center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Próceres d'Hondures'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|24px]]</center><!--N'orde cronolóxicu--> <gallery style="text-align:center"> Ficheru:Lempira.jpg|[[Lempira (cacique lenca)|Lempira]] Ficheru:Del Valle blanco y negro.jpg|[[José Cecilio del Valle]] Ficheru:DionisioDeHerrera.jpg|[[Dionisio de Herrera]] Ficheru:G.F.Morazan Q..jpg|'''Francisco Morazán''' Ficheru:Trinidad Reyes blanco y negro.jpg|[[José Trinidad Reyes]] Ficheru:Jose Trinidad Cabañas 001.jpg|[[José Trinidad Cabañas]] </gallery> {{Socesión | periodu = [[1827]] – [[1827]] | predecesor = [[José Jerónimo Zelaya Fiallos]] | títulu = [[Gobernantes d'Hondures|Xefe d'Estáu d'Hondures]] <br />[[Ficheru:Escudo del Estado de Honduras.jpg|30px]] | socesor = [[Diego Vigil]] | periodu2 = [[1829]] – [[1830]] | predecesor2 = [[Diego Vigil]] | títulu2 = [[Gobernantes d'Hondures|Xefe d'Estáu d'Hondures]] <br />[[Ficheru:Escudo del Estado de Honduras.jpg|30px]] | socesor2 = [[José Santos Díaz del Valle]] | periodu3 = [[1830]] – [[1834]] | predecesor3 = [[José Francisco Barrundia y Cepeda]] | títulu3 = [[Presidentes de Centroamérica]]<br />[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|25px]] | socesor3 = [[Gregorio Salazar]] | periodu4 = [[1834]] – [[1838]] | predecesor4 = [[Gregorio Salazar]] | títulu4 = [[Presidentes de Centroamérica]]<br />[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|25px]] | socesor4 = [[Diego Vigil]] | periodu5 = [[1832]] | predecesor5 =[[José María Cornejo]] | títulu5 = [[Presidente d'El Salvador|Xefe provisional del Estáu del Salvador]]<br />[[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|El Salvador|30px]] | socesor5 = [[Joaquín de San Martín]] | periodu6 = [[1839]] – [[1840]] | predecesor6 =[[Antonio José Cañes]] | títulu6 = [[Presidente d'El Salvador|Xefe supremu del Estáu del Salvador]]<br />[[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|El Salvador|30px]] | socesor6 = [[José María Silva]] | periodu7 = 1842-1842 | predecesor7 = [[Braulio Carrillo]] | títulu7 = [[Presidente de Costa Rica|Xefes d'Estáu de Costa Rica]]<br />[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|Costa Rica|30px]] | socesor7 = [[Antonio Pinto Soares]] }} == Bibliografía == {{refcomienza}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Don}}|apellíu={{Versalita|Brubin}}|títulu=The world encyclopedia of contemporary theatre. The Americas|ubicación=Londres, Inglaterra|editorial=Routledge|añu=1996|idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Coronado Aguilar}}|nome={{Versalita|Manuel}}|enllaceautor=Manuel Coronado Aguilar|añu=1965|allugamientu=Guatemala|títulu=El xeneral Carrera ante la hestoria|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Coronado Aguilar}}|máscaraautor=1|nome={{Versalita|Manuel}}|añu=1975|allugamientu=Guatemala|títulu=Apuntes históricu guatemalenses|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Agustín}}|apellíu={{Versalita|Gómez Carrillo}}|enllaceautor=Agustín Gómez Carrillo|url=http://www.archive.org/stream/elementosdelahi00carrgoog/elementosdelahi00carrgoog_djvu.txt |títulu=Elemento de la historia de Centroamérica|ubicación=Madrid, España|editorial=Imprenta de Hernando y Compañía |añu=1900|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|González Davison}}|nome={{Versalita|Fernando}}|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4|ref=harv}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=euDOGDN5Vo4C&pg=PA100|títulu= The Blood of Guatemala: A History of Race and Nation|coleición=Latin America Otherwise|apellíu={{versalita|Grandin}}|nome={{versalita|Greg}}|fecha=2000|editorial=[[Duke University Press]]|isbn=9780822324959 |idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Baldomero}}|apellíu={{Versalita|Serrano}}|títulu=Morazán, el caballeru de la revolución (2ª edición)|allugamientu=Tegucigalpa, Hondures|editorial=Editorial Cultura|añu=2008|idioma=es|ref=harv|isbn=978-99926-10-86-2}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides editorial=Sánchez y de Guise|añu=1930|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Henríquez Ureña}}|nome={{Versalita|Max}}|títulu=Panorama históricu de la lliteratura cubana 1492-1952. 2 tomo|ubicación=New York|editorial=Les Américas|añu=1963|capítulu=XXXVII: José Martí|volume=Tomo II|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Jiménez Solís}}|nome={{Versalita|Jorge}} |títulu=Francisco Motazán, la so vida y la so obra|añu=1999|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Lindvall-Larson}} |nome={{Versalita|Karen}} |títulu=Latin American Election Statistics: A Guide to Sources |títulu-trad=Estadístiques d'eleiciones llatín americanes: una guía de fontes |url=https://library.ucsd.edu/research-and-collections/collections/notable-collections/latin-american-elections-statistics/Hondures/18121844.html |fechaaccesu=15 d'agostu de 2018 |capítulu=Hondures: Elections and Events 1812-1844 |editorial=[https://library.ucsd.edu/ Llibrería] de la [[Universidá de California en San Diego]]}} * {{cita llibru |nome={{versalita|John}}|apellíu={{versalita|Lynch}} |títulu=Caudillo in Spanish America 1800-1850|añu=1992|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Martí}}|nome={{Versalita|José}}|títulu=L'América Central|publicación=Obres completes. Edición crítica|volume=13|editorial=Centru d'Estudios Martianos|ubicación=L'Habana|añu=2010|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Martínez Peláez}}|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|nome={{Versalita|Severo}}|títulu=La patria del criollu; ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|añu=1990|ubicación=Méxicu|editorial=Ediciones en Marcha|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Montúfar}}|nome={{Versalita|Lorenzo}}|enllaceautor=Lorenzo Montúfar y Rivera|nome2={{Versalita|Ramón A.}}|apellíu2={{Versalita|Salazar}}|editorial=Tipografía Nacional|otros títulu=El centenariu del xeneral Francisco Morazán|edición= |fecha= |añu=1892 |allugamientu=Guatemala|id= |isbn= |páxina=|capítulu=|urlcapítulu= |cita=|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Manuel}}|apellíu={{Versalita|Montúfar}}|títulu=Historia de la Revolución de Centroamérica|añu=1853|pp=26-27|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Testamentu de Francisco Morazán|nome={{Versalita|Francisco}}|apellíu={{Versalita|Morazán}}|añu=1842|allugamientu=Costa Rica|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Obregón}}|nome={{Versalita|Clotilde María}}|url=https://books.google.co.cr/books?id=8wqPTI2704EC|títulu=El procesu eleutoral y el poder executivo en Costa Rica: 1808-1998|editorial= Universidá de Costa Rica|añu=2000|ISBN=9977-67-618-6|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Lloréu ensin Ocaso|apellíu={{Versalita|Ortega}}|nome={{Versalita|Miguel}}|añu=1988|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Pelosu}}|nome={{Versalita|Vincent C.}}|nome2={{Versalita|Barbara A.}}|apellíu2={{Versalita|Tenenbaum}}|títulu=Liberals, politics, and power; state formation in Nineteenth-Century Latin America|idioma=en|editorial=University of Georgia Press|ubicación=Georgia, EE.XX. |añu=1996|isbn=978-0-8203-1800-4|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Héctor}}|apellíu={{Versalita|Pérez Brignoli}}|nome2={{Versalita|Ricardo}}|apellíu2={{Versalita|Sawrey}}|nome3={{Versalita|Susana}}|apellíu3={{Versalita|Stettri}}|url=https://books.google.com/books?id=LhF8K-iYNrcC&pg=PA60|títulu=A brief history of Central America|volume=I|allugamientu=Madrid|editorial=O. C. Press|añu=1985|isbn=0520068327|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Pérez Cruz}}|publicación=Revista Calban|allugamientu=Cuba|nome={{Versalita|Felipe de Jesús}}|url=http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|títulu=Morazán, el nuesu altivu héroe|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218212126/http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|archivedate=2014-12-18|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Rafael}}|apellíu={{Versalita|Reyes}} |títulu=Nociones d'Historia del Salvador|allugamientu=San Salvador, El Salvador|editorial=Imprenta Francisco Sagrini|añu=1885|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíos={{Versalita|Rosa}}|nome={{Versalita|Ramón}}|enllaceautor=Ramón Rosa|títulu=Historia del Beneméritu Xeneral Don Francisco Morazán, ex-presidente de la República de Centroamérica|editorial=Ministeriu d'Educación Pública, Ediciones Téuniques Centroamericanu|allugamientu=Tegucigalpa|añu=1974|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/hestoria-del-benemerito-gral-don-francisco-morazan-ex-presidente-de-la-republica-de-centroamerica/|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Adalberto}}|apellíu={{Versalita|Santana}}|url=https://books.google.com.ar/books?id=DUqh81WJRM4C&pg=PA27&lpg=PA27|capítulu=Dos próceres de la nuesa América|editor={{Versalita|Santana, Adalberto; Guerra Villaboy, Sergio}}|títulu=Benito Juárez n'América Llatina y el Caribe|ubicación=Méxicu|editorial=UNAM, Cuadiernos de Cuaderno |añu=2006|isbn=9703242464|ref=harv}} * {{cita llibru |nome={{Versalita|Ephraim George}}|apellíu={{Versalita|Squier}}|enllaceautor=Ephraim George Squier|url=https://archive.org/stream/nicaraguaitspeo05squigoog|títulu=Nicaragua, its people, scenery, monuments and the proposed Interoceanic Canal|editorial=D. Appleton and Co.|allugamientu=New York, EE.XX. |añu=1852|idioma=en|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Stephens}}|nome={{Versalita|John Lloyd}}|apellíu2={{Versalita|Catherwood}}|nome2={{versalita|Frederick}}|enllaceautor=John Lloyd Stephens|enllaceautor2=Frederick Catherwood|url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog|títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan|idioma=en|editorial=Arthur Hall, Virtue and Co.|añu=1854|allugamientu=[[Londres]], [[Inglaterra]]|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Wells}}|nome={{versalita|William}}|títulu=Explorations and Adventures in Hondures|editorial=Harper|allugamientu=Nueva York|idioma=en|añu=1857|ref=harv}} * {{cita publicación|títulu=The ecclesiastical policy of Francisco Morazán and the other Central American liberals|añu=1920|url=https://archive.org/details/ecclesiasticalpo00will|apellíu={{Versalita|Williams}}|nome={{Versalita|Mary Wilhelmine}}|publicación=The Hispanic American Historical Review|númberu=2|volume=III|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871|nome={{Versalita|Ralph Llee, Jr.}}|apellíu={{Versalita|Woodward}}|añu=1993|editorial=University of Georgia Press|allugamientu=Athens, Georgia EE.XX. |formatu=Edición en llinia|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|ref=harv}} {{reftermina}} === Biografíes === {{refcomienza}} * Magüeta, Longino: ''Morazán revolucionariu''. Tegucigalpa: Editorial Baktun, 1992. * Bardales, Rafael: ''Pensamientu políticu del xeneral Francisco Morazán''. Tegucigalpa: Editorial Universitaria, 1985. * Díaz Chávez, Filánder: ''Probe Morazán probe''. Tegucigalpa: Guaymuras, 1988. * Fernández Guardia, Ricardo: ''Morazán en Costa Rica''. San Xosé (Costa Rica): Lehmann, 1942. * Ficklen, John Rose: ''Central America and Mexico''. * Jiménez Solís, J. Jorge: ''Francisco Morazán: la so vida y la so obra''. Méxicu: Programa Testos Escolares Nacionales, 1958. * {{cita llibru |apellíos=Montes |nome=Arturo Humberto|enllaceautor= |coautores= |editorial=|editor=Llibru Mex |otros títulu=Morazán y la Federación Centroamericana|edición=1ª |fecha= |añu=1958|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez López|nome=Y.|enllaceautor= |coautores= |editorial=|editor= |otros= |títulu=Biografía del xeneral Francisco Morazán|edición=2ª|fecha= |añu=1931 |ref=harv}} * Santana, Adalberto: ''El diariu de Francisco Morazán''. Méxicu: PUDEL/UNAM (Programa d'Espardimientu d'Estudios Llatinoamericanos). * Santana, Adalberto: ''El pensamientu de Morazán''. Méxicu: UNAM, 1992. * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Escotu}}|nome={{Versalita|Julio}}|títulu=El Xeneral Morazán marcha a batallar dende la muerte (novela biográfica)|allugamientu=[[San Pedro Sula]], [[Hondures]]|editorial=Centru Editorial|añu=1992}} {{reftermina}} === Historia rellacionada === {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu=Guerra Vilaboy |nome=Sergio |enllaceautor= |coautor=Santana, Adalberto|editorial=Grupu Loera Chavez|editor=UNAM |otros títulu=Benito Juárez n'América Llatina|edición= |fecha= |añu=1992 |ubicación=Méxicu |id= |isbn=970-32-42-46-4|páxines=27-41 |capítulu=Dos Poceres de Nuesta América | urlcapítulu = |ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Rodríguez Lapuente |nome=Manuel |títulu=Historia d'Iberoamérica |ubicación=España |editorial=Ramón Sopena (1974) |isbn=84-303-0185-2}} * {{cita llibru |apellíos=Rouquié |nome=Alain |enllaceautor= |editorial=Fondu de Cultura Económica|editor= |otros= |títulu=Guerres y Paz n'América Central|edición= |fecha= |añu=1994|isbn=968-16-4309-7|ref=harv}} {{reftermina}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} {{commonscat|Francisco Morazán}} {{wikisource|Francisco Morazán Quesada}} {{wikiquote|Francisco Morazán}} * [http://www.bch.hn/galerias/?level=album&id=18 Exposición Francisco Morazán Bancu Central d'Hondures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713165616/http://www.bch.hn/galerias/?level=album&id=18 |date=2012-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20110721094947/http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf Proyeutu Casa de Morazán Proyeutu Casa de Morazán] * [https://web.archive.org/web/20040223153917/http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan José Francisco Morazán Quezada 2003] * [https://web.archive.org/web/20111005015852/http://www.latribuna.hn/2011/05/01/batalles-y-combates-del xeneral-morazan-en-centroamerica/ Batalles y combates del xeneral Morazán en Centroamérica] {{reftermina}} {{NF|1792|1842|Morazan Quezada, Jose Francisco}} [[Categoría:Escritores d'Hondures]] [[Categoría:Gobernantes d'El Salvador]] [[Categoría:Gobernantes de Nicaragua]] [[Categoría:Xefes d'Estáu de Costa Rica]] [[Categoría:Xefes d'Estáu d'Hondures]] [[Categoría:Masones d'Hondures]] [[Categoría:Militares d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Persones de Tegucigalpa]] [[Categoría:Executaos d'Hondures]] rmihn1ofwvnarrr6ep7lwemqm654gox 0 155703 4496424 4256816 2026-05-26T06:11:57Z Limotecariu 735 4496424 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Juan Rafael Mora Porras''', llamáu ''Don Juanito'' {{nym}} foi [[Llista de Presidentes de Costa Rica|presidente de Costa Rica]] en trés causes consecutives. Reconózse-y especialmente'l méritu de conducir al país a la victoria sobre los [[filibusteros]] encabezaos por [[William Walker]], na [[Campaña Nacional de 1856-1857]]. Precisamente por esa campaña, l'[[Asamblea Llexislativa de Costa Rica]] declaró-y héroe y llibertador nacional» el 16 de setiembre de 2010.<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/juan-rafael-mora-declaráu-heroe-y-libertador-de Costa rica,a65568906012b210VgnVCM20000099f154d0RCRD.html Juan Rafael Mora declaráu héroe y llibertador de Costa Rica]</ref> Ye unu de los personaxes más reconocíos y más importantes de la historia costarricense. == Vida y familia == El matrimoniu de Camilo Mora Alvarado y Ana Benito Porras Ulloa —familia lliberal que figura ente los fundadores de l'actual capital costarricense—, tuvo cuatro fíos que pertenecieron a la élite político y social del país. Non solo Juan aportaría a presidente; tamién lo sería, en 1849, [[Miguel Mora Porras|Miguel]] y [[José Joaquín Mora Porras|José Joaquín]] llograría'l grau de xeneral. Les sos hermanes Ana María y Guadalupe fueron esposes, respeutivamente, de [[José María Montealegre Fernández]], que gobernaría Costa Rica de 1859 a 1863, y de [[José María Cañas Escamilla]], xeneral d'orixe [[El Salvador|salvadoreñu]] que s'estremó na guerra contra [[William Walker]]. Don Juanito casar en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] el 24 de xunu de 1847 con Inés Aguilar Coeto, fía de [[Manuel Aguilar Chacón]], xefe d'Estáu de 1837 a 1838. La pareya tuvo ocho fíos: Elena, Teresa, Alberto, Amelia, Juan de Dios, Camilo, Juana y Antonio. Foi alcalde de San Xosé en 1837 y desempeñó otros cargos públicos, anque les sos principales actividaes fueron el comerciu, el cultivu del café, la caña d'azucre y los bienes raigaños. En 1842, Juan Rafael Mora, que nun tenía educación universitaria, formó una sociedá con Vicente Aguilar, que se convertiría llueu nuna de les más poderoses firmes comerciales de la dómina.<ref name=monge>[[Carlos Monge Alfaro]]. ''Historia de Costa Rica'', 17ª edición, Trejos, San Xosé, 1982</ref> == Vida política == [[Ficheru:Juan Rafael Mora Porras 1859.jpg|thumb|left|<small>Juan Rafael Mora Porras, 1859</small>]] En 1847 foi escoyíu [[vicepresidente]] de la República,<ref>{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/m/mora_porres.htm |títulu=Biografia de Juan Rafael Mora Porras |fechaaccesu=9 de setiembre de 2016 |sitiuweb=www.biografiasyvidas.com }}</ref> cargu al qu'arrenunció al añu siguiente, pa volver ocupar esi puestu al subsiguiente. El golpe militar del xeneral [[José Manuel Quirós y Blanco|José Manuel Quirós]], qu'obligó a arrenunciar al mandatariu [[José María Castro Madriz|José María Castro]], convertir en gobernante del país hasta que se declarara la eleición del so socesor, que ganó'l mesmu don Juanito. Ente los primeros ésitos llograos mientres el so gobiernu tuvieron la reconocencia de la independencia costarricense por [[España]] y la creación por [[Pío IX]] de la diócesis de Costa Rica (1 de marzu de 1850), que'l so primer obispu, [[Anselmo Llorente y Lafuente]], foi consagráu al añu siguiente en [[Guatemala]]. Nuna dómina en que los militares teníen gran influencia na política del país y na que la esistencia d'un solu cuartel facilitaba al so comandante ponese acordies coles families poderoses pa camudar al presidente, Mora decidió crear un segundu cuartel, lo que venía significar una rocea escontra Quirós, el militar más poderosu d'entós. Esti asina lo entendió y llevantóse n'armes el 3 de xunu de 1850, pero les fuercies qu'unvió don Juanito a combatilo ganar.<ref name=monge /> El [[Asamblea Llexislativa de Costa Rica|Congresu Constitucional]] confirió-y el títulu de [[Beneméritu de la Patria]], por Decretu Non. LXXXVI de 25 de xunu de 1850. A pesar del trunfu sobre Quirós, les coses nun se-y dieron fáciles a Mora, que tenía en contra una intelixente oposición empobinada por Castro y un Congresu en gran parte adversu. Llegó inclusive a presentar el so arrenunciu, que nun foi aceptada. Don Juanito optó entós por eslleir la cámara y llamar a nueves eleiciones pa llograr un Parllamentu fiel, cosa que consiguió. En 1853 foi reelixíu. Ameyoró la carretera de [[Cartago (Costa Rica)|Cartago]] al puertu de [[Puntarenas (ciudá)|Puntarenas]], vía que contribuyó a acelerar el desenvolvimientu económicu del país, y dictó otres disposiciones progresistes que se realizaron mientres el so mandatu. === Guerra contra los filibusteros === {{AP|Campaña Nacional de 1856-1857}} [[Ficheru:Mora Porras, Juan Rafael -pteCR por Povedano MHJS f1.jpg|thumb|300px|{{cita|''"La so estatura ye d'escasu metro con sesenta. Gruesu de contextura, relleno la cara y el pescuezu curtiu. Pelo negro, peñáu escontra tras y trupa sotabarba. Piel llixeramente morico. Frente estena, de clara intelixencia. Ceyes llargues, mirada caltriante. Llabiu cimeru delgáu, ñariz romana. Camina firme, lleva cayáu con empuñadura de marfil. Fala nidia y direutu. Duerme ceo, madruga y fai pigazu. Católicu, va a misa. De maneres refinaes, visti a la francesa con zapatos de charol, y n'ocasiones solemnes, usa un senciellu frac negru. Prefier pluma, tinta y papel ingleses. Bonable por naturaleza, la so fisonomía plácida espresa más bondá qu'enerxía. Por ciñu, munchos llamar Don Juanito."''|[[Armando Vargas Araya]]. 2007.<ref>{{Cita Harvard |Vargas Araya|2007|sp=sí|p=51-52}}</ref>}}]] A principios de 1856 Costa Rica viose obligada a encarar la guerra conocida como la ''[[Campaña Nacional de 1856-1857]]'' pa espulsar a [[William Walker]] del territoriu centroamericanu. Na primer fase de la guerra, na que Mora acompañó a les tropes personalmente (delegó el gobiernu al vicepresidente [[Francisco María Oreamuno Bonilla|Francisco María Oreamuno]]), l'exércitu costarricense salió victoriosu nes batalles [[batalla de Santa Rosa (Costa Rica)|de Santa Rosa]], la [[batalla de Sardinal|de Sardinal]] y na [[batalla de Rivas (11 d'abril de 1856)|batalla de Rivas]]. Pero nos díes siguiente surdió la peste del [[cólera]], qu'empezó a faer estragos nes files del exércitu, que por decisión de Mora abandonó'l territoriu de [[Nicaragua]] y tornó a Costa Rica. Dempués la enfermedá estender por gran parte del país y mató a 10.000 persones, casi la décima parte de la población costarricense d'esa dómina. Una vegada que la epidemia de cólera cerró'l so ciclu n'avientu, empezó a preparar la 2ª campaña que tenía como principal oxetivu tomar el San Juan y los barcos qu'abastecíen a Walker dende EE UU. El magnate [[Cornelius Vanderbilt]], como una forma de collaborar na guerra, unvió entós al marín Sylvanus Spencer, conocedor del ríu, pa emponer a les tropes; en realidá, lo que quería'l millonariu estaodunidense yera recuperar los sos barcos de la Compañía Accesoria del Tránsitu que Walker diera a los sos competidores (la llamada vía del tránsitu dexaba aforrar munchos quilómetros y tiempu a quien viaxaben de la mariña este al oeste y viceversa en dómina de la [[fiebre del oru de California]]). Spencer, que morrería'l 29 de mayu de 1862 a los 43 años, llegó a Costa Rica acompañáu del inglés William Clifford Webster, quien traía de la mesma una carta d'encamientu del embaxador costarricense en Washington, Luis Molina. Webster presentóse como si detrás d'él tuviera Vanderbilt, lo que yera falsu, y ufiertó a Mora'l préstamu d'un millón de pesos p'arreglar la delda estatal contraida pol gobiernu pa financiar la guerra, pero Webster foi acusáu d'estafa en EE UU y les contrates nunca llegaron a formalizase. Amás, elles contrates teníen una condición: pa faeles efectives precisábase la firma de Nicaragua, cosa qu'esta nun fixo con nenguna del trés contrates. La guerra concluyó n'abril de 1857, dempués de que'l mayor [[Máximu Blanco]] cortara les víes de suministru de los filibusteros por aciu la campaña del [[ríu San Juan (Nicaragua)|río San Juan]]. La victoria na guerra contra Walker enllenó de gloria a Mora; pero les rellaciones con Nicaragua complicáronse. Walker, dempués de rindise'l 1 de mayu de 1857 en Rivas y de ser lleváu de vuelta a Estaos Xuníos pol comandante de la [[balandra de guerra]] ''St. Mary's'' Charles Henry Davis, empieza a preparar otra espedición; en Nicaragua, reemplazar na presidencia [[Tomás Martínez]], quien esixe a Costa Rica la devolución inmediata de Punta Castiella, Castillo Viejo y el fuerte de San Carlos, según los barcos prindaos a los filibusteros; amás, les tropes costarricenses teníen d'abandonar el territoriu nicaraguanu. Pero Mora, que sabía de los planes de Walker, ordenó que les tropes permanecieren nel San Juan p'albortar una nueva incursión del filibusteru. Martínez acusó entós a Costa Rica d'intenciones imperialistes y declaró-y la guerra'l 19 d'ochobre de 1857. Foi Cañas l'encargáu d'axustar, procesu que termina cola firma del [[Tratáu Caña-Xerez]], desfavorable pa Costa Rica, que tuvo que reconocer a Nicaragua como propietaria absoluta del San Juan y conformase solo con un accesu llindáu al llibre navegación nel cursu inferior del ríu, perdiendo los derechos patrimoniales sobre esti. A principios de 1859 foi reelixíu pa un tercer periodu, pero'l 14 d'agostu d'esi añu foi derrocáu polos comandantes de los cuarteles de San Xosé, el coronel Lorenzo Salazar y el citáu mayor Blanco. Foi'l sarxentu Sotero Rodríguez quien, al trés y media de la madrugada d'aquel día presentóse intempestivamente na casa de Mora y conducir deteníu al cuartel. Nes hores siguientes fueron prindaos coles mesmes el so hermanu José Joaquín, el xeneral Cañas, Manuel Argüello —sobrín y asesor del presidente— y otros funcionarios; conducíos depués a Puntarenas y espulsaos del país, zarparon nel vapor ''Guatemala'' escontra [[El Salvador]]. Los dos militares golpistes fueron xubíos al grau de xeneral por [[José María Montealegre Fernández|José María Montealegre]], el nuevu presidente que pertenecía a la familia que tuviera detrás de la confabulación pa terminar col gobiernu de Mora. Nes eleiciones de 1860, los partidarios de desaposiáu mandatariu postularon como candidatu al so pariente [[Manuel Mora Fernández]], que foi ganáu por Montealegre. === Intentu de recuperar el poder y muerte === Nel estranxeru, ''don Juanito'' preparaba la invasión pa reponer el poder; viaxó a Estaos Xuníos en busca d'ayuda y armes. El 17 de setiembre de 1860 desembarcó en [[Puntarenas (ciudá)|Puntarenas]] —acompañáu del so hermanu, el xeneral [[José Joaquín Mora Porras|José Joaquín]], del so cuñáu, [[José María Cañas]] y el so sobrín Manuel Argüello—; los moristas tomaron la ciudá y apoderáronse d'una franxa de terrén que llegaba hasta'l [[ríu Fuécara]]. El gobiernu de Montealegre reaccionó rápido unviando una fuercia militar que ganó a Mora na [[batalla de La Angostura (Costa Rica)|batalla de La Angostura]]. ''Don Juanito'' buscó asilu onde'l so amigu'l cónsul británicu Richard Farrer —con don Ricardo, como se-y conocía en Costa Rica—, con quien él tuviera negocios; asina, vendiéra-y una facienda cafetalera allugada en [[Guadalupe (Costa Rica)|Guadalupe]] y en 1854 el so gobiernu diéra-y la concesión pa construyir y esplotar una vía ferrial ente [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] y Puntarenas—, pero terminó apurriéndose. Foi fusiláu nel llugar denomináu Los Jobos el 30 de setiembre d'aquel añu xunto al xeneral Ignacio Arancibia (un [[chile|chilenu]] que partiera escontra [[California]] na dómina de la [[fiebre del oru de California|fiebre del oru]], pero que se quedara en Costa Rica, aniciándose n'[[Cantón d'Esparza|Esparza]] y que s'estremara na [[Campaña Nacional de 1856-1857|guerra contra los filibusteros]]). Dos díes depués, executaron tamién a Cañas. === Sepultura de Mora === Un grupu d'amigos —los cónsules británicu, Farrer, y francés, Juan Bonnefil (Jean Jacques Bonnefil Hydemayra), los xenros d'este, Santiago Costantine y Julio Rosat, más el capitán Francisco Roger— llograron que'l cadabre nun fuera refundiáu a les agües y diéron-y sepultura el mesmu día de la so execución nel antiguu campusantu del esteru nuna fuesa cavada por ellos mesmos; dos díes depués soterraron tamién a Cañas. Casi seis años más tarde, el 20 de mayu de 1866, Bonnefil retorna al llugar xunto con Constantine y cuatro marineros (Carlos Leonara, Enrique Ligoneff, Francisco Hervé y Guillermo Noubée) y desatierra los cadabres, que caltién de volao na so residencia de [[Puntarenas (ciudá)|Puntarenas]] para depués llevalos la so casa en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], allugada diagonal al [[Hospital San Juan de Dios (San Xosé)|Hospital San Juan de Dios]], llugar nel que permanecen mientres más de 20 años, hasta que'l 13 de xineru de 1885 son treslladaos al Campusantu Xeneral de la capital costarricense.<ref>[https://es-es.facebook.com/ForoAlajuelense/posts/558981367484245 Luko Hilje. ''Dos palos secos y una cruz''], ''Foru Alajuelense''; consultáu'l 18.03.2015</ref><ref>Raúl Arias nel [http://www.youtube.com/watch?v=CKvvDEkC40M documental de Rubén Darío ''L'héroe escaecíu], setiembre de 2012; consultáu'l 18.03.2015</ref> == Mandáu == La historia recuerda a Juan Rafael Mora pol so heroicu combate contra los filibusteros partidarios de la [[esclavitú]], llogrando la victoria pa Costa Rica y [[Centroamérica]]. {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | anchu = | títulu = Obres mientres los gobiernos de Juan Rafael Mora Porras | testu = <br /> * Fortaleció l'actividá cafetalera * Inauguró'l sistema d'allumáu públicu en 1851 * Construyó l'edificiu de la [[Universidá de Santu Tomás (Costa Rica)|Universidá de Santu Tomás]] (Univ. de Costa Rica) * Construyó la Fábrica Nacional de Llicores, l'[[Hospital San Juan de Dios (San Xosé)|Hospital San Juan de Dios]] y el [[Palaciu Nacional de Costa Rica]]. * Mientres la so alministración, l'inxenieru Nicolás Gallegos llevantó'l primer planu de la ciudá de San Xosé. * Mientres el so gobiernu, [[Manuel María Gutiérrez Flores]] compunxo la música del [[Himnu Nacional de Costa Rica]] en 1852 * Creóse la [[diócesis]] de Costa Rica en 1850 * Roblóse'l [[tratáu Caña-Xerez]] en 1858 * Aguiyó l'establecimientu d'un Bancu Nacional de capital mistu * Aguiyó'l desenvolvimientu de [[Guanacaste (provincia)|Guanacaste]] * Dirixó con ésitu la Campaña Nacional de 1856-1857 contra los [[filibusteros]] | semeya1 = Palaciu Nacional de Costa Rica (2).jpg | anchu1 = 238 | testu1 = [[Palaciu Nacional de Costa Rica]] (1850) | alineación_texto1 = center | semeya2 = HaciendaSantaRosa.jpg | anchu2 = 285 | testu2 = Facienda Santa Rosa, llugar de la [[Batalla de Santa Rosa (Costa Rica)|Batalla de Santa Rosa]] (20 de marzu de 1856) | alineación_texto2 = center | semeya3 = Monumentu Nacional de Costa Rica Detalle.JPG |anchu3= 220 | testu3 = [[Monumentu Nacional de Costa Rica]], n'homenaxe a la victoria na [[Campaña Nacional de 1856-1857]] | alineación_texto3 = center | semeya4 = Música del Himnu Nacional de Costa Rica 1.jpg | anchu4= 120 | testu4 = Música del [[Himnu Nacional de Costa Rica]] (1852) | alineación_texto4 = center | semeya5 = CañasJerez.jpg | anchu5 = 235 | testu5 = Frontera ente Costa Rica y Nicaragua, delimitada pol [[tratáu Caña-Xerez]] (1858) }} == Iconografía y reconocimiento == {{imaxe múltiple | posición_tabla = right | direición = vertical | anchu = 170 |títulu=| posición_títulu = | fondu_de_títulu = | testu = <small>Monumentu a Juan Rafael Mora en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], obra del italianu Pietro Piraino</small>| posición = embaxo | fondu_de_texto = | foto1 = Monumento a Juan Rafael Mora Porras en San José, Costa Rica (2).JPG| anchu1 = | testu1 = | alineación_texto1 = | foto2 = Monumento a Juan Rafael Mora Porras en San José, Costa Rica.JPG| anchu2 = | testu2 = | alineación_texto2 = }} Cais y parques lleven el nome de ''don Juanito''. Asina, en [[Puntarenas (ciudá)|Puntarenas]] esiste'l Parque Mora y Cañas, nel barriu El Carmen (avenida 1 con cai 9), inauguráu'l 8 d'avientu de 1918 y afatáu con dos talos bustos de dambos personaxes, escultures de [[Juan Rafael Chacón]] asitiaes en 1960, pal centenariu de la so muerte. L'avenida segunda en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] foi bautizada nel so honor, primero en 2001 y dempués en 2014 col nome oficial d'Avenida del Llibertador Juan Rafael Mora.<ref name=mata>[http://www.nacion.com/nacional/politica/Avenida-segunda-bautizada-Juanito-Mora_0_1395660487.html Alonso Mata Blanco. ''Avenida segunda ye bautizada Juanito Mora, otra vegada...''], ''[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]'', 09.12.2014; consultáu'l 18.03.2015</ref> Tamién la cai segunda lleva'l so nome y ye precisamente na esquina cola avenida segunda qu'asitiaron la placa correspondiente (hai planes de camudar el nome de la cai pa evitar tracamundios).<ref name=mata /> Mora foi retratáu por importantes pintores, empezando por [[Aquiles Bigot]], cuadru que s'atopa na Pinacoteca de l'[[Asamblea Llexislativa de Costa Rica]]. El [[Muséu Históricu Cultural Juan Santamaría]] ([[Alajuela (ciudá)|Alajuela]]) tien un formosu cuadru antiguu de ''don Juanito'' pintáu por [[Tomás Povedano]]. Amás, hai unu en qu'apaez col so hermanu [[José Joaquín Mora Porras|José Joaquín]] y una pintura de la so fusilamiento, obres ambes de Carlos Aguilar. Y en el Parque Juan Santamaría d'esa ciudá inaugurar en 2012 un gran mural, tamién d'Aguilar, nel que Mora ocupa un llugar central. Gonzalo Morales Alvarado retrató coles mesmes al famosu mandatariu, al igual que'l so fíu [[Gonzalo Morales Sáurez]] (una semeya d'esti postreru ta nel Salón de los Patriotes Llatinoamericanos de la [[Casa Rosada]], sede del gobiernu d'[[Arxentina]]).<ref>[http://www.nacion.com/ocio/artes/Retrato-Juanito-Mora-Casa-Rosada_0_1269873243.html ''Semeya de Juanito Mora exhibir na Casa Rosada''],''[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]'', 21.05.2012; consultáu'l 18.03.2015</ref> Nel parque frente al edificiu de Correos y Telégrafos de San Xosé alza'l principal monumentu a Mora. Trátase de conxuntu escultóricu, obra del italianu Pietro Piraino, compuestu por una estatua del ex-presidente d'unos 3 m d'altor sobre una base de formigón; nes bandes de la base hai dos baxorrelieves (N: trabayu de llabriegos costarricenses, S: episodiu de la [[Campaña Nacional de 1856-1857|Campaña Nacional]]. Otros dos figures formen parte del conxuntu: al este, una muyer que simboliza la ciencia, y al oeste, un home con una antorcha, símbolu de la llibertá. El direutor Rubén Darío Arena creó en setiembre de 2012 un documental con analís del historiador Raúl Arias y participación d'Armando Vargas Araya y Manuel Mora Sala, ya ilustraciones del citáu pintor alajuelense Carlos Aguilar. En 2013, mientres el Festival de Música José Merín, Dionisio Cabal presentó'l cantar ''Llegó la hora de Juanito Mora''.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=03vTbQARNpM Cantar de Cabal], video, ochobre de 2013; consultáu'l 18.03.2015</ref> Mora ye unu de los personaxes principales de la novela d'Óscar Núñez ''La guerra prometida'' (2015). {| class="collapsible collapsed" style="width:100%; border:1px solid #cedff2; background:#F5FAFF" |- ! align="center" | Ancestros hasta los tatarabuelos<ref>Cuadru ellaboráu por Yves de La Goublaye de Ménorval, sobre la base de datos del Dr. Hernán Fuentes Baudrit</ref> |- | {{ahnentafel-compact5 |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1=1. Juan Rafael Mora Porras |2=2. Camilo Mora Alvarado (1777-1836) |3=3. Ana Benito Porras Ulloa (1773-1833) |4=4. Dionisio de Mora Valverde (1730) |5= 5. Antonia de la Lluz Alvarado |6= 6. Jesús Antonio de Porras y González de León (1760) |7= 7. Josefa Ulloa Guzmán (1745-1797) |8=8. Camilo de Mora y Sánchez (1714-1767) |9=9.Feliciana Valverde Villalobos (1714-1784) |10=10.N. |11=11.María Josefa de Alvarado y Guevara |12=12.Juan Agustín de Porras (1730) |13=13.Juana González de León (+ desp. 1788) |14= 14. José Antonio de Vargas Ulloa (1706) |15= 15. Francisca González de Villalobos (1726) |16= 16. Francisco de Mora y Martínez (1670-1742) |17=17. Clara Sánchez d'Estrada (1685-1752) |18=18. Sebastián Valverde Monterroso |19=19. Ana Josefa de Echavarría (Chavarría) y Ibarra |20=20. N. 21=21. Ne. |22=22. Pedro de Alvarado y Baldrayu (+1739) |23=23. Ángela de Guevara Sáenz (1705) |24=24. Alonso de Porras y Sibaja |25=25. Nicolasa González Alfaro (1705) |26=26. Pedro González de León |27=27. María Josefa Martínez de Gamboa |28=28. José de Vargas Ulloa (+1752) |29=29. Isabel de Siles y Chaves |30=30. Francisco González de Villalobos y Guevara |31=31. Josefa de Bonilla y Laya-Bolívar }} |} == Ver tamién == * [[Campaña Nacional de 1856-1857]] * [[Guerra Nacional de Nicaragua]] * [[Presidente de Costa Rica|Presidentes de Costa Rica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Vargas Araya |nome=Armando |títulu=El llau ocultu del presidente Mora: resonancies de la Guerra Patria contra la tramposería d'Estaos Xuníos (1850-1860) |fechaaccesu=16 de febreru de 2014 |edición=1ª |añu=2007 |editorial=Eduvisión |ubicación=San Xosé, Costa Rica |isbn=978-9968-521-96-3 |páxina=432}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20071011021552/http://www.mcjdcr.go.cr/boletines/sesquicentenario_proclama.html 1° y 2° Proclames de Mora Porras] * [http://www.youtube.com/watch?v=CKvvDEkC40M ''L'héroe escaecíu''], documental de Rubén Darío sobre Mora {{NF|1814|1860|Mora, Juan Rafael}} {{socesión |títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Costa Rica (1848-1906).svg|40px|center]] 3º [[presidente de Costa Rica]] | periodu = 1849 - 1859<br /> ''Derrocáu'' | predecesor = [[Ficheru:Miguel Mora Porras 001.jpg|40px|center]] [[Miguel Mora Porras]]<br /> 16 al 26 de payares de 1849 | socesor = [[Ficheru:José María Montealegra Fernández.JPG|40px|center]] [[José María Montealegre Fernández]]<br /> 1859-1863 }} {{Tradubot|Juan Rafael Mora Porras}} [[Categoría:Presidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Lliberales de Costa Rica]] [[Categoría:Persones de San Xosé]] [[Categoría:Vicepresidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Executaos de Costa Rica]] frvloh7tzuf7z6u6ebl2tf6v4jdg4tc 0 155715 4496419 4432671 2026-05-26T06:09:41Z Limotecariu 735 4496419 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José María Castro Madriz''' {{nym}}, conocíu como'l ''Fundador de la República'', foi [[presidente de Costa Rica]] en dos ocasiones (1847-1849 y 1866-1868). Lliberal, yera un fondu creyente nes virtúes de la ilustración y na llibertá de prensa. Sobre'l so gobiernu, dixo: «La mio alministración nun venir# de lluches nin s'inaugura sobre les ruines de nengún partíu. La so bandera ye la nación y el so oxetu'l bienestar de toa Costa Rica». == Datos personales y familiares == Foi fíu únicu de [[Ramón Castro y Ramírez]] y Lorenza Madriz y Cervantes, hermana del presbíteru y doctor [[Juan de los Santos Madriz y Cervantes]]. Casóse en San José'l 29 de xunu de 1843 con [[Pacífica Fernández Oreamuno]], fía del xefe d'Estáu [[Manuel Fernández Chacón]] y María Dolores Oreamuno y Muñoz de la Trinidá, y hermana de [[Próspero Fernández Oreamuno]], presidente de la República de 1882 a 1885. == Estudios == Cursó estudios elementales en San José con [[Rafael Ramírez Hidalgo]] y dempués estudió col médicu y abogáu nicaraguanu don [[Rosalío Cortés]] y el médicu guatemalianu [[Nazario Toledo]]. Darréu foi unviáu a estudiar a la Universidá de [[León (Nicaragua)|León]], [[Nicaragua]], onde se graduó de bachiller en Filosofía (23 d'avientu de [[1838]]) y de doctor en Lleis (1° de payares de [[1841]]) y en Filosofía (22 de mayu de [[1842]]). == Vida política == Foi auditor de guerra mientres el gobiernu de [[Francisco Morazán Quesada]] (1842). En 1842, mientres la primer alministración de [[José María Alfaro Zamora]], foi unviáu como comisionado diplomáticu a Nicaragua, y al so regresu nomóse-y como ministru xeneral del Estáu, cargu qu'exerció de 1842 a 1844. El 11 d'abril de 1844 foi nomáu como ministru de Gobernación y Rellaciones Interiores y Esteriores, cargu que desempeñó hasta xunetu d'esi añu. De 1844 a 1846 foi diputáu por [[cantón de Desamparaos|Desamparaos]] y en 1845 foi escoyíu como presidente de la Cámara de Representantes y del Poder Llexislativu. Foi ministru de Gobernación y Rellaciones Interiores y Esteriores y vicejefe d'Estáu (1846-1847) y vicepresidente del Estáu (1847) sol segundu mandatu de Alfaro. === Primer alministración (1847-1849) === Nes [[Eleiciones presidenciales de Costa Rica de 1847|eleiciones d'abril de 1847]] foi escoyíu presidente del [[Estáu de Costa Rica]] pal periodu 1847-1853. Pocos meses dempués el Congresu concedió-y el grau de Xeneral y el 2 d'ochobre de 1847 declarar [[Beneméritu de la Patria]]. N'agostu de 1848 la denominación del so cargu camudó a '''[[Llista de Presidentes de Costa Rica|presidente de la República]]'''. El 31 d'agostu de 1848 declaró a Costa Rica como una nación soberana ya independiente de cualesquier otru estáu y nomar definitivamente República de Costa Rica. El 28 de setiembre de 1848 decretáronse la [[Bandera de Costa Rica|bandera]] y l'[[Escudu de Costa Rica|escudu]] de la República. Dispunxo que'l 15 de setiembre fuera feriáu pa conmemorar la independencia de la nueva Nación. Mientres esta alministración establecieron rellación diplomátiques, robláronse trataos con dellos países europeos y plantegóse al gobiernu de la Gran Bretaña la posibilidá d'establecer un [[Rellaciones Costa Rica-Reinu Uníu|Protectoráu sobre Costa Rica]]. Promovióse la educación pública. Tamién s'efectuó un importante cambéu a la [[Constitución Política de Costa Rica de 1847|Constitución de 1847]], que dio como resultáu la promulgación d'una nueva, la llamada [[Constitución reformada de 1848]], que reforzó los poderes del Presidente. Sicasí'l país tuvo qu'enfrentar una difícil situación económica, de resultes de la baxa internacional del preciu del café, y un considerable baturiciu políticu, que se materializó en numberosos intentos por derrocar al gobiernu. El 15 de payares de 1849, ante l'amenaza d'un golpe militar dirixíu pol xeneral [[José Manuel Quirós y Blanco]], José María Castro apurrió'l poder a [[Miguel Mora Porras]] y a otru día robló'l so arrenunciu. El Congresu aceptar y dio-y el títulu de ''Fundador de la República''. === Principales actividaes ente 1849 y 1860 === [[Ficheru:Povedano- jose maria castro.jpg|thumb|left|270px|<small>Semeya de '''José María Castro''', pintáu por [[Tomás Povedano]], que'l presidente [[Luis Guillermo Solís]] asitió nel so despachu en 2014</small>. {{cita|''Foi unu de los ciudadanos más distinguíos del sieglu XIX. Verdadera lumbrera del país. Adelantrar al so tiempu. De gran cultura y magníficos modales. Un señor, nel tratu y nel vistir. Llevaba siempres levita, chalecu y sombreru de copa, ensin escaecese'l cayáu de puñu d'oru.''|Elías Zeledón Cartín. 2013.<ref>{{Cita Harvard |M Zeledón Cartín|2013|sp=sí|p=351}}</ref>}}]] Dempués de dexar la presidencia, Castro permaneció en San José dedicáu a l'alministración de los sos bienes, pero'l gobiernu de [[Juan Rafael Mora Porras]] mirar siempres con fonda rocea y en más d'oportunidá facer oxetu de midíes de confinamientu. Efectuó tamién un viaxe a [[Francia]] y foi condecoráu cola Orde de la [[Lexón d'Honor]] el 8 d'ochobre de 1850. En xineru de 1852, ensin xuiciu de nenguna clase, foi encamentáu a abandonar San José y dirixise a Puntarenas, y el 6 de febreru siguiente espulsóse-y del país, y establecióse en Guatemala. Tiempu dempués dexóse-y tornar a Costa Rica, pero en 1856 foi nuevamente espulsáu del país y hubo d'aniciase otra vegada en Guatemala. Dellos meses más tarde pudo tornar y dedicóse a l'agricultura, ensin participar en política. A la cayida de Mora Porras desempeñó de volao el cargu de ministru de Rellaciones Esteriores na alministración provisional de [[José María Montealegre Fernández]], del [[14 d'agostu|14]] al [[17 d'agostu]] de 1859, y foi escoyíu presidente de l'[[Asamblees Constituyentes de Costa Rica de 1838 a 1870|Asamblea Constituyente]] que s'inauguró'l [[16 d'ochobre]] y emitió la [[Constitución de 1859]]. Nesa asamblea propunxo l'abolición de la pena de muerte, según prohibir a los xenerales ser presidentes de la República, iniciatives que nun tuvieron ecu. === Rexente de la Corte Suprema por primer y segunda vegada === De conformidá cola [[Constitución de 1859]], la [[Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica]] componer d'un rexente, cinco maxistraos y un fiscal, escoyíos pol Congresu pa periodos de cuatro años. Tolos demás abogaos del país seríen conjueces natos de la Corte y habría amás seis conjueces que tuvieren conocencies en Derechu. El [[24 d'abril]] de [[1860]] el Congresu designó a los integrantes de la Corte pal periodu 1860-1864 y dispunxo que se juramentaran el [[29 d'abril]] d'esi añu. Los escoyíos fueron: Rexente: José María Castro Madriz; Maxistraos: [[Ramón Carranza Ramírez]], [[Manuel Alvarado y Barroeta]], Antonio Álvarez Hurtado; Joaquín Alfaro (arrenunciu aceptáu'l 6 d'agostu de 1861), sustituyíu por Ramón Loría Vega (nomáu'l 6 d'agostu de 1861), y José María Ugalde; Fiscal: [[Vicente Herrera Zeledón]] (arrenunciu aceptáu'l 30 d'abril de 1860), José Concepción Pinto Castro (escoyíu'l 30 d'abril de 1860, juramentado el 1° de mayu); Conjueces legos: Juan Manuel Carazo (almitida'l so arrenunciu'l 1° d'avientu de 1863), Rafael Araya; Carlos Sancho y Alvarado, sustituyíu'l 17 de xunetu de 1863 por Apolinar de Jesús Soto; [[Joaquín Bernardo Calvo Rosales]] (almitida'l so arrenunciu'l 1° d'avientu de 1863), Juan Francisco Bonilla y Alejo Jiménez. El 1° de mayu de 1864 el Congresu designó a los integrantes de la Corte pal periodu 1864-1868 y dispunxo que se juramentaran a otru día. Los escoyíos fueron: Rexente: José María Castro Madriz; Maxistraos: [[Manuel Alvarado y Barroeta]], Ramón Loría Vega, José Concepción Pinto Castro, Manuel Argüello Mora, [[José Gregorio Trejos Gutiérrez]]; Fiscal: [[Eusebio Figueroa Oreamuno]]; Conjueces legos: Joaquín Alvarado, Rafael Araya, [[Manuel Mora Fernández]], Juan Francisco Bonilla (arrenunciu almitíu'l 28 de xunu de 1864) y Alejo Jiménez. En 1865, mientres esti segundu periodu como rexente de la Corte, correspondió-y efectuar una visita a Bogotá como Ministru Plenipotenciario de Costa Rica y roblar col gobiernu colombianu'l [[tratáu Castro-Valenzuela]], relativu a les llendes ente Costa Rica y esi país. José María Castro Madriz cesó nes funciones de rexente de la Corte'l 8 de mayu de 1866, por ser escoyíu presidente de la República, y el Congresu designó p'asocede-y na Rexencia al maxistráu [[Manuel Alvarado y Barroeta]]. === Segunda alministración (1866-1868) === [[Eleiciones presidenciales de Costa Rica de 1866|Escoyíu presidente de la República n'abril de 1866]] pal periodu 1866-1869, impulsó la instrucción pública; decretó l'apertura de la badea de Limón al comerciu esterior; contrató l'establecimientu de la primer llinia telegráfica ente Cartago y Puntarenas. Ordenó la construcción del [[Palaciu Presidencial de Costa Rica|Palaciu Presidencial.]] Foi derrocáu'l 1 de payares de 1868 por un golpe militar que llevó a la presidencia a [[Jesús Jiménez Zamora]]. === Rexente de la Corte Suprema per tercer vegada === Por aciu un decretu llei de 18 d'ochobre de 1870, el presidente [[Tomás Guardia Gutiérrez]], dispunxo que la [[Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica]] componer d'un rexente, siete maxistraos y un fiscal, llibremente nomaos y removíos pol Gobiernu. Tolos demás abogaos residentes na capital o les sos vecindaes seríen conjueces natos de la Corte y habría amás seis Conjueces que tuvieren conocencies en Derechu. Esi mesmu día, otru decreto llei designó a los nuevos integrantes del altu tribunal: Rexente: José María Castro Madriz; Maxistraos: [[José Antonio Pinto Castro]], Ramón Loría Vega, [[Vicente Sáenz Llorente]], José Ana Herrera y Zeledón, [[José Rodríguez Zeledón]], José María Ugalde y [[Alejandro Alvarado García]]; Fiscal: Camilo Esquivel Sáenz; Conjueces legos: [[Rafael Ramírez Hidalgo]], [[Juan Rafael Mata Lafuente]], Félix Mata Lafuente, Alejo Jiménez, José Antonio Chamorro y Eustaquio Pérez. === Presidente de la Corte Suprema === La [[Constitución de 1871]] dispunxo que la [[Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica]] componer d'un presidente, siete maxistraos y un fiscal, escoyíos pol Congresu pa un periodu de cuatro años. Tolos demás abogaos residentes na capital o les sos vecindaes que lelnasen los requisitos pa ser maxistraos seríen conjueces natos de la Corte y habría amás seis Conjueces que tuvieren conocencies en Derechu. El 7 de mayu de 1872 el [[Congresu Constitucional]] designó a los maxistraos pal periodu 1872-1876 y escoyó como presidente de la Corte a Castro. La nueva Corte entró en funciones el [[8 de mayu]] de [[1872]] y los sos miembros fueron: Presidente: José María Castro Madriz; Maxistraos: [[Vicente Sáenz Llorente]], José Ana Herrera y Zeledón, [[José Rodríguez Zeledón]], José María Ugalde, [[Alejandro Alvarado García]]; [[Juan José Ulloa Solares]] (arrenunciu almitíu'l 8 de mayu de 1873), sustituyíu por Camilo Esquivel Sáenz (a partir del 12 de mayu de 1873), [[Salvador Jiménez Blanco]]; Fiscal: Antonio Álvarez Hurtado; Conjueces legos: Alejo Jiménez, Francisco Gallardo, Salvador Borbón, Adriano María Bonilla, Canuto Guerra y Eustaquio Pérez. José María Castro Madriz cesó provisionalmente nes sos funciones como presidente de la Corte a partir del 25 de payares de 1873, fecha en que foi nomáu secretariu de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes, anque solamente tuvo unos díes nel cargu, ante una treta política de Guardia pa neutraliza-y. Anque Castro Madriz pretendió tornar al so cargu como Presidente de la Corte, como yera'l so derechu, Guardia desconocer y nun-y lo dexó, aplicando un arrenunciu forzosu'l 1° d'avientu de 1873. === Cargos posteriores === El Dr. Castro foi consideráu unu de los principales opositores del gobiernu de Tomás Guardia, quien utilizó midíes cada vez más autoritaries y represives mientres la so Alministración. Ante les socesives crisis, el Presidente Guardia ufiertó delles vegaes al Dr. Castro formar parte del so gobiernu, lo qu'esti refugó. Por esa y otres razones, el Presidente ordenó l'arrestu y confinación de Castro Madriz nos cuartones del Cuartel de l'Artillería, onde foi sometíu a tratos vexatorios y humillantes, a la tortura y a ser espuestu publicamente nes contornes del cuartel, semidesnudo y encadenáu como'l peor criminal. A pesar d'esi tratu, Castro Madriz nun aportó a les pretensiones de Guardia. En 1877, al asumir nuevamente'l poder como dictador, Guardia nuevamente ufiertó a Castro formar parte del Gobiernu. Castro punxo una serie de condiciones pa incorporase como Ministru de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes, que s'incluyeron na llamada Llei de Garantíes, ente elles la supresión de la pena de muerte, de la tortura y de les penes difamantes o qu'atentaren contra la dignidá de los ciudadanos, la formación d'un Conseyu d'Estáu con atribuciones cercanes a lo llexislativo, la convocatoria d'una Asamblea Constitutente y otres midíes que pretendian ameyorar la situación política del país, amenorgar l'autoritarismu y garantizar los derechos fundamentales.Aceptaes estes condiciones por Guardia, Castro foi Secretariu de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes, per quinta vegada, dende 1877 hasta 1883. Mientres esi periodu, hubo una notable meyora nel meyoramientu de la Enseñanza Secundaria y na crecedera del númberu de muyeres qu'asisten a la escuela primaria, ente otres midíes. El socesor de Guardia, el Xeneral Próspero Fernández Oreamuno, confirma al so cuñáu Castro Madriz nes mesmes carteres, nes que permaneció hasta mediaos del añu siguiente, cuando se-y obligó arrenunciu pa ser nomáu como ministru plenipotenciario en dellos países eueropeos. Tres un curtiu periodu, esi mesmu añu Castro Madriz reasume como Secretariu de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes, permaneciendo hasta'l final de la Presidencia del Xeneral Próspero Fernández, quien muerre'l 12 de marzu de 1885, mes en que tamién muerre la esposa de Castro Madriz, Doña Pacífica Fernández Oreamuno, el 31 de marzu. Sigue unos meses más mientres el Gobiernu de Bernardo Soto Alfaro y finalmente arrenuncia esi añu. A partir d'entós dedícase a una intensa vida diplomática como Ministru Plenipotenciario y Estraordinariu de Costa Rica en delles naciones europees y nos demás países centroamericanos, y conviértese nuna figura clave pa solliviar tensiones ente los países del área. Hasta la so muerte caltúvose activu na política, la cultura y nel so oficiu diplomatico. == Venceyos masónicos == Castro foi destacáu miembru de la masonería y unu de los primeros [[Masonería en Costa Rica|masones costarricenses]], empecipiar en [[Colombia]] en 1864 y participaría en Costa Rica de la primera loxa masónica, la Loxa Caridá.<ref name="Martinez1" /> == Actividá académica == Como ministru xeneral del primer gobiernu de [[José María Alfaro Zamora]], foi'l principal promotor de la fundación, en 1843 de la [[Universidá de Santu Tomás (Costa Rica)|Universidá de Santu Tomás]], de la cual foi'l primer catedráticu de Xurisprudencia dende la so inauguración en 1844; darréu, foi'l so rector (1860-1866, 1872-1875 y 1877-1883) y miembru de la so Direición d'Estudios en delles oportuinidades. == Académicu de la Llingua == Anque nun publicar nengún llibru, Castro escribía con soltura y elegancia, y fíxose notar pola so [[oratoria]]. Foi'l segundu costarricense que foi nomáu académicu correspondiente de la [[Real Academia Española]], el 16 de payares de 1882, dempués de [[Manuel María de Peralta y Alfaro]]. == Principales llogros == * Creó'l Llicéu de Neñes el 19 de mayu de 1847 * Declaró a Costa Rica república soberana ya independiente en 1848 * Creó la bandera actual y el sestu escudu en 1848 * Declaró'l 15 de setiembre fiesta nacional * Declaró l'apertura de Limón al comerciu esterior en 1867 * Estableció la primer llinia telegráfica ente San José y Cartago en 1868 * Instaló la cañería de San José en 1868 {{socesión | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of Costa Rica (1848-1906).svg|40px|center]] 1° [[Presidente de Costa Rica]] | periodu = [[1847]]-[[1849]]<br /> ''Obligáu a Arrenunciar'' | predecesor = [[Ficheru:José María Alfaro Zamora.JPG|40px|center]] [[José María Alfaro Zamora]]<br /> ''Presidente del [[Estáu Llibre de Costa Rica]]''<br /> 1847 | socesor = [[Ficheru:Miguel Mora Porras 001.jpg|40px|center]] [[Miguel Mora Porras]]<br /> 26 de payares, 1849 | títulu2 =[[Ficheru:Coat of arms of Costa Rica (1848-1906).svg|40px|center]] [[Presidentes de la Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica|Rexente de la Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica]] | periodu2 = [[1860]]-[[1866]] | predecesor2 = [[Ficheru:Vicente Herrera Zeledón.JPG|40px|center]][[Vicente Herrera Zeledón]]<br />1856-1860 | socesor2 = [[Manuel Alvarado y Barroeta]]<br />1866-1868 | títulu3 = [[Ficheru:Coat of arms of Costa Rica (1848-1906).svg|40px|center]] 5° [[Presidente de Costa Rica]] | periodu3 = [[1866]]-[[1868]]<br /> ''Derrocáu'' | predecesor3 = [[Ficheru:Jesús Jiménez Zamora.JPG|40px|center]] [[Jesús Jiménez Zamora]]<br /> 1863-1866 | socesor3 = [[Ficheru:Jesús Jiménez Zamora.JPG|40px|center]] [[Jesús Jiménez Zamora]] <br /> 1868-1870<br /> ''Derrocáu'' | títulu4 =[[Ficheru:Coat of arms of Costa Rica (1848-1906).svg|40px|center]] [[Presidentes de la Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica|Rexente de la Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica]] | periodu4 = 1870-1873 | predecesor4 = [[Juan José Ulloa Solares]]<br />1869-1870 | socesor4 = [[Vicente Sáenz Llorente]]<br />1873-1876 }} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == *{{cita llibru |apellíu=Zeledón Cartín |nome=Elías |enllaceautor= |títulu=Biografíes de costarricenses |url= |fechaaccesu= |idioma=castellanu |otros= |edición=1° |añu=2013 |editor= |editorial=Editorial Universidá Nacional de Costa Rica |allugamientu= |isbn=9789977653822 |capítulu= |páxina=351-353 |cita= }} == Ver tamién == * [[Historia de Costa Rica]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Presidents of Costa Rica}} {{NF|1818|1892|Castro Madriz, Jose Maria}} {{Tradubot|José María Castro Madriz}} [[Categoría:Persones de San Xosé]] [[Categoría:Abogaos y abogaes de Costa Rica]] [[Categoría:Filósofos y filósofes de Costa Rica]] [[Categoría:Presidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Vicepresidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Xueces de Costa Rica]] [[Categoría:Lliberales de Costa Rica]] [[Categoría:Diputaos y diputaes de Costa Rica]] [[Categoría:Masones de Costa Rica]] [[Categoría:Ministros y ministres de Costa Rica]] 8om2jdp60ux0f0gzyusp4n1bg3zntqh 0 155833 4496469 4392589 2026-05-26T07:07:26Z Limotecariu 735 4496469 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Álvaro Marcelo García Linera''' {{nym}} ye un ex [[guerrilleru]] y [[políticu]] [[Bolivia|bolivianu]], trentenu octavu [[vicepresidente de Bolivia|vicepresidente del país]] dende'l [[22 de xineru]] de [[2006]], mientres los trés primeros gobiernos del presidente [[Evo Morales Ayma|Evo Morales]].<ref name=":0">{{cita web |url=https://www.vicepresidencia.gob.bo/biografia |títulu=biografía - Vicepresidencia del Estáu |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|sitiuweb=www.vicepresidencia.gob.bo}}</ref> == Biografía == === Educación === Álvaro García Linera nació na ciudá de [[Cochabamba]] el [[19 d'ochobre]] de [[1962]]. Provién d'una familia estremada na que foi la so madre, Mary Linera Pareja, quien crio a los sos cuatro fíos: María del Carmen, Raúl y Mauricio y Álvaro, el menor- col so trabayu d'asalariada na Corporación Boliviana de Fomentu. García Linera esplicar nuna entrevista realizada en 1999 considerando que provién d'una familia de "clase media" nel terrén cultural pero de "clase baxa" nel terrén económicu.<ref name=":5">{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=shEWZHpNAwc|títulu=La hestoria del EGTK, pensamientu políticu d'Álvaro García Linera al salir de la cárcel 1999. Entrevista a Álvaro García Linera y Raquel Gutiérrez Aguilar |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|autor=Sandro D. Velarde|enllaceautor=|fecha=1999|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> Foi la so madre quien priorizó la formación de los sos fíos. Recibió educación primaria nel colexu Don Bosco en [[Cochabamba]] y nel colexu Domingo Savio de [[La Paz]]. Estudió la secundaria y bachilleratu nel [[Colegio San Agustín (Cochabamba)|colegio San Agustín]] de Cochabamba con una beca mientres cuatro años<ref name=":5" /> La so mocedá -esplicó- quedó marcada cola llectura de Marx y Lenin.<ref name=":0" /> Considera clave na construcción del so pensamientu los acontecimientos de payares de 1979 col primer cercu aimara a La Paz y bloquéu de caminos entamáu pola [[Confederación Sindical Única de Trabayadores Llabradores de Bolivia|Central Sindical Única de Trabayadores Llabradores de Bolivia]] (CSUTCB) liderada por [[Genaro Flores]].<ref>{{cita web |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0188-77422012000100009 |títulu=Comunidad indíxena y revolución en Bolivia: el pensamientu indianista-katarista de Fausto Reinaga y Felipe Quispe |fechaaccesu=3 de xineru de 2016|autor=Fabiola Escárzaga|enllaceautor=|fecha=xineru de 2012|idioma=|sitiuweb=|editorial=Política y cultura Nᵘ37}}</ref><ref name=":5" /><ref>{{cita web |url=http://www.la-razon.com/nacional/Bolivia-recuerda-masacre-atencion-ONU_0_1935406501.html |títulu=Bolivia recuerda la masacre de 1979 con llamáu d'atención de la ONX - La Razón |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|sitiuweb=www.la-razon.com}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La Paz, Payares de 1979, la masacre que festexó Pinochet|url=http://www.lostiempos.com/oh/actualidad/20161031/paz-payares-1979-masacre-que-festexo-pinochet|fecha=29 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|periódicu=Los Tiempos}}</ref> Foi'l so primer aproximamientu a la cuestión indíxena, a la situación de la población [[Aimaras|aimara]] que perduró.<ref name=":5" /> Col sofitu de la so madre y la so hermana mayor viaxó voluntariamente a Méxicu, nel añu 1981, onde empecipió la carrera de matemátiques mientres trabayaba pa pagar los sos estudios.<ref name=":5" /> Ingresó na Facultá de Ciencies de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]. Ellí conoció a la que sería la so primer esposa, la mexicana [[Raquel Gutiérrez]], implicada nel movimientu de solidaridá d'[[El Salvador]].<ref name=":5" /> Influyíu poles guerrilles indíxenes llabradores d'[[El Salvador]], [[Guatemala]] y pol movimientu nicaraguanu<ref name=":0" /> tornó al so país ensin concluyir los sos estudios pa crear una guerrilla coles mires de "lluchar contra los neolliberales".<ref>{{cita web |url=http://www.oxigeno.bo/node/14733|títulu=Y el Vicepresidente García nun ye llicenciáu en Mateméticas {{!}} Osíxenu Dixital |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|sitiuweb=www.oxigeno.bo}}</ref> En 1999 nuna entrevista destacó'l valor de la so formación en matemátiques como "abellugu d'astracción" combináu cola esperiencia y el compromisu políticu.<ref name=":5" /> === Participación na guerrilla indixenista 1985 - 1992 === Tornó a Bolivia en [[1984]] con [[Raquel Gutiérrez]] y establecieron contautu con dirixentes llabradores y mineros, ente ellos [[Felipe Quispe]],<ref name=":5" /> fundador del Movimientu Indíxena Túpac Katari en 1978 quien los introdució a les comunidaes [[Aimaras|aimara]]. Ye la dómina -según la so biografía oficial- na que supo del dirixente cocalero [[Evo Morales]].<ref name=":0" /> Con Quispe foi cofundador del [[Exércitu Guerrilleru Túpac Katari|Exércitu Guerrilleru Tupaj Katari]] (EGTK) en 1986<ref name=":1">{{cita web |url=http://www.pacarinadelsur.com/home/aguaxes/441-el-ejercito-guerrilleru-tupak-katari-egtk-la insurxencia-aymara-en-bolivia|títulu=L'Exércitu Guerrilleru Tupak Katari (EGTK), la insurxencia aymara en Bolivia |fechaaccesu=4 de xineru de 2017|apellíu=Escárzaga|nome=Fabiola|sitiuweb=www.pacarinadelsur.com}}</ref> -organización creada col pactu ente distintos grupos, ente ellos [[aimaras]] y [[quechuas]] amás de mozos mestizos de clase media y obreros<ref name=":1" />- trabayando nel marcu ideolóxicu de conciliar la teoría del [[katarismo]] indianista col [[marxismu]], xenerando una praxis "revolucionaria - comuñal" y realizando esfuercios por articular grupos étnicos y sociales tradicionalmente confrontados en virtú del [[racismu]] imperante.<ref name=":1" /> Instaló'l so cuartel militar na provincia [[Provincia de Omasuyos|Omasuyos]].<ref name=":7" /> En 1988 participó na organización de comunidaes indíxenes y llabradores de base los “Ayllus Coloraos” que la so influencia estender a [[Potosí]], [[Sucre]], [[Chapare (provincia)|el Chapare]]. Álvaro escribió artículos contra los [[Trosquismu|trosquistes]], los [[Maoísmu|maoístes]]... que partía nos congresos mineros y llabradores. Por ello punxo a tola esquierda na so contra.<ref name=":7">{{cita web |url=http://www.la-razon.com/especial_mandatu_historico/marxista-topo-cable-tierra_0_2203579702.html|títulu=El marxista que topó'l so cable a tierra - La Razón |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|autor=Miguel Gómez|enllaceautor=|fecha=22 de xineru de 2015|idioma=|sitiuweb=www.la-razon.com|editorial=}}</ref> En 1985 publicó'l so primer llibru.<ref name=":5" /> === 1992 - 1997 Detención na cárcel de Chonchocoro === El 10 abril de 1992 foi deteníu n'El Altu de la Paz polos servicios secretos del gobiernu de [[Jaime Paz Zamora]] -la so esposa, la socióloga mexicana [[Raquel Gutiérrez|Raquel Gutiérrez Aguilar]] foi detenida un día antes al igual qu'otros miembros del EGTK- acusáu d'insurrección y terrorismu, en siendo atrapáu "supuestamente" cuando destruyía torres de tendíu llétricu nuna zona rural cercana a la ciudá de La Paz, una acusación que nunca foi probada.<ref name=":3">{{cita web |url=http://www.opinion.com.bo/opinion/articulos/2011/1210/noticias.php?id=34961|títulu=MSM recuerda a Álvaro que Del Granado ayudólu a salir de la cárcel |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|sitiuweb=www.opinion.com.bo}}</ref> Toos ellos son unviaos ante'l Xuez el 15 d'abril, cinco díes dempués del términu llegal máximu pa tal efeutu. Según la denuncia, caltiénse-yos incomunicaos y sometíos a tortures y vejámenes. Según declaraciones posteriores, con tortures obligar a roblar una declaración que sería ellaborada pol equipu de interrogadores.<ref name=":4">{{cita web |url=http://www.derechos.org/nizkor/bolivia/cdh/4.html|títulu=Caso "Exércitu Guerrilleru Tupac Katari" (EGTK) |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=Equipu Nizkor|nome=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.derechos.org|editorial=}}</ref> [[Amnistía Internacional]] denunció les detenciones y les tortures a los que fueron sometíos.<ref>{{cita web |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/188000/amr180031993ye.pdf |títulu=Bolivia: Casos de Tortura y d'Execución Estraxudicial |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|autor=Amnistía Internacional|enllaceautor=|fecha=setiembre de 1993|idioma=|sitiuweb=Amnistía Internacional|editorial=}}</ref> Confináu xunto a los principales dirixentes del EGTK na cárcel de Chonchocoro, en prisión preventiva, ensin sentencia mientres cinco años, Álvaro García estudió socioloxía de manera autodidacta<ref>{{cita web |url=http://lecturas-gm.blogspot.com.es/2006/05/entrevista-con-alvaro-garca-llinera.html |títulu=Lectura: Entrevista con Alvaro García Linera, Vicepresidente de Bolivia |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=|fecha=2006|idioma=|sitiuweb=Llectures|editorial=}}</ref> -nun llogró'l títulu de graduáu en siendo lliberáu-<ref name=":6">{{cita web |url=http://eju.tv/2012/09/la trayeutoria-de-claudia-fernndez-y-lvaro-garca-llinera/|títulu=La trayeutoria de Claudia Fernández y Álvaro García Linera |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|sitiuweb=eju.tv}}</ref> y siguió trabayando sobre la teoría marxista afigurando la so reflexón nel llibru ''Forma Valor, Forma Comunidá. Aproximamientu teóricu-astracta a los fundamentos civilizatorios''<ref>{{cita web|url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/coedicion/garcial/|títulu=Forma valor y forma comunidá|fechaaccesu=2 de xineru de 2017|sitiuweb=bibliotecavirtual.clacso.org.ar}}</ref> publicáu mientres permanecía deteníu, prologáu dende la cárcel de Obrajes en febreru de 1995 por [[Raquel Gutiérrez|Raquel Gutiérrez Aguilar]]<ref>{{cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/coedicion/garcial/03prel.pdf |títulu=Pallabres Preliminares. Forma Valor, Forma Comunidá |fechaaccesu=2 de xineru de 2017 |autor=Raquel Gutiérrez Aguilar / Álvaro García Linera |enllaceautor= |fecha= |idioma= |sitiuweb= |editorial= }}</ref> y del que darréu se realizaron delles ediciones (2009 en CLACSO, 2015 en Fabricantes de Suaños). N'abril de 1997, por non algamar el so xuiciu una sentencia, Álvaro García y otros miembros del EGTK son lliberaos. El mesmu añu, [[Evo Morales]] ye escoyíu diputáu uninominal. Una vegada en llibertá retomó'l so activismu pa crear una estructura política que dexara avanzar nel oxetivu de tomar del poder por un bloque popular. En rellación a esti casu la Corte Interamericana de Xusticia almitió una demanda pola violación d'un númberu plural de derechos humanos contra él y otros miembros del EGTK.<ref name=":3" /> === 1997 - 2006 === Tres la so lliberación, xunto a Luis Tapia, Raúl Prada y [[Raquel Gutiérrez]] formaron el grupu ''Comuña'', pa desenvolver un espaciu de reflexón académicu nel combate a la ideoloxía neolliberal. Paralelamente, foi designáu profesor na carrera de Socioloxía de la [[Universidá Mayor de San Andrés]] (UMSA) anque nun tien titulo universitariu, onde entabla un alderique académicu con destacaos intelectuales como [[Félix Patzi|Felix Patzi]], de la que realiza investigaciones rellacionaes cola condición de la clase obrera en Bolivia. [[Ficheru:Evo Morales y Garcia Linera en El Potosi.jpg|thumb|[[Evo Morales Ayma]] y García Linera nel periódicu ''El Potosí'' nel añu 2005.]]En xineru del 2000 conoció en persona a [[Evo Morales]] nos aprestos de la llamada “guerra de l'agua” en Cochabamba. La segunda vegada que lu atopó foi n'abril cuando españó la protesta pol alza de tarifes. Más tarde Morales convidólu a dar una charra ante los sindicatos de los productores de coca. Nel Trópicu cultivaron la so amistá y los cocaleros convertir n'oxetu d'analís d'Álvaro, quien allegaba a les xuntes populares sobre esti sector.<ref name=":7" /> Tamién apurrió teoría y directrices ideolóxiques a los miembros del [[Movimientu al Socialismu (Bolivia)|Movimientu Al Socialismu]] (MAS) y cola collaboración de la so agrupación Comuña, el partíu diseñó la propuesta de gobiernu con mires a les eleiciones presidenciales d'avientu de 2005. A pocos meses de los comicios Morales propúnxo-y formar parte de la so candidatura como vicepresidenciable y finalmente aceptó.<ref name=":7" /> N'avientu de 2005 [[Evo Morales]] ganó por mayoría absoluta con un 54 % de votos les [[elección presidencial de Bolivia de 2005|eleiciones presidenciales de Bolivia]]. === 2006 - Vicepresidente de Bolivia === García Linera foi unu de los miembros más activos del gobiernu de Morales, en concordanza cola so corriente ideolóxica, el llamáu marxismu comunal,<ref>{{cita publicación|títulu=Vicepresidente presenta llibru de Marx y reafita que lo comunal, y non lo estatal, ye la base del futuru|url=http://eju.tv/2015/05/vicepresidente-presenta-llibru-de-marx-y-reafita-que-lo-comunal-y-non-lo-estatal-ye-la base-del futuru/|fechaaccesu=8 de marzu de 2016|obra=Eju!|fecha=14 de mayu de 2015}}</ref> y como principal teóricu gubernamental, hai delineado gran parte de la estratexa política del gobiernu bolivianu. Mientres el so mandatu dende la vicepresidencia alimenta la reflexón teóricu académica del procesu acompañando'l camín políticu. Dende avientu de 2008 la Vicepresidencia de Bolivia entama ciclos de seminarios internacionales sol denominador "''Pensando'l mundu dende Bolivia"''. Ente los intelectuales que participaron en dichos ciclos atópense [[David Harvey]], [[Antonio Negri]], [[Michael Hardt]], [[Slavoj Žižek]], xunto a intelectuales bolivianos como Luis Tapia o'l mesmu propiu García Linera.<ref>{{cita web |url=https://www.clacso.org.ar/libreria-latinoamericana/pais_autor_libro_detalle.php?riolo=autor&testu=69&id_llibru=32&pais=7|títulu=Imperiu, ensame y sociedá abigarrada |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=avientu de 2008|idioma=|sitiuweb=www.clacso.org.ar|editorial=}}</ref> N'avientu de 2016 anunció que nun va formar dupla eleutoral con Evo Morales pa les eleiciones de 2019, espresó la so intención d'implicase más en "''la batalla de les idees''" anque aseguró que va siguir acompañando al presidente Evo "''en toles batalles futures''".<ref>{{cita publicación |apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Álvaro García Linera: “Les clases altes nun traguen que gobierne un indíxena”|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2016/12/15/america/1481827229_009239.html|fecha=16 d'avientu de 2016 |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> == Discutinios == Ente les persones que más cuestionó públicamente a García Linera atópase [[Felipe Quispe]] con quien compartió los primeros años de llucha col movimientu indíxena y adversario políticu de Evo Morales.<ref>{{cita publicación |apellíos=Azcui|nome=Mabel|títulu=La milicia indíxena de Morales|url=https://elpais.com/diario/2007/02/19/internacional/1171839616_850215.html|fecha=19 de febreru de 2007 |fechaaccesu=2 de xineru de 2017|periódicu=El País |páxina=|idioma=es}}</ref> Dambos participaron a principios de los 90 nel [[Exércitu Guerrilleru Túpac Katari]], por aciu el cual efeutuáronse atentaos terrorista, según robos a remeses. Quispe denunció que cuando Álvaro García y el so hermanu fueron deteníos n'abril de 1992 dieron información a les fuercies de seguridá sobre la organización.<ref name=":2">{{cita publicación|títulu=“Yo, Felipe Quispe, soi culpable del ascensu de Evo” - Diariu Página Siete|url=http://www.paginasiete.bo/nacional/2014/6/15/yo-felipe-quispe-culpable-ascenso-evo-24244.html|fechaaccesu=2 de xineru de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809224058/https://www.paginasiete.bo/nacional/2014/6/15/yo-felipe-quispe-culpable-ascenso-evo-24244.html|archivedate=2020-08-09}}</ref> Álvaro García nun terminó la so llicenciatura, de fechu la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu (UNAM) certificó que García solo avanzó'l 54% de la carrera de Matemátiques<ref>{{cita web|url=https://erbol.com.bo/noticia/politica/09042018/unam_certifica_que_garcia_avanzo_solo_54_de_la so_carrera|títulu=UNAM certifica que García avanzó namái 54% de la so carrera|fechaaccesu=2018-09-28|apellíu=jame.Y681459d|fecha=2018-04-09|sitiuweb=Erbol Dixital|idioma=es}}</ref>. == Vida personal == La so primer esposa foi la mexicana [[Raquel Gutiérrez|Raquel Gutiérrez Aguilar]]. Conocer nos años 80 mientres dambos yeren estudiantes de matemátiques na Facultá de Ciencies de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu y compartieron ideales de la rebelión armada. En 1992 dambos fueron deteníos en Bolivia pola so rellación col [[Exércitu Guerrilleru Túpac Katari|Exércitu Guerrilleru Tupaj Katari]] (EGTK).<ref name=":4" /> Foi la so compañera mientres 15 años de la so vida, nun tuvieron fíos. El 8 de setiembre de 2012 casóse cola periodista y [[Inxeniería comercial|inxeniera comercial]] de 24 años Claudia Fernández Valdivia ([[La Paz]] , [[1988]]).<ref name=":6" /> La boda celebrar con un ritu [[aimara]] nel sitiu arqueolóxicu de [[Tiwanaku]]. Ente los invitaos taben los premios Nobel [[Rigoberta Menchú]] y [[Adolfo Pérez Esquivel]], ministros, embaxadores, personalidaes de la cultura y autoridaes orixinaries aimaras.<ref>{{cita web |url=http://www.elnuevoherald.com/2012/09/08/1296191/vicepresidente-de-bolivia-cásase.html|títulu=El vicepresidente de Bolivia casar por ritu aymara |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121128000935/http://www.elnuevoherald.com/2012/09/08/1296191/vicepresidente-de-bolivia-cásase.html |fechaarchivu=28 de payares de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.la-razon.com/sociedad/Achachilas-bendixeron-Alvaro-Claudia-Tiwanaku_0_1684631530.html|títulu=Achachilas bendixeron la unión d'Álvaro y Claudia en Tiwanaku |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://alvarogarciayclaudiafernandez.blogspot.com/2012/09/convidaos-la boda.html|títulu=Convidaos a la boda |fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=5 de setiembre de 2012|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> El 9 de setiembre de 2012, casóse ante una notaría civil y darréu na ilesia católica de [[Basílica de San Francisco (La Paz)|Basílica de San Francisco]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltribuno.info/Jujuy/199988-Garcia-Linera-casar por-ritu-indigena-y-por ilesia-.note.aspx |títulu=García Linera casar por ritu indíxena y por ilesia |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012 }}</ref> N'abril de 2017 anunciaron la nacencia de la so primer fía.<ref>{{cita web |url=http://www.la-razon.com/la revista/Claudia-Fernandez-Alvaro-Garcia-anuncien_0_2578542139.html |títulu=Claudia Fernández y Álvaro García anuncien que van ser padres - La Razón |fechaaccesu=3 de xineru de 2017|sitiuweb=www.la-razon.com}}</ref> == Premios y reconocencies == * 2004 Premiu en Ciencies Sociales "Agustín Cueva" pola Escuela de Socioloxía y Ciencies Polítiques de la Universidá Central d'Ecuador.<ref>{{cita web|url=http://www.cepal.org/es/comunicaos/vicepresidente-de-bolivia-dictara-conferencia-maxistral-en-la-cepal|títulu=Vicepresidente de Bolivia va dictar conferencia maxistral na CEPAL|fechaaccesu=4 de xineru de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=|nome=|fecha=22 de xunu de 2010|idioma=es|sitiuweb=www.cepal.org|editorial=Comisión Económica p'América Llatina y el Caribe}}</ref> * 2018 '''Doctor ''honoris causa''''' de la UNIVERSIDÁ DE AQUINO BOLIVIA "UDABOL" == Obres == {{desactualizáu}} Álvaro García Linera ye autor d'una importante cantidá de testos.<ref name=llibros>{{cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/coedicion/llinera/biblio.pdf |títulu=Bibliografía d'Álvaro García Linera |fechaaccesu=8 de marzu de 2016 |nome=Clacso |fecha= }}</ref> === Llibros === * ''Socioloxía de los movimientos sociales en Bolivia'', La Paz, Diakonia, Oxfam y Plural, 2004. * ''Procesos de trabayu y suxetividá na formación de la nueva condición obrera en Bolivia'', La Paz, Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu (pnud), 2000. Reproletarización. Nueva clase obrera y desenvolvimientu del capital industrial en Bolivia (1952-1998), La Paz, Comuña y Muela del Diañu, 1999. * ''Les armes de la utopía'', La Paz, Posgráu en Ciencies del Desenvolvimientu (ci des), umsa, Estragales y Puntu Cero, 1996. * ''Forma valor y forma comunidá de los procesos de trabayu'', La Paz, Quipus, 1995. * ''De demonios escondíos y momentos de revolución. Marx y la revolución social nes estremidaes del cuerpu capitalista'', La Paz, Ofensiva Colorada, 1991. * ''Crítica de la nación y la nación crítica'', La Paz, Ofensiva Colorada, 1989. * ''Introducción al Cuadiernu Kovalevsky de Karl Marx'', La Paz, Ofensiva Colorada, 1989. * ''Introducción a los estudios etnolóxicos de Karl Marx,'' La Paz, Ofensiva Colorada, 1988. === Artículos === {|{{tablaguapa}} style="width:100%;" !Artículos d'Álvaro García Linera |- |{{Despintar || # “La llucha pol poder en Bolivia”, n'Horizontes y llendes del Estáu y el poder, La Paz, Muela del Diañu, 2005. # “Los impautos de la capitalización: Evaluación a mediu términu”, en Diez años de la capitalización. Lluces y solombres, La Paz, Delegación Presidencial pa la Revisión y Meyora de la Capitalización, 2004. # “Procesu de trabayu y suxetividá na formación de la nueva condición obrera en Bolivia”, en Giacinto Maddalena (ed.), Nun hai mayor riqueza que les persones. Xestión de los recursos humanos en Bolivia y valor de la empresa, La Paz, Gráfica Abba, 2004. # “La Crisis d'Estáu y les sublevaciones indíxena plebeyes”, n'Álvaro García Linera, Luis Tapia y Raúl Prada, Memories d'ochobre, La Paz, Comuña y Muela del Diañu, 2004. # “Autonomíes rexonales indíxenes y estáu multicultural”, en aa.vv ., La descentralización que se vien, La Paz, Institutu Llatinoamericanu d'Investigaciones Sociales (ildis) y Plural, 2004. # “Movimientos sociales y democratización política”, en Robinson Salazar, Eduardo Sandoval y Dorangélica de la Rocha (eds.), Democracies en riesgu n'América Llatina, Méxicu, Comisión 528 Estatal pal Accesu a la Información Pública del Estáu de Sinaloa y Insumisos Llatinoamericanos, 2003. # “Democracia, conflictu y movimientos sociales. Alrodiu de la democracia sustantiva”, en Democracia y conflictu social en Bolivia, La Paz, Konrad Adenauer Stiftung y The State University of New York, 2004. # “La crisis d'Estáu”, en Tink´azos, Nᵘ16, 2003. # “Crisis estatal y ensame”, n'Observatoriu Social d'América Llatina, Nᵘ10, 2003. # “Autonomíes Indíxenes”, n'Opiniones y analises. Fundemos, Nᵘ64, 2003. # “El ocaso d'un ciclu estatal”, en Raquel Gutiérrez Aguilar, Álvaro García Linera, Raúl Prada y Luis Tapia, Democratizaciones plebeyes, La Paz, Comuña y Muela del Diañu, 2002. # “Etnies, naciones y Estáu. Una llectura pluralista de les democracies y les ciudadaníes en Bolivia”, en aa. vv ., Visiones y contestos pa un nuevu desenvolvimientu rural, La Paz, Axencia Suiza pal Desenvolvimientu y la Cooperación (cosude), Asociación d'Instituciones de Promoción y Educación (aipe) y Grupu de Desenvolvimientu Rural (dru), 2002. # “La estructura de los movimientos sociales en Bolivia”, n'Observatoriu Social d'América Llatina, Nᵘ5, 2001. # “Forma ensame y forma comunidá”, en Chiapas. Revista d'Estudios Sociales, Non. 11, 2001. # “Qué ye la democracia”, en Raquel Gutiérrez et al., Pluriverso. Teoría política boliviana, La Paz, Comuña/Muela del Diañu, 2001. La condición obrera, estructures materiales y simbóliques del proletariáu de la minería mediana 1950-1999, La Paz, Institutu d'Investigaciones Sociolóxiques (idis), Universidá Mayor de San Andrés (umsa) y Comuña, 2001. # “Sindicatu, ensame y comunidá. Movimientos sociales y autonomía política en Bolivia”, n'Álvaro García Linera, Felipe Quispe, Raquel Gutiérrez, Raúl Prada y Luis Tapia, Tiempos de rebelión, La Paz, Comuña y Muela del Diañu, 2001. # “Espaciu social y estructures simbóliques. Clase, dominación simbólica y etnicidad na obra de Pierre Bourdieu”, n'Hugo José 529 Suárez et al., Bourdieu lleíu dende'l sur, La Paz, Embaxada de Francia, Plural y Alianza Francesa, 2000. # “Los ciclos históricos de la condición obrera minera en Bolivia (1825-1999)”, n'Estragales. Revista del Posgráu en Ciencies del Desenvolvimientu, Non. 7, 2000. # “La muerte de la condición obrera del sieglu XX”, n'El regresu de la Bolivia plebeya, La Paz, Comuña y Muela del Diañu, 2000. # “El Manifiestu Comunista y el nuesu tiempu”, en Raquel Gutiérrez, Raúl Prada, Álvaro García Linera y Luis Tapia, La pantasma insomne. Pensando'l presente dende'l Manifiestu Comunista, La Paz, Muela del Diañu, 1999. # “Ciudadanía y democracia en Bolivia 1900-1998”, en Ciencia Política, Añu IV, Nᵘ4, xunu de 1999. # “El trunfu de Banzer: ente'l cínicu contractualismo y la memoria desdichada”, n'Autodeterminación, Nᵘ14, abril de 1998. # “Comunidá, capital y esplotación: comentarios al llibru de Félix Patzi”, en Temes Sociales, Nᵘ20, 1998. # “Apuntes sobre métodu y conocencia”, en Política y Cultura, Nᵘ1, 1998. # “La democracia: una invitación a cavilgala más allá de la sumisión voluntaria”, en Revista de Socioloxía, Nᵘ1, 1998. # “Narrativa colonial y narrativa comunal. Un acercamientu a la rebelión indíxena como reinvención de la política”, en Memoria de la XI Xunta Añal d'Etnoloxía, La Paz, Muséu Nacional d'Etnografía y Folclor (musef), 1998. # “Cinco precisiones metodolóxiques pal estudiu del mestizaje”, en Alison Spedding (comp.), Mestizaje, ilusiones y realidaes, La Paz, musef, 1996. 530. # “Naciones orixinaries y emancipación social”, en Cuadiernos de Discutiniu, Nᵘ5, 1994. }} |- |} {{Socesión |títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Bolivia.svg|50px|center]] 65ᵘ [[Vicepresidente de Bolivia]] | periodu = [[22 de xineru]] de [[2006]] - | predecesor = [[Carlos Mesa|Carlos D. Mesa Gisbert]] | socesor = }} == Ver tamién == * [[Exércitu Guerrilleru Túpac Katari|Exércitu Guerrilleru Tupak Katari (EGTK)]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons|Álvaro García Linera|Álvaro García Linera}} * {{Enllaz rotu|1=Páxina de web oficial de la Vicepresidencia de Bolivia |2=http://www.vicepresidencia.gob.bo/spip.php?page=espositor&id_espositor=10 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.indymedia.ie/newswire.php?story_id=73654 Indymedia Ireland Saormheáin Éireann, "The other Mr. Bolivia: Who is García Linera?" Wednesday xineru 04, 2006] * [http://www.bolivia.com/noticias/AutoNoticias/DetalleNoticia30660.asp La Prensa, La Paz "Álvaro García cree que'l evismo va marcar una llinia continental" 3 de xineru de 2006] * [https://www.youtube.com/watch?v=shEWZHpNAwc La hestoria del EGTK, pensamientu políticu d'Álvaro García Linera y Raquel Gutiérrez al salir de la cárcel 1999] Videu. Entrevista {{NF|1962||Garcia Linera, Alvaro}} {{Tradubot|Álvaro García Linera}} [[Categoría:Persones de Cochabamba]] [[Categoría:Vicepresidentes de Bolivia]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Bolivia]] [[Categoría:Socialistes de Bolivia]] [[Categoría:Sociólogos y sociólogues de Bolivia]] 1pvtri35g9we8m3o0mmuprc7364zyai 0 155849 4496380 4140916 2026-05-26T05:40:20Z Limotecariu 735 4496380 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Andrés Venegas García''' {{nym}} ye un [[políticu]] y [[abogáu]] [[Costa Rica|costarricanu]]. Foi fíu de Julio Heydorn, alemán, y Andrea Venegas García, [[Nicaragua|nicaraguana]]. Casó con Cristina Figueroa Espinach, fía d'[[Eusebio Figueroa Oreamuno]], [[Canciller de Costa Rica]] en 1883. Tuvo dos fíos, Graciela y Ofelia Venegas Figueroa y un fíu en 1879, Juan Antonio Venegas Calderon. Graduar de [[Llicenciáu en Derechu Llicenciáu en Lleis]] na [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. Foi Xuez Civil y de Comerciu de San Xosé en 1877. Mientres munchos años exerció l'oficiu d'abogáu en forma lliberal. Foi miembru de l'Asamblea Constituyente de 1880, Conseyeru de la Llegación de Costa Rica en [[Méxicu]] en 1885, Diputáu por San Xosé de 1886 a 1889, [[Ministeriu de Gobernación y Policía de Costa Rica|Secretariu de Gobernación]] y carteres amiestes en 1899, Diputáu por [[Alajuela]] y [[Vicepresidente de Costa Rica|Segundu Designáu a la Presidencia]] de 1906 a 1910, Ministru Plenipotenciario en [[Guatemala]] en 1908, Conjuez de la [[Corte Suprema de Xusticia de Costa Rica|Corte Suprema de Xusticia]] de 1917 a 1920, [[Canciller de Costa Rica|Secretariu de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes]] y Primer Designáu a la Presidencia de 1919 a 1920, y Tercer Designáu a la Presidencia de 1928 a 1932. Foi miembru de la Xunta Nacional d'Agricultura y de la [[Xunta de Caridá de San Xosé]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1848|1939|Venegas Garcia, Andres}} {{Tradubot|Andrés Venegas}} [[Categoría:Xueces de Costa Rica]] [[Categoría:Persones de Puntarenas]] [[Categoría:Ministros y ministres de Costa Rica]] [[Categoría:Vicepresidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Diputaos y diputaes de Costa Rica]] nx8qcxuhkwpwuawx9914yd3dfjssbjw 0 155965 4496421 4490565 2026-05-26T06:10:55Z Limotecariu 735 4496421 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Manuel Zelaya Rosales''' {{nym}} ye un [[políticu]] [[Hondures|honduranu]]. Foi'l [[Presidente d'Hondures|séptimu presidente constitucional]] de la [[República d'Hondures]] dende la torna a la democracia en 1982. Ganó les [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 2005|eleiciones del 2005]] pol [[Partíu Lliberal d'Hondures|Partíu Lliberal]], frente al so contrincante del [[Partíu Nacional d'Hondures|Partíu Nacional]], [[Porfirio Lobo Sosa]]. Asumió'l 27 de xineru de 2006, asocediendo a [[Ricardo Maduro]] pol periodu que duraría hasta'l 27 de xineru del 2010. El 28 de xunu de 2009 foi destituyíu y espulsáu illegalmente del país, depués de dellos meses d'[[Cronoloxía de la crisis política n'Hondures de 2009|una crisis política]] qu'enfrentó a los poderes del Estáu. La destitución producir por órdenes de la [[Corte Suprema de Xusticia d'Hondures|Suprema Corte de Xusticia d'Hondures]] por cuenta de la comisión de delitos graves, como traición a la Patria y otros. [[Roberto Micheletti]], entós Presidente del [[Congresu Nacional d'Hondures]], asumió'l cargu como socesor llegal.<ref>[http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/1378671/07/09/El-Exercito-de-honduras-reconoce-que-cometio-un delitu-al-sacar-a-Zelaya-del-pais.html «L'Exércitu d'Hondures reconoz que cometió un delitu al sacar a Zelaya del país»], artículu nel diariu ''L'Economista'' (Madrid) del 3 de xunetu de 2009.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140306030250/http://exwebserv.telesurtv.net/secciones/noticias/?ckl=52894-NN «ALBA refugó ante la ONX golpe d'Estáu n'Hondures»], artículu nel sitiu web Telesur (Caracas) del 25 de xunu de 2009.</ref> Estos fechos fueron condergaos per gran parte de la comunidá internacional, incluyendo la [[Organización de los Estaos Americanos]] y les [[Naciones Xuníes]], que los calificaron como un golpe d'Estáu y abogaron pola restitución de Zelaya.<ref>[http://www.un.org/spanish/News/story.asp?newsID=15943&criteria1=&criteria2=#.UxeeT87jIVU «Asamblea Xeneral de la ONX demanda restauración de Zelaya»], artículu n'español del 30 de xunu de 2009, nel sitiu web de les Naciones Xuníes.<br /> Menta que l'Asamblea Xeneral de la ONX aprobó una resolución de condena al golpe d'Estáu n'Hondures y la deposición del presidente Manuel Zelaya. El testu, aprobáu por aclamación, demandó la inmediata ya incondicional restauración del Gobiernu y que'l presidente Zelaya concluya'l mandatu pal que foi electu democráticu. Tamién fixo un llamamientu firme y categórico a tolos Estaos a nun reconocer a nenguna otra autoridá nel país centroamericanu que nun sía la del presidente Zelaya. El documentu cuntó col auspicio de los gobiernos de tolos Estaos del continente, incluyíu ―de manera inédita― el d'Estaos Xuníos.</ref><ref>[http://edant.clarin.com/diario/2009/06/28/um/m-01948160.htm «EE. XX. y la OEA refugaron el golpe d'Estáu n'Hondures.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222112252/http://edant.clarin.com/diario/2009/06/28/um/m-01948160.htm |date=2017-02-22 }} Tanto'l presidente Barack Obama como l'organismu internacional, condergaron el golpe nesi país y esixeron la torna a les sos funciones del presidente depuestu», artículu nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires) del 28 de xunu de 2009.</ref> N'Hondures produciéronse diverses manifestaciones populares, tantu de condena a la deposición de Zelaya y esixendo el so regresu al poder, como de sofitu al nuevu gobiernu. Los fechos fueron finalmente consideraos [[Golpe d'Estáu n'Hondures de 2009|un golpe d'Estáu]]. El presidente de l'Asamblea Xeneral de la ONX, el nicaraguanu [[Miguel d'Escotu]], llanzó l'acusación de qu'Estaos Xuníos podría tar detrás d'un golpe d'Estáu. {{cita|Munchos pregunten si acasu esti intentu de golpe ye parte d'esa nueva política [d'Estaos Xuníos escontra Llatinoamérica] yá que ―como bien ye sabíu― l'Exércitu hondureñu tien un historial de entreguismo total a Estaos Xuníos.|[[Miguel d'Escotu]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090803012936/http://www.pontealdia.com/america-latina/obama-y-oea-conderguen-golpe-de-estado-en-honduras.html «Gobiernos conderguen golpe militar n'Hondures»], artículu nel sitiu web Ponte al Día, del 28 de xunu de 2009.</ref>}} Zelaya actuó como [[gobiernu nel exiliu presidente nel exiliu]], y caltúvose na [[embaxada]] de [[Brasil]] en [[Tegucigalpa]] dende'l 22 de setiembre de 2009 dempués de tornar clandestinamente al país. El 27 de xineru de 2010, abandonó'l país con camín de [[República Dominicana]] per mediu de salvoconducto robláu pol nuevu presidente, [[Porfirio Lobo Sosa]],<ref>[http://www.eluniversal.com/2010/01/27/int_ava_zelaya-sale-de--hond_27A3350491.shtml «Zelaya sale d'Hondures»], artículu nel diariu ''L'Universal'' (Caracas) del 27 de xineru de 2010. Consultáu'l 27 de xineru de 2010.</ref> onde se quedó como «güéspede distinguíu». El 28 de mayu de 2011 Zelaya tornó a [[Hondures]] dempués de casi dos años, esta vegada pa siguir la so vida política ellí.<ref>La Prensa: [http://www.laprensa.hn/Pa%C3%ADs/Ediciones/2011/05/22/Noticias/Lobo-y-Zelaya-roblen-acuerdo-pa-torna-de-Hondures-a-la-OEA «Lobo y Zelaya roblen alcuerdu pa torna d'Hondures a la OEA»], artículu nel diariu ''La Prensa'' (Tegucigalpa) del 22 de mayu de 2011.</ref> Fundó'l [[Partíu Llibertá y Refundación]], que superó al tradicional Partíu Lliberal nes [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 2013|eleiciones de 2013]] y en [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 2017|les de 2017]]. == Estudios == Zelaya nació en [[Catacamas]], [[Olancho]] el [[20 de setiembre]] de [[1952]]. Recibió la so educación escolar nos colexos Neñu de Jesús de Praga y Luis Landa, y estudios secundarios nel [[Institutu Salesianu San Miguel]], en [[Tegucigalpa]].<ref name="shaped">{{Cita web |url=http://online.wsj.com/article/SB124847775316780293.html |títulu=Behind the Honduran Mutiny |fechaaccesu=26 de xunetu de 2009 |fecha=27 de xunetu de 2009 |editorial=[[The Wall Street Journal]] |idioma=inglés}}</ref><ref group=n>Según [http://www.proceso.hn/component/k2/item/58341.html reportes del 2008 del ex-embaxador d'Estaos Xuníos Carlos A. Ford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828001819/http://www.proceso.hn/component/k2/item/58341.html |date=2018-08-28 }}, peneraos por Wikileaks en 2010, Zelaya nun concluyó los sos estudios secundarios.</ref> Empecipió estudios universitarios n'[[inxeniería civil]], pero abandonar en 1976, al trate forzáu a ocupase de los negocios familiares debíu al arrestu del so padre José Manuel Zelaya Órdoñez, que foi implicáu y condergáu polos asesinatos que se cometieron en propiedá del acusáu nel fechu conocíu como la [[masacre de los Forcones]].<ref>Rigoberto Padilla Rush. La matanza tuvo como principales protagonistes a les Fuercies Armaes d'Hondures, al gobiernu del Xeneral Juan Alberto Melgar Castro y los terratenientes de la zona, ente ellos Manuel "Mel" Zelaya Ordóñez en que la so facienda, Los Forcones, apaecieron soterraos 14 cadabres. Mel Zelaya Ordoñez, Carlos Barh, Chinchilla y Plata fueron señalaos pola comisión investigadora de les Fuercies Armaes como los responsables de too. Fueron recluyíos na Penitenciaría Central hasta'l 16 de xunu de 1979, dempués de ser condergaos a 20 años de cárcel por homicidiu peracabáu y non por asesinatu como tuvo de ser. Memories d'un comunista. [https://books.google.es/books?isbn=999261594X] Páxina 406</ref><ref>Cuando les Segovias lloraron sangre: La odisea de la familia Moncada. Juan Moncada.</ref> los otros condergaos fueron el Mayor José Enrique Chinchilla, Sub-teniente Benjamín Plata, José Manuel Zelaya Órdoñez (dueñu de la propiedá) y Carlos Bhar, fueron condergaos y llevaos a la Penitenciaria Central; dempués de tar cuatro años en prisión, fueron favorecíos pol Xefe d'Estáu xeneral [[Policarpo Paz García]] al ser benefiados con un [[Indultu]] en 1979.<ref>Pa la casa más que pal mundu: sufraxismu y feminismu na hestoria de... Rina Villars (páxina 473)</ref> ==Trayeutoria política == Manuel Zelaya ingresó nel [[Partíu Lliberal d'Hondures]] (PLH) en 1980 como coordinador d'organización y conseyeru departamental en [[Olancho]] pol Movimientu Lliberal Modista (MLM).<ref name=curriculum>{{cita publicación |títulu=''Curriculum vitae'' - José Manuel Zelaya Rosales |url=http://www.sre.hn/tmp2006/cv_fondures_presidente_zelaya.pdf |fechaaccesu=25 d'agostu de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080610233745/http://www.sre.hn/tmp2006/cv_fondures_presidente_zelaya.pdf |fechaarchivu=10 de xunu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610233745/http://www.sre.hn/tmp2006/cv_fondures_presidente_zelaya.pdf |archivedate=2008-06-10 }}</ref> En 1983, l'inxenieru [[José Azcona del Fuexu]] rompió col MLM. Esta rotura dio llugar a una nueva facción del Partíu Lliberal, que denominóse Movimientu Azconista, al que se xunió Manuel Zelaya. En payares de 1985, [[José Azcona del Fuexu]] ganó les [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1985|eleiciones presidenciales]], y Mel Zelaya llogró la so primer diputación como representante del [[departamentu de Olancho]] nel [[Congresu Nacional d'Hondures|Congresu hondureñu]]. Mientres el so primer periodu como [[diputáu]] (1985-1989), tamién foi presidente de les comisiones de Recursos Naturales y Petroleu del Congresu. Coles mesmes, ocupó'l cargu de Secretariu de la Xunta Directiva del Congresu Nacional los dos últimos años. Nes siguientes dos eleiciones ([[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1989|de 1989]] y [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1993|de 1993]]) foi reelecto como diputáu, pero'l Presidente [[Carlos Roberto Reina]] nomar Ministru y Direutor Executivu del Fondu Hondureñu d'Inversión Social (FHIS).<ref name=curriculum/> Mientres la so alministración perdiéronse 40 millones de lempires, pero llogró evitar l'acusación por arriquecimientu ilícitu.<ref>{{cita web |títulu=Manuel Zelaya ¿Defensor de los probes? |url=http://www.asjhonduras.com/cms/index.php?view=article&catid=31:golpe-de-estado&id=92:manuel-z.. |sitiuweb=Asociación pa una Sociedá Más Xusta |fecha=6 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2018 }}</ref> Tamién foi diputáu pol [[departamentu de Francisco Morazán]] de 1998 a 1999; asesor del presidente [[Carlos Roberto Flores Facussé]] en 1998; secretariu d'Organización y Propaganda del Conseyu Central Executivu ente 1999 y 2004; miembru del FONAC (Foru Nacional de Converxencia), ente otros cargos públicos. El 20 de febreru de 2005, Zelaya participó nes eleiciones internes del Partíu Llibera al traviés del so "Movimiento Esperanza Lliberal" (MEL) resultando victoriosu col 52% de los 289,300 votos lliberales, contra un 17% de [[Jaime Rosenthal]] y 12% de [[Gabriela Núñez]]. Ganó tamién los [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 2005|comicios xenerales del 27 de payares]] con 918.669 votos, que representó'l 49.9% de los votantes, ganando al [[Partíu Nacional d'Hondures|nacionalista]] [[Porfirio Lobo Sosa]] que llogró'l 46.17%. == Presidencia (2006-2009) == Antes de tomar posesión, Zelaya esixó al Congresu Nacional qu'aprobara la Llei de Participación Ciudadana.<ref>[http://www.angelfire.com/ca5/mas/HON/PAR/p.html Llei de Participación Ciudadana], nel sitiu web Angelfire.</ref> Esta llei sigue los lineamientos del [[lliberalismu políticu]], onde se cree que'l pueblu tien de participar en decisiones públiques.<ref>[http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/icap/unpan050059.pdf El desafíu de la participación ciudadana nel Estáu de Derechu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819195122/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/icap/unpan050059.pdf |date=2019-08-19 }}. Ricardo Sol Arriaza. Facultá Llatinoamericana de Ciencies Sociales.</ref> El 27 de xineru de 2006 Manuel Zelaya Rosales asocedió nel cargu presidencial a [[Ricardo Maduro]]. Esi mesmu día aprobóse la Llei de Participación Ciudadana. === Gabinete === Al integrase'l gabinete de gobiernu, defensores de los derechos humanos sollertaron sobre la inclusión de miembros del antiguu [[Batallón 3-16]] n'altos cargos, ente ellos: Álvaro Romero como Ministru de Seguridá, Erick Sánchez como asesor de seguridá, Onofre Oyuela Oyuela, [[Billy Xoya]], Napoleón Nassar, Salomón Escotu Salinas y René Maradianga Panchamé.<ref>{{cita web |apellíu=Holland |nome=Clifton L. |títulu=Hondures - Human Rights Workers Denounce Battalion 3-16 Participation in Zelaya Government |editorial=Mesoamérica Institute for Central American Studies |fecha=Xunu de 2006 |url=http://www.mesoamericaonline.net/MES0_ARCHIVES/Countries/Hond/HOJUN06.pdf |format=[[PDF]] |fechaaccesu=3 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5ilEE3pak?url=http://www.mesoamericaonline.net/MES0_ARCHIVES/Countries/Hond/HOJUN06.pdf |fechaarchivu=3 d'agostu de 2009 |deadurl=yes}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.derechos.org/nizkor/honduras/doc/xoya3.html |títulu=Alica la comunidá d'intelixencia con miembros del ex batallón 3-16 |autor=[[Equipu Nizkor]] |fechaaccesu=12 d'abril de 2018 |fecha=15 de mayu de 20006 |sitiuweb=derechos.org}}</ref> El gabinete tuvo compuestu por:<ref>{{cita noticia |títulu=Ministro de Manuel Zelaya, un amiestu de veteranía y mocedá |url=http://www.laprensa.hn/honduras/634968-97/ministros-de-manuel-zelaya-un amiestu-de-veteran%C3%ADa-y-mocedá |periódicu=La Prensa (Hondures) |fecha= |fechaaccesu=1 de setiembre de 2017}}</ref> {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" width=80% |- ! colspan="2" | Secretaría de la Presidencia<br>empobinada [[Yani Rosenthal]] |- ! colspan="2" | Secretariu priváu<br>Raúl Valladares |- ! Secretaría !! Ministru |- | [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Hondures)|Secretaría de Rellaciones Esteriores]] | :Milton Jiménez |- | [[Secretaría de Gobernación (Hondures)|Secretaría de Gobernación]] | :[[Jorge Arturo Reina]] |- | Direición Executiva d'Ingresos | :Armando Sarmiento |- | [[Secretaría de Finances (Hondures)|Secretaría de Finances]] | :Hugo Noé Pinu |- | [[Secretaría de Seguridá (Hondures)|Secretaría de Seguridá]] | :Álvaro Romero |- | [[Secretaría d'Educación Pública (Hondures)|Secretaría d'Educación]] | :[[Rafael Pineda Ponce]] |- | [[Secretaría de Cultura, Artes y Deportes]] | :Rodoldo Pastor |- | [[Secretaría de Defensa Nacional (Hondures)|Secretaría de Defensa]] | :Arístides Mejía |- | [[Secretaría de Turismu (Hondures)|Secretaría de Turismu]] | :Ricardo Martínez |- | [[Secretaría d'Obres Públiques, Tresporte y Vivienda]] | :Saro Bonano |- | [[Secretaría de Trabayu y Seguridá Social (Hondures)]] | :Rixie Moncada |- | [[Secretaría de Recursos Naturales y Ambiente (Hondures)|Secretaría de Recursos Naturales y Ambiente]] | :Mayra Mejía |- | [[Secretaría Téunica y de Cooperación Internacional]] | :Karen Zelaya |- | [[Secretaría d'Industria y Comerciu (Hondures)|Secretaría d'Industria y Comerciu]] | : Lizzie Azcona |- | Secretaría d'Inversiones | :Leo Starkman |- | Secretaría de Ciencia y Teunoloxía | :Miriam Mejía |- | Asesor llegal | :Enrique Flores Lanza |- | [[Secretaría d'Agricultura y Ganadería (Hondures)|Secretaría d'Agricultura y Ganadería]] | :Héctor Hernández |- | [[Institutu Hondureñu de Seguridá Social]] | :Efraín Bú |- |} === 2006 === [[Ficheru:Manuel Zelaya with George Bush September 18, 2006.jpg|thumb|250px|Manuel Zelaya xunto col ex-presidente d'Estaos Xuníos, [[George W. Bush]], el 18 de setiembre de 2006.]] Díes dempués d'empecipiada la nueva alministración, declaróse emerxencia enerxética pola crisis de la [[Empresa Nacional d'Enerxía Llétrica]].<ref>{{cita noticia |títulu=Escándalo y discutiniu en 3 años de gobiernu |url=http://www.laprensa.hn/honduras/511568-97/escandalos-y-polemica-en-3-anos-de gobiernu periódicu=La Prensa |autor=Marilyn Méndez |fecha=31 de xineru de 2009 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2018}}</ref> El so primer añu de gobiernu viose marcáu por una fola de protestes de distintos grupos sociales. Tuvo so la presión del maxisteriu, que-y esixía'l cumplimientu del Estatutu del Docente.<ref>{{cita web |títulu=Utilizando armes de guerra: Policía y exércitu hondureñu reprime manifestación de maestros |url=https://honduraslaboral.org/article/utilizando-armes-de-guerra-policia-y-ejercito-hond/ |sitiuweb=Hondures Llaboral |fecha=24 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2017 }}</ref> Sicasí, munchos observadores vieron esto como una forma del gobiernu d'Estaos Xuníos pa primir a Manuel Zelaya y evitar de dalguna manera, la rellación d'este col presidente venezolanu [[Hugo Chávez]].{{ensin referencies}} El 27 d'ochobre de 2006, el procesu de cites p'aplicaciones de visa foi vueltu a entamar pola embaxada de los Estaos Xuníos.{{ensin referencies}} A pesar de tolos problemes a los que tuvo qu'enfrentar mientres el so primer añu de gobiernu, Manuel Zelaya amosóse satisfechu coles meyores de la so alministración nel campu de la economía. {{cita|El 2006 lo tamos cerrando con meyores indicadores que'l 2005, 2004 y 2003. Hai una estabilidá de precios que nos ta dexando cerrar l'añu col más baxu nivel d'[[inflación]] rexistráu nos postreros 16 años.|Manuel Zelaya}} A fines de 2006, la [[CEPAL]] asitió a Hondures n'unu de los primeros llugares de crecedera económica de la rexón centroamericana. === 2007 === El 21 de xineru de 2007, el gobiernu de Zelaya salió beneficiáu cola condonación de la [[delda esterna]] per parte del [[Bancu Interamericano de Desenvolvimientu]] (BID). Manuel Zelaya dixo sentise estimáu con dichu organismu pola condonación de siquier 1400 millones de dólares d'Estaos Xuníos. El 26 d'abril de 2007 los taxistes amenaciaron al mandatariu hondureñu con llevar a cabu nuevos paro si nun s'aprobaba una nueva rebaxa nos precios de los combustibles. Zelaya realizó esti amenorgamientu. Esi añu ratificó nos sos puestos a la mayoría de los sos funcionarios. Sicasí, Rafael Pineda Ponce (ministru d'Educación) y Marlon Lara (encargáu del FHIS [Fondu Hondureñu d'Inversión Social] y exalcalde de [[Puerto Cortés]]) fueron reemplazaos. Nel añu 2007, Manuel Zelaya Rosales empezó'l so programa de proteición a los montes hondureños, particularmente nuna de les zones bien importantes: l'ecosistema del [[ríu Plátanu]] (na [[Mosquitia]] hondureña). Pa finales de 2007, dio un xiru diplomáticu al averase a los gobiernos d'enclinos socialistes del nicaraguanu [[Daniel Ortega]] y el venezolanu [[Hugo Chávez Frías]], amosando'l so interés d'integrar el so país al [[ALBA]] (Alianza Bolivariana pa les Américas). N'avientu de 2007 el Gobiernu d'Hondures dio un aumentu del 11% al salariu mínimu, pasando de 3.000 Lempires (152 US $) a 3.428 Lempires (180 US $).<ref>http://noticias.terra.com/noticias/aumenten_un_11_1_per cientu_el salariu_minimo_en_fondures/act1082942</ref> === 2008 === A metá del so periodu presidencial, y contrariando a miembros del so mesmu partíu, Zelaya dio un xiru inesperáu na política nacional al anunciar que'l so gobiernu sería d'enclín [[izquierda política|izquierdista]] y [[socialista]], marcando'l primer casu rexistráu de xiru políticu de la derecha escontra la izquierda na rexón.<ref>[http://dx.doi.org/10.1177/0192512112468918 Cunha Filho, C. M.; Coelho, A. L.; Pérez Flores, F. I.: «A right-to-left policy switch? An analysis of the Honduran case under Manuel Zelaya»], artículu n'inglés nel sitiu web DX DOI.</ref> A entamos de 2008, Zelaya averar a [[Venezuela]] con oxetivu de suscribise a [[Petrocaribe]]. D'esta manera Hondures pudo mercar combustibles a creitu, col pagu del 60% en tres meses y el 40 % restante pagu en 25 años con solo'l 1 % d'interés. Esti inmensu aforru dexó-y invertir el capital aforráu en proyeutos d'inversión social. Los sectores políticos de derecha opunxéronse, refugando l'endeldamientu del país y acusando a Zelaya de corrupción nel manexu del fondu mentáu.<ref>{{Cita web |url=http://www.soitu.es/soitu/2008/01/29/info/1201569269_598828.html |títulu=El presidente hondureñu robla un contratu pa recibir combustible de Petrocaribe |fechaaccesu=27 de xunetu de 2009 |autor=[[Axencia EFE]] |fecha=29 de xineru de 2008 |editorial=Soitu}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.radiolaprimerisima.com/noticias/23307 |títulu=Ministru pide a diputaos aprobar Petrocaribe, el cardenal non |fechaaccesu=27 de xunetu de 2009 |fecha=26 d'avientu de 2007 |editorial=Radio La Primerísima}}</ref> Finalmente'l Congresu aprobó l'ingresu a Petrocaribe. N'agostu de 2008, Zelaya integró al so país al ALBA.<ref name="La Prensa"/> El 8 d'avientu de 2008 decretó un aumentu del [[salariu mínimu]] del 60 %, lo qu'aumentó'l salariu de los trabayadores nun 60 % pasando de 3.400 lempires (170 US $) mensuales a 5.500 Lempires (275 US $).<ref>{{Enllaz rotu|1=http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1813 |2=http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1813 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Enllaz rotu|1=http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1633 |2=http://todo.honduraslaboral.org/lleer.php/1633 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === 2009 === {{AP|Cronoloxía de la crisis política n'Hondures de 2009|l1=Cronoloxía de la crisis política n'Hondures de 2009}} El 2 y 3 de xunu de 2009 celebróse un cume de la [[OEA]] (Organización d'Estaos Americanos) na ciudá hondureña de [[San Pedro Sula]]. En dicha xunta, los países del [[Alianza Bolivariana pa los Pueblos de La nuesa América|ALBA]] (Alianza Bolivariana pa los Pueblos de La nuesa América) presentaron ante l'asamblea un borrador llamáu ''El nuesu testu'', onde solicitaben l'almisión de [[Cuba]] na OEA (d'onde foi echada'l 31 de xineru de 1962 pol gobiernu de John Fitzerald Kennedy). La secretaria d'Estáu d'Estaos Xuníos, [[Hillary Clinton]], presentó esta propuesta: Estaos Xuníos llevantaría la prohibición a Cuba siempres y cuando'l gobiernu d'esti país xuntar a los principios de la OEA. Zelaya telefonió a [[Fidel Castro]], llogrando qu'esti diera la so conformidá verbal al testu de compromisu. Esto dexó que los demás gobernantes aceptaren el borrador. Según l'embaxador d'Estaos Xuníos en Tegucigalpa, Hugo Llorens, esta actuación del presidente Zelaya favorecería a Estaos Xuníos ante l'ALBA.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Cable/borrador/aprobáu/OEA/2009/elpepuint/20110129elpepuint_21/Tes Cable del embaxador d'Estaos Xuníos n'Hondures ante'l Departamentu d'Estáu], peneráu por [[Wikileaks]].</ref> Según munchos medios de comunicación internacionales, entós Zelaya actuaría como «doble axente» d'Estaos Xuníos.<ref>{{Cita web |url=http://peru21.pe/noticia/706668/zelaya-habria-sidodoble-axente-eeuu |títulu=Manuel Zelaya, ¿doble axente d'Estaos Xuníos? |fechaaccesu=31 de xineru de 2011 |autor=Peru 21 |fecha=31 de xineru de 2011 }}</ref> El 31 de xineru de 2011 Manuel Zelaya refutaría la interpretación que l'embaxador fixera de los sos actos: {{cita|Patrocinar l'anulación d'esta resolución de 1962 nun foi iniciativa totalmente d'Hondures. [...] [Pero los americanos] tienen la función d'interpretar dende'l so beneficiu les coses que faemos otros países. Les resoluciones de la OEA n'Hondures a favor de la Revolución cubana y la mio adhesión al ALBA fueron una victoria porque caúna d'elles produció la posibilidá d'averanos a Llatinoamérica. [...] Lo bultable de los cables diplomáticos de los embaxadores imperiales ye que se tomen tan en serio la misión d'interpretar dende'l so beneficiu les coses que faemos otros países. Nunca van entender les dereches del continente que, como países soberanos, tenemos tol derechu d'engarrar les nueses lluches cola perspeutiva de ganales, y eso llogramos precisamente cola anulación de les resoluciones contra Cuba, y la nuesa apertura col socialismu del sur.|Manuel Zelaya<ref name="La Prensa">[https://web.archive.org/web/20140306040716/http://archivo.laprensa.hn/Apertura/Ediciones/2011/01/31/Noticia/Hondures-Zelaya-niega-ser--axente-doble «Hondures: Zelaya niega ser axente doble»], artículu nel diariu ''La Prensa'' (Tegucigalpa) del 31 de xineru de 2011.</ref>}} === Destitución === A mediaos de 2009, Zelaya empezó a promocionar un [[plebiscitu]] por que el 28 de xunu del 2009 el pueblu fuera consultáu de si taba dispuestu a una Asamblea Nacional Constituyente. De dase un "sí" nes Eleiciones Xenerales d'esi mesmu añu instauraríase una cuarta urna que ratificaría'l pidimientu de la mayoría de ciudadanos por una Asamblea Nacional Constituyente, derogando la constitución de 1981. El Tribunal Supremu Eleutoral, la Fiscalía Xeneral, la Corte Suprema de Xusticia, el Congresu de la República{{ensin referencies}} y el Partíu Lliberal declararon illegal esta consulta.<ref name="illegal">{{Cita web |url=http://www.notiver.com.mx/index.php/elplaneta/39043.html |títulu=Apuesta Zelaya tou; busquen destituyilo |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |fecha=28 de xunu de 2009 |editorial=Notiver |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090629164146/http://www.notiver.com.mx/index.php/elplaneta/39043.html |fechaarchivu=29 de xunu de 2009 }}</ref> El 24 de xunu de 2009, Zelaya anunció que destituyiría al xeneral [[Romeo Vásquez Velásquez]], xefe del Estáu Mayor Conxuntu, depués de qu'esti negar a distribuyir les tarxetes de votación de la consulta apautada pal 28 de xunu.<ref name="dest">{{Cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hUkxbrtgW409JtHcquCLLtIpyoeA |títulu=Zelaya prepares for controversial Hondures vote |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |autor=[[Agence France-Presse|AFP]] |fecha=27 de xunu de 2009 |editorial=[[Google]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090724024712/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hUkxbrtgW409JtHcquCLLtIpyoeA |fechaarchivu=24 de xunetu de 2009 }}</ref> La Corte Suprema votó de manera unánime en contra de la midida y ordenó que'l xeneral Vásquez fora restituyíu nel so cargu.<ref name="dest"/> Zelaya declaró que nun podía restituyilo porque en realidá inda nun lo destituyera.<ref name="shrink">{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.hondudiario.com/H/content/presidente-zelaya-asegura-que-non-destituy%C3%B3-romeo-v%C3%A1squez-vel%C3%A1squez |títulu=Presidente Zelaya asegura que nun destituyó a Romeo Vásquez Velásquez |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |autor=Funes, Melvin |fecha=27 de xunu de 2009 |editorial=Hondudiario }} |2=http://www.hondudiario.com/H/content/presidente-zelaya-asegura-que-non-destituy%C3%B3-romeo-v%C3%A1squez-vel%C3%A1squez |bot=InternetArchiveBot }}</ref> El ministru de Defensa y los xefes de les tres cañes de les [[Fuercies Armaes d'Hondures]] arrenunciaron.<ref name="dest"/> Na madrugada del 28 de xunu de 2009 ―el día en que se debía celebrar la consulta popular―, Zelaya foi sacáu a encomalo y en ropa interior de la so residencia por un grupu de militares, y lleváu a la base aérea Hernan Acosta Mejia onde según rellatu del mesmu ante'l periodista David Romero Ellner en Radio Globo sufrió abusos físicos al grau de ser maltratáu polos militares.<ref>[http://www.telesurtv.net/noticias/afondo/especiales/Golpe_de_estado_honduras/ «Militares encapuchaos prinden al presidente Manuel Zelaya»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628030915/http://www.telesurtv.net/noticias/afondo/especiales/Golpe_de_estado_honduras/ |date=2009-06-28 }}, artículu nel sitiu web Telesur del 28 de xunu de 2009. Consultáu'l 28 de xunu de 2009.</ref><ref name="arrest">{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8123126.stm |títulu=Troops arrest Honduran president |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |fecha=28 de xunu de 2009 |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |idioma=inglés}}</ref> En sesión del Congresu Nacional d'Hondures del 28 de xunu de 2009 al mediudía, lleóse una presunta carta d'arrenunciu presentáu pol presidente Zelaya y aceptóse la mesma. En siendo espulsáu del país ensin mediar xuiciu previu, el presidente Zelaya viaxó a [[Costa Rica]]. Dende ellí desmintió escribir carta dalguna presentáu tal arrenunciu y manifestó qu'ello demostraba que nun se trataba solamente d'un golpe militar cola participación de los demás poderes d'Hondures. La fecha que constaba nel arrenunciu de fechu yera del 25 de xunu, tres díes antes del arrestu y deportación del presidente.<ref name="arrenunciu">{{Enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.tiempo.hn/index.php/secciones/crisis-politica-en-honduras/21861-congresu-nacional-acepta-supuestu-arrenunciu-de-manuel-zelaya- |títulu=Congresu Nacional acepta supuestu arrenunciu de Manuel Zelaya |fechaaccesu=6 de xunetu de 2009 |fecha=28 de xunu de 2009 |editorial=Diariu Tiempu }} |2=http://www.tiempo.hn/index.php/secciones/crisis-politica-en-honduras/21861-congresu-nacional-acepta-supuestu-arrenunciu-de-manuel-zelaya- |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hores dempués, el Congresu volvió a sesionar y resolvió por unanimidá la destitución del presidente Zelaya, por considerar qu'acciones de gobiernu d'este violaren la Constitución y l'ordenamientu xurídicu del país, y designó p'asocedelo al presidente del Congresu, [[Roberto Micheletti]], col compromisu de que'l mesmu va permanecer nel cargu hasta la terminación del mandatu de Zelaya en xineru de 2010. Nengún país reconoció'l gobiernu de Micheletti y dieron el so respaldu y reconocencia como presidente a Zelaya.<ref name="infolatam">{{Cita web |url=http://www.infolatam.com/entrada/fondures_compas_de_espera_ante_la%20falta_-14708.html |títulu=Hondures: compás d'espera ante la falta de reconocencia internacional a Micheletti |fechaaccesu=3 d'agostu de 2009 |fecha=29 de xunu de 2009 |editorial=InfoLatam |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090714103332/http://www.infolatam.com/entrada/fondures_compas_de_espera_ante_la |fechaarchivu=2009-07-14 }}</ref><ref name="europress">{{Cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-micheletti-asume-presidencia-hondura-comunidá-internacional-solo-reconoz-zelaya-20090629193629.html |títulu=Micheletti asume la presidencia pero la comunidá internacional solo reconoz a Zelaya |fechaaccesu=3 d'agostu de 2009 |fecha=30 de xunu de 2009 |editorial=InfoLatam}}</ref> Darréu'l Gobiernu, qu'asumió'l 28 de xunu tres un golpe d'estáu, suspendió les garantíes constitucionales, acuta les llibertaes de circulación y espresión, y prohibe les xuntes públiques, ente otres midíes. El decretu ordenó, amás, el desallugu de toa institución pública tomada por manifestantes, el zarru de medios de comunicación que "ofiendan la dignidá humana, a los funcionarios públicos o atenten contra la llei" y la detención de persones que sían consideraes sospechoses.<ref name="Gobiernu de facto n'Hondures decretó l'estáu de sitiu">{{cita noticia |títulu=Gobierno de facto n'Hondures decretó l'estáu de sitiu |url=http://www.univision.com/noticias/noticias-de-latinoamerica/gobiernu-de-facto-en-honduras-decreto-l'estáu-de-sitiu |axencia=Univision |editorial=Univision |fecha=setiembre de 2009 }}</ref> El domingu 29 de xunetu pela nueche, el presidente Zelaya aportó a [[Managua]] (Nicaragua). El día 21 de setiembre de 2009, el depuestu presidente ingresó a territoriu hondureñu, llogrando agospiase na embaxada del [[Brasil]].<ref>[http://www.cnnexpansion.com/actualidad/2009/09/21/zelaya-confirma-que-esta-en-honduras Zelaya confirma que ta n'Hondures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205046/http://www.cnnexpansion.com/actualidad/2009/09/21/zelaya-confirma-que-esta-en-honduras |date=2015-09-23 }} CNN Espansión. Consultáu'l 21 de setiembre de 2009.</ref> Nes sos primeres declaraciones espresó qu'esperaba empecipiar un diálogu col gobiernu de Roberto Micheletti «pal reestablecimientu del orde constitucional».<ref>[http://www.elfinanciero.com.mx/ElFinanciero/Portal/cfpages/contentmgr.cfm?docId=216239&docTipo=1&orderby=docid&sortby=ASC Pide Zelaya a los sos simpatizantes que-y brinden proteición] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623004958/http://www.elfinanciero.com.mx/ElFinanciero/Portal/cfpages/contentmgr.cfm?docId=216239&docTipo=1&orderby=docid&sortby=ASC |date=2018-06-23 }}. El Financieru. Consultáu'l 21 de setiembre de 2009.</ref> El día 2 d'avientu, el [[Congresu Nacional d'Hondures]], n'atención al pidimientu de la comisión negociadora del denomináu ''Diálogu Guaymuras'', resolvió refugar la torna de Zelaya al poder. La decisión foi adoptada con 111 diputaos que votaron pola non restitución del depuestu mandatariu, 14 pronunciáronse a favor y reportáronse 3 ausencies.<ref>[http://www.elheraldo.hn/Especiales/Eleiciones%20Xenerales%202009%20d'el%2001%20de%20ochobre%20de%202009/Ediciones/2009/12/02/Noticias/Congresu-Nacional-de-Hondures-resuelve-nun restituyir-a-Manuel-Zelaya Congresu Nacional d'Hondures resuelve nun restituyir a Manuel Zelaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805223358/http://www.elheraldo.hn/Especiales/Eleiciones%20Xenerales%202009%20d%27el%2001%20de%20ochobre%20de%202009/Ediciones/2009/12/02/Noticias/Congresu-Nacional-de-Hondures-resuelve-nun |date=2011-08-05 }}. El Heraldo. Consultáu'l 3 d'avientu de 2009.</ref> == Dempués de la presidencia == [[Ficheru:Hiillary Clinton and Manuel Zelaya.jpg|thumb|El presidente Manuel Zelaya, n'Estaos Xuníos, entrevistar cola secretaria d'Estáu [[Hillary Clinton]] (xunetu de 2009).]] [[Ficheru:Lula Zelaya.JPG|thumb|El presidente [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] recibe n'audiencia al presidente d'Hondures, José Manuel Zelaya (12 d'agostu de 2009).]] En marzu de 2010, el presidente venezolanu [[Hugo Chávez]] nomó a Zelaya coordinador xefe del conseyu políticu de [[Petrocaribe]]. Chávez declaró que taría dispuestu a reconocer el gobiernu de [[Porfirio Lobo]] n'Hondures, si esti dexara que Zelaya tornara al so país y fixera vida política.<ref name="cargu">{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/america_latina/2010/03/100306_chavez_noma_zelaya_petrocaribe_lf.shtml |títulu=Cargo pa Manuel Zelaya en Petrocaribe |fechaaccesu=24 de xunu de 2010 |fecha=7 de marzu de 2010 |obra=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] Mundu}}</ref> Per otru llau, foi juramentado como diputáu del [[Parllamentu Centroamericanu]] el 17 de setiembre d'esi mesmu añu.<ref>[http://www.elheraldo.hn/Ediciones/2010/09/18/Noticias/Mel-ye-juramentado-diputáu-del-Parlacen «“Mel” ye juramentado diputáu del Parlacén»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922054230/http://www.elheraldo.hn/Ediciones/2010/09/18/Noticias/Mel-ye-juramentado-diput%C3%A1u-del-Parlacen |date=2010-09-22 }}, artículu nel diariu ''El Heraldo'' (Tegucigalpa) del 18 de setiembre de 2010.</ref> El Tribunal d'Apelación de la [[Corte Suprema de Xusticia d'Hondures]] anuló tolos xuicios por corrupción nel so contra, que s'atopaben pendientes tres la so destitución de la presidencia en 2009. D'alcuerdu al so defensor, la resolución dar por considerar que se violara «el debíu procesu al atopase n'estáu d'indefensión». Ante'l fallu, Zelaya espresó la so disposición de retornar a suelu hondureñu.<ref>{{Cita web |url=http://elimparcialnews.com/2011/05/07/corte-suprema-anula-juicios-contra-mel-zelaya/ |títulu=Corte Suprema anula xuicios contra Mel Zelaya |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241208030245/http://elimparcialnews.com/2011/05/07/corte-suprema-anula-juicios-contra-mel-zelaya/ |fechaarchivu=2024-12-08 }}</ref><ref>[https://www.europapress.es/latam/honduras/noticia-honduras-zelaya-anuncia-tornara-honduras-proxima-selmana-20110519173637.html Zelaya va tornar a Hondures la próxima selmana]</ref> Zelaya aportó a Tegucigalpa el día 28 de mayu de 2009 dende [[Managua]] (Nicaragua), acompañáu polos cancilleres de Venezuela, [[Nicolás Maduro]]; el de República Dominicana, Carlos Morales Troncoso; l'embaxador de Venezuela ante la Organización d'Estaos Americanos, Roy Chaderton; y la exsenadora colombiana [[Piedad Córdoba]].<ref>[http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/93470-NN/zelaya-pidio-a-llobu-garantizar-a-los-hondurenos-el derechu-a-la-participacion/ «Zelaya pidió a Lobo garantizar a los hondureños el derechu a la participación»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820121816/http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/93470-NN/zelaya-pidio-a-llobu-garantizar-a-los-hondurenos-el |date=2011-08-20 }}, artículu nel sitiu web Telesur del 29 de mayu de 2009.</ref> La torna foi favorecíu pol ''Alcuerdu pa la reconciliación nacional y l'afitamientu del sistema democráticu na República d'Hondures'', suscritu pol presidente Porfirio Lobo y el mesmu Zelaya, y cola mediación de los gobiernos de Venezuela y Colombia.<ref>La Tribuna: [https://web.archive.org/web/20110817003131/http://www.latribuna.hn/2011/05/23/llobu-acuerdo-atiende-a-los-mas-grandes-intereses-del-pais/ «“Pepe” Lobo espera una nueva etapa pa Hondures»], artículu nel sitiu web ''La Tribuna'' (Tegucigalpa) del 23 de mayu de 2011.</ref> === Participación na política nacional === El 13 de marzu de 2011, el [[Tribunal Supremu Eleutoral d'Hondures]] (TSE) declaró llegal el partíu políticu [[Llibertá y Refundación]] (Llibre), fundáu por Zelaya. El ex-presidente Zelaya, quien se caltuvo na llucha pola regularización del so movimientu'l Frente Nacional de Resistencia Popular, caltién qu'esta nueva institución política ye del pueblu.<ref>[http://www.laprensa.hn/Secciones-Principales/Hondures/Tegucigalpa/Inscriben-Partíu-Llibre-en-el-TSE «Inscriben el Partíu Llibre nel TSE»], artículu nel diariu ''La Prensa'' (Tegucigalpa).</ref> El mesmu participó nes [[eleiciones xenerales d'Hondures de 2013]] llevando como candidata a la esposa de Zelaya, [[Xiomara Castro]], quien quedó en segundu llugar col 28% de los votos, arrezagando hexemonía del tradicional [[Partíu Lliberal d'Hondures]], que quedó en tercer llugar. Anguaño, Zelaya desempéñase como coordinador xeneral de la llamada "Alianza d'Oposición Contra la Dictadura," una alianza ente Llibre y [[Partíu Innovación y Unidá|PINU-SD]] que lleva como candidatu presidencial a [[Salvador Nasralla]] pa poder ganar a [[Juan Orlando Hernández]]. == Premios == * 1994-1998: distinguíu como ''Meyor Ministru'' nos Gobiernos de [[Carlos Roberto Reina]] y [[Carlos Roberto Flores]] pola prensa nacional.<ref name="curri">{{Cita web |url=http://www.embajadahonduras.co.cr/downloads/jose-manuel-zelaya.pdf |títulu=Currículum de Zelaya nel sitiu web de la Embaxada d'Hondures en Costa Rica. |fechaaccesu=12 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110409124711/http://www.embajadahonduras.co.cr/downloads/jose-manuel-zelaya.pdf |fechaarchivu=9 d'abril de 2011 }}</ref> * En 1996 foi distinguíu como ''Meyor Amigu y Hermanu de los Pueblos [[Garífuna|Garífunes]], [[Indíxena|Indíxenes]] y [[Misquitos]]'' poles organizaciones étniques d'Hondures.<ref name="curri"/> * El 23 d'agostu de 2006 recibió la ''Orde Parllamentu Centroamericanu Francisco Morazán en Grau de Gran Cruz'' por «el so invaluable contribución y sofitu al procesu de la integración centroamericana, y al trabayu que realiza'l [[Parllamentu Centroamericanu]]».<ref>[https://web.archive.org/web/20111005150649/http://www.parlacen.org.gt/Noticias/Agostu/venceyo-7-noticies-3-23-08-06.html PARLACEN condecora a Presidente Hondureñu]</ref> * Declaráu ''Hermanu y Abanderáu de l'Axenda Afrodescendiente de Centroamérica'' en setiembre de 2008 pola Organización Negra Centroamericana.<ref>[http://www.elheraldo.hn/Pa%C3%ADs/Ediciones/2008/10/26/Noticias/Declararen-hermanu-afro-al presidente-Manuel-Zelaya «Van Declarar “hermanu afro” al presidente Manuel Zelaya»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119043211/http://www.elheraldo.hn/Pa%C3%ADs/Ediciones/2008/10/26/Noticias/Declararen-hermanu-afro-al |date=2010-11-19 }}, artículu nel diariu ''El Heraldo'' del 26 d'ochobre de 2008.</ref> * N'ochobre de 2008 recibió'l ''[[Orde de San Carlos (Colombia)|Gran Collar de la Orde de San Carlos]]'' de la [[República de Colombia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20101221045046/http://web.presidencia.gov.co/sp/2008/ochobre/08/05082008.html Presidente d'Hondures llega en visita oficial a Colombia]</ref> * En mayu de 2009 recibió la ''[[Orde Nacional José Matías Delgado]] en Grau Gran Cruz, Placa d'Oru'' de la [[República d'El Salvador]].<ref>[http://www.radiolaprimerisima.com/noticias/53245 Saca: dólar obliga a política fiscal d'aforru y blinda economía]</ref> * En xunu de 2009 recibió la ''Medaya del Llexendariu [[Ernesto Che Guevara]]'' de la Federación Nacional d'Estudiantes de Segunda Enseñanza.<ref>[http://www.hondudiariohn.com/H/content/fenaesh-condecora-al presidente-zelaya-con-medaya-del-che-guevara «FENAESH condecora al presidente Zelaya con medaya del "Che" Guevara»], artículu nel diariu ''Hondudiario''.</ref> * N'agostu de 2009 recibió les [[Llaves de la ciudá|llaves]], medaya y pergamín de ''Güéspede Distinguíu'' de la [[ciudá de Méxicu]].<ref>[http://www.cnnexpansion.com/actualidad/2009/08/05/zelaya-recibe-les llaves-de-la ciudá «Ebrard condecora a Manuel Zelaya»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707045114/http://www.cnnexpansion.com/actualidad/2009/08/05/zelaya-recibe-les |date=2022-07-07 }}, artículu nel sitiu web CNN Espansión del 5 d'agostu de 2008.</ref> == Familia y vida privada == Manuel Zelaya Rosales nació nel senu d'una familia acomodada de la ciudá de [[Catacamas]] nel departamentu d'[[Olancho]], con ascendientes que migraren dende Méxicu nel [[sieglu XVIII]]. Los sos padres fueron Hortensia Esmeralda Rosales Sarmiento y José Manuel Zelaya Ordóñez, quien foi acusáu de participar na [[masacre de Los Forcones]]. Zelaya heredó del so padre l'apellativu de 'Melito', quien de la mesma lo heredó del so güelu, mesmu que tenía grandes estensiones de tierra y miles de cabeces de ganáu. El so profesor de Física y Química, el Cardenal [[Óscar Andrés Rodríguez]], recordar como un «un neñu de mirada duce, bien sele y bien piadosu», amás de «seriu y responsable», a los sos 14 años d'edá. Manuel Zelaya casar a los 23 años cola so prima segunda [[Xiomara Castro de Zelaya|Iris Xiomara Castro Sarmiento]], cuando esta tenía 16 años.<ref name=emporfiáu>{{cita noticia |autor=Javier del Castillo |títulu=Un emporfiáu empeñáu en camudar |url=https://www.elmundo.es/suplementos/cronica/2009/716/1246744805.html |periódicu=El Mundo |fecha=5 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2018}}</ref> Con ella tuvo cuatro fíos: Zoe, Héctor Manuel, Hortensia Xiomara y José Manuel.<ref>[http://www.elheraldo.hn/Secciones-Secundaries/Especiales/Eleiciones-primaries-2012/Notes/Xiomara-Castro «Xiomara Castro»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111215447/http://www.elheraldo.hn/Secciones-Secundaries/Especiales/Eleiciones-primaries-2012/Notes/Xiomara-Castro |date=2013-11-11 }}, artículu biográficu nel diariu [[El Heraldo (Hondures)|El Heraldo]] (Tegucigalpa) del 2 de payares de 2012.</ref> Ente ellos ye Hortensia Xiomara, conocida popularmente como 'La Pichu', quien participó viviegamente en política, siendo parte de les campañes eleutorales de 2013 y 2017.<ref>{{cita noticia |títulu=“La Pichu” Zelaya torna con nueva apariencia a la política hondureña |url=http://www.laprensa.hn/honduras/eleiciones2017/1114124-410/pichu_zelaya-torna-nueva-apariencia-pol%C3%ADtica-hondure%C3%B1a-mel_zelaya |periódicu=La Prensa |fecha=5 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2018}}</ref> Zelaya ye un aficionáu de la vida del campu, sobremanera de los caballos.<ref name=emporfiáu/> == Ver tamién == * [[Golpe d'Estáu n'Hondures de 2009]] * [[Roberto Micheletti]] * [[Porfirio Lobo]] * [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 2009]] * [[Gobiernu nel exiliu]] * [[Gobernantes d'Hondures|Presidente d'Hondures]] {{socesión| títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|45px]]<br />[[Presidente d'Hondures]]| periodu = 27 de xineru de [[2006]] - 28 de xunu de [[2009]] |predecesor=[[Ricardo Maduro Joest]]|socesor= [[Roberto Micheletti]]<br /><small>''de facto''</small> }} == Notes == {{llistaref|group=n}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} {{Wikinoticies|Categoría:Manuel Zelaya}} * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/hondura/manuel_zelaya_rosal Biografía de la Fundación Cidob] * [https://web.archive.org/web/20080610233745/http://www.sre.hn/tmp2006/cv_fondures_presidente_zelaya.pdf Currículum Manuel Zelaya] * [https://web.archive.org/web/20090710220039/http://www.poderjudicial.gob.hn/NR/rdonlyres/87Y2BFFC-AF4D-44HALA-BFC5-D93730D8D81C/2413/ExpedienteJudicial1.pdf Comunicáu de la Corte Suprema de Xusticia d'Hondures a la Comunidá nacional ya internacional. 29 de xunu de 2009] {{NF|1952||Zelaya Rosales, Manuel}} {{Tradubot|Manuel Zelaya}} [[Categoría:Ministros y ministres d'Hondures]] [[Categoría:Persones d'Olancho]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] mze55x0g2ad3515eqrk2l4tdrz7d32v 0 155992 4496473 4475353 2026-05-26T07:08:39Z Limotecariu 735 4496473 wikitext text/x-wiki {{estremar|el gobernador arxentín [[Rafael Núñez (gobernador)|Rafael Núñez]]}} {{persona}} '''Rafael Núñez Wenceslao Moledo''' {{nym}} foi un [[políticu]] y [[escritor]] [[colombia|colombianu]] qu'ocupó en delles oportunidaes el cargu de [[presidente de Colombia]]. Lideró [[Rexeneración (Colombia)|La Rexeneración]], cola cual terminóse'l réxime federal de los [[Estaos Xuníos de Colombia]], promulgó la [[Constitución de Colombia de 1886]] y foi l'autor de la lletra del [[himnu nacional de Colombia]], adoptáu oficialmente en [[1920]]. == Biografía == Rafael Núñez nació en Cartagena de Indias el 28 de setiembre de 1825, foi'l primeru de los trés fíos de Dolores Moledo García y del coronel Francisco Núñez García,<ref name="PRC">{{cita web |url=http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/27.htm |títulu=Rafael Núñez Moledo |editorial=Presidencia de la República |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090622002729/http://web.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/27.htm |fechaarchivu=22 de xunu de 2009 }}</ref> quien yeren primos hermanos y habíen contraido matrimoniu'l 6 d'ochobre de 1824.<ref>{{cita llibru |autor=Restrepo Lince, Pastor |títulu=Xenealoxíes de Cartagena de Indias |serie=Institutu Colombianu de Cultura Hispánica |añu=1993 |editorial=Editorial ABC |páxina=242|isbn=958-900-426-1}}</ref> A los 15 años foi aceptáu pol xeneral Francisco Carmona nes tropes rebalbes pa lluchar na [[guerra de los Supremos]].<ref name="BV">{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/n/nunez_rafael.htm |títulu=Biografía Rafael Núñez |editorial=Biografíes y vides |fechaaccesu=18 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510125454/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/n/nunez_rafael.htm |fechaarchivu=2017-05-10 }}</ref> A los 18 años viaxó col so padre a [[Tumaco]], onde permaneció mientres dellos meses trabayando.<ref>{{cita llibru |autor=Castillo Mathieu, Nicolás del títulu=Biografía de Rafael Núñez |añu=1955 |editorial=Editorial Iqueima |allugamientu=Bogotá |páxina=37}}</ref> Estudió na [[Universidá de Cartagena]], na que se graduara como bachiller llicenciáu en 1843.<ref>{{cita web |url=http://www.unicartagena.edu.co/historia.htm |títulu=Guarda y espíritu de Rafael Núñez |editorial=Universidá de Cartagena |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101225081602/http://unicartagena.edu.co/historia.htm |fechaarchivu=25 d'avientu de 2010 }}</ref> Recién graduáu, empecipiar nel periodismu y fundó'l periódicu ''La Democracia'' na [[Cartagena de Indias|ciudá natal]]. Casóse 3 vegaes. Primero casóse en Panamá con Dolores Gallego'l 25 de febreru de 1851 con quien tuvo dos fíos y dixebráronse el 10 de marzu de 1871; la so segunda cónyuge foi la cartagenera [[Soledad Román de Núñez|Soledad Román]] con quien [[unión civil|se casó polo civil]] el 14 de xunetu de 1877 en [[París]]&thinsp;<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/node/78308 |títulu=Soledad Román de Núñez |editorial=Biblioteca Virtual del Bancu de la República |fechaaccesu=18 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111104225811/http://www.banrepcultural.org/node/78308 |fechaarchivu=2011-11-04 }}</ref> y que ratificó por aciu el [[matrimoniu católicu]] el 23 de febreru de 1889.<ref name="Caribe">{{cita web |url=http://www.uac.edu.co/images/stories/publicaciones/revistas_científiques/juris/volume-5-non-10/art-2.pdf |títulu=Rafael Wenceslao Núñez Moledo |editorial=Universidá Autónoma del Caribe |fechaaccesu=14 de xineru de 2011 }}</ref> Rafael foi'l primer fíu de la so madre Circuitu de [[Provincia de Veraguas|Veraguas]] en [[Alanje]] con residencia na ciudá de [[San José de David|David]].<ref>{{cita llibru |autor=Castillo Mathieu, Nicolás del títulu=Biografía de Rafael Núñez |añu=1955 |editorial=Editorial Iqueima |allugamientu=Bogotá |páxina=63}}</ref> Al añu siguiente foi nomáu Secretariu Xeneral de [[José María Obando]] na gobernación de la [[Provincia de Cartagena (Nueva Granada)|Provincia de Cartagena]].<ref name="Conservador">{{cita web |url=http://www.partidoconservador.org/partidoc/index.php?doc=conteníu&doc1=ex-presidente&did=1&eid=20&y |títulu=Biografíes de expresidentes |editorial=Partído Conservador Colombianu |fechaaccesu=18 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081029175217/http://www.partidoconservador.org/partidoc/index.php?doc=conteníu&doc1=ex-presidente&did=1&eid=20&y |fechaarchivu=29 d'ochobre de 2008 }}</ref> Mientres esta dómina compunxo un poema n'honor a la ciudá de [[Cartagena de Indias]] denomináu ''Himnu Patrióticu'', que declamó públicamente na celebración del [[11 de payares]] de [[1850]] y que darréu inspiró la lletra del [[Himnu nacional de Colombia]].<ref name="Historia">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/payares2010/poesia.htm|títulu=Poesía Patriótica del sieglu XIX|editorial=Revista Credencial Historia, edición 2510|fecha=Payares de 2010|fechaaccesu=7 de xineru de 2011}}</ref> Por esa dómina tamién fundó la Sociedá Democrática de Cartagena. N'ochobre de 1849 la so madre Dolores Moledo carecióse y viaxó con ella a [[L'Habana]], onde permanecieron seis meses.<ref>{{cita llibru |autor=Dangond Uribe, Alberto |títulu=Rafael Núñez: rexenerador de Colombia |editorial=Ediciones Anaya |allugamientu=Bogotá |añu=1988 |isbn=84-207-3446-2 |páxina=55}}</ref> En xunu de 1854 arrenunciu a la gobernación, contrái matrimoniu y asume dos cátedres na Escuela de Lliteratura y Filosofía de la [[Universidá de Cartagena]] y darréu ye nomáu rector de la institución educativa, permaneciendo siete meses al mandu de ella.<ref>{{cita web |url=http://www.unicartagena.edu.co/infoidentificadoresudec.htm#PRESENCIA_Y_ESP%C3%8DRITU_DE_RAFAEL_N%C3%9A%C3%91EZ_EN_LA_UNIVERSIDAD_DE_CARTAGENA |títulu=Guarda y espíritu de Rafael Núñez na Universidá de Cartagena |editorial=Universidá de Cartagena |fechaaccesu=18 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111109182605/http://www.unicartagena.edu.co/infoidentificadoresudec.htm#PRESENCIA_Y_ESP%C3%8DRITU_DE_RAFAEL_N%C3%9A%C3%91EZ_EN_LA_UNIVERSIDAD_DE_CARTAGENA |fechaarchivu=2011-11-09 }}</ref> Dempués del so pasu pola academia, foi escoyíu [[Cámara de Representantes de Colombia|Representante a la Cámara]] pol [[Estáu Soberanu de Panamá]] y viaxó per primer vegada a [[Bogotá]].<ref name="Credencial">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/revista-9 |títulu=Rafael Núñez, el rexenerador (1825 1894) |editorial=Revista Credencial Historia |fecha=22 de mayu de 2005 |fechaaccesu=21 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110719034005/http://www.banrepcultural.org/revista-9 |fechaarchivu=19 de xunetu de 2011 }}</ref> Destacóse como congresista, siendo escoyíu vicepresidente del Congresu.<ref>{{cita llibru |autor=Dangond Uribe, Alberto |títulu=Rafael Núñez: rexenerador de Colombia |editorial=Ediciones Anaya |allugamientu=Bogotá |añu=1988 |isbn=84-207-3446-2 |páxina=58}}</ref> Dientro de la so xestión propunxo la creación d'un [[bancu central]] y una reforma al sistema penal.<ref name="PRC" /> Participó na asamblea constituyente de 1853 y amosó la so habilidá como orador nos alderiques contra'l proyeutu federalista de [[Florentino González]].<ref>{{cita llibru |url=https://es.scribd.com/doc/50315190/El Pragmatismu-Politico-de-Rafael-Nunez |títulu=El Pragmatismu Políticu de Rafael Nüñez |autor=Ezpeleta Ariza, Benjamín |añu=2006 |editorial=Boletín d'Historia y Antiguedades |páxina=656}}</ref> El [[17 d'abril]] de [[1854]] el xeneral [[José María Melo]] dio un golpe d'estáu, depunxo al presidente [[José María Obando]] y ordenó el zarru del Congresu,<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/melojose.htm |títulu=José María Melo |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120910210332/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/melojose.htm |fechaarchivu=2012-09-10 }}</ref> ante lo cual Núñez decide tornar a Cartagena. Desempeñó'l cargu de Gobernador de Bolívar en calidá d'encargáu dende'l 19 de setiembre de 1854 hasta'l 10 de xineru de 1855.<ref>{{cita llibru |apellíos=Arizmendi Posada |nome=Ignacio |títulu=Presidentes de Colombia 1810-1990 |añu=1989 |editor= |editorial=Planeta |ubicación=Bogotá |isbn=958-614-279-5 |páxines=158}}</ref> Poco dempués foi nomáu Secretariu de Facienda pol presidente [[Manuel María Mallarino]], cargu que darréu volvería ocupar nos gobiernos de los xenerales [[Tomás Cipriano de Mosquera]] y [[Julián Trujillo Largacha]].<ref name="Conservador" /> El 1 d'ochobre de 1858 encargar de la gobernación del [[Estáu Soberanu de Panamá]] por dos meses.<ref>{{cita llibru |autor=Otero Muñoz, Gustavo |títulu=Un home y una dómina: tamién foi'l compositor del himnu nacional colombianu La vida azarosa de Rafael Núñez |editorial=Editorial ABC |allugamientu=Bogotá |serie=Biblioteca d'historia nacional |añu=1951 |páxina=32}}</ref> En 1863 participó na [[Constitución de Rionegro|Convención de Rionegro]] en calidá de diputáu y retiróse a vivir a [[Nueva York]], onde escribió pa diversos periódicos utilizando'l seudónimu de Wencelly David de Olmedo.<ref name="Caribe" /> Darréu foi nomáu [[Cónsul (serviciu esterior)|cónsul]] de Colombia en [[Le Havre]], llegando a [[Francia]] el 6 de xunetu de 1865.<ref name="Europa">{{cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/thesaurus/pdf/42/TH_42_003_126_0.pdf |títulu=Rafael Núñez n'Europa |editorial=Institutu Cervantes |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011}}</ref> Mientres esti tiempu alternó la so residencia ente Le Havre y [[París]]. El 14 de xunetu de 1866 el xeneral [[Tomás Cipriano de Mosquera]] nomar cónsul en [[Bruxeles]], pero Núñez refugó la ufierta y respondiólu que prefería siguir en Le Havre por motivos económicos.<ref name="Europa" /> A mediaos de 1869, [[Santos Gutiérrez]] nomó a Rafael Núñez cónsul en [[Liverpool]], onde permaneció hasta'l 26 de payares de 1874.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/boletin/boleti1/bol39/bol2b.htm |títulu=Rafael Núñez: El discursu de la maduración política en Colombia |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |fechaaccesu=18 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101113232359/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/boletin/boleti1/bol39/bol2b.htm |fechaarchivu=13 de payares de 2010 }}</ref> Nesti mesmu añu publicó en [[Rouen]] la so obra "Ensayos de Crítica Social".<ref name="RafaelBDR" /> Darréu arrenunció al cargu diplomáticu y embarcóse de regresu a Cartagena nel vapor "Lafayette", llegando'l 2 d'avientu de 1874. == Candidatura y primer presidencia == Ente 1875 y 1880 el modelu lliberal políticu-económicu que s'institucionalizara na [[Convención de Rionegro]] de 1863 había tocáu fondu. El país taba na ruina: la poca infraestructura vial esistente sirvía pa consolidar la separación ente les provincies, nun había comerciu regular ente elles. Plantíos y cultivos taben en decadencia. Polo xeneral, les esportaciones agrícoles tradicionales ([[tabacu]], [[añil]] y [[quina]]) sumieron, mientres siguía aumentando amodo la esportación d'[[oru]] y [[café]] y reemplazaba a los que taben perdiendo mercaos, pasando a representar cerca del 50% del total de les esportaciones. Amás, la industria nun apaecía entá. Metanes estes circunstancies, un grupu de lliberales (independientes) sofitó la candidatura de Núñez en 1876, pero perdió les [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1876|eleiciones]] frente al santandereano [[Aquileo Parra]]. A pesar d'ello, Núñez permaneció como líder de los lliberales independientes y empezó a proponer reformes al aparatu estatal nel movimientu denomináu la [[Rexeneración (Colombia)|Rexeneración]].<ref name="Caribe" /> . [[Ficheru:Escritorio de Rafael Núñez.jpg|miniaturadeimagen|340x340px|Escritoriu de Rafael Núñez]] Núñez plantegaba que'l país nun podía siguir nel federalismu a estazón en que venía, qu'había que da-y facultaes al gobiernu central d'intervenir na economía, que l'estáu tenía de favorecer les inversiones na industria, abrir más caminos y ferrocarriles, protexer con puxanza lo que fuera produciendo la industria colombiano, y crear un clima favorable a les inversiones estranxeres. En 1878 Núñez foi escoyíu [[Senáu de la República de Colombia|Senador]] pol [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]] y Presidente del [[Congresu de la República de Colombia|Congresu]], cargu qu'ocupó hasta 1880, cuando volvió a candidatizarse a la Presidencia de la República. Como presidente del Senáu, tomó xuramentu del presidente electu [[Julián Trujillo Largacha|Julián Trujillo]] el 1 d'abril de 1878 anunciando nel so discursu: "Lleguemos a un puntu en que tamos confrontando esti precisu dilema: rexeneración alministrativa fundamental o catástrofe".<ref>{{cita llibru |autor=Otero Muñoz, Gustavo |títulu=Un home y una dómina: La vida azarosa de Rafael Núñez |editorial=Editorial ABC |allugamientu=Bogotá |serie=Biblioteca d'historia nacional |añu=1951 |páxina=81}}</ref> Los lliberales oficialistas, llamaos "radicales", opunxéronse fuertemente a Núñez, y fixeron tolo posible pa evitar que llegara a la presidencia. A pesar d'esta fuerte oposición, trunfa nes eleiciones en siete de los nueve estaos y el 8 d'abril de 1880 asumió'l cargu de [[Presidente de Colombia|Presidente de la República]]. Núñez trató d'empezar les sos reformes, pero'l periodu presidencial de dos años yera bien curtiu pa poder rematales. Fundó'l Bancu Nacional per mediu de la llei 39 del 16 de xunu de 1880, antecedente del [[Bancu de la República de Colombia|Bancu de la República]] y reemplazó el valor del [[patrón oro]] por [[papel moneda]] nos [[Pesu colombianu|pesos colombianos]].<ref name="Cartagena">{{cita web |url=http://www.cartagenacaribe.com/historia/republica/nunez.htm |títulu=Rafael Núñez gobierna a Colombia (1880 - 1894) |editorial=Historia de Cartagena de Indias |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181114084146/http://www.cartagenacaribe.com/historia/republica/nunez.htm |fechaarchivu=2018-11-14 }}</ref> Dio entamu a la construcción de la [[Canal de Panamá]] según el proyeutu de [[Fernando de Lesseps]],<ref>{{cita web |url=http://www.pancanal.com/esp/history/index.html |títulu=Historia de la Canal editorial=Canal de Panamá |fechaaccesu=21 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181105181614/http://www.pancanal.com/esp/history/index.html |fechaarchivu=2018-11-05 }}</ref> del [[ferrocarril]] ente [[Bogotá]] y [[Girardot]],<ref name="Credencial" /> fomentó la navegación a vapor al traviés del [[ríu Sinú]],<ref>{{cita publicación |títulu=El primer gobiernu de Núñez |autor=Echeverri Herrera, Jorge |publicación=Economía Colombianu |allugamientu=Bogotá |volume=18 |númberu=52 |fecha = agostu de 1958 |páxina=331}}</ref> y promovió la cooperación continental al unviar una delegación colombiana pa mediar na [[Guerra del Pacíficu]] y entamar una Conferencia Iberoamericana en Panamá en 1882.<ref>{{cita llibru |autor=Otero Muñoz, Gustavo |títulu=Un home y una dómina: La vida azarosa de Rafael Núñez |editorial=Editorial ABC |allugamientu=Bogotá |serie=Biblioteca d'historia nacional |añu=1951 |páxina=115}}</ref> Metanes una feroz oposición de los oficialistas, buscó que [[Francisco Javier Zaldúa]] fora escoyíu como'l so socesor por que siguiera les sos reformes. Pero Zaldúa, enfermu y sometíu a presiones d'unu y otru sector lliberal, morrió'l 21 d'avientu de 1882, ocho meses dempués de la so posesión.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/zaldfran.htm |títulu=Biografía de Francisco Javier Zaldúa |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |fechaaccesu=27 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110913110638/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/zaldfran.htm |fechaarchivu=13 de setiembre de 2011 }}</ref> Nel so llugar, tres la declinación del propiu Núñez, foi nomáu presidente otru lliberal independiente: [[José Eusebio Otálora]]. Núñez tenía'l camín estenu pa intentar la reelección nel periodu 1884-1886, cosa que llogró con relativa facilidá. == Segunda presidencia y la Rexeneración == En 1884 foi reelixíu col [[Partíu Conservador Colombianu|Partíu Conservador]], col propósitu de llevar a cabu la [[Rexeneración (Colombia)|Rexeneración]].<ref name="BV" /> Por causa del so débil estáu de salú, tardó dalgún tiempu en tornar de [[Curaçao]] y tomar posesión de la presidencia y mentanto quedó a cargu [[Ezequiel Hurtado]].<ref name="Credencial" /> En 1885, tres les disputes eleutorales nel [[Estáu Soberanu de Santander]] ente los xenerales [[Solón Wilches]] y [[Eustorgio Salgar]],<ref>{{cita llibru |autor=Liévano Aguirre, Indalecio |títulu=Rafael Núñez |añu=1973 |editorial=Llexislación Económica |allugamientu=Bogotá |páxina=229}}</ref> los lliberales radicales empecipiaron un movimientu que llueu s'estendió por tol país y desencadenó una [[Guerra civil colombiana de 1884-1885|guerra civil]] col propósitu de derrocar a Núñez.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/panam/panam2a.htm |títulu=Daqué de guerra editorial=Bancu de la República |autor=Lemaitre, Eduardo |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110404055630/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/panam/panam2a.htm |fechaarchivu=4 d'abril de 2011 }}</ref> La guerra enllargar mientres dellos meses y concluyó definitivamente col trunfu de la coalición conservadora na [[batalla de La Fumareda]], sol mandu del xeneral [[Guillermo Quintero Calderón]]. Tres la victoria, Núñez pronunció dende'l balcón del palaciu presidencial la famosa frase: "La Constitución de 1863 dexó d'esistir".<ref name="BV" /> Col camín estenu, convocó'l 10 de setiembre de 1885 a dos representantes de cada unu de los estaos soberanos pa dar entamu a una Asamblea Constituyente que s'instaló'l 11 de payares, que'l so oxetivu yera redactar una nueva [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución]] de calter centralista.<ref>{{cita web |url=http://www.sogeocol.edu.co/Ova/fronteres_evolucion/colombia/percorríu.html |títulu=Percorríu históricu del Estáu colombianu na so organización políticu alministrativa |editorial=Sociedá Xeográfica de Colombia |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011 }}</ref> La constitución foi sancionada'l 5 d'agostu de [[1886]] y permaneció vixente, con delles reformes, hasta [[1991]], siendo hasta la fecha la constitución política que mayor continuidá tuvo Colombia.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli57.htm |títulu=Constituciones qu'esistieron en Colombia |editorial=Bancu de la República |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807093959/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli57.htm |fechaarchivu=7 d'agostu de 2011 }}</ref> Nella tuvo un papel bien importante la [[Ilesia católica]], como fonte pal reestablecimientu del orde social.<ref>{{cita web |url=http://www.usergioarboleda.edu.co/civilizar/revista11/regeneracion_constitucion.pdf |títulu=La Rexeneración, la Constitución de 1886 y el papel de la Ilesia Católica |editorial=Universidá Sergio Arbolea |fechaaccesu=27 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120321070013/http://www.usergioarboleda.edu.co/civilizar/revista11/regeneracion_constitucion.pdf |fechaarchivu=21 de marzu de 2012 }}</ref> Como reformes principales estableció'l periodu presidencial de seis años y convirtió a los estaos soberanos en [[Departamentos de Colombia|departamentos]], centralizando'l poder político nel gobiernu nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/payares1990/payares2.htm |títulu=Les constituyentes dende la Rexeneración editorial=Bancu de la República |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011}}</ref> nél añu de 1882 sacu la so primer obra la cual foi él códigu de la policía qu'en 1892 foi destruyíu y inrrespetado polo lliberales == Tercer presidencia == [[Ficheru:Estatua rafael nuñez.jpg|miniaturadeimagen|340x340px|Estatua de Rafael Núñez en Cartagena]] Debíu al frayo de la so salú tres les alteraciones nervioses que supunxeron l'encarar la [[Guerra civil colombiana de 1884-1885|guerra civil]], Núñez arrenunció a la presidencia ante'l Conseyu de Delegatarios el 1 d'abril de 1886 y decidió retirase primeramente a [[Anapoima]] y depués a [[Cartagena de Indias|Cartagena]].<ref>{{cita llibru |autor=Liévano Aguirre, Indalecio |títulu=Rafael Núñez |añu=1973 |editorial=Llexislación Económica |allugamientu=Bogotá |páxina=327}}</ref> Mientres el so ausencia fixeron cargu de la presidencia'l designáu [[José María Campo Serrano]] (1 d'abril de 1886 a 6 de xineru de 1887) y el vicepresidente [[Eliseo Payán]] (dende xineru hasta xunu de 1887). Los lliberales radicales, adversarios de Núñez, fuéronse averando a Payán pa camudar l'aldu políticu establecíu, aprovechando la so ausencia.<ref>{{cita web |url=http://wsp.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/rc_33.html |títulu=Eliseo Payán: 1886-1887 |editorial=Presidencia de la República |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200121045151/http://wsp.presidencia.gov.co/asiescolombia/presidentes/rc_33.html |fechaarchivu=2020-01-21 }}</ref> Ante los rumores, Núñez decidió tomar rápido un vapor que lu condució pol [[ríu Magdalena]] hasta [[Girardot]]. Dende ellí escribió una telegrama a Payán informándo-y que retomara l'exerciciu de la presidencia y siguió el so aldu escontra la capital.<ref>{{cita llibru |autor=Liévano Aguirre, Indalecio |títulu=Rafael Núñez |añu=1973 |editorial=Llexislación Económica |allugamientu=Bogotá |páxina=336}}</ref> Al conocer la noticia, Payán arrenunció al cargu y retiróse, empecipiando asina'l tercer periodu de gobiernu de Rafael Núñez, ente xunu de 1887 y agostu de 1888. Unu de los llogros fundamentales d'esta etapa foi la firma del Concordatu cola [[Santa Sede]] el 31 d'avientu de 1887.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/book/export/html/32782 |títulu=El Concordatu de 1887: Los antecedentes, les negociaciones y el conteníu del tratáu cola Santa Sede |autor=González, Fernán |editorial=Credencial Historia |volume=41 |fecha=1 de mayu de 1993 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180723182244/http://www.banrepcultural.org/book/export/html/32782 |fechaarchivu=2018-07-23 }}</ref> Al traviés d'él restableciéronse les rellaciones ente l'Estáu y la [[Ilesia católica]], lo cual yera consideráu como un elementu esencial d'orde social capaz de llograr la unificación del país.<ref>{{cita web |url=http://www.semana.com/especiales/concordato-1887/78974-3.aspx |títulu=Concordatu de 1887 |editorial=Revista Semana |fecha=30 de mayu de 2004 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 }}</ref> [[Ficheru:Rafael Núñez Moledo.jpg|miniaturadeimagen|340x340px|Oleo de Rafael Núñez, del pintor [[Epifanio Garay]] en [[1891]]]] Núñez mientres el so gobiernu acostumó a solicitar la organización de festexos pa celebrar la fiesta patria de la [[independencia de Cartagena]]. El direutor de teatro José Domingo Torres, quien animaba les fiestes patries, buscó al maestru italianu [[Oreste Síndici]] pa pidi-y la composición d'un cantar patrióticu pa la celebración de 1887.<ref>{{cita web |url=http://pwp.etb.net.co/fdrojas/Himnu.htm |títulu=Himnu Nacional de la República de Colombia |editorial=Paisaxes colombianos y el so folclor |fechaaccesu=7 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121025123233/http://pwp.etb.net.co/fdrojas/Himnu.htm |fechaarchivu=25 d'ochobre de 2012 }}</ref> Pa la lletra del cantar, Torres presentó-y a Síndici el poema "Himnu Patrióticu" escritu por Rafael Núñez en 1850. La interpretación realizar nel "Teatru de Variedaes" de la escuela pública de Santa Clara,<ref>{{cita llibru |apellíos=Cacua Prada |nome=Antonio |añu=1999 |títulu=Los símbolos patrios |allugamientu=Bogotá |editorial=Academia Colombiana d'Historia |ISBN=958-8040-12-4 |páxina=113}}</ref> con un coru de neños de tres escueles, alumnos de Oreste Síndici y foi anunciada como'l [[himnu nacional de Colombia]].<ref name="Presidencia">{{cita web|url=http://www.presidencia.gov.co/prensa_new/historia/himnu_1.htm|títulu=Himnu Nacional de Colombia|editorial=Presidencia de la República de Colombia|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2010}}</ref> L'himnu darréu oficializóse como [[Símbolos patrios de Colombia|símbolu patriu]] al traviés de la llei 33 del [[28 d'ochobre]] de [[1920]].<ref name="Llei1920">{{cita web |url=http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/ley/1920/ley_0033_1920.html|títulu=Ley 33 de 1920|editorial=Congresu de Colombia|fechaaccesu=7 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110707054000/http://www.cntv.org.co/cntv_bop/basedoc/ley/1920/ley_0033_1920.html|fechaarchivu=7 de xunetu de 2011}}</ref> Nes eleiciones del 20 de mayu de 1888 [[Carlos Holguín Mallarino]] foi nomáu presidente pol Congresu de la República por unanimidá de votos. Núñez apurrió'l poder el día 7 d'agostu, tornó a la so casa n'[[Barriu El Cabrero|El Cabrero]] y dedicóse nuevamente a escribir artículos en diversos periódicos del país. == Cuarta presidencia y muerte == Tolos sectores del [[Partíu Nacional (Colombia)|Partíu Nacional]] proclamaron una nueva candidatura de Núñez pa les [[Eleiciones presidenciales de Colombia de 1892|eleiciones presidenciales de 1892]] frente a [[Marceliano Vélez]], nes cualos llogró'l 80% de la votación.<ref>{{cita web |url=http://pdba.georgetown.edu/Elecdata/Col/pres1826_1990.html |títulu=Colombia: Eleiciones Presidenciales de 1826 a 1990 |editorial=Political Database of the Americas |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181023050055/http://pdba.georgetown.edu/Elecdata/Col/pres1826_1990.html |fechaarchivu=2018-10-23 }}</ref> Por razones de salú, se posesionó simbólicamente en Cartagena'l 21 de setiembre de 1892,<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.co/cartagena/local/topen-acta-de-posesion-del presidente-rafael-nunez-89679 |títulu=Topen acta de posesión del presidente Rafael Núñez |editorial=L'Universal |fecha=3 de setiembre de 2012 }}</ref> pero decidió permanecer alloñáu del poder, dexando a cargu al so vicepresidente [[Miguel Antonio Caro]].<ref name="ultimos">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/setiembre94/setiembre1.htm |títulu=Rafael Núñez: los sos últimos díes |editorial=Credencial Historia |volume=57 |fecha=Setiembre de 1994 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011}}</ref> Permaneció na facienda de la so esposa [[Soledad Román]] nel [[barriu El Cabrero]] de [[Cartagena de Indias|Cartagena]], onde recibió delles visites per mediu de les cualos calteníase al tanto de l'actualidá.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/book/export/html/32314 |títulu=La casa de Rafael Núñez: una visita a esti evocador llugar de Cartagena |editorial=Credencial Historia |volume=40 |añu=1993 |autor=Castillo Mathieu, Nicolás del |fechaaccesu=1 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180821093848/http://www.banrepcultural.org/book/export/html/32314 |fechaarchivu=2018-08-21 }}</ref> Mentanto'l lliberalismu independiente amenorgóse y la división conservadora amontóse considerablemente, polo que Núñez taba entamando'l so regresu a Bogotá.<ref name="Credencial" /> Sicasí, la so salú siguió deteriorándose hasta que morrió'l 18 de setiembre de 1894, víctima d'un [[Accidente cerebrovascular|derrame cerebral]].<ref>{{cita llibru |autor=Dangond Uribe, Alberto |títulu=Rafael Núñez: rexenerador de Colombia |editorial=Ediciones Anaya |allugamientu=Bogotá |añu=1988 |isbn=84-207-3446-2 |páxina=116}}</ref> Al conocese la noticia, rindiéronse-y homenaxes en tol país.<ref>{{cita web |url=http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=10330 |títulu=Sobre honores a la memoria del Excelentísimo Señor Doctor Rafael Núñez, Presidente titular de la República de Colombia |editorial=Conceyu de Bogotá |fecha=8 de payares de 1894 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011}}</ref> Ente los homenaxes de los sos amigos cercanos puede mentase el poema que compunxo nel so honor el poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] al enterase de la so muerte.<ref>{{cita web |url=http://www.ciudadseva.com/textos/poesia/hai/dario/canto/muerte.htm |títulu=Na muerte de Rafael Núñez |autor=Rubén Darío |editorial=Biblioteca Dixital Ciudá Seva |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 }}</ref> El Congresu en plenu robló una moción de duelu na so memoria. El so funeral duró dos díes y realizóse na capiya de San Juan de Dios de Cartagena.<ref name="ultimos" /> Los sos restos atopar na Ermita de La nuesa Señora de les Mercedes, allugada nel barriu El Cabrero de [[Cartagena de Indias]].<ref>{{cita web |url=http://www.cartagenacaribe.com/dondeir/sitiosdeinteres/laermita.htm |títulu=Ermita El Cabrero editorial=Cartagena Caribe |fechaaccesu=28 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180908033006/http://www.cartagenacaribe.com/dondeir/sitiosdeinteres/laermita.htm |fechaarchivu=2018-09-08 }}</ref> == Homenaxes == *Una estatua de Rafael Núñez ellaborada nel añu [[1922]] por [[Francisco Antonio Cano]] afata'l patiu interior del costáu sur del [[Capitoliu Nacional de Colombia]] que comunica cola [[Casa de Nariño]].<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://190.26.211.100/portalsenado/index.php?view=article&catid=197%3Abicentenario&id=1588%3Apatio-rafael-nunez-un homenaxe-autentico-a-la democracia&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=167 |títulu=Patiu Rafael Núñez: Un homenaxe auténticu a la democracia editorial=Senáu de la República de Colombia |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 }} |2=http://190.26.211.100/portalsenado/index.php?view=article&catid=197%3Abicentenario&id=1588%3Apatio-rafael-nunez-un homenaxe-autentico-a-la democracia&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=167 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> *La casa onde habitó Rafael Núñez cola so segunda esposa Soledad Román y na cual roblóse la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución de 1886]],<ref>{{cita web |url=http://www.mincultura.gov.co/?idcategoria=6648 |títulu=Casa Muséu Rafael Núñez |editorial=Ministeriu de Cultura |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090922195937/http://www.mincultura.gov.co//?idcategoria=6648 |fechaarchivu=2009-09-22 }}</ref> allugada nel [[Barriu El Cabrero]], fuera de les muralles de Cartagena, foi tresformada en muséu.<ref>{{cita web |url=http://www.cartagenainfo.com/mapes/caminando/27_index.html |títulu=Casa Muséu Rafael Núñez |editorial=Cartagena Info |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 }}</ref> La casa ye en madera d'estilu caribeñu y nella esíbese'l moblame y oxetos que pertenecieron a Núñez.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.museoscolombianos.gov.co/index.php?pag=home&id=14%7C29%7C32&PHPSESSID=hirzjfxjzb|títulu=Muséu de Rafael Núñez|editorial=Rede Nacional de Museos|fechaaccesu=13 de xunetu de 2011}} |2=http://www.museoscolombianos.gov.co/index.php?pag=home&id=14%7C29%7C32&PHPSESSID=hirzjfxjzb |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Al mandu de la casa atopa una estatua de Rafael Núñez. *L'[[Aeropuertu Internacional Rafael Núñez|Aeropuertu Internacional]] de [[Cartagena de Indias]] foi bautizáu col so nome en [[1986]].<ref>{{cita web |url=http://www.sacsa.co/l'aeropuertu/quien-somos/historia/ |títulu=Historia del Aeropuertu editorial=Sociedá Aeropuertuaria de la Mariña |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 }}</ref> *Con motivu del centenariu de la [[Constitución de Colombia de 1886|Constitución]], el [[Bancu de la República de Colombia|Bancu de la República]] punxo en circulación el 5 d'agostu de 1986 una serie de billetes de $5.000 ([[pesu colombianu|pesos colombianos]]) cola semeya de Rafael Núñez na so anverso, que imprimiéronse hasta 1995.<ref>{{cita web |url=http://www.banrep.gov.co/documentos/reglamentacion/pdf/billete-5000-53.pdf |títulu=Billetes de $5.000 |editorial=Bancu de la República |formatu=PDF |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514214639/http://banrep.gov.co/documentos/reglamentacion/pdf/billete-5000-53.pdf |fechaarchivu=14 de mayu de 2011 }}</ref> *Asina mesmu, en [[1987]] en Cartagena fundóse una institución d'educación cimera que lleva'l nome de [[Corporación Universitaria Rafael Núñez]] nel so homenaxe.<ref>{{cita web |url=http://www.curn.edu.co/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=77 |títulu=Reseña Histórica |editorial=Corporación Universitaria Rafael Núñez |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170801200446/http://www.curn.edu.co/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=77 |fechaarchivu=2017-08-01 }}</ref> La Escuela de Formación de [[Direición de Carabineros y Seguridá Rural (DICAR)|Carabineros]] de la [[Policía Nacional de Colombia]] allugada en [[Corozal (Sucre)|Corozal]] dende [[1991]] tamién recibe'l nome de Rafael Núñez.<ref>{{cita web |url=http://oasportal.policia.gov.co/portal/page/portal/UNIDAD_POLICIALES/Escueles_formacion/Rafael_nunez |títulu=Escuela de Carabineros Rafael Núñez |editorial=Policía Nacional de Colombia |fechaaccesu=13 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150504031551/http://oasportal.policia.gov.co/portal/page/portal/UNIDAD_POLICIALES/Escueles_formacion/Rafael_nunez |fechaarchivu=4 de mayu de 2015 }}</ref> == Obres publicaes == Dientro de les obres escrites por Rafael Núñez pueden destacar:<ref name="RafaelBDR">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/politica/pensa/pensa7.htm |títulu=Rafael Núñez, 1825-1894 |editorial=Bancu de la República |fechaaccesu=29 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171122204615/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/politica/pensa/pensa7.htm |fechaarchivu=2017-11-22 }}</ref> * La Federación (1855). * Ensayos de Crítica Social (1874). * La Rebelión: Noticies de la Guerra (1885). * La Reforma Política en Colombia (1885). * Versos (1885). * Poesíes (1889). * Poesíes y artículos críticos (1894). == Galería == <gallery> Image:Vivienda nacimiento Rafael Núñez.JPG|Vivienda onde nació y vivió Rafael Núñez nel centru históricu de Cartagena. Image:Placa nacimiento rafael nuñez moledo.JPG|Placa na vivienda onde nació y vivió Rafael Núñez. </gallery> == Ver tamién == * [[Gobernantes de Colombia]] * [[Rexeneración (Colombia)]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{cita llibru |apellíos=Arizmendi Posada |nome=Ignacio |títulu=Presidentes de Colombia 1810-1990 |añu=1989 |editor= |editorial=Planeta |ubicación=Bogotá |isbn=958-614-279-5}} * {{cita llibru |apellíos=Cacua Prada |nome=Antonio |añu=1999 |títulu=Los símbolos patrios |allugamientu=Bogotá |editorial=Academia Colombiana d'Historia |ISBN=958-8040-12-4}} * {{cita llibru |autor=Castillo Mathieu, Nicolás del títulu=Biografía de Rafael Núñez |añu=1955 |editorial=Editorial Iqueima |allugamientu=Bogotá}} * {{cita llibru |autor=Dangond Uribe, Alberto |títulu=Rafael Núñez: rexenerador de Colombia |editorial=Ediciones Anaya |allugamientu=Bogotá |añu=1988 |isbn=84-207-3446-2}} * {{cita llibru |autor=Liévano Aguirre, Indalecio |enllaceautor=Indalecio Liévano Aguirre |títulu=Rafael Núñez |añu=1973 |editorial=Llexislación Económica |allugamientu=Bogotá}} * {{cita llibru |autor=Otero Muñoz, Gustavo |títulu=Un home y una dómina: La vida azarosa de Rafael Núñez |editorial=Editorial ABC |allugamientu=Bogotá |serie=Biblioteca d'historia nacional |añu=1951}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.presidencia.gov.co/prensa_new/historia/rafanu.htm Biografía de Rafael Núñez Moledo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016211237/http://www.presidencia.gov.co/prensa_new/historia/rafanu.htm |date=2011-10-16 }}, Presidencia de la República de Colombia. <center> {{Socesión| títulu=[[Ficheru:Flag of the President of Colombia.svg|40px|center]][[Presidente de Colombia]] | periodu=[[1880]] a [[1882]] | predecesor=[[Julián Trujillo Largacha]] | socesor= [[Francisco Javier Zaldúa]] | títulu2=[[Ficheru:Flag of the President of Colombia.svg|40px|center]][[Presidente de Colombia]] | periodu2=[[1884]] a [[1886]] | predecesor2=[[Ezequiel Hurtado]] | socesor2= [[José María Campo Serrano]] | títulu3=[[Ficheru:Flag of the President of Colombia.svg|40px|center]][[Presidente de Colombia]] | periodu3=[[1886]] a [[1888]] | predecesor3=[[Eliseo Payán]] | socesor3= [[Carlos Holguín Mallarino]] | títulu4=[[Ficheru:Flag of the President of Colombia.svg|40px|center]][[Presidente de Colombia]] | periodu4=[[1892]] a [[1894]] | predecesor4=[[Carlos Holguín Mallarino]] | socesor4= [[Miguel Antonio Caro]]}} </center> {{NF|1825|1894|Núñez, Rafael}} {{Tradubot|Rafael Núñez}} [[Categoría:Abogaos y abogaes de Colombia]] [[Categoría:Persones de Cartagena de Indias]] [[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Colombia]] [[Categoría:Escritores de Colombia]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Lliberal Colombianu]] [[Categoría:Presidentes de Colombia]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Colombia]] sfzhtibb88v9b65irofgma6axqdzg7s 0 156068 4496500 4495486 2026-05-26T07:33:56Z Limotecariu 735 4496500 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel José Estrada Cabrera''' {{nym}} foi [[presidente de Guatemala]] del [[8 de febreru]] de [[1898]] al [[15 d'abril]] de [[1920]]. Abogáu y políticu [[Guatemalianos|guatemalianu]], tuvo a cargu del Ministeriu de Gobernación y Xusticia mientres el mandatu de [[José María Reina Barrios]]. Al morrer asesináu Reina Barrios, Estrada Cabrera, por ser el primer designáu pa la socesión a la presidencia del país, llegó a la primer maxistratura como presidente interín y depués caltúvose ellí por aciu eleiciones fraudulentas por más de dos décades. Asina Estrada Cabrera fíxose [[Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)|cargu de la presidencia]], nun toleró nengún tipu d'oposición y empezaron a dase una serie de crímenes políticos, tortures na [[Penitenciaría Central de Guatemala|Penitenciaría Central]] y fusilamientos de numberosos opositores.{{harvnp|Pineda C.|1902|pp=3-34}} A pesar de ser un civil, Estrada Cabrera llogró caltener so control a los xefes militares y ganóse la llealtá del Exércitu, qu'inclusive lluchó sol so mandu contra dellos intentos d'invasión mientres el so gobiernu. Foi conocíu nel so tiempu como «Don Manuel», «Xefe del Partíu Lliberal», «Excelencia», «Beneméritu de la patria» y «Benefactor de la mocedá estudiosa» polos sos combayonos, o a cencielles como «Cabrera» polos sos detractores. Tuvo en total catorce fíos reconocíos —siete homes y siete muyeres— de los cualos namái dos nacieron dientro del so matrimoniu con [[Desideria Ocampo d'Estrada|Desideria Ocampo]]: Diego y Francisco Estrada Cabrera Ocampo. == Primeros años == El padre de Manuel Estrada Cabrera yera Pedro Estrada Monzón quien fuera hermanu nel [[Ilesia de San Francisco (Ciudá de Guatemala)|Conventu de San Francisco]] en 1829, cuando l'exércitu del xeneral lliberal [[Francisco Morazán]] desterró a los miembros de les [[cleru regular|órdenes regulares]].<ref name=martinez3>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=3}}</ref> Estrada Monzón nun se foi de Guatemala, pero arrenunció a la vida monástica. Cuando nació'l so fíu Manuel, na ciudá de [[Quetzaltenango]] en 1857, nun quixo aceptar la paternidá que-y esixía la madre, Joaquina Cabrera, pero per entemediu de terceros, llegar al alcuerdu de que la madre tuviera la patria potestá del neñu y que'l padre biolóxicu ayudar dacuando.<ref name=martinez3/> === Estudios === Mientres los sos primeros años, la so madre dedicar a vender duces y alimentos nes cases de les families acomodaes de Quetzaltenango, ente elles la casa de la familia Aparicio, onde tuvo un seriu problema cuando foi acusada de robar unos cubiertos de plata;<ref name=martinez4>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=4}}</ref> Joaquina Cabrera foi prindada y anque foi depués absuelta, el fechu causó una fonda impresión en Estrada Cabrera.<ref name=martinez4/> Al empecipiar los sos estudios demostró gran habilidá pa la caligrafía y foi aprendiz de carpintería, pero pola so condición social foi oxetu de burlles per parte de los sos compañeros, quien lo llamaben «el bolitero» porque vendía los dulces redondos de carambelu que fabricaba la so madre. D'esta cuenta, Estrada Cabrera foi un neñu focicono y rensioso que nun escaecía con facilidá faltar y engarrábase puñaes.<ref name=martinez4/> Dándose cuenta de les habilidaes del neñu, los xesuites convidar a asistir al colexu de San José, qu'ellos regenteaban en Quetzaltenango, onde s'estremó pola so intelixencia y caligrafía.<ref name=martinez5>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=5}}</ref> De los xesuites recibió la formación católica que la caracterizaría, pero la so madre -y inculcó los ritos indíxenes en qu'ella foi criada.<ref name=martinez5/> En 1872 ingresó al Institutu Nacional pa Homes d'Occidente d'onde se graduó en 1874 a los 17 años<ref name=macias4/> y gracies a la so memoria privilexada llogró una felicitación del presidente [[Justo Rufino Barrios]], quien asistió personalmente al so exame públicu de la so invistidura de bachiller.<ref name=martinez7>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=7}}</ref> En 1876 Barrios creó la Escuela Facultativa de Derechu y Notariado d'Occidente, na que s'inscribió Estrada Cabrera en 1877 y onde estudió con grandes penuries económiques a pesar de l'ayuda del so padre; pa poder siguir la so carrera ocupó una plaza nel xulgáu segundu de primera instancia de [[Quetzaltenango]], foi direutor d'una escuela de primeres lletres, dio clases particulares ya inclusive se dedicó a la carpintería.<ref name=martinez7/> La so vivienda yera una senciella casa de dos pieces separaes por un tabique de madera; nuna habitación la so madre trabayaba faciendo duces, ente que na otra estudiaba Estrada Cabrera sobre una mesa de pinu.<ref name=martinez7/> Recibir col títulu de llicenciáu en Derechu Civil y Canónicu en 1888,<ref name=macias4>{{harvnb|Macías del Real|1898|p=4}}</ref> presentáu una tesis con un puntu de filosofía referente al cambéu nel Códigu Penal de los artículos que traten de la manera de defender los derechos de castigu per parte del padre o maríu contra la muyer culpable.<ref name=macias5>{{harvnb|Macías del Real|1898|p=5}}</ref> El bufete en qu'Estrada Cabrera empecipió la so carrera profesional foi la base pal so futuru despachu presidencial: yera una pieza con puerta a la cai amobláu namái por una mesa de pinu, dos estantes con pocos llibros y un par de sielles; precisamente enriba de la receición había otra habitación a la que se xubía por una escalera y na que permanecía'l llicenciáu, ocultu a los que solicitaben los sos servicios. Un escribiente del so enfotu atendía na receición y cuando ésti nun podía responder a dalguna entruga, escuchábense sobre'l tilláu de riba unos toques en clave cola respuesta de Estrada Cabrera. Cuando la clave nun yera abonda, entós xubía'l escribiente a una señal convenida a recibir la respuesta de viva voz.<ref name=martinez9>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=9}}</ref> Esti ocultamiento d'Estrada Cabrera -productu d'un fuerte complexu d'inferioridá producíu polos vejámenes que sufrió nos sos primeros años- siguiría en tolos sos puestos alministrativos que desempeñaría.<ref name=martinez11>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=11}}</ref> Na dómina en que se desempeñó como abogáu y notariu yera común qu'éstos abusaren de la llei, y Estrada Cabrera nun foi la esceición: saber del casu nel que desaposió a la señora Maximiliana Cifuentes viuda de Caxes de la residencia que-y heredara'l so difuntu maríu, y el d'un ricu vecín quetzalteco que al faer un viaxe a Europa encargólu la xestión d'un negociu xudicial d'una finca urbana, pero que cuando tornó del so viaxe atopar con qu'Estrada Cabrera yera'l nuevu dueñu de la propiedá.<ref name=martinez14/><ref name=tinterillo>{{harvnb|Valladares Rubio|3 d'abril de 1928|p=4}}</ref> Afiliáu al Partíu Lliberal, sirvió como xuez de 1.<sup>a</sup> instancia en [[Retalhuleu]], el mesmu puestu en [[Quetzaltenango]] y, a lo último, maxistráu de la sala 4.<sup>a</sup> de la Corte d'Apelaciones.<ref name=macias5/> === Matrimoniu con Desideria Ocampo === Mientres taba na facultá conoció a Desideria Ocampo, pero'l cortexu foi difícil porque'l padre de la rapaza oponer a la rellación. A la fin, pol so gran esfotu consiguió la mano de Desideria, casóse con ella en 1884 y tuvo dos fíos: Diego y Francisco.<ref name=martinez14>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=14}}</ref> Pero al cabu d'un tiempu, empezó a buscar a otres muyeres y llegó inclusive a cutir a la so esposa.<ref name=martinez19>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=19}}</ref> Ye más, dada la fuerte rellación qu'Estrada Cabrera tenía cola so madre, ésta encargóse de dixebrar al so fíu de Desideria Ocampo de quien terminó per dixebrar se de fechu.<ref name=martinez19/> == Entamos de la so carrera política == {{Imaxe múltiple |popsición_tabla=center | direición = horizontal | anchu = | títulu = Gabinete del primer periodu presidencial del presidente Reina Barrio| posición_títulu = enriba | fondu_de_títulu = | testu = Semeyes de los miembros del gabinete de Reina Barrio en marzu de 1892. Nel artículu que se reproduz, el comentarista fai una entruga alrodiu de quien podría ser Estrada Cabrera, el nuevu ministru de Gobernación; esta interrogante foi más que resuelta'l 14 d'abril de 1920, cuando'l Partíu Unionista derrocó a Estrada Cabrera depués de 22 años de tar nel poder.{{harvnp|Castellanos|2014|p=45:45}} | semeya1 = QuienesEstradaCabrera.jpg| anchu1 = 165 | testu1 = Artículu del periódicu ''La República''.| alliniación_semeya1 = embaxo | semeya2 = Reinagabinete.jpg| anchu2 = 185 | testu2 = Miembros del gabinete| alineación_texto2 = embaxo }}. En llogrando'l so grau d'abogáu na [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Escuela Facultativa de Derechu y Notariado d'Occidente]] foi depués caderalgu y decanu de la mesma.<ref name=ilustracion1896>{{harvnb|La Ilustración Guatemaliana|15 de setiembre de 1896|p=56}}</ref> El presidente [[Justo Rufino Barrios]] nomar el so secretariu d'enfotu en 1877,<ref name=ilustracion1896/> y en 1891, polos sos méritos comuñales y profesionales, foi electu presidente del Conceyu de Quetzaltenango, depués de ser diputáu en delles oportunidaes.<ref name=martinez20>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=20}}</ref> Darréu, en 1892, cuando'l xeneral [[José María Reina Barrios]] tomó posesión como presidente de [[Guatemala]], nomar [[Ministeriu de Gobernación de Guatemala|secretariu de Gobernación y Xusticia]]<ref name=martinez20/> por encamientu del coronel [[Prósperu Morales]].{{harvnp|Pineda C.|1902|p=5}} Como ministru de Gobernación, tenía al so cargu l'orde públicu, l'alministración de xusticia, les lleis, la salobridá na capital y nes provincies y controlaba la policía, les xefatures polítiques y les municipalidaes.<ref name=martinez22>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=22}}</ref> Emprestó'l so concursu constante y foi un influyente miembru del gabinete: ente los decretos de l'Asamblea Llexislativa que fueron autorizaos por él y pol presidente de dichu organismu taben: el decretu N.°460, pol cual el poder executivo asumió'l poder público de la nación; el decretu N.°461, per mediu del cual eslleióse'l Poder Xudicial y nomóse presidente de la Corte Suprema de Xusticia al llicenciáu [[Antonio Batres Jáuregui]]; y el decretu N.°527, qu'estableció'l cursu forzosu de los billetes de bancu tres el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]] de 1897.<ref name=martinez23/> Depués de que'l presidente esaniciara a l'Asamblea Llexislativa y nomara una Asamblea Constituyente, Estrada Cabrera consiguió emitir el decretu N.°4: per mediu del cual l'Asamblea Llexislativa prorrogó por cuatro años más, para Reina Barrios, el periodu presidencial.<ref name=martinez23/> Tamién intrigó pa eslleir les asamblees nacionales de 1893 y de 1897 y collaboró nel periódicu ''El Congresu'' que'l gobiernu fundó pa faltar a la llexislatura de 1897.{{harvnp|Pineda C.|1902|pp=3-8}} Amás, foi acusáu d'asesinar a una persona nel camín de Almolonga y amedranar a l'autoridá local por que destruyera el procesu nel so casu, y d'envelenar al so propiu hermanu, Francisco.<ref name=martinez23>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=23}}</ref> El 24 d'abril de 1897, la inda vixente Asamblea Llexislativa prorrogó les sos sesiones pol tiempu que fuera necesariu hasta finales de mayu y cuatro díes dempués, por aciu el decretu 360 del 28 d'abril, nomaba primer y segundu designaos a la presidencia a Estrada Cabrera y al xeneral Manuel Soto, respeutivamente.<ref name=martinez24/> El presidente [[José María Reina Barrios'' eslleió l'asamblea unos cuantos díes dempués, y fíxose prorrogar cuatro años más nel poder por una Asamblea Constituyente que foi convocada n'agostu d'esi añu; de resultes, españó la [[Revolución quetzalteca|revolución d'occidente]].<ref name=martinez24/> Los líderes del movimientu alzáu yeren Daniel Fuentes, y l'ex-ministru de la Guerra de Reina Barrio, [[Prósperu Morales]], quien sorprendieron a la guarnición de [[San Marcos (departamentu)|San Marcos]] y depués fueron a [[San Juan Ostuncalco]], dende onde atacaron a Quetzaltenango el 13 de setiembre.<ref name=martinez24/> Reina Barrios yá sabía de la perceguera na so contra y ordenó que al empecipiase les hostilidaes fueren prindaos y executaos los líderes quetzaltecos Sinforoso Aguilar -alcalde primeru de la ciudá- y Juan Aparicio, fíu -reconocíu filántropu altense,<ref name=martinez24/> quien d'alcuerdu a les órdenes presidenciales fueron prendíos y sentenciaos al pelotón de fusilamiento a los once y media de la mañana en qu'asocedió l'ataque de Fuentes y Morales.<ref name=martinez24/> Por ser bien distinguíos miembros de la sociedá quetzalteca, la ciudadanía d'esa rexón clamió al presidente que fueren perdonaos; ésti aportó, y pidió a Estrada Cabrera que telegrafiara la suspensión de la sentencia. Cabrera esperó hasta dempués del fusilamiento pa mandar la telegrama, yá que tenía problemes personales con unu de los acusaos, el señor Juan Aparicio, fíu.<ref name=martinez24>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=24}}</ref> Estos problemes con Aparicio deber a que mientres los primeros años del so ministeriu, Estrada Cabrera intentó quedase cola empresa llétrica de [[Quetzaltenango]], que yera de la familia Aparicio, por una fracción del so valor;<ref name=martinez23/> al nun llograr el so cometíu, llogró que nomaren de xefe políticu de Quetzaltenango a Roque Morales, a quien dio instrucciones por que con cualquier sida fusilara a Juan Aparicio, fíu y asina vengar les rensíes que tenía contra esa familia dende la so dómina d'estudiante.<ref name=martinez24/> El presidente, al dase cuenta de lo que fixera'l so ministru de Gobernación, mandó a Estrada Cabrera a [[Costa Rica]] y remover del despachu de Gobernación, pero siguió siendo'l primera designáu pa la Presidencia en casu de que'l presidente finara; namái l'Asamblea Llexislativa de 1898 podía retira-y esi privilexu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=50}} En Costa Rica, Estrada Cabrera conoció y entabló una estrecha amistá con quien depués sería l'ideólogu y promotor más entusiasta del so gobiernu: l'escritor [[Máximo Soto Hall]].{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=156}} === Asesinatu del presidente Reina Barrios === {{AP|Asesinatu de José María Reina Barrios|Edgar Zollinger}} {{caxa de cita Llamáu por ministeriu de la llei a exerz la presidencia, ye la so tener de declarar que nunca aceptara tal designación si hubiera sabíu que tendría qu'exercela; pero nun va esmorecer porque ta convencíu de que pa gobernar a Guatemala, namái se precisa cumplir cola llei, afita la vista nun puntu únicu: la Constitución de la República. Corte y de calter interín va ser la so alministración».|''El Guatemalianu''<br />Diariu oficial de la República de Guatemala<br />al echar voz de oficialmente qu'Estrada Cabrera yera'l presidente interín<br />9 de febreru de 1898<ref name=guatemalteco1898>{{harvnb|El Guatemalianu|1898|p=Primer Plana}}</ref>}} [[Ficheru:Maximosotohall.JPG|miniaturadeimagen|200px|[[Máximo Soto Hall]], escritor y periodista guatemalianu. Foi l'ideólogu del réxime de Estrada Cabrera, editando'l diariu oficial ''El Guatemalianu'' y escribiendo los discursos del presidente.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=154-158}}]] El xeneral Reina Barrios foi asesináu'l 8 de febreru de 1898 pol ciudadanu inglés [[Edgar Zollinger]], cuando la situación económica y política de Guatemala taba nuna fonda crisis depués del fracasu del Ferrocarril del Norte y de la [[Esposición Centroamericana]], obres en que se gastaren millones de pesos y de la construcción de numberosos palacios, monumentos y edificios públicos que se planiaren cuando'l preciu internacional del café taba altu pero que se vieron afeutaes cuando ésti cayó estrepitosamente.<ref name=saravia>{{harvnb|Saravia|1897|p=376}}</ref> Nesi momentu, Estrada Cabrera taba desemplegáu y tenía 44 años; yera robezu, d'estatura mediana, morenu, d'anchos llombos; el bigote poblao y llacio, güeyos negros y visiegos, voz de timbre metálicu y yera más bien focicón y murniu. Como yera'l primera designáu a la presidencia, la mesma nueche de la muerte de Reina Barrios llantó frente a los ministros, axuntaos nel Palaciu de Gobiernu pa escoyer al socesor y díxo-yos: «Señores, fáiganme favor de roblar esti decretu. Como Primer Designáu, correspuéndeme la Presidencia. Deséu que collaboren conmigo...»<ref name=martinez28>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=28}}</ref> La so presencia asoró a los ministros, quien tuvieren planiando a quien-y diba a corresponder la primer maxistratura, ensin recordase siquier de Estrada Cabrera; taben aconceyaos tolos ministros, sacante'l de la Guerra, quien s'atopaba nel [[Puerto San José|Puertu de San José]] de vacaciones.<ref group=lower-alpha>{{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|títulu=¡Ecce Pericles!|añu=1945|cita=Ente los ministros taba'l llicenciáu [[Antonio Batres Jáuregui]] quien fungía como ministru de Rellaciones Esteriores nesi momentu.}}</ref> Los ministros punxéronse de pies, y en recuperándose un tanto dixéron-y que los esperara nel corredor de fuera pa saber la resolución; Estrada Cabrera sentar nel corredor y pocu dempués recibió'l decretu robláu polos secretarios d'Estáu onde foi nomáu presidente interín.<ref name=martinez28/> El so primer decretu -el 572- foi una amnistía xeneral pa tolos que participaren na [[Revolución quetzalteca]] y demás revueltes que se dieron tres la estensión del mandatu presidencial del xeneral Reina Barrios; el mesmu decretu garantizaba la torna de los bienes confiscados a los revolucionarios y la creación de la sala 6.<sup>a</sup> de la Corte d'Apelaciones na ciudá de Cobán pa entainar la impartición de xusticies a los habitantes del norte del país.<ref name=macias14>{{harvnb|Macías del Real|1898|p=14}}</ref> y el segundu foi reabrir les escueles, cerraes por Reina Barrios por cuenta de la crisis derivada del fracasu de la [[Esposición Centroamericana]]. Por ser Estrada Cabrera casi desconocíu nos círculos políticos de la capital naide pudo prever les carauterístiques que tendría'l so gobiernu, nin les sos intenciones,{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} les cualos nun dexó entever nel reporte que fixera del so primer mes de xestión a l'Asamblea Nacional Llexislativa'l 1 de marzu de 1898.<ref name=macias14/> === Eleiciones presidenciales de 1898 === {{AP|Eleiciones presidenciales de Guatemala de 1898}} {{VT|Prósperu Morales|José León Castillo}} En febreru de 1898, el presidente interín convocó a la eleición de presidente pa la selmana del 1 al 7 d'agostu d'esi añu; Estrada Cabrera llogró'l trunfu gracies a les amenaces y abusos de poder que neutralizaron a los otros candidatos, especialmente a [[José León Castillo]], y a la propaganda efectiva que s'escribió nel periódicu ''La Idea Lliberal''.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=38}} Esti postreru yera un periódicu semioficial de los lliberales —que tuvieren nel poder en Guatemala dende 1871— y yera dirixíu pol poeta [[Joaquín Méndez]]; ente los sos redactores taben [[Enrique Gómez Carrillo]] —famosu escritor qu'acababa de tornar a Guatemala proveniente de París—, [[Rafael Spínola]], [[Máximo Soto Hall]] y el nicaraguanu Juan Manuel Mendoza, ente otros.<ref group=lower-alpha>Munchos de los miembros de ''La Idea Lliberal'' formaren parte de ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'', revista cultural del gobiernu del presidente [[José María Reina Barrios]].</ref>{{harvnp|Mendoza|1940|p=6}} Estrada Cabrera escorrió con agafamientu a los partidarios de [[José León Castillo]] —el so principal oponente—, y anque dexó que circularen los periódicos ''La Llei'' y ''Pro Patria'', que abiertamente sofitaben al candidatu opositor y acusaben al «Interín» —como llamaben a Estrada Cabrera nesi entós— de tar abusando del poder del so puestu pa imponese como presidente, llogró resultar vencedor de les eleiciones poles múltiples anomalíes y abusos que cometió.<ref name=martinez2644>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=26-44}}</ref> Inclusive cuatro díes antes de les eleiciones, el candidatu [[Prósperu Morales]] —quien fuera ministru de la Guerra de Reina Barrio y quien encamentara al presidente que designara a Estrada Cabrera como Ministru de Gobernación{{harvnp|Pineda C.|1902|p=5}}— llevantar n'armes ya invadió Guatemala nun intentu desesperáu por evitar qu'Estrada Cabrera llegara a la presidencia, anque foi derrotáu y morrió tres selmanes dempués.<ref name=martinez2644/>{{harvnp|Pineda C.|1902|p=12}} Tres la victoria eleutoral de Estrada Cabrera, Gómez Carrillo recibió en Guatemala como premiu del so llabor de propagandista políticu'l nomamientu de cónsul xeneral en París, con doscientos cincuenta pesos oro de sueldu mensual y partió de momentu regresu a Europa.{{harvnp|Torres Espinoza|2005|p=78}} Los candidatos perdedores, pela so parte, morrieron o tuvieron que exilarse.<ref name=martinez2644/> == Primer periodu presidencial (1899-1904) == {{AP|Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} El primer periodu presidencial de Estrada Cabrera carauterizar pola medría nes restricciones de les llibertaes qu'esistieren mientres el primer gobiernu del xeneral Reina Barrios, les qu'ésti mesmu empecipiara depués del fracasu de la [[Esposición Centroamericana]].{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=43-75}} Como se va ver más palantre, esanicióse la llibertá de prensa y la llibre asociación ya inclusive se llegó a militarizar la educación pública. === Rebeliones de Prósperu Morales, Plutarco Bowen y José León Castillo === {{AP|Prósperu Morales|José León Castillo}} [[Ficheru:Joseleoncastillo1897.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José León Castillo]], ferrial oponente del presidente Estrada Cabrera.]] Poco dempués d'empecipiar el so gobiernu, hubo un intentu d'invasión dirixíu por [[Prósperu Morales]], orixinariu de [[San Marcos (departamentu)|San Marcos]] y quien sirviera como ministru de Fomentu y de la Guerra mientres el gobiernu de Reina Barrio, pero'l 22 de xunetu de 1898, les fuercies rebalbes provenientes de Méxicu y que sumaben aproximao unos mil quinientos homes armaos con rifles Máuser fueron repelidos rápido, pos Estrada Cabrera mandó una tropa de dolce mil homes a detenelos, suspendió les garantíes constitucionales y solicitó l'auxiliu d'un buque militar inglés por que bombardiara el Puertu de Ocós y depués ocupar. El comandante nomáu pa combatir la invasión foi'l ex-presidente [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]].<ref name=UFM/> Otru de los arreyaos en rebeliones na so contra fueron los militares lliberales radicales ecuatorianos, Plutarco Bowen y Juan M. Triviño quien llograron cruciar la frontera con Méxicu, fuxendo d'Ecuador depués de ser acusaos de traición. Triviño siguió'l so camín, pero Bowen, en compañía del coronel Felipe Pineda dirixir a Tapachula, onde s'estableció y ellí llegó [[José León Castillo]], el candidatu derrotáu a visitalo. Los sos espíes informáron-y a Estrada Cabrera d'esti alcuentru y ésti punxo en marcha un operativu pa prindar a los dos aventureros. Tres una treta, llevar a Bowen a [[San Marcos (San Marcos)|San Marcos]] en Guatemala, onde foi fusiláu'l 23 de xunetu.<ref name=UFM>{{harvnb|Universidad Francisco Marroquín|s.f.|p=}}</ref> Pa 1899 l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]] yá taba dafechu supeditada a los designios del presidente, gracies a que la mayoría de representantes yeren incondicionales d'ésti. José León Castillo sulevar contra'l presidente'l 2 d'avientu de 1899, llogrando que los sos combatientes (principalmente emigraos) tomaren Jutiapa; pero esta incursión llueu foi encalorada, quedando León Castillo exiliáu n'El Salvador.{{harvnp|Gramajo|1927|p=}} El 6 de mayu de 1900 l'Asamblea Llexislativa declaró a Estrada Cabrera «Beneméritu de la Patria» por encalorar esta sulevación.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=52}} Finalmente, formóse un marayu de delatores y espíes, por afinidá política o simple servilismu. El presidente tenía güeyos y oyíos en cualesquier parte, pos esa yera la escuela de gobiernu guatemaliana d'esi entós.{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} === Política esterior === [[Ficheru:JZelaya.jpg|miniaturadeimagen|170px|left|[[José Santos Zelaya]], presidente de Nicaragua (1893-1909).]] [[Ficheru:Porfirio diaz002.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Porfirio Díaz]], presidente mexicanu.]] [[Ficheru:Tr-bigstick-cartoon.JPG|miniaturadeimagen|200px|Caricatura de la política del ''[[Gran Garrote]]'' (del inglés ''Big Stick'') del gobiernu del presidente d'Estaos Xuníos [[Theodore Roosevelt]], que caltuvo a tolos países del Caribe (incluyendo a la Guatemala de Manuel Estrada Cabrera) so un dominiu ferrial con cuenta de que la construcción de la [[Canal de Panamá]] y otres operaciones d'empreses norteamericanes asocedieren ensin problemes.{{harvnp|Nast|1904|p=}}]] Al pie de Estrada Cabrera, otros dos líderes carismáticos surdieron en Centroamérica: en 1893, [[José Santos Zelaya]] finalmente punxo al partíu lliberal nel poder en Nicaragua y un añu dempués espulsó a los británicos de la Mariña de los Mosquitos. Pela so parte, el xeneral [[Tomás Regalado]] alzóse como'l líder salvadoreñu. Los trés presidentes convertir en duros rivales mientres trataben d'emular l'estilu de gobiernu que'l xeneral Porfirio Díaz tenía en Méxicu.<ref group=lower-alpha>Razón pola qu'en dichu país llamábase-yos despectivamente los «Porfiritos»</ref> Dos yeren los principales puntos de discordia d'esti presidentes: quién sería'l líder de la Unión Centroamericana una vegada concretada ésta y, cola victoria d'Estaos Xuníos sobre España na guerra de 1898, quién se beneficiaría cola construcción de la canal ente l'Atlánticu y el Pacíficu, que pensaba construyise a lo llargo del ríu San Juan, na frontera ente Nicaragua y Costa Rica. A Estaos Xuníos interesába-y sobremanera la construcción de dichu canal porque la espansión escontra l'oeste norteamericanu taba en puxanza y porque los sos buques de guerra fondiaos nel Pacíficu tardaben hasta tres meses pa bordiar América del Sur y llegar a les mariñes de Cuba.{{harvnp|Buchenau|1996|p=51}} A Porfirio Díaz esmolecía-y el presidente Estrada Cabrera porque ésti buscaba'l sofitu de los Estaos Xuníos con dos fines: Llograr el lideralgu nel ismu centroamericanu y ganar un aliáu na so llucha contra los intereses británicos. Guatemala tenía grandes deldes con bancos ingleses (heredaes del Gobiernu de Reina Barrio), y Estrada Cabrera cortexaba a los Estaos Xuníos cola esperanza de qu'éstos-y brindaren ayuda militar en casu de que los ingleses unviaren una flota de guerra a cobrar la delda.<ref group=lower-alpha>Tal que fixera Francia con Méxicu nel sieglu {{versalita|xix}}.</ref>{{harvnp|Buchenau|1996|p=50}} En 1902 los presidentes Zelaya y Regalado alcordaron axuntase en Nicaragua col propósitu d'aldericar sobre la fundación de la República Mayor de Centroamérica pero col verdaderu fin d'atacar a Estrada Cabrera.{{harvnp|Ortega Gaytán|s.f.|p=}} Sicasí, Porfirio Díaz medió por que nun se llegara a mayores, yá que depués de la [[Separación de Panamá de Colombia]] rescamplaba la intención de los Estaos Xuníos n'utilizar la so fuercia militar p'ayudar a los sos aliaos.{{harvnp|Buchenau|1996|p=63}} Una historia interesada del xeneral Regalado asocedió a finales de 1902, cuando lo atoparon dormiendo so un árbol nel camín de Jutiapa, en Guatemala. Esisten dos versiones del fechu: en Guatemala, díxose que'l xeneral Regalado, famosu [[Dipsomanía|dipsómano]], nuna nueche de fiesta montar na so mula y perdió l'aldu, terminando en Guatemala; n'El Salvador, pela so parte, díxose que'l xeneral fixo esa homada» pa demostra-y a Estrada Cabrera que nun-y tenía mieu. Sía cual fora'l casu, Estrada Cabrera rindió-y honores de xefe d'Estáu a Regalado, primero que ésti tornara a El Salvador.{{harvnp|Gramajo|1927|p=}} La [[Guerra del Totoposte]] de 1903 —9 de xineru a 2 d'abril— foi llamada asina porque cuando El Salvador y Méxicu entamaron una invasión a Guatemala pa derrocar a Estrada Cabrera,{{harvnp|Ortega Gaytán|s.f.|p=}} ésti movilizó cuarenta mil homes a la frontera con El Salvador y quince mil a la mexicana, pero nunca s'empecipiaron les hostilidaes, anque sí se despilfarraron recursos: grandes cantidaes de maíz (totoposte) fueron unviaes al frente pa caltener a los soldaos provocando la escasez del granu.{{harvnp|Gramajo|1927|p=}} La guerra del Totoposte en 1903 provocó escasez de maíz nel país y el trabayu de los obreros guatemalianos foi contratáu pol Gobiernu con bien baxa remuneración.{{harvnp|Ortiz Rivas|1922|p=}} === Educación y propaganda === {{VT|Fiestes Minervalias|Templu de Minerva (Guatemala)}} Decretó l'apertura de les escueles públiques, zarraes provisionalmente por Reina Barrios en cuantes que se dar# en reorganizales, y convirtió a les Escueles Normales de Reina Barrio n'Escueles d'Oficios.{{harvnp|Valladares Rubio|1928|p=}} N'abril de 1899 l'Asamblea Llexislativa unvió al presidente un decretu declarando l'autonomía de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]] pa escoyer a les sos autoridaes; Estrada Cabrera respondió a l'Asamblea que dichu decretu nun procedía porque «[...] nun cabía l'autonomía de les Facultaes yá que l'Estáu aprovía al so sostenimientu y manexu en tou sentíu [...] polo que yeren dependencies oficiales del gobiernu [...]»{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=57}} Asina entós, les Facultaes de la Universidá siguieron dependiendo del Executivu dafechu (lo cual empecipiárase en 1893 por decretu de Reina Barrio). El [[Ministeriu d'Educación de Guatemala|secretariu d'Instrucción Pública]] incluyía a les Facultaes d'educación cimera na so reporte añal a l'Asamblea Llexislativa, y el presidente designaba a los docentes de les mesmes. Nesi tiempu, les Escueles Facultatives yeren: la Escuela de Derechu y Notariado con setenta estudiantes, la Escuela de Medicina y Farmacia con cientu cincuenta estudiantes, l'institutu dental con cinco estudiantes, la escuela de comadronas con diez y la d'Inxeniería con quince. El 28 d'ochobre de 1899 decretóse que se destinara l'últimu domingu d'ochobre de cada añu pa la celebración d'una solemne fiesta popular en tola república, consagrada a eponderar la educación de la mocedá. Estes fiestes, conocíes como Fiestes Minervalias fueron magnífiques y constituyéronse en magnas asamblees pa glorificar al presidente.<ref group=lower-alpha>Como evidencia queden los luxosos exemplares de los Álbumes de Minerva»</ref> La idea d'estes fiestes foi del secretariu del gobernante, Rafael Spinola.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=66}} Foi tal la fama qu'adquirieron estes fiestes que vinieron visitantes d'otros países p'aprender de los progresos de Guatemala en materia d'educación. Pero atopar con que les fiestes yeren namái propaganda del Gobiernu y qu'en realidá les escueles yeren d'escasa calidá y sirvíen namái como «pebidales de combayonos».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=67}} En 1900, dos años dempués de tomar posesión como presidente, Estrada Cabrera mercó al periódicu ''[[Diariu de Centro América]]'' y a la Tipografía La Unión editorial del periódicu— colo que la publicación pasó a ser semioficial, xunto al diariu oficial esistente, ''[[El Guatemalianu]]''.{{harvnp|Diariu de Centro América|2012|p=3}} N'[[Europa]], Enrique Gómez Carrillo<ref group=lower-alpha>Aquel día cónsul de Guatemala en París.</ref> calteníase sollerte a defender el nome de Guatemala, y n'especial el de Estrada Cabrera, a quien unviaba informes y retayos colos sos artículos. Estrada Cabrera contestó-y nuna ocasión: «Con prestu vi les refutaciones qu'usté fixo pa poner les coses nel so llugar, y espero que col enfotu con qu'usté lo fixo hasta equí, va prosiguir la xera de desmentir les falses noticies que sobre Guatemala publicó la prensa estranxera».{{harvnp|Torres Espinoza|2005|p=153}} En 1903, Estrada Cabrera quería ver cómo diben los preparativos de la [[Fuelga de Dolores]] de los estudiantes de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|universidá nacional.]] Por esa razón ordenó a los miembros del so guardia personal que-y abrieren pasu na [[Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Facultá de Derechu y Notariado del Centru]], na 9ª avenida de la capital. Sicasí, los miembros del so guardia (quien yeren práuticamente analfabetos) entraron a la facultá pola fuercia, lo que provocó un seriu fregáu colos estudiantes, nel cual morrió unu d'ellos.<ref name=Asturias>{{harvnb|Asturias|1976|p=42}}</ref>{{harvnp|Hernández de León|1929|p=5}} Ante tal desastre imprevistu, Estrada Cabrera prefirió retirase, y los estudiantes, pela so parte, suspendieron la publicación del periódicu estudiante ''Nun Nos Tentes'' y el Desfile Bufo.<ref name=Asturias/> Nenguna de los dos tradiciones efectuóse sinón hasta en 1921, cuando yá fuera derrocáu'l presidente. === Terremotu de San Perfectu y erupción del volcán Santa María === {{AP|Terremotu de Guatemala de 1902}} {{VT|Quetzaltenango}} [[Quetzaltenango]], ciudá natal del presidente, sufrió los embates de la naturaleza en 1902: primero, el [[Terremotu de Guatemala de 1902|terremotu de San Perfectu]] asocedió'l 18 d'abril de 1902 pela nueche y tuvo una magnitú envalorada de 7,5 [[Escala de magnitú pel momento|M<sub>w</sub>]] nel [[Quetzaltenango|departamentu de Quetzaltenango]].{{harvnp|INSIVUMEH|2008|p=}} Ente ochocientes y novecientes persones finaron pol terremotu y hubo daños materiales importantes na estensa zona afeutada.{{harvnp|Rose|s.f.|p=394}} La rexón recién tábase recuperando del terremotu d'abril, cuando'l 24 d'ochobre d'esi mesmu añu fixo erupción el volcán Santa María.{{harvnp|Aragón|2013|p=}} El volcán había estáu inactivu dende la conquista española en 1524 y col so conu casi perfectu de 3768 metros d'altor, yera un marcu escénicu pa la ciudá quetzalteca. La erupción foi entá más devastadora que'l terremotu, yá que tamién provocó cuantiosos daños nes finques y aldegues aledañas y hai recuentos que'l sable y ceniza algamaron la rexón de [[Chiapas]], en [[Méxicu]].{{harvnp|Aragón|2013|p=}} Calcúlase que la catástrofe provocó cinco mil muertes y miles de pesos en perdes agrícoles y materiales.{{harvnp|Aragón|2013|p=}} Na ciudá de Guatemala el presidente Estrada Cabrera y el so gabinete taben ocupaos na organización de los festexos de Minerva. La so respuesta ante la catástrofe foi menguala y nel peor del casu, tratar de callala evitando que los medios de prensa sopelexaren les dimensiones de la catástrofe na rexón occidental del país.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=64}} <div aling=center> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | anchu = | títulu = Terremotu de San Perfectu| posición_títulu = enriba | fondu_de_títulu = | testu = Fotografies de la catástrofe publicaes por Julio Yaquier. | posición = embaxo | fondu_de_texto = | foto1 = Sanperfecto1902 Lacienaga - Copy.jpg| anchu1 = 250 | testu1 = La Barraquera| alliniación_semeya1 = | semeya2 = SanPerfecto1902Espiritusanto.jpg| anchu2 = 250 | testu2 = Ilesia del Espíritu Santu| alliniación_semeya2 = | semeya3 = Sanperfecto1902 Empresaelectrica - Copy.jpg| anchu3 = 250 | testu3 = Empresa Llétrica| alliniación_semeya3 = | semeya4 = Sanperfecto1902 Sannicolas.jpg| anchu4 = 250 | testu4 = Ilesia de San Nicolás| alliniación_semeya4 = }} </div> == Segundu periodu presidencial (1905-1911) == [[Ficheru:Bailereeleccion1904.jpg|miniaturadeimagen|200px|Invitación a la celebración de la reelección de Estrada Cabrera como presidente de la República. Chiquimula, 1904.]] [[Ficheru:Estradacabrerafirmando.jpg|miniaturadeimagen|200px|El presidente Estrada Cabrera roblando nomamientos. Fotografía de 1907.]] El segundu periodu presidencial de Estrada Cabrera tuvo marcáu por dos atentaos contra la so vida, de los que resultó ilesu milagrosamente, y los que drásticamente modificaron el so estilu de gobiernu, convirtiendo al so réxime nuna ferrial dictadura que nun toleraba nenguna llibertá pa los ciudadanos del país. Esi periodu tamién foi tráxicu pa la so familia, pos morrió la so madre, Joaquina Cabrera, quien foi una fuerte influencia nel so calter, la so esposa -de quien taba separáu- finó de tuberculosis en Francia y el so primoxénitu suicidar tres contraer sífilis y tuberculosis.<ref name=martinez114/> === Rellaciones con Méxicu y El Salvador === {{AP|Guerra ente Guatemala y El Salvador de 1906}} El 7 d'agostu de 1904 celebráronse eleiciones presidenciales, y Estrada Cabrera nuevamente resultó electu. N'avientu de 1908 declaróse una peste de viruela en tol país, que foi controlada eficientemente polos médicos de la dómina. A la fin d'esti periodu presidencial, el dólar d'Estaos Xuníos cotizar a 18 pesos. El 28 d'ochobre de 1905, [[Porfirio Díaz]] nomó como ministru plenipotenciario de Méxicu en Guatemala al pernomáu novelista [[Federico Gamboa]], a quien Estrada Cabrera llegó a llamar a chancia «ministru hosteleru» pola gran cantidá de exiliaos que s'acoyíen a la embaxada mexicana.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=124}} Gamboa escribiría nel so diariu detallaes descripciones de la vida cotidiana mientres el segundu periodu presidencial de Estrada Cabrera, siempres retratando al gobernante guatemalianu de manera negativa.<ref group=lower-alpha>Tien De tomase en cuenta que Gamboa obedecía a la política esterna del so gobiernu en Centroamérica, que favorecía al nicaraguanu Zelaya por ser Estrada Cabrera un aliáu firme de los Estaos Xuníos</ref>{{harvnp|Buchenau|1996|p=64}} En 1906 producióse una invasión d'emigraos políticos que vivíen en Méxicu y El Salvador. [[Manuel Lisandro Barillas Bercian|Manuel Lisandro Barillas Bercián]] y [[José León Castillo]] fueron designaos como los comandantes de los exércitos invasores de Méxicu y El Salvador, respeutivamente. Tanto Porfirio Díaz como Tomás Regalado abrieron les fronteres de los sos países pal pasu llibre de los invasores. Pero nin Barillas nin León Castillo yeren militares sobresalientes y, tres una serie de escaramuzas, la invasión fracasó en Ocós en xunu de 1906.<ref name=martinez114>{{harvnb|Arévalo Martínez|1945|p=114}}</ref> Regalado, enemigu declaráu de Estrada Cabrera, nun quedó contentu cola resultancia de la fallida invasión. Eventualmente, en sorteando una traición del presidente Pasu, Regalado invadió Guatemala y fácilmente llegó a [[Atescatempa]] y Xerez. Sicasí, por un tracamundiu derivada del uniforme de les tropes, el 11 de xunetu de 1906, Regalado foi muertu por soldaos guatemalianos cuando ésti creyó que taba ente tropa lleales.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=154}} Tres la muerte de Regalado, les tropes salvadoreñes recularon escontra El Salvador y darréu roblóse'l Tratáu de Paz, Amistá y Comerciu ente Guatemala y El Salvador el 20 de xunetu de 1906 a bordu del cruceru americanu ''Marblehead''.{{harvnp|El Guatemalianu|2 de mayu de 1907|p=3}} La sobrina de Estrada Cabrera, María Albaudín, casóse col insigne periodista español [[Pedro González-Blanco]], quien s'atopaba viaxando n'América xunto col so amigu José Santos Chocano.{{harvnp|Guerra|s.f.|p=}} El 6 de mayu de 1907, el ministru mexicanu Gamboa dexó Guatemala pa dir a El Salvador, por orde espresa del so presidente, Porfirio Díaz, polo cual usó como sida l'asesinatu del xeneral Manuel Lisandro Barillas en Méxicu por orde de Estrada Cabrera. Díaz tenía la intención d'invadir Guatemala en represalia, pero a la fin convencióse de nun faelo cuando se dio cuenta de qu'un xeneral trunfador en Guatemala sería un duru contendente nes eleiciones presidenciales mexicanes;{{harvnp|Gramajo|1927|p=}} Díaz, amás, tarrecía les posibles represalies que de la mesma podríen adoptar los Estaos Xuníos ante una invasión mexicana al so aliáu centroamericanu.{{harvnp|Buchenau|1996|p=41}} === Atentáu de «La bomba» === {{AP|Atentáu de La Bomba}} [[Ficheru:CorreccionMenores1910.jpg|miniaturadeimagen|200px|Correccional de Menores de la [[Ciudá de Guatemala]]. Frente a esti edificiu españó la bomba al pasu del presidente Estrada Cabrera.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=149}}]] [[Ficheru:ArturoUbicoUrruela.jpg|200px|miniaturadeimagen|Llicenciáu Arturo Ubico Urruela, presidente de l'Asamblea Nacional Llexislativa.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|143}}]] Cuando yá terminara la guerra con Regalado, el 22 d'abril de 1907 apaeció en ''El Guatemalianu'' el Decretu 672 de la Secretaría de Gobernación y Xusticia. N'este, Estrada Cabrera y el so conseyu de ministros concedieron amplia amnistía a tolos guatemalianos culpables de delitos políticos y comunes cometíos antes de la fecha en qu'entró a valir. Irónicamente, neses mesmes feches l'abogáu Enrique Ávila Echeverría y el so hermanu, el médicu Jorge Ávila Echeverría, xunto col tamién médicu Julio Valdés Blanco y l'inxenieru llétricu Baltasar Rodil, entamaron un atentáu contra Estrada Cabrera, que s'executó'l 29 d'abril de 1907 y conozse como'l nome de «[[Atentáu de La Bomba]]». Los hermanos Echeverría y los sos compañeros yeren de posición económica solvente y estudiaren n'universidaes estranxeres, pero al tornar al país atopar con un estáu de coses nel cual predominaben el servilismu y l'abusu de poder. Cuando decidieron atentar contra la vida del presidente, entamaron al detalle un atentáu con esplosivos. Tou foi meticulosamente preparáu: los esplosivos, los detonadores de fierro, la caxa de fierro macizu, la complicidá del cocheru del presidente,<ref group=lower-alpha>Patrociniu Monterroso</ref> la hora y el puntu precisos.{{harvnp|Gamboa|1934|p=1.° de mayu}} El día entamáu pal atentáu, el 29 d'abril, el presidente viaxaba nel so coche en compañía del so fíu Joaquín, de 13 años, y del so xefe del Estáu Mayor, xeneral [[José María Orellana]].<ref group=lower-alpha>Quién años dempués sería [[Presidente de Guatemala]] en derrocando a [[Carlos Herrera y Luna]], patrocináu pola [[United Fruit Company]].</ref> A les 10 de la mañana'l carruaxe pasó pela esquina de la 7.&#8239;<sup>a</sup> avenida sur, ente 16 y 17 cais, de la [[Ciudá de Guatemala]], cuando esplotó la bomba. Sicasí, por un error de cálculu, Estrada Cabrera y los sos acompañantes salieron ilesos. Solo'l cocheru y unu de los caballos finaron.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=171}} Los perpetradores del atentáu llograron refugar a la xusticia guatemaliana por unes cuantes selmanes, hasta que finalmente llegaron a la casa de Rufina Roca de Monzón, quien-yos apurrió abellugu nel segundu pisu de la so residencia, nel númberu 29 del caleyón del Xudíu de la ciudá, y yá casi nes contornes de la mesma nesi entós. Pero un espía delatar, de tal suerte qu'a les tres de la mañana del 20 de mayu de 1907 la casa foi arrodiada por un fuerte destacamentu de soldaos y tres una enllargada batalla, los cuatro suicidáronse.{{harvnp|Gamboa|1934|p=20 de mayu}} Coles mesmes que los perpetradores del atentáu intentaben fuxir, producíense muestres d'adhesión al presidente, provenientes de tolos clubes lliberales del país y de cuanta entidá gubernamental esistía.{{harvnp|El Guatemalianu|abril-xunu 1907|p=}}{{harvnp|Diariu de Centro América|abril-xunu 1907|p=}} === Atentáu de «Los cadetes» === {{AP|Atentáu de Los Cadetes}} {{VT|Selmana Santa en Ciudá de Guatemala|Plaza de la Constitución (Guatemala)}} [[Ficheru:Cadetestumba 2014-06-27 06-24.jpg|miniaturadeimagen|170px|Tumba y monumentu de los cadetes cayíos tres l'atentáu del cadete Víctor Manuel Vega en contra de Estrada Cabrera. La tumba atopar nel [[Campusantu de la Ciudá de Guatemala|Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=215}}]] Pa 1908, la [[Ilesia de Santu Domingu (Ciudá de Guatemala)|ilesia de Santu Domingu]] camudara'l percorríu de la so solemne procesión de [[Selmana Santa en Ciudá de Guatemala|Vienres Santu]] pa pasar frente a la casa d'habitación del presidente, asitiada na 7ª avenida sur de la [[Ciudá de Guatemala]]. Esta circunstancia foi tenida en cuenta por dellos cadetes y oficiales de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]], quien alvirtieron que'l capirote del traxe de [[cucuruchu]] —que per esos años cubría la cara de los penitentes— yera ideal pa esconder a posibles conspiradores. Los cadetes concibieron un plan senciellu: aprovechando que la procesión diba pasar frente a la casa del presidente, diríen amarutaos de cucuruchos, invadiríen la casa presidencial y prindaríen a Estrada Cabrera. Pero pal Miércoles Santu d'esi añu los conxuraos taben presos: dos d'ellos, mientres un enfile nuna fonda, falaren de más y terminaren na cárcel. Estrada Cabrera, una vegada que supo de la conxura, punxo palizadas frente a la so casa, prohibió que la procesión pasara enfrente y prohibió l'usu de los capirotes nel traxe de cucuruchu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=200}} Unu de los delatores foi l'oficial [[Roderico Anzueto Valencia]], axente de Estrada Cabrera.{{harvnp|Unión Tipográfica|1920|p=2}} El 20 d'abril de 1908, mientres la receición oficial del nuevu ministru plenipotenciario d'Estaos Xuníos nel Palaciu de Gobiernu, el cadete de la Escuela Politéunica Víctor Manuel Vega, en vengación pola prisión y les tortures de los sos xefes y amigos, disparó-y a Estrada Cabrera a espetaperru, pero'l proyeutil solo mancó a ésti nel deu meñique. Enfurecido, y a manera d'escarmientu popular, Estrada Cabrera ordenó fusilar a práuticamente tola compañía de cadetes a la cual pertenecía Vega, sacante a dos integrantes, Rogelio Girón y Manuel Furtiate, quien fueron llevaos a la penitenciaría central ensin da-yos razón dalguna. En cuanto al cadete Vega, ésti morriera nel llugar onde intentó perpetar el magnicidiu, cayendo a los pies de Estrada Cabrera al ser algamáu poles bales de los guardias d'ésti. El presidente ordenó que la escuela militar fora disuelta, l'edificiu<ref group=lower-alpha>Que taba allugáu nel antiguu conventu de la Ilesia de la Recoyida na Ciudá de Guatemala</ref> baltáu y que se regara sal sobre los cimientos.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=201}} Numberosos militares fueron encarcelaos, incluyendo dellos xenerales allegaos al presidente. Nuevamente publicáronse estenses «manifestaciones d'adhesión» pal «beneméritu de la patria»,<ref >{{cita publicación |publicación=Diariu de Centro América|editorial=Tipografía Unión|allugamientu=Guatemala|añu=abril-xunu 1908}}</ref> los que compilaron na obra ''El crime del 20 y el pueblu guatemalianu'' de Fernando Somoza Vives.{{harvnp|Somoza Vives|1908|p=9-150}} === Muerte de Joaquina Cabrera === [[Ficheru:Lapalma1915.jpg|miniaturadeimagen|200px|Residencia presidencial de La Palma. Dempués de los intentos d'asesinatu nel so contra, Estrada Cabrera decidió camudase a esta remota residencia, alcontrada nel estremu sureste de la ciudá.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=383}}]] El 3 de xunetu de 1908 morrió la madre de Estrada Cabrera, Joaquina Cabrera, con quien el mandatariu taba bien apegáu. Declaróse llutu nacional hasta'l 11 de xunetu y escribiéronse poemes na so memoria, tales como los ''Mater Admirabilis'' de los poetes estranxeros [[José Santos Chocano]] y [[Ruben Darío|Rubén Darío]]. {{imaxe múltiple |posición_tabla=center |títulu=Asilu «Doña Joaquina» |testu=Alcontráu nel Bulevar 30 de xunu» (Paséu de la Reforma), foi construyíu mientres el Gobiernu del llicenciáu Estrada Cabrera y destruyíu polos terremotos de 1917-1918. Doña Joaquina, como se-y conocía, tuvo una fuerte inflúi sobre'l so fíu mientres vivió.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=15-35}} |semeya1=Joaquinacabrera.jpg|testu1=Semeya de Joaquina Cabrera, madre de Estrada Cabrera.|anchu1=120 |semeya2=Boulevar30junio 2014-07-15 23-33.jpg|testu2=Asilu de maternidá «Joaquina Cabrera».|anchu2=200 |semeya3=Asilojoaquina.jpg|testu3=Otra vista del asilu de maternidá.|anchu3=220 |semeya4=Asilojoaquina2.jpg|testu4=Ñácaros atendíos nel asilu de maternidá.|anchu4=200 }} === Campaña de desprestixu contra José Santos Zelaya === {{AP|José Santos Zelaya}} En 1910, el xeneral [[José Santos Zelaya]] partió al exiliu a París en siendo derrocáu en Nicaragua. El mesmu Estrada Cabrera sofitó a los rebeldes nicaraguanos, quien de la mesma cuntaron col sofitu del Gobiernu de [[Washington D. C.|Washington]]. Cuando Zelaya llegó a París, empezó a ser atacáu por Enrique Gómez Carrillo por instrucciones del presidente guatemalianu. Dada la so enemistá colos americanos pol tema de la canal, Zelaya publicó un llibru pa ilustrar a la opinión pública mundial sobre la intervención norteamericana en Nicaragua y el sofitu que'l Gobiernu guatemalianu emprestara a los sos rivales. Los escritores [[Ruben Darío]] (nicaraguanu) y [[José María Vargas Vila]] (colombianu, cónsul de Nicaragua en París sol Gobiernu de Zelaya) tomaron partíu por Zelaya ya informaron a ésti que Gómez Carrillo non solo podía atacar cola so pluma, sinón que tamién cola so espada, yá que yera un diestru espadachín que podía retalo a duelu en cualquier momentu.{{harvnp|Torres Espinoza|2005|p=177}} Otru defensor de Zelaya foi Genaro Cavestany, quien nel so llibru ''Gómez Carrillo sigue mintiendo. Ricardo Blasco ye un embusteru'' rellata como Carrillo consiguió la [[Lexón d'Honor]] y les sos credenciales diplomátiques de forma fraudulenta. En retándolo a duelu, Carrillo recibió un nuevu ataque: Cavestany indicó que, nel llibru ''La Vida de Estrada Cabrera'', Gómez Carrillo había injuriado al presidente al dicir que'l so padre yera Pedro Monzón. Ante esta acusación tan severa, que podría provocalu disgustos serios con Estrada Cabrera, Gómez Carrillo dio per atayáu l'asuntu y la querella con Zelaya quedó nel olvidu. Pero nun foi del tou inútil la so disputa col ex-presidente nicaraguanu: el Gobiernu guatemalianu nomar cónsul de Guatemala en Madrid, según en París y Hamburgu.{{harvnp|Torres Espinoza|2005|p=183}} === Traxedies familiares === Pela so parte, el 9 d'abril de 1910 finó la so primer esposa, Desideria Ocampo, quien morrió en [[Niza]], [[Francia]], onde Estrada Cabrera unviar por que recibiera tratamientu contra la tuberculosis que sufría. Esi mesmu añu finó Diego Estrada, primoxénitu del presidente, quien se suicidó en contrayendo tuberculosis debíu al tratamientu que recibía por una enfermedá venérea que contraxera mientres yera estudiante nos Estaos Xuníos.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=223}} == Tercer periodu presidencial (1911-1917) == {{AP|Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} El presidente foi electu pa un tercer periodu presidencial con una inmensa mayoría de más de quinientos mil votos, qu'a les clares resultaben un fraude eleutoral si tener en cuenta que les eleiciones de Brasil del mesmu añu solo reportaron trescientos mil votos y que, mientres aquel país tenía una población de 14 millones d'habitantes, Guatemala namái cuntaba con 2 millones. Sicasí, el pueblu guatemalianu atopábase baxu tal represión que nun hubo protestes al respeutu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=228}} === Suicidiu de Francisco Estrada Cabrera === [[Ficheru:Franciscocabrera.jpg|miniaturadeimagen|left|170px|Francisco Estrada, fíu del presidente. Quitóse la vida tres un discutiniu familiar el 8 de payares de 1912.{{harvnp|Vidaurre|1921|p=}}]] [[Ficheru:Central America, the West Indies South America and Portions of the United States and Mexico WDL62.png|miniaturadeimagen|200px|Mapa de rutes de la Flota Blanca de la [[United Fruit Company]], que tenía'l monopoliu de tresporte de carga y persones dende y escontra Puerto Barrio, tres les arrogantes concesiones daes por Estrada Cabrera.]] [[Ficheru:Guatemalacity1915.jpg|miniaturadeimagen|200px|Ciudá de Guatemala a «vista de páxaru» en 1915. Grabáu del ''Llibru Azul de Guatemala''.{{harvnp|Bascome Jones|Scoullar|Soto Hall|1915|p=}}]] Coles mesmes, el 8 de payares de 1912, tres un discutiniu col presidente, tamién se quitar la vida'l so fíu Francisco Estrada, quien acababa de tornar a Guatemala procedente d'Europa.{{harvnp|Vidaurre|1921|p=}} Francisco estudiaba en París nuna escuela d'agricultura y cayera nes redes d'una francesa mayor qu'él. Tornó a Guatemala fuxendo de la rapaza, pero ella siguir. Por complacela, en Guatemala mercó-y xoyes con un valor total de cuatro mil dólares ya incurrió asina en deldes que contrariaron al presidente. Estrada Cabrera lleó la factura y poner sol platu soperu del so fíu. Cuando esti llegó a la de comer, vio la factura y palideció. Ensin vierbu, salió del comedor y momentos dempués suicidóse d'un tiru. La bandera nacional foi izada a mediu estil, y los emplegaos civiles y militares llevaron llutu per cinco díes tres el so fallecimientu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=248}} === La República Suroriental === El presidente mexicanu [[Porfirio Díaz]] —gran rival políticu de Estrada Cabrera— arrenunció'l 25 de mayu de 1911, tres los sucesos de la [[Revolución Mexicana]], y el so socesor, el presidente mexicanu [[Francisco I. Madero]] fuera asesináu'l 22 de febreru de 1913 depués d'[[Decena Tráxica|una traición y golpe d'estáu]] del nuevu gobernante, el xeneral [[Victoriano Huerta]], col sofitu del entós embaxador de los Estaos Xuníos en Méxicu, Henry Lane Wilson.{{harvnp|Taracena|1988|p=162}} Unu de los llugartenientes de les tropes del xeneral revolucionariu [[Venustiano Carranza]], el xeneral Ricardo Carrascosa, abellugar en Guatemala y Estrada Cabrera mandar llamar y ufiertó-y armes, soldaos y frontera llibre por qu'atacara a les fuercies de Huerta en Chiapas. Carrascosa aceptó, pero foi ganáu una vegada más poles fuercies presidenciales mexicanes. Tres esta nueva derrota, Carrascosa volvió abellugase en Guatemala y de nuevu foi llamáu por Estrada Cabrera, pero esta vegada recibió una proposición insólita: ufiertábense-y armes, dineru y soldaos si aceptaba lluchar contra Méxicu y apoderase de los territorios de [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]], Lacantún y [[Chiapas]], que, xunto con parte del departamentu guatemalianu del Petén, convertir nuna nación independiente denominada «República Suroriental».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=257}} Carrascosa negar a perpetar esta traición, polo que foi lleváu a prisión nel conventu de San Francisco, d'onde s'escapó pa depués abellugase como presu políticu na embaxada mexicana. En llogrando la victoria les tropes de Carranza, Carrascosa tornó a Méxicu depués de que'l nuevu presidente d'esi país amenaciara con invadir Guatemala si a aquel militar vedábase-y la torna.{{harvnp|Pérez Verdía|1914|p=521}} En 1916 reconocer al gobiernu de facto de [[Venustiano Carranza]] en Méxicu. De resultes del atentáu nel so contra, perpetáu'l 20 d'abril de 1908 polos cadetes de la Escuela Politéunica, el gobernante clausurara esti centru d'estudios. El 30 de xunu de 1912 fundó l'Academia Militar, so la direición d'oficiales españoles, nel edificiu qu'ocupaba'l Cuartel d'Artillería, nel bulevar 30 de xunu —darréu Avenida «La Reforma»—. == Cuartu periodu presidencial y derrocamientu (1917-1920) == {{AP|Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} [[Ficheru:Esbirro2.jpg|170px|miniaturadeimagen|left|Xeneral cabrerista colos sos soldaos en siendo prindaos en «La Palma» n'abril de 1920. Nótese que los conscriptos taben descalzos y ensin uniforme.{{harvnp|Unión Tipográfica|1920|p=2}}]] Pa 1916, Guatemala cuntaba con dos millones d'habitantes, pero esto nun torgar que los combayonos del presidente llograren qu'ésti fuera reelecto cola absurda cantidá de diez millones de votos, en forzando a les faciendes a unviar a grupos de mozos colonos delles vegaes a votar.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=277}} Estrada Cabrera empecipió'l que sería'l so últimu periodu en 1917.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=278}} Yá pal cuartu periodu de Estrada Cabrera prevalecía'l despotismu. Los ministros del presidente nun yeren más que simples asesores y los impuestos del estáu diben parar direutamente al bosillo del presidente: siguiendo l'exemplu de los sos antecesores, Estrada Cabrera llogró amasar una fortuna de cientu cincuenta millones, a pesar de tener un salariu nominal de mil dólares añales. Los ministros yeren escoyíos d'ente los sos combayonos y nun teníen nin voz nin votu nes decisiones del gobiernu. L'Asamblea Nacional nun yera bien distinta: nenguna llei aprobar ensin el laude del presidente. Y, a lo último, los xueces taben totalmente apurríos a los intereses del presidente.{{harvnp|Prins Wilhelm|1922|p=160}} L'entamu del cayente de la presidencia de Estrada Cabrera empezó colos [[Terremotu de Guatemala de 1917|terremotos]] que s'empecipiaron el 17 de payares de 1917 y arruinaron delles poblaciones alredor d'[[Amatitlán (Guatemala)|Amatitlán]]. El 25 y el 29 d'avientu d'esi mesmu añu, y el 3 y el 24 del siguiente, repitiéronse los temblones na república, pero con muncha mayor fuercia, de cuenta que destruyeron numberosos edificios públicos y cases particulares na [[ciudá de Guatemala]] y na [[Antigua Guatemala]]. Ente los edificios destruyíos destacaben numberoses estructures que fueren construyíes nos gobiernos de Reina Barrio (pabellón de la [[Esposición Centroamericana]], palaciu del Executivu y palaciu del bulevar «30 de Xunu», ente otros) y de Estrada Cabrera (asilu pa dames «Doña Joaquina»). Por esta razón, muncha de la obra física de dambos presidentes foi escaecida por xeneraciones posteriores. Nel ''[[Diariu de Centro América]]'', dempués de publicar dos ediciones diaries reportando los desastres, pasar a faer crítica al Gobiernu pola lenta ya ineficiente respuesta al desastre.{{harvnp|Diariu de Centro América|1918|p=Primer Plana}} N'unu de los artículos d'opinión d'esti periódicu oficial llegar a dicir que les imáxenes relixoses de dellos templos católicos de la ciudá salvárense porque, al momentu del primer terremotu, «yá nun quixeron siguir nuna ciudá onde imperaba el luxu escesivu, la impunidá y el terror».{{harvnp|Diariu de Centro América|1918|p=Primer Plana}} Per otra parte, díxose qu'esistíen lleis «escelentes» pa la reconstrucción, que, sicasí, «nun se cumplen». Tamién se dixo que taba asocediendo un fenómenu que se daba siempres en casos de cataclismos como estos: «emítense lleis y reglamentos a diariu, pero lo que se precisa ye de la so correuta execución diaria, y non de tantos reglamentos». Amás, publicóse en primer plana, tres meses dempués de los terremotos, que «inda hai escombros por tola ciudá».{{harvnp|Diariu de Centro América|1918|p=Primer Plana}} {{imaxe múltiple |posición_tabla=center |direición=horizontal | anchu = | títulu = Terremotos de 1917-1918| posición_título = enriba | fondu_de_títulu = | testu = Fotografies de la catástrofe | posición = embaxo | fondu_de testu anchu=200 | semeya1 = Palacioreyna1918.jpg|testu1 = Palaciu Presidencial | semeya2 = Recoleccion1918.JPG|testu2= [[Ilesia la Recoyida|Ilesia de la Recoyida]] | semeya3 = Terremoto1917b.jpg|testu3=Santuariu de Guadalupe|alliniación_semeya3= | semeya4 = Institutonavional1918.jpg|testu4= [[Institutu Nacional Central pa Homes]] | semeya5= Teatrocolon1917.jpg|testu5 = [[Teatro Carrera (Guatemala)|Teatru Colón]] }} Coles mesmes que se publicar les tarrecibles noticies de los terremotos, sopelexábense tamién les últimes informaciones sobre los acontecimientos de la [[Primer Guerra Mundial]], ante la cual el gobiernu de Estrada Cabrera caltuviérase neutral. Sicasí, pola so condición d'aliáu d'[[Estaos Xuníos]], finalmente declaró la guerra a Alemaña n'abril de 1918.{{harvnp|Diariu de Centro América|1918|p=Primer Plana}} === Partíu Unionista === {{AP|Selmana Tráxica de 1920}} [[Ficheru:Cabreraunionistas.jpg|miniaturadeimagen|200px|El tiempu de Cabrera llegó: «el Partíu Unionista llevar dempués de que'l presidente estrozó a los fíos de Guatemala, ente que Cristu recuérdalu a Guatemala que tien de perdonar».{{harvnp|Muséu Nacional d'Historia de Guatemala|2014|p=}}]] La oposición al so réxime empecipióse cuando l'obispu de Facelli, y miembru del conservador [[Clan Aycinena]], [[José Piñol y Batres]] empecipió los sos sermones en contra del gobiernu na Ilesia de San Francisco en 1919, por instrucciones del so pariente, Manuel Cobos Batres. Per primer vegada la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica guatemaliana]] pronunciaba un discursu opuestu a les polítiques del presidente.<ref group=lower-alpha>La ilesia católica aquel día taba amenorgada namái al [[cleru secular]]; les órdenes monástiques del [[cleru regular]] fueren espulsaes de Guatemala en 1872 pol gobiernu lliberal de [[Justo Rufino Barrios]] y nun tornaron al país sinón hasta dempués del derrocamientu y [[Jacobo Árbenz Guzmán]] en 1954.</ref> Per otra parte, Cobos Batres consiguió entusiasmar a los líderes conservadores [[José Azmitia]], Tácito Molina, Eduardo Camacho, [[Julio Domingo Bianchi Smout|Julio Bianchi]] y Emilio Escamilla na formación d'un partíu que se revelara contra'l ferrial gobiernu de Estrada Cabrera. El partíu empecipió la so actividá política col sofitu de munchos sectores, ente los que destacaron los estudiantes de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Estrada Cabrera]]<ref group=lower-alpha>Nome que tenía la Universidá de San Carlos dende 1918</ref> y los obreros de la capital, quien sol lideralgu de [[Silverio Ortiz]] fundaron el Comité Patrióticu d'Obreros.{{harvnp|Ortiz Rivas|1922|p=}} Estrada Cabrera viose obligáu a aceptar la oficialización del Partíu Unionista, pos había presión política tanto interna como internacional. El 11 de marzu de 1920, los unionistes convocaron a una manifestación na que participaron miles de ciudadanos y na cual l'abanderáu foi'l ciudadanu y dirixente unionista [[José Azmitia]]. Pero esta manifestación foi reprimida pol Gobiernu: l'Exércitu disparó contra los manifestantes, lo que causó indignación xeneralizada y xunió al pueblu guatemalianu y a la comunidá internacional en contra de Estrada Cabrera. El presidente dio cuenta entós de que'l pueblu yá nun yera dondu y afechiscu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=408}} L'Asamblea Nacional Llexislativa, dirixida entós por [[Adrian Vidaurre|Adrián Vidaurre]], quien fuera un altu funcionariu mientres la mayor parte del gobiernu cabrerista, declaró mentalmente incapaz al presidente pa gobernar y designó al ciudadanu [[Carlos Herrera y Luna]] como presidente interín.<ref group=lower-alpha>Los Unionistes fueron hábilmente remanaos por Vidaurre y otros cabreristas pa llograr que non yá non se -yos escorriera, sinón que se-yos incorporara nel nuevu Gobiernu.</ref> A partir d'esti momentu, hasta quien-y sofitaron y allabaron mientres el so llargu gobiernu diéron-y el llombu. Un exemplu d'ello foi que nel nomamientu d'un nuevu gabinete, poco primero de la cayida, figuraba como ministru de Fomentu'l coronel [[Jorge Ubico Castañeda]], quien pocos díes dempués presentaríase ante l'Asamblea Nacional p'asegurar que taba en contra de la tiranía». L'Asamblea Nacional declaró a Manuel Estrada Cabrera mentalmente incompetente pa gobernar por aciu el Decretu 1022 del 8 d'abril de 1920. <center> <gallery perrow="4" widths="200px" heights="200px"> Ficheru:Manifestacionunionista1920.jpg|Manifestación unionista del 11 de marzu de 1920. N'acometiendo violentamente contra esta manifestación el gobiernu de Estrada Cabrera empezó a taramellase. Ficheru:Semanatragicaa.jpg|Masiva presencia del pueblu nes cais de la Ciudá de Guatemala mientres la xunta de l'Asamblea Nacional Llexislativa'l 8 d'abril de 1920, onde se declaró incapaz de gobernar al presidente Estrada Cabrera. Ficheru:Jchocano.jpg|[[José Santos Chocano]], poeta, políticu y diplomáticu peruanu que foi l'únicu aliáu lleal que tuvo personalmente xunto a Estrada Cabrera hasta'l final del so réxime. Ficheru:Semanatragicab.jpg|El presidente retírase depués de rindise de La Palma, acompañáu de los miembros del cuerpu diplomáticu acreditáu en Guatemala y del poeta peruanu [[José Santos Chocano]]. </gallery> </center> Finalmente llegó la llucha armada. El presidente aguantó dende la so residencia oficial de La Palma hasta que foi ganáu tres cruentos combates mientres la llamada «Selmana Tráxica». Dende ellí Estrada Cabrera cañoneó, con ayuda de los cuarteles Matamoros y San José, a les fuercies unionistes nun últimu intentu de caltener el poder, qu'ostentaba dende 1898 y caltuviera al traviés d'amañaes eleiciones en 1905, 1911 y 1917.{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} Estrada Cabrera tamién bombardeó la capital dende La Palma nun intentu d'atacar el supuestu cuartel xeneral de los unionistes na finca El Zapote. Finalmente rindióse'l 14 d'abril de 1920 xunto col únicu collaborador que tuvo con él hasta'l final, el poeta peruanu [[José Santos Chocano]]; el restu de [[Axentes del gobiernu de Manuel Estrada Cabrera|collaboradores y axentes]] del presidente foi encarceláu o fuxó del país. De los qu'encarcelaron, dolce fueron acoradaos na [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Guatemala)|Plaza d'Armes]] pol pueblu enardecido; otros correríen con meyor suerte, como'l casu de Roderico Anzueto Valencia, quien depués de tar en prisión pasó a les files del exércitu y aportó a direutor de la policía nel gobiernu del xeneral [[Jorge Ubico]].{{harvnp|De los Ríos|1948|p=}} == Tres el so derrocamientu == Pa eses feches, a Estrada Cabrera llamar el Bárbaru de La Palma», l'Usurpador», el «Feltrón» y l'Autócrata». Tras quedaben los tiempos de gloria en qu'a don Manuel Estrada Cabrera llamar el «Beneméritu de la Patria», el Proteutor de la Mocedá» y el «Insustituible», los mesmos qu'agora lo despreciaben nos sos escritos.{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} En rindiéndose, un ensame escaló la so finca, que taba allugada nel área onde en 1950 construyóse'l [[estadiu Doroteo Guamuch Flores]]. En llugar de fuxir al exiliu, decidió defendese de los cargos que se-y imputaron. Foi l'únicu escorríu de tolos integrantes del so gabinete de gobiernu. Pasó los sos últimos díes presu nuna residencia privada na ciudá de Guatemala, trabayando nel so defensa llegal.{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} Les siguientes son fotografíes que se-y tomaron unos díes dempués del so derrocamientu. <center> <gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> Ficheru:Estradacabrerapresion1923.jpg|Estrada Cabrera en prisión Ficheru:PlanamayorCabrera.jpg|Posando cola so plana mayor tres la so captura. Ficheru:DesideriaOcampodeCabrera.jpg|Posando con familiares y fíos qu'inda vivíen. </gallery> </center> == Servilismu == [[Ficheru:Quiche1907i.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Celebración del cumpleaños del presidente Estrada Cabrera nel departamentu d'[[Quiché (Guatemala)|El Quiché]] en 1907.{{harvnp|Echeverría Flores|1907|p=}}]] {{caxa de cita|En 1915, el líder conservador Manuel Cobos Batres tornó a Guatemala proveniente d'Europa. He equí lo qu'atopó:<br /> «Cuando volvía a Guatemala en 1915, dempués de cinco años pasaos n'Hamburgu y cinco en París, yera un ser llibre y nun pudi entender la tiranía. Atopé que na mio patria combayar a don Manuel de toes formes y en tou tiempu. Combayar toles clases sociales y n'especial la más alta. Los homes constituyeren un club que se llamaba "Club d'amigos del señor Presidente". Les sos esposes pertenecíen a otru que se denominaba "Club Joaquina", les sos fíes arrexuntárense sol nome de "Asociación del ventiún d'agostu, fecha en que naciera doña Joaquina; y los fíos ostentaben nos sos blusitas el distintivu del "Club de amiguitos del señor presidente"».|{{cita llibru |autor=Arévalo Martínez, Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|páxina=268}}{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=268}}}} Mientres el gobiernu del llicenciáu Estrada Cabrera dieron casos estremos de servilismu. Por casu: * En 1902, el volcán Santa María fixo erupción, polo que los vecinos de San Martín Chile Verde —San Martín Sacatepéquez— tuvieron qu'establecese en Taltute, al que propunxeron llamar Santa Joaquina; la solicitú fíxose efectiva en 1910.<ref name=vialto /> * En 1904 decretóse'l conceyu Estrada Cabrera en Chiquimula, onde darréu s'estableció l'aldega Carí, en La Unión, [[Zacapa (departamentu)|Zacapa]].<ref name=vialto /> * La procesión del Santu Entierru del Templu de Santu Domingu esvió'l so percorríu pa pasar frente a la casa d'habitación del gobernante.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=123}} Esto foi prohibíu dempués de que s'utilizara dicha procesión como mediu pa intentar asesinar al presidente en 1908. * Depués del Atentáu de los Cadetes el 29 d'abril de 1908, l'escritor Fernando Somoza Vives compiló toles manifestaciones d'adhesión que se fixeron llegar al presidente y publicar el 30 de xunu d'esi añu na so obra ''El crime del 20 y el pueblu guatemalianu''; el volume tien doscientes setenta y tres páxines.{{harvnp|Somoza Vives|1908|p=9-273}} * Nel antiguu cantón Guarda Viejo, na Ciudá de Guatemala, había un área que se llamaba Los Guajecitos —o Los Guajitos—, qu'en 1908 foi llamada Villa Joaquina, n'honor a doña Joaquina, la madre del presidente. El centru d'esi llugar foi rebautizado en 1917 y llamóse Ciudá Estrada Cabrera.<ref name=vialto /> * A finales de 1908 el conceyu de Nuevu Progresu, San Marcos, tamién foi nomáu San Joaquín —una masculinización del nome de la so madre—. Daqué similar asocedió en Petapa, onde antes hubo un sector conocíu como Pueblo Viejo, que pasó a llamase San Joaquín Villa Canales.<ref name=vialto/> * A finales de payares de 1908, l'aldega Casas Viejas en Chiquimulilla, [[Santa Rosa (Guatemala)|Santa Rosa]], diba ser renomada Villa Joaquina, pero los sos habitantes negáronse rotundamente y llograron frenar el cometíu.<ref name=vialto>{{cita publicación|autor=Villalobos Viato, Roberto|url=http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|títulu=Sitio con nomes de líderes|publicación=D Fondu|editorial=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|fecha=22 de payares de 2014|fechaaccesu=22 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141121105545/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|fechaarchivu=21 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129200653/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|archivedate=2015-01-29}}</ref> * En 1917, el compositor guatemalianu [[Julián Paniagua Martínez]] escribió'l ''Himnu a Estrada Cabrera'', con lletra de Roger Barrios. * En morriendo la madre d'Estrada Cabrera'l 3 de xunetu de 1908, la prensa y la sociedá guatemalianes siguíen celebrando la so natalicio cada 21 d'agostu, como si inda tuviera viva. Inclusive'l poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] escribió'l poema ''Mater Admirabilis'' n'honor a doña Joaquina el 21 d'agostu de 1915.<ref name=presidente>{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=k5mt0EWaCKIC&pg=PA354&lpg=PA354|títulu= El Señor Presidente|autor=[[Miguel Ángel Asturias]] |fechaaccesu=25 d'agostu de 2014}}</ref> * El 21 de payares de 1917, l'Asamblea Llexislativa mandó asitiar na casa natal del presidente en Quetzaltenango una placa de mármol que contenía la fecha de nacencia y los decretos por aciu los cualos restablecíase la enseñanza pública ya instituyía les fiestes de la niñez.<ref >{{cita publicación |publicación=El Guatemalianu, Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Decretos del Poder Llexislativu|fecha=15 d'avientu de 1917}}</ref> * Toles asociaciones de clubes d'amigos del presidente apostábense caúnu de los díes del mes de payares, al averase'l cumpleaños de Estrada Cabrera, pa ufierta-y serenatas, procesiones, paseos d'antorches y otres manifestaciones de pleitesía.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=268}} * Creóse la Universidá de Guatemala, que pasó a llamase Universidá Estrada Cabrera per decretu llexislativu del 2 de mayu de 1918,<ref > ''El Guatemalianu'', Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central. 15 de mayu de 1918</ref> la cual dio-y el primer doctoráu honoris causa al presidente.{{harvnp|Hernández|1930|p=143}} * El calter dictatorial del gobiernu de Estrada Cabrera nun torgar que, pa les campañes de reelección, recibiera cartes de sofitu roblaes por personalidaes del país como los escritores [[Enrique Gómez Carrillo]], [[Flavio Herrera]] o [[Carlos Wyld Ospina]], o que [[Rafael Arévalo Martínez]] —quien escribió la biografía d'Estrada Cabrera na so libo ''¡Ecce Pericles!''{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=}}— llamar «un gran home patriu» mientres un discursu nes Minervalias de payares de 1917.{{harvnp|Montenegro|2005|p=}} * El departamentu d'[[El Progresu (Guatemala)|El Progresu]] foi creáu en 1908, y na Navidá de 1919 la cabecera foi rebautizada como Estrada Cabrera. Nel alcuerdu de l'Asamblea Llexislativa, establecíase que «dicha solicitú [de cambéu de nome] fuera inspirada pol sentimientu de gratitud y ciñu que, con xusticia, abrigaben los habitantes d'aquella ciudá escontra'l so pernomáu fundador y proteutor, el Beneméritu de la Patria, Doctor don Manuel Estrada Cabrera, dignu Xefe Supremu de la República".<ref name=vialto /> Hasta qu'Estrada Cabrera tuvo presu depués del so derrocamientu, el presidente [[Carlos Herrera y Luna]] emitió un alcuerdu gubernativu, con fecha del 3 de mayu de 1920, qu'ordenó suprimir los nomes del dictador y de los sos familiares de cualquier llugar que los tuvieren.<ref name=vialto/> == Racismu == [[Ficheru:Minervamanuel.jpg|miniaturadeimagen|200px|La diosa [[Atenea]] amuesa a Estrada Cabrera'l productu del so llabor educativu y estímalu poles [[Fiestes Minervalias]].{{harvnp|Muséu Nacional d'Historia de Guatemala|2014|p=}}]] Numberosos recuentos de racismu atopar nel llibru ''¡Ecce Pericles!'', de [[Rafael Arévalo Martínez]]. Los autores de testos críticos contra'l presidente Estrada Cabrera citaos por esti autor curiábense bien pocu d'azorronar el so racismu, de cuenta que dalgunos d'ellos frecuentemente llamar «mestizu» y atribuyíen les traces negatives de la so personalidá a la so ascendencia indíxena, ente que aquellos que s'opunxeron a él yeren eponderaos polos sos atributos físicos más criollos. He equí dellos exemplos: * Arévalo Martínez, cuando describe al presidente, diz: «Nel naciellu predominaba la raza indíxena con amiestu europeo y africana».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=3}} Depués indica que «yera un mozu robezu, d'estatura mediana, color moricu y aspeutu vulgar. L'ancestru indíxena facer fuertemente supersticiosu».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=11}} Per otra parte, pa describir a los autores del atentáu de «La Bomba» de 1907, refier que «los hermanos Ávila Echeverría y Valdés Blanco teníen patricies figures, güeyos formosos, facciones correutes, ñarices aguileñas; los trés fueron d'estatura alta y tez blanca; l'inxenieru Baltasar Rodil paecía más fíu del trópicu: yera cenceño, de pequeños bigotes, de regular estatura y color moricu; pero los cuatro próceres yeren de noble apariencia».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=188}} * Manuel Cobos Batres, pa referise a Estrada Cabrera, diz: «Y cunten qu'aquel mestizu d'indiu que primía a Guatemala, dende'l palaciu nacional del Gobiernu...».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=268}} Mentanto, pa referise a un correlixonariu del Partíu Unionista, indica: «Lo único qu'hai que mentar al referise a Tácito ye la dómina y el llugar en que vivió, por que nun se-y confunda col xurisconsultu ya historiador romanu o con unu de los sos descendientes inmediatos... Nun siendo que Tácito lo fuera remotamente por dalgún de los sos rebisabuelos de más ranciu abolengu, como don Sancho de Barahona o los Hurtado de Mendoza y López de Peñalver... Tácito ganábase les simpatíes populares ensin esfuerciu, casi solamente pol so estraordinariu curiosu físicu».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=192}} * [[Julio Domingo Bianchi Smout|Julio Bianchi]], nel prólogu del llibru, indica que, tres fondes meditaciones mientres taba presu na [[Penitenciaría Central de Guatemala]] mientres el gobiernu de Estrada Cabrera, definió cinco puntos principales pa llograr una efectiva democracia en Guatemala. El segundu puntu dicía: «La gran torga pa la implantación de la democracia en Guatemala ye la esistencia d'esa mole enorme de xente inconsciente, ignorante, apática, segregada del restu de la sociedá por causes raciales y acostumada al traviés de munchos sieglos a la obediencia pasiva, mole que cualesquier gobernante remana al so antoxu, yá sía nes lides pacífiques, faciéndola votar como a él convénga-y 039;'d'orde cimeru'' o nes lluches armaes entartallando cualquier intentu de rebeldía con pesu apolmonante. Esa masa tien d'estremase, yá de mano, de la vida política del país. Más tarde, educaos los sos miembros, van poder dise reintegrando al cuerpu de ciudadanos conforme'l so progresos xustificar».{{harvnp|Bianchi|1941|p=xxii}} == Manuel Estrada Cabrera na lliteratura == Numberosos llibros fueron escritos con al respective de la vida y el gobiernu del llicenciáu Manuel Estrada Cabrera. Por casu, [[Rafael Arévalo Martínez]] foi autor d'una detallada biografía de Estrada Cabrera, titulada ''¡Ecce Pericles!'', anque la mesma nun ye oxetiva ya idealiza a los miembros del partíu unionista; coles mesmes, [[Carlos Wyld Ospina]] escribió ''L'autócrata'' y [[Adrian Vidaurre|Adrián Vidaurre]] ''Los últimos trenta años pasaos de la vida de Guatemala'', llibros que tamién son bien críticos de la persona del presidente.<ref group=lower-alpha>Ye importante destacar que toos estos autores fueron combayonos d'Estrada Cabrera mientres el so gobiernu. Adrián Vidaurre, por casu, yera amigu personal del presidente, y tantu Wyld Ospina como Arévalo Martínez participaron viviegamente con escritos pa los ''Álbumes de Minerva''.</ref> === Enrique Gómez Carrillo === {{AP|Enrique Gómez Carrillo}} [[Ficheru:Enrique Gómez Carrillo.png|miniaturadeimagen|200px|[[Enrique Gómez Carrillo]], famosu cronista y periodista guatemalianu. Foi un constante propagandista políticu de Estrada Cabrera, llegando inclusive a batese nel so nome n'Europa.<ref name=mendoza1946/><ref name=torres2007/><ref name="gomez1898,p.12"/>]] El famosu escritor guatemalianu Enrique Gómez Carrillo escribía frases como estes mientres la campaña presidencial pa la primer eleición d'Estrada Cabrera en 1898:<ref name=mendoza1946/><ref name=torres2007/> * «(Estrada Cabrera) ye un homes sinceru. Tamién ye un home convencíu, de bona voluntá y de fe entera. Tien idees poles cualos llucha y n'ares de les cualos sacrificaríase si fora necesariu. Ye un home.»<ref name=mendoza1946>{{harvnb|Mendoza|1946|p=}}</ref><ref name=torres2007>{{harvnb|Torres Espinoza|2007|p=}}</ref><ref name="gomez1898,p.12"/> * «Los sos llabios formen un contraste colos sos güeyos. Los güeyos siempres brillosos, siempres seles, revelen la fuercia interior y el dominiu de la so propia alma. Los llabios son bondosos y sentimentales. La frente ye amplia y ensin plega dalguna, frente d'home estudiosu, frente na cual refléxase la robustez intelectual.»<ref name=mendoza1946/><ref name=torres2007/><ref name="gomez1898,p.12">{{harvnb|Gómez Carrillo|1898|p=12}}</ref> Y yá cuando la eleición taba próxima, escribía: * «Va dos meses, el nuesu candidatu yera una esperanza; güei ye una realidá. Va dos meses animábanos l'enfotu nos sos principios, nel so corazón y nel so talentu. Güei ye la so conducta la qu'amonta y fortifica el nuesu enfotu. Por eso dempués de tener un candidatu que yera del partíu lliberal, tenemos güei a un candidatu que ye'l de la Patria. Yera lo que precisábamos. Mañana, a lo último cada patriota va faer ver hasta onde llega'l so patriotismu y cada lliberal de qué matiz ye'l so lliberalismu.»<ref name=mendoza1946/><ref name=torres2007/> Años más tarde, en 1910, volvió defender al presidente guatemalianu, esta vegada contra'l ex-presidente nicaraguanu [[Manuel Zelaya]]. Zelaya escribiera un llibru atacando a Estrada Cabrera y a los Estaos Xuníos, que foi refutado por Gómez Carrillo na so obra ''Zelaya y el so llibru'', con frases como estes: * «Amás de ser el tiranu de la so patria, quixo ser el señor absolutu del restu de Centroamérica. Les sos fazañes, les sos aventures y les sos correríes, más allá de les sos fronteres, son tan estraordinaries que casi paecen una lleenda de tiempos remotos. Llocu de vanidá, sentíase capaz de conquistar a tolos sos vecinos. Tenía una alma de sátrapa persa.» * «Pero, por fortuna p'aquelles tierres ende taba Estrada Cabrera, cultu, noble, desinteresáu, patriota, seriu, resueltu y enérxicu, qu'oponía a los sos planes criminales la sele defensa de la llegalidá. Si Zelaya odia a Estrada Cabrera, n'efeutu, ye porque enxamás pudo nin trescalalo nin apavorialo. ¡Y vaya si fixo esfuercios por derrocalo! Namái que Guatemala nun ye un país que se dexe invadir.» * «Estrada Cabrera, n'efeutu, ye en Centroamérica'l mandatariu ideal. ¡Cuantes vegaes haber dichu! Y acaldía tamos más convencíos de que nun equivocamos. Porque realmente si hai home llenu de grandes, de nobles, d'infrayables cualidaes, ye ésti.»{{harvnp|Gómez Carrillo|1910|p=}} === José Santos Chocano === {{AP|José Santos Chocano}} Tamién taba'l peruanu [[José Santos Chocano]], qu'a principios del sieglu {{versalita|xx}} conociera al ideólogu del réxime guatemalianu, l'escritor [[Máximo Soto Hall]], quien-y describió les virtúes del gobiernu de Estrada Cabrera.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=157-158}} Santos Chocano quedó tan impresionáu de la descripción del so interlocutor que visitó Guatemala y anicióse nel país por un tiempu.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=158}} Cúntase que nuna oportunidá, cuando Santos Chocano foi a Madrid pa editar el so famosu llibru de poemes ''Alma América'' en 1907, producióse'l siguiente intercambiu ente él y Enrique Gómez Carrillo:<br />- Gómez Carrillo: «¡Ah, l'olímpicu don Santos Chocano! ¿Qué se trai agora?».<br />- Santos Chocano: «Nada, qu'escribo al llicenciáu Estrada Cabrera, al estadista más grande del nuesu Continente».<br />- Gómez Carrillo: «Bonu, pos di-y que conocisti al so meyor amigu n'Europa».{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=88}} === Federico Gamboa === {{AP|Federico Gamboa}} {{VT|Porfirio Díaz}} L'escritor y diplomáticu [[Federico Gamboa]] rellató les sos esperiencies como embaxador mexicanu mientres el réxime d'Estrada Cabrera na so obra ''El mio diariu''.{{harvnp|Gamboa|1934|p=}} El recuentu más detalláu ye'l del atentáu de la bomba en 1907; sicasí, tien de recordase que Gamboa obedecía a la política anticabrerista del xeneral [[Porfirio Díaz]] y polo tanto'l so rellatu nun ye dafechu imparcial.{{harvnp|Bucheanu|1996|p=42}} === Manuel Valladares Rubio === {{AP|Manuel Valladares Rubio}} N'abril de 1928, apaecieron póstumamente nel periódicu guatemalianu ''[[Federico Hernández de León|El nuesu Diariu]]'' los artículos del escritor [[Manuel Valladares Rubio]] —fináu en 1927{{harvnp|Valladares Aycinena|8 d'avientu de 2014|p=}}— sobre la presidencia de Estrada Cabrera, sol pseudónimu «Fences Redish»: * «El Tinterillo nel poder» * «Soplíos de perversión y de muerte» * «Amarutes y mazcaritos».{{harvnp|Valladares Rubio|1928|p=4-6}}<ref group=lower-alpha>Valladares Rubio escribió estos artículos sol pseudónimu de «Fences Redish», pero [[Rafael Arévalo Martínez]] menta'l nome real del autor en ''¡Ecce Pericles!'' (1945)</ref> La oxetividá de los escritos de Valladares Rubio cuestiónase, pos él taba casáu con María Dolores Aycinena Payés{{harvnp|Valladares Aycinena|8 d'avientu de 2014|p=}} —quien yera fía del poeta [[Juan Fermín Aycinena y Aycinena]]{{harvnp|Valladares Aycinena|28 d'avientu de 2015|p=}}— y yera miembru del conservador [[Clan Aycinena]], rival acérrimo de los rexímenes lliberales. === Emilio Escamilla === En 1930, el periódicu ''El nuesu Diariu'' publicó en dellos exemplares un rellatu llamáu «Alderique Históricu», escritu por Emilio Escamilla.{{harvnp|El nuesu Diariu|Payares-avientu de 1930|p=}} El rellatu ye ricu en detalles, pero la oxetividá del mesmu cuestiónase yá que Escamilla foi unu de los líderes del Partíu Unionista que se formó específicamente polos líderes conservadores pa derrocar a Estrada Cabrera.<ref group=lower-alpha>Escamilla donó al Partíu Unionista una casa de la so propiedá, la que foi llamada «La Casa del Pueblu».</ref> === Eduardo Zamacois === {{AP|Eduardo Zamacois}} L'autor español [[Eduardo Zamacois]] escribió un capítulu sobre Estrada Cabrera na so obra ''L'allegría del andar.''{{harvnp|Zamacois|1920|p=45}} La descripción que fai del presidente ye bien interesante y reproduzse de siguío: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|Al terminar l'audiencia y al dir a trasponer la puerta, revolví sópito; el momentu teatral, escoyíu por mi pa interceder polos mios defendíos, había llegáu.<br /> - ¡Perdón, Excelencia! - esclamé con estudiada amoriadura y dando escontra él dellos pasos- ¡dexábame nel tinteru lo más importante!<br /> El señor presidente nun contestó; meyor dichu, contestó a les mios pallabres con un temblón de ceyes, que significaba: "¿Qué deseyaba usté? Sía curtiu."<br /> - Deseyaba pidi-y daqué...<br /> Hubo un curtiu silenciu, mientres el cual amosóse roceanu, y yo pudi complaceme refinadamente na so molición y sorpresa.<br /> - Sé perfectamente - siguí sonriendo - que tolos mios amigos... meyor dichu... tolos mios compañeros d'oficiu, que pasaron pequí, solicitaron daqué de La so Excelencia...<br /> Al falar asina desfilaben pola mio memoria, en cabalgata resplandiosa, los nomes del gran poeta [[José Santos Chocano]], el de [[Pedro González Blanco]], el bien llenu de lluz de [[Rubén Darío]], con quien don Manuel Estrada Cabrera portóse tan generosamente...<br /> - Según...- repunxo grave don Manuel.<br /> - ¡Non, Excelencia! - atayé risueño-; yo toi seguro de que tolos mios collacios pidiéron-y daqué... y de qu'usté foi condescendiente con toos.<br /> El siguía impenetrable; nun se movía, nun sonría; nin siquier los sos güeyos negrísimos ceguñaben. Yera como si col mirar quixera rexistrame'l fondu de l'alma.<br /> - Por lo mesmo - añadí cola jovialidad na que presentía'l mio trunfu - yo deseyo pidi-y daqué... ¡como los otros...! Nun faelo sería evidentemente, una falta de compañerismu.<br /> Retrucó glacial: - Fale usté.<br /> - Yo pído-y la llibertá de don Lucas Ibáñez recluyíu en inhospitalario cuartón dende va dellos meses; y el sobreseimientu de la causa que, a manera d'escomunión medieval, pesa sobre don Aquilino Sánchez.<ref group=lower-alpha>Dambos ciudadanos españoles, que los sos amigos na comunidá española en Guatemala rogaron al escritor Zamacois que los ayudar en tan difíciles momentos.</ref><br /> Espliqué sucintamente les acusaciones que tan fieramente acorviaben a don Aquilino y a don Lucas. Equí, una posa astuta, comprometedora, na que yo esperaba que La so Excelencia interpolase una respuesta de benevolencia. Como nun llegara, concluyí:<br /> - Esto ye lo que imploro: la lliberación d'esos dos amigos qu'en nada ofendieron a La so Excelencia. Yo quixera llevame de Guatemala la impresión de que si les manes de la so Excelencia suelen cerrase pa castigar inesorables, tamién n'ocasiones, saben abrir paternales y misericordioses sobre la cabeza del condergáu.<br /> Hubo otra tregua que me fixo sufrir horriblemente; el mio corazón llatía azotáu; la emoción ensugóme'l gargüelu. Parecíame que les solombres de don Aquilino y de don Lucas cruciaben un abismu sobre un alambre.<br /> - Ta bien - retrucó, al cabu, La so Excelencia -; va ser usté complacíu. Los sos amigos queden indultaos. Díga-y a don Aquilino Sánchez que venga a veme, y yo daré-y un salvoconducto por que pueda tornar al so pueblu. En cuanto el señor Ibáñez, mañana mesmu va quedar llibre.<br /> Esperimenté una allegría infinito: instantáneamente la mio alma anubrir de lluz; foi como si dientro de mi surdiera una aurora.<br /> - Gracies, Excelencia, munches gracies. ¿Puedo dir a comunicara a don Lucas Ibáñez la fausta nueva?<br /> - Cuando usté guste. - ¿Agora mesmu, si quiero? - Agora mesmu.<br /> Miré la hora nel mio reló:<br /> - Los cuatro. ¿van dexame entrar na cárcel, Excelencia?<br /> - A usté - contestó amistosu - déxen-y entrar a toes partes.<br /> - Y, si voi... ¿van dexame salir, Excelencia?<br /> Don Manuel Estrada Cabrera, echar a rir con una risa xuvenil, franca y lleal, que yo non -y conocía.<br /> - ¡Vaya usté ensin mieu! - repunxo -; amás, per teléfonu voi anunciar la so visita al direutor de la penitenciaría.| Tomáu de: {{cita llibru |autor=Zamacois, Eduardo|enllaceautor=Eduardo Zamacois|títulu=L'allegría del andar|editorial=Renacimientu|ubicación=Madrid|añu=1920}}{{harvnp|Zamacois|1920|p=45}}}} En 1947 y 48, l'escritor catalán [[Jaime Sabartés]]<ref group=lower-alpha>Sabartés vivió en Guatemala de 1906 a 1927.</ref> publicó los sos dos noveles ''Don Julián'' (1947) y ''Son Excellence'' (1948), onde describe'l clima opresivo de Estrada Cabrera. En diches noveles nun s'identifica al dictador nin a [[Guatemala]]. === Federico Hernández de León === {{AP|Federico Hernández de León}} El llector comenenciudu n'intereses de la dómina, va poder atopar numberoses anécdotes sobre la presidencia de don Manuel en ''El Llibru de les Efemérides'' de [[Federico Hernández de León]].<ref group=lower-alpha>Hernández de León yera tamién el direutor de ''El nuesu Diariu'', onde frecuentemente escribía la columna «Fenómenos de La nuesa Historia» y los editoriales del periódicu; Hernández de León foi presu políticu mientres el Gobiernu de Estrada Cabrera, y el mesmu Hernández reconoz nos sos escritos que «los tiranos son frecuentemente criticaos polos sos antiguos escorríos» cuando se refier a los enemigos de [[Justo Rufino Barrios]].</ref>{{harvnp|Hernández de León|1930|p=158}} === Miguel Ángel Asturias === {{AP|El señor Presidente}} Nuna entrevista de 1970, el críticu lliterariu alemán Günter W. Lorenz preguntó a [[Miguel Ángel Asturias]] por qué empezó a escribir, a lo que'l novelista respondió: «Sí, a les 10:25 de la nueche del 25 d'avientu de 1917, un terremotu destruyó la mio ciudá. Vi daqué paecíu a una inmensa nube despintar la enorme lluna. Yo taba nun suétanu, un furacu, una cueva o dalgún llugar asemeyáu. Foi entós qu'escribí'l mio primer poema, un cantar de despidida a Guatemala. Más tarde tuvi enoxáu poles circunstancies en que se remover los escombros y pola inxusticia social que aportó a tan aparente».{{harvnp|Lorenz|1994|p=159-163}} Esta esperiencia a la edá de 18 años llevó a Asturias a escribir ''Los méndigos políticos'', un [[cuentu]] inéditu que más tarde se convertiría na so primer novela, ''[[El Señor Presidente|El señor presidente]]'', basada na persona de Estrada Cabrera.{{harvnp|Himelblau|1973|p=43-78}} Quiciabes el más conocíu de los llibros sobre'l presidente sía'l tituláu ''[[El señor Presidente]]'', obra de [[Miguel Ángel Asturias]] ([[Premiu Nóbel de Lliteratura]] en 1967), quien utiliza la figura de Estrada Cabrera (ensin nomala pero dando delles pistes al llector meticuloso).<ref group=lower-alpha>Esta novela foi llevada al cine por direutores llatinoamericanos, y tamién al teatru, pol direutor guatemalianu [[Hugo Carrillo (artista)|Hugo Carrillo]]</ref> Coles mesmes, Asturias narra'l papel que xugó la United Fruit Company mientres el Gobiernu d'Estrada Cabrera en ''Vientu Fuerte'', y la cual foi inspirada pola primer fase de la espansión bananera, esto ye, los primeros cuarenta años del so desenvolvimientu, dende 1904 hasta 1945 (los cualos inclúin el Gobiernu de Estrada Cabrera y de [[Jorge Ubico]]). La tema central de ''Vientu Fuerte'' constituyir la gravitación de les empreses estranxeres na vida del país, y la historia de los pequeños productores nativos arruinaos pola compañía bananera.<ref name= Fernandez >{{cita web |url=http://www.redalyc.org/pdf/166/16613104.pdf |títulu=El Realismu en Vientu Fuerte de Miguel Ángel Asturias|autor=Comunicación, Institutu Teunolóxicu de Costa Rica}}</ref> === Rafael Arévalo Martínez === {{AP|Rafael Arévalo Martínez}} Arévalo Martínez escribió una biografía estensa de la vida y derrocamientu del presidente Estrada Cabrera; esti llibru titúlase ''¡Ecce Pericles!'' Anque na introducción de la so obra indica que foi lo más oxetivo posible, Arévalo Martínez idealiza la revolución entamada polos miembros del Partíu Unionista.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=}} == Muerte == [[Ficheru:Cabreramuerte.jpg|miniaturadeimagen|200px|Balta d'Estrada Cabrera en Quetzaltenango en 1924, pocu dempués del so fallecimientu.{{harvnp|Muséu Nacional d'Historia de Guatemala|2014|p=}}]] [[Ficheru:Tumbacabrera 2014-06-15 13-59.jpg|miniaturadeimagen|200px|Balta d'Estrada Cabrera nel campusantu de la ciudá de Quetzaltenango en 2014, noventa años dempués de la so muerte.]] El 24 de setiembre de 1924 finó víctima de [[neumonía]] na senciella casa que lu sirvía de cárcel; nun quixera partir al exiliu, a pesar de múltiples ufiertes que se-y fixeron: quería defendese como abogáu frente a les múltiples causes llegales abiertes na so contra. La so tumba allúgase nel campusantu xeneral de la ciudá de Quetzaltenango onde ta soterráu xunto a la so madre; a güeyu puede pasar inalvertida, yá que nun ye una obra monumental, sinón solamente un pequeñu templu d'estilu griegu, que tien escritu nel so dintel «Estrada Cabrera». == Ver tamién == * [[:Categoría:Anexos:Manuel Estrada Cabrera|Anexos de Manuel Estrada Cabrera]] * [[El Señor Presidente]] * [[Historia de Guatemala]] * [[United Fruit Company]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{refcomienza|2}} * {{cita publicación|url=https://www.facebook.com/video.php?v=791626754222452&set=vb.100001254042525&type=2&theater|apellíu=Academia de Xeografía y Historia|enllaceautor=Academia de Xeografía y Historia de Guatemala|títulu=Excursión a llugares históricos de Quiriguá y Ríu Duce|allugamientu=Guatemala|añu=1923|fechaaccesu=13 d'avientu de 2014|publicación=Academia de Xeografía y Historia de Guatemala}} * {{cita publicación|nome=Magda|apellíu=Aragón|títulu=Cuando'l día volvióse nueche; La erupción del volcán Santa María de 1902|publicación=Revista Estudios Dixital|númberu=Non. 1|allugamientu=Guatemala|editorial=Escuela d'Historia, [[Universidá de San Carlos]]|añu=2013|url=http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaaccesu=7 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141108040852/http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaarchivu=8 de payares de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=[[Tipografía Nacional de Guatemala|Tipografía Nacional]]|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945}} * {{cita web |url=https://micanaldepanama.com/wp-content/uploads/2012/03/2012-tabla13.pdf |títulu=Xerarquización de países por fluxu de carga al traviés de la canal de Panamá - Añu fiscal 2012 (Tonelaes llargues) |fechaaccesu=6 de xunu de 2013 |autor=Autoridad de la Canal de Panamá - Oficina d'investigación y analís de mercáu |fecha=15 d'ochobre de 2012 |editorial=micanaldepanama.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201221116/https://micanaldepanama.com/wp-content/uploads/2012/03/2012-tabla13.pdf |fechaarchivu=1 de febreru de 2014 }} * {{cita publicación |url=http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/02/02_1658.pdf |urltrad= |enlaceroto= |títulu=Restauración y revitalización del complexu arquiteutónicu de la Recoyida |fechaaccesu=2 de setiembre de 2013 |apellíu=Barrio Vital |nome=Jenny Ivette |fecha= |añu=2006 |editorial=Tesis de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] |allugamientu=Guatemala }} * {{cita llibru |títulu=El Llibru azul de Guatemala|añu=1915|cita=rellato é historia sobre la vida de les persones más prominentes; historia entestada de la república; artículos especiales sobre'l comerciu, agricultura y riqueza mineral, basáu sobre les estadístiques oficiales|nome1=J.|enlaceautor3=Máximo Soto Hall|apellíu1=Bascome Jones|nome2=William T.|apellíu2=Scoullar|nome3=Máximo|apellíu3=Soto Hall|editorial=Searcy & Pfaff|url=https://books.google.com.gt/books/about/El Llibru azul_de_Guatemala_1915.html?hl=es&id=rPlRAQAAIAAJ}} * {{cita publicación |publicación=El Guatemalianu; Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Reporte de la Tercer Conferencia Internacional Americana|enllaceautor=Antonio Batres Jáuregui|apellíu=Batres Jáuregui |nome=Antonio|añu=1907}} * {{cita llibru |apellíu=Bianchi |nome=Julio|enllaceautor=Julio Domingo Bianchi Smout|títulu=Prólogu de "¡Ecce Pericles!" de Rafael Arévalo Martínez|editorial=[[Tipografía Nacional de Guatemala|Tipografía Nacional]]|allugamientu=Guatemala|añu=1941}} * {{cita publicación |apellíu=Bucheli|nome=Marcelo| añu =2008| títulu =Multinational Corporations, Totalitarian Regimes, and Economic Nationalism: United Fruit Company in Central America, 1899-1975| idioma=en|publicación =Business History| volume =50| númberu =4| páxines =433–454| doi =10.1080/00076790802106315}} * {{cita publicación| apellíu =Bucheli| nome =Marcelo| máscaraautor =1| apellíu2 =Jones| nome2 =Geoffrey| añu =2005| títulu =The Octopus and the Generals: the United Fruit Company in Guatemala| publicación =Harvard Business School Case| númberu =9–805–146| url =http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146| idioma =en| fechaaccesu =3 de febreru de 2015| urlarchivu =https://archive.today/20121210075609/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146| fechaarchivu =10 d'avientu de 2012}} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli | nome=Marcelo | máscaraautor=1 | añu=2006 | capítulu=The United Fruit Company in Latin America: Business Strategies in a Changing Environment | apellíu-editor=Jones | nome-editor=Geoffrey | apellíu-editor2=Wadhwani | nome-editor2=R. Daniel | títulu=Entrepreneurship and Global Capitalism | lugar-publicación=Cheltenham (UK) | editorial=Edward Elgar | volume=2 | páxines=342–383 | idioma=en | url=http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 |fechaaccesu=15 de xineru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006125503/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_contents.lasso?id=3844 |fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014 }} * {{cita llibru | apellíu=Bucheli|nome=Marcelo| máscaraautor = 1| añu=2003 |capítulu=United Fruit Company in Latin America | apellíu-editor=Moberg | nome-editor=Mark | apellíu-editor2=Striffler | nome-editor2=Steve | títulu=Banana Wars: Power, Production, and History in the Americas | lugar-publicación=Durham | idioma=en| editorial=[[Duke University Press]] | url=https://books.google.com/?id=Fv2VH9LGQqoC&dq=banana+wars| isbn=978-0-8223-3196-4}} * {{cita publicación|apellíu=Buchenau|nome=J.|títulu=In the Shadow of the Giant, the Making of Mexico's Central America Policy (1876-1930)|editorial=Univ of Alabama Pr; Edición: Vintage Intl.|añu=1986|isbn=0-8173-0829-6|idioma=en|url=https://books.google.com/books/about/In_the_Shadow_of_the_Giant.html?id=ly_N4C8JGdIC}} * {{cita publicación|url=http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|títulu=Vida y obra de José María Reina Barrios|nome=Lorena|apellíu=Castellanos|publicación=[[Universidad Francisco Marroquín]]|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=3 de payares de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Chapman |nome=Peter| añu =2007| idioma =en| títulu =Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World| editorial = Canongate Books Ltd.| isbn = 1-84195-881-6}} * {{cita llibru | apellíu= Colby|nome=Jason| añu =2011| idioma =en| títulu =The Business of Empire: United Fruit, Race, and US Expansion in Central America| editorial = Cornell University Press}} * {{cita llibru |apellíu=De los Ríos|nome=Efraín|enllaceautor=Efraín de los Ríos|títulu=Ombres contra Homes|url=https://books.google.com/books?id=O5BnAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Anzueto|editorial=Fondu de Cultura de la Universidá de Méxicu|ubicación=Méxicu, D.F.|añu=1948}} * {{cita publicación|url=http://fororedboa.com/wp-content/uploads/2012/11/Historia-del Diariu-de-Centru-America.pdf|publicación=Foro rede boa|añu=2012|títulu=Historia del Diariu de Centro América|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014|autor=Diariu de Centro América|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140720222558/http://fororedboa.com/wp-content/uploads/2012/11/Historia-del Diariu-de-Centru-America.pdf|fechaarchivu=20 de xunetu de 2014}} * {{cita publicación |autor=Diariu de Centro América| máscaraautor = 1|publicación=[[Diariu de Centro América]]|editorial=Tipografía Unión|allugamientu=Guatemala|añu=abril-xunu 1907}} * {{cita publicación | máscaraautor = 1|autor=Diariu de Centro América|publicación=Diariu de Centro América|editorial=Tipografía La Unión|allugamientu=Guatemala|añu=1918}} * {{cita publicación | máscaraautor = 1|autor=Diariu de Centro América|publicación=[[Diariu de Centro América]]|títulu=Informe de l'autopsia de los perpetradores del criminal atentáu contra la persona del Presidente de la República editorial=Tipografía Unión|allugamientu=Guatemala|añu=4 de xunu de 1907}} * {{cita llibru | apellíu= Dosal |nome=Paul| añu =1995| títulu =Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala, 1899-1944| editorial = Rowman and Littlefield| allugamientu = Nueva York| idioma = en}} * {{cita llibru |apellíu=Echeverría Flores|nome=Fidel |títulu=Memoria de llabores de la Xefatura Político y Militar d'El Quiché|añu=1907|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu|publicación=[[El Guatemalianu]]; Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Llicenciáu Manuel Estrada Cabrera, presidente de la República|añu=9 de febreru de 1898|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu|máscaraautor=1|publicación=[[El Guatemalianu]]; Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Criminal Atentáu|añu=29 d'abril de 1907|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu| máscaraautor = 1|publicación=El Guatemalianu; Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Decretos del organismu executivu|añu=2 de mayu de 1907|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu| máscaraautor = 1|publicación=El Guatemalianu; Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Decretos del organismu llexislativu|añu=8 de mayu de 1907|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu| máscaraautor = 1|publicación=El Guatemalianu, Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|allugamientu=Guatemala|añu=abril-xunu 1907}} * {{cita publicación|enllaceautor=Federico Gamboa|apellíu=Gamboa|nome=Federico|títulu=El mio diariu, primer serie|añu=1910|editorial=L'Européu|allugamientu=Méxicu|editor=Gómez de la Ponte, Eusebio|url=http://scans.library.utoronto.ca/pdf/2/28/midiario02gambuoft/midiario02gambuoft.pdf}} * {{cita publicación|apellíu=Gómez Carrillo|nome=Enrique|enllaceautor=Enrique Gómez Carrillo|publicación=Club Constitución|títulu=Manuel Estrada Cabrera|añu=1898|editorial=Síguere y Cía|allugamientu=Guatemala|url=https://archive.org/details/clubconstitucion00enriguat}} * {{cita llibru |apellíu=Gramajo|nome=J.R.|títulu=Les Revoluciones Esteriores contra Estrada Cabrera|editorial=Tipografía Torres y Hermano|ubicación=Coatepeque, Mazatenango, Guatemala|añu=1927}} * {{cita web|apellíu=Guerra|nome=Víctor|url=http://es.paperblog.com/memoria-historica-sobre-pedro-gonzalez-blancu-por-victor-guerra-1684034|títulu=Memoria histórica sobre Pedro González Blanco por Víctor Guerra|website=Paperblog|fechaaccesu=26 de xunetu de 2014|añu=s.f.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140810182859/http://es.paperblog.com/memoria-historica-sobre-pedro-gonzalez-blancu-por-victor-guerra-1684034/|fechaarchivu=10 d'agostu de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo II|añu=1929|url= https://archive.org/stream/ellibrodelasefem02herguat#page/n0/mode/2up}} * {{cita publicación |apellíu=Hernández de León|máscaraautor=1 |nome=Federico|títulu=El llibru de les efemérides editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita web |url=http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm#PRINCIPALES%20EVENTOS%20S%CDSMICOS%20D'EL%20SIEGLU%20XX%20EN%20GUATEMALA |títulu=Principales eventos sísmicos del sieglu XX en Guatemala |autor=INSIVUMEH |website=Sitiu oficial del INSIVUMEH |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080801123208/http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm#PRINCIPALES%20EVENTOS%20S%CDSMICOS%20D'EL%20SIEGLU%20XX%20EN%20GUATEMALA |fechaarchivu=1 d'agostu de 2008 |añu=2008 }} * {{cita publicación |apellíu=Kelly|nome=Joyce|idioma=inglés|añu=1996 |títulu=An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador |editorial=University of Oklahoma Press|allugamientu=Oklahoma, Estaos Xuníos |isbn=0-8061-2858-5 |oclc=34658843}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|añu=15 de setiembre de 1896|volume=1|númberu=3|títulu=Los nuesos grabaos: El presidente y los sos ministros|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|allugamientu=Guatemala|ref=harv|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/93/mode/2up|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita llibru |apellíu=Lorenz|nome=Gunter W.|capítulu=Miguel Ángel Asturias with Gunter W. Lorenz (interview date 1970)|editor=Krstovic, Jelena|títulu=Hispanic Literature Criticism|idioma=inglés|editorial=Gale Research|allugamientu=Detroit|añu=1994|isbn=0-8103-9375-1}} Resumíu de: {{cita publicación |apellíu=Lorenz| nome =Gunter W. |títulu=Miguel Ángel Asturias with Gunter W. Lorenz | editor=Tom J. Lewis|publicación = Review| númberu = 15 |añu = Seronda de 1975 | páxines = 5–11}} * {{cita llibru |apellíu=Macías del Real|nome=A.|enllaceautor=Antonio Macías del Real|títulu=Perfiles biográficos de don Manuel Estrada Cabrera, presidente de la República de Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=YI5nAAAAMAAJ|editorial=El Demócrata|añu=1898|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Martin|nome=Gail|capítulu=Manuel Estrada Cabrera 18989-1920: el Señor Presidente|títulu=El Señor Presidente|url=https://books.google.com/books?id=k5mt0EWaCKIC&pg=PA529&lpg=PA529|editorial=Editorial Universidá de Costa Rica|editor=Martin, Gerald|isbn=9788489666511|añu=2000}} * {{cita llibru |apellíu=Mendoza |nome=Juan Manuel|añu=1940 |títulu=Enrique Gómez Carrillo; estudiu críticu-biográficu: la so vida, la so obra y la so dómina|edición=1ª|url=https://books.google.com/books?id=kSVCAAAAYAAJ|editorial=Unión Tipográfica, Muñoz Plaza y Cía.|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo II}} * {{cita publicación|apellíu=Molina Jiménez|url=http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12801205|editorial=Rede de Revistes Científiques d'América Llatina, el Caribe, España y Portugal;Sistema d'Información Científica|añu=2001|publicación=Revista Mexicana del Caribe|títulu=El Discutiniu de "El problema (1899)", de Máximo Soto Hall|volume=VI|númberu=12}} * {{cita publicación|url=http://servicios.prensalibre.com/pl/domingu/archivo/revistad/2005/payares05/201105/dfondo.shtml|títulu=Yo, el supremu|apellíu=Montenegro|nome=Gustavo Adolfo|publicación=Revista Domingo de [[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|añu=2005|fechaaccesu=20 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006081159/http://servicios.prensalibre.com/pl/domingu/archivo/revistad/2005/payares05/201105/dfondo.shtml|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}} * {{cita web|autor=Muséu Nacional d'Historia de Guatemala|añu=2014|títulu=Exposición sobre Manuel Estrada Cabrera|website=Muséu Nacional d'Historia de Guatemala|url=http://www.viajeaguatemala.com/mus%C3%A9u-nacional-de-historia-onde-guatemala-cunta-el%20so-pas%C3%A1u|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150123211841/http://www.viajeaguatemala.com/mus%C3%A9u-nacional-de-historia-onde-guatemala-cunta-el|fechaarchivu=2015-01-23|allugamientu=Guatemala}} * {{cita web|apellíu=Nast|nome=Thomas|enllaceautor=Thomas Nast|añu=1904|títulu=Viñeta del Gran Garrote comparáu con Los viaxes de Gulliver|url=http://americanhistory.si.edu/militaryhistory/exhibition/zoomify.asp?id=1937&type=g&width=640&height=480&hideAlt=1|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070819214013/http://americanhistory.si.edu/militaryhistory/exhibition/zoomify.asp?id=1937&type=g&width=640&height=480&hideAlt=1|fechaarchivu=19 d'agostu de 2007|website=American History|ubicación=EE.XX.}} * {{cita publicación |autor=El nuesu Diariu|enllaceautor=Federico Hernández de León|publicación=El nuesu Diariu|allugamientu=Guatemala|añu=Payares-Avientu de 1930}} * {{cita web |apellíu=Ortega Gaytán |nome=Jorge Antonio |url=http://grupos.emagister.com/alderica/historia_perdida_de_los_totoposteros_de_el_peten/14128-739414 |títulu=Alderica: Historia perdida de los totoposteros d'El Petén |website=grupos.emagister.com |añu=s.f. |cita=Datos estrayíos del resume que publicó'l coronel d'infantería DEM Jorge Antonio Ortega Gaytán (GOJA), del so próximu llibru, investigación de 30 meses de duración, tituláu ''Les Guerres de don Manuel (1903 y 1906)'' |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150206190440/http://grupos.emagister.com/alderica/historia_perdida_de_los_totoposteros_de_el_peten/14128-739414 |fechaarchivu=6 de febreru de 2015 }} * {{cita llibru |apellíu=Ortiz Rivas|nome=Silverio|enllaceautor=Silverio Ortiz|añu=1922|títulu=Reseña histórica de la parte que l'elementu obreru tuvo nel Partíu Unionista|editorial=Inéditu|cita=Reproducíu parcialmente nel llibru ''¡Ecce Pericles!'' de [[Rafael Arévalo Martínez]]|allugamientu=Guatemala}} * {{cita web |url=http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1914_211/Revoluci_n_y_R_gimen_Constitucionalista_Documentu_521_Informe_d%27el_Sr_Luis_P_rez_Verd_a_rind%C3%ADu_al%20Canciller_Huertista_printer.shtml |títulu=Revolución y Réxime Constitucionalista. Documentu 521. Informe del Sr. Luis Pérez Verdía rindíu al Canciller Huertista |apellíu=Pérez Verdía |nome=Luis |añu=1914 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140719150851/http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1914_211/Revoluci_n_y_R_gimen_Constitucionalista_Documentu_521_Informe_d%27el_Sr_Luis_P_rez_Verd_a_rind%C3%ADu_al |fechaarchivu=2014-07-19 }} *{{cita llibru |apellíu=Pineda C. |nome=Felipe|url=https://archive.org/stream/paralahistoriad00cgoog#page/n12/mode/1up|títulu=Pa la historia de Guatemala: datos sobre'l gobiernu del llicenciáu Manuel Estrada Cabrero|allugamientu=Méxicu|añu=1902}} * {{cita llibru |autor=Prins Wilhelm|enllaceautor=Guillermo de Suecia|páxines=148-209|url=https://archive.org/stream/journeycentral00wilhrich|títulu=Between two continents, notes from a journey in Central America, 1920|añu=1922|idioma=inglés|editorial=Y. Nash and Grayson, Ltd.|ubicación=Londres, Inglaterra}} * {{cita llibru |apellíu=Rendón|nome=C.|títulu=Minerva y La Palma: l'Enigma de don Manuel|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.}} * {{cita publicación|apellíu=Rose|nome=William Ingersol|url=https://books.google.com/books?id=xZp0mS_QWHMC&pg=PA394&lpg=PA394|títulu=Natural Hazards in El Salvador|idioma=inglés|6=|publicación=Geological Society of America|añu=s.f.|fechaaccesu=7 de payares de 2014}} * {{cita publicación |apellíu=Schwartz |nome=Luis Andrés|títulu=Los fíos de Manuel Estrada Cabrero|allugamientu=Guatemala|añu=2016|cita=Schwartz ye descendiente direutu de Estrada Cabrera}} * {{cita publicación|apellíu=Silva H.|nome=Margarita|títulu=Salvador Mendieta y la xunión centroamericana|editorial=Universidá Nacional de Costa Rica|publicación=academia.edu|allugamientu=Costa Rica|añu=s.f.|ref=harv|url=http://www.academia.edu/2445303/Salvador_Mendieta_y_la_uni%C3%B3n_centroamericana}} * {{cita llibru |apellíu=Somoza Vives |nome=Fernando|títulu=El crime del 20 y el pueblu guatemalianu|url=https://books.google.com/books?id=uUICAAAAYAAJ|añu=1908|allugamientu=Guatemala|editorial=La Mañana}} *{{cita llibru |apellíu= Taracena |nome=Alfonso |enllaceautor= Alfonso Taracena |títulu=Francisco I. Madero. Biografía |fechaaccesu=13 de mayu de 2012 |añu= 1998 |editor= |editorial= Porrúa |ubicación= Méxicu |isbn= 968-452-047-6}} * {{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza |nome=Enrique |títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edición=2<sup>a</sup>.|editorial=F&G|allugamientu=Guatemala|isbn=9789992261569|añu=2007}} * {{cita publicación |autor=Unión Tipográfica|enllaceautor=Axentes del gobiernu de Manuel Estrada Cabrera|títulu=Principales xefes del Cabrerismo|editorial=Unión Tipográfica|añu=1920|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |autor=Unión Tipográfica|máscaraautor=1|títulu=Postales de la Ciudá de Guatemala|editorial=Unión Tipográfica|añu=1909|allugamientu=Guatemala}} * {{cita web|url=http://educacion.ufm.edu/revoluciones-pa-la-exportacion-el%20xeneral%20ecuatorianu-plutarco-bowen-y-la%20so-final-en-guatemala/|autor=Universidá Francisco Marroquín|website=Facultá d'Educación, Universidad Francisco Marroquín|títulu=Revoluciones pa la Esportación: Plutarco Bowen y la so final en Guatemala|añu=s.f.|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=24 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826120400/http://educacion.ufm.edu/revoluciones-pa-la-exportacion-el|fechaarchivu=2014-08-26}} * {{cita publicación |apellíu=Valladares Rubio|nome=Manuel|enllaceautor=Manuel Valladares Rubio|títulu=El tinterillo nel poder|publicación=El nuesu Diariu|allugamientu=Guatemala|añu=3 d'abril de 1928|cita=Sol pseudónimu de "Fences Redish"}} * {{cita publicación |apellíu=Valladares Rubio|nome=Manuel| máscaraautor = 1|títulu=Amarutes y Caretes|publicación=El nuesu Diariu|añu=1928|allugamientu=Guatemala|cita=Sol pseudónimu de "Fences Redish"}} * {{cita web |apellíu=Valladares Aycinena |nome=Manuel |títulu=Genealogía de Manuel Valladares Rubio |website=Geni.com |fecha=8 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=9 de marzu de 2016 |url=http://www.geni.com/people/Manuel-Valladares-Rubio/6000000006725817211 |allugamientu=Guatemala |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309151813/http://www.geni.com/people/Manuel-Valladares-Rubio/6000000006725817211 |fechaarchivu=9 de marzu de 2016 }} * {{cita web|apellíu=Valladares Aycinena|nome=Manuel|máscaraautor=1|títulu=Genealogía de María Dolores Aycinena Payés|website=Geni.com|fecha=28 d'avientu de 2015|fechaaccesu=9 de marzu de 2016|url=http://www.geni.com/people/Mar%C3%ADa-Aycinena-Pay%C3%A9s/6000000006725769492|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309152910/http://www.geni.com/people/Mar%C3%ADa-Aycinena-Pay%C3%A9s/6000000006725769492|fechaarchivu=9 de marzu de 2016}} * {{cita llibru |apellíu=Vidaurre |nome=Adrián|enllaceautor=Adrian Vidaurre|añu=1921|títulu=Los últimos trenta años pasaos de la vida política de Guatemala|editorial=Imprenta Sainz, Arca y Cía|ubicación=L'Habana, Cuba}} {{Reftermina}} == Enllaces esternos == * {{Commonscat|Manuel Estrada Cabrera}} * {{cita web |url=http://historiadeguatemala.info/manuel-estrada-cabrera|títulu=Manuel Estrada Cabrera|publicación=Güei na historia de Guatemala|allugamientu=Guatemala|fecha=2016 |fechaaccesu=14 d'abril de 2016}} * {{cita web |url=http://www.viajeaguatemala.com/muséu-nacional-de-historia-onde-guatemala-cunta-el so-pasáu|títulu=Muséu Nacional d'Historia de Guatemala, onde Guatemala cunta la so pasáu|publicación=Viaxe a Guatemala|allugamientu=Guatemala |fechaaccesu=23 d'agostu de 2014}} {{socesión | títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Guatemala.svg|35px|center]]<br>[[Presidente de Guatemala]] | periodu = 1898-1920 | predecesor = [[José María Reina Barrios]] | socesor = [[Carlos Herrera Luna]]}} {{Presidente de Guatemala}} {{NF|1857|1924|Estrada Cabrera, Manuel}} {{Tradubot|Manuel Estrada Cabrera}} [[Categoría:Presidentes de Guatemala]] [[Categoría:Ministros y ministres de Guatemala]] [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Guatemala]] [[Categoría:Lliberales de Guatemala]] [[Categoría:Persones de Quetzaltenango]] [[Categoría:Dictadores de Guatemala]] ibdxondw324rarjweqweugc9cks4ti1 0 156112 4496502 4477315 2026-05-26T07:34:34Z Limotecariu 735 4496502 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Enrique Gómez Tible''', meyor conocíu como '''Enrique Gómez Carrillo''' {{nym}}, foi un críticu lliterariu, escritor, periodista y diplomáticu [[Guatemala|guatemalianu]]. Escribió alredor de 80 llibros, de xéneros variaos, anque destaquen principalmente les sos cróniques internacionales, nes qu'exercitó una prosa realmente [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernista]] y foi llamáu'l Príncipe de los Cronistes». Foi promotor del gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] como cónsul en [[Madrid]], [[Londres]], [[Hamburgu]] y [[París]] y ye famosu tamién pola so vida [[Bohemia (cultura)|bohemia]] y viaxera y polos sos matrimonios colos escritores y artistes [[Aurora Cáceres]] (1905-1906), [[Raquel Meller]] (1919-1920) y [[Consuelo de Saint-Exupéry|Consuelo Suncín]] (1926-1927). == Biografía == Nació na [[Ciudá de Guatemala]] el 27 de febreru de 1873. Los sos padres fueron los ciudadanos españoles [[Agustín Gómez Carrillo]] y Josefina Tible, d'orixe belga. En 1881 la familia Gómez viaxa a España y cuando torna a América afitar en [[Santa Tecla (El Salvador)|Santa Tecla]], n'[[El Salvador]], porque nun-yos prestaben los métodos de gobiernu del xeneral presidente [[Justo Rufino Barrios]]. La familia tornó a [[Guatemala]] dempués de la muerte de Barrios, asocedida en 1885.{{harvnp|Mendoza|1946|p=23}} Ingresó al [[Institutu Nacional Central pa Homes]] onde los sos compañeros fadiábenlu llamándolo «Comestible», razón pola que decidió camudase l'apellíu por «Gómez Carrillo», como'l so padre.{{harvnp|Mendoza|1946|p=24}} === Entamos lliterarios === [[Ficheru:Netsurf17 - Paul Verlaine.png|miniaturadeimagen|170px|left|[[Paul Verlaine]], una influencia decisiva na vida de Gómez Carrillo.]] Ensin aplicación pa los estudios, dexó l'Institutu Nacional Central pa Homes y empecipióse como escritor n'avientu de 1889 con una columna nel periódicu ''El Imparcial'' llamada «Corona Aciaga», que foi una crítica sogona a la obra del desapaecíu novelista ya historiador guatemalianu [[José Milla y Vidaurre]]. Pa escribir esti documentu cuntó cola ayuda de Manuel Coronel Matus, periodista nicaraguanu que dirixía los periódicu oficial ''[[El Guatemalianu]]'' y quien tamién lo encamentó al direutor de ''El Imparcial''. L'artículu foi blancu de numberoses crítiques per parte de los almiradores de Milla, pero dio muestres del talentu crítico de Gómez Tible.{{harvnp|Torres|2007|p=5-28}} En 1890, el xeneral presidente de Guatemala [[Manuel Lisandro Barillas]] fundó'l diariu ''El Correo de la Tarde'', y nomó direutor al poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]], daquella residente en Guatemala y qu'acababa de llegar procedente d'[[El Salvador]] fuxendo del golpe d'estáu recién asocedíu nesi país centroamericanu. Ellí empezaron a trabayar tamién Enrique Gómez Carrillo y el so tíu maternu [[José Tible Machado]] por encamientu direutu del poeta quien, al dase cuenta del so potencial como escritor, encamentó al presidente Barillas que diera al sobrín una beca pa estudiar n'España. Antes de zarpar pa España escribió una perbreve crónica sobre un rapazu que s'afogó nel Puertu de San José, que robló per primer vegada col nome definitivu con que lo conocería los mundu lliterariu: Enrique Gómez Carrillo. Al cumplir los dieciocho años, yá s'atopaba en [[París]], a onde dirixóse en cuenta de dise a [[España]] y onde conoció a dellos lliteratos, como los franceses [[Paul Verlaine|Verlaine]], [[Jean Moréas|Moréas]] y [[Leconte de Lisle]], y l'inglés [[Oscar Wilde]]. Tamién empezó a llevar la vida bohemia que la caracterizaría, polo que'l gobiernu de Guatemala retiró-y la beca que-y otorgara, y namái-y la devolvió cuando Gómez Carrillo prometió dirixise a Madrid.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=42}} A finales de 1891 llega a Madrid, onde cola ayuda de dellos guatemalianos que vivíen ellí publicó'l so primer llibru, ''Esquisses'', que recueye semblanzas de dellos escritores de la dómina, y collaboró en delles publicaciones, como ''[[Madrid Risible]]'', ''La Vida Lliteraria'', ''[[Blanco y Negro (revista)|Blanco y Negro]]'', ''[[La Ilustración Español y Americano]]'' y ''Revista Crítica''. En pasando miseries y desilusiones, Gómez Carrillo entamó'l regresu a París, n'agostu de 1892.{{harvnp|Mendoza|1946|p=73}} En 1893 publicó la so segunda obra ''Sensaciones d'Arte'', que valió-y que daquién lo llamara «el xeniu de 21 años»; Gómez Carrillo vivía en París y esfrutaba l'axenxu colos sos amigos lliteratos, pero escribía n'español porque l'habilidá que tenía cola llingua castellana nun se treslladaba a la llingua francesa.{{harvnp|Torres Espinoza|p=45}} Al añu siguiente publicó ''Lliteratura Estranxera, Estudios Cosmopolites'', que foi aclamada pola crítica y alzó el so prestíu a gran escala; yá nun quedaba lliteratu famosu que nun lo conociera en París, y hasta Guatemala llegaben los ecos de la so fama. N'abril de 1895, Gómez Carrillo embarcar pa El Salvador, porque recibiera información de que'l xeneral presidente d'esa nación, [[Rafael Gutiérrez]], diba nomalu cónsul xeneral en París. Tres un naufraxu en [[Colombia]] llegó a [[El Salvador]], onde foi recibíu como sobreviviente y dellos ciudadanos diéron-y ropa y dineru por que se recuperara. N'El Salvador, publicó nuevamente'l so llibru ''Lliteratura Estranxera'', pero col nome de ''Notes y Estudios'', que procuró-y un gran númberu de llectores n'América Central. Tres una curtia visita a la so familia en Guatemala, tornó a París. Esi mesmu añu foi nomáu académicu correspondiente de la [[Real Academia Española]].{{harvnp|Mendoza|1946|p=81}} Escontra 1897, Gómez Carrillo yera yá un escritor reconocíu, con una reputación de peracabáu engañador, que se debía al so estilu de vida disipáu, y refléxase nes obres qu'escribió por esa dómina: ''Notes sobre les enfermedaes de la sensación dende'l puntu de vista de la lliteratura'', ''Almes y celebros'' (1900),{{harvnp|Gómez Carrillo|1900|p=}} ''Del amor, del dolor y del viciu'' y en cuentos como ''Marta y Hortensia'', onde trataba abiertamente la tema d'amor ente les protagonistes.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=51}} La crítica d'estos llibros yera acutada pa les temes, pero non pal autor, quien siguía siendo aponderáu pola so calidá. === Carrera política === [[Ficheru:Manuel Estrada Cabrera.jpg|miniaturadeimagen|170px|left|[[Manuel Estrada Cabrera]], [[Presidente de Guatemala]] de 1898 a 1920 y [[mecenes]] de Gómez Carrillo.<ref name=torres52/>]] En 1898, mientres la so obra ''Del amor'' yera ardientemente aldericada en Guatemala, y el so nome mentáu en revistes d'España y América, la so hermana Luz Gómez Tible casóse con un ciudadanu xermanu-xudíu y dir a visitar a París. Desafortunadamente, el so cuñáu morrió al poco tiempu en París, y tuvo que tornar a Guatemala acompañando a la so hermana viuda. Al tornar a Guatemala, atopar con que'l presidente del país yera agora'l llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]. Gómez Carrillo foi presentáu al presidente interín por un amigu mutuu; Estrada Cabrera felicitar pol so trunfos lliterarios y convidar a participar na campaña presidencial que se taba desenvolviendo nel país, a lo cual Gómez Carrillo aceptó gustosu, yá que vía nel llicenciáu una esperanza de progresu pa la patria guatemaliana y un mecenes que lu ayudaría a tornar a Europa.<ref name=torres52>{{harvnb|Torres Espinoza|2007|p=52}}</ref> Asina s'empecipió la so carrera política: como voceru del presidente Estrada Cabrera en ''La Idea Lliberal''. Como compensa a la so ayuda na eleición presidencial, foi nomáu cónsul de Guatemala en París por Estrada Cabrera, con un sueldu mensual de doscientos cincuenta pesos oro. Mientres el tiempu que tuvo en ''La Idea Lliberal'', caltúvose escribiendo mientres los sos compañeros de redaición charraben, o bien, dir a un escañu d'un parque o a la mesa d'un café a siguir escribiendo; el mesmu periódicu publicó en folletín la so novela ''Bohemia Sentimental'', que foi dempués editada en llibru en Guatemala y en 1902 pola Llibrería Americana de París.{{harvnp|Mendoza|1946|p=91}} Yá en París, dedicar a les sos xeres diplomátiques aprovechando la so condición de cónsul lliteratu amigu del presidente guatemalianu (llegando inclusive a dictar una conferencia na [[Sorbona]] sobre Guatemala y el so gobiernu), al empar que nun desoyó los sos queferes lliterarios. El sueldu mensual, que recibía atrasáu en munches ocasiones, y los gastos que cobraba por desmentir a los periódicos europeos que criticaben al gobiernu de Estrada Cabrera, dexáron-y una vida regalada nos meyores cafés y llugares de descansu de Francia, según fondos pa cortexar a numberoses de dames de la sociedá parisina.<ref name=mendoza93>{{harvnb|Mendoza|1946|p=93}}</ref> Anque nun exercía los so llabor diplomáticu como la so principal fonte d'ingresos, nin col mesmu enfotu que ponía na so obra lliterario y periodístico, les sos reportes al Secretariu de Rellaciones Esteriores de Guatemala yeren bien ellaboraos. He equí un exemplu que s'atopa en ''[[El Guatemalianu]]'', Diariu Oficial de Guatemala: {{caxa de cita|Sumario d'un reporte sobre los estelleros alemanes en Hamburgu: ''"Les esportaciones del puertu de Hamburgu mientres los dolce meses pasaos, fueron perimportantes. Esti gran centru comercial crez con prodixosa vitalidá y entá habiendo llegáu a un apoxéu que tolos sos rivales envídien-y, trabaya ensin fuelgu por progresar entá ye más. Esta ye la hestoria, que reproduzo n'estractu, d'una de les más estelantes empreses humanes que se crearon hasta güei. Lo qu'esos buques representen d'influencia comercial y entá influencia nacional, ye estraordinariu. Puede dicise qu'amás del puertu de Hamburgu que se topa equí nes riberes del Bálticu, otru Hamburgu, flotante, Hamburgu de tables, ta partíu por tolos mares del mundu y col solu prestíu del so laboriosidad fai tan respetable'l so pabellón cual los más arguyosos estandartes."''|Tomáu de ''[[El Guatemalianu]]'' Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central. 15 de xineru de 1907{{harvnp|El Guatemalianu|1907|p=}}}} Años más tarde, el presidente arxentín [[Hipólito Yrigoyen]] nomaríalu tamién representante d'Arxentina na mesma ciudá.<ref name=mendoza93/> Escontra'l final de la so carrera lliteraria volvió ocupase de la vida pública de Guatemala tres la espulsión de Guatemala del arzobispu Muñoz y Capurón, quien s'entemetiera na política llocal tres la cayida del llicenciáu Estrada Cabrera en 1920. Atacó al presidente de vez, xeneral [[José María Orellana]] -quien fuera xefe del Estáu Mayor del exércitu d'Estrada Cabrera- pero foi refutado pola prensa llocal y tuvo que rectificar aduciendo qu'entendía que yá non se taba viviendo la dictadura del tiranu de La Palma». Magar la so sida, yá nunca tornaría a Guatemala, onde yera consideráu un «cabrerista»<ref group=lower-alpha>Gómez Carrillo yera consideráu un cabrerista con xusta razón: el volume de la so obra a favor del ex-presidente foi bien estensa.</ref> y poro, ''non prestosu''.{{harvnp|Mendoza|1946|p=221}} === Carrera periodística === Dende la so llegada a Europa, Carrillo unvió los sos artículos de crítica y opinión a ''[[El Lliberal (Madrid)|El Lliberal]]'', prestixosu diariu español. ==== Corresponsal de prensa ==== Como cronista periodísticu n'Europa había pocos que-y igualaren y nengún que lu superara, faciéndose acreedor al nomatu «El Príncipe de los Cronistes». La so vasta producción nun ye conocida na so totalidá, pos collaboró con munches publicaciones, nes que sobresalen les siguientes: # En Buenos Aires, Arxentina: ''La Nación'' y ''La Razón'' # En L'Habana, Cuba: ''Diariu de La Marina'' # En Madrid, España: ''[[El Lliberal (Madrid)|El Lliberal]]'' -con dos mil seiscientes sesenta y siete cróniques de 1899 a 1920-, ''[[Blanco y Negro (revista)|Blanco y Negro]]'', ''[[La Esfera]]'', ''Pluma y Llapiceru'', ''Electra'', ''[[El Imparcial (España)|El Imparcial]]'' y ''[[ABC (periódicu)|ABC]]'' -con quinientes setenta cróniques de 1921 a 1927-. Ente les sos principales contribuciones atópense: # Reportaxe sobre la situación de la Rusia Zarista en 1905. Mientres el so viaxe a San Petersburgu xunto al direutor de ''El Lliberal'' Alfredo Vincenti, conoció la terrible realidá del gobiernu del zar [[Nicolás II de Rusia|Nicolás II]], el cleru ortodoxu, los movimientos de los obreros y estudiantes y la represión de los oficiales y nobles. Depués d'apaecer en ''El Lliberal'', los sos reportaxes apaecieron nel so llibru ''La Rusia Actual'', con prólogu del propiu [[Alfredo Vicenti]] unu de los sos meyores amigos y mentor.<ref name=rusia/> Esta obra foi la denuncia más vehemente de la inxusticia en Rusia fecha n'español. Como nun yera obra d'un políticu o d'un gobiernu n'específicu, quedó como un documentu irrefugable pola so oxetividá ya imparcialidá.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=132}} # [[Exiptu]], [[Xapón]] y [[China]], tamién en 1905. Por cuenta de la victoria del Imperiu Xaponés sobre los rusos, Gómez Carrillo convenció a los direutores de los periódicos pa los que trabayaba pa visitar el [[Alloñáu Oriente]]. L'oxetivu periodísticu del viaxe yera informar a los llectores de ''El Lliberal'' y ''La Nación'' sobre la situación de Xapón como país vencedor, les consecuencies que produció la guerra y l'aldu que tomaba'l poderosu imperiu, pero los sos reportaxes non yá dan cuenta de los costumes polítiques, sociales de los países que visitó sinón que, como correspuende a un esperimentáu engañador, tamién da cuenta de los costumes y tradiciones erótiques de dichos países. De los sos apuntes publicó dos llibros: #* ''De Marsella a Tokiu, sensaciones d'Exiptu, la India, la China y el Xapón'' publicáu en 1906 y prólogu escritu por [[Rubén Darío]].{{harvnp|Gómez Carrillo|Darío|1906|p=}} #* ''L'Alma Xaponesa'' publicáu en 1907 y dedicáu al Presidente de Guatemala [[Manuel Estrada Cabrera]] por faer «del cultu de la enseñanza popular una relixón moderna».{{harvnp|Gómez Carrillo|1907|p=}} Cabo mentar que cuando esti llibru foi traducíu al francés, el gobiernu de Francia dio-y la cruz de la [[Lexón d'Honor]] «pola so llarga, perseverante y conspicua llabor de propagandista de los valores lliterarios de Francia y de la cultura francesa». # Tierra Santa: Tres un viaxe por [[Tierra Santa]] en 1913, escribió'l so llibru ''Xerusalén y la Tierra Santa'', que foi bien recibíu pola crítica lliteraria, pero atacáu polos relixosos. A pesar de la crítica relixosa, el llibru tuvo gran circulación n'[[España]] y [[América]]. Foi escomulgáu por dellos obispos en dambos continentes, pero [[Rubén Darío]] resume meyor quien resultó airosu a la fin: «ye lo más firme, lo más sentío, lo más meditao de tola so obra... Si esti diañu d'home quixera, entá dempués de la escomunión, prologar agora un cardenal!»{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=135}} # La [[Primer Guerra Mundial]]: mientres los primeros trés años de la [[Gran Guerra]], exerció como corresponsal de ''El Lliberal'', y gracies a les sos detallaes cróniques, productu del so valor al averase a pocos metros de les llinies alemanes, el públicu español conoció los horrores del frente. Un compendiu de los sos artículos atopar nes sos obres: ''Crónica de la Guerra'' (1915), ''Reflexos de la Traxedia'' (1915), ''Nes Trincheres'' (1916), ''Nel Corazón de la Traxedia'' (1916){{harvnp|Gómez Carrillo|1917|p=}} y ''La Gesta de la Legión'' (1918), obra que rellata la hestoria de los voluntarios españoles ya hispanoamericanos na Lexón Estranxera francesa n'África mientres la guerra. Poles sos contribuciones como cronista de guerra, el gobiernu francés dio-y l'alta dignidá de Comendador de la Lexón d'Honor. Tamién foi un arteru entrevistador, siendo una de los sos más famoses entevistes la que-y fixo al papa [[Benedicto XV]] mientres la guerra; el Papa recibir a pesar de ser Gómez Carrillo un reconocíu casanova y escritor heréticu.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=148}} En 1916 empezó a dirixir el periódicu ''El Lliberal'' de [[Madrid]], pero namái pudo dirixilo mientres un añu, por cuenta de los sos múltiples viaxes como corresponsal. ==== Revistes ==== En 1907 empezó a publicar la revista ''El Nuevo Mercurio'', que cuntó con contribuciones de primera calidá del mundu lliterariu hispanoamericanu: amás de Gómez Carrillo, escribieron na revista [[Catulle Mendes]], [[Jean Moréas]], [[Ruben Darío]], [[Jose María Vargas Vila]], [[Miguel de Unamuno]], [[Manuel Baldomero Ugarte|Manuel Ugarte]], [[Amado Nervo]], ente otros. Desafortunadamente, y magar la calidá de los sos artículos, tuvo que ser atayada pos nun foi del presto del públicu.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=88}} === Matrimonios y romances célebres === {{caxa de cita|alliniación=esquierda|El nuesu matrimoniu yera tan distante que mientres un fregáu reaccionamos asina: «él con cortés distanciamientu y yo con frialdá marcada y asonsañada».|[[Aurora Cáceres]]{{harvnp|Cáceres|1929|p=}}}} [[Ficheru:Raquel Meller by Julio Romero de Torres.jpg|miniaturadeimagen|180px|[[Raquel Meller]], cantante y actriz española.<br/>Segunda esposa de Gómez Carrillo (1919-1920)<br />Cuadru de [[Julio Romero de Torres]].]] [[Ficheru:Consuelodesaintexupery.jpg|miniaturadeimagen|180px|[[Consuelo de Saint-Exupéry|Consuelo Suncín]], escritora francesa-salvadoriana.<br/>Tercer esposa de Gómez Carrillo (1926-1927).]] [[Ficheru:Mata Hari 13.jpg|miniaturadeimagen|180px|[[Mata Hari]], Célebre baillarina exótica y espía alemana mientres la primer guerra mundial. <br/>Díxose que Gómez Carrillo la apurrió a los franceses, lo cual ye falsu.]] Por cuenta de les sos dotes físiques ya intelectuales, Gómez Carrillo goció de gran popularidá ente les dames, teniendo un gran númberu de rellaciones con artistes, escritores, y demás dames de la sociedá parisina.{{harvnp|Naval|1930|p=}} Pero hubo delles dames que llograron, anque fora por curtiu tiempu, tenelo pa elles soles: * Alice Freville: dama francesa, «encantadora, intelixente y bien lliterata»{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=52}} con quien vivió un chornizu romance a la so llegada a París y posterior estancia en Madrid.{{harvnp|Mendoza|1946|p=95}} Anque se dixebró d'ella en 1902, solía visitala cuando se sentía aforfugáu y siempres veló pol so bienestar, hasta la muerte d'ella. * [[Aurora Cáceres]]: escritora feminista peruana, fía del ex-presidente peruanu xeneral [[Andrés Avelino Cáceres]]. Casáronse'l 6 de xunu de 1906, pero polos constantes cambeos d'ánimu de Gómez Carrillo y por non sentise ella cómoda nel ambiente parisín, el matrimoniu nun perduró, dixebrándose n'abril de 1907. Ella escribió un llibru sobre la so vida col cronista llamáu ''La mio vida con Enrique Gómez Carrillo''.{{harvnp|Cáceres|1929|p=}} Nel so llibru ella rellata la so biografía, y percíbese a una persona focicona, que nun gustaba de les continues fiestes y paseos, prefiriendo la soledá pa lleer y escribir. Tan solitaria yera que-y prestaba tener nel so cuartu dos cames sencielles, a la manera de los hoteles alemanes, en cuenta de una cama conxugal. : Pero les sos visiones polítiques yeren les mesmes que les del so home: dambos alloñáronse del entós nuevu escritor guatemalianu [[Miguel Ángel Asturias]] cuando ésti fixo de [[Manuel Estrada Cabrera]] la figura principal de la so novela antidictatorial ''[[El Señor Presidente]]».<ref group=lower-alpha>Por esta novela, ente tol trabayu lliterariu de Asturias, ganaría ésti'l [[Premiu Nóbel]] de Lliteratura en 1967.</ref> * [[Raquel Meller]]: en 1917 conoció a l'artista y cantante de flamencu española, con quien se casó en 1919 en allabándola nos sos escritos. Pero aquel día, Gómez Carrillo delataba yá'l dañu que los escesos fixeren na so persona: los sos constantes enfiles ya infidelidaes causaben discutinios frecuentes; pero'l puntu álgido asocedió cuando Raquel dio cuenta de que'l so maríu esbardiaba'l dineru qu'ella ganaba. Tres un fuerte discutiniu públicu sobre les sos finances, la pareya divorciar en 1920.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=183}} * [[Consuelo de Saint-Exupéry|Consuelo Suncín]]: escritora francesa-salvadoriana, educada en Méxicu en Lliteratura y Derechu. Viaxó a París xunto al so proteutor, [[José Vasconcelos]]. Yá en París, namorar de Gómez Carrillo y casóse con él en 1926, enviudando apenes 11 meses dempués, cuando'l cronista sufrió un derrame cerebral.{{harvnp|Alemán Bolaños|1953|p=}} ==== El casu de Mata Hari ==== {{AP|Mata Hari}} [[Mata Hari]] yera una famosa baillarina exótica, acusada y fusilada pol gobiernu francés polos sos venceyos col serviciu d'espionaxe alemán mientres la [[Primer Guerra Mundial]]. Na so autobiografía, l'almirante [[Kanaris]], xefe de los servicios secretos alemanes, cuenta que foi él quien la apurrió a los franceses cuando los sos servicios yá nun yeren necesarios p'Alemaña, anque esta aseveración inda se caltién como hipótesis. Pero al momentu del fechu, fíxose circular el rumor sogono de que fueron Gómez Carrillo y la so esposa Raquel quien la apurrieron a los franceses (anque pal momentu de la muerte de Mata Hari, el cronista inda nun conocía a Raquel); esti escándalu foi aprovecháu por Gómez Carrillo p'amontar el so prestíu, ya inclusive escribió un llibru sobre'l mesmu: ''El Misteriu de la Vida y de la Muerte de Mata Hari''.{{harvnp|Mendoza|1946|p=146}} == Muerte == Morrió en París, el 27 de payares de 1927, y atópase soterráu nel [[Campusantu de Père Lachaise]]. Al pie de él reposen los restos de la so esposa Consuelo que, cuando morrió yera condesa de [[Consuelo de Saint-Exupéry|Saint-Exupéry]] pol so tercer matrimoniu col pilotu y escritor francés [[Antoine de Saint-Exupéry]]. === Monumentu na Ciudá de Guatemala === {{VT|Natalia Górriz|Federico Hernández de León|Miguel Ángel Asturias}} [[Ficheru:Monumentogomezcarrillo.jpg|180px|miniaturadeimagen|Maqueta orixinal del monumentu a Gómez Carrillo.{{harvnp|Diariu de Centro América|16 de xunetu de 1941|p=3}}]] El 9 de xunetu de 1941, a iniciativa del escritor nicaraguanu Juan Manuel Mendoza, quien fuera biógrafu de Gómez Carrillo, se instituyó el Comité pro-monumentu a Enrique Gómez Carrillo, que tuvo presidíu pola señora [[Natalia Górriz|Natalia Górriz de Morales]]. El comité tuvo ente los sos collaboradores a [[Miguel Ángel Asturias]] y [[Federico Hernández de León]], quien punxeron a a la orde del Comité, el ''Diariu del Aire'', y ''El nuesu Diariu'', respeutivamente.{{harvnp|Diariu de Centro América|16 de xunetu de 1941|pp=3 y 4}} Finalmente, mientres el gobiernu del doctor [[Juan José Arévalo]], el monumentu inaugurar en 1947 na Plaza Concordia, que foi bautizada col nome de «Parque Enrique Gómez Carrillo».<ref name=rivera>{{harvnb|Rivera|28 de xunu de 2015|p=}}</ref> === Monumentu nel Campusantu Xeneral de Guatemala === {{VT|Campusantu de la Ciudá de Guatemala}} En 1960 construyóse'l panteón dedicáu a los intelectuales pernomaos finaos nel estranxeru nel montículo N.°5 del [[Campusantu de la Ciudá de Guatemala|Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala]].<ref name=navarrete23/> Desafortunadamente, debíu al golpe d'estáu de 1963 que derrocó al xeneral [[Miguel Ydígoras Fuentes]], presidente de Guatemala y promotor de la idea, el proyeutu quedó abandonáu; solamente [[Antonio José de Irisarri]] -quien finó en Nueva York en 1868 y que los sos restos fueron repatriaos en 1968- y el poeta Domingo Estrada -que'l so decesu asocedió en París en 1901- tán soterraos nél. Nel casu particular d'Enrique Gómez Carrillo, ésti foi recordáu con una placa conmemorativa ante la imposibilidá de repatriar los sos restos. Pa finales del sieglu {{versalita|[[Sieglu XX|xx]]}} toles lletres de bronce fueren robaes, les plaques taben atestaes de [[grafitti]] y el sitiu yera un muladar.<ref name=navarrete23>{{harvnb|Navarrete Cáceres|2001|p=23}}</ref> == Obra lliteraria == {{VT|Lliteratura de Guatemala}} Collaboró en numberoses publicaciones d'España, Francia y Hispanoamérica, y foi direutor de «El Nuevo Mercurio» (1907) y «Cosmópolis» (1919-1922). Na so obra narrativa destaquen ''Tres noveles inmorales: Del amor, del dolor y del viciu'' (1898), ''Bohemia sentimental'' (1899), ''Maravíes'' (1906) y ''L'evanxeliu del amor'' (1922); en toes elles predomina la tema erótica, dientro d'una estética próxima al [[decadentismo]]. He equí un llistáu non refechu de la so obra non periodística: <div style='font-size:0.9em' align=center> {| class="wikitable sortable" width=65% |- style="color:white;" !style="background:#659ec7;" align=center|Xéneru !style="background:#659ec7;" align=center|Títulu !style="background:#659ec7;" align=center|Añu de publicación |- !rowspan="13" style="background:lemonchiffon;"|Crónica |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/larusiaactual00gome|títulu=La Rusia actual|editorial=Garnier Hnos.|allugamientu=París|ref=harv}}||1906 |- |{{cita llibru |apellíu2=Darío|nome2=Rubén|enllaceautor2=Rubén Darío|url=https://archive.org/details/demarsellatoki00gmuoft|títulu=De Marsella a Tokiu, sensaciones d'Exiptu, la India, la China y el Xapón|editorial=Garnier Hnos.|allugamientu=París, Francia|ref=harv}}||1906 |- |{{cita llibru |url=http://qualeaeditorial.wordpress.com/2014/07/02/l'alma xaponesa-enrique-gomez-carriellu/|títulu=L'alma xaponesa|editorial=Garnier Hnos.|allugamientu=París|ref=harv}}||1907 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/lagrceternel00gmuoft|títulu=La Grecia eterna|editorial=Perrit et. Cie.|allugamientu=París|idioma=francés|ref=harv}}||1909 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/eljapnheroicoy00gm|títulu=El Xapón Heroicu y Galantiador|editorial=Renacimientu|ubicación=Madrid, España|ref=harv}}||1912 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/romerias00gome|títulu=Romeríes|editorial=Garnier Hnos.|allugamientu=París, Francia|ref=harv}}||1913 |- |''La sorrisa de la esfinxe''||1913 |- |''Xerusalén y la Tierra Santa''||1914 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/inheartoftragedy00gm|títulu=Nel corazón de la traxedia editorial=Garnier Hodder and Stoughton|ubicación=Londres, Nueva York y Toronto|idioma=inglés|ref=harv}}||1917 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/vistasdeeuropa00gome|títulu=Vistes d'Europa|editorial=Mundu Llatín|ubicación=Madrid, España|ref=harv}}||1919 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/elencantodebueno00gmez|títulu=L'encantu de Buenos Aires|editorial=Mundu Llatín|ubicación=Madrid, España|ref=harv}}||1921 |- |{{cita llibru |url=http://edicionesdelviento.es/libreria/es/vientu-cefiro/6-campos-de-batalla-y-campos-de-ruines.html|títulu=Campu de Batalla y Campos de Ruines editorial=Ediciones del Vientu|ubicación=España|ref=harv}}|| |- |{{cita llibru |url=http://historiasdelagranguerra.wordpress.com/|títulu=Pequeñes hestories de la Gran Guerra|editorial=Llibros de la Ballena|ref=harv}}|| |- !rowspan="9" style="background:lemonchiffon;"|Ensayu |''Sensaciones d'arte''||1893 |- |''Lliteratura estranxera''||1895 |- |''El modernismu''||1905 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/treintaaosdem01gm|títulu=Trenta años de la mio vida; L'espertar de l'alma editorial=Casa Vaccaro|volume=1|allugamientu=Buenos Aires, Arxentina|ref=harv}}||1918 |- |''Lliteratures exótiques''||1920 |- |''Safu, Friné y otru engañadores''||1921 |- |''El misteriu de la vida y de la muerte de Mata-Hari''||1923 |- |''Les cien obres maestres de la lliteratura universal''||1924 |- |''La nueva lliteratura francesa''||1927 |- !style="background:lemonchiffon;" rowspan=4|Narrativa |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/almasycerebroshi00gmuoft|títulu=Almes y celebros: hestories sentimentales, intimidaes parisines, etc.|editorial=Garnier Hnos.|allugamientu=París|ref=harv}}||1900 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/maravillasnovela00gmuoft|títulu=Maravíes, novela funambulesca|editorial=Llibrería de la viudad de Ch. Bouret|allugamientu=París y Ciudá de Méxicu|ref=harv}}||1906 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/details/elevangeliodelam00gmuoft|títulu=L'evanxeliu del Amor editorial=Mundu Llatín|ubicación=Madrid, España|ref=harv}}||1922 |- |{{cita llibru |url=http://latetaylamaleta.wordpress.com/|títulu=La teta y la maleta editorial=Llibros de la Ballena|ref=harv}}|| |- !style="background:lemonchiffon;" rowspan=2|Propaganda política |{{cita publicación |publicación=Club Constitución|títulu=Manuel Estrada Cabrera|editorial=Síguere y Cía|allugamientu=Guatemala|url=https://archive.org/details/clubconstitucion00enriguat|ref=harv}}||1898 |- |{{cita llibru |url=https://archive.org/stream/guatemalaysugobi00gm#page/8/mode/2up|editorial=P. Toll|ubicación=Barcelona|títulu=Guatemala y el so gobiernu lliberal: conferencia lleida en La Sorbona de París|ref=harv}}||1902 |} </div> === Olvidu de la so obra en Guatemala === {{VT|Luis Cardoza y Aragón}} Guatemala ye probablemente'l país onde menos conozse la obra de Gómez Carrillo, y onde quien la conocen son quien más la critiquen.<ref name=rivera/> La cultura oficial guatemaliana ignoró al cronista, dándo-y el llombu a la so obra y a la so persona. [[Luis Cardoza y Aragón]], el guía espiritual de la izquierda guatemaliana, foi responsable direutu de la imaxe negativa que los guatemalianos formáronse de Gómez Carrillo dende la segunda mital del sieglu {{versalita|[[sieglu XX|xx]]}}. Nos sos dos llibros de memories -y que constitúin verdaderes biblies pa los sos siguidores- Cardoza y Aragón dedíca-y dos talos capítulos onde lu suburdia y zurde con saña.<ref name=rivera/> Les sos crítiques, sicasí, nun llogren despintar la rensía y la envidia por aquel célebre cronista, a quien el mesmu Cardoza y Aragón frecuentaba mientres los sos años de mocedá en París, y a quien-y dedicó'l so primer llibru de poemes.<ref name=rivera/> Ye nel sieglu {{versalita|[[sieglu XXI|xxi]]}} qu'en segundu volume de la serie de semeyes ''Escritores Representativos d'América'', dedicáron-y un lúcido capítulu nel que s'esplica l'olvidu apostao que rodó al cronista na so propia tierra. Dichu capítulu diz: «desque morrió Darío en 1916, asocediéronse munchos llibros avera del modernismu. Polo común resalven la personalidá de Gómez Carrillo. Esti mosqueteru trunfador de la esistencia, nun llogró evitar el destín que la muerte depara a los qu'abusen con escesu de la vida. Amás, escareció de daqué indispensable pa la inmediata celebridá: parientes bienqueridos y gobiernu amparador.» Y más palantre amiesta: «[...] en Guatemala pescudando sobre Gómez Carrillo, nun m'informó naide. El so propiu hermanu, profesor d'idiomes, contertuliu del Hotel Continental, subsiste ayenu a la gloria del maxistral cronista [...] y nes llibreríes nun s'atopa una sola obra so.[...] más fácil atopales en [[Buenos Aires]] y de xuru en [[Madrid]].<ref name=rivera/> Ye n'España, na década de 2010, onde se foi espertando de nuevu l'interés pola so obra; dalgunos de los sos llibros más importantes reeditáronse y dende 2014, en conmemoración del centenariu de la [[Primer Guerra Mundial]], volvieron circular dellos de los llibros de cróniques que Gómez Carrillo escribiera cuando foi unviáu especial nel frente, pa ''El Lliberal'', de Madrid y ''La Nación'', d'Arxentina.<ref name=rivera/> == Ver tamién == * [[Agustín Gómez Carrillo]] * [[Lliteratura de Guatemala]] * [[Lliteratura española del Modernismu]] * [[Manuel Estrada Cabrera]] * [[Modernismu (lliteratura n'español)]] * [[Primer Guerra Mundial]] * [[Raquel Meller]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala| añu=1945|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|ref=harv}} * {{cita publicación |publicación=Impacto|allugamientu=Guatemala|apellíu=Alemán Bolaños|nome=G.|títulu=Odisea de Consuelito Suncín, la última esposa de Gómez Carrillo|añu=1953|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=La mio Vida con Enrique Gómez Carrillo|apellíu=Cáceres|nome=Aurora|editorial=Co. Iberoamericana de Publicaciones|ubicación=Madrid|añu=1929|enllaceautor=Aurora Cáceres|ref=harv}} * {{cita publicación|autor=Diariu de Centro América|títulu=Organización del Comité Pro-monumentu a Enrique Gómez Carrillo|publicación=[[Diariu de Centro América]]|url=http://cultura.muniguate.com/index.php/component/content/article/96-gomez-carriellu/597-gomez-carriellu|añu=16 de xunetu de 1941|fechaaccesu=14 de xunu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150614165244/http://cultura.muniguate.com/index.php/component/content/article/96-gomez-carriellu/597-gomez-carriellu|fechaarchivu=16 de xunetu de 1941|ref=harv}} * {{cita publicación |autor=El Guatemalianu|publicación=[[El Guatemalianu]], Diariu Oficial de la República de Guatemala, na América Central|títulu=Reporte del Señor Cónsul de Guatemala en Hamburgu|añu=1907|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Mendoza|nome=Juan Manuel|títulu=Enrique Gómez Carrillo; estudiu críticu-biográficu: la so vida, la so obra y la so dómina|edición=2<sup>a</sup>.|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1946|ref=harv}} * {{cita publicación |publicación=[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]|allugamientu=Guatemala|apellíu=Naval|nome=Y.|títulu=La vida amorosa de Gómez Carrillo|añu=31 de marzu de 1930|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Navarrete Cáceres|nome=Carlos|títulu=Evidencies arqueolóxiques nel Campusantu Xeneral de la ciudá de Guatemala|allugamientu=Guatemala|publicación=Anal de l'Academia de Xeografía y Historia de Guatemala|volume=LXXVI|añu=2001|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Rivera|nome=Luis Eduardo|títulu=Al rescate de Gómez Carrillo|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150628/elacordeon/14262/Al rescate-de-G%C3%B3mez-Carrillo.htm|publicación=[[ElPeriódico]]|allugamientu=Guatemala|añu=28 de xunu de 2015|fechaaccesu=29 de xunu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150629174108/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150628/elacordeon/14262/Al rescate-de-G%C3%B3mez-Carrillo.htm|fechaarchivu=29 de xunu de 2015|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza|nome=Enrique|títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edición=2<sup>a</sup>.|editorial=F&G|allugamientu=Guatemala|isbn=9789992261569|añu=2007|ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} {{Commonscat|Enrique Gómez Carrillo}} {{Commonscat|Raquel Meller|Raquel Meller}} {{Commonscat|Mata Hari|Mata Hari}} * {{cita web |url=http://www.url.edu.gt/PortalURL/Biblioteca/Conteníu.aspx?o=3412&s=49|títulu=Obres d'Enrique Gómez Carrillo|editorial=Biblioteca de la Universidá Rafael Landívar en línea|apellíu=Gómez Carrillo|nome=Enrique|fechaaccesu=20 de xunetu de 2014|ref=harv}} * {{cita web |url=http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?llingua=&field2Op=AND&text=&sort=&field1val=G%c3%b3mez+Carrillo%2c+Enrique+(1873-1927)&showYearItems=&numfields=3&fechaHdesde=&field3Op=AND&completeText=off&fechaHhasta=&field3val=&field3=toos&fechaHsearchtype=0&field2=toos&field1Op=AND&fechaHen=&exact=on&advanced=true&textH=&field1=autor&field2val=&languageView=ye|títulu=Obres dixitalizaes d'Enrique Gómez Carrillo|publicación=[[Biblioteca Dixital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional d'España]]|fechaaccesu=22 de setiembre de 2014|ref=harv}} {{reftermina}} {{NF|1873|1927|Gomez Carrillo, Enrique}} {{Tradubot|Enrique Gómez Carrillo}} [[Categoría:Escritores del Modernismu]] [[Categoría:Escritores de Guatemala]] [[Categoría:Críticos y crítiques de lliteratura de Guatemala]] [[Categoría:Periodistes de Guatemala]] [[Categoría:Ensayistes de Guatemala]] [[Categoría:Persones de la Ciudá de Guatemala]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] [[Categoría:Caballeros de la Lexón d'Honor]] [[Categoría:Embaxadores de Guatemala]] b2axu5o05bgnjyrn00rsddzu4ybybol 0 156165 4496490 4479074 2026-05-26T07:28:53Z Limotecariu 735 4496490 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|José Trinidad Cabañas}} {{persona}} '''José Trinidad Cabañas''' '''Fiallos''' {{nym}} foi un [[militar]] col grau de Xeneral de División y [[políticu]] hondureñu, electu como [[Siete|Séptimu]] [[Presidente d'Hondures|Presidente constitucional del Estáu d'Hondures]] nel periodu de [[1852]] a [[1855]]. Foi un defensor de les idees unionistes de [[Centroamérica]]. Ye consideráu prócer y una de les persones más honraes de la hestoria d'Hondures. Mientres el so periodu de presidente sostuvo que: "Nun se trata de fundar la República de dalgunos, si non la República de toos". Na so estatua alzada nel Parque La Mercedes en Tegucigalpa, puede lleese: "Al heroicu soldáu de la unión centroamericana. Al guerreru modelu de constancia, d'honradez y de valor. Al home que tou Hondures almira y va siguir almirando siempres". == Biografía == José Trinidad Cabañas nació en [[Tegucigalpa]] el [[9 de xunu]] de [[1805]]. Ye fíu de José María Cabañas Rivera y Juana María Fiallos. Foi bautizáu pol padre [[Juan Francisco Márquez Castejón]] el mesmu día de la so nacencia. La so fe de bautismu atopar nel foliu 98 del Rexistru Eclesiásticu de la ilesia parroquial de San Miguel de Tegucigalpa y rexistrar como español. Nel [[Colexu Tridentino de Comayagua]], realizó estudios de [[gramática llatina]], [[teoloxía]] y [[filosofía]]. === Vida militar === En 1827, cuando les fuercies de [[José Justo Milla]] invadieron y asitiaron [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]], derrocando al gobiernu de [[Dionisio de Herrera]]; Cabañas, con 22 años d'edá, emprestó la so cooperación en defensa del gobiernu; el so padre presentóse ante Dionisio de Herrera colos sos trés fíos y dixo: :«Señor, el pesu de los mios años nun me dexa acompañalos al campu de batalla pero equí tenéis a los mios trés fíos que pueden lo que yo tuviera de faer, dispuestos a arramar la so sangre xunto a la bandera que defendéis.» Foi según ingresó al exércitu de la [[República Federal de Centroamérica]], onde foi llugarteniente del Xeneral [[Francisco Morazán]] y aportó a xeneral del Exércitu federal, ganando lideralgu políticu y militar, lo que-y valió ser Diputáu de l'Asamblea Constituyente de [[1830]]. La primer esperiencia militar de Cabañas foi na [[Batalla de La Trinidad]] el 11 de payares del mesmu añu. Participó amás nes batalles de San Salvador y Les Llamargues, y destacó na [[Batalla del Espíritu Santu]] y na [[Batalla de San Pedro Perulapán]] —llevada a cabu en territoriu salvadoreñu—, asocedíes el 6 d'abril y el 25 de setiembre de 1839 respeutivamente. El 13 de payares d'este mesmu añu, venció a les fuercies del xeneral [[José Francisco Zelaya y Ayes]], na Batalla nel Sitiu de la Soledá, a redoma de [[Tegucigalpa]], y depués foi ganáu pol mesmu xeneral el 31 de xineru de 1840 en Los Llanos del Potreru. Tres la derrota lliberal de 1840, Cabañas y el xeneral [[Francisco Morazán]] retirar de [[Guatemala]] y exiliáronse en [[Panamá]]. Depués Cabañas viaxó a [[Costa Rica]]. Cabañas estableció una lleal amistá col Xeneral Francisco Morazán, a quien, como diz el Xeneral Luis Maldonado, dicía-y "El mio amáu xeneral" na so correspondencia. Tres la muerte d'este, en [[Costa Rica]] el [[15 de setiembre]] de [[1842]], el Xeneral Cabañas espresó'l so descontentu: «Nun ye posible. A nós pueden fusilanos, pero al xeneral Morazán non... esi sería un crime escontra Centroamérica...». Cabañas tornó a [[El Salvador]], onde vivió per dellos años y collaboró col gobiernu de los [[Presidentes d'El Salvador|presidentes salvadoreños]] [[Eugenio Aguilar]] y [[Doroteo Vasconcelos]]. Foi Ministru de Guerra n'avientu de 1850 y foi vencíu na Batalla del Sitiu de San José, de l'Arada, el 2 de febreru de 1851. === Presidencia === Mientres Trinidad Cabañas moraba na ciudá de [[San Miguel (ciudá d'El Salvador)|San Miguel]], foi comunicáu por una Comisión de Senadores formada por Francisco López, Vicente Vaquero y León Alvarado, de los resultaos de les eleiciones celebraes n'Hondures a finales de [[1851]], nes qu'él fuera escoyíu como [[Gobernantes d'Hondures|Presidente d'Hondures]]. L'Asamblea Llexislativa d'Hondures unvió-y el Decretu d'Eleición como Presidente Constitucional d'Hondures, emprestó la promesa de Llei y tomó posesión del cargu'l 1 de marzu de [[1852]]. Mientres el so periodu, con [[José Santiago Bueso Soto]] como Vice-Presidente, Cabañas realizó importantes obres pa fomentar la instrucción pública, l'agricultura y la minería, según esfuercios significativos p'ameyorar el cultivu del café y la instrucción pública. Foi'l primer impulsor del [[ferrocarril]], el café y l'[[artesanía]] de [[xuncu]]. Yera un presidente educador, qu'impunxo impuestos a la esportación de ganáu y madera pa establecer les primeres 50 escueles públiques pagues pol erariu nacional. Coles mires de restablecer la [[República Federal de Centro América|Federación Centroamericana]], Cabañas foi nomáu como Vice Xefe d'Estáu pola Asamblea Constituyente de Centroamérica, axuntada en Tegucigalpa el 13 d'ochobre de 1852. Sicasí Cabañas refugó dichu cargu y manifestó: «Nun toi preparáu pa tan altu cargu, soi un soldáu, nun tengo conocencies de l'alministración pública», polo que'l Vicepresidente Pedro Molina asumió les xeres de celebrar asamblees n'[[El Salvador]] y [[Nicaragua]]. El 23 de xunu de 1853 robló la primer contrata pa la Construcción del Ferrocarril Interoceánico d'[[Hondures]], pa comunicar [[Omoa]] con [[Amapala]], proyeutu que se venía xestando dende 1590 pero que fuera engavetado pol [[Conseyu d'Indies]] y realizáu en [[Panamá]]. Como dicha idea riquía d'emprestos de la banca estranxera, Cabañas vio esta opción como un peligru a la enayenadura y perdida de la soberanía nacional, polo qu'arrenunció y el proyeutu foi lleváu a cabu nel gobiernu de [[José María Medina]]. === Guerra con Guatemala === [[Ficheru:Estatua en honor de José Trinidad Cabañas.PNG|thumb|izq|190px|Estatua n'honor de José Trinidad Cabañas. Alcontrada na ciudá de [[Tela (Hondures)|Tela]], departamentu d'[[Departamentu de Atlántida|Atlántida]].]] En [[1853]], Cabañas nomó a José Francisco Barrundia, Ministru Plenipotenciario en [[Washington D. C.]]. Mientres anguaño, fueron constantes los hostigamientos del Presidente guatemalianu, el Xeneral [[Rafael Carrera]] escontra'l xeneral Cabañas. Por ello, Cabañas dexó la presidencia provisionalmente al Xeneral [[José Francisco Gómez y Argüelles]] dende'l 9 de mayu al 31 d'avientu de 1853, pa conducir en forma personal la campaña militar contra [[Guatemala]], ya instaló na ciudá de [[Gracias (Lempira)|Gracias]] el so cuartel xeneral. A finales del mes d'agostu d'esi añu, fuercies invasores al mandu del Coronel guatemalianu [[José Víctor Zavala]] tomaron fácilmente la [[Fortaleza de San Fernando]] n'[[Omoa]], por cuenta de la infidencia del Capitán [[José María Medina]], apostáu nesa zona. Cabañas unvió apresuradamente fuercies gubernamentales pa reponer esti fuerte.<ref>Barahona, Rubén. ''Curtia hestoria d'Hondures''. Tercer edición, Compañía Editora Nacional, 1950 (páxina 128)</ref> Volvió a la presidencia'l 1 de xineru de 1854 y enfrentóse a condiciones polítiques difíciles. En xunetu d'esi mesmu añu unvió una columna militar escontra [[Nicaragua]] so la xefatura del Xeneral José Francisco Gómez y Argüelles, quien morrió atacáu pol [[roxura]] el 25 de xunetu de 1854. Por cuenta de los intentos de Cabañas de restablecer la [[República Federal de Centro América|Federación Centroamericana]] y a los sos conflictos col gobiernu conservador de [[Rafael Carrera]], ésti declaró que'l so oxetivu n'Hondures yera derrocar al Xeneral José Trinidad Cabañas, lo cual llogró sofitando a los conservadores hondureños, quien encabezaos pol Xeneral Juan López, invadieron el país y ganaron a Cabañas na batalla de Masaguara, nos llanos de Santa Rosa y [[Gracias (Lempira)|Gracias]] el 6 d'ochobre de 1855, obligándolo a arrenunciar a la presidencia y a abellugase n'[[El Salvador]]. El xeneral Juan López llamó al Vicepresidente [[José Santiago Bueso Soto]] a desempeñar la titularidá del Executivu'l 18 d'ochobre del mesmu añu. Darréu dempués de llegar a El Salvador, Cabañas viaxó a [[Nicaragua]] a solicitar sofitu pa recuperar la presidencia d'Hondures al presidente nicaraguanu [[Patricio Rivas]], quien nun selo brindó por supuestes influencia del venturero [[William Walker]]. Asina que tornó a El Salvador, onde vivió munchos años y na so estancia sirvió como ministru y gobernador civil y militar de [[Departamentu de San Miguel (El Salvador)|San Miguel]] nel gobiernu del so amigu [[Gerardo Barrios]] ([[1858]]-[[1863]]). [[Ficheru:Jose Trinidad Cabanas.jpg|thumb|120px|Cara de Cabañas, como aparie nel [[Lempira (moneda)|billete de 10 lempires]].]] === Últimos años === Mientres los últimos años de la so vida, el Xeneral Cabañas retirar de la política y pudo tornar a [[Hondures]] en 1867 y establecese en [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]]. N'Hondures, empecipió una campaña contra la presencia de William Walker en Centroamérica, depués foi nomáu pola alministración del Presidente [[José María Medina]] como Intendente de l'Aduana de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]]. Cabañas finó'l [[8 de xineru]] de [[1871]], a la edá de 65 años. Depués de la so muerte, el gobiernu d'Hondures dio-y el títulu de "Soldáu de la Patria" y la República d'[[El Salvador]] nomó [[Departamentu de Cabañas|Cabañas]] a unu de los sos departamentos nel so honor. Los sos restos fuelguen na Ilesia de San Sebastián de Comayagua. == Familia == Del Xeneral Cabañas y la so señora esposa Petronila Barrios, solo conozse como fía a Rafaela Cabañas Barrio, quien foi casada con Manuel Antonio Ugarte y quien finaría a temprana edá (28 años) un 3 de setiembre de 1866. == Ver tamién == *[[República Federal de Centro América]] *[[William Walker]] <center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Próceres d'Hondures'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|24px]]</center><!--N'orde cronolóxicu--> <gallery style="text-align:center"> Ficheru:Lempira.jpg | [[Lempira (cacique lenca)|Lempira]] Ficheru:Del Valle blanco y negro.jpg | [[José Cecilio del Valle]] Ficheru:DionisioDeHerrera.jpg | [[Dionisio de Herrera]] Ficheru:G.F.Morazan Q..jpg | [[Francisco Morazán]] Ficheru:Trinidad Reyes blanco y negro.jpg | [[José Trinidad Reyes]] Ficheru:Jose Trinidad Cabañas 001.jpg | '''José Trinidad Cabañas''' </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.angelfire.com/ca5/mas/cabanas/c.html Bicentenariu de la nacencia del Xeneral Trinidad Cabañas] * [http://www.cna.hn/index.php?documentu=155 Apuntes biográficos sobre José Trinidad Cabañas, por: Miguel Cálix Suazo, Presidente del Institutu Morazánico y Coordinador Comisión Nacional Organizadora del Bicentenariu de la Nacencia de Cabañas] * [https://web.archive.org/web/20090409150719/http://www.honduraseducacional.com/josetrinidadcabanas.htm Honduras Educacional.com] * [https://honduraslaboral.org/article/jose-trinidad-cabanas-y-la-libertad-de-prensa/ Hondures Llaboral.org] {{socesión | títulu=[[Gobernantes d'Hondures|Presidente Constitucional d'Hondures]]<br /><small> </small> | periodu = [[1852]]-[[1855]] <br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|50px]] |predecesor=[[José Francisco Gómez y Argüelles]]<br /><small> </small> |socesor= [[Juan López (xeneral)]] }} {{NF|1805|1871|Cabanzzas Fiallos, Jose Trinida}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Militares d'Hondures]] [[Categoría:Masones d'Hondures]] [[Categoría:Persones de Tegucigalpa]] c9dmq8pjpv5nt2c3b8loker0qksu4d3 0 156190 4496461 4476928 2026-05-26T07:04:16Z Limotecariu 735 4496461 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Belisario Porras Barahona''' {{nym}} foi un [[abogáu]], arquiteutu, escritor, poeta, profesor, diplomáticu, militar, políticu y periodista [[panamá|panamiegu]]. Foi tres veces [[Presidente de Panamá]] ([[1912]]-[[1916]], [[1918]]-[[1920]], [[1920]]-[[1924]]). == Biografía == Cursó estudios en [[Bogotá]] y [[Bélxica]], y al rematalos establecer n'[[América Central]] onde exerció como xurista y catedráticu de Derechu. Tres importantes reveses sufiertos polos [[Partíu Lliberal Colombianu|lliberales]] mientres la [[guerra de los Mil Díes]], estos llanzaron una ofensiva nel [[Ismu de Panamá|ismu panamiegu]] encabezada por Belisario Porras. Col sofitu del presidente nicaraguanu [[José Santos Zelaya]] los exiliaos partieron per mar dende [[punta Burica]] el 31 de marzu de 1900. Trés díes depués ganaron a la [[guarnición]] de [[David (ciudá)|David]] y dirixéronse a la ciudá de Panamá, pero al retrasase avagaron que'l xeneral Víctor Salazar fortificara les defenses de la entós capital del departamentu y nun llograron ocupala. Se exilió n'[[El Salvador]] dempués de la firma de la paz en 1902, dende onde s'opunxo al tratáu ente Estaos Xuníos y Colombia pa la construcción d'una canal interoceánica y a la creación d'un país independiente na rexón, por consideralo un ataque a la soberanía, l'honor y la economía de Colombia. Cuatro meses antes de la [[Separación de Panamá de Colombia|separación de Panamá]] publicó un artículu tituláu ''Reflexones canaleras o la venta del ismu'' (''El Constitucional'', 18 de xunetu de 1903) nel qu'afirmó que d'aportase a la separación, el so país cayería en «les garres del imperiu de los Estaos Xuníos d'América». Tornó a la ciudá de Panamá en 1904 onde foi escoyíu conceyal municipal y más tarde presidente del conceyu. Pero al añu siguiente la [[Corte Suprema de Xusticia de Panamá|Corte Suprema de Xusticia]] retiró-y la nacionalidá panamiega pola so oposición inicial a la independencia del país y el so enemigos calificar de traidor. En 1906 solicitó la restitución de los sos derechos y en 1907 l'[[Asamblea Nacional de Panamá|Asamblea Nacional]] restableció-y la nacionalidá. Nesi mesmu añu foi designáu delegáu ante [[Corte Permanente d'Arbitraxe|Tribunal Internacional de L'Haya]]. En 1909, cola misión de contribuyir a la resolución de diferencies estremeres n'América Central, foi nomáu ministru de Panamá en [[Costa Rica]] y en 1910 ministru en [[Washington D. C.]], mientres la presidencia de [[Pablo Arosemena]]. A partir de 1910 convertir n'unu de los principales dirixentes del [[Partíu Lliberal (Panamá)|partíu lliberal]], xunto a [[Rodolfo Chiari]] y [[Carlos A. Mendoza]], partíu pol que foi escoyíu tres veces presidente de la República ([[1912]]-[[1916]], [[1918]]-[[1920]], [[1920]]-[[1924]]). Nuna dómina en que Panamá tenía grandes faltes institucionales y d'infraestructura, nel exerciciu de la presidencia Porras impulsó la realización d'importantes obres públiques, nueves lleis, creación y reforma d'organismos ya instituciones: carreteres nacionales, Barriu de la Esposición (onde en 1915 realizóse una esposición universal), asilu de la Infancia, plaza de Francia, [[ferrocarril de Chiriquí]], cárcel Modelu, el Bancu Nacional, nacionalización de la Llotería Nacional de Beneficencia, reconstrucción del edificiu de Correos, colonización de [[Guna Yala|San Blas]], El Javillo, reconstrucción de les llinies de telégrafos, Archivos Nacionales, Rexistru Civil y Públicu, Códigos Nacionales y el [[hospital Santu Tomás]] (inauguráu en 1924), que foi'l so legáu más importante; non ensin antes recibir la burlla y el descreitu de los sos opositores políticos quien lu catalogaron de ser incompetente y de despilfarrar en devanéu nun gran "elefante Blanco", pos nesos años l'Hospital Santu Tomás yera colosal. [[Ficheru:07-003-DMHN.jpg|thumb|Escuela Presidente Porras Non.1, distritu de les Tables]] [[Ficheru:El Reloj Boticario Tableño, de la Escuela Modelo.jpg|thumb|Escuela Presidente Porras Non.1, distritu de les Tables]] Intentó renegociar los términos del [[Tratáu Hai-Bunau Baniella|tratáu de la canal]] y mientres la so última presidencia enfrentó la [[guerra de Coto]] con Costa Rica, por un diferendo estremeru. En 1942 a los 85 años, El tiempu dio-y la razón de construyir un Hospital Tan grande; El Santu Tomás; a tal puntu qu'en 1942 la población panamiega triplicóse y por ironía del destín yá nun había cama pal so creador. Tuvo que ser recluyíu nel Hospital Nacional onde finó arrodiáu del ciñu de los sos familiares y simpatizantes. Dellos monumentos históricos nacionales fueron alzaos na so memoria: la casa onde nació y creció foi convertida nel [[muséu Belisario Porras]], la [[finca Pausílipo]] (la so casa de campu) la escuela Presidente Porras» en [[Les Tables (Los Santos)|Les Tables]] y la escuela «Dr. Belisario Porras» nel correximientu de San Francisco, provincia de Panamá. Tamién na ciudá capital el [[hospital Santu Tomás]], inauguráu en 1924 mientres la so última presidencia, foi declaráu monumentu históricu nacional. Lo que ye güei ye unu de los presidentes de Panamá más recordaos a tal puntu que se inmortalizó el so legáu a munches xeneraciones de panameños que-y consideren col llamatu de "L'Arquiteutu de la Nación". == Bibliografía == * Castillero, Ernesto J., ''Galería de Presidentes de Panamá'', Panamá, 1935 * Caxa d'Aforros. ''Forxadores de La nuesa Nación'', 1999 * Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). ''Charles Edward Magoon: The Panama Years.'' Editorial Plaza Mayor, Río Piedras, Puertu Ricu: . ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390. * Mellander, Gustavo A. (1971). ''The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.'' Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568. * Sisnett, Manuel Octavio. ''Belisario Porras o La Vocación de La Nacionalidá'', Imprenta Universitaria, Panamá, 1972. * Plasmu Lara, J.A. ''Galería de Gobernantes de Panamá (1821-1971)'', Imprenta Litho Garzo, 1971. * Szok, Peter, ''Porras Rey ensin corona'', en Castillero Calvo, Alfredo (ed), ''Historia xeneral de Panamá'', vol 1, Panamá, 2004. * Zentner, Federico Jr, ''Nomes y apellíos de forxadores de la patria'', Panamá, 1984. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Belisario Porras Barahona}} * {{Enllaz rotu|1=Biografía de Belisario Porras. |2=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/p/porres_belisario.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ellibrepensador.com/2010/03/01/dr-belisario-porres-arquiteutu-de-la-modernizacion-del estáu-panameno-en-los primeres-50-anos-de vida republicana/ Dr. Belisario Porras: Arquiteutu de la Modernización ] {{Socesión| títulu=[[Presidente de Panamá]]| predecesor=[[Pablo Arosemena Alba]]| socesor=[[Ramón Maximiliano Valdés]]| periodu=1912–1916| títulu2=[[Presidente de Panamá]]| predecesor2=[[Pedro Antonio Díaz]]| socesor2=[[Ernesto Tisdel Lefevre]]| periodu2=1918–1920| títulu3=[[Presidente de Panamá]]| predecesor3=[[Ernesto Tisdel Lefevre]]| socesor3=[[Rodolfo Chiari]]| periodu3=1920-1924}} {{NF|1856|1942|Porras, Belisario}} {{Tradubot|Belisario Porras}} [[Categoría:Presidentes de Panamá]] [[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Panamá]] [[Categoría:Periodistes de Panamá]] bg5lanmo17yba892qv4upugt3medfmm 0 156290 4496364 4390527 2026-05-26T05:26:48Z Limotecariu 735 4496364 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Florencio Xatruch}} {{persona}} '''Florencio Xatruch Villagra''' {{nym}} foi un [[abogáu]], [[militar]] y [[políticu]] [[Hondures|honduranu]] que ye consideráu un [[héroe]] [[centroamericanu]]. Algamó'l grau de [[Xeneral de División]] y foi [[Vicepresidente]] d'Hondures ente los años 1864 a 1868, electu como [[Catorce|decimocuartu]] [[Presidente d'Hondures|Presidente constitucional d'Hondures]], tomó posesión del cargu en 1871 y foi derrocáu'l mesmu añu. Xatruch ye consideráu un héroe centroamericanu. == Biografía == El xeneral Florencio Xatruch nació en [[San Antonio d'Oriente]], conceyu del [[Departamentos d'Hondures|departamentu]] de [[Francisco Morazán (departamentu)|Francisco Morazán]], [[Hondures]], el [[21 d'ochobre]] de [[1811]]. Esti xeneral tuvo una gran participación ya inflúi tantu [[política]], como [[militar]]mente en tola rexón [[Centroamérica|centroamericana]]. Amás de la so carrera militar foi mineru y ganaderu n'Hondures y [[Nicaragua]]. El so padre, '''Ramón Xatruch''', yera d'orixe [[Cataluña|catalán]] y la so madre foi la señora Eugenia Villagra, perteneciente a l'alta sociedá de [[Choluteca (ciudá)|Choluteca]], que la so familia yera propietaria de mines. Los sos estudios llevar a cabu na Universidá de [[León (Nicaragua)|León]], [[Nicaragua]]. === Vida militar y política === Dempués de terminar los sos estudios en [[Nicaragua]], esti [[xeneral]] retornó a [[Hondures]] onde se xunió a les tropes de Domingo Sarmiento y Santos Sánchez en [[1826]] en contra del gobiernu en vez de [[Diego Vigil]]. Darréu, Xatruch engarró nos exércitos del xeneral [[Francisco Morazán]]. Foi por ello que'l [[14 de marzu]] de [[1832]], Xatruch foi xubíu a sarxentu per orde del mesmu xeneral Morazán, depués inclinóse pol conservadorismu.<ref>Bourdeth Tosta, Julio Alberto. Hondures: "la so ayalga humana". Gráficos Vásquez, 1997. (páxina 193)</ref> En [[1841]] Florencio Xatruch llogró l'ascensu a [[Capitán]] por orde del xeneral [[Julián Terceru]] quien yera parte de l'[[alministración]] del Presidente xeneral [[Francisco Ferrera]]. Pero, Xatruch non solo xubía en rangos militares, la so mesma fama de militar llueu lo catapultaría a la política d'[[Hondures]]. Foi por ello que resultó electu como [[diputáu]] al Congresu Nacional del Estáu hondureñu en [[1848]] pol [[Departamentos d'Hondures|departamentu]] de [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]], mientres el gobiernu del presidente [[Juan Lindo]]. Un par d'años dempués, Florencio Xatruch llevantar n'armes sofitando al so amigu [[José Santos Guardiola]] en contra del gobiernu lliberal del xeneral [[José Trinidad Cabañas]]. Por estos fechos, Xatruch viose obligáu a treslladase a [[Nicaragua]] al pie del so hermanu Pedro Xatruch Villagra quien tamién yera militar. === Campaña contra los filibusteros norteamericanos === En [[1855]] Florencio Xatruch ye xubíu al rangu de [[Xeneral de Brigada]] pol presidente nicaraguanu [[José María Estrada]] y por orde del alcuerdu Walker-[[Ponciano Corral|Corral]], ye nomáu comandante de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]], n'ochobre de [[1855]]. Alredor d'esi tiempu, el [[filibusteru]] [[William Walker]] habíase tomáu gran parte del territoriu nicaraguanu col propósitu de convertilo n'estáu de la [[Unión Americana]]. Xuníu a ello, taba la motivación de [[William Walker|Walker]] de restablecer en [[Nicaragua]], y estender depués en [[Centroamérica]], la [[esclavitú]] y otres polítiques similares a aquelles de los estaos sureños na Unión Norteamericana. Ante esta situación, América Central entró n'estáu d'alerta. Los cinco países ([[Guatemala]], [[Nicaragua]], [[El Salvador]], [[Hondures]] y [[Costa Rica]]) dexaron de llau les sos diferencies polítiques y xuniéronse pol bien común de la rexón. El presidente d'[[Hondures]] nesi entós xeneral brigadier [[José Santos Guardiola]] contribuyó a la causa con más de trescientos homes, que taríen so la direición del xeneral Xatruch. Una vegada en [[Nicaragua]] estos homes y tolos demás fueron puestos sol mandu de Florencio Xatruch quien foi nomáu primer [[Xeneralísimu|Xeneral en Xefe]] de los Exércitos Aliaos de [[Centroamérica]]. Sicasí, por alcuerdos políticos, depués asumió'l mandu don [[Juan Rafael Mora]] y Xatruch quedó como inspeutor xeneral. Mientres esti conflictu armáu'l xeneral Xatruch dio muestres de gran lideralgu y valentía dirixendo a los sos homes de forma efectiva. Ente los combates que dirixó contra los filibusteros destácase'l de Poblar, en [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]]. Les sangrientes batalles d'esta guerra, dexaron un gran númberu de baxes por dambos bandos, pero a la fin les fuercies aliaes imponer por sobre los filibusteros y el territoriu nicaraguanu foi recuperáu. El [[12 de xunu]] de [[1857]] el [[Xeneral]] fai la so entrada trunfal na ciudá colonial de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]], capital del estáu d'[[Hondures]] onde ye recibíu con tolos honores. Amás d'Hondures, el xeneral Xatruch foi oxetu de distinciones de too tipu per parte de los demás gobiernos de [[Centroamérica]], ente los que destaquen; l'ascensu que se-y fai en [[Guatemala]] como Xeneral de Brigada. En [[1858]] el presidente Guardiola nomar como direutor de dos ministerios [[Secretaría de Defensa Nacional d'Hondures|Ministru de Guerra]] y [[Secretaría d'Industria y Comerciu d'Hondures|Ministru de Facienda]], qu'antes taben nun solu despachu. Florencio Xatruch permaneció nel cargu dende'l [[22 de mayu]] de [[1858]] hasta'l [[3 de febreru]] de [[1860]]. Mientres esti periodu, Xatruch tamién desempeñó'l cargu de [[Secretaría de Rellaciones Esteriores d'Hondures|Ministru de Rellaciones Esteriores]] y [[Secretaría del Despachu Presidencial d'Hondures|Ministru Xeneral Interín]]. Depués tornó a [[Nicaragua]] onde trabayó nos caminos de Mateare, Masatepe y [[Jinotepe]]. El [[15 de febreru]] de [[1864]], l'Asamblea Xeneral d'Hondures declara a Xatruch [[Vicepresidente]] de la [[República]], d'alcuerdu a la [[Constitución d'Hondures de 1848]]. Pero polos sos conflictos col Presidente capitán xeneral [[José María Medina]] foi destituyíu pola Asamblea Llexislativa. Dempués d'estos fechos, el xeneral Xatruch se asila n'[[El Salvador]], onde ye nomáu [[Comandante (militar)|comandante]] y [[gobernador]] de [[Departamentu de San Miguel (El Salvador)|San Miguel]], pol gobiernu de [[Francisco Dueñas]]. Dende [[El Salvador]] y col sofitu del gobiernu d'esi país, Xatruch llanza una ofensiva militar, en contra del presidente Medina. Xatruch invade Hondures con trescientos [[hondureños]] y setecientos [[San Vicente (El Salvador)|vicentinos]],<ref>González d'Oliva, Alexis Arxentina. Gobernantes hondureños: Sieglos XIX y XX, Volume 1, Coleición Realidá nacional (páxina 166)</ref> l'ataque militar foi esitosu y el xeneral llogra derrocar a José María Medina, pa depués proclamase, el [[26 de marzu]] de [[1871]] na ciudá de [[Nacaome]], Presidente provisional de la [[República]] d'[[Hondures]]. Nesi cargu duró hasta'l [[23 de mayu]] del mesmu añu, cuando foi ganáu poles fuercies de José María Medina, polo que Xatruch viose forzáu a exiliase en [[Nicaragua]] onde permaneció por dalgún tiempu. Poles sos aiciones en contra de José María Medina, el premiu a Xatruch llegó enforma tiempu dempués, cuando'l presidente [[Ponciano Leiva]] dio-y el cargu de comandante d'armes de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]] en [[1876]]. Dos años más tarde, el Presidente de Nicaragua don [[Pedro Joaquín Chamorro]] nomar gobernador militar de [[Chinandega]] y [[León (Nicaragua)|León]], y nesi mesmu añu, el [[9 d'agostu]] confiriéron-y el grau de [[Xeneral de División]] del Exércitu de Nicaragua. == Muerte == El xeneral Florencio Xatruch finó'l [[15 de febreru]] de [[1892]] a los 81 años d'edá. Los sos restos fuelguen nel actual Memorial Campusantu "San Pedro" de la ciudá de [[Managua]]. El Diariu "La Gaceta" de [[Nicaragua]], refiriéndose al funeral publicó lo siguiente: {{cita|"''Asina honraron el Gobiernu y el vecinderu de [[Nicaragua]] la memoria d'esi distinguíu militar, que la so muerte, [[Nicaragua]] considera como una perda nacional por gratitud a los grandes servicios que lu emprestó cola so espada y porque equí considérense como hermanos los fíos de les demás seiciones en que güei ta estremada la Patria Centroamericana.''"}} == Honores == * El Congresu Nacional de [[Nicaragua]], por decretu del [[24 de febreru]] de [[1893]], autorizó al Poder Executivu p'asitiar na tumba una placa cola siguiente inscripción: {{cita|“[[Nicaragua]] al hondureñu d'orixe y nicaraguanu por adopción, Xeneral don Florencio Xatruch, testimoniu d'almiración y gratitud polos servicios emprestaos a la Patria”.}} == Ver tamién == * [[Hondures]] * [[Gobernantes d'Hondures]] * [[Cronoloxía de la Historia d'Hondures]] * [[Francisco Morazán]] * [[Catracho]] == Fuentes == *La Gaceta de Nicaragua *La Prensa de Nicaragua == Bibliografía == *González d'Oliva, Alexis Arxentina. Gobernantes hondureños: Sieglos XIX y XX, Volume 1. Coleición Realidá nacional. Gobernantes hondureños: Sieglos XIX y XX. Editorial Universitaria, 1996. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{socesión | títulu= [[Gobernantes d'Hondures|Presidentes d'Hondures]]<br /><small> </small> | periodu = [[1871]] <br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|50px]] | predecesor=[[José María Medina]]<br /><small> </small> | socesor= [[José María Medina]] }} {{NF|1811|1893|Xatruch, Florencio}} [[Categoría:Militares d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] juk8xk17u9vwcu9u5atpn75tzfipewg 0 156402 4496489 4443844 2026-05-26T07:28:34Z Limotecariu 735 4496489 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel Lisandro Barillas Bercián''' {{nym}} foi un militar y políticu guatemalianu, nacíu na ciudá de [[Quetzaltenango]]. Nos sos años xuveniles fuera carpinteru. Los sos padres fueron el Xeneral José Onofre Barillas y Ponciana Bercián. Fungió como [[#Ascensu al poder|Presidente interín]] del 6 d'abril de 1885 hasta'l 15 de marzu de 1886 y [[#Autogolpe d'estáu de 1887|Presidente de la República de Guatemala]] dende'l 16 de marzu de 1886 al 15 de marzu de 1892. Tres la so presidencia dedicar a los sos negocios, pero [[#Dempués del gobiernu y exiliu en Méxicu|tuvo que partir pal exiliu a Méxicu]] mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]; dende Méxicu, Barillas dirixó una revuelta contra Estrada Cabrera en 1906, y ésti mandar a asesinar en 1907. Depués d'apurrir el poder al so socesor, el xeneral [[José María Reina Barrios]] en 1892, desempeñóse como Alcalde Municipal de Quetzaltenango, puestu nel cual promovió l'alquisición de terrenes, tales como'l del Barriu «la Democracia» —zona 3 de la moderna ciudá de Quetzaltenango— y les finques «Concepción» y «Morazán»,<ref group=lower-alpha>Esta postrera, onde s'asitió darréu [[Colomba Mariña Cuca]].</ref> distribuyéndolos na so totalidá a families d'escasos recursos.{{harvnp|Muséu del Exércitu|s.f.|p=}} == Biografía == Nació en Quetzaltenango, el 18 de xineru de 1845, fíu del Xeneral José Onofre Barillas y de Ponciana Bercián. Dende mozu tuvo l'enclín de siguir la tradición familiar xuniéndose col so padre que yera Comandante d'Armes de [[Mazatenango]], [[Suchitepequez]] y el so hermanu Isidoro al Movimientu Lliberal de 1871, nel cual llogró'l grau de Capitán, con órdenes d'entamar un Batallón de Voluntarios. Darréu, el xeneral Barrios nomar correxidor de les Fuercies d'Occidente, xefe políticu y comandante d'Armes de Quetzaltenango.{{harvnp|Muséu del Exércitu|s.f.|p=}} === Ascensu al poder === {{Ficha de documentu |nome = Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala |tipu = [[Concordatu]] |fecha = 1884 |día_creáu = [[2 de xunetu]] de [[1884]]{{harvnp|Guerra|1886|p=828}} |día_ratificáu = El [[Congresu de la República de Guatemala]] nunca ratificó'l tratáu.{{harvnp|Alejos-Grau|2008|p=174}} |testu = Preámbulu y artículos. Ratificación pol presidente de Guatemala. |idioma = [[Idioma llatín|Llatín]] y [[Idioma español|Español]] |allugamientu = {{bandera|Vaticanu}} [[Ciudá del Vaticanu]] y {{GUA}}, [[Ciudá de Guatemala]]. Archivu del [[Congresu de la República de Guatemala]]. |escritor = Ángel María Arroyo, Plenipotenciario de Guatemala na [[Santa Sede]] |signatarios = * [[Secretariu d'Estáu de la Santa Sede|Secretariu d'Estáu]] de la [[Santa Sede]] * Ángel María Arroyo{{harvnp|Alejos-Grau|2008|p=174}} |función = Per mediu d'esti tratáu, Guatemala retiraba a la [[Catolicismu en Guatemala|Relixón Católica]] la condición de relixón favorecida, pero caltiénse como relixón oficialmente reconocida.{{harvnp|Ramos|2008|p=225}} |cita = }} [[Ficheru:Barillasbercian1871.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Xeneral José Onofre Barillas colos sos fíos Manuel Lisandro y Isodoro pocu dempués del trunfu de la [[Revolución Lliberal de 1871]].]] [[Ficheru:AlcaldesGuatemala1891.jpg|miniaturadeimagen|200px|Alcaldes indíxenes del altiplanu guatemalianu en 1891, mientres el gobiernu del xeneral Barillas Bercián.]] Arriendes de l'arrenunciu del Presidente [[Alejandro M. Sinibaldi]], provisional qu'exerciera dempués de la muerte violenta del Xeneral [[Justo Rufino Barrios]] en 1885, l'Asamblea Nacional declara que'l segundu designáu a la presidencia de la República asumiera'l poder. La persona señalada yera'l xeneral Manuel Lisandro Barillas. quien llegó nel intre del sepelio del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y esixó al xeneral [[Juan Martín Barrundia]] —hasta pocos díes antes Ministru de Guerra de Barrios y principal candidatu a quedase na presidencia— que-y fora apurríu'l poder, aduciendo qu'un númberu regular de tropa venía con él, indicándo-y a Barrundia que la tropa taba acantonada a redoma de la ciudá. Primero que Barillas valir d'aquel ardid pa primir darréu de la presidencia, ocupaba'l puestu de xefe de políticu de Quetzaltenango. La tropa de la cual falaba nun esistía y asina coló al Palaciu de Gobiernu p'asumir la primer maxistratura de la Nación.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Cuando Barrundia entendió'l so error, yá yera tarde; decidió alloñar del país por un tiempu, yá que disponía de los medios necesarios pa ello. Barrundia tornó a Guatemala en 1888, pa finalmente aniciase en Méxicu dende onde publicó folletos en contra del gobiernu de Barillas.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} === Autogolpe d'estáu de 1887 === Lo enmarcao dientro de la llei yera la obligación que tenía Barillas, yá como provisional, de convocar a eleiciones nun tiempu posterior, aspeutu que resalvó pa quedase nel poder imponiendo un gobiernu dictatorial. Según los sos biógrafos, el so gobiernu foi un desastre total qu'afecto la economía del país. Finalmente convocó a eleiciones, que ganó fácilmente. Pa perpetuase nel poder camudó la constitución de la República al so sabor y antoxu y enllargó el mandatu constitucional per espaciu de seis años. Mientres aquel gobiernu fusilar a numberosos enemigos del réxime y espulsóse del país a muncha xente que nun compartía'l pensamientu políticu de Barillas. Dientro de les rebeliones qu'encaloró a sangre y fueu anótase históricamente la de Huehuetenango nel añu de 1887, que-y dio oportunidá de suspender les garantíes constitucionales y eslleir l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Llexislativa]]. El 26 de xunu de 1887 suspendió les garantíes constitucionales y se instituyó en dictador, reconocíu pola [[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]], aición que foi comunicada a los otros gobiernos de Centroamérica y al de Méxicu, indicándo-yos que la media yera transitoria.{{harvnp|Barillas|1887|p=6}} Polos cambeos a la constitución de payares de 1887, la suspensión del réxime constitucional decretada'l ventiséis de xunu de 1887, nun atayara'l periodu presidencial del xeneral Barillas; d'esa forma, terminó dichu periodu presidencial el 15 de marzu de 1892.{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|1899|p=50}} === Espulsión del arzobispu Ricardo Casanova y Estrada === {{AP|Catolicismu en Guatemala|Concordatu de Guatemala de 1884}} {{VT|Ángel María Arroyo|Concordatu de Guatemala de 1852|Ricardo Casanova y Estrada}} Pa 1881, les rellaciones ente'l presidente [[Justo Rufino Barrios]] y los representantes de la [[Ilesia católica]] ameyoraren considerablemente, y el presidente Barrios unvió al so amigu personal y antiguo sacerdote— [[Ángel María Arroyo]] como ministru plenipotenciario ante la [[Santa Sede]] pa trabayar nun nuevu concordatu, que sustituyera al [[Concordatu de Guatemala de 1852|Concordatu de 1852]].{{harvnp|Alejos-Grau|2008|p=174}} El documentu tuvo llistu'l 2 de xunetu de 1884, pero nun foi aldericáu na Asamblea de 1885 porque nun algamar a ser incluyíu na axenda llexislativa;{{harvnp|Guerra|1886|p=828}} sicasí, tres la muerte del presidente Barrios esi añu'l so socesor, el xeneral Barillas yá nun ratificó'l tratáu y mientres el so gobiernu siguir cola política d'agresiones contra la Ilesia Católica.{{harvnp|Alejos-Grau|2008|p=174}} Mientres tuvieron suspendíes les garantíes constitucionales, y amparáu nel so poder dictatorial, y nel artículu 92 del Códigu Penal vixente nesi entós y que castigaba con arrestu o multa a tou aquel qu'ensin permisu de la república emitiera decretos de la Curia Romana, espulsó al arzobispu, llicenciáu [[Ricardo Casanova y Estrada]], quien taba arrexuntando disposiciones de la Curia Romana y publicar como sos n'edictu impresos fora de Guatemala.{{harvnp|Barillas|1887|p=10}} Casanova negar a aceptar l'arrestu y el 2 de setiembre de 1887 publicó una protesta pretextando un atentáu a la propiedá o a la llibertá personal y como un abusu de fuercia.{{harvnp|Barillas|1887|p=11}} En virtú d'esto, Barillas emitió un decretu'l 3 de setiembre de 1887 pol qu'espulsó al arzobispu por tol tiempu que l'Executivu considerara conveniente, pos consideró que nun podía dexar que s'afalara a la rebelión alegando que solo se dependía del [[Papa]].{{harvnp|Barillas|1887|p=11}} El 17 d'ochobre de 1888, foi fundáu nel so honor el conceyu de Barillas n'[[Huehuetenango (departamentu)|Huehuetenango]]. El propósitu de la maniobra, amás de da-y el so nome, foi'l de llegalizar, en favor de propietarios individuales ladinos, l'axudicación de doscientes caballeríes espropiaes a los indíxenes de Santolaya.{{harvnp|Villalobos Viato|2014|p=}} Per aquellos díes yá'l xeneral [[José María Reina Barrios]] mover nel tingláu políticu promoviendo la so campaña presidencial, gracies al so parentescu col xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y al prestíu militar del que se revistió tres el so valiente y efectiva participación na retirada tres la derrota del exércitu guatemalianu na [[Batalla de Chalchuapa]] en 1885. Al enterase Barillas d'aquella promoción urdió otra de les sos tretas pa salir de Reina Bario: unviar a Alemaña con un cargu diplomáticu, pero al llegar, aquel nomamientu nun esistía y el xeneral Reina Barrios viose obligáu a tornar pola so cuenta, pasando un tiempu nos [[Estaos Xuníos]].{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} El so gabinete tuvo conformáu por [[Ángel María Arroyo]] nel despachu d'Instrucción Pública y Rellaciones Esteriores,{{harvnp|Hernández de León|1959|p=1}} Carlos Mendizábal na secretaría de la Guerra, y Francisco Anguiano nel despachu de Gobernación. === Alzamientu de Mataquescuintla de 1889 === {{VT|Mataquescuintla}} En 1889, Mataquescuintla foi escenariu del alzamientu del coronel Hipólito Ruano contra'l gobiernu del xeneral Barillas; opuestu a les polítiques de Barillas, Ruano y dalgunos otros militares retiraos alzar n'armes, pero fueron rápido neutralizaos pol gobiernu.{{harvnp|Revista Militar|15 de mayu de 1899|pp=189-190}} Ruano foi prindáu y fusiláu na plaza de Mataquescuintla.{{harvnp|Revista Militar|15 de mayu de 1899|p=190}} === Primer guerra del Totoposte 1890 === Tres el derrocamientu del presidente salvadoreñu por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]], el designáu a la presidencia salvadoriana, Camilo Álvarez, y numberosos enemigos del nuevu réxime abellugar en Guatemala y solicitaron ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta, que pretendía invadir a Guatemala; la verdadera intención yera recuperar el gobiernu nel so país valiéndose del exércitu guatemalianu. Convencíu polos rumor, Barillas dictó'l siguiente decretu: {{caxa de cita|alliniación = center|anchu=80%|Manuel Lisandro Barillas, Xeneral de División y Presidente Constitucional de la República de Guatemala,<br /> ''CONSIDERANDO: que por causa de los últimos sucesos acaecíos n'El Salvador, el Gobiernu de Guatemala tuvo qu'asitiar una parte del so exércitu na frontera, cola única mira de velar pola paz y de guardar l'orde públicu amenaciáu por cuenta de aquellos sucesos; qu'a pesar de les protestes de paz de Guatemala y d'haber escosu tolos medios posibles pa consiguila, la fuercia del vecín Estáu invadió'l territoriu nacional y fechu, per distintos medios, inxustes prevocaciones contra'l pueblu de Guatemala; y que ye'l casu de que l'Autoridá Suprema faiga respetar la integridá del territoriu y los sagraos derechos de la República, siendo obligación del Poder Executivu defender la independencia y l'honor de la Nación y la inviolabilidad del so suelu:''<br /> ''POR TANTU:''<br /> En Conseyu de Ministros, decretu:<br /> ''Artículu 1o.- Guatemala acepta a inxusta guerra a que se-y provocó pol gobiernu de fechu establecíu n'El Salvador, y torna la responsabilidá de les aciages consecuencies que nes persones y responsabilidaes cáusense, nos individuos qu'han promovíu la fratricida llucha que güei esiste ente dambos pueblos.''<br /> ''Artículu 2o.- El Ministru de la Guerra queda encargáu del cumplimientu d'esti decretu y de dictar les midíes más enérxiques y convenientes a efeutu d'aprovir a la defensa y de llevar a términu les operaciones militares que l'estáu de guerra esixe.''<br /> Dau nel Palaciu del Poder Executivu: en Guatemala, a ventidós de xunetu de mil ochocientos noventa.<br /> Manuel Lisandro Barillas<br /> El Secretariu d'Estáu nel Despachu de la Guerra: C. Mendizábal.|Tomáu de: {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|F.}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides Tomo III|editorial=Tipografía Sánchez y De Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930a}}{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}}}} Les tropes movilizar hasta la frontera, con Camilo Álvarez ente ellos, quien inclusive nomara a los sos ministros. Les tropes guatemalianes yá nun siguieron avanzando. Inclusive, l'exércitu de Ezeta diose'l luxu de tornar a la capital salvadoriana a encalorar un llevantamientu. Yá de regresu a la frontera, Guatemala siguió ensin mover les sos tropes; y l'asuntu terminó cola intervención de los miembros del Cuerpu Diplomáticu, que roblaron un arreglu de paz, el 21 d'agostu de 1890.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Con ironía, los guatemalianos llamaron a esta la guerra del totoposte», yá que namái sirvió pa movilizar granu de maíz molíu (totoposte) p'alimentar tropes que nunca combatieron, lo qu'estropió gravemente la economía del país.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Mientres la guerra, sicasí, asocedieron dos fechos significativos pal gobiernu de Barillas: * Juan Martín Barrundia embarcar dende Méxicu pa El Salvador pa xunise con Ezeta. Al sabelo, el gobiernu guatemalianu amparándose en derechu internacional, detuvo la embarcación y solicitó la entrega de Barrundia como prisioneru. Barrundia aguantóse, pero foi ablayáu polos policías que pretendieron arrestalo.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} * Llegada del insigne poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] a Guatemala:<ref name=torres>{{harvnb|Torres|s.f.|p=}}</ref> el 30 de xunu de 1890 llegó a Guatemala Rubén Darío, fuxendo de los Ezeta dende [[El Salvador]] y agospióse nel Hotel Unión». A la so habitación llegó un edecán presidencial a dici-y que'l Presidente desea velo, y conducir a un salón de Palaciu onde hai munches persones civil y militar, frente a Barillas, quien taba nel so sillón. He equí lo qu'asocedió: {{caxa de cita|anchu=80%|alliniación=center| :- ¿Ye usté'l señor Rubén Darío? :- Sí, señor. :- Avérese, amigu. Vamos ver. ¿Ye usté tamién de los qu'anden diciendo que'l xeneral Menéndez nun foi asesináu? :- Señor Presidente, yo acabo de llegar, nun falé entá con naide; pero puede asegura-y que'l presidente Menéndez nun foi asesináu. :Barillas montó en cólera y díxo-y: :- ¿Y nun sabe usté que tengo na Penitenciaría a munchos propagadores d'esa falsa noticia? :- Señor, esa noticia nun ye falsa. El xeneral Menéndez morrió d'un ataque cardiacu, al paecer; pero si nun foi asesináu con bala o con puñal, dio-y muerte'l desagradecimientu, la infamia del xeneral Ezeta, que cometió, puede dicise, un verdaderu parricidiu. :Darío esplicólu pormenorizadamente los fechos asocedíos en [[San Salvador]] el 22 de xunu, y al terminar, el xeneral Barillas, que lo escuchara con muncha atención ya interés, díxo-y: :- Ta bien. Vaya nel intre y escriba eso. Qu'apaeza mañana mesmu. Y vease col Ministru de Rellaciones Esteriores y col Ministru de Facienda.<ref name=torres/> :Despidiéronse y Darío dir al so hotel a complacer el pidimientu de Barillas: escribió la Historia negra», narración vívida y exacta de la traición del 22 de xunu, que apaeció'l 2 de xunetu nEL Imparcial, roblada col seudónimu «Tácito».|Edelberto Torres<br />La dramática vida de [[Rubén Darío]]<ref name=torres/>}} === Educación y cultura === Dio beques pa realizar estudios n'Europa a los más sobresalientes estudiantes de medicina de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]], y tamién a los lliteratos, como [[Enrique Gómez Carrillo]], a quien-y dio una beca pa estudiar en Madrid, a instancies del poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]], quien dirixía'l periódicu onde collaboraba Gómez Carrillo.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=15}} Amás, fundó la Facultá de Medicina d'Occidente{{harvnp|Muséu del Exércitu|s.f.|p=}} y el 28 de xunu de 1888, creó la Escuela Normal de Señorites (actual [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén]], pero'l so inauguración retrasóse dellos años, pos foi hasta 1893 cuando empecipió los sos llabores so la direición de la maestra Rafaela del Águila.{{harvnp|Muñoz de Castro|s.f.|p=}} L'[[Academia Guatemaliana de la Llingua]] constituyir mientres el réxime del xeneral Barillas en 1887, anque la so reconocencia xurídica data de 1888. Los miembros fundadores fueron Fernando Cruz, primer direutor, [[Angel Maria Arroyo|Ángel María Arroyo]], el poeta Juan Fermín de Aycinena, [[Agustín Gómez Carrillo]],<ref group=lower-alpha>Padre del célebre cronista guatemalianu [[Enrique Gómez Carrillo]], quien tamién foi miembru de l'Academia.</ref> [[Antonio Batres Jáuregui]], José Matías Quiñónez, Antonio Machado Palombu y [[Elisa Hall de Asturias#Grana de Mostaza|Guillermo Francisco Hall Avilés]]. === Infraestructura === ==== Ferrocarril del Norte ==== {{AP|Ferrocarril del Norte de Guatemala}} En 1889, el gobiernu del xeneral Barillas estableció un contratu con Henry Louis Félix Cottu, de [[París]], [[Francia]] pa la construcción del ferrocarril del norte coles siguientes condiciones: Cottu tomó al 80 % netu oru un emprestu que'l Gobiernu de Guatemala emitiría por valor de $21.312,500 oru, equivalentes a 106.562,500 francos en bonos de $20.00 oru o 100 francos cada unu; los que devengarían l'interés de 6% al añu y seríen amortizados nun términu de 45 años a razón del 0.5% añal.{{harvnp|Barillas|1889|p=5}} El productu líquidu del préstamu equivalente a $17.050.000 oru diba ser invertíu de la siguiente forma: * $2.000.000 oru, que'l gobiernu utilizaría p'ameyorar la situación económica y financiera del país. * $3.750.000 oru, pa la compra de los bonos y aiciones del Ferrocarril Central de Guatemala. * $10.000.000 oru, pa la construcción del Ferrocarril al Atlánticu y un muelle nel puertu de [[Santo Tomás de Castilla]]. * $1.300.000 oru que se diben a caltener como depósitu pa pagar los intereses y amortización del préstamu mientres la construcción del ferrocarril.{{harvnp|Barillas|1889|p=5}} Cottu tamién se comprometió a construyir, por cuenta del estáu a construyir el ferrocarril del Norte y a trespasar al estáu de Guatemala el contratu que suscribiera con Huntington en Nueva York p'adquirir el ferrocarril central de Guatemala.{{harvnp|Barillas|1889|p=5}} El gobiernu, pela so parte otorgaría toles seguridaes necesaries -ensin perxuiciu pa la Nación, á fin de que los contratos fueren efectivos. D'alcuerdu a Barillas, les condiciones axustaes yeren favorables: el Gobiernu disponía, de $2.000.000 oru p'ameyorar la situación económica y financiera del país; sicasí, d'alcuerdu al escritor [[Adrian Vidaurre|Adrián Vidaurre]], quien yera Auditor de Guerra del presidente [[Manuel Estrada Cabrera]] —enemigu personal de Barillas—, na so obra ''Paralelu ente dos alministraciones'' escrita en 1907, Barillas dexó abandonaes les obres del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]] qu'empecipiara [[Justo Rufino Barrios]] y pa les qu'esti postreru dexaría abondos fondos.<ref name=vidaurre7>{{harvnb|Vidaurre|1907|p=26}}</ref> Según Vidaurre, Barillas en llugar del ferrocarril dedicar a la canalización del [[ríu Motagua]], obra na qu'asocedería una altu nivel de corrupción y que nun dexó que se fixeren víes de comunicación fayadiza mientres esi gobiernu.<ref name=vidaurre7/> ==== Ferrocarril de Escuintla ==== Concluyó la construcción formal de les pontes del Ferrocarril de Escuintla, que fuera completada'l 15 de setiembre de 1884, pero con pontes de madera en cuenta de pontes de metal, como se contratara orixinalmente, pol baramentu del gobiernu del xeneral Barrios n'apurrir la obra lo antes posible.{{harvnp|Barillas|1887|p=14}} ==== Remodelación del Teatru Colón ==== {{AP|Teatro Carrera (Guatemala)}} [[Ficheru:AGTM D368 The National Theatre, Guatemala.png|thumb|200px|Teatru Colón en 1884.{{harvnp|Conkling|1884|p=343}}]] [[Ficheru:Vistadesdeteateo.jpg|200px|miniaturadeimagen|Vista del edificiu Recinos y de la Catedral dende'l teyáu del Teatru a principios del sieglu {{versalita|xx}}.]] Gran aficionáu a la ópera y a instancies del so amante Josefa Silva -que yera actriz y cantante profesional- el Capitán Xeneral [[Rafael Carrera]] mandó a construyir un maxestosu Teatru Nacional que foi nomáu nel so honor como «[[Teatro Carrera (Guatemala)|Teatro Carrera]]», allugáu na Plaza Vieya.{{harvnp|González Davison|2008|p=}} Dicha Plaza Vieya yera un sitiu allugáu escontra'l nororiente de la [[Ciudá de Guatemala]] y qu'en 1776 abrigara la piedra fundadora de la [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]] depués de celebráu'l primer cabildru y roblada l'acta d'asentamientu, el 2 de xineru d'aquel añu. Escoyérase esti llugar por que fuera la Plaza Mayor de la nueva ciudá, acutar xunto a ella espacios pa la construcción del Palaciu Arzobispal y la Catedral, según pa la edificación, pela redolada, de les cortiles pa les families del [[Clan Aycinena]], yá que don Fermín de Aycinena, primer patriarca del clan, collaborara sobremanera colos gastos del treslláu.{{harvnp|González Davison|2008|p=430}} [[Ficheru:Coat of arms of Guatemala (1858-1871).svg|miniaturadeimagen|150px|left|Escudu de Guatemala a partir de 1858. Atopar nel frontispiciu del Teatru Carrera.]] [[Ficheru:TeatroColon1.jpg|200px|miniaturadeimagen|Teatru Colón tres la so remodelación en 1892.]] En 1852 cuando Juan Matheu y [[Manuel Francisco Pavón Aycinena]], miembros del conservador [[Clan Aycinena]] y conseyeros del presidente- presentaron a [[Rafael Carrera]] un nuevu plan. Yá aprobáu'l proyeutu, Carrera comisionó al propiu Matheu y a Miguel Ruiz de Santisteban pa construyir el teatru. Cuando la obra poner en marcha, tuvo a cargu del inxenieru Miguel Rivera Maestre, pero ésti arrenunció pocu dempués, siendo sustituyíu por José Beckers, profesional especializáu n'Alemaña, quien construyó les fachaes de marcáu helenismu y amestó un antepar. La edificación d'esti teatru foi'l primer proyeutu monumental de la era republicana del país,{{harvnp|Guateantaño|17 d'ochobre de 2011|p=}} aprovechando que finalmente ésti vivía una dómina de paz y prosperidá.{{harvnp|González Davison|2008|p=432}} Na Guía Appleton de Méxicu y Guatemala de 1884, el teatru foi descritu asina: «Nel centru de la plaza ta'l Teatru, igual en tamañu y elegancia a cualesquier de l'América española. Fileres de naranxales y otros árboles de flores brilloses y arumes deliciosos arrodien al edificiu ente qu'estatues y fontes asitiaes a ciertos intervalos enguapecen entá más el paséu.{{harvnp|Conkling|1884|p=343}} Tres la [[Reforma Lliberal]] de 1871, el teatru llamóse a cencielles Teatru Nacional. En 1892, alzóse un frontón triangular en dos o tres metros, pa da-y más elegancia sustituyéndose l'escudu de la República de Guatemala del gobiernu conservador de Rafael Carrera por una alegoría n'alto relieve. Removieron les naranxales que crecíen a la vera de la banqueta les estatues mitolóxiques y les fontes que remataben les esquines de la octava y novena cais, na parte oriental de la plazoleta y enguapecióse el paséu con modernos xardinos y artísticos covarones y alzóse el bustu de [[José Batres Montúfar]], nel ángulu noroeste del parque.{{harvnp|Guateantaño|17 d'ochobre de 2011|p=}} Cuando s'averaba la conmemoración del cuartu centenariu del [[Descubrimientu d'América]] en 1892, se remozó el teatru pa dar cabida a una compañía d'ópera italiana, contratada pol gobiernu pa la temporada 1892-1893, y qu'incluyía una primadona dramática y una llixera, un contraltu y una mediosoprano, una contraprimaria, y seis dames de coru, con maestru direutor d'orquesta y unu, direutor del coru, seis cantantes varones y seis baillarinos.<ref name=Chinchilla>{{harvnb|Chinchilla Aguilar|1998|p=221}}</ref> Por que el teatru pudiera ser dignu de los festexos, tamién s'aprobó una erogación de fondos especial pal efeutu, pos adicionalmente, la colonia italiana ordenara llevantar nuna plazoleta al frente del edificiu, un monumentu al descubridor, como agasayo pa la tierra que los había acoyíu.<ref name=Chinchilla/> La construcción de la plazoleta pa una estatua de Colón que donó la colonia italiana foi realizada pol gobiernu del xeneral Reina Barrios, pos Barillas apurrió-y el poder en marzu de 1892. El Teatru Colón foi estropiáu polos [[Terremotu de Guatemala de 1917|terremotos de 1917-18]] y permaneció en ruines hasta 1923; nun foi baltáu antes, primero pola incapacidá del gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] pa realizar los llabores de descombramiento{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=158-178}} y depués pola revolución de 1920 pa derrocar al presidente Estrada Cabrera, y el golpe d'estáu de 1921 del xeneral [[José María Orellana]] que derrocó al presidente [[Carlos Herrera y Luna]]. Nel so llugar instalóse un mercáu cantonal.<ref group=lower-alpha>Al parque cantonal denominóse-y tamién «Colón» y onde tuvo hasta 1948, cuando depués de delles xestiones construyó un mercáu formal na 12 avenida y 7ª. cai de la zona 1.</ref> ==== Remodelación del Palaciu d'Antigua Guatemala ==== {{AP|Palaciu de los Capitanes Xenerales (Guatemala)}} L'antiguu Palaciu de los Capitanes Xenerales empezar a reconstruyir na segunda metá del sieglu {{versalita|xix}} pol correxidor J. Ignacio Irigoyen, ente que la fachada reconstruyir mientres el gobiernu del xeneral Barillas Bercián. Pa la reconstrucción de la fachada utilizaron les columnes de piedra que permanecieren mientres casi cien años nunos tendeyones improvisaos frente al Palaciu, nel llau sur de la Plaza Mayor.{{harvnp|Rodríguez Girón|Flores|Garnica|1995|p=585}} Cola reconstrucción rehabilitáronse los sectores menos estropiaos del edificiu: la cárcel y la gobernación,{{harvnp|Rodríguez Girón|Flores|Garnica|1995|p=587}} la cual empezó a funcionar nel establecimientu en 1896.{{harvnp|Aceña|1896|p=135}} <center> <gallery perrow=4 widths=150px heights=150px> Ficheru:Palacio1840.jpg|Vista norte del Palaciu de los Capitanes Xenerales y de los tendeyones onde ser guardaron les sos columnes. Década de 1860. Ficheru:AntiguaPalace1875.jpg|Palaciu Real en 1875, cola fachada parcialmente reconstruyida. Ficheru:Palacio de la Capitania General de Guatemala.JPG|El Palaciu depués de la so reconstrucción mientres el gobiernu del xeneral Barillas. </gallery> </center> ==== Electricidá ==== Pa 1898, en que s'efectúa'l trespasu del poder a Reina Barrio, el parque central de Guatemala yá cuntaba con allumáu públicu.{{harvnp|Castellanos|2014|p=44:55}} == Entrega del poder == === Eleiciones de 1892 === {{AP|Eleiciones xenerales de Guatemala de 1892}} Nesti procesu eleutoral foi la primer vegada que los partíos fixeron propaganda nos periódicos de la dómina.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} Barillas Bercián foi un casu únicu ente tolos presidentes lliberales que tuvo Guatemala ente 1871 y 1944: él apurrió'l poder al so socesor en forma pacífica. Cuando'l periodu d'eleiciones averábase, mandó a llamar a los trés candidatos lliberales pa preguntar cuál sería'l so plan de gobiernu. Aquel día, Reina Barrios tornara a Guatemala y llanzárase como unu de los candidatos. La siguiente anéudota rellata meyor lo qu'asocedió entós:{{harvnp|De los Ríos|1948|p=78}} {{caxa de cita|anchu=90%|alliniación=center| :Llegó primero'l llicenciáu Francisco Lainfiesta, y el xeneral Barillas, cola más atenta de les sos sorrises, díxo-y: :- Llicenciáu Lainfiesta: usté ye unu de los candidatos nes próximes eleiciones y quiciabes el que más probabilidaes tien de trunfar. Yo quixera saber cuál sería l'actitú d'usté y el so sistema políticu de gobiernu, en casu de llograr el trunfu. Sobremanera, quixera saber l'actitú d'usté al respective de la mio persona. Porque cometí los mios errores, nun lo niego. Yo yera un simple obreru apurríu a los mios llabores de carpintería, cuando'l xeneral Justo Rufino Barrios mandóme llamar pa ser segundu designáu a la presidencia. Deseyaría, pos, señor Lainfiesta, saber la so conducta pa conmigo. :El señor Lainfiesta respondió: :- Xeneral Barillas: si la suerte favoreciérame col trunfu eleccionario, el mio sistema de gobiernu basar nel cumplimientu estrictu de la Constitución; la llei sería la llei y tou aquel qu'adquiriera dalguna responsabilidá, va tener que responder d'ella ante los correspondientes tribunales. Una firme derechura nel cumplimientu de los preceptos constitucionales va ser la norma de la mio conducta como presidente. :- Bien-y dixo'l xeneral Barillas, y despidiéronse cordialmente. :Fixo venir a la so presencia al doctor [[Lorenzo Montúfar y Rivera|Montúfar]], esi vieyu simpáticu, agudu analista, historiador y políticu y quiciabes una de les figures centroamericanes más interesantes del sieglu {{versalita|xix}}. Interrogólo n'idéntica forma que al señor Lainfiesta. El doctor Montúfar respondió n'iguales o asemeyaos términos que Lainfiesta, superando les sos afirmaciones no qu'a la obediencia de la Constitución refierse y al cumplimientu estrictu de les lleis. Despidiéronse bien diplomáticamente y entró a l'audiencia'l xeneral [[José María Reina Barrios]]. :Cuando metanes amena conversación, el xeneral Barillas repitió'l so yá conocida entruga, Reynita contestó-y, con una sorrisa de sinceridá: :-D'eso nun debemos nin falar, xeneral; porque usté y yo somos lo mesmo. Tenga'l convencimientu de que yo voi saber respeta-y y protexe-y. :Y estrecháronse les manes con efusión.|[[Efraín De los Ríos]]<br />Ombres contra Homes, 1948{{harvnp|De los Ríos|1948|p=78}}}} Al llegar el periodu eleccionario, los primeros dos díes de votación favorecíen a Lainfiesta. Pero al mediar el tercer día, una inmensa columna d'indíxenes de Quetzaltenango y Totonicapán baxa de los montes pa votar pol xeneral Reina Barrios. Los axentes oficiales fixeron el so trabayu: resultó electu'l xeneral Reina Barrios.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=82}} Pa non desairar a los candidatos perdedores, Barillas apurrió-yos cheques pa cubrir los gastos de les sos campañes presidenciales. Reina Barrios nun recibió nada, pero a él Barillas apurrió-y el mandu'l 15 de marzu de 1892. Depués d'apurrir el poder, Barillas retirar a la vida privada, dedicándose al cuidu de les sos finques na mariña sur, onde tenía bien bonos cultivos. Al momentu d'apurrir la Presidencia, el xeneral Barillas llevaba atropada una fortuna d'aproximao 8 millones de dólares, dineru que foi gastando ensin enforma orde. Barillas quería escaecese de los entueyos del poder públicu y somorguiase na vida bucólica del campu. El mesmu gobernante espresara que deseyaba «volver al senu de la familia, que mientres los años de la so xestión presidencial probablemente desoyera; compartir les esperances y sufrimientos de los llabradores y mozos de les sos finques, pos a lo último él tamién yera home de campu».{{harvnp|Torres Moss|1993|p=}} === Dempués del gobiernu y exiliu en Méxicu === Barillas siguió viviendo en Guatemala, y foi alcalde de Quetzaltenango mientres el gobiernu de Reina Barrio. Mientres la so xestión adquirió terrenes que donó a families d'escasos recursos na so totalidá. Sicasí, cuando llegó al poder el llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] tres l'asesinatu de Reina Barrio en febreru de 1898, tuvo que salir del país por cuenta de les presiones y constante vixilancia per parte de la policía secreta. Al llegar a Méxicu onde foi bien recibíu na so calidá d'enemigu del regmien guatemalianu, pero dedicar a haber vida social y a cortexar dames, y nunca fixo bon usu del sofitu del presidente [[Porfirio Díaz]] nin del fervor de los enemigos del réxime d'Estrada Cabrera que taben exiliaos en Méxicu. === Intentu d'Invasión de 1906 === En 1906, a pesar del so escasu involucramiento cola causa opositora guatemaliana, foi llamáu polos emigraos políticos en Méxicu y en El Salvador pa dirixir una invasión a Guatemala, xunto con [[José León Castillo]], un eternu aspirante a la presidencia guatemaliana y quien yá perdiera unes eleiciones contra Estrada Cabrera. Un amigu de Barillas que vivía nos Estaos Xuníos, apurrió-yos l'oru pa la revuelta, y tantu el presidente de Méxicu, [[Porfirio Díaz]], como'l xeneral [[Tomás Regalado]] d'[[El Salvador]], ufiertáron-yos fronteres abiertes pa los sos soldaos. Coles mesmes, teníen el sofitu d'un barcu del vapor «Imperiu» que taba fondiáu en San Francisco, California, Estaos Xuníos. Magar tol sofitu, Barillas, qu'amás escarecía d'habilidá militar, se enemistó con Castiellu pocu dempués d'empecipiase les hostilidaes, y esta falta de lideralgu llevó a la incursión al fracasu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=45}} === Asesinatu === Tres el fracasu de 1906, Barillas paso los últimos díes de la so vida na ciudá de Méxicu, onde foi asesináu la nueche del 7 d'abril de 1907.<ref group=lower-alpha>Por esta asociación de númberos llamóse-y l'Home de los Tráxicos Sietes»; según [[José María Reina Barrios]] foi l'Home de los Tráxicos Ochos», pos morrió a la 8 de la nueche'l 8 de febreru de 1898.</ref> Foi un secretu a voces qu'aquel asesinatu fuera ordenáu por Estrada Cabrera, quien unvió a dos asesinos guatemalianos a sueldu pa cumplir col encargu, siendo estos Florencio Reyes y Bernardo Mora quien fueron prindaos y fusilaos na capital mexicana. Estos confesaron el so delitu y denunciaron a dos altos militares qu'apaecíen como autores intelectuales d'aquel fechu de sangre. Naturalmente que los militares yeren guatemalianos y collaboraben estrechamente col réxime de Estrada Cabrera. Al momentu de la so muerte, Barillas atopábase práuticamente na miseria. === Reaición === El gobiernu mexicanu nun protestó por aquel fechu. Dizse que foi'l Ministru de Rellaciones Esteriores mexicanu Mariscal, quien convenció al presidente [[Porfirio Díaz]] de nun invadir a Guatemala en represalia pol asesinatu de Barillas diciéndo-y: «Fácilmente vencer [a Guatemala]; pero d'ellí va tornar un xeneral victoriosu y con él - yá lo sabe usté como bon mexicanu - un aspirante a la presidencia».{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=183}} === Treslláu de los sos restos === Los sos restos fueron expatriados darréu a la ciudá de [[Quetzaltenango]], onde fuelguen nel Campusantu Municipal.{{harvnp|Muséu del Exércitu|s.f.|p=}} == Semeyes == <div align=center> <gallery perrow=5 widths=150 heights=150> Image:Barillas2.jpg Image:Barillas3.jpg Guatemala land of quetzal, Brigham 07.jpeg|1887 Manuel Lisandro Barillas 1890.jpg|1890{{harvnp|de Castru|1890|p=220}} </gallery> </div> == Ver tamién == * [[José María Reina Barrios]] * [[Justo Rufino Barrios]] * [[Manuel Estrada Cabrera]] * [[Presidentes de Guatemala]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|2}} === Bibliografía === {{Refcomienza|2}} * {{cita publicación|apellíu=Aceña|nome=Ramón|títulu=L'Antigua Guatemala|publicación=La Ilustración Guatemaliana|allugamientu=Guatemala|añu=1896|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat|volume=1|númberu=9}} * {{cita llibru |apellíu=Alejos-Grau|nome=Carmen José|títulu=Teología n'América Llatina|volume=3|editor=Saranyana, José Ignacio|isbn=9788495107473|edición=ilustrada|editorial=Iberoamericana|añu=2008|url=https://books.google.com/books?id=IcLd9DU_LiUC&pg=PA173&lpg=PA173}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez||títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945}} * {{cita llibru |autor=Asamblea Nacional Constituyente|url=https://archive.org/stream/leyconstitutivadela00guat#page/n1/mode/2up|títulu=Ley constitutiva de la República de Guatemala decretada pola Asamblea Nacional Constituyente'l 11 d'avientu de 1879 y reformada pol mesmu Altu Cuerpu en 5 de payares de 1887 y 30 d'agostu de 1897; pa usu de les escueles|allugamientu=Guatemala|editorial=Tipografía Nacional|añu=1899}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/mensajepresentad00guat#page/n3/mode/2up|apellíu=Barillas|nome=Manuel Lisandro|títulu=Mensaxe presentáu a l'Asamblea Nacional Constituyente pol ciudadanu Manuel Lisandro Barillas, xeneral de división y presidente de la República de Guatemala, el día 1 d'ochobre de 1887|editorial=La Unión|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|url=http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|títulu=Vida y obra de José María Reina Barrios|nome=Lorena|apellíu=Castellanos|publicación=[[Universidá Francisco Marroquín]]|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=3 de payares de 2014}} *{{cita publicación | títulu = Un monumentu qu'honra a Guatemala. El monumentu nacional a Cristóbal Colón, por Tomás Mur| nome=Ernesto|apellíu=Chinchilla Aguilar| editorial = [[Academia de Xeografía y Historia de Guatemala]]|allugamientu=Guatemala|publicación=Anal de l'Academia de Xeografía ya Historia|volume=LXVII|añu=1998}} * {{cita publicación|url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Appleton%27s_Guide_to_Mexico.djvu/9|títulu=Appleton's guide to Mexico, including a chapter on Guatemala, and a complete English-Spanish vocabulary|apellíu=Conkling|nome=Alfred R.|allugamientu=Nueva York|editorial=D. Appleton and Company|añu=1884|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=De los Ríos|nome=Efraín|enllaceautor=Efraín de los Ríos|títulu=Ombres contra Hombre|edición=3.<sup>a</sup>|publicación=Fondo de Cultura, Universidá de Méxicu|ubicación=Méxicu|añu=1948}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison|nome=Fernando|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4}} * {{cita web|autor=Guateantaño|url=http://guatepalabras.blogspot.com/2011/10/parques-y-places-antigües-de-guatemala.html|títulu=Parques y places antigües de Guatemala|website=Guatepalabras Blogspot|allugamientu=Guatemala|fecha=17 d'ochobre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150127212910/http://guatepalabras.blogspot.com/2011/10/parques-y-places-antigües-de-guatemala.html|fechaarchivu=27 de xineru de 2015}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=g0AXAAAAYAAJ&pg=PA828&lpg=PA828|títulu=Ley emitíes pol gobiernu democráticu de la República de Guatemala y pola Asamblea Nacional constituyente y llexislativa|apellíu=Guerra|nome=Viviano|volume=Tomo IV|añu=1886|editorial=Tipografía de Pedro Arenales}} * {{cita publicación |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León||títulu=El capítulu de les efemérides|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|añu=1959}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides|volume=Tomo III|editorial=Tipografía Sánchez y De Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita web|url=https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el mio-perfil-1/institutu-normal-central-pa-senoritas-belen-|publicación=Google books|títulu=Portafolio del Institutu Normal Central pa Señorites Belén|apellíu=Muñoz de Capo|añu=s.f.|fechaaccesu=6 de setiembre de 2014}} * {{cita web|url=http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|website=Muséu Militar de Guatemala|autor=Muséu del Exércitu|títulu=Manuel Lisandro Barillas|editorial=Exércitu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.|fechaaccesu=7 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140812100143/http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|fechaarchivu=12 d'agostu de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Navarro Floria|nome={{Versalita|Juan G.}}|añu=2011|editorial=Universidá Católica|títulu=Acuerdo y concordatos ente la Santa Sede y los países americanos|url=http://www.scielo.cl/pdf/rducn/v21n2/art18.pdf|allugamientu=Buenos Aires, Arxentina}} * {{cita llibru |apellíu=Ramos|nome=Marco Antonio|url=https://books.google.com/books?id=DOVBNn5kX8sC&pg=PA255&lpg=PA255|capítulu=Estáu ya Ilesia escontra la separación|títulu=Historia xeneral d'América Llatina; los proyeutos nacionales llatinoamericanos: los sos preseos y articulación, 1870-1930|volume=Tomo VII|editor=Ayala Mora, Enrique; Posáu Carbó, Eduardo|editorial=Trotta, Ediciones UNESCO|añu=2008|isbn=978-84-8164-752-5}} * {{cita publicación|autor=Revista Militar|url=https://archive.org/stream/revistamilitar00guat#page/214/mode/2up|títulu=El coronel don Hipólito Ruano|publicación=Revista Militar: órganu de los intereses del Exércitu|allugamientu=Guatemala|fecha=15 de mayu de 1899|volume=I|númberu=12}} * {{cita publicación|apellíu=Rodríguez Girón|nome=Zoila|títulu=El real palaciu d'Antigua Guatemala: arqueoloxía y propuesta de rehabilitación|apellíu2=Flores|nome2=José Alejandro|apellíu3=Garnica|nome3=Marlen|publicación=Simposio d'investigaciones arqueolóxiques en Guatemala|añu=1995|editor=Laporte, L.P; Escobedo, H.|editorial=Muséu Nacional d'Arqueoloxía y Etnoloxía, versión dixital|allugamientu=Guatemala|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|fechaarchivu=14 de setiembre de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|archivedate=2011-09-14|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita web|apellíu=Torres|nome=Edelberto|url=http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|website=Estrella de Nicaragua en línea|títulu=La dramática vida de Rubén Darío|fechaaccesu=2 d'agostu de 2014|añu=s.f.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808060736/http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza|nome=Enrique|títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edición=2ª|editorial=F&G|allugamientu=Guatemala|isbn=9789992261569|añu=2007}} * {{cita publicación |apellíu=Torres Moss|nome=Clodoveo|títulu=La verdá sobre l'asesinatu del Xeneral Manuel Lisandro Barillas|editorial=Editorial del Exércitu|allugamientu=Guatemala|añu=1993}} * {{cita llibru |autor=Vidaurre, Adrián|títulu=Paralelu ente dos alministraciones: apuntes pa la historia|enllaceautor=Adrian Vidaurre|url=https://books.google.com/books?id=Ct1qAAAAMAAJ&pg=PA26&lpg=PA26|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1907}} * {{cita publicación|apellíu=Villalobos Viato|nome=Roberto|url=http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|títulu=Sitio con nomes de líderes|publicación=D Fondu|editorial=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|añu=2014|fechaaccesu=22 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141121105545/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|fechaarchivu=21 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129200653/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|archivedate=2015-01-29}} {{Reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} {{commonscat|Manuel Lisandro Barillas}} * [http://www.viajeaguatemala.com/muséu-nacional-de-historia-onde-guatemala-cunta-el so-pasáu Muséu Nacional d'Historia de Guatemala] * {{cita web|url=http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/manuel-lisandro-barillas|títulu=Manuel Lisandro Barillas|añu=2016|fechaaccesu=14 d'abril de 2016|allugamientu=Guatemala|website=Güei na historia de Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160507000459/http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/manuel-lisandro-barillas|fechaarchivu=2016-05-07}} {{reftermina}} {{socesión | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of Guatemala.svg|35px|center]][[Presidente de Guatemala]] | periodu = 1885 - 1892 | predecesor = [[Alejandro M. Sinibaldi]] | socesor = [[José María Reina Barrios]]}} {{Presidente de Guatemala}} {{NF|1845|1907|Barillas Bercian, Manuel Lisandro}} {{Tradubot|Manuel Lisandro Barillas}} [[Categoría:Lliberales de Guatemala]] [[Categoría:Militares de Guatemala]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Guatemala]] [[Categoría:Presidentes de Guatemala]] [[Categoría:Persones de Quetzaltenango]] h3fptlq3jza2gyr6671l6phg09dzbgf 0 156475 4496475 4376912 2026-05-26T07:09:15Z Limotecariu 735 4496475 wikitext text/x-wiki {{correxir}} {{persona}} '''Rafael Leonardo Callejas Romero''' {{nym}}, conocíu como '''Rafael Callejas''', foi un [[economista]] y [[políticu]] [[Hondures|honduranu]] estraditáu a Estaos Xuníos polos delitos de fraude electrónicu y del llamáu Rico Act que venceya a los imputaos n'empreses y grupos delictivos. Foi'l tercer ppresidente constitucional de la [[República d'Hondures]] ente los años de [[1990]] a [[1994]] y Presidente de la Federación Nacional Autónoma de Fútbol d'Hondures. Implicáu confeso d'una rede de crime entamáu y fraude electrónicu de 42 persones de Concacaf y Comebol nel escándalu Fifa gate. == Biografía == Rafael Leonardo Calleja Romero nació na ciudá de Tegucigalpa, Hondures, el 14 de payares de 1943.<ref name="Rafael leonardo Callejas">{{cita web |url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/gobi/prs-t/rlc.html|títulu=Rafael Leonardo Calleja|autor=angelfire.com|fecha=2010|editorial=angelfire.com|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=6 de setiembre de 2013|cita="Nació en Tegucigalpa el 14 de payares de 1943"}}</ref>Los sos padres son Rafael Callejas Valentine y la señora Emma Romero de Callejas, orixinaria de [[Danlí]], El Paraísu. Rafael Leonardo Callejas casóse cola abogada, Norma Regina Gaborit.<ref name="Rafael Leonardo Calleja Romero">{{cita web |url=http://www.bookrags.com/biography/rafael-leonardo-callejas-romero/#gsc.tab=0|títulu=Rafael Leonardo Callejas Romero|autor=Encyclopedia of World Biography|fecha=2013|editorial=Encyclopedia of World Biography|allugamientu=|fechaaccesu=14 de setiembre de 2013|cita=""}}</ref> El mozu Rafael Leonardo, realizó los sos estudios elementales na Escuela Americana y los secundarios nel Institutu San Francisco de [[Tegucigalpa]]. Darréu treslladóse a [[Mississippi]], Lousiana onde cursó los sos estudios cimeros na Universidá de Mississippi. Nesi llugar, Calleja Romero remato los sos estudios en 1966, graduándose n'Economía Agrícola. En 1967 fixo un curtiu diplomáu nel Institutu de Ciencies Sociales de [[L'Haya]], sobre Desenvuelvo Agrícola. Al so regresu a Hondures, Calleja Romero desempeñóse como planificador Xefe del Sector Agropecuariu nel Conseyu Cimeru de Planificación Económica mientres el gobiernu del xeneral [[Oswaldo López Arellano]] nel periodu 1967/1971. Dende al añu 1972 hasta l'añu 1975 desempeñó'l cargu de Subsecretariu y depués Secretariu d'Estáu nel Despachu de Recursos Naturales mientres el segundu gobiernu de López Arellano.<ref name="Galería d'Ex-Ministros">{{cita web |url=http://www.sag.gob.hn/avera-de-la-sag/quien-somos/hestoria/galeria-de-ex-ministros/|títulu=Galería d'Ex-Ministros|autor=sag.gob.hn|fecha=2013|editorial=angelfire.com|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=13 de setiembre de 2013|cita="Llicenciáu Rafael Leonardo Callejas (1975-1980)"}}</ref> D'alcuerdu al historiador, Longino Magüeta "como titular de dicha cartera, Callejas presidió la Xunta Direutiva del Bancu Nacional de Desenvolvimientu Agrícola (BANADESA) y del Institutu Hondureñu de Mercadéu Agrícola (IHMA). El so desempeñu nestes funciones foi por demás discretu, llindáu a una alministración esencialmente rutinaria." La carrera política de Rafael Leonardo Callejas, empezó cuando'l Xeneral [[Juan Alberto Melgar Castro]] nomar Ministru de Recursos Naturales dientro del so gabinete de gobiernu en 1975.<ref name="Biografía Rafael Leonardo Callejas">{{cita web |url=http://partidonacional.net/glories.htm|títulu=Biografía Rafael Leonardo Calleja|autor=Partíu Nacional.Net|fecha=2013|editorial=Partíu Nacional.Net|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=13 de setiembre de 2013|cita="La carrera política de Rafael Leonardo Callejas, empezó cuando'l Xeneral Juan Alberto Melgar Castro nomar Ministru de Recursos Naturales dientro del so gabinete de gobiernu"|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131115115115/http://partidonacional.net/glories.htm|fechaarchivu=15 de payares de 2013}}</ref>El llicenciáu "Callejas foi confirmáu nel so puestu ministerial n'agostu de 1978 dempués de que'l xeneral Policarpo Paz García baltara a Melgar y fixérase col poder al mandu de una Xunta de Gobiernu Militar." Dende 1980 a 1981, Rafael Calleja Romero foi Diputáu a l'Asamblea Nacional Constituyente por Francisco Morazán. Tamién foi designáu presidencial na fórmula de [[Ricardo Zúñiga Agustinus]], cuando esti apostó-y la presidencia al lliberal, [[Roberto Suazo Córdova]], nes eleiciones que significaron la restauración de la democracia n'Hondures en 1981.<ref name="Rafael Leonardo Calleja Romero(2)">{{cita web |url=http://www.honduraseducacional.com/Presidentes/Rafael%20Leonardo%20Callejas.htm|títulu=Rafael Leonardo Callejas Romero|autor=Angelfire|fecha=|editorial=angelfire.com|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|cita="Diputáu a l'Asamblea Nacional Constituyente por Francisco Morazán de 1980 a 1981. Candidatu a designáu na fórmula de Ricardo Zúñiga Agustinues pal periodu de 1982 a 1986"|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121004005908/http://www.honduraseducacional.com/Presidentes/Rafael%20Leonardo%20Callejas.htm|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2012}}</ref>Mientres esti tiempu, "Callejas pasó a integrar la Comisión Política y a presidir el Comité Central del PNH, convirtiéndose n'unu de les cabeces visibles de la facción interna Unidá y Cambéu, qu'animaba l'empresariu [[Ricardo Maduro Joest]]...Darréu, Callejas activu una facción personalista, el Movimientu Nacional Callejista (Monarca), con vistes al so apueste presidencial."<ref name="Rafael Calleja Romero">{{cita web |url=http://www.cidob.org/es/documentacio/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/hondura/rafael_callejas_romero|títulu=Rafael Callejas Romero|autor=Fundación CIDOB |fecha=16 de xunu de 2011 |editorial=Roberto Ortíz de Zárate|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=13 de setiembre de 2013|cita="Callejas pasó a integrar la Comisión Política y a presidir el Comité Central del PNH, convirtiéndose n'unu de les cabeces visibles de la facción interna Unidá y Cambéu, qu'animaba l'empresariu Ricardo Maduro Joest...Darréu, Callejas activó una facción personalista, el Movimientu Nacional Callejista (Monarca), con vistes al so apueste presidencial"}}</ref> == Candidatu presidencial == === Eleiciones de 1985 === En 1985, el pueblu hondureñu ye convocáu a [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1985|comicios xenerales]] pa escoyer a les nueves autoridaes que rexiríen los destinos del país. Pero'l Presidente Roberto Suazo Córdova amagó con perpetuase nel poder.<ref name="A cuenta de Eleiciones"/> "Cuando yá los partíos históricos preparar nes sos convenciones a proclamar los sos candidatos presidenciales." Hubo crisis institucional y cola mediación de la empresa privada, les centrales obreres, les fuercies armaes y la ilesia católica, buscóse una salida al problema esistente y aprobóse un mecanismu de votación llamáu “Alternativa B”. Con esti mecanismu, dexóse la participación de dellos candidatos d'un mesmu partíu y a la fin los votos sumaríense y l'institutu políticu que sacara más votos sería'l ganador.</ref> name="Biografía Rafael Leonardo Callejas"</ref> Nestes eleiciones compitieron por "los lliberales l'Inxenieru [[José Azcona del Fuexu]], los abogaos Óscar Mejía Arellano, José Efraín Bú Girón y [[Carlos Roberto Reina]], polos nacionalistes el Llicenciáu Rafael Leonardo Callejas, el Llicenciáu Juan Pablo Urrutia Raudales y l'Inxenieru Fernando Lardizábal Guilbert, presentándose amás les candidatures de los partíos Democracia Cristiana y PINU."<ref name="A cuenta de Eleiciones" /> Comprometíos a respetar esi arreglu pa non entorpecer el sistema democráticu empecipiáu en 1982, per esa única vegada nos partíos tradicionales fixéronse en xunto eleiciones internes y xenerales, ganándoles el lliberal Azcona Fuexu,<ref name="A cuenta de Eleiciones">{{cita web |url=http://old.latribuna.hn/2008/11/25/post10049690/|títulu=Rafael Callejas Romero|autor=La Tribuna d'Hondures|fecha=25 de payares de 2008|editorial=Redaición|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|cita="...Comprometíos a respetar esi arreglu pa non entorpecer el sistema democráticu empecipiáu en 1982, per esa única vegada nos partíos tradicionales fixéronse en xunto eleiciones internes y xenerales..."|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131012014857/http://old.latribuna.hn/2008/11/25/post10049690/|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2013}}</ref> anque foi'l Rafael Leonardo Callejas el que mayor númberu de votos llogró; "esautamente 189,000 papeletes de diferencia, suponiendo'l 42% del total, ente que [[José Azcona del Fuexu|José Azcona]], con solo'l 27% de los sufraxos totales foi proclamáu presidente.,<ref name="Presidentes d'Hondures ente'l sieglu XIX y el XX"> Con esti actu, esforcióse l'artículu 236 de la Constitución de la República que dicía entós daquella “ El presidente y trés designaos a la Presidencia van ser electos conxunta y direutamente pol pueblu, por simple mayoría de votos.</ref><ref name="Constitución de 1982">{{cita web |url=http://www.elheraldo.hn/var/ezflow_site/storage/original/application/f9c88492acb6cfa7y22950be1fbbe9ab.pdf|títulu=Constitución de 1982|autor=elheraldo.hn|fecha=25 de payares de 2008|editorial=elheraldo.hn|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|cita="El presidente... van ser electos conxunta y direutamente pol pueblu, por simple mayoría de votos"}}</ref> Finalmente, el Llicenciáu Callejas "probó públicamente'l so desprendimientu políticu al aceptar la victoria de los sos oponentes nuna eleición anticonstitucional, buscando la salvación del acabante establecer orde constitucional, lo que obviamente llogróse…"<ref name="Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero">{{cita web|url=http://redhonduras.hn/personajes/rafael-leonardo-callejas-romero/21651|títulu=Personaje:Rafael Leonardo Callejas Romero|autor=redhonduras|fecha=2013|editorial=redhonduras|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=16 de setiembre de 2013|cita=}}</ref> === Eleiciones de 1989 === Pa les siguientes eleiciones, Rafael Callejas goció de nuevu col enfotu del Partíu Nacional. Les eleiciones internes pa la selección de candidatos pa les [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1989|eleiciones presidenciales]] de 1989, que se realizaron nel mes d'avientu, fueron puramente simbóliques. Rafael Leonardo Callejas, máximu líder del movimientu o corriente política interna del Partíu Nacional denominada Movimientu Nacional Rafael Callejas (MONARCA), axustó primeramente colos líderes de los otros movimientos dándo-yos una cuota de puestos nel aparatu estatal.<ref name="Partíu Nacional: refugu a les eleiciones internes">{{cita web |url=http://www.envio.org.ni/articulo/754|títulu=Partíu Nacional: refugu a les eleiciones internes|autor=Envio.org|fecha=|editorial=Redaición|allugamientu=|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|cita="Les eleiciones internes pa la selección de candidatos pa les eleiciones presidenciales de 1989, que se realizaron n'avientu de 1988, fueron puramente simbóliques. Rafael Leonardo Callejas, máximu líder del movimientu o corriente política interna del Partíu Nacional denominada Movimientu Nacional Rafael Callejas (MONARCA), axustó primeramente colos líderes de los otros movimientos dándo-yos una cuota de puestos nel aparatu estatal. "}}</ref> En 1989, Mientres éstes eleiciones, el llicenciáu Rafael Callejas enfrentó como'l so principal opositor a un mozu [[Carlos Roberto Flores]] Facussé del Partíu Lliberal, ex-ministru de la presidencia mientres el gobiernu de Roberto Suazo Córdova. D'alcuerdu al periodista, Juan Ramón Durán "esistíen" ente estos dos candidatos "mas coincidencies qu'estremes". "Dambos dirixentes políticos son nuevos...dueños d'una visión empresarial nel manexu de los intereses públicu y priváu, pragmáticos, respetuosos de la influencia castrense y norteamericana."<ref name="Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero"/> Esto suxería que "l'orixe social y la proximidá idelogica de los candidatos"<ref>Honduras empecipiara'l cambéu? Por: Ernesto Paz Aguilar. Nueva Sociedá. Non 106. Abril 1990</ref>yera por igual, conservadora. A pesar de la semeyanza ente estos dos candidatos; la incapacidá y falta de lideralgu dientro del so propiu partíu del presidente saliente, Azcona Fuexu, "los braceos internos del Partíu Lliberal y la gastadura de dos periodos socesivos" de gobiernu lliberales "nuna década de crisis, según los aciertos de Rafael Leonardo Callejas nel manexu del so partíu y de la so campaña, llevaron a los lliberales a la derrota en 1989 y una victoria amplia del Partíu Nacional."<ref name="Honduras, un estáu nacional?">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=5mryOOsBS4kC&pg=PA131&dq=presidencia+de+rafael+leonardo+callejas&hl=en&sa=X&ei=Yho9UrGnF-LJiwLW44HoBw&ved=0CFQQ6AEwBg#v=onepage&q=presidencia%20de%20rafael%20leonardo%20callejas&f=false|títulu=Honduras, un estáu nacional?|autor=Arancibia C. Juan|fecha=2001|editorial=Editorial Guaymuras|allugamientu=Tegucigalpa|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|isbn=99926-15-98-2|cita="Nuna década de crisis, según los aciertos de Rafael Leonardo Callejas nel manexu del so partíu y de la so campaña, llevaron a los lliberales a la derrota en 1989 y una victoria amplia del Partíu Nacional."}}</ref> "A la fin de la guerra eleutoral, “Callejas llogró alredor de 52% de los votos, los lliberales 43% y el restu partir ente'l PINU-SD con 1.8% y la Democracia Cristiana con 1.4 per cientu...El trunfu de Callejas esplicar pol fracasu de los dos gobiernos lliberales pa remanar la crisis económica del país y atenuar les condiciones de desemplegu y probeza de la mayoría de la población. La población" buscaba "en Callejas una alternativa."<ref>Arancibia Córdova, Juan. 1990. “Honduras: eleiciones y democracia.” Secuencia: revista d'historia y ciencies sociales nueva dómina 17: 111-118 (mayu-agostu 1990). </ref><ref name="Honduras: Eleiciones presidenciales y llexislatives (1980-2009)">{{cita web|url=http://americo.usal.es/oir/opal/eleiciones/Elecc_Honduras_Oteru.pdf|títulu=Honduras: Eleiciones presidenciales y llexislatives (1980-2009)|autor=Patricia Otero Felipe|fecha=2009|editorial=Redaición|allugamientu=Universidá de Salamanca|fechaaccesu=15 de setiembre de 2013|cita=}}</ref>Según l'historiador, Juan Arancibia la victoria de "Rafael Leonardo Callejas, deber a qu'esti candidatu "recurrió na so campaña a novedoses téuniques de marketing, reestructuró y dinamizó el so partíu y presentóse atendiendo a los puntos más sensibles de la opinión pública:la crisis económica y la salida de la Contra" nicaraguana.<ref name="Honduras, un estáu nacional?"/> == Presidencia (1990-1994) == === Economía === El presidente electu, Rafael Leonardo Calleja Romero recibió de parte de los anteriores gobiernos lliberales, a un país somorguiáu nuna fonda crisis económica. Con esti panorama descuayante, al nuevu mandatariu tocólu face-y frente a los retos d'una Hondures con un déficit fiscal, déficit comercial, desemplegu masivu, según el fechu de qu'esta nación , fuera declaráu "non elegible" pa préstamos y demás ayudes financieres per parte d'organismos creiticios internacionales, esto, ente otros tantos problemes d'orde económicu.<ref name="redhonduras_1">redhonduras (2013). «Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero». Tegucigalpa: redhonduras. Consultáu'l 16 de setiembre de 2013</ref> Foi por ello qu'en marzu de 1990, Callejas declaró qu'Hondures taba en "bancarrota" con una economía "mentirosa". Pa solucionar esta crisis, Callejas presentó al Congresu Nacional un paquete de lleis llamaes les Midíes del Ordenamientu Económicu basaes en "el modelu económicu neolliberal" el cual "nun dexa la regulación del Estáu nel mercáu o nos negocios o desenvolvimientu económicu del país."<ref>21 de xunetu de 2011 títulu=Economia Neolliberal [http://blog-universal.over-blog.es/article-economia-neolliberal-en-l'actualidá-79887036.html] títulu=Economia Neolliberal. Consultáu'l 21 de setiembre de 2013</ref>16 Les midíes económiques presentaes por Callejas fueron re-bautizaes pol Congresu Nacional de la República como Decreto Llei 18-90 del Ordenamientu Estructural de la Economía.<ref>scribd. Tegucigalpa: scribd que llevaron a Honduras a la devaluación [https://www.scribd.com/doc/49991361/CAUSES-QUE-LLEVARON-A-HONDURAS] títulu=Causes que llevaron a Honduras a la devaluación. Consultáu'l 22 de setiembre de 2013. «Decreto Llei 18-90 del Ordenamientu Estructural de la Economía»</ref> Estes fueron "encamentaes" a manera de presión polos organismos internacionales como'l Fondu Monetariu Internacional y l'Axencia Internacional pal Desenvolvimientu (AID) por qu'Hondures fora nuevamente elegible pa nuevos préstamos, lo cual yera unu de los oxetivos del presidente Callejas.<ref>Fundación CIDOB (16 de xunu de 2011). «Rafael Calleja Romero». Tegucigalpa: Roberto Ortíz de Zárate. Consultáu'l 13 de setiembre de 2013. «Callejas pasó a integrar la Comisión Política y a presidir el Comité Central del PNH, convirtiéndose n'unu de les cabeces visibles de la facción interna Unidá y Cambéu, qu'animaba l'empresariu Ricardo Maduro Joest...Darréu, Callejas activó una facción personalista, el Movimientu Nacional Callejista (Monarca), con vistes al so apueste presidencial»</ref> L'historiador Longino Magüeta, unu de los más severos críticos de Callejas y de la nueva llei asegura que "casi darréu dempués d'aprobáu'l "paquetazo"... empezaron a disparase los precios de numberosos artículos esenciales."18 Sicasí pa dalgunos, esto debió porque "los productores hondureños creyeron que la llibertá de mercaos implicaba'l consentimientu de los sos escesos como la variación escontra riba de los precios de los sos productos."<ref name="redhonduras_1">redhonduras (2013). «Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero». Tegucigalpa: redhonduras. Consultáu'l 16 de setiembre de 2013</ref> Amás de l'alza de los precios, la nueva Llei traducir en "socesives devaluaciones de la moneda nacional, la Lempira - que dende 1920 caltuviera un tipu de cambéu fixu col dólar."<ref name="redhonduras_1">redhonduras (2013). «Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero». Tegucigalpa: redhonduras. Consultáu'l 16 de setiembre de 2013</ref> Hubo "despidos masivos nel sector públicu y l'amenorgamientu del gastu social, castigó inevitablemente a estenses capes de la población yá de por sí cutíes poles faltes propies d'un país probe y con una repartida de rentes bien desequilibráu."..."provocando, yá nos primeros meses de l'alministración de Callejas, una fuerte contestación social que s'espresó en baturicios caleyeros y fuelgues sectoriales convocaes por unes organizaciones sindicales bien batalladores."<ref name="redhonduras_1">redhonduras (2013). «Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero». Tegucigalpa: redhonduras. Consultáu'l 16 de setiembre de 2013</ref> A pesar de que'l presidente Callejas, empezó'l so mandatu con serios reveses depués de la implantación del so paquete económicu, y de rematar el so mandatu con un rendimientu bastante "discretu na macro economía, con una crecedera añal mediu de namái'l 1,5% del PIB",<ref>Fundación CIDOB (16 de xunu de 2011). «Rafael Calleja Romero». Tegucigalpa: Roberto Ortíz de Zárate. Consultáu'l 13 de setiembre de 2013. «Callejas pasó a integrar la Comisión Política y a presidir el Comité Central del PNH, convirtiéndose n'unu de les cabeces visibles de la facción interna Unidá y Cambéu, qu'animaba l'empresariu Ricardo Maduro Joest...Darréu, Callejas activó una facción personalista, el Movimientu Nacional Callejista (Monarca), con vistes al so apueste presidencial</ref> los esfuercios realizaos pol presidente Callejas nel planu económicu, fueron reconocíos por dellos observadores. D'alcuerdu al escritor, Rodolfo Pastor Fasquelle, cuando Callejas llegó al poder en 1990, “les faltes yeren inmenses y cayérase na inercia". Según Fasquelle, Callejas "tuvo coraxe p'actuar en forma consecuente." Amás, diz Fasquelle, Callejas “sanió en forma profesional les finances del Estáu, lo cual yera necesariu; abrir el mercáu, quitó-y la mormeyera al aparatu granible, torgó que la especulación fórase-y de control; avanzó nel procesu de privatización; llogró una crecedera relativa... dexó un patrimoniu material sustancial.”<ref name="redhonduras_1">redhonduras (2013). «Personaxes:Rafael Leonardo Calleja Romero». Tegucigalpa: redhonduras. Consultáu'l 16 de setiembre de 2013</ref> Amás de llograr "la continuación de l'asistencia financiera internacional, lo cual, xuníu a les escelentes rellaciones cola potencia norteamericana, facilitó la condonación per Washington en setiembre de 1991 de 430 millones de dólares de delda billateral."<ref>Fundación CIDOB (16 de xunu de 2011). «Rafael Calleja Romero». Tegucigalpa: Roberto Ortíz de Zárate. Consultáu'l 13 de setiembre de 2013.</ref> Pa Alexis Gonzáles d'Oliva, Callejas ye "Posiblemente ...el primer gobernante que cuando asume la Presidencia de la República, tien mayor conciencia de los problemes nacionales, valoración de les dificultaes que frenaron la crecedera económica del país; y visiones clares de lo que se debe faer pa crear les bases pal desapegar, los riesgos que se deben correr, los axustes xurídicu burocráticos qu'había qu'introducir y los resultaos que podíen esperase." == Llogros == El so gobiernu tuvo importantes aciertos nos campos de la infraestructura (como por casu la construcción y meyora de carreteres), educación, salú, Modernización del Estáu y la creación del Fondu Hondureñu d'Inversión Social ('''FHIS''').<ref>http://www.angelfire.com/ca5/mas/presi/p057.html (República d'Hondures, Biografía de Rafael Leonardo Callejas)</ref> En 1991, asistió na ciudá de [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]], Méxicu pa la celebración de la '''I Cume Iberoamericana'''; al añu siguiente 1992, viaxó a Méxicu nuevamente, onde foi unu de los testigos de la firma de los Alcuerdos de Paz ente'l gobiernu d'[[El Salvador]] y la [[guerrilla]] del [[FMLN]]; Dempués viaxó a Washington, D.C. pa entrevistase col presidente d'Estaos Xuníos [[George Bush]] col fin d'axustar ayudes económiques a Hondures; Callejas tamién asistió a la '''II Cume Iberoamericana''' celebrada na ciudá de [[Madrid]] y a la '''III Cume Iberoamericana''' llevada a cabu na ciudá de Salvador de Bahia, en [[Brasil]].<ref>Biografía Rafael Leonardo Calleja Romero[http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=callejas-romero-rafael-leonardo]</ref> == Honores == * 1989 Doctor [[Honoris causa]] apurríu pola [[Universidá de Mississippi]]. * 1993 Doctor [[Honoris causa]] apurríu pola [[Universidá de Guadalajara]]. == Presidencia de FENAFUTH == Rafael Leonardo Callejas desempeñóse como presidente de la [[Federación Nacional Autónoma de Fútbol d'Hondures]] (FENAFUTH) mientres trece años, so la so direición, la selección nacional de fútbol clasificó a dos mundiales mayor Sudáfrica 2010 y Brasil 2014, ente la so participación a les Olimpiaes y a dellos mundiales xuveniles de fútbol, el so socesor ye'l catedráticu Alfredo Hawit.<ref>Artículu: Oficial: Alfredo Hawit electu presidente de Fenafuth hasta 2019. Diariu Diez.hn (21 de marzu de 2015). [http://www.diez.hn/laseleccion/824430-99/oficial-alfredo-hawit-electu-presidente-de-fenafuth-hasta-2019]</ref> == Acusaciones de corrupción == Darréu a la so Presidencia, Callejas ye acusáu en siete caso d'abusu de poder y malversación de fondos públicos. Mientres los dos periodos subsiguientes síguense-y los casos ensin que se-y atope culpabilidá. Nel añu 2005 el Congresu Nacional retira la llei por aciu la cual los expresidentes, ente otros ex-funcionarios, gociaben d'inmunidá. A otru día el ex-presidente Callejas preséntase voluntariamente a los xulgaos pa proceder colos sos xuicios. Darréu, ye atopáu inocente pol Poder Xudicial, recibiendo cartes de llibertá en tolos casos nos que se-y había incoado. N'avientu del 2015, los Estaos Xuníos solicita estradición de Callejas por acusaciones na [[Corte de Distritu de los Estaos Xuníos|Corte de Nueva York]] pol escándalu de corrupción na FIFA, denomináu "FIFA gate", por supuestos actos de corrupción por recibir sobornos xunto a Hawitt, pola cantidá de US$ 600,000.00 per parte de MEdiaWorld, pa la tresmisión esclusiva de los partíos de la Selección Nacional d'Hondures, utilizando bancos d'Estaos Xuníos, pal blanquéu del dineru y realizar transaiciones per mediu de Citibank Panamá. Foi estraditáu a los Estaos Xuníos el 14 d'avientu de 2015. La OABI oficialmente confirmó'l 15 d'avientu de 2015 que yá nun había fondos nes cuentes bancaries personales y empresariales del ex-presidente, polo cual presumir qu'esti les baleró na selmana que foi acusáu. Rafael Leonardo Callejas declaróse culpable ante un tribunal de Nueva York por combalechadura por crime entamáu y fraude electrónicu nel escándalu conocíu como 'Fifagate'. Callejas contrató los servicios del abogáu [[Manuel Retureta]] pa defendese de los cargos criminales d'asociación ilícita, fraude y llaváu de dineru. El 28 de marzu de 2016, Callejas declaró culpable de los cargos que se-y imputen.<ref>https://www.justice.gov/opa/file/796966/download</ref><ref>https://www.justice.gov/usao-edny/file/799016/download</ref> == Ascendencia == Esbozu del Árbol xenealóxicu de l'ascendencia de Rafael Leonardo Calleja Romero.<ref>Rosa, Marco Antonio. La Tegucigalpa de les mios alcordances, Editor Centro Téunicu Tipu-Litográfico Nacional, 1978. (páxina 88)</ref> {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. Rafael Leonardo Calleja Romero |2= 2. Rafael Callejas Valentine |3= 3. Emma Romero |4= 4. Rafael Calleja Lozano |5= 5. Paula Valentine }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{socesión| títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|25px|Hondures]] <br/>[[Presidente d'Hondures]]| periodu= [[27 de xineru]] de [[1990]] - [[27 de xineru]] de [[1994]] | predecesor= [[José Azcona del Fuexu]] | socesor= [[Carlos Roberto Reina Idiáquez|Carlos Roberto Reina]]| títulu2=[[Federación Nacional Autónoma de Fútbol d'Hondures|Presidente de FENAFUTH]]| periodu2= [[2011]] - [[2015]] | predecesor2= Jorge Abudoj Frixione | socesor2= [[Alfredo Hawit|Alfredo Hawit Banegas]]}} {{NF|1943|2020|Calleja Romero, Rafael Leonardo}} {{Tradubot|Rafael Leonardo Callejas}} [[Categoría:Economistes d'Hondures]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes de la Fenafuth]] [[Categoría:Persones de Tegucigalpa]] sxaqm2tk8p0fc460log5635trck92ax 0 156496 4496406 4410081 2026-05-26T06:01:26Z Limotecariu 735 4496406 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Golpe d'Estáu en Guatemala de 1954 |parte_de = [[Guerra Fría]] |fecha = 18-27 de xunu de 1954 |llugar = {{GUA}} |imaxe = |descripción = Castillo Armas entra na Ciudá |resultáu = Árbenz foi derrocáu, xuntes militares nel poder |consecuencies = Inestabilidad política en Guatemala |territoriu = |combatientes1 = {{Bandera|Guatemala}} [[Presidente de Guatemala|Gobiernu de Guatemala]] |combatientes2 = {{Bandera|Guatemala}} [[Fuercies Armaes de Guatemala]]<br />[[Ficheru:US flag 48 stars.svg|20px]] [[United Fruit Company|UFCO]]<br /><small>Con sofitu de</small><br />[[Ficheru:US flag 48 stars.svg|20px]] [[Estaos Xuníos]] *: [[Ficheru:Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg|20px]] [[CIA]] |combatientes3 = |políticos3 = |comandante1 = {{Bandera|Guatemala|1843}} [[Jacobo Árbenz]] {{rindición}}<br />{{Bandera|Guatemala|Presidencial}} [[Carlos Enrique Díaz de León|Enrique Díaz]] {{rindición}} <br /> {{Bandera|Guatemala|Presidencial}} [[María Cristina Vilanova de Árbenz|María Vilanova]]<ref group=lower-alpha>Asesora y según munchos ocupábase del gobiernu, mientres el Presidente y el Xefe de les Fuercies Armaes combatíen a los invasores, foi ella quién se comunicó coles Naciones Xuníes pa indicar qu'Estaos Xuníos taba arreyáu nun golpe militar.</ref> {{rindición}} |comandante2 = {{Bandera|Guatemala}} [[Elfego Monzón]]<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} [[Carlos Castillo Armas]]<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} José Luis Cruz<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} Mauricio Dubois<br />{{Bandera|Guatemala}} [[Mariano Rossell y Arellano|Mariano Rossell]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} John Peurifoy<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Dwight Eisenhower]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[John Foster Dulles]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Samuel Zemurray]] |comandante3 = |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = |soldaos2 = |baxes1 = |notes = '''Víctimes civiles:'''<br />15000 muertos }}El '''golpe d'estáu''' que respigó a [[Guatemala]] en [[1954]] foi la resultancia de la [[operación tapada]] llamada '''PBSUCCESS''' ([[Criptónimo CIA]]). Esta foi entamada pola [[CIA]] d'[[Estaos Xuníos]] pa derrocar a [[Jacobo Arbenz Guzmán]], el [[Presidente de Guatemala]] [[democracia|democráticamente]] [[eleiciones|electu]], por oponese a los intereses de la [[United Fruit Company]] y por dexar que los miembros del llargamente minoritariu partíu comunista de Guatemala —[[Partíu Guatemalianu del Trabayu]]— influyeren nes decisiones más importantes del so gobiernu.<ref name="Schenoni y Mainwaring">{{cita llibru |apellíu=Schenoni, Luis y Scott Mainwaring |títulu=US Hegemony and Regime Change in Latin America |editorial=Democratization |añu=2018 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13510347.2018.1516754?journalCode=fdem20}}</ref> == Marcu históricu == El gobiernu de Árbenz presentó una serie de reformes que l'espionaxe d'Estaos Xuníos consideró comunistes y atribuyeron a la influencia soviética. Entós propalaron la medrana a que Guatemala convertir no que [[Allen Dulles]] llamó «una [[cabeza de sablera]] soviética n'[[continente americanu|América]]»<ref name="a">{{cita llibru |apellíos=Cullather|nome=Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|idioma=inglés|editorial=[[Stanford University Press]]|isbn= 0-8047-3311-2|páxines=17|ref=harv}}</ref> (posición enemiga pa la invasión). Estes acusaciones fueron utilizaes pola CIA y l'alministración de Eisenhower, mientres la era [[anticomunismu|anticomunista]] del [[Macarthismo]]. Principalmente'l presidente Árbenz promulgó una reforma agraria que perxudicaba a la [[multinacional]] d'Estaos Xuníos [[United Fruit Company]], a los intereses de la oligarquía guatemaliana y movilizó a [[grupos de presión]] n'[[Estaos Xuníos]]<ref name="c">''Crisis in Central America on PBS Frontline'', ''[[The New York Times]]'' [[9 d'abril]] de [[1985]], p. 16.</ref> La operación, qu'apenes duró de finales de 1953 a 1954, taba entamada p'armar, entrenar y tomar el país a un "Exércitu de lliberación" d'aproximao 400 rebeldes sol mandu del oficial exiliáu del exércitu guatemalianu Coronel [[Carlos Castillo Armas]] coordinándolo con una complexa artimaña diplomática, económica y propagandista mayormente esperimental. La invasión foi precedida dende 1951 por un plan, bautizáu [[PBFORTUNE]], pa financiar y suministrar armes y provisiones a les fuercies opositores al presidente. Tres la invasión taba la [[Operación PBHISTORY]] coles mires de dedicase a axuntar documentos gubernamentales p'acusar a Árbenz de ser un [[Gobiernu títere|títere]] comunista.<ref name="b">{{cita llibru |apellíos=Stanley|nome=Diane|añu=1994|títulu=For the Record: United Fruit Company's Sixty-Six Years in Guatemala|editorial=Centro Impresor Piedra Santa|páxines=179}}</ref> == Esperiencies d'Ernesto "Ché" Guevara en Guatemala (1954) == {{AP|Ernesto Guevara}} {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=50%|L'incipiente pensamientu políticu d'[[Ernesto Guevara]] manifestóse abiertamente per primer vegada nuna carta unviada a la so tía Beatriz el 10 d'avientu de 1953, poco primero de llegar a Guatemala onde diz, ente otres coses:<br /><br /> «Nel pasu tuvi la oportunidá de pasar polos dominios de la United Fruit, convenciéndome una vegada más de lo tarrecible que son estos pulpos. Xuré ante una estampa del vieyu y lloráu collaciu [[Josif Stalin|Stalin]] nun folgar hasta ver aniquilaos estos pulpos capitalistes. En Guatemala perfeccionaré y voi llograr lo que me falta pa ser un revolucionariu auténticu... El to sobrín, el de la salú de fierro, l'estómagu vacíu y la luciente fe nel porvenir socialista. Chau. Chancho.»{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=1}} }} [[Ficheru:ChenGuatemala.jpg|miniaturadeimagen|200px|left|Frase del Che Guevara sobre la so estancia en [[Guatemala]]. Nel Memorial en [[Santa Clara (Cuba)|Santa Clara]].]] [[Ernesto Guevara|Ernesto ''Ché'' Guevara]] tuvo pocu más de nueve meses en Guatemala. La so vida nel país centroamericanu foi difícil y complexa, con respectu tantu a la so vida personal como a les sos idees y la definición del papel que deseyaba representar. Llegó a principios de 1954, cuando yá la situación política del país yera crítica. Mientres esi tiempu intentó reiteradamente trabayar como médicu del Estáu pero les diverses xestiones nunca se concretaron y los sos problemes económicos fueron bien serios. Naquellos díes Guatemala yera una fervencia de grupos de exiliaos y militantes progresistes ya izquierdistes, fundamentalmente llatinoamericanos. Al poco de llegar conoció a [[Hilda Gadea]],<ref group=lower-alpha>Gadea yera una exiliada [[Perú|peruana]] dirixente del [[APRA]]</ref> que collaboraba col gobiernu de Árbenz y que más palantre se convertiría na so primer esposa; a la familia del exiliáu [[Nicaragua|nicaraguanu]] Edelberto Torres, y a un grupu de exiliaos [[cubanu|cubanos]] participantes en tomar del [[Cuartel Moncada]], ente los que s'atopaba Ñico López, y con quien Guevara estableció una sólida amistá.<ref group=lower-alpha>Foi precisamente López quien-y punxo'l llamátigu de ''«[[Che]]»'', a raigañu del usu permanente qu'Ernesto faía d'esa pallabra típica del [[Español rioplatense|dialeutu rioplatense]], utilizada pa convocar al otru.</ref> Les idees de Guevara evolucionaren, volviéndose muncho más comprometíes políticamente, con una clara simpatía pol [[comunismu]]. Magar ello caltendríase estremáu de cualquier organización política y cuando pocu dempués, el [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT), d'enclín comunista, comunicáralu que tenía d'afiliase al partíu pa poder trabayar de médicu nel Estáu, refugó indignáu'l pidimientu.{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=}} En Guatemala empezó a diseñar un llibru tituláu ''La función del médicu n'América Llatina'' nel que consideraba que la medicina social preventiva» y el médicu constituyíen una exa central pa un tresformamientu revolucionariu empobinada a establecer una sociedá [[socialista]]. A fines de mayu de 1954, Guevara salió de Guatemala escontra [[El Salvador]] p'anovar el visáu, aprovechando pa visitar [[San Salvador]] y les ruines [[Cultura maya|mayes]] de [[Chalchuapa]] y [[Quiriguá]], estes postreres nuevamente en Guatemala. Al tornar a Guatemala la situación del gobiernu yera yá desesperada y l'ataque inminente. == Invasión == A les 20:00 del [[18 de xunu]] les fuercies del coronel golpista Castillo Armas cruciaron la frontera. Estremaes en cuatro grupos, d'unos 480 soldaos entraron al traviés de cinco puntos a lo llargo de la frontera hondureño y salvadoreño, p'asemeyar mayor númberu de soldaos d'un ampliu frente y p'amenorgar la posibilidá de que tola tropa entera emponer por un únicu camín desfavorable. Amás d'estes tropes regulares, diez [[Sabotaxe|sabotiadores]] entrenaos n'Estaos Xuníos fueron delantre esplotando les pontes claves y cortando les llinies de telégrafu. Toles fuercies d'invasión fueron instruyíes p'amenorgar al mínimu alcuentros reales col exércitu guatemalianu, pa munchos motivos, pero sobremanera pa evitar la imaxe del exércitu nacional contra los invasores. El desenvolvimientu enteru de la invasión foi espresamente diseñáu pa semar la llerza y dar la impresión de probabilidaes insuperables, p'atraer la población y a los militares al so llau, primero que ganalos. Mientres la invasión, la propaganda radiofónica tresmitía falsos informes d'enormes fuercies que se xunen a la población llocal nuna revolución popular. Casi darréu, les fuercies de Castillo Armas víense frente al fracasu decisivu. Invadiendo a cuerpu y atrabancaos pol pesáu equipu. Esto debilitó l'impautu psicolóxicu de la invasión inicial, pos los guatemalianos entendieron que nun había peligru inmediatu. Unu de los primeros grupos que llegaron al so oxetivu, 122 rebeldes que pretendíen prindar la ciudá de [[Zacapa]], fueron entartallaos por un pequeñu contingente de trenta soldaos del exércitu guatemalianu, solo 28 rebeldes evitaron la muerte o captura. Una derrota mayor sobrevieno al grupu de 170 rebeldes qu'entamaron la xera de prindar la protexida ciudá costera de [[Puerto Barrio]]. Dempués de que'l xefe de policía afayara a los invasores, rápido armó a trabayadores portuarios locales y asignar papeles defensivos. Nuna cuestión d'hores casi tolos rebeldes fueron muertos o cautivos, el restu fuxó a Honduras. Tres tres díes dos de los cuatro grupos golpistes de Castillo taben vencíos. Intentando recuperar l'ímpetu, Castillo ordenó un ataque aereu sobre la capital a otru día, que fracasó yá que solo un avión llogró bombardiar una pequeña cisterna de petroleu, creando un fueu menor encaloráu en 20 minutos.<ref name="y">{{cita llibru |apellíos=Cullather|nome=Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|editorial=Stanford University Press|id=isbn 0-8047-3311-2|páxines=90}}</ref> Dempués d'estos fracasos rebalbos, el presidente Arbenz mandó al so comandante militar que dexara a los rebeldes enfusase nel país. Arbenz y el so comandante principal nun tarrecíen l'exércitu rebalbu pero taben esmolecíos de que si yeren estrapaos daríen un [[sida]] pa una intervención abierta militar yanqui, como n'otros países. Esti mieu acobardó a la clase oficial, quitando'l deséu contraatacar y ganar l'abrasada tropa de Castillo. La presencia de fuercies d'asaltu anfibies d'Estaos Xuníos estendió'l rumor d'un desembarcu de marines d'Estaos Xuníos n'Hondures. El mieu retornó a Arbenz, y esta vegada tarreció que los oficiales amedranaos apautaren con Castillo. El so mieu confirmóse y una guarnición entera del exércitu rindió ante Castillo unos díes más tarde na ciudá de [[Chiquimula]]. Arbenz convocó'l so gabinete pa esplicar que l'exércitu taba na rebelión y el 27 de xunu Arbenz anunció'l so arrenunciu. == Ver tamién == * [[Carlos Castillo Armas]] * [[CIA]] * [[Historia de Guatemala]] * [[Jacobo Arbenz Guzmán]] * [[United Fruit Company]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref}} === Bibliografía === {{Refcomienza}} * {{cita publicación|autor=Centro d'Estudios Ché Guevara|url=http://cheguevara.cubasi.cu/Content.aspx?menu_activu=3&est%C3%A1u=0&ID=12|títulu=Biografía d'Ernesto ''Ché'' Guevara|publicación=Ché Guevara, Cuba sí|añu=2001|fechaaccesu=10 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061108184558/http://cheguevara.cubasi.cu/Initial.aspx|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2010|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061108184558/http://cheguevara.cubasi.cu/Initial.aspx|archivedate=2006-11-08}} {{wikisource|Resolvimientu 104 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 104 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|oxetu= documentos dixitalizaos|preposicion=sobre:|}} (20 de xunu de 1954) {{Reftermina}} {{Tradubot|Golpe de Estado en Guatemala de 1954}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Intervenciones d'Estaos Xuníos n'América Llatina]] [[Categoría:Operaciones de la CIA]] [[Categoría:Golpes d'Estáu en Guatemala]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 8vo1zk4i27z946sr5oiwro1yb3e1atx 0 156621 4496410 4495644 2026-05-26T06:03:11Z Limotecariu 735 4496410 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|José Santos Guardiola}} {{estremar|José Santos Guardiola (Islles de la Badea)}} {{persona}} '''José Santos Guardiola Bustillo''' {{nym}} foi militar col grau de Xeneral de Brigada y políticu [[Hondures|honduranu]]. Foi'l primer presidente d'Hondures en concluyir el so periodu presidencial y el primeru en ser reeelecto n'Hondures. Foi electu en 1856 como [[Ocho|Octavu]] [[Presidente d'Hondures|Presidente constitucional del Estáu d'Hondures]] y reelecto en 1859 como [[Nueve|Novenu]] [[Presidente d'Hondures|Presidente constitucional del Estáu d'Hondures]] hasta 1862, añu en que foi asesináu. == Biografía == === Dato y familia === José Santos Guardiola Bustillo, nació'l 1 de payares de 1816 na llocalidá de San Antonio d'Oriente, cercanu a Tegucigalpa nel estáu d'Hondures. Los sos padres fueron los señores Juan Esteban Guardiola Amorós y Viviana Bustillo. Guardiola Bustillo casóse con Ana Mateo Arbizú Flores señorita de la llocalidá minera de [[Yuscarán]] fía del mineru y ex alcalde Calixto Arbizú y la señora Santos Flores. De la so unión tuvo dellos fíos: [[Gonzalo Guardiola]] (10 de xineru de 1848 y fináu 22 de marzu de 1903); Guadalupe Guardiola (8 de mayu de 1848 - 31 de mayu de 1944); Francisca Guardiola (3 d'agostu de 1850 - 10 d'abril de 1927); los ximielgues Trinidá y Galatea Guardiola Arbizú nacíes el 31 de mayu de 1857<ref>NOTA1: Conozse que los padrinos de bautizu de les ximielgues fueron el señor Trinidá y la señora Petrona Ferrari Aguero; Galatea Guardiola casóse col Xeneral Carlos Roloff Niaplhy, d'orixe polacu nacíu en [[Varsovia]] en 1842. Trinidá Guardiola nun tuvo descendencia y desconozse más información como fecha de fallecimientu.</ref> y [[María Genoveva de Jesús Guardiola Arbizú]] (30 de xunu de 1858-30 d'avientu de 1926), quien se convertiría na primer dama de [[Cuba]] en casándose col prócer y presidente cubanu[[Tomás Estrada Palma]]; Gumercinda Guardiola nacida'l 22 de xineru de 1850 quien finó siendo bebe; y Guillermina Guardiola Arbizú nacida'l 18 de mayu de 1861 y finaría el 27 de febreru de 1944. === Formación Militar === El xeneral Santos Guardiola graduar nes armes hondureñes na [[Historia de les escueles militares n'Hondures|Escuela Militar]] dirixida pol coronel colombianu [[Narciso Benítez]], nel [[Cuartel San Francisco]]. De les sos primeres y destacaes aiciones militares atópense les participaciones na [[Batalla del Espíritu Santu]] y de la [[Batalla de San Pedro Perulapán]]. == Guerra de Malespín == El [[25 d'ochobre]] de 1844, el xeneral [[Francisco Malespín]] toma control personal del exércitu [[salvadoreñu]] y diríxese escontra Honduras, ende llogró xunir fuercies col exércitu hondureñu sol mandu de Guardiola. El so propósitu ye invadir [[Nicaragua]] y sitiar [[León (Nicaragua)|León]], capital del gobiernu [[lliberal]] engarráu colos [[Conservadorismu|conservadores]] de [[Granada (Nicaragua)|Granada]]. Malespín, un conservador convencíu va llograr el sofitu d'estos. El [[26 de payares]], los exércitos combinaos d'El Salvador y Honduras autoproclamados "''Exércitu Proteutor de la Paz''" sol mandu supremu de Malespín y con Guardiola como segundu al mandu empecipien el sitiu de la ciudá. [[Emiliano Madriz]], [[Presidente de Nicaragua|Supremu Direutor de Nicaragua]] ''en funciones''<ref>Esgueva Gómez, Antonio. Conflictos y paz na historia de Nicaragua, Númberu 7 de Talleres d'historia. Institutu d'Historia de Nicaragua y Centroamérica, Universidá Centroamericana, 1999. páxs. 17, 18, 127</ref> pon sol so mandu les defenses de la ciudá lleonesa que va haber de soporta 45 díes de sitiu. Los atacantes taben nuna posición bien crítica y les tropes hondureñes deseyaben retirase, con dificultá Malespín convenciólos pa caltenese en combate. Nel ínterin, aprucen les diferencies ente los nicaraguanos y los conservadores abandonen a los lliberales de León y busquen sofitu nel xefe invasor. [[José Francisco del Montenegro]] y Juan Ruiz fueron los embaxadores unviaos por Granada y [[Rivas]] ante Malespín, cola resultancia de la creación d'un nuevu gobiernu en [[Masaya]] al cargu de [[Silvestre Selva]], que nun tuvo'l consentimientu de León baxu sitiu. Un cargamentu d'armes pa los lliberales lleoneses, nun barcu atracáu nel puertu d'[[El Realejo (Nicaragua)|El Realejo]] nel [[departamentu de Chinandega]], cai de manera casual en manes de los invasores. Ente l'armamentu prindáu atopábense 1.000 [[mosquete]]s y 200 [[rifle]]s, amás de pólvora, plomu y pedernales. Con estes armes el Guardiola toma'l control de les tropes y ambura la ciudá de León el [[24 de xineru]] de [[1845]] que foi ocupada col posterior saquéu. == Presidente del Estáu d'Hondures == José Santos Guardiola empecipia'l so gobiernu'l 17 de febreru de 1856 siendo electu y declaráu presidente, depués del recuentu de votos. En 1859 foi reelixíu y gobernó un segundu periodu presidencial que nun pudo concluyir yá que foi asesináu'l 11 de xineru de 1862. Consiguió por aciu el '''Tratáu Lennon Wyke-Cruz''', qu'[[Inglaterra]] devolviera a Honduras les Islles de la Badea y La Mosquitia, dexándo-yos a los sos habitantes la llibertá de cultu. Santos Guardiola incorporó pacíficamente la Mosquitía y les Islles de la Badea al territoriu hondureñu de les manes de los Británicos. === Primer periodu presidencial === {{VT|Eleiciones xenerales d'Hondures de 1855}} El so primer periodu presidencial empecipia'l 17 de febreru de 1856 y conclúi en 1959. ==== Gabinete del so gobiernu ==== El primer gabinete de gobiernu tomo posesión un [[18 de febreru]] de [[1856]] y el segundu gabinete de gobiernu del segundu periodu presidencial de Guardiola Bustillo, empezó en [[1860]]. {| cellpadding="2" cellspacing="2" style="float: left; margin:2em 2em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;" align="left" !bgcolor="#dcdcdc" colspan="3"|Gabinete de Gobiernu |- |align="left"|cargu||align="left"|Nome||align="left"|Periodu |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|[[Vicepresidente]]||align="left" | José María Lazo Guillén||align="left"|1856-1860 |- |align="left"|[[Vicepresidente]]||align="left"|[[Victoriano Castellanos Cortés]]||align="left"|1860-1864 |- |align="left"|Ministru Xeneral del Gobiernu ||align="left"| [[Florencio Xatruch]]/Pedro Alvarado/[[Francisco de Aguilar (políticu)]]||align="left"|1856/1860-1864 |- |align="left"|Ministru de Gobernación ||align="left"|[[Crescencio Gómez Valladares]]||align="left"|1856/1860-1864 |- |align="left"|Ministru de Facienda||align="left"|José María Rojas/Manuel Colíndres||align="left"|1856/1860-1864 |- |align="left"|Ministru de Rellaciones Esteriores||align="left"|Francisco Medina/Paulino Nieto||align="left"|1856/1860-1864 |- |align="left"|Ministru de Guerra||align="left"|[[Francisco Ferrera]]/Julián Tercero||align="left"|1856/1860-1864 |- |} {{clear}} ==== Primer añu de gobiernu ==== Toma posesión el [[17 de febreru]] de [[1856]], dio llibertá de prensa, d'esta forma tamién llogra defendese de los cargos que-y faía la oposición. Fundó'l mesmu'l periódicu que llamó “''EL VIXILANTE''”. Reabrió'l [[Colexu Tridentino de Comayagua]] que clausuro l'Obispu [[Hipólito Casiano Flores]].<ref>Cronoloxía histórica d'Hondures{{cita web |url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18451874.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=23 de xunetu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140103075320/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18451874.html |fechaarchivu=3 de xineru de 2014 }}</ref> En [[xunu]] de [[1856]] dempués de les eleiciones nicaraguanes onde [[Patricio Rivas]] saliera ganador, Walker, presentóse ante'l presidente y sostuvieron un fuerte discutiniu sobre'l gobiernu y dineru debíu, resultando na fuxida de Rivas escontra [[Chinandega]].<ref name="William Walker_1">William Walker y el ocasó de la tramposería. Frederic Rosengarten, Luciano Corte. (páxina 193)</ref> Guardiola espresa la so voluntá de sofitar al gobiernu de [[Patricio Rivas]] establecíu en [[Chinandega]] contra'l gobiernu [[Tramposería|filibustera]], antes recibiera carta del Presidente ''en disidencia'' [[José María Estrada]] solicitándo-y el so sofitu. Celebra un Pactu con [[Guatemala]] y [[El Salvador]] con cuenta d'unviar sofitu a [[Nicaragua]] na [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. {{cita|Compatriotes: El pueblu nicaraguanu y el so gobiernu, primíu polos sos despojadores, y víctimes de toa clase de vexames, imploran nel so conflictu la nuesa cooperación y ayuda; la causa que sostienen ye tamién nuesa, non solo poles simpatíes que medien ente ellos y nós, nacíes de la identidá del orixe y d'otros mil considerancies, sinón tamién porque una vegada sometíos al xugu estranxeru, nun vamos tardar nós en correr la mesma suerte. José Santos Guardiola, 7 de xunetu de 1856.}} El [[12 de xunetu]] de 1856, el filibusteru norteamericanu [[William Walker]] usurpa'l poder y faise col cargu de [[Presidente de Nicaragua]], anque namái nuna pequeña parte del territoriu nicaraguanu, mientres l'embaxador [[John H. Wheeler]], siguiendo órdenes de [[William L. Marcy]], Secretariu d'Estáu de los [[Estaos Xuníos d'América]] ufiertó rellaciones diplomátiques con Walker.<ref name="William Walker_1">William Walker y el ocasó de la tramposería. Frederic Rosengarten, Luciano Corte. (páxina 193)</ref> El [[18 de xunetu]] de 1856 empecipia la guerra qu'enfrenta al [[Exércitu Aliáu Centroamericanu]] contra l'Exércitu Filibusteru compuestu por mercenarios norteamericanos y cubanos, más nicaraguanos del bandu ''democráticu'' adeptos a Walker. El [[3 de setiembre]] de 1856, tropes hondureñes al mandu de Guardiola enfrentar a fuercies filibusteres y son ganaes. La esclavitú en [[Nicaragua]] foi abolida en 1854, sicasí'l 22 de setiembre de 1856, Walker decreta la llegalización de la esclavitú nel país pa llograr más soldaos y llograr recursos económicos y políticos, tou baxu estereotipu de la sociedá secreta '''The Knights of the Golden Circle''' o "Los Caballeros del Círculu Doráu" una orde fraternal chauvista que pretendía faese de los stados Sureños d'Estaos Xuníos, Cuba, Méxicu y Centroamérica, fomentando la esclavitú.<ref>William Walker y el ocasó de la tramposería. Frederic Rosengarten, Luciano Corte. (páxina 265)</ref> A finales de [[1856]] Walker taba siendo atacáu por diversos frentes, comandados asina: Xeneral [[José Joaquín Mora]] de Costa Rica, Xeneral [[José Víctor Zavala]] de Guatemala, Xeneral [[Florencio Xatruch]] d'Hondures, Xeneral [[Ramón Belloso]] d'El Salvador y Xeneral [[Tómas Martínez]], Xeneral [[Máximo Jerez]] y Xeneral [[José Dolores Estrada]] de Nicaragua. El 14 d'avientu William Walker ordena al Xeneral [[Charles Frederick Henningsen]] que se [[Destrucción de Granada (Nicaragua)|destruya la ciudá de Granada]].<ref>William Walker y el ocasó de la tramposería. Frederic Rosengarten, Luciano Corte. (páxina 214)</ref><ref>[[Arxentina Díaz Lozano|Díaz Lozano, Arxentina]] Fueu na ciudá: novela n'escenariu históricu, Volume 97 de Coleición Contemporáneos, Cuarta Edición, Editorial Cenaltex, 1989 (Consultáu na Biblioteca de la Universidá de Michigan, U.S.A.</ref> ==== Segundu añu de gobiernu ==== El 27 de febreru de 1857, un exércitu de seiscientos hondureños al mandu del Xeneral [[Florencio Xatruch]] parten a Nicaragua a contribuyir cola espulsión del filibusteru William Walker, ganándolo en '''El Obraje''' (l'actual [[Departamentu de Rivas|Belén]]) y tornó a Honduras, una vegada qu'aquél capituló na fragata Santa María” en San Juan del Sur. El 17 d'abril les tropes aliaes centroamericanes ocupen San Juan del Sur, el 1 de mayu de 1957, William Walker ríndese y el 5 de mayu, Walker abandona'l territoriu centroamericanu na corbeta St. Mary's. Walker pasa a vivir en Nueva Orleans. L'obispu Flores fina en 1857 y asumió'l so llugar el vicariu de Comayagua, frai [[Miguel del Cid]] quien taba enemistado col Xeneral Guardiola, polo que lo escomulgó y producióse la rebelión, conocida como "[[La Guerra de los Padres]]"; Más tarde el papa [[Pio IX]] llevantó la escomunión y nomó como nuevu Obispu d'Hondures a Fray Juan de Jesús Zepeda y Zepeda. ==== Tercer añu de gobiernu ==== En 1858 reconocer a les Islles de la Badea como propiedá del Estáu d'[[Hondures]]. ==== Cuartu añu de gobiernu ==== En 1859 Honduras llograba les [[Islles de la Badea]] y la Mosquitia del [[Reinu Xuníu]], por aciu el tratáu realizáu ente'l doctor [[Francisco Cruz Castro]] y l'embaxador del Reinu Xuníu de la Gran Bretaña Sir Charles Lennox Wyke, conocíu como'l Tratáu Lennox Wyke-Cruz, nel qu'Inglaterra devuelve a Honduras La Mosquitia y les Islles de la Badea en cuenta de recuperar a Belice. La Constitución del Estáu d'Hondures emitida en 1848, dexaba un claru buecu por que'l presidente Guardiola Bustillo pudiera reelixise pa un segundu mandatu.<ref>Zúñiga Huete, 1987. [http://libraries.ucsd.edu/collections/about/collections-of-distinction/latin-american-elections-statistics/honduras/18451874.html]</ref> Nel mes de xunetu de 1859, el xeneral brigadier Jose Santos Guardiola, apaez en ‘La Gaceta Oficial' edición Non. 55 correspondiente al 10 de xunetu de 1859, nuna Acta de proclamación como candidatu oficial a la presidencia de la nación.<ref>Zúñiga Huete, 1987.(volume 1 page 226) [http://libraries.ucsd.edu/collections/about/collections-of-distinction/latin-american-elections-statistics/honduras/18451874.html]</ref> === Segundu periodu de Gobiernu === {{VT|Eleiciones xenerales d'Hondures de 1859}} Santos Guardiola foi reelecto presidente d'Hondures en 1959, el so compañeru de fórmula José María Lazo Guillén, llogró 648 votos namái en tal sentíu, la comisión inclinóse a favor del empresariu [[Victoriano Castellanos Cortés]] y declarar vicepresidente.<ref>Pérez Chavéz, Porfirio. Magnicidiu hondureñu. 2006 (páxina 9)</ref> ==== Primer añu de gobiernu ==== Nel so primer añu de gobiernu del so segundu periodu presidencial enfrento a les tropes del filibusteru William Walker. N'abril de 1860 el filibusteru Wiliam Walker enterar del trespasu de les islles de la Badea que diba realizar el [[Reinu Xuníu]] a Honduras y supo amás del descontentu de los colonos ingleses de les islles ante la transaición y propúnxose aida-yos, el so plan consistía n'intentar acomuñar con [[José Trinidad Cabañas]], quien trataba de reasumir el poder n'Hondures. De llogralo podría controlar esti país, entamar un exércitu y dempués bater a los exércitos de Nicaragua y Costa Rica. Walker entamó un viaxe a les islles pa estudiar el terrén y entamar una revuelta, polo qu'escoyó la isla de Cozumel como una eventual base y tornó con más homes y baxu tutelar del Presidente [[James Buchanan]] de los Estaos Xuníos d'América y una sociedá secreta denominada '''Central American League''' cola cual financiábase una nueva folada incursora escontra Centroamérica, Walker dirixir a Charlestón, Nashville y Mobile y depués reclutó militares de Nueva Orleans y dirixóse a Honduras.<ref>William Walker y el ocasó de la tramposería. Frederic Rosengarten, Luciano Corte. (páxina 250)</ref> El 5 de xunu de 1860, Walker partió dende Estaos Xuníos una tropa d'un centenar d'homes dende Mobile na goleta John Y. Taylor y otra embarcación con suministros, el Clifton, que zarpó dende Nueva Orleans. Sicasí, los británicos, que taben al tanto de los planes, interceptaron el Clifton en Belice y darréu encamentaron al gobiernu hondureñu retrasar el trespasu de les islles, pa entorpecer les intenciones de los filibusteros. Finalmente, los americanos axuntar en Roatán el 27 de xunetu. Walker foi asediado por barcos británicos y resolvió atacar la fortaleza alcontrada nel puertu de Trujillo. Sicasí, los residentes taben sollertaos de los movimientos. Na nueche del 5 d'agostu de 1860, noventa y un filibusteros llegaron a una badea a 3 km de [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]]. A l'amanecida del 6 d'agostu, Walker y el coronel Thomas Henry encabezaron tomar de la fortaleza. Una vegada ellí declaró la ciudá como [[puertu llibre]], col propósitu d'estropiar la economía hondureña al atayar la recaldación d'aranceles, pero la maniobra foi inútil, pos tolos tributos percibíos nesti llugar seríen trespasaos a los británicos pa pagar una antigua delda. El Presidente en funciones Xeneral José Santos Guardiola da la orde comisionando al Xeneral [[Mariano Álvarez]] comandante de les milicies pa escorrelo y espulsar nuevamente al invasor, movilizándose 400 homes a cuerpu y 220 más na goleta nacional “Corréu Nacional” so la proteición del cañonero Británicu “Icarus” comandado pol Capitán [[Nowel Salmon]] quien frente a la barra del ríu Tinto y Negru foi arrodiáu'l filibusteru prindáu'l 3 de setiembre de 1860 y fusiláu a les 8.00 a.m. del 12 de setiembre de 1860. Walker intentó contactase con [[José Trinidad Cabañas]] per mediu de [[Thomas Henry]], pero esti emisariu arreyar nuna agarrada antes de reportase al so regresu y morrió dos selmanes dempués ensin revelar dalguna noticia.El 19 d'agostu'l barcu británicu Icarus, dirixíu pol coronel Norvell Salmon, aportó cerca de Trujillo y dende ellí foi unviada una nota a Walker reclamándo-y la rindición, cola garantía de faelo ante les autoridaes britániques, yá que la presencia de los filibusteros entorpecía la devolución de les islles de la Badea. Dempués d'un intercambiu de notes, el filibusteru, con otros 65 homes, entamó la fuxida pa buscar a Cabañas. Na travesía fueron escorríos poles tropes hondureñes. Al aportar cerca de ríu Tinto, la cuadriella taba amenorgada a 31 homes, ente ellos atopábase Walker mancáu y desapaecíu en fiebre, siendo a la fin columbráu por Salmon el 3 de setiembre. L'oficial demandó nuevamente la rindición del filibusteru. Foi zarráu na fortaleza del pobláu, onde esperó les instrucciones dende [[Tegucigalpa]], foi condergáu a sentencia a muerte. A les 8 de la mañana del 12 de setiembre de 1860, William Walker foi lleváu frente a un paredón de fusilamiento nes cercaníes de Trujillo. En Trujillo, departamentu de Colón y frente al [[Fortaleza de Santa Bárbara]] un antiguu cuartel español, atópense dos lápida de mármol onde recen que s'atopen los restos de William Walker. ==== Segundu añu de gobiernu ==== Nel so segundu añu de gobiernu emitió un 31 de xunetu de 1861 un Decretu pa la creación y organización d'un Hospital n'Hondures, que seria'l que güei conocemos como [[Hospital Xeneral San Felipe]]. Amás aprobóse un presupuestu de 2740 [[Pesos]] pal so funcionamientu y caltenimientu, como'l nomamientu d'un primer Direutor, recayendo nel Llicenciáu Hipólito Martínez. === Guerra de los padres === {{AP|La Guerra de los Padres}} En 1860 el Vicariu del Cid asitiáu en La Paz, convoco al pueblu nuna “'''Pastoral contra'l Gobiernu hondureñu'''” de les sos retóriques formuláronse cargos y delitos amás de la proliferación de la [[Francmasonería n'Hondures|francmasonería]] y la política, polos cualos alborotaba a la población, en fecha 26 d'avientu de 1860 el Vicariu del Cid asitiáu en San Antonio, escomulgo al presidente de vez Xeneral José Santos Guardiola actu que retruco'l gobiernu en fecha 5 de xineru de 1861 ordenando la espulsión del territoriu nacional del Vicariu Miguel del Cid y según Decretu gubernamental les propiedaes que pertenecíen a ésti fueron confiscadas y remataes, lo mesmo fíxose coles propiedaes del cura Néstor Graú (Grand),<ref>Pérez Chávez, Porfirio. Magnicidiu hondureñu, 2006. (Páxines 65 y 67)</ref> quedando como suplente Frai [[José Nicolás Diríes Midence]], que tornara del so exiliu. Dende'l mes de mayu de 1861, el gobiernu hondureñu taba alerta de les posibles incursiones invasores, ye por ello que se reforzó'l personal militar nos puertos Puerto Cortés, Omoa, La Ceiba, Trujillo y otros sitios de desembarque como Los Amates, Los Lluises, etc. dándose tamién avisu a los gobernadores de Choluteca Lorenzo Romero y al de Tegucigalpa que taba sol mandu de Pedro Xatruch, pa llibrar un eventual ataque.<ref>Pérez Chávez, Porfirio. Magnicidiu hondureñu, 2006. (Páxines 47 y 51)</ref> Del Cid, al saber de les órdenes gubernamentales dio en mover a dellos de los sos allegaos pa realizar protestes y marches en contra del gobiernu, de primeres entamáronse na ciudá de [[Nacaome]], un bon grupu de civiles al mandu del presbíteru [[Yanuario Reyes]] quien efectuaron movimientos contrarios, saquéu y vandalismo, que al querer ser desmontáu poles fuercies gubernamentales, los rebeldes atrincherar na Ilesia de la llocalidá, causando una pequeña batalla. El [[21 de payares]] de [[1861]], el presidente Guardiola, unvia orde al Ministru de Rellaciones Esteriores y que esti va notificar al Gobernador Políticu de [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]] Lorenzo Romero, por que se instruyera por aciu el Xulgáu de primera Instancia d'esti Departamentu, la captura de [[José María Lazo Guillén]]<ref>José María Lazo Guillén: Yera unu de los capitalistes de [[Tegucigalpa]], xunto a José Ferrari. catalogáu tamién como almacenista xunto a José María Zelaya, Rafael Camilo Díaz, Enrique Gutiérrez, Rosendo Aguero Ariza, ente otros; el so apoderáu legala foi Ramón Midence. Fonte: Pérez Chavéz, Porfirio. Santos Guardiola, política y guerra filibustera, Editor Universidad Nacional Autónoma d'Hondures, Editorial Universitaria, Tegucigalpa, 2006 (páxines 265, 267 y 294)</ref> -exvicepresidente- a quien se-y decretara Autu de Formal Prisión y incoaba causa, pol delitu de '''Inxuries Gravez''' inferíes al Gobiernu d'Hondures.<ref>Pérez Chavéz, Porfirio. Magnicidiu hondureñu. 2006 (páxina 55)</ref> Esto aumentaba más, la poca simpatía del pueblu y oposición contra Guardiola. ==== Tercer añu de gobiernu ==== En xineru de 1862 remata'l so gobiernu por cuenta del so asesinatu, que les sos causes inda siguen siendo un misteriu. ==== El so Asesinatu ==== El [[magnicidiu]] escontra'l Presidente d'Hondures, Xeneral Brigadier José Santos Guardiola Bustillo, asocedíu na ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] capital del estáu d'[[Hondures]]. '''Fechos''': * El 10 de xineru de 1862, '''Cesareo Aparicio''' de nacionalidá salvadoriana y perfil desconocíu atopar en Comayagua llibremente, esi día dispara la so arma de fueu contra'l Coronel [[Hipólito Zafra Valladares]], quien s'exercía de Xefe de la Guardia Presidencial de Guardiola, la firida ye de muerte y aína ye treslladáu a recibir auxiliu médicu; al tener conocencia del fechu sustitúyelu, como nuevu xefe de la guardia de Casa Presidencial el Mayor de plaza '''Pablo Agurcia''',<ref>El Capitán Pablo Agurcia, el 9 de febreru de 1861, fuera xubíu a Mayor y ocuparía el puestu del Capitán Víctor Muñoz a quien se-y daba de baxa, como Mayor de Plaza de Comayagua. Obra: Magnicidiu Hondureñu, Porfirio Pérez Chávez, 2006.(páxina 89)</ref> quien p'azorronar los sucesos ordena una investigación y dispónse a sustituyir la guardia de vez, por homes lleales al so nefastu plan. D'esti movimientu de personal resabió la cordurera presidencial señora '''Aniceta Lemus''', ella espresar a otres persones pero nun foi escuchada debidamente. * 11 de xineru de 1862. 5:00 a.m. toquen a les puertes de Casa Presidencial, y escúchense delles voces que mentaben que daqué asocedía dientro del edificiu; El presidente Guardiola Bustillo atopar na so habitación, cháu na so cama xunto a la so esposa doña '''Ana Arbizú''', son espertaos pola balasma; Guardiola en ropa interior llevantar de la cama y dispónse a dir pescudar qu'asocede, la so esposa mentó-y que nun sala, el valiente Xeneral nun fixo casu de la prevención de la so esposa y dio en abrir la puerta, viéndose de frente col so asesín Cesareo Aparicio quien al ve-y disparó l'arma de fueu tipu [[carabina]] que portaba sobre'l mandatariu, la firida de la bala foi nel abdome, Guardiola sentía qu'esmorecía pero tuvo entá fuercies abondes p'arrampuñar la [[bayoneta]] de l'arma del so atacante, pa defendese d'un segundu disparu, pero foi en devanéu yá que cayo al suelu, la menor fía del presidente, de nome '''Genoveva Guardiola''' foi n'auxiliu del so padre lloramicando, mientres Aparicio intento rematar al Xeneral; pero nun lu fai.. de los llabios de Guardiola escapa unes últimes pallabres… “''Abasta yá, nun ye necesariu''”... y Aparicio ve cómo'l Xeneral Brigadier esmorez en brazos de la so fía y muerre, rápido él y los demás hechores dar a la fuga. Los responsables dempués, fueron prindaos pol Xeneral [[Casto José Alvarado]], el senador [[José Francisco Montes Fonseca]], [[Rafael Padilla]] y [[Teodoro Aguiluz]], al ser presentaos ante'l presidente provisional xeneral [[José María Medina]], ésti ordeno qu'un Tribunal conociera del casu, siendo sentenciaos y condergaos a la Pena capital por aciu execución de fusilamiento na plaza de Comayagua en febreru de 1862.<ref>Títulu de la obra: Efemérides Nacionales, Tomu II, autor [[Víctor Cáceres Lara]], publicaciones del Bancu Central d'Hondures, Tegucigalpa; 1980.(artículu: L'Asesinatu del Presidente José Santos Guardiola.</ref> Actores intelectos: * Mayor Pablo Agurcia, Comandante d'armes de Comayagua. * Wenceslao Agurcia. * Juan Antonio Pantoja, * Miguel Juanes, * Nicolás Romero, * Pedro Amador. * Xusto Torres (presidiariu con antecedentes), * Actor hechor: Cesareo Aparicio, de nacionalidá salvadoriana. '''Posibles causes''': Una de les causes, seique foi, la llamada "Guerra de los Padres" una y bones un añu antes el presidente foi escomulgáu pol Obispu, que de la mesma escitara a la población por que realizara revueltes y protestes contra'l presidente, motivu pol cual Guardiola decidió y ordeno espulsar del país al obispu d'Hondures. En 1860 asocedió [[La Guerra de los Padres]], ente'l gobiernu, el pueblu y dellos feligreses afalaos por sacerdotes rebalbos. Méntase tamién que foi mandáu esaniciar pol gobiernu salvadoreñu para lo cual entamaron l'atentáu. En sí, les causes formulen delles hipótesis qu'entá nun tán resueltes. Otra posible causa ye la recuperación de les [[Islles de la Badea]] y la Mosquitia del [[Reinu Xuníu]], dempués del tratáu Wyke-Cruz., dizse que pudo haber dineru pel mediu d'ultramar. Guardiola Bustillo, Foi l'únicu mandatariu hondureñu en ser asesináu mientres ocupaba la Xefatura del país, el senador [[José María Medina]] ocupó la presidencia de volao y apurrir al senador [[José Francisco Montes Fonseca]], per un curtiu espaciu de tiempu, mientres el Vice presidente señor [[Victoriano Castellanos Cortés]] tomaba posesión llexítimamente y constitucionalmente el cargu na Villa de [[Guarita]]. == Ver tamién == * [[Hondures]] * [[Constitución política de la República d'Hondures]] * [[Democracia n'Hondures]] * [[Política d'Hondures]] * [[Eleiciones n'Hondures]] * [[Historia de les escueles militares n'Hondures]] * [[Francisco Morazán]] * [[Batalles de Francisco Morazán]] * [[Dionisio Herrera]] * [[Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827]] * [[Golpes d'Estáu n'Hondures]] == Bibliografía == *[[Esteban Guardiola Cubes|Guardiola Cubes, Esteban]] Vida y fechos del Xeneral Santos Guardiola. Tegucigalpa, Honduras. *[[Arxentina Díaz Lozano|Díaz Lozano, Arxentina]] Fueu na ciudá: novela n'escenariu históricu, Volume 97 de Coleición Contemporáneos, Cuarta Edición, Editorial Cenaltex, 1989. *Rosengarten Jr. Frederic. William Walker y el ocasó de la tramposería. Editorial Guaymuras, Tegucigalpa, Honduras. 2002. ISBN 99926-28-16-2 (Orixinal: Freebooters must die, Haverford House, U.S.A. 1976) * '''Reseñes Históriques d'El Sauce León'''. Tegucigalpa, Honduras. * '''Robert L. Scheina''', "Latin America's Wars: The Age of the Caudiellu, 1791-1899, Brassey's, 2003, 624 Seiten. *Sosa, Roberto, "Documentos pa la historia d'Hondures", Volume 3, Editorial Honduras, Imaxe y Pallabra; 2002. ISBN 99926-30-89-2, ISBN 9789992630891. *Talavera, Omar. Rellación Ilesia y Estáu nel gobiernu de José Santos Guardiola 1856 - 1862. Tesis, UNAH, Tegucigalpa, Honduras. 1999. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{socesión | títulu=[[Presidente d'Hondures]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|25px|Hondures]] | periodu=[[1856]] a [[1862]] | predecesor= [[Francisco de Aguilar (políticu)]] | socesor= [[José Francisco Montes Fonseca]] }} {{NF|1816|1862|Guardiola Jose Santos}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Militares d'Hondures]] [[Categoría:Persones de Tegucigalpa]] p9hr5yasefkbiafjlzm0bk5qe2mbjku 0 156634 4496470 4100093 2026-05-26T07:07:41Z Limotecariu 735 4496470 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Francisco Ferrera''' {{nym}} foi un sastre, sacristán, militar, abogáu,<ref>Bourdeth Tosta, Julio Alberto. Honduras: "la so ayalga humana". Gráficos Vásquez, 1997. (páxina 67)</ref> y políticu [[Hondures|honduranu]]. Xefe d'Estáu d'Hondures ente 1833 a 1834 y darréu presidente d'Hondures en trés causes, na postrera arrenunció. == Biografía == A Francisco Ferrera, el nome de los sos padres desconozse, namái'l so apellíu atópase rexistráu. Ferrera pasó'l so niñez nel so pueblu natal de Cantarranas baxo la tutela del presbíteru José León Garín; darréu ingresó a la escuela del maestru Felipe Santiago Reyes —padre del presbíteru [[José Trinidad Reyes]]— na Villa de San Miguel de Heredia de [[Tegucigalpa]]. Más tarde casóse con Dolores Medina. Conocíaselu como "El mulatu de fierro" Aportó a Xefe d'Estáu ente 1833 a 1834, onde entamó la invasión a [[El Salvador]] y na cual fracasó. De 1838 a 1840 collaboró col xeneral guatemalianu [[Rafael Carrera]] pa derrocar el gobiernu lliberal del presidente de la [[Federación Centroamericana]], xeneral [[Francisco Morazán]].{{sfn|Woodward|1993|p=87-120}} Posteriormente llegó a ser el segundu Presidente Constitucional del Estáu d'Hondures (1841-1843), y depués foi reelectu pa un segundu periodu pa los años 1843 a 1844, xestión na qu'entamó la guerra con Nicaragua. Finalmente, foi nuevamente electu como Presidente d'Hondures en 1847 pero arrenunció pocos díes dempués.{{sfn|Herraiz García|s.f.|p=}} == Campañes Morazánicas == {{AP|Francisco Morazán}} En 1813 tornó al so pueblu natal, onde alternaba les sos actividaes como sacristán, músicu, violinista y los sos llabores de maestru empíricu, conseyeru municipal y alcalde. Por cuenta de la invasión del Teniente Xeneral [[José Justo Milla]] a Santa María de la Nueva Valladolid de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] y na so condición d'[[alcalde]] de San Juan de Flores, apuntar pa defender la capital. Dempués de los sucesos de Comayagua y la persecución del comandante español Ramón de Anguiano, decidió xunise a la campaña del xeneral lliberal [[Francisco Morazán]]. La so valiente participación na [[Batalla de La Trinidá]] el 11 de payares de 1827 contra'l Xeneral Justo Milla y dempués na [[Batalla de la Facienda El Gualcho]], valiéron-y l'ascensu a oficial militar. === Campaña de Olancho === Nos años 1829 y 1830 participó na campaña de pacificación d'[[Olancho]], so les órdenes del Xeneral [[Francisco Márquez]]; depués, en setiembre de 1830, saludó al xeneral Morazán pola so eleición como Presidente de la [[República Federal de Centro América]] y foi nomáu intendente y comandante de la Villa de San Miguel de Heredia de Tegucigalpa en 1831. === Campaña de Yoro === En marzu de 1832 participó na campaña de [[Yoro]] y darréu nes de Sonaguera y [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]] contra les fuercies invasores del coronel mexicanu [[Vicente Domínguez (militar)|Vicente Domínguez]], ganándoles nel sitiu de "Tercales". Reagrupáu Domínguez, nuevamente foi vencíu en "[[Sonaguera]]", na "Ofrecedora" y en [[Trujillo (Hondures)|Trujillo]] poles fuercies comandadas per Ferrera. El xeneral Morazán xubió a Ferrera al grau de [[Teniente coronel]] pola so valentía nos campos de batalla d'estes campañes. == Xefe provisional del Estáu d'Hondures == {{VT|Federación Centroamericana|Francisco Morazán|Joaquín Rivera}} L'Asamblea Llexislativa concedió llicencia al Xefe d'Estáu,<ref>Llistáu de Xefes d'Estáu y Presidentes d'Hondures, [http://www.archontology.org/nations/honduras/00_1824_1841_s.php]</ref> [[Joaquín Rivera]], p'atender asuntos personales y contraer matrimoniu con Teresa Márquez en Texiguat. Ferrera entós asumió la xefatura del Estáu interinamente; mientres la so xestión creó los cargos civiles y militares pa l'alministración del acabante crear termináu Puertu del Sur —El Tigre—, decretó l'establecimientu d'una feria en Nacaome, Valle, p'aguiyar el comerciu y el movimientu de carga y pasaxeros nel Puertu del Sur y oficializó la cátedra de gramática llatina nel [[Colexu Tridentino de Comayagua]]. Cuando Ferrera autorizó que tropes salvadoreñes ingresaren a territoriu hondureñu pa prindar una columna de desafectos col xefe militar d'El Salvador, na llocalidá de San Bernardo, Namasigüe, departamentu de Choluteca [[Joaquín Rivera]] asumió nuevamente la xefatura del Estáu, lo qu'apinó los conflictos ente Ferrera y Rivera. Dambos taríen en braceos constantes mientres los siguientes diez años hasta que [[Joaquín Rivera|Joaquín Rivera Bragues]] foi executáu.<ref>Historia Cronolóxica d'Hondures, {{cita web |url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=22 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110814020430/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |fechaarchivu=14 d'agostu de 2011 }}</ref> == Rotura con Francisco Morazán == Nel mes d'ochobre de 1838, Ferrera dirixó un llevantamientu en [[Tegucigalpa]] contra'l gobiernu federal dirixíu por Morazán y encamentó a l'Asamblea Llexislativa aconceyada en Comayagua por qu'Hondures se desligara de la [[Federación Centroamericana|República Federal]]; pola so suxerencia, el 26 d'ochobre de 1838, l'alministración del xeneral [[José María Martínez Salinas]] declaró a Hondures como un Estáu Llibre, soberanu ya independiente desvenceyáu de la Federación Centroamericana. === Collaboración con Rafael Carrera === {{AP|Rafael Carrera}} [[Ficheru:Carrerayturcios_2014-06-22_09-46.jpg|150px|left|miniaturadeimagen|Xeneral guatemalianu [[Rafael Carrera]], aliáu de Ferrera na so llucha contra [[Francisco Morazán]].]] En setiembre de 1838, el líder llabrador guatemalianu, [[Rafael Carrera]] —tres delles derrotes contras fuercies lliberales federales— intentó un asaltu a la capital de [[Guatemala]], pero'l xeneral lliberal [[Carlos Salazar Capo]] ganar nos campos de [[Villa Nueva (Guatemala)|Villa Nueva]], y Carrera tuvo que replegase nuevamente al oriente del Estáu.{{sfn|Hernández de León|20 d'abril de 1959|p=}} Tres dellos intentos infructuosos de tomar la ciudá y [[Quetzaltenango]], Carrera foi abarganáu y mancáu y tuvo que capitular ante'l xeneral mexicanu [[Agustín Guzmán]], quien aniciaba en Quetzaltenango dende la llegada de Filísola en 1823 y yera el comandante en xefe del exércitu del [[Estáu de Los Altos]]. Morazán tuvo la oportunidá de fusilar a Carrera, pero nun pudo pos precisaba del sofitu del campesinado guatemalianu pa poder compensar los ataques de Francisco Ferrera n'El Salvador; en llugar d'eso, viose obligáu a nomalo como xefe militar de Mita, pero ensin armes.{{sfn|González Davison|2008|p=94}} Cuando taba en Mita, Ferrera convidar p'axuntase, a lo qu'aportó; sabiendo que Morazán diba atacar El Salvador, decidieron que Carrera diba atacar la [[Ciudá de Guatemala]] y pallo Ferrera dio-y mil armes y municiones.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} Entrín y non, a pesar de los encamientos de los sos allegaos d'entartallar definitivamente les fuercies de Carrera, Salazar<ref group=Nota >[[Carlos Salazar Capo]] fuera nomáu [[Presidente de Guatemala|Gobernador Interín de Guatemala]] por Morazán en llugar de [[Mariano Rivera Paz]].</ref> intentó axustar con ésti pela vía diplomática. Inclusive, pa demostrar a Carrera que nin se-y tarrecía nin se-y resabiaba, retiró les fortificaciones qu'había na capital guatemaliana dende la batalla de [[Villa Nueva (Guatemala)|Villa Nueva]].{{sfn|Hernández de León|20 d'abril de 1959|p=}} Aprovechando la bona fe de Salazar y les armes de Ferrera, el 13 d'abril de 1839 Carrera tomó por sorpresa la plaza de Guatemala; Salazar Castro, Barrundia y Mariano Gálvez fuxeron antes de la llegada de Carrera; Salazar, en camisa de dormir, saltó polos teyaos de les cases vecines y buscó abellugu. Dempués, como pudo, ganó la frontera amarutáu de llabrador y fuxó de Guatemala.{{sfn|Hernández de León|20 d'abril de 1959|p=}}{{sfn|González Davison|2008|p=122-127}} Yá ensin Salazar, Carrera restituyó a [[Mariano Rivera Paz|Mariano Rivera y Paz]], como gobernador de Guatemala; Rivera Paz de la mesma nomar xeneral en xefe del Exércitu anque en realidá yera Carrera quien tenía'l mandu absolutu en Guatemala y constituyóse nun fuerte aliáu de Ferrera.{{sfn|González Davison|2008|p=128-130}} === Campañes contra los exércitos unionistes === Mientres Carrera atacaba a los lliberales en Guatemala, Ferrera foi ganáu'l 5 d'abril de 1839 na [[Batalla del Espíritu Santu]], en [[Corintu (El Salvador)]], poles fuercies del xeneral [[Francisco Morazán]]. Más tarde, ver de nuevu les cares na de [[Batalla de San Pedro Perulapán]] asocedida'l 25 de setiembre de 1839, onde Ferrera foi mancáu y túvose qu'abelugar en [[Nicaragua]]. Poco tiempu dempués tornó a Hondures y el 31 de xineru de 1840 atopar na Batalla de Los Llanos d'El Potreru, cerca de [[Tegucigalpa]], onde la columna del xeneral nicaraguanu [[Manuel Quijano]] —onde participaba Ferrera— y les gubernamentales del Xeneral [[José Francisco Zelaya y Ayes]] ganaron al xeneral [[José Trinidad Cabañas]]. === Segunda Invasión de Morazán a Guatemala === {{AP|Francisco Morazán}} [[Ficheru:General Francisco Morazán.JPG|miniaturadeimagen|150px|left|Xeneral [[Francisco Morazán]]; intentó invadir a Guatemala per segunda ocasión en 1840 depués d'invadir en 1829 y espulsáu a los miembros del [[Clan Aycinena]] y les [[cleru regular|órdenes regulares]]. En 1840 foi vencíu por Carrera de manera aplastante, marcando'l fin de la so carrera en Centroamérica y favoreciendo la del xeneral Ferrera n'[[Hondures]].]] El 18 de marzu de 1840, siendo Morazán xefe lliberal de la yá morrebunda [[Federación Centroamericana]] y del [[El Salvador|Estáu d'El Salvador]], invadió a Guatemala con mil quinientos soldaos pa vengar l'anexón forzosa del estáu lliberal de [[Estáu de Los Altos|Los Altos]], pos tarrecía esta aición fuera'l golpe final a los esfuercios lliberales de caltener xunida a la [[Federación Centroamericana]]. Dambos bandos carauterizar poles otomíes que cometíen por cuenta del so odiu mutuu.{{sfn|Woodward|1993|p=119}} Carrera asonsañó fuxir y llevó al so improvisáu exércitu a los altores de Aceituno yá que namái cuntaba con cerca de cuatrocientos homes ya igual númberu de cargues de fusilería, más dos cañones vieyos. La ciudá quedó a mercé del exércitu de Morazán, coles campanes de los sos ventidós templos tañendo por socorru divín.{{sfn|Hernández de León|16 de marzu de 1959|p=}} Una vegada Morazán llegó a la capital, tomar fácilmente y lliberó a [[Agustín Guzmán]], quien darréu partió pa Quetzaltenango pa dar la noticia de que Carrera taba derrotáu;{{sfn|González Davison|2008|p=148-154}} Carrera entós, aprovechando que los enemigos creíense victoriosos, aplicó una estratexa de concentración de fueu nel Parque Central de la ciudá y complementar cola táctica del ataque sorpresa cola cual provocó grandes baxes al exércitu de Morazán para, finalmente, obligar a los sobrevivientes a lluchar cuerpu a cuerpu. Morazán, ayudáu por Ángel Molina<ref group=Nota>Ángel Molina yera fíu del líder lliberal [[Pedro Molina Mazariegos]].</ref> que conocía los caleyones al oeste de la ciudá, tuvo que fuxir colos sos predilectos amarutáu y glayando «¡Qué viva Carrera!» pol ribayu del Inciensu escontra El Salvador, pa salvar la vida.{{sfn|Hernández de León|16 de marzu de 1959|p=}} En Guatemala, los salvadoreños sobrevivientes fueron fusilaos ensin piedá, mientres Carrera taba fuera en persecución de Morazán, a quien nun llogró da-y algame. Esti llance selló definitivamente'l status del xeneral Carrera y marcó el ocaso de Morazán, foi derrocáu n'El Salvador al sabese de la so derrota y tuvo que salir al exiliu en [[Perú]].{{sfn|Hernández de León|16 de marzu de 1959|p=}} Favorecíu pola salida de Morazán escontra la República de [[Perú]] dende [[Izalco]], n'[[El Salvador]] el 8 d'abril de 1840, Ferrera consolidó'l so poder mientres los siguientes díes dedicar a imponer la so voluntá na Xefatura d'Estáu presidíu por José Francisco Zelaya y Ayes. == Presidencia == El 6 de xunu de 1840, l'Asamblea Llexislativa convocó la eleición del Presidente, d'alcuerdu a la Constitución Política del 11 de xineru de 1839 y por unanimidá de votos escoyóse como Presidente d'Hondures al xeneral de División Francisco Ferrera. Una violenta epidemia de [[viruela]] atacó en Comayagua, Tegucigalpa y la Paz, acabante inaugurar el so gobiernu y les midíes enérxiques de control epidemiolóxicu qu'implementó nun torgar que la epidemia estender por cuasi tol país. Mientres el so gobiernu reabrió'l [[Colexu Tridentino de Comayagua]], habilitóse'l Puertu de La Paz, güei San Llorienzo, reorganizó l'exércitu y pa favorecer al [[cleru regular]] de la [[Ilesia católica]], restableció los diezmos obligatorios abolíos por [[Diego Vigil]] y Cocaña (1828-1829). Autorizó a los Vicarios l'alministración de la Xusticia, adoptó midíes llexislatives sobre la minería y decretó un indultu en mayu de 1842. Como miembru del partíu conservador y siendo aliáu del réxime de Carrera, en 1843, ordenó la restitución de los bienes del [[cleru regular]] que fueren confiscados polos lliberales y que se pagaren los [[diezmos]] y primicias obligatorios al [[cleru secular]]. === Miembros del so gabinete === {| cellpadding="2" cellspacing="2" style="float: left; margin:2em 2em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;" align="left" !bgcolor="#dcdcdc" colspan="3"|Gabinete de Gobiernu |- |align="left"|cargu||align="left"|Nome||align="left"|Periodu |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|Designaos Presidenciales||align="left" |Felipe Jáuregui/Juan Ignacio Vega/[[Coronado Chávez]]||align="left"|1841-1843 |- |align="left"|Secretariu Priváu presidencial||align="left"|Francisco Alvarado||align="left"|1841-1843 |- |align="left"|Secretariu Xeneral||align="left"|Encarnación Maradiaga||align="left"|1841-1843 |- |align="left"|Ministru de Rellaciones Esteriores||align="left"|Lupario Romero/Francisco Alvarado/Juan Morales/[[Coronado Chávez]]||align="left"|1841-1843 |- |align="left"|Ministru de Guerra||align="left"|[[Francisco Inestroza]]/Julián Terceru||align="left"|1841-1843 |- |align="left"|Ministru de Facienda||align="left"| [[Casto José Alvarado]]||align="left"|1841-1843 |- |} {{clear}} === Eleición del obispu de Comayagua === {{AP|José Trinidad Reyes}} {{VT|Jorge Viteri y Unxo|Francisco de Paula Campoy y Pérez|Ramón Rosa}} Na so biografía del padre [[José Trinidad Reyes]], l'escritor lliberal [[Ramón Rosa]] asegura que'l padre Reyes fuera propuestu pa obispu d'Hondures cuando'l presbíteru [[Jorge Viteri y Unxo]] —miembru del poderosu [[Clan Aycinena]] de Guatemala y conseyeru personal de [[Rafael Carrera]]— foi a Europa en 1840 pa visitar al papa [[Gregorio XVI]], y que'l xeneral Francisco Ferrera —supuestamente roceanu de les idees independientes de Reyes— fixo llegar al [[Santa Sede|Vaticanu]] la noticia de que Reyes morriera, polo que'l papa nomó como obispu de la Diócesis al presbíteru [[Francisco de Paula Campoy y Pérez]].{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=83}} y que cuando ésti tornó de Guatemala a Comayagua, en 1845, el Padre Reyes topábase allá, en calidá de deteníu por orde del Xeneral Ferrera.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=83}} Sicasí, nuna edición crítica de la obra en 1891, José Vicente Martínez esplicó que realizó investigaciones pormenorizaes pa esclariar estos fechos, yá que Rosa nun esplicó les fontes qu'utilizó.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=83}} Les investigaciones de Martínez amuesen que Viteri y Unxo nun tuvo en Roma en 1840, yá que foi hasta'l 6 d'abril de 1841, que gobierno d'El Salvador comunicó al d'Hondures que, autorizáu pol Congresu, nomara al presbíteru Viteri y Unxo el so representante ante la [[Santa Sede]] pa solicitar creárase la [[Archidiócesis de San Salvador|diócesis de San Salvador]] y que convidaba a Hondures a unviar los sos candidatos pa la diócesis d'Hondures y aprovechar asina'l viaxe de Viteri pa dambos estaos. Hondures aceptó y el 18 de febreru 1842 dictó un alcuerdu disponiendo que s'unviara al unviáu señor Viteri y Unxo la terna de candidatos; ente los candidatos taba'l padre Reyes.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=84}} L'alcuerdu comunicar al vicariu coaxutor de la [[Catedral de Ciudá de Guatemala|Catedral Metropolitana de Guatemala]], Antonio Larrazábal, qu'escoyera los que teníen de proponese.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=85}} Viteri y Unxo llevaba la representación de los gobiernos de [[Guatemala]], [[Hondures]], [[El Salvador]] y [[Costa Rica]] ante'l Pontificáu, y foi recibíu n'audiencia pública pol papa [[Gregorio XVI]] nel palaciu del Quirinal, el 26 d'agostu de 1842.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=84}} Depués de la xunta col pontífiz, Viteri y Unxo unvió dos comunicaos al gobiernu d'Hondures; el 1°. de setiembre de 1842 informó que'l nuevu Obispu d'Hondures, quiciabes sería preconizáu en payares y que la única torga seria yera la falta de los setecientos pesos necesarios pa pagar la espedición de les Buldes. El 19 d'ochobre volvió comunicase col gobiernu hondureñu, indicando que l'obispu yá fuera electu —ensin mentar el nome— y qu'apuraben los fondos pa la preconización en payares.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=86}} Mentanto, el 13 de setiembre, morrió nel so retiru'l Provisor José Xicolás Diríes, quien antes de morrer confirió'l nomamientu de Provisor interín d'esta Diócesis al Campoy y Pérez. Esti nomamientu foi aprobáu pol Gobiernu y confirmáu pol Gobernador de la Ilesia metropolitana y pol Señor Arzobispu Fray Ramón Casaus. El nuevu Provisor treslladóse á [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] el 9 d'avientu de 1842. El 31 de setiembre, el xeneral Ferrara, terminó'l so periodu presidencial de dos años y dexó el poder al so Conseyu de Ministros. El conseyu foi'l que recibió los comunicaos de Viteri y aprobó el pagu de los $ 700.00 necesarios pa la espedición de les Buldes. Dalgunos de los candidatos yá morrieren, y el Conseyu consideró que'l candidatu aparente entós yera'l presbíteru de Paula Campoy. La Diócesis de San Salvador foi alzada na Bulda del 4 d'ochobre de 1842, y el Señor Viteri foi nomáu'l so primer Obispu. El 29 de xineru de 1843 foi consagráu como tal en Roma, y nel intre entamó'l so regresu a Centro América. Tando en París, recibió la nueva terna que'l gobiernu hondureñu unviáralu y darréu unviar á Roma col espediente axuntu; el Papa aprobó'l procesu canónicu, lo que comunicó Viteri el 6 d'agostu de 1843 a la so llegada a Trujillo. La Bulda en que se nomó al Señor Campoy pa Obispu de Comayagua foi dictada'l 8 de febreru de 1844, faciendo al nomáu la gracia d'espacha-y el grau de Doctor, qu'entós yera requisitu esencial pa ser obispu nesi entós. Tocantes a la supuesta prisión de Reyes, los documentos qu'investigó Martínez demostraron que nun hubo detención dalguna del sacerdote.{{sfn|Rosa|Martínez|1891|p=90}} Sicasí, en 1845 sí viaxó a la ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]], onde trató al apocayá consagráu Obispu d'Hondures, Campoy y Pérez. === Fin del so mandatu === Ferrera remató'l so mandatu presidencial el 31 d'avientu de 1842, respetuosu de la Constitución vixente entós. == Segunda presidencia == Reelecto pal so segundu mandatu, toma posesión el 23 de febreru de 1843, colos designaos Felipe Jaúrequi, Ignacio Vega y Xeneral Coronado Chávez. Los llevantamientos de "Texiguat", "Tegucigalpa", "Liure", "El Corpus" y "Danlí" caltuvieron la so alministración envuelta n'escorrer a los insurrectos. Pa 1844, la guerra Civil yera un fechu. Restableció'l ceremonial pa tolos actos oficiales. Decretó la vixencia de la Novena Escoyeta de les Lleis d'Indies como preseos xurídicos. Crea'l conceyu d'El Naranjito, Santa Bárbara, el 22 de xineru de 1844. Poles presiones del Cónsul Británicu, [[Frederick Chatfield]] bríndo-y proteición a [[Thomas Lowry Robinson]] como monarca de Los Mosquitos n'avientu de 1843. Pa faese cargu de la campaña militar contra'l xeneral Trinidad Cabañas y el coronel [[Joaquín Rivera]] Bragues, quien vienen de Nicaragua col sofitu del Presidente [[Frutos Chamorro]], mientres los meses d'ochobre y payares de 1844, deposita nel Conseyu de Ministros, recayendo la responsabilidá en Casto Alvarado y don Coronado Chávez. Cola derrota de los partidarios de la vieya Federación el 24 d'ochobre de 1844, torna a Comayagua y asume en payares la presidencia de la República. Remata'l so segundu mandatu, el 31 d'avientu de 1844. Por esistir prohibición nel artículu 46 de la Constitución vixente de 1839, la Cámara de Representantes, escueye a Coronado Chávez Presidente d'Hondures. Toma posesión del cargu'l 8 de xineru de 1845. * De 1845 a 1847 foi Ministru de Guerra del Gobiernu del Xeneral Coronado Chávez. * Integra'l Conseyu de Ministros, xunto a [[José Santos Guardiola]] y Casto Alvarado, quien exercen el poder dende'l 1 de xineru al 12 de febreru de 1847, fecha en que toma posesión per decretu constitucional, el Llicenciáu Juan Nepomuceno Fernández Lindo y Zelaya. * Foi re-escoyíu presidente en 1847, que significaría la so tercer presidencia, sicasí arrenuncia'l día 12 del mesmu mes de xineru del mesmu añu (1847). * El 19 de setiembre de 1847, foi-y otorgáu'l títulu de Llicenciáu en Derechu Civil pola [[Academia Lliteraria de Tegucigalpa]]. D'alcuerdu al '''Pactu de Pespire''', que devuelve la titularidá de la Presidencia al Llicenciáu don [[Juan Lindo]], robláu'l 25 de marzu de 1850, viose obligáu a emigrar a El Salvador. Mientres la so permanencia n'El Salvador, ye testigu del tributu consagráu a la memoria del xeneral Francisco Morazán, pol gobiernu de [[Doroteo Vasconcelos]] en 1849. Morrió na ciudá de [[Chalatenango]], El Salvador, el 10 d'abril de 1851, la so biografía pa inmortalizar la so vida, foi realizada pol abogáu [[Ramón Rosa]]. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|González Davison}}|nome={{Versalita|Fernando}}|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El capítulu de les efemérides: Reconquista del Estáu de los Altos|publicación= Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=29 de xineru de 1959|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Cayida del réxime lliberal de Mariano Gálvez|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=27 de febreru de 1959|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Segunda invasión de Morazán|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|añu=16 de marzu de 1959|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Golpe d'Estáu de 1839|publicación=Diariu La Hora|allugamientu=Guatemala|añu=20 d'abril de 1959|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Muerte de Carrera|publicación=Diariu La Hora|allugamientu=Guatemala|añu=21 d'abril de 1959|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Convención de llendes con Belice|publicación= Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=30 d'abril de 1959|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: Guerra contro los filibusteros de Walker|publicación= Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|añu=14 de mayu de 1959|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides: José Milla y Rafael Carrera|publicación= Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu= 30 de mayu de 1959|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides|volume=Tomo III|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930|ref=harv}} * {{cita web |url=http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=ferrera-francisco|títulu=Ferrera, Francisco (1794-1851)|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2013|nome={{Versalita|Carlos}}|apellíu={{Versalita|Herraiz Garcia}}|website=www.mcnbiografias.com|añu=s.f.|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu1={{Versalita|Rosa}}|nome1={{Versalita|Ramón}}|enllaceautor=Ramón Rosa|apellíu2={{Versalita|Martínez}}|nome2={{Versalita|José Vicente}}|títulu=Biografía de José Trinidad Reyes|allugamientu=Tegucigalpa, Hondures|editorial=Tipografía Naciona|añu=1891|añu-orixinal=1884-1886|url=https://archive.org/stream/biografadejostr00rosagoog/biografadejostr00rosagoog_djvu.txt|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871|nome={{Versalita|Ralph Llee, Jr.}}|apellíu={{Versalita|Woodward}}|añu=1993|editorial=University of Georgia Press|allugamientu=Athens, Georgia EE.XX.|formatu=Edición en llinia|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|fechaaccesu=28 d'avientu de 2014|idioma=inglés|ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == * {{cita web |url =http://www.historiadehonduras.org/presidentes/franciscoferrera.htm |títulu=Francisco Ferrera |obra = Historia d'Hondures |fechaaccesu= 18 de febreru de 2009}} == Notes == {{llistaref|group=Nota}} {{socesión |predecesor=[[Joaquín Rivera]]|títulu=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|35px]]<br />[[Presidente d'Hondures|Xefe d'Estáu Provisional d'Hondures]]|periodu=[[24 de setiembre]] de [[1833]]-[[10 de xineru]] de [[1834]]|socesor=[[Joaquín Rivera]] |títulu2=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|35px]]<br />[[Presidente d'Hondures|Presidente Constitucional d'Hondures]]|predecesor2=[[José Francisco Zelaya y Ayes]]|socesor2=[[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1843]]|periodu2=[[1 de xineru]] de [[1841]]-[[31 d'avientu]] de [[1843]] |títulu3=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|35px]]<br />[[Presidente d'Hondures|Presidente Constitucional d'Hondures]]|predecesor3=[[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1843]]|socesor3=[[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1845]]|periodu3=[[23 de febreru]] de [[1843]]-[[31 d'avientu]] de [[1844]] |títulu4=[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|35px]]<br />[[Presidente d'Hondures|Presidente Constitucional d'Hondures]]|predecesor4=[[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1847]]|socesor4=[[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1847]]|periodu4=[[1 de xineru]] de [[1847]]-[[12 de xineru]] de [[1847]] }} {{Navegación |name = |títulu = [[Presidente d'Hondures]] |image = |list1 = <div><!--(amenorgues gap between wrapped lines)--> {{nowrap begin}} [[Dionisio de Herrera|Herrera]]{{·w}} [[José Justo Milla|Milla]]{{·w}} [[Anacleto Bendaña|Bendaña]]{{·w}} [[José Jerónimo Zelaya Fiallos|Zelaya]]{{·w}} [[Miguel Eusebio Bustamante|Bustamante]]{{·w}} [[Francisco Morazán|Morazán]]{{·w}} [[Diego Vigil|Vigil Cocaña]]{{·w}} [[Francisco Morazán|Morazán]]{{·w}} [[José Santos Díaz del Valle|Valle]]{{·w}} [[José Antonio Márquez|Marquez]]{{·w}} [[José Francisco Milla Guevara|Milla Guevara]]{{·w}} [[Joaquín Rivera|Rivera]]{{·w}} [[José María Martínez Salinas|Martínez Salinas]]{{·w}} [[Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle|Herrera]]{{·w}} [[José María Martínez Salinas|Martínez Salinas]]{{·w}} [[José Lino Matute|Matute]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros de 1839]]{{·w}} [[José Francisco Zelaya y Ayes|Zelaya y Ayes]]{{·w}} Ferrera{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1843]]{{·w}} Ferrera{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1845]]{{·w}} [[Coronado Chávez|Chávez]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1847]]{{·w}} [[Juan Lindo|Lindo]]{{·w}} [[José Trinidad Cabañas|Cabañas]]{{·w}} [[José Santos Guardiola|Guardiola]]{{·w}} [[José María Medina|Medina]]{{·w}} [[Céleo Arias|Arias]]{{·w}} [[Ponciano Leiva|Leiva]]{{·w}} [[Marco Aurelio Soto|Soto]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1883]]{{·w}} [[Luis Bográn|Bográn]]{{·w}} [[Ponciano Leiva|Leiva]]{{·w}} [[Domingo Vásquez|Vásquez]]{{·w}} [[Policarpo Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Terencio Sierra|Sierra]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1903]]{{·w}} [[Juan Ángel Arias Boquín|Arias Boquín]]{{·w}} [[Manuel Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Miguel Oquelí Bustillo|Bustillo]]{{·w}} [[Miguel Rafael Dávila Cuéllar|Dávila]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Manuel Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Alberto de Jesús Membreño|Membreño]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Salvador Aguirre (políticu)|Aguirre]]{{·w}} [[Vicente Mejía Colindres|Mejía Colindres]]{{·w}} [[Francisco Bográn Barahona|Bográn]]{{·w}} [[Rafael López Gutiérrez|López Gutiérrez]]{{·w}} [[Vicente Tosta Carrasco|Tosta]]{{·w}} [[Miguel Paz Barahona|Paz Barahona]]{{·w}} [[Vicente Mejía Colindres|Mejía Colindres]]{{·w}} [[Tiburcio Carías Andino|Carías Andino]]{{·w}} [[Juan Manuel Gálvez|Gálvez]]{{·w}} [[Julio Lozano Díaz|Lozano Díaz]]{{·w}} [[Xunta Militar d'Hondures 1956-1957]]{{·w}} [[Ramón Villeda Morales|Villeda Morales]]{{·w}} [[Oswaldo López Arellano|López Arellano]]{{·w}} [[Ramón Ernesto Cruz Uclés|Cruz Uclés]]{{·w}} [[Oswaldo López Arellano|López Arellano]]{{·w}} [[Juan Alberto Melgar Castro|Melgar]]{{·w}} [[Xunta Militar d'Hondures 1978-1980]]{{·w}} [[Policarpo Paz García|Paz García]]{{·w}} [[Roberto Suazo Córdova|Suazo Córdova]]{{·w}} [[José Azcona del Fuexu|Azcona]]{{·w}} [[Rafael Leonardo Callejas|Callejas]]{{·w}} [[Carlos Roberto Reina|Reina]]{{·w}} [[Carlos Roberto Flores|Flores]]{{·w}} [[Ricardo Rodolfo Maduro Joest|Maduro]]{{·w}} [[Manuel Zelaya Rosales|Zelaya Rosales]]{{·w}} [[Roberto Micheletti|Micheletti]]{{·w}} [[Porfirio Lobo Sosa|Lobo Sosa]]{{·w}} [[Juan Orlando Hernández|Juan Hernández]]{{·w}} {{nowrap end}} </div> }} </noinclude> {{NF|1794|1851|Ferrera, Francisco}} {{Tradubot|Francisco Ferrera}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Hondures]] [[Categoría:Intendentes de Tegucigalpa]] [[Categoría:Xefes d'Estáu d'Hondures]] [[Categoría:Militares d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Sanjuanflorenses]] onqif2vbzl6cm1hug5plrjbm7i87j0m 0 156648 4496334 4319430 2026-05-26T01:48:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 24 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496334 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Raúl Fernando Sendic Rodríguez''' {{nym}} ye un políticu [[Uruguái|uruguayu]] perteneciente al [[Frente Ampliu (Uruguái)|Frente Ampliu]]. El 9 de setiembre de 2017 anunció que presentaría l'arrenunciu a la vicepresidencia,<ref>{{cita publicación|títulu=Les duldes xurídiques y polítiques de cómo se resuelve'l remplazo de Sendic|url=http://www.elobservador.com.uy/les duldes-juridicas-y-politicas-como se resuelve-el-remplazo-sendic-n1117559|fechaaccesu=11 de setiembre de 2017|periódicu=El Observador}}</ref> cargu qu'ocupó [[Lucía Topolansky]] el 13 de setiembre d'esi añu.<ref>{{cita publicación |títulu=Lucía Topolansky, esposa de Mujica, nueva vicepresidenta d'Uruguái|url=https://www.abc.es/internacional/abci-esposa-mujica-nueva-vicepresidenta-uruguay-201709131837_noticia.html|fechaaccesu=13 de setiembre de 2017|periódicu=ABC Internacional}}</ref> Procesáu por abusu de funciones y peculado el 29 de mayu de 2018. == Vida personal == Fíu de Nilda Rodríguez<ref name=carasycaretas>{{cita web |url = http://www.carasycaretas.com.uy/sendic-denuncio-a-wikipedia-y-la enciclopedia-lo-estampo/|títulu = Sendic denunció a Wikipedia y l'enciclopedia lo estampó|autor = Cares y Caretes|ubicación = Uruguái|fecha = 28 de xineru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url = http://www.montevideo.com.uy/auc.aspx?179065|títulu = De familia |autor = Montevideo.com|ubicación = Uruguái|fecha =13 de setiembre de 2012 |fechaaccesu = 28 de xineru de 2016}}</ref> y del líder históricu del [[Movimientu de Lliberación Nacional-Tupamaros]] [[Raúl Sendic Antonaccio]], creció sabiendo al so padre presu na cárcel de la dictadura.<ref>{{cita web |url=http://www.radio36.com.uy/entrevistas/2004/10/161004_castiellos.htm |títulu=Raúl Sendic Rodríguez, reportaxes y entrevistes |ubicación=Uruguái |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |fecha=ochobre de 2004 |autor=Radio CX 36 }}</ref> Ye separáu y tien dos fíos, Raúl Ignacio y Ana Clara. == Trayeutoria == Militó nel [[Movimientu 26 de Marzu]]; de cara a les [[Eleiciones presidenciales d'Uruguái de 1999|eleiciones de 1999]], realízase un alcuerdu col [[Movimientu de Participación Popular]], y Sendic ye electu diputáu pal periodu 2000-2005.<ref>Ana María Mizrahi, [http://www.lr21.com.uy/politica/1078920-raul-sendic-siento-una-admiracion-bien-grande-tantu-por-tabare-como-por-pepe Raúl Sendic: “Siento una almiración bien grande tantu por Tabaré como por Pepe”], sitiu dixital 'La Rede 21', 14 d'avientu de 2012.</ref> Cuando sobrevien la [[crisis bancaria de 2002]], Sendic ye unu de los pocos llexisladores n'esixir l'arrenunciu de tol gobiernu de [[Jorge Batlle Ibáñez]].<ref>Felipe Caorsi, [http://www.sherpan.com/2012/08/raul-sendic-jr-la revancha.html Raúl Sendic Jr., la revancha], sitiu dixital 'Noticies Polítiques y Económiques del Mundu', 5 d'agostu de 2012.</ref> Foi integrante de la Comisión en Defensa d'[[ANCAP]] qu'impulsó'l referéndum de 2003 pa derogar la llei 17.448, qu'esaniciaba'l monopoliu estatal de la compañía. Formó parte del Movimientu 26 de Marzu, hasta que se retiró del sector, fundando xunto a otros dirixentes l'agrupación Compromisu Frenteamplista, llista 711. Integró'l direutoriu d'[[ANCAP]], primero como vicepresidente acompañando a Daniel Martínez y dende 2008, presidente del mesmu.<ref>{{cita web |url=http://www.larepublica.com.uy/politica/298603-ancap-presidente-raul-sendic |títulu=Ancap: Presidente Raúl Sendic |fechaaccesu=8 de febreru de 2011|fecha=12 de xineru de 2008 |autor=[[La República (Uruguái)|La República]]}}</ref> El 31 d'agostu de 2009 foi nomáu Ministru d'Industria, Enerxía y Minería, ante l'arrenunciu de [[Daniel Martínez Villamil|Daniel Martínez]].<ref>{{cita web |url=http://www.larepublica.com.uy/politica/301831-asumieron-ayeri-sendic-y-riet-en-ancap-con-un pie-en-el-acelerador |títulu=Asumieron ayeri Sendic y Riet en Ancap con "un pie nel acelerador" |fechaaccesu=8 de febreru de 2011|autor=[[La República (Uruguái)|La República]] |fecha=7 de marzu de 2008}}</ref> En febreru de 2011, Tabaré Vázquez mentar como un posible compañeru de fórmula pa los [[eleiciones presidenciales d'Uruguái de 2014|comicios de 2014]].<ref>{{cita web |url=http://www.observa.com.uy/Extras/redirnota.aspx?id=108561&sec=1&cont=3&ex=26&ar=1&fi=16 |títulu=Vázquez escueye compañeru pa 2014 |fechaaccesu=8 de febreru de 2011|autor=[[El Observador (Uruguái)|El Observador]] |fecha=8 de febreru de 2011}}</ref> En marzu de 2012 remanar por parte de dellos medios de prensa la posible conformanza d'una nueva agrupación política, integrada tamién con xerarques de l'[[José Mujica|alministración Mujica]], en respaldu a una precandidatura de Raúl Sendic pa les [[eleiciones internes d'Uruguái de 2014|eleiciones de 2014]].<ref>{{cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/221342/asoma-un-nuevu-grupu-en-el-fa-con-l'aval-del presidente-mujica/ |títulu=Asoma un nuevu grupu nel FA col aval de Mujica |fechaaccesu=29 de marzu de 2011 |autor=[[El Observador (Uruguái)|El Observador]] |fecha=29 de marzu de 2011 }}</ref> Dende fines de 2013, el sector Llista 711, lideráu por Sendic, foi atrayendo dirixentes d'otros sectores, como [[Alberto Cid]], [[Pablo Mazzoni]], [[Andrés Lima (políticu)|Andrés Lima]] y Felipe Carballo.<ref>{{cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/268522/-empezaron-los pases-en-el-frente-ampliu-y-astoristas-estan-cafiantes-con-sendic/ |títulu=Frenteamplistas sumir a la 711 |fecha=30 d'avientu de 2013 |editorial=[[El Observador (Uruguái)|El Observador]] }}</ref> El so nome sonó fuerte pa la candidatura a la Vicepresidencia nes [[eleiciones presidenciales d'Uruguái de 2014|eleiciones de 2014]],<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/fa-estremáu-vice-blancos-coloraos.html |títulu=La danza de nomes pa la Vicepresidencia |fecha=19 d'abril de 2014 |editorial=[[El País (Uruguái)|El País]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140420171428/https://www.elpais.com.uy/informacion/fa-estremáu-vice-blancos-coloraos.html |fechaarchivu=20 d'abril de 2014 }}</ref> lo que se vio claramente reforzáu pol so escelente votación nes [[eleiciones internes d'Uruguái de 2014|eleiciones internes de xunu d'esi añu]].<ref>{{cita web |url = https://www.elpais.com.uy/informacion/llista-sendic-propunxo-vicepresidente-mujica.html|títulu = Llista de Sendic proponer pa vicepresidente; Mujica sofitar|autor = [[El País (Uruguái)|El País]]|ubicación = Uruguái|fecha = 2 de xunu de 2014|fechaaccesu = 28 de xineru de 2016|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160125114708/https://www.elpais.com.uy/informacion/llista-sendic-propunxo-vicepresidente-mujica.html|fechaarchivu = 25 de xineru de 2016}}</ref> Nes [[eleiciones presidenciales d'Uruguái de 2014|eleiciones nacionales de 2014]], Sendic algamó'l senáu, siendo electu a [[XLVIII Llexislatura de la Cámara de Senadores d'Uruguái (2015-2020)|la Cámara Alta]], conxuntamente con [[Leonardo de Llión]] (exdireutor de ALUR). El 30 de payares de 2014 celebróse la segunda vuelta na cual la fórmula del Frente Ampliu a la cual pertenecía, resultó ganadora, polo tanto a partir del 1 de marzu de 2015 acompañaba a Vázquez exerciendo'l cargu de vicepresidente de la República Oriental del Uruguái. == Discutinios y arrenunciu a la vicepresidencia == === Títulu universitariu === En febreru de 2016, creóse un discutiniu porque nel sitiu web oficial del so espaciu políticu Llista 711, siempres-y lo presentó como llicenciáu en [[Xenética humana]] na [[Universidá de L'Habana]] graduáu con medaya d'oru,<ref>{{cita web|url = http://www.lista711.uy/raul-sendic/|títulu = Biografía Raúl Sendic|autor = Llista 711|fechaaccesu = 27 de febreru de 2016|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160314012326/http://www.lista711.uy/raul-sendic/|fechaarchivu = 2016-03-14}}</ref> y asina ye como él siempres se presentaba nos eventos anque nunca tuvo'l títulu de llicenciáu yá que dicha carrera nun esiste nesa universidá. Sendic reconoció que solamente realizara un cursu rápidu pero depués camudó la versión.<ref>{{cita web|url = http://www.clarin.com/mundo/uruguayu-defendi-version-informes-Cuba_0_1529247185.html|títulu = El vice uruguayu deféndese, camuda la so versión y pide informes a Cuba|autor = Clarín|fecha = febreru de 2016|fechaaccesu = 27 de febreru de 2016}}</ref><ref name =llicenciáu>{{cita web|url = http://www.clarin.com/mundo/titulo-trucho-vicepresidente-uruguayu_0_1528647294.html|títulu = El títulu trucho del vicepresidente uruguayu|autor = Clarín|fecha = 24 de febreru de 2016|fechaaccesu = 27 de febreru de 2016}}</ref><ref>[https://www.elpais.com.uy/informacion/sendic-falo-parllamentu-formacion-nunca.html Sendic faló nel Parllamentu sobre la so formación: "Nunca mentí"]</ref> Al traviés d'un comunicáu a los medios Sendic informó que efeutivamente cursó la llicenciatura en Xenética, anque nun s'indica que fuera rematada.<ref>{{cita web |url = http://www.espectador.com/politica/331654/sendic-admitio-nun tener-el-titulo-de-llicenciáu-en-genetica-humana#1|títulu =Sendic almitió nun tener el títulu de llicenciáu en xenética humana |autor = El Esectador|ubicación =Uruguái |fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url = http://www.elobservador.com.uy/raul-sendic-preséntase-como-llicenciáu-pero-nun lo ye-n871958|títulu = Raúl Sendic preséntase como llicenciáu pero nun lo ye|autor = El Observador|allugamientu = Uruguái|fecha = 24 de febreru de 2016|fechaaccesu = 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.180.com.uy/articulo/60480_sendic-admitio-que-nun ye-licenciadoSendic |títulu=Sendic almitió que nun ye llicenciáu|autor= 180|ubicación=Uruguái|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lr21.com.uy/politica/1277698-vicepresidente-raul-sendic-admitio-non llicenciáu-universidad |títulu= Vicepresidente Raúl Sendic almitió que nun ye llicenciáu|autor=LR21 |ubicación=Uruguái|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url= http://radiomontecarlo.com.uy/2016/02/24/politica/agora-sendic-asegura-cursar--la llicenciatura-en-cuba/Agora|títulu= Sendic asegura cursar la Llicenciatura en Cuba|autor= Radio Montecarlo|ubicación= Uruguái|fecha= 24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/sendic-nunca-termino-carrera-universitaria.html |títulu=Sendic nunca terminó la so carrera universitaria |autor=[[El País (Uruguái)|El País]] |ubicación=Uruguái|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref> El discutiniu xeneró que dirixentes de la oposición solicitaren el so arrenunciu del cargu y la intervención de fiscales qu'actúen d'oficiu.<ref>{{cita web |url=http://www.montevideo.com.uy/auc.aspx?300419,245 |títulu= Dígame llicenciáu|autor=Montevideo.com.uy |ubicación=Uruguái|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 24 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=828932 |títulu= Piden l'arrenunciu del vice uruguayu por mentir sobre títulu universitariu|autor=[[Ámbitu Financieru]]|allugamientu=Arxentina|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu= 25 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2016/02/25/1792698-escandalo-uruguay-la-oposicion-pidio-l'arrenunciu-del vicepresidente-raul-sendic |títulu=Escándalu n'Uruguái: la oposición pidió l'arrenunciu del vicepresidente Raúl Sendic |autor=Infobae.com |allugamientu=Arxentina |fecha=24 de febreru de 2016 |fechaaccesu=25 de febreru de 2016 }}</ref><ref>{{cita web|url =http://radiomontecarlo.com.uy/2016/03/07/nacionales/oposicion/partíu-coloráu-reclamu-l'arrenunciu-del vicepresidente-raul-sendic/|títulu =Partíu Coloráu reclamó l'arrenunciu del vicepresidente Raúl Sendic|autor =Montecarlo|fecha =7 de marzu de 2016|ubicación =Uruguái|fechaaccesu =7 de marzu de 2016}}</ref> El fechu tuvo repercusión internacional.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2016/02/24/1792486-una mentira-del vicepresidente-raul-sendic-escupulicia-uruguay |títulu=Una mentira del vicepresidente Raúl Sendic escupulicia a Uruguái |autor=Infobae.com |allugamientu=Arxentina |fecha=24 de febreru de 2016 |fechaaccesu=25 de febreru de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/noticias/2016/02/24/nota/5425194/vicepresidente-uruguay-almite-que-nun ye-llicenciáu |títulu=Polémica n'Uruguái porque Vicepresidente almite que nun ye llicenciáu |autor=L'Universu |ubicación=Ecuador |fecha=24 de febreru de 2016 |fechaaccesu=25 de febreru de 2016 }}</ref><ref name =llicenciáu/> El 30 de marzu informar na prensa qu'una orde proveniente del despachu del vicepresidente Raúl Sendic establez que nos comunicaos oficiales del Senáu permaneza incambiada l'abreviatura "Lic." que preciede al nome del mandatariu.<ref>{{cita web |url=http://www.espectador.com/politica/333318/sendic-ordeno-que-l'abreviatura-lic-siga-precediendo-el so-nome |títulu= Sendic ordenó que l'abreviatura "Lic." siga precediendo'l so nome|autor=L'Espectador |allugamientu=Uruguái|fecha=30 de marzu de 2016|fechaaccesu= 1º d'abril de 2016}}</ref> En setiembre de 2016 dempués de siete meses, Sendic foi citáu pola xuez Salterain pa ser esploráu pol delitu d'usurpación de títulu.<ref>{{cita web |url = https://www.elpais.com.uy/informacion/vicepresidente-sendic-justicia-titulo-llicenciatura.html |títulu = Sendic a la Xusticia por títulu |autor = El País |ubicación = Uruguái |fecha = 24 de setiembre de 2016 |fechaaccesu = 26 de setiembre de 2016 }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.elobservador.com.uy/si-sendic-nun presenta-un-titulo-sera-una chorna-n976546|títulu =Si Sendic nun presenta un títulu va ser "una chorna"|autor =El Observador|allugamientu =Uruguái|fecha =26 de setiembre de 2016|fechaaccesu =26 de setiembre de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url =http://www.montevideo.com.uy/contenido/Sendic-declarara-esti martes-por-usurpacion-de-titulo-321281|títulu = Sendic va declarar esti martes por usurpación de títulu. Títulu y portada|autor = mvd.com|fecha = 24 de setiembre de 2016|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 26 de setiembre de 2016}}</ref> La causa foi finalmente archivada nel entendíu de que, por non esistir la titulación universitaria en cuestión, nun podía configurase'l delitu d'usurpación de títulu. === Xestión de Ancap === Nel añu 2015, y yá siendo Sendic Vicepresidente de la República, formóse una comisión parllamentaria pa investigar la situación financiera de Ancap, qu'abasnaba un déficit de USD 602 millones xeneráu en cuatro años y con una proyeición de USD 200 millones en colloráu pal añu en cursu.<ref>{{cita web|url = http://www.elobservador.com.uy/recta-final-la investigadora-ancap-sendic-la-picota-n698418|títulu = Recta final de la investigadora de ANCAP con Sendic na picota|autor = El Observador|fecha = 26 de payares de 2015|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 16 de setiembre de 2017}}</ref> Tres el discutiniu xeneráu na opinión pública pola situación financiera de la petrolera estatal, el 19 de xineru de 2016 Raúl Sendic presentó una denuncia en Crime Entamáu n'Uruguái polos "comentarios difamatorios" publicaos nesta entrada de Wikipedia.<ref name=carasycaretas/> Según informa'l selmanariu [[Busca (revista)|Busca]], na redolada del vicepresidente habíen notáu cambeos na biografía de Sendic, acusándolo de fundir [[Alministración Nacional de Combustibles, Alcohol y Portland|Ancap]], ser corruptu y mentir, según insultos. Tamién se realizaren cambeos a la entrada col nome del so padre.<ref>{{cita web |url = https://www.eldiario.es/cultura/tecnologia/Vicepresidente-uruguayu-denuncia-difamatorios-Wikipedia_0_478403139.html|títulu = Vicepresidente uruguayu denuncia cambeos difamatorios nel so perfil de Wikipedia |autor = eldiario|ubicación = España|fecha=28 de xineru de 2016 |fechaaccesu =28 de xineru de 2016 }}</ref> La xueza Dolores Sánchez autorizó a la Policía a pidi-y a Antel información sobre les [[Direición IP|direiciones IP]] de los ordenadores que fixeron los cambeos.<ref>{{cita web|url = https://www.elpais.com.uy/informacion/sendic-presento-denuncia-penal-cambeos.html|títulu = Sendic presentó una denuncia penal por cambeos nel so perfil de Wikipedia|autor = [[El País (Uruguái)|El País]]|ubicación = Uruguái|fecha = 28 de xineru de 2016|fechaaccesu = 28 de xineru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url = http://www.espectador.com/politica/330389/sendic-presento-denuncia-por-bilordios-en-wikipedia|títulu = Sendic presentó denuncia por bilordios en Wikipedia|autor = L'Espectador |allugamientu = Uruguái|fecha = 28 de xineru de 2016|fechaaccesu = 28 de xineru de 2016}}</ref> El 25 de xunetu de 2016, presenta un escritu ante'l xulgáu especializáu de Crime Entamáu de 1º Vez d'Uruguái, pa ponese a disposición del xuez y de la fiscal tocantes a la xestión en [[ANCAP]] cuando él foi presidente.<ref>{{cita web |url=http://www.espectador.com/politica/338566/sendic-dixo-que-nun hubo-delitos-en-ancap-mientres-el so-gestion |títulu=Sendic dixo que nun hubo delitos en Ancap mientres la so xestión |autor=L'Espectador |allugamientu=Allugamientu|fecha=25 de xunetu de 2016|fechaaccesu=25 de xunetu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com.uy/informacion/sendic-pon-disposicion-justicia-ancap.html|títulu=POR ANCAP. Sendic poner a disposición de la Xusticia|autor=[[El País (Uruguái)|El País]]|allugamientu=Allugamientu|fecha=25 de xunetu de 2016|fechaaccesu=25 de xunetu de 2016}}</ref> En xunu de 2017 desamarrar un discutiniu poles compres realizaes cola tarxeta de creitu corporativa de ANCAP a nome de Sendic, mientres la so participación nel direutoriu del ente estatal.<ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com.uy/informacion/sendic-tarxeta-ancap-tiendas-ropa.html|títulu=Sendic usó tarxeta de Ancap en tiendes de ropa, electrónica, súper y xoyes|fechaaccesu=14 de xunu de 2017|apellíu=elpais.com.uy|sitiuweb=www.elpais.com.uy|idioma=es-ES}}</ref> Sendic utilizó la tarxeta corporativa tantu n'Uruguái como nel esterior, y ente'l so gastos inclúyense artículos d'electrónica, vistimienta, xoyes o muebles.<ref>{{cita web|títulu=Lo que Sendic nun contestó|url=http://www.elobservador.com.uy/lo-que-sendic-nun contesto-n1091439|editorial=L'observador|fecha=30 de xunu de 2017|fechaaccesu=30 de xunu de 2017}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Sendic usó tarxeta de Ancap pa mercar ropa, xoyes y electrónica|url=http://www.subrayado.com.uy/noticies/67625/sendic-uso-tarxeta-de-ancap-pa-mercar-ropa-joya-y-electronica|editorial=Sorrayáu|fecha=8 de xunu de 2017|fechaaccesu=30 de xunu de 2017}}</ref> El discutiniu sumar a la yá xenerada nel añu 2016 pol so gastu en viaxes oficiales, yá nel cargu de Vicepresidente de la República.<ref>{{cita web |url =http://www.espectador.com/politica/334665/viaxe-de-sendic-llexisladores-y-funcionarios-costo-120-000-forgares|títulu = Viaxe de Sendic, llexisladores y funcionarios costó 120.000 dólares|autor=L'espectador|allugamientu =Uruguái|fecha= 28 d'abril de 2016|fechaaccesu = 29 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url = http://www.teledoce.com/telemundo/nacionales/fernando-amáu-paez-que-raul-sendic-nun-y da bola-al presidente-vazquez/|títulu = Fernando Amado: “Paez que Raúl Sendic nun-y da bola al presidente Vázquez”|autor = Canal 12|ubicación = Uruguái|fecha = 1 d'abril de 2016|fechaaccesu = 29 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url = http://www.republica.com.uy/viaxe-a-zambia-otra bomba-sobre-la cabeza-de-raul-sendic/566986/|títulu = Un nuevu discutiniu en redol al vicepresidente|autor = La República|ubicación = Uruguái|fecha=29 d'abril de 2016|fechaaccesu = 29 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url = http://www.busqueda.com.uy/nota/un viaxe-de-12-parllamentarios-zambia-xenero-criticas-de-colegues|títulu = Un viaxe de 12 parllamentarios a Zambia xeneró crítiques de colegues|autor = Busca|allugamientu = Uruguái|fecha = 31 de marzu de 2016|fechaaccesu = 29 d'abril de 2016}}</ref> === Tribunal de Conducta Política y arrenunciu === Sendic foi sometíu al Tribunal de Conducta Política del [[Frente Ampliu (Uruguái)|Frente Ampliu]], que consideró nel so fallu que'l vicepresidente incurriera en "un proceder inaceptable nel manexu de fondos públicos" {{ensin referencies}}. El 9 de setiembre de 2017, frente al Plenariu del Frente Ampliu que diba tratar la tema, Sendic anunció'l so arrenunciu al cargu de Vicepresidente de la República, lo cual fíxose efeutivu'l día 13 de setiembre.<ref>{{cita web |url = http://www.180.com.uy/articulo/70456_sendic-presento-arrenunciu-indeclinable-a-la vicepresidencia|títulu = Sendic presentó arrenunciu indeclinable a la Vicepresidencia |autor=Portal 180 |ubicación =Uruguái|fecha= 9 de setiembre de 2017|fechaaccesu = 16 de setiembre de 2017}}</ref> Nel so llugar asumió'l cargu la senadora [[Lucía Topolansky]], esposa del senador y ex-presidente [[José Mujica]]. == Causes xudiciales y procesamientu == Raúl Sendic foi procesáu ensin prisión el 29 de mayu de 2018 por un delitu d'abusu de funciones y de ''peculado'' na so xestión como Presidente d'[[ANCAP]] ente los años 2010 y 2013 pola xueza especializada en [[Delincuencia_entamada|Crime Entamáu]] [[Beatriz Larrieu]]. Dambos delitos fueron pola so vinculación y participación nel negociu con [[EXOR]] y l'ente, tamién [[Malversación_de caudales públicos|Malversación]] por usos indebíu de tarxeta corporativa. Per otra parte, los ocho ex xerarques de la petrolera José Coya, Germán Riet, Juan Amaro, Juan Romero, Eduardo Goldsztejn, Ricardo Lemos, Manuel González y Juan Gómez quedaron absueltos. Según el representante del Ministeriu Públicu, Raúl Sendic fixo un usu indebíu de los dineros públicos "apoderándose" de sumes que nun pudieron ser debidamente cuantificadas configurándose'l delitu de peculado por gastar 550.000 pesos uruguayos y 38.000 dólares coles tarxetes corporatives del ente públicu.<ref>Raúl Sendic procesáu ensin prisión {{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/xudiciales/xueza-larrieu-procesu-sendic-abuso-funciones-peculado.html |títulu=Jueza Larrieu procesó a Sendic por abusu de funciones y peculado |fecha=Uruguái. Consultáu'l 29 de mayu de 2018 |4= }}</ref> == Ver tamién == * [[Raúl Sendic Antonaccio]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * Miguel Arregui, {{Enllaz rotu|1=El llibru de los llinaxes: Les nueves xeneraciones polítiques |2=https://www.elpais.com.uy/que-pasa/llibro-llinaxes.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, 7 de xunu de 2014. * {{cita web |url=http://brecha.com.uy/nun creo-que-teamos-construyendo-el socialismu/ |títulu=Entrevista a Raúl Sendic|fecha=5 d'ochobre de 2012|obra=[[Fienda (selmanariu)|Fienda]]}} {{NF|1962||Sendic, Raul Fernando}} {{Tradubot|Raúl Sendic Rodríguez}} [[Categoría:Persones de Paysandú]] [[Categoría:Diputaos y diputaes d'Uruguái]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Frente Ampliu (Uruguái)]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Uruguái]] [[Categoría:Vicepresidentes d'Uruguái]] ca15teszp6d7g6r3mdwavj8gyeclzut 0 156771 4496426 4477411 2026-05-26T06:13:41Z Limotecariu 735 4496426 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu | casus = Continuación de [[Vicente Cerna]] como presidente después de la muerte del general [[Rafael Carrera y Turcios]] y represión por parte de este. | descripción = | resultáu = Victoria revolucionaria'l 30 de xunu de 1871 cuando los insurxentes entraron na capital. | consecuencies = *Creación de la [[Escuela Politécnica (Guatemala)|Escuela Politécnica de Guatemala]] y del [[Institutu Nacional Central pa Homes]]. * [[Llibertá de cultu]] y [[educación laica]], gratuita y obligatoria. * Fundación del [[Exércitu de Guatemala]] * Construcción del [[Ferrocarril en Guatemala]] * Confiscación de bienes de la [[Ilesia católica en Guatemala|Ilesia católica]] | territoriu = | combatientes1 = {{Bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg|tamañu=75px}}<br>'''[[Partíu Lliberal (Guatemala)|Partíu Lliberal]]'''<hr/>{{bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg}} Exércitu lliberal<br>'''Sofitaos por:''' <br>{{bandera2|Méxicu|1867}}<br> | combatientes2 = {{Bandera imaxe|Coat of arms of Guatemala (1858-1871).svg|tamañu=57px}}<br>'''[[Gobiernu conservador de los 30 años|Gobiernu conservador]]'''<hr/>{{bandera imaxe|State Flag of Guatemala (1858-1871).svg}} Exércitu conservador<br>'''Sofitaos por:''' <br>{{bandera imaxe|Escudo de Armas de Aycinena.jpg|tamañu=25px}}[[Clan Aycinena]]<br>{{bandera imaxe|Flag of Guatemala (1838-1843).svg}}[[Partíu Conservador (Guatemala)|Partíu Conservador]]<br>{{bandera imaxe|Flag of El Salvador (June 1865).svg}} [[El Salvador]] | combatientes3 = | políticos1 = | políticos2 = | políticos3 = | comandante1 = {{Bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg}} '''[[Justo Rufino Barrios]]'''<br>{{Bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg}} [[ José Víctor Zavala]]<br>{{Bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg}} [[Miguel García Granados]]<br>{{Bandera imaxe|Civil ensign of Guatemala.svg}} [[Serapio Cruz]]{{PDG}}{{Executed}} | comandante2 = {{bandera imaxe|State Flag of Guatemala (1858-1871).svg}} '''[[Vicente Cerna y Cerna]]{{Surrender}}'''<br> {{bandera imaxe|State Flag of Guatemala (1858-1871).svg}} '''Antonio Búrbano'''<br> {{bandera imaxe|State Flag of Guatemala (1858-1871).svg}} '''Aquilino Calonge'''<br>{{bandera imaxe|State Flag of Guatemala (1858-1871).svg}} '''Gregorio Solares''' | comandante3 = | unidaes1 = | unidaes2 = | unidaes3 = | soldaos1 = 1045 soldaos | soldaos2 = 6510 soldaos | soldaos3 = | baxes1 = N/D [[Serapio Cruz]] | baxes2 = 200 armes<br>8 caxes de municiones | baxes3 = | baxes5 = | campaña = | campaña2 = | campaña3 = | campaña4 = | notes = }} La '''revolución lliberal de 1871''' foi un procesu revolucionariu asocedíu en [[Guatemala]], de calter lliberal, que causó un cambéu na política d'esti país, y que derrocaría al presidente [[Vicente Cerna]]. Liderada principalmente por [[Miguel García Granados]], y con importante participación de [[Justo Rufino Barrios]], diose como resultáu de la llucha ente conservadores y lliberales, desenvuelta en distintos eventos dende la Independencia Centroamericana. Los lliberales esperaron a que finara'l gobernante conservador [[Rafael Carrera]] en 1865 p'alzase contra'l gobiernu conservador de los 30 años. == Antecedentes == === Federación Centroamericana === ''Artículos principales: [[Provincies Xuníes de Centro América|Provincies Xuníes del Centru d'América]] y [[Federación Centroamericana]]'' Dende la independencia de Centroamérica, los conflictos fueron comunes y constantes, de primeres les lluches ente quien queríen amestase a Méxicu, y quien queríen establecer una nación estreme y segundamente, les lluches ente los conservadores, que queríen caltener los parámetros de gobiernu qu'hubo mientres la dominación española, y los lliberales, que queríen un cambéu radical en ciertes polítiques tres la independencia. El políticu y militar salvadoreñu [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] llegó a la presidencia centroamericana en 1825, gobernando hasta 1829, gobernando primeru col sofitu de los lliberales, pero tiempu dempués col de los conservadores. Ésti, en siendo depuestu pol xeneral [[Francisco Morazán]] y fuxir a Méxicu, encabezaría rebeliones atayaes en 1831 y 1833. [[Ficheru:General Francisco Morazán.JPG|miniaturadeimagen|200px|Xeneral [[Francisco Morazán]].<br />Caudiellu lliberal hondureñu.]] En 1829, el xeneral hondureñu [[Francisco Morazán]] llogró una victoria, dirixendo l'autodenomináu Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei,<ref group=lower-alpha >Formáu pola alianza ente [[El Salvador]] y [[Hondures]]</ref> d'enclín lliberal, sobre'l gobiernu conservador del presidente federal [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]], y el xefe del Estáu de Guatemala [[Mariano de Aycinena y Piñol]]. Morazán instalóse como presidente de les Provincies Xuníes de Centro América. El gobiernu lliberal, empecipió reformes educatives, xudiciales y económiques, y trató de llindar el poder económico y políticu de la Ilesia Católica.<ref group=lower-alpha >Poderosu terrateniente y principal miembru del Partíu Conservador</ref> Mientres el so mandatu, tuvieron al mandu los presidentes [[José Francisco Barrundia]], so que'l so gobiernu se confiscaron les propiedaes españoles y adoptáronse radicales midíes en contra de la Ilesia, como la espulsión del arzobispu de Guatemala, prohibición de les órdenes relixoses y confiscación de tolos sos bienes y propiedaes; y [[Mariano Gálvez]], federalista y lliberal, que reformó la enseñanza y qu'en 1836 foi reelixíu pa un segundu mandatu, nel que destacaron les midíes reformistes del Códigu Penal, les lleis de divorciu, el matrimoniu civil y la llibertá de testar. Esta política provocó reaiciones conservadores, como'l llevantamientu de Santa Rosa en 1837 y la rebelión de [[Rafael Carrera]] que lo derrocó en 1838, obligándo-y a exiliase. Entá mientres el mandatu de Centroamérica de [[Francisco Morazán]], quien treslladara la capital centroamericana al El Salvador, lluches internes de la confederación obligar a llevar a cabu remanes militares col fin de caltener la so unidá. Tuvo que exiliase en 1840, obligáu poles fuercies conservadores de Rafael Carrera; tornó dos años más tarde, col enfotu de restablecer la confederación, pero foi traicionáu y finalmente foi fusiláu en Costa Rica.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} === Gobiernos conservadores de Guatemala === {{AP|Rafael Carrera}} [[Ficheru:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|miniaturadeimagen|200px|Capitán Xeneral [[Rafael Carrera y Turcios]], presidente conservador vitaliciu de [[Guatemala]].]] Tres la victoria de [[Rafael Carrera]] de la llucha qu'empecipiara dende 1837 contra [[Francisco Morazán]], quebrar ente los gobiernos llocales de Centro América faíen imposible la posibilidá de siguir cola [[Federación Centroamericana]]: un gobiernu conservador poderosu en Guatemala esanició cualquier posibilidá de dicha unión. Carrera instalar nel poder y gobernó [[Guatemala]] en dos causes y foi electu darréu presidente vitaliciu hasta la so muerte. [[Rafael Carrera]] tuvo mientres el so gobiernu'l sofitu aparente de grupos políticos y relixosos conservadores y lliberales (anque non públicamente). Mientres el so mandatu, reivindicó y devolvió a les [[cleru regular|órdenes regulares]]<ref group=lower-alpha>[[Franciscanos]], [[Dominicos]], [[Mercedarios]] y [[Xesuites]], ente otros.</ref> los bienes que fueren confiscados a la [[Ilesia católica en Guatemala|Ilesia católica]] mientres los mandatos lliberales, restableció los diezmos, abolió'l tributu indíxena, enmudeció a la prensa -lo, yá que sal,, siguió siendo practicáu polos lliberales de manera más dura y ferrial- y fundó la República de [[Guatemala]] el 21 de marzu de 1847. De lo que nun se fala o s'escribe xeneralmente foi d'apurrir en materia económico yá que foi nel so gobiernu cuando empezó a ser cultiváu'l café nel país por cuenta de que granar<ref group=lower-alpha>Entós el cultivu principal de Guatemala</ref> foi perdiendo terrenal nos mercaos internacionales pol surdimientu de tintes coloraos artificiales.{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}}{{harvnp|González Davison|2008|p=}} Caltuvo una guerra contra [[El Salvador]] y [[Hondures]] ente 1850 y 1853, y en El Salvador, sofitando a los conservadores, derrocando a [[Gerardo Barrios]] ya instalando a [[Francisco Dueñas]]. Tres la muerte de Carrera y dellos gobiernos provisionales, foi escoyíu como Presidente de la República [[Vicente Cerna y Cerna]] en 1865. Mientres el so gobiernu, Cerna, siguió la política conservadora empecipiada pol so antecesor. En siendo reelixíu en 1869, enllantó una política represiva y acabó col alderique parllamentariu. Miguel García Granados, quien fora líder del Partíu Lliberal, y quien caltuviera un refugu escontra la política de Carrera y de Cerna, lideró dos llevantamientos atayaos contra Cerna en 1865 y 1867, dempués de lo que, tuvo que exiliase en Méxicu. Nésti país, xuntándose con [[Justo Rufino Barrios]], entamaría un exércitu xunto a guatemalianos exiliaos (na so mayoría mercenarios) pa deponer a Cerna.{{harvnp|Hernandez|1930|p=}} == Historia de la Reforma Lliberal == {{AP|Miguel García Granados}} Con llargos antecedentes de llucha ente conservadores y lliberales, y con un gobiernu conservador y declarao vitaliciu col so antecesor [[Rafael Carrera]], los lliberales exiliaos en Méxicu y lideraos por [[Miguel García Granados]] y [[Justo Rufino Barrios]], fixeron una revolución pa deponer a Cerna. El 3 de xunu de 1871, García Granados llegó coles sos tropes a [[Patzicía]], departamentu de [[Chimaltenango]], onde llevantaron l'[[Patzicía|Acta de Patzicia]] desconociendo al gobiernu de [[Vicente Cerna y Cerna]]. <div align=center> {|class="wikitable mw-collapsible" width=90% align=center style=font-size:0.9em |+ style=color:black;|Antecedentes y aiciones militares de la Revolución Lliberal de 1871 |- style=color:white; align=center !style=background:gray;|Campaña !style=background:gray;|Fecha !style=background:gray;|Descripción |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=5|Antecedentes |14 d'abril de 1865||Muerre'l xeneral Carrera y empecípiense insurrecciones nel área apoderada polos criollos lliberales. |- |1868||El gobiernu conservador tomó fuertes midíes represives na rexón montascosa, camudando poblaos completos a nuevos allugamientos y sacupando a la población de les rexones en conflictu pa debilitar a los rebeldes.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} Francisco Cruz alzar n'armes dende la facienda de [[Justo Rufino Barrios]] en [[Malacatán]], pero foi derrotáu y pasáu poles armes; Barrios fuxó a [[Chiapas]] y convirtióse nel líder de los lliberales guatermalteco, cola ayuda del presidente mexicanu [[Benito Juárez]].{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} El padre de Barrios foi prindáu y torturáu na ciudá de Guatemala.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} El gobiernu de Cerna taba dafechu identificáu cola élite conservadora del [[Clan Aycinena]] y perdiera el sofitu de les grandes mases indíxenes que yeren incondicionales a Carrera.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} |- |8 de xineru de 1869||El mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]], intentáu llexitimar la so presidencia, anuncia que'l so periodu presidencial terminaría'l 23 de mayu d'esi añu y convoca a una xunta de l'asamblea'l 17 de xineru pa escoyer nuevu presidente, que la so presidencia terminaría en 1872.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} Los lliberales se dedicen por [[José Víctor Zavala]], conservador y amigu de Carrera, como'l so candidatu, pos consideren que ye l'únicu que podría emponer la transición ente los radicales conservadores y los lliberales positivistes.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} |- |17 de xineru de 1869||El mariscal Cerna foi electu na asamblea, ente que'l xeneral Zavala empieza a coincidir colos representantes lliberales, anque ensin dexar de ser lleal al gobiernu conservador.{{harvnp|Woodward|2012|p=339}} |- |25 de payares de 1869||En suspendiendo les garantíes constitucionales, Cerna avisa a l'Asamblea que va suspender les sos sesiones pos les condiciones del país nun garantizaben qu'esti cuerpu axuntárase de normal. L'Asamblea cierra les sos sesiones el 1 d'avientu de 1869 y da poder al presidente p'acabar colos insurrectos.{{harvnp|Woodward|2012|p=340}} |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=2|Campaña del xeneral [[Serapio Cruz]] |7 d'avientu de 1869||Les tropes lliberales de [[Serapio Cruz]] ataquen la plaza de [[Huehuetenango]] onde fueron refugaes poles fuercies del gobiernu conservador.{{harvnp|Aceña|1899|p=345}} |- |23 de xineru de 1870||El xeneral Serapio Cruz, que s'alzara n'armes contra'l gobiernu conservador de Cerna foi ganáu en Palencia onde les sos fuercies esvalixáronse y él foi fechu prisioneru y fusiláu. El so cadabre foi degolláu y la cabeza tostada n'aceite y depués foi pasiada en trunfu nes cais de la [[Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|Aceña|1899|p=20}} Cerna esanició la llibertá de pensamientu qu'había en Guatemala dende la muerte de Carrera y ordenó que prindaren a los líderes lliberales, el diputáu [[Miguel García Granados]], Manuel Larrave y José María Samayoa. Solamente García Granados pudo escapar, ayudáu pol tamién diputáu [[José Víctor Zavala]], y depués se asiló na embaxada inglesa, d'onde pudo abandonar el país en pagando una fianza de $10,000.{{harvnp|Woodward|2012|p=340}} |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=8|Campaña de 1871 |2 d'abril de 1871||Cola ayuda del gobiernu mexicanu de [[Benito Juárez]],{{harvnp|Woodward|2012|p=346}} quien-yos facilitó rifles Winchester y Remington a los rebeldes,{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} el autonombrado xeneral Justo Rufino Barrios con cuarenta y cinco homes ocupó'l pueblu de [[Tacaná (San Marcos)|Tacaná]]. |- |3 d'abril de 1871||El capitán Antonio Búrbano, al mandu de doscientos sesenta homes de les fuercies gubernamentales atacó Tacaná, pero tres un curtiu combate, retiróse dexando'l campu a la pequeña fuercia de los lliberales.{{harvnp|Aceña|1899|p=73}} Cayó'l presidente conservador Dueñas n'[[El Salvador]], dexando que s'empecipiara'l frente oriental contra'l gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} |- |14 de mayu de 1871||Cuando les fuercies de [[Miguel García Granados]] averar a [[Retalhuleu]], esta foi abandonada pola so guarnición de doscientos cincuenta homes. Los lliberales fueron atacaos depués por cuatrocientos homes de Santa Rosa, al mandu del sarxentu mayor Simón Ruano xunto colos doscientos cincuenta que fuxeren. Pero los lliberales llograron refugar a les fuercies del gobiernu conservador.{{harvnp|Aceña|1899|p=122}} |- |28 de mayu de 1871||El coronel Aquilino Calonge con novecientos homes del gobiernu conservador dirixóse sobre los lliberales alzaos, que solamente sumaben trescientos homes. El combate empecipiar a les 9:00 AM, y a pesar de la superioridá numbérica de les fuercies gubernamentales, fueron dafechu derrotaes, dexando sobre'l campu doscientes armes, ocho caja de municiones y otros pertrechos.{{harvnp|Aceña|1899|p=136}} |- |3 de xunu de 1871||Acta de Patzicía: Barrios y otros líderes lliberales axuntar en [[Patzicía]], y desconocen l'autoridá del gobiernu de Cerna nomando al xeneral [[Miguel García Granados]] como presidente provisional, autorizáu a establecer el so gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=346}} |- |23 de xunu de 1871||Ochocientos homes del exércitu lliberal integraes pola [[Fuercies Armaes de Guatemala|Milicia de Écija]] y otres tomaren posiciones nel cume del cuetu'l Coshón, y el 22 de xunu adelantró hasta Tierra Blanca. El 23 a les 4:00 AM les tropes conservadores de [[Vicente Cerna y Cerna]], que s'estendíen dende los altores del Calvariu de [[Totonicapán]] hasta l'Agua Caliente, empecipiaron el combate, que terminó a la 1:00 pm, con una derrota pa les fuercies de Cerna, qu'a pesar de ser de seis mil homes, tuvieron que dexar la plaza a los lliberales. Cerna retirar de Totonicapán y les tropes de García Granados ocuparon la plaza a otru día.{{harvnp|Aceña|1899|p=172-173}} |- |29 de xunu de 1871||Dempués de la derrota en Tierra Blanca, el presidente Cerna foi a [[Chimaltenango]], onde pensaba fortificase, pero a últimu momentu decidió siguir escontra [[Antigua Guatemala]];{{harvnp|Aceña|1899|p=179}} los lliberales que lu siguíen tomaron el camín de [[Sumpango]], cortándo-y la comunicación cola [[Ciudá de Guatemala]]. A les 8:30 AM del 29, los lliberales ocuparon [[San Lucas Sacatepéquez]]. El xeneral García Granados ordenó al xeneral Barrios asitiase en posiciones qu'apoderaren la encruciada de San Lucas, onde s'encrucia'l camín ente [[Antigua Guatemala]] y la Ciudá de Guatemala. Barrios destacó tres compañíes a ocupar el cuetu de San Bartolo, que enfrentáronse cola vanguardia conservadora y ocuparon la posición. Cerna fixo ocupar los altores qu'apoderen el camín que conduz al Llabor de Diéguez y otres inmediates, pero foi ganáu tres una hora de combate.{{harvnp|Aceña|1899|p=180}} |- |30 de xunu de 1871||Entrada del exércitu lliberal a la capital de Guatemala: el mariscal [[José Víctor Zavala]] intervieno pa evitar que les tropes lliberales fixeren una matanza na ciudá, y pa garantizar qu'hubiera una transición eficiente al nuevu gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} Cerna y el so gabinete fuxeron a Honduras; Cerna tuvo que pidir dineru emprestao pa poder fuxir. |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=2|Revuelta conservadora |23 de setiembre de 1871||El xeneral Barrios trunfó sobre les fuercies de la faición conservadora que s'alzó contra los lliberales.{{harvnp|Aceña|1899|p=285}} |- |24 de setiembre de 1871||Depués d'ocupar Cuetu Gordu, Barrios venció nuevamente a los revolucionarios conservadores en [[Santa Rosa (Guatemala)|Santa Rosa]].{{harvnp|Aceña|1899|p=286}} |} </div> El 30 de xunu de 1871, l'exércitu lliberal entró na [[Ciudá de Guatemala]] y García Granados convertir en presidente provisional, gobernando hasta'l 4 de xunu de 1873.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Los sos ministros d'estáu fueron: [[José Víctor Zavala]] —nel ministeriu de la Guerra—, Felipe Gálvez —nel ministeriu de Rellaciones Esteriores y nel d'Instrucción Públca—, J.M. Samayoa —nel ministeriu de Fomentu—, y Francisco Alburez —nel de Gobernación, Xusticia y Asuntos Eclesiásticos.{{harvnp|Gobiernu de Guatemala|1881|p=41}} Dende los primeros díes del so gobiernu, empecipiáronse los decretos que modificaron radicalmente la política económica y diplomática del réxime guatemalianu. Por casu, el ministeriu de Fomentu foi creáu por García Granados el 25 d'agostu de 1871, según el decretu N.°14 del gobiernu lliberal, en sustitución del Consuláu de Comerciu que funcionara mientres los gobiernos conservadores; esti nuevu ministeriu quedó encargáu de promover y ameyorar el comerciu, l'agricultura, ganadería, artes, industries, obres públiques, llinies telegráfiques y demás medios de comunicación.{{harvnp|Gobiernu de Guatemala|1881|p=13}} === Nuevos símbolos patrios === Tamién hubo otros decretos, destinaos a esaniciar cualquier muerte conservadora de los emblemes nacionales; el decretu N.°12 del gobiernu lliberal instituyó la nueva bandera nacional de Guatemala el 17 d'agostu de 1871, revirtiendo a los colores aprobaos el 21 d'agostu de 1823{{harvnp|Gobiernu de Guatemala|1881|pp=11-12}} y esaniciando les franxes coloráu y mariellu que fueren instituyíes pol gobiernu de [[Rafael Carrera]] como referencies a España.{{refn|group=lower-alpha|L'escudu lliberal nun fai referencia a la creación de la República conservadora de Guatemala, fundada pol conservador Carrera'l 21 de marzu de 1847.{{harvnp|González Davision|2008|p=415}}}}<ref name=museohistoria>Muséu Nacional d'Historia de Guatemala.</ref> Darréu autorizóse la creación del actual [[Escudu d'Armes de Guatemala]], onde apaez el [[Pharomachrus mocinno|quetzal]], como símbolu de llibertá, en sustitución del escudu conservador, que faía referencia a la creación de la República de Guatemala el 21 de marzu de 1847, en franca oposición a la unión col restu de naciones del área, que yeren lliberales.{{harvnp|Woodward|2012|p=}} Estos fueron los cambeos nos símbolos patrios: <center> <gallery widths="120px" heights="120px" perrow="4"> Image:Bandera_5_República_de_Guatemala_31_Mayo_1858.png|Bandera de Guatemala<br />(1858-1871) Image:Bandera_6_República_de_Guatemala_17_Agosto_1871.png|Bandera de Guatemala<br />(1871 - 1968)<ref group=lower-alpha>Tuvo vixente hasta'l 15 de setiembre de 1968 en que'l color azul foi camudáu a celeste y les dimensiones del escudu fueron amenorgaes.</ref> Image:Segundoescudoguate 2014-06-22 09-16.jpg|Escudu de Guatemala<br />(1858-1871) Image:Coat_of_arms_of_Guatemala.svg|Escudu de Guatemala tres la Reforma Lliberal </gallery> </center> === Ataque al poder políticu y económicu de la Ilesia Católica === {{VT|Ilesia católica en Guatemala}} {{caxa de cita|anchu=80%|alliniación=center|Los escritores lliberales esplicaben la so posición frente a les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la [[Ilesia católica en Guatemala|Ilesia Católica]] en términos similares a los equí utilizaos por [[Ramón Rosa]]:<br /> «N'América, onde la instrucción popular espublizar cola celeridad de la lluz, y onde nun esisten, como n'Europa, bien enraigonaos y tradicionales intereses relixosos, que dan poder y privilexos a numberoses clases sociales; ennuestra América, onde la llibertá de conciencia ye yá una conquista definitiva: toes, toles relixones positives tienen que sumir, en non remotu día, colos sos artificiosos y contradictorios dogmes, colos sos llitúrxicos aparatos teatrales, coles sos sangrientes hestories, colos sos egoístes y mal amarutaos intereses mundanos, coles sos hipócrites santidaes, coles sos privilexaes y enfrenaes castes, y coles sos execrables tiraníes [...]».|[[Ramón Rosa]]<br />Nel prólogu de ''Poemes de [[José Joaquín Palma]]''{{harvnp|Palma|1882|p=xxviii}}<br />Honduras, 1882.}} Antes de 1871, la economía guatemaliana basárase en cultivos o actividaes que nun esixíen muncha mano d'obra, como'l del nopal nutriente de la cochinilla. Pero al ser movida granar de los mercaos internacionales polos tintes químicos artificiales, el nuevu cultivu que se desenvolvió -el café- esixó pa la so producción de munchos obreros. El problema resolvióse reinstaurando sistemes de contratación y manexu de trabayadores propios de la dómina colonial; esti sistema de trabayu forzosu degoló'l campu agrícola y usóse tamién n'obres públiques, especialmente en construcción de caminos, telégrafos y otres víes de comunicación.{{harvnp|Bauer Paz|1965|p=}} Con éses el méritu innegable del adelantu en tresportes, especialmente'l ferroviariu, y el de la creación d'una moderna rede de servicios públicos, viéronse opacados pol establecimientu de práutiques casi esclavistes con dichu reglamentu. Per otra parte, el [[cleru regular]], que yera un poderosu terrateniente y factor políticu mientres el gobiernu conservador, nuevamente foi desaposiáu de los sos bienes, incluyendo non solamente los sos conventos, sinón que tamién les sos faciendes, inxenios azucreros y doctrines.<ref group=lower-alpha>Les doctrines yeren pueblos d'indíxenes asignaos a una determina orde relixosa pa la so catequización; sicasí, con esta sida les órdenes utilizaben la mano d'obra de los catequizaos gratuitamente.</ref><ref name=pelaez>{{harvnb|Martínez Peláez|2009|p=xlix y 306}}</ref> Los xesuites fueron espulsaos el 3 de setiembre de 1871 dempués de que-yos dieron venticuatro hores pa salir del país; setenta y dos d'ellos embarcáronse en [[Puerto San José]] para [[Corinto (Nicaragua)|Corinto]], en [[Nicaragua]].<ref name=lavarreda47/> A principios d'ochobre de 1871 producióse una revuelta conservadora nel oriente del país, qu'obligó a García Granados a salir de la ciudá a aselala; entós, aprovechando la so ausencia, los ministros d'Estáu emitieron los decretos N.° 21 y 22 del 14 d'ochobre de 1871, nomar a él como Capitán Xeneral del Exércitu y al entós mariscal [[Justo Rufino Barrios]] como Teniente Genral del Exércitu, polos sos servicios en favor de los pueblos».{{harvnp|Gobiernu de Guatemala|1881|pp=40-41}} El 17 d'ochobre tornó García Granados y ratificó esos decretos y tamién emitió'l decretu N.° 23 pol cual espulsó al arzobipo de Guatemala —[[Clan Aycinena|Bernardo Piñol y Aycinena]]— y el N.°24 col qu'espulsó al obispu de Teya —Mariano Ortiz Urruela— por dirixir la revolución conservadora n'oriente.{{harvnp|Gobiernu de Guatemala|1881|p=41}} Finalmente, pa debilitar dafechu al [[cleru secular]], prohibióse'l diezmu obligatoriu'l 22 d'avientu de 1871.<ref name=lavarreda47/> Siendo teniente xeneral del exércitu y encargáu de la presidencia del gobiernu provisional de la República por ausencia de García Granados, el 24 de mayu de 1872 confiscó delles propiedaes de los relixosos y suprimió a los xesuites y a otres [[cleru regular|órdenes regulares]].<ref name=lavarreda47/> Barrios taba convencíu de que la [[Ilesia católica en Guatemala|Ilesia Católica]] fuera responsable pola cayida del gobiernu lliberal de [[Francisco Morazán]] y que diera'l so sofitu total al gobiernu de [[Rafael Carrera]]; por esta razón, decidió qu'esto nun podría asoceder nuevamente en Guatemala nunca más y empeñóse en minar el poderíu económicu de la ilesia.<ref name=lavarreda47>{{harvnb|Lavarreda|s.f.|p=47}}</ref> <div align=center> {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" align=center width=80% style='font-size:0.9em' |+ style="color:black";| Propiedaes espropiaes al cleru regular en Guatemala polos lliberales en 1871 |- style="color:white;" !style="background:#659ec7;"|Congregación !style="background:#659ec7;"|Escudu !style="background:#659ec7;"|Cleru !style="background:#659ec7;"|Propiedaes espropiaes |- |[[Relixón en Guatemala#Dominicos|Orde de Predicadores]]||[[Ficheru:Orderofpreachears.png|75px]]||Regular|| * Convento * Hacienda * Inxenios azucreros * Doctrines y tierres d'indios |- |[[Relixón en Guatemala#Mercedarios|Mercedarios]]||[[Ficheru:Coat_of_Arms_of_the_Mercedarians.svg|75px]]||Regular|| * Convento * Hacienda * Inxenios azucreros * Doctrines |- |[[Relixón en Guatemala#Xesuites|Compañía de Xesús]]||[[Ficheru:Ihs-logo.svg|75px]]||Regular||Los xesuites fueren espulsaos de Guatemala pol rei d'España [[Carlos III d'España|Carlos III]] en 1765, pero tornaron mientres el gobiernu de Rafael Carrera pa encargase de la educación. Cuando fueron espulsáu en setiembre de 1871 nun teníen mayores posesiones en Guatemala. |- |[[Recoletos]]||[[Ficheru:Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, Propaganda Fide seal.png|75px]]||Regular|| * Conventos |- |[[Concepcionistas]]||[[Ficheru:OrdoIC.jpg|75px]]||Regular|| * Convento * Hacienda |- |[[Archidiócesis de Guatemala]]|| ||Secular||[[Colexu y Seminariu Tridentino de La nuesa Señora de l'Asunción]] |- |[[Ilesia Escuela de Cristo|Congregación de San Felipe Neri]]||[[Ficheru:S._F._Nerist.JPG|75px]]||Secular|| * Templu y residencia en [[Ciudá de Guatemala]] destruyíos hasta los sos cimientos.{{harvnp|Ortiz|2007|p=}}<ref group=lower-alpha>La Ilesia n'[[Antigua Guatemala]] yá fuera convertida en parroquia secular d'esa ciudá dende 1806.</ref> |} </div> Cuando'l pueblu católicu alzar en protesta d'estes disposiciones, Barrios promulgó'l siguiente decretu: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=80%|<center>'''J. RUFINO BARRIOS'''<br /> Teniente xeneral del exércitu y Encargáu de la Presidencia del Gobiernu Provisional de la República</center> A los sos conciudadanos: Resueltu firmemente a llevar a cabu los saludables fines qu'envolubra la revolución democrática que [...] de tantos sacrificios hai [...] na nuesa patria, nun torna, nin voi tornar mediu dalgunu para [...] y [...] en resultancies práutiques. Obro asina, porque les [...] y nes instituciones, nun pasen de ser baldíos [...] que güei o mañana cayen en vergonzosu descreitu al emburrie d'aciages reaiciones. Una prueba d'estes idees: un testimoniu claru de los mios propósitos ye'l decretu que con fecha de güei emití, declarando la [...] de les comunidaes de relixosos y la nacionalización de los sos bienes que'l so productu [...] el gobienro a la enseñanza gratuida, únicu mediu d'operar con eficacia'l progresu y la llibertá de los pueblos.7 [...] La disposición que tomé ye mesma y digna de los pueblos cultos; entá les monarquíes bien inspiraes decretaron la [...] de los relixosos y la nacionalización de les sos temporalidaes. ¿Por qué compatriotes nós nun hemos de dar esa reblagada, nós que somos republicanos y que nun podemos consentir na muerte civil del individuu, nós qu'aspiramos cola [...] les instituciones pa llabrar asina la felicidá de la nuesa patria? [...] Que la vienda del fanatismu y d'aneyes esmoliciones [...] los vuesos güeyos: que los dencontentos del gobiernu [...] el decretu de enclaustración como rma de partíu pa crear [...] y alteriar l'orde públicu, que'l cleru nacional y los [...] relixosos, trataos con benevolencia y con respetu, nun s'empeñen n'esviar la opinión de los incautos pa promover disturbios; porque si tal cosa asocede, pa los relixosos que s'amuesen instigadores, va haber extrañamiento en cuenta de enclaustración, y pa tolos que causen escándalos y opongan resistencia a la llei, tenéi entendíu compatriotes, que tengo l'abonda fuercia y enerxía, pa reprende-yos y aplica-yos severes penes como cumple al mandatariu que sabe tarrecer y respetar les lleis y los principios que determinen los fines de la so alministración.<br /> Guatemala, 7 de xunu de 1872 Justo Rufino Barrios{{harvnp|Barrios|7 de xunu de 1872|p=1}} }} En virtú d'esti decretu, l'exércitu ocupó los edificios de les órdenes, y dio-y l'ultimátum a los relixosos que si queríen permanecer nel país, que fueren secularizados —esto ye, que se convirtieren en sacerdotes y abandonaren la orde regular a la que pertenecíen—.<ref name=lavarreda47/> Finalmente, en marzu de 1873, decretóse que'l cleru secular taría suxetu a les cortes civiles, decretábase la llibertá de cultu y les órdenes relixoses fueron puestes sol control del gobiernu.<ref name=lavarreda47/> === Rivalidaes ente García Granados y Justo Rufino Barrios === {{AP|Miguel García Granados|Justo Rufino Barrios}} [[Ficheru:Entregadelcafe1890.jpg|miniaturadeimagen|180px|left|Entrega del café nuna finca d'alemanes. Cola revolución lliberal empecipióse'l cultivu a gran escala del café, lo que representó la implementación d'un [[Reglamentu de Xornaleros]] qu'asitió a la población indíxena nuna posición de servidume nes finques cafetaleres.]] [[Ficheru:Garciagranadosretrato 2014-07-02 01-47.jpg|miniaturadeimagen|200px|Xeneral [[Miguel García Granados]], xefe de la Revolución lliberal de 1871.]] [[Ficheru:Barillasbercian1871.jpg|200px|miniaturadeimagen|Xeneral José Onofre Barillas colos sos fíos [[Manuel Lisandro Barillas Bercián|Manuel Lisandro]] y Isodoro pocu dempués del trunfu de la Revolución Lliberal de 1871.]] La reforma lliberal siguió los lineamientos del programa de gobiernu de Morazán y Gálvez na década de 1830, cola diferencia que Miguel García Granados yera un políticu moderáu, que creía nel tresformamientu lentu del pueblu y el gobiernu y que nun deseyaba tener conflictos colos miembros del [[Clan Aycinena]] al que pertenecía la so familia.{{harvnp|González Davison|2008|P=426-433}} Pela so parte, Justo Rufino Barrios quería arrampuñar el poder a dicha familia, cuando foi nomáu gobernador de Quetzaltenango diose cuenta que pa establecer el lliberalismu naquella provincia tenía de quebrar la influencia qu'exercíen ellí los xesuites, de tal manera qu'optó por desfacer se d'ellos, unviándolos a la ciudá de Guatemala. Pa neutralizar el poder político de la ilesia católica, que fuera reforzáu pol [[Concordatu de Guatemala de 1852]] suscritu por Carrera y los miembros del [[Clan Aycinena]] cola [[Santa Sede]],{{harvnp|Aycinena y Piñol|1854|p=3-15}}, Barrios empecipió'l so ataque contra la [[cleru regular|orde regular]] que consideraba más gafida: los xesuites.{{harvnp|Murphy|2008|p=}} Barrios tenía'l respaldu de los lliberales radicales, ente que García Granados el de los lliberales moderaos y -en menor grau- los conservadores del Clan Aycinena. Llueu s'empecipiaron ataques por aciu publicaciones de dambos bandos, y la tensión llegó a tal grau que'l problema de la espulsión de los xesuites llegó a les manes de García Granados.{{harvnp|Murphy|2008|p=}} El presidente, deseosu d'evitar una confrontación direuta, dirixir a les provincies del oriente del país pa encalorar una insurrección conservadora y designó a Barros como presidente provisional. Cuando García Granados volvió, apenes pudo reconocer el so programa moderáu de gobiernu. Los radicales entós propunxéronse instaurar a Barrios permanentemente na presidencia y surdió asina un evidente deséu de sustituyir al indecisu vieyu presidente pol nuevu caudiellu que tenía un calter más fuerte y resueltu.{{harvnp|Murphy|2008|p=}} === Protestantismu === Siendo yá presidente Justo Rufino Barrios, abrió les puertes de Guatemala a la migración de misioneros evanxélicos nesti país, siendo'l primeru'l presbiterianu John C. Hill. La simpatía pol protestantismu esencialmente yera que los lliberales allampaben un sistema d'educación que sustituyera l'escolásticu de los xesuites; pa ello yera necesariu tomar el camín de la educación pragmática, inclinada más a la ciencia y a la teunoloxía, pa salir del tradicionalismu de les belles lletres.{{harvnp|Murphy|2008|p=}} El fechu de Justo Rufino Barrios fuera activu masón nun yera antagónicu col protestantismu d'esi tiempu; ye más teníen traces de mancomún, por casu: la defensa de la llibertá de cultu, declarase en contra del monopoliu de la ilesia católica, les idees de los valores éticos, la democracia y la so perspeutiva teórica respectu al trabayu.{{harvnp|Murphy|2008|p=}} == Mandatu de Justo Rufino Barrios ya intentu de reunificación de Centroamérica == {{AP|Justo Rufino Barrios}} {{VT|Ilesia católica en Guatemala|Reunificación centroamericana}} En 1873 foi escoyíu presidente de Guatemala [[Justo Rufino Barrios]], quien siguiría una llinia muncho más radical que la de [[Miguel García Granados]], y a quien se-y conocería en [[Guatemala]] por declarar la [[Llaicismu|educación llaica]], gratuita y obligatoria, y quien llevaría a cabu reformes sociales, culturales, económiques y llexislatives. Mientres el so gobiernu, Barrios establecería una política anticlerical, suprimiendo les hermandaes y órdenes relixoses, y espropiando los bienes de la ilesia, y tamién establecería la Constitución de 1879 na que explícitamente prohibíase l'establecimientu de monesterios nel país.<ref group=lower-alpha >Nun tien de cayer se nel error de que Barrios atacó a la Ilesia Católica por motivos relixosos. La Ilesia yera'l terrateniente conservador más poderosu y el que más s'oponía al sistema de distribución de xornaleros indíxenes pa los nuevos terratenientes lliberales cafetaleros; Barrios, entós, atacar pa quitar el poder y los sos bienes.</ref> [[Ficheru:Barriosretrato.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Justo Rufino Barrios]]<br />Líder la Reforma Lliberal y [[Presidente de Guatemala]] de 1873 a 1885.<br />''Muséu Nacional d'Historia de Guatemala'']] [[Ficheru:Temporerascafe1875a.jpg|200px|miniaturadeimagen|«Temporeres» -[[Reglamentu de Xornaleros|xornaleres]]- nuna finca de café en 1875. Les temporeres diben del altiplanu guatemalianu a trabayar a llugares templaos pa la corte de café tipu arábigu -esto ye d'árbol altu. El capatáz ye'l mozu varón. Fotografía d'[[Eadweard Muybridge]].]] Dos factores económicos importantes asocedieron nesti periodu: # Introducióse la producción a gran escala del café.<ref group=lower-alpha>Esto obedeció a que los terratenientes lliberales d'occidente fueron los principales promotores de la Revolución. Coles mesmes, la introducción del ferrocarril foi por causa de la necesidá de tresportar el granu a los puertos del país.</ref> # Con cuenta de compensar a los militares que collaboraron cola revolución, espropiáronse les tierres d'indios, estensiones de tierra onde los indíxenes guatemalianos vivíen dende la dómina colonial.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} Coles mesmes, se instituyeron les rotaciones de los indíxenes ente les propiedaes de los nuevos terratenientes.<ref name=pelaez/> Mientres el gobiernu de Barrios desaposiar a los indíxenes de les ''tierres d'indios'', que partióse ente los oficiales que lu ayudaron mientres la Reforma Lliberal.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} El Decretu 170 (o Decretu de Redención de Censos) facilitó la espropiación de les tierres a los indíxenes en favor de los oficiales, y de persones alemanes nes Verapaces, al favorecer la venta en pública puya de les tierres comunales.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=328}} La propiedá comunal, dedicada a cultivos de subsistencia, convertir en propiedá privada empobinada al cultivu y comercialización a gran escala de productos agrarios. Poro, les carauterístiques fundamentales del sistema granible, fueron dende la dómina de Barrios l'acumuladura de la propiedá en poques manes<ref>Mendizábal, A.B. ''Estáu y polítiques de desenvolvimientu agrariu: la masacre llabradora de Panzós''.</ref> y una especie de «servidume de finca», basada na esplotación de los mozos colonos».{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|327-328}} Mientres la so xestión siguió la política empecipiada na anterior presidencia, entamando un vastu programa de reformes que tomaron, ente otros aspeutos, a la Ilesia, la economía y la educación. Fundó'l Bancu Hipotecariu, el llamáu hospital d'Oriente, la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] y mandó construyir el Campusantu Xeneral de Guatemala y la [[Penitenciaría Central de Guatemala]]. Amás, mientres la so presidencia, en Guatemala tendiéronse les primeres llinies telegráfiques y ferroviaries, roblándose'l contratu pa la construcción del ferrocarril del Sur. Nel orde alministrativu y llegal, promulgáronse'l Códigu Penal, el Militar y el Códigu Fiscal.<ref group=lower-alpha >Dalgunes d'estes lleis entá siguen vixentes en Guatemala.</ref> Coles mesmes fueron creaos los departamentos de [[Retalhuleu]] y [[Baxa Verapaz]] y establecióse la educación pública gratuita, al traviés d'escueles en tol país, suprimiéndose paralelamente les hermandaes y órdenes relixoses. Barrios tamién eslleió l'Asamblea Llexislativa y convocó a una constituyente compuesta namái polos sos allegaos por que promulgaren la Constitución de 1879, fecha a la midida de les sos necesidaes.<ref name=angulo>{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=qn4rAAAAYAAJ&pg=RA1-PA126&lpg=RA1-PA126|autor=Angulo Guridi, Alejandro|títulu=Temas políticos: exame comparativu críticu de les constituciones de Hispanoamérica, Brasil y Haití|añu=1891|editorial=Cervantes|páxina=126|ref=harv}}</ref> y, al añu siguiente, foi reelixíu presidente pa un mandatu de seis años.<ref name=angulo/> Tamién pa da-y apariencia de democracia presentó'l so arrenunciu a l'Asamblea llexislativa en dos causes, que nun foi aceptada en nenguna de los casos.<ref name=angulo/> Barrios llegalizó'l réfugu de les tierres comunales de los llabradores: ente qu'autoridaes rurales refugaben sistemáticamente pidimientos de compres de les comunidaes, adjucaban les tierres comunales -declaraes baldías- preferiblemente a estranxeros pos el xeneral Barrios cuntaba que un alemán valía por doscientos llabradores».{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} Per otra parte, en [[San Marcos (Guatemala)|San Marcos]] esistíen tierres óptimas pal café, de les cualos cientos de caballeríes fueron adquiríes rápido por Barrios y los sos allegaos y en Huehuetenango, un ladín llogró quinientes caballeríes de tierres comunales, que los sos llabradores solo pudieron adquirir llotes de trés a cinco cuerdes. En Escuintla, en 1877, la familia Ferrera -que darréu llegó a tener inxenios azucreros de gran valumbu- facer de noventa caballeríes de les tierres comunales de [[Santa Lucía Cotzumalguapa]] y [[Siquinalá]].{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} [[Alta Verapaz]] foi onde los alemanes concentráronse: a fines del sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}} los finqueros alemanes llegaron a concentrar nes sos manes trés cuartes partes de la estensión total de los 8,686 km² que tenía'l departamentu. Amás constatóse que los llabradores fuxíen de los sos pueblos pa nun cayer en manes de los finqueros, quien amás de desaposialos de les sos tierres obligar a trabayar nos plantíos y beneficios de café.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} Pa garantizar el suministru de ''mozos colonos'', decretó'l [[Reglamentu de Xornaleros]], llexislación llaboral qu'asitió a la población indíxena práutiques a la disposición de los intereses de los nuevos llatifundistes cafetaleros, y los tradicionales conservadores - cola notable esceición del [[cleru regular]] de la [[Ilesia católica en Guatemala|Ilesia Católica]], que foi espulsáu del país. El decretu establecía lo siguiente pa los indíxenes: # Quedaron obligaos a trabayar nes finques cuando los dueños de precisar y ensin importar onde s'atoparen. # Quedaron baxu tutelar de les autoridaes llocales, quien s'encargaben de velar porque los contingentes d'indíxenes fueren unviaos a les finques. # Quedaron suxetos a la ''habilitación'': paga forzada antemanada, endeudadora del trabayador y justificadora de la so unviada a les finques y de la so retención nelles. # Creación del ''llibretu de xornaleros'': documentu probatorio de la solvencia del trabayador frente al so patronu, y ensin la cual el trabayador taba suxetu al rigos de les autoridaes y de los dueños de finques.''<ref name=xornaleros>{{cita publicación |apellíu=Barrios|nome=Justo Rufino|enllaceautor=Justo Rufino Barrio|títulu=Decreto númberu 177: Reglamentos de xornaleros|url=http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|publicación=El Guatemalianu|allugamientu=Guatemala|añu=1877|fechaaccesu=8 de mayu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150508213952/http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|fechaarchivu=8 de mayu de 2015|ref=harv}}</ref> Como resultancia del reglamentu, hubo un notable aumentu de les esportaciones, y activóse l'intercambiu colos países capitalistes; tanto los antiguos conservadores aristócrates como los nuevos terratenientes cafetaleros viéronse beneficiaos con estes midíes.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|pp=327-333}} Agora bien, hubo un terrateniente conservador que foi atacáu y desaposiáu de los privilexos que gociara mientres el [[Rafael Carrera|gobierno de los 30 años]]: el [[cleru regular]] de la [[Ilesia católica]]; los lliberales cafetaleros atacaron a la Ilesia Católica polos fuertes llazos qu'ésta tenía colos miembros del [[Clan Aycinena]] que gobernóa Guatemala xunto col xeneral [[Rafael Carrera]]. Lo que llogró la política económica impulsada por Barrios foi la creación del capitalismu na agricultura del país; munchos de los nuevos terratenientes alemanes yeren capitalistes o gociaben de creitos en poderosos bancos o cases comerciales de [[Hamburgu]]. Calcúlase que pa 1898 -añu en que s'empecipió'l gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]-, los alemanes invirtieren en Guatemala más de cientu venti millones de dólares norteamericanos.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=329}} Per otra llau, debíu al altu nivel de corrupción esistente nel gobiernu lliberal, d'ente les sos files surdieron munchos nuevos ricos, incluyendo a Justo Rufino Barrios, quien como principal promotor de la reforma agraria lliberal bien llueu se convirtió nel principal esportador de café del país.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=329}} === Política interna === Barrios escorrió enconadamente a la oposición, obligando a fuxir a munchos guatemalianos al exiliu de les tierres guatemalianes.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Mientres el so exiliu, el poeta cubanu [[José Martí]] llegó a Guatemala: venía de Méxicu decepcionáu del réxime del xeneral [[Porfirio Díaz]] y cola esperanza d'atopar unu meyor nel de Barrios. Mientres la so estancia en Guatemala en 1877 conoció a María García Granados y Saborío, fía de [[Miguel García Granados]] a quien cortexó, pero tando yá comprometíu, yá nun pudo corresponder. Martí casar en 1878 y a los pocos meses morrió María d'una enfermedá pulmonar agravada por haber nadáu con unes amigues. Martí dedicólu en 1891 el ''Poema IX'' que ye conocíu como'l famosu poema ''[[La Neña de Guatemala]]''. Afaráu pola muerte de María, y decepcionáu del gobiernu de Barrios, Martí dir de Guatemala.* {{cita llibru |apellíu=Martínez|nome=M.B.|url=http://www.lajiribilla.cu/articulo/4678/vieyos-datos-reverdecen-la lleenda-marti-y-la-nina |títulu=Vieyos datos reverdecen la lleenda: Martí y la Neña|publicación=La Jiribilla|fechaaccesu=23 d'agostu de 2014|añu=s.f.|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714220243/http://www.lajiribilla.cu/articulo/4678/vieyos-datos-reverdecen-la lleenda-marti-y-la-nina|fechaarchivu=14 de xunetu de 2014}} === Constitución de 1879 === {{AP|Constitución de Guatemala de 1879}} Barrios convocó a una Asamblea Nacional Constituyente pa emitir una nueva constitución. La constitución finalmente foi emitida en 1879 y el documentu final sirvió pa satisfaer les necesidaes del presidente [[Justo Rufino Barrios]], quien yá fuera presidente dende 1873 y a quien-y correspondió'l primer mandatu constitucional de seis años,{{harvnp|De los Ríos|1948|p=34}} que s'empecipiaron en marzu de 1879.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=378}} Ente les carauterístiques de la constitución atópase que solamente se consideraben como ciudadanos aquellos que supieren lleer y escribir o que tuvieren oficiu o oficiu, y a los miembros del exércitu, dexando escluyíos a la gran mayoría indíxena del país, que yera analfabeta.{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|1899|p=5}} Tamién garantizaba un tratu dignu y xusto pa los presos, lo que foi esforciáu una y otra vez por tolos rexímenes que gobernaron sobre la base d'ella, especialmente los del mesmu Barrios, y los del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] y del xeneral [[Jorge Ubico]].{{harvnp|De los Ríos|1948|p=34}} La Constitución foi decretada en 11 d'avientu de 1879 y el Poder Executivo púnxo-y el "Execútese" el 12 d'avientu del mesmu añu.{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|1899|p=50}} === La cuestión de Chiapas y el interinato de José María Orantes === {{AP|Tratáu Herrera-Mariscal|José María Orantes}} [[Ficheru:AGTM D356 Border map of Chiapas and Guatemala.png|miniaturadeimagen|200px|left|Mapa de la frontera de Méxicu y Guatemala, antes de los trataos de Herrera-Mariscal de 1882.{{harvnp|Conkling|1884|p=339}}]] {{caxa de cita|«Esti conveniu de llendes, col que se remató un llargu periodu de negociaciones y l'ulterior trazáu de la frontera, que foi la so consecuencia, constituyeron pa Guatemala fechos fundamentales na so hestoria de finales del Sieglu XIX. Por esti tratáu, Guatemala arrenunció non solamente a aldericar los sos derechos sobre Chiapas y Soconusco, sinón a los derechos mesmos. Cerróse definitivamente la oportunidá pa posteriores reclamos, ensin siquier pidir absolutamente nada a cambéu; esti conveniu cerró herméticamente la puerta a toa posterior reclamación, en virtú de que, al Guatemala vencer Chiapas y Soconusco, arrenunció espresa y categóricamente a toa compensación o indemnización. Este ye un exemplu singular, nos añales del Derechu Internacional, d'un arreglu ente dos países nel qu'unu d'ellos llegó a faer arrogante entrega de les sos posiciones y clausuró definitivamente la puerta de posteriores reclamos, ensin pidir a cambéu absolutamente nada».|Solís Castañeda, 2013<ref name=solis>{{cita web |autor=Solís Castañeda, Sara|url=http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|website=Institutu de Rellaciones Internacionales ya Investigaciones pa la Paz|títulu=La cuestión estremera territorial guatemaliana nel sieglu XIX: casos de Chiapas, Soconusco y Belice|añu=2013|fechaaccesu=28 de xunetu de 2015|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141123094002/http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|fechaarchivu=23 de payares de 2014}}</ref>}} Tres la guerra ente [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]] na década de 1840, la potencia llatinoamericana terminó perdiendo dos millones y mediu de quilómetros pol [[Tratáu de Guadalupe Hidalgo]] de la so frontera norte; consecuentemente, amplió les sos fronteres sobre un área que yera de Guatemala: Méxicu atayó la cuestión del Soconusco por aciu una invasión militar, a la que Guatemala protestó'l 12 de setiembre de 1842 cuando'l Ministru de Rellaciones Esteriores guatemalianu unvió una carta estensa al so homólogu mexicanu, pero nun se declaró la guerra y tampoco se rompieron les rellaciones diplomátiques pos Guatemala yera bien débil pa presentar dicha batalla. Guatemala llindar a unviar esa misiva y una protesta a tolos países colos que se teníen establecíes rellaciones diplomátiques el 17 de payares de 1842 en que se denunciaba la ocupación militar del presidente mexicanu [[Antonio López de Santa Anna]] en [[Chiapas]] y [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]].<ref name=solis/> A pesar de la disparidad de fuercies con Méxicu, Guatemala caltuvo'l so argumentu sobre los territorios de Chiapas y Sononusco por cuarenta años más, pero la participación y presión del xeneral Justo Rufino Barrios nel arreglu de llendes ente Guatemala y Méxicu en 1882 bastió la solución d'un diferendo en que Guatemala acabó dexando toes el so posiciones en beneficiu de la política particular del xeneral Barrios d'esaniciar les torga oponer nel so proyeutu d'unión centroamericana. Barrios tuvo de creer que'l términu de la cuestión de llendes con Méxicu por aciu la firma d'un tratáu definitivu cubríen la so retaguardia, pos dexaba a Méxicu satisfechu cola cesión de Chiapas y Soconusco; amás, cuntaba con El Salvador -que'l so presidente asitiara él mesmu-, con Honduras -onde asitiara a [[Marco Aurelio Soto]] en 1876 depués sustituyir cuando yá nun-y convenía y, supuestamente, col sofitu d'Estaos Xuníos, al qu'ufiertara'l control d'una futura canal interoceánica.<ref name=solis/> L'inxenieru [[Claudio Urrutia]], Xefe de la Comisión de Llendes de Guatemala ente 1896 y 1900 manifestó nel so informe al Gobiernu de la República de Guatemala en 1900 que: «[...] el tratáu foi fatal pa Guatemala. En tou colo que la cuestión de llendes rellacionar mientres aquella dómina, esiste daqué ocultu que naide pudo afayar, y qu'obligó a les persones que tomaron parte nello por Guatemala a proceder festinadamente o como si obligaos por una presión poderosa, trataron los asuntos con idees ayenes o d'una manera inconsciente».{{harvnp|Comisión Guatemaliana de Llendes con Méxicu|1900|p=164}} Y depués sigue: «Guatemala perdió per una parte cerca de 15.000 km y ganó por otra, cosa de 5,140 km. Resultáu: Una perda de 10,300 km. Guatemala perdió catorce pueblos, diecinueve aldees y cincuenta y cuatro rancherías, con más de 15,000 guatemalianos, ente que Méxicu perdió un pueblu y ventiocho rancherías con 2500 habitantes: xúlguese la equidad nes compensaciones».{{harvnp|Comisión Guatemaliana de Llendes con Méxicu|1900|p=177}}{{refn|group=lower-alpha|Tolos exemplares de la ''Memoria sobre la Cuestión de Llendes'' fueron recoyíos por órdenes del presidente [[Manuel Estrada Cabrera]] pocu dempués de partise; y d'alcuerdu a la historiadora Solís Castañeda, lo mesmo asocedió cola segunda edición -1964- y col llibru 'Grandores y Miseries de la Vida Diplomática', que fueron prindáu en 1968 por instrucciones del Ministeriu de Rellaciones Esteriores del gobiernu del llicenciáu [[Julio César Méndez Montenegro]].|<ref name=solis/>}} [[José María Orantes]] foi nomáu Presidente Interín el 23 de xunu de 1882, pola mor del viaxe de Justo Rufino Barrios y del so amigu y conseyeru [[Ángel María Arroyo]]<ref group=lower-alpha>{{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El capítulu de les efemérides|añu=1959|cita=Conocíu nel so tiempu como «Padre Arroyo».}}</ref> a [[Nueva York]] pa roblar el tratáu de llendes con Méxicu'l 12 d'agostu d'esi añu. Por causa de la firma d'esti tratáu, Barrios y Arroyo se enemistaron col doctor [[Lorenzo Montúfar y Rivera]], quien fuera unu de los sos principales collaboradores dende la Reforma Lliberal y quien s'opunxo enérxicamente a la entrega de los territorios de Soconusto a Méxicu.<ref name=Hernandez >{{cita publicación |publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|autor=Hernández De León, F.|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El Capítulu de les Efemérides|allugamientu=Guatemala|añu=1959}}</ref> === Intentos d'unificación centroamericana === En 1883, Barrios dexó la presidencia mientres seis meses el so cargu nuna presidencia interina de [[José María Orantes]], por cuenta del so viaxe a [[Nueva York]] a roblar el tratáu p'afitar les llendes con [[Méxicu]], tornando'l 5 de xineru de 1884 a la presidencia. Esta xunta pretendía tener el sofitu de Méxicu col so afan de qu'esti país sofitara la unión, pero a un preciu altu, pos arrenunció por completu a la potestá sobre los territorios de [[Chiapas]] y [[Tabasco]]. El so más grande pruyimientu sería la reunificación de Centroamérica, inspiráu probablemente nel lliberal [[Francisco Morazán]]. En 1885, col sofitu d'[[Hondures]], entamó una campaña militar pa restablecer pola fuercia la unión centroamericana y declaró qu'asumía'l mandu militar de Centroamérica. Barrios llogró'l respaldu del presidente d'Hondures [[Luis Bográn]], pero [[Costa Rica]], [[El Salvador]] y [[Nicaragua]] aliar pa oponese a les sos pretensiones, y tamién les condergaron los Estaos Xuníos y Méxicu. Pa poner en práutica los sos planes, Barrios invadió [[El Salvador]] en marzu de 1885, mientres tropes de [[Costa Rica]] y [[Nicaragua]] se aprestaban a enfrentase coles d'[[Hondures]]. Sicasí, los planes de la reunificación centroamericana viéronse atayaos sópitamente, una y bones el presidente guatemalianu morrió na [[Batalla de Chalchuapa]], pocu dempués de que les sos tropes invadieren [[El Salvador]].{{harvnp|Aceña|1899|p=70}} {|class="wikitable mw-collapsible" width=90% align=center style=font-size:0.9em |+ style=color:black;|Aiciones militares de la campaña d'unificación centroamericana |-style=color:white; align=center !style=background:gray;|Fecha !style=background:gray;|Aición militar !style=background:gray;|Descripción |- |28 de febreru de 1885||Proclamación de Barrios||El xeneral [[Justo Rufino Barrios]] xefe supremu de [[Centroamérica]] por decretu llexislativu del 28 de febreru.{{harvnp|Aceña|1899|p=66}} |- |30 de marzu de 1885||Aición del Cocu||el xeneral [[Justo Rufino Barrios]] dirixir a la frontera con El Salvador el 23 de marzu. El 30 de marzu los batallones de Jalapa y [[San Carlos Sija|Sijeño]] atacaron les posiciones salvadoreñes del Cocu, obligando a los defensores a retirase a Chalchuapa.{{harvnp|Aceña|1899|p=66}} |- |31 de marzu de 1885||Aición de San Llorienzo||El xeneral guatemalianu Pimentel atacó'l campu atrincherao de San Llorienzo, desallugando les fuercies del coronel Regino Monterrosa.{{harvnp|Aceña|1899|p=67}} |- |1 d'abril de 1885||Cercu de Chalchuapa||Dende'l 31 de marzu los guatemalianos tomen posiciones cerca de Chalchuapa y el 1 d'abril empiecen a bombardiar les posiciones de los salvadoreños, al mandu de los xenerales Mora y Figueroa.{{harvnp|Aceña|1899|p=68}} |- |2 d'abril de 1885||[[Batalla de Chalchuapa]]||Na mañana seis columnes d'infantería ataquen Chalchuapa pel norte y Oriente; la columna de la estrema esquierda interceptó'l camín que xune a Chalchuapa con Santa Ana onde refugó a les fuercies salvadoreñes del xeneral Jaime Ávila y del coronel Ignacio Marcial. La tercer columna atacó Casa Blanca, ente que la cuarta y quinta atacaron la plaza y la sesta, al mandu del xeneral Monterroso adelantró pel llau del Abellugu. Toos llograron avanzar protexíos polos cañones asitiaos nel cuetu Tachipehuil. Los jalapas combaten encarnizadamente en casa Blanca, a onde dirixiríase Barrios pa sofitar a la tropa, pero foi mancáu de muerte al intre.{{harvnp|Aceña|1899|p=70}} Otra versión indica que Barrios morrería nuna emboscada mientres trataba de sobornar a unos militares salvadoreños, y el so cuerpu lleváu al campu de batalla más nutríu por que paeciera que morrió en combate.{{harvnp|Hernández de León|1929|p=9}} Al sabese de la muerte de Barrios, ordenóse retirada xeneral.{{harvnp|Aceña|1899|p=70}} |} == Gobiernu del xeneral Manuel Lisandro Barillas == {{AP|Manuel Lisandro Barillas Bercián}} Arriendes de l'arrenunciu del presidente [[Alejandro M. Sinibaldi]], provisional qu'exerciera dempués de la muerte violenta del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] en 1885, l'Asamblea Nacional declara que'l segundu designáu a la presidencia de la República asumiera'l poder. La persona señalada yera'l xeneral Manuel Lisandro Barillas. quien llegó nel intre del sepelio del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y esixó a Juan Martín Barrundia —hasta pocos díes antes Ministru de Guerra de Barrios y principal candidatu a quedase na presidencia— que-y fora apurríu'l poder, aduciendo qu'un númberu regular de tropa venía con él, indicándo-y a Barrundia que la tropa taba acantonada a redoma de la ciudá. Primero que Barillas valir d'aquel ardid pa primir pola entrada darréu de la presidencia, ocupaba'l puestu de xefe de políticu de Quetzaltenango. La tropa de la cual falaba nun esistía y asina coló al Palaciu de Gobiernu p'asumir la primer maxistratura de la Nación.<ref name=hernandez30>{{harvnb|Hernández de León|1930|p=}}</ref> Cuando Barrundia entendió'l so error, yá yera tarde; decidió alloñar del país por un tiempu, yá que disponía de los medios necesarios pa ello. Barrundia tornó a Guatemala en 1888, pa finalmente aniciase en Méxicu dende onde publicó folletos en contra del gobiernu de Barillas.<ref name=hernandez30/> === Cambeos constitucionales de 1887 y espulsión del arzobispu Casanova y Estrada === {{AP|Constitución de Guatemala de 1879}} {{VT|Ricardo Casanova y Estrada}} El 26 de xunu de 1887 Barillas suspendió les garantíes constitucionales y se instituyó el dictador, reconocíu pola [[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]], aición que foi comunicada a los otros gobiernos de Centroamérica y al de Méxicu, indicándo-yos que la media yera transitoria.{{harvnp|Barillas|1887|p=6}} Amparáu nel so poder dictatorial, y nel artículu 92 del Códigu Penal vixente nesi entós y que castigaba con arrestu o multa a tou aquel qu'ensin permisu de la república emitiera decretos de la Curia Romana, espulsó al arzobispu, llicenciáu [[Ricardo Casanova y Estrada]], quien taba arrexuntando disposiciones de la Curia Romana y publicar como susyas n'edictu impresos fora de Guatemala.{{harvnp|Barillas|1887|p=10}} Casanova negar a aceptar l'arrestu y el 2 de setiembre de 1887 publicó una protesta pretextando un atentáu a la propiedá o a la llibertá personal y como un abusu de fuercia.{{harvnp|Barillas|1887|p=11}} En virtú d'esto, Barillas emitió un decretu'l 3 de setiembre de 1887 pol qu'espulsó al arzobispu por tol tiempu que l'Executivu considerara conveniente, pos consideró que nun podía dexar que s'afalara a la rebelión alegando que solo se dependía del [[Papa]].{{harvnp|Barillas|1887|p=11}} Barillas suspendió les garantíes constitucionales amparáu nes siguientes atribuciones del poder llexislativu: {{caxa de cita|anchu=90%|alliniación=center| * Conceder facultaes estraordinaries al Executivu cuando lu demande la necesidá ó l'interés de la República; determinando nel decretu cuálos son les facultaes * Aprobar o refiertar los actos qu'haber practicáu'l Poder Executivo n'exerciciu de les facultaes que lo concedieren{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|1899|p=47}} }} El periodu de la presidencia axustáu pola constitución de 1879 yera de seis años.{{harvnp|Asamblea Nacional Constituyente|1899|p=47}} Una de les estipulaciones que más foi inorada y que eventualmente foi modificada ye la del designáu a la presidencia. Nel casu de Justo Rufino Barrios, el designáu yera [[Alejandro M. Sinibaldi]] pero foi obligáu a arrenunciar a los dos díes; el designáu de Reina Barrio yera Manuel Estrada Cabrera quien tendría que convocar a eleiciones nes qu'él nun participaba pero perpetuar por ventidós años nel poder; y nel casu de [[Lázaro Chacón]] el designáu, xeneral [[Mauro de León]] foi ignoráu en favor de [[Baudilio Palma]] y eventualmente asesináu mientres un golpe d'estáu contra Palma.{{harvnp|Time|1930|p=}} Les disposiciones transitories dexaron n'efeutu los trataos realizaos pol gobiernu de Barrios, especialmente'l de llendes con Méxicu, conocíu como [[Tratáu Herrera-Mariscal]]. Tamién el [[Concordatu de Guatemala de 1884|Concordatu de 1884]], qu'a la fin nun foi acotáu pol gobiernu de Barillas.{{harvnp|Guerra|1886|p=828}}{{harvnp|Ramos|2008|p=255}} Finalmente Barillas convocó a eleiciones, que ganó fácilmente. Pa perpetuase nel poder camudó la constitución de la República al so sabor y antoxu y enllargó el mandatu constitucional per espaciu de seis años. Mientres aquel gobiernu fusilar a numberosos enemigos del réxime y espulsóse del país a muncha xente que nun compartía'l pensamientu políticu de Barillas. Dientro de les rebeliones qu'encaloró a sangre y fueu anótase históricamente la de Huehuetenango nel añu de 1887, que-y dio oportunidá de suspender les garantíes constitucionales y eslleir l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Llexislativa]] para depués convocar una Asamblea Constituyente que redactara una nueva constitución afecha a les aspiraciones del gobernante. === Alzamientos de los Ezeta n'El Salvador === {{AP|Carlos Ezeta}} El 17 d'ochobre de 1888, foi fundáu nel so honor el conceyu de Barillas n'[[Huehuetenango (departamentu)|Huehuetenango]]. El propósitu de la maniobra, amás de da-y el so nome, foi'l de llegalizar, en favor de propietarios individuales ladinos, l'axudicación de doscientes caballeríes espropiaes a los indíxenes de Santolaya.<ref>{{cita publicación|apellíu=Villalobos Viato|nome=Roberto|títulu=Sitio con nomes de líderes|publicación=D Fondu|editorial=[[Prensa Libre]]|url=http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|allugamientu=Guatemala|añu=2014|fechaaccesu=22 de payares de 2014|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150129200653/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|fechaarchivu=29 de xineru de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129200653/http://www.prensalibre.com/revista_d/Justo_Rufino_Barrios-Tecun_Uman-Pedro_de_Alvarado-Miguel_Garcia_Granados-Manuel_Estrada_Cabrera-Kaibil_Balam-Manuel_Lisandro_Barillas-Cirilo_Flores-Melchor_de_Mencos-Edward_Livingston-Modesto_Mendez-Puerto_Barrio-Barcenas-Santo_Tomas_de_Castilla_0_1242475866.html|archivedate=2015-01-29}}</ref> Tres el derrocamientu del presidente salvadoreñu por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]], el designáu a la presidencia salvadoriana, Camilo Álvarez, y numberosos enemigos del nuevu réxime abellugar en Guatemala y solicitaron ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta, que pretendía invadir a Guatemala; la verdadera intención yera recuperar el gobiernu nel so país valiéndose del exércitu guatemalianu. Convencíu polos rumor, les tropes movilizar hasta la frontera, con Camilo Álvarez ente ellos, quien inclusive nomara a los sos ministros. Les tropes guatemalianes yá nun siguieron avanzando. Inclusive, l'exércitu de Ezeta diose'l luxu de tornar a la capital salvadoriana a encalorar un llevantamientu. Yá de regresu a la frontera, Guatemala siguió ensin mover les sos tropes; y l'asuntu terminó cola intervención de los miembros del Cuerpu Diplomáticu, que roblaron un arreglu de paz, el 21 d'agostu de 1890.<ref name=hernandez30/> Con ironía, los guatemalianos llamaron a esta la guerra del totoposte», yá que namái sirvió pa movilizar granu de maíz molíu (totoposte) p'alimentar tropes que nunca combatieron, lo qu'estropió gravemente la economía del país.<ref name=hernandez30/> Mientres la guerra, sicasí, asocedieron dos fechos significativos pal gobiernu de Barillas: * Muerte de Juan Martín Barrundia: el xeneral Barrundia embarcar dende [[Acapulco]], [[Méxicu]] para [[El Salvador]] pa xunise con Ezeta. Al sabelo, el gobiernu guatemalianu amparándose en derechu internacional, detuvo la embarcación en [[Puerto San José]] y solicitó la entrega de Barrundia como prisioneru. Barrundia aguantóse, pero foi ablayáu polos policías que pretendieron arrestalo.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=13}} {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" width=90% align=center style=font-size:0.9em |+ style=color:black;|Aiciones que resultaron na muerte de Juan Martín Barrundia |- style=color:white; align=center !style=background:gray;|Fecha !style=background:gray;|Descripción |- |22 de xunu de 1890||Insurreción militar en San Salvador encabezada por Carlos Ezeta, contra'l gobiernu de Menéndez{{harvnp|Aceña|1899|p=170}} |- |20 de xunetu de 1890||Dempués de l'aición de Candelaria, el xeneral Camilo Álvarez, colos restos de les tropes salvadoreñes al mandu del xeneral Villavicencio replegar a Atescatempa, onde esistía una pequeña guarnición guatemaliana al mandu del coronel Garza. A les 3 de la tarde cuando Villavicencio disponer a colar a [[Jutiapa (departamentu)|Jutiapa]] d'orde del mayor xeneral Solares, una gran fuercia salvadoreño mandada por Antonio Ezeta enfusó a la plaza y tomar fácilmente.{{harvnp|Aceña|1899|p=206}} |- |21 de xunetu de 1890||Combates de Contepeque, Atescatempa y El Cocu (Guerra del Totoposte): * El 20 de xunetu los xenerales salvadoreños Monederu y Zepeda recibieron orde del cuartel xeneral de Santa Ana d'asemeyar un ataque'l día 21 a les fuercies guatemalianes del xeneral Cayetano Sánchez, procurando entretenelo, mientres les fuercies salvadoreñes d'Antonio Ezeta atacaríen a la retaguardia de Sánchez pa ganalo o a lo menos abrir pasu escontra Chingo.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} Coles mesmes, el xeneral Cayetano Sánchez - xefe d'operaciones- impartió los sos órdenes por que el 21 la brigada Barillas Castiella atacara Atescatempa pel camín de Coatepeque: les brigaes Ramos y Portillo, el batallón de Canales y un batallón de Jutiapa, verificaren un ataque similar pel llau d'[[Asunción Mita]]; y el batallón de Palencia secundar pol llau del Jícaro.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} * El 21 llibróse la batalla, na qu'un error de loxística provocó un escalabru pa los guatemalianos del lladral esquierda, qu'anuló la victoria de Sánchez pol lladral derechu.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} Pero una enérxica reaición ofensiva del centru guatemalianu, l'allongamientu del lladral esquierdu y un ataque de lladral na derecha poles fuercies de Jutiapa que taben nel Pinal, fixeron qu'a les 2:30 pm decidiérase la victoria a favor de los guatemalianos.{{harvnp|Aceña|1899|p=210}} Pero a les 3:30 pm Sáchez retirar escontra Chingo Embaxo, sacupando mientres la nueche escontra Papaturro.{{harvnp|Aceña|1899|p=210}} |- |26 de xunetu de 1890 |Llamáu a [[Juan Martín Barrundia]]: Dende [[Santa Ana (El Salvador)|Santa Ana]], el xeneral Carlos Ezeta unvió-y un telegrama a [[Tapachula]] al xeneral guatemalianu J. Martín Barrundia nel que-y dicía: «Nun se retrase. Les nueses tropes ta colando de trunfu en trunfu. La capital de Guatemala ta casi en completa anarquía. ¡Entaínese!»{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=13}} |- |3 d'agostu de 1890 |Aición del Tempisque (Guerra del Totoposte):<br /> Una columna de tropes guatemalianes, compuesta de fuercies de Santa Rosa, Alta Verapaz y Jutiapa, foi atacada por tropes salvadoreñes y emigraos de Guatemala. El xeneral Pedro Barillas que la mandaba replegóse violentamente y tomó posiciones favorables done refugó a los salvadoreños.{{harvnp|Aceña|1899|p=222}} |- |21 d'agostu de 1890||La secretaría de Rellaciones Esteriores de Guatemala tenía conocencia de cada unu de los movimientos de Barrundia, asina que el 21 d'agostu xiró órdenes a los puertos d'[[Ocós]], [[Champerico]], [[Puerto San José|San José]] y [[Livingston (Guatemala)|Livingston]] por que procedieron cola captura de Barrundia, non ensin antes unviar una nota al consuláu de los Estaos Xuníos informándo-yos que Barrundia cometiera'l crime d'alta traición y tenía de ser prindáu.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=13}} |- |28 d'agostu de 1890||Les autoridaes de Guatemala intentaron aprehender a J. Martín Barrundia nel interior del buque "Acapulco", pero esti aguantar al arrestu y foi peracabáu polos sos captores.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=28}} |} * Llegada del insigne poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] a Guatemala:<ref name=torres>{{cita web |apellíu=Torres|nome=Edelberto|website=Estrella de Nicaragua en línea|títulu=La dramática vida de Rubén Darío|fechaaccesu=2 d'agostu de 2014|añu=2014|ref=harv|url=http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808060736/http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}}</ref> el 30 de xunu de 1890 llegó a Guatemala Rubén Darío, fuxendo de los Ezeta dende [[El Salvador]] y agospióse nel Hotel Unión». Barillas mandar a llamar, y al salir de la entrevista, Darío escribió la Hestoria negra», narración vívida y exacta de la traición del 22 de xunu, que apaeció'l 2 de xunetu en ''L'Imparcial'', roblada col seudónimu «Tácito».<ref name=torres/> === Educación === Barillas dio beques pa realizar estudios n'Europa a los más sobresalientes estudiantes de medicina de la [[Universidá de San Carlos|Universidá Nacional]], y tamién a los lliteratos, como [[Enrique Gómez Carrillo]], a quien-y dio una beca pa estudiar en Madrid, a instancies del poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]], quien dirixía'l periódicu onde collaboraba Gómez Carrillo.<ref>{{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza|nome=Enrique|títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|páxina=12|editorial=Artermis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=2007|isbn=9789992261569|ref=harv}}</ref> Fundó la Facultá de Medicina d'Occidente<ref>{{cita web |website=Muséu Militar de Guatemala|autor=Muséu del Exércitu|títulu=Manuel Lisandro Barillas|editorial=Exércitu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.|fechaaccesu=7 d'agostu de 2014|url=http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140812100143/http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|fechaarchivu=12 d'agostu de 2014}} </ref> y el 28 de xunu de 1888, creó la Escuela Normal de Señorites (actual [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén]]), pero'l so inauguración retrasóse dellos años, pos foi hasta 1893 cuando empecipió los sos llabores so la direición de la maestra Rafaela del Águila.<ref>{{cita web|publicación=Google books|títulu=Portafolio del Institutu Normal Central pa Señorites Belén|apellíu=Muñoz de Capo|añu=s.f.|fechaaccesu=6 de setiembre de 2014|url=https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el%20mio-perfil-1/institutu-normal-central-pa-senoritas-belen-|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141007010854/https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el|fechaarchivu=2014-10-07}}</ref> L'[[Academia Guatemaliana de la Llingua]] constituyir mientres el réxime del xeneral Barillas en 1887. === Infraestructura === Dexó parcialmente abandonada la construcción del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]] a pesar de que Barrios dexara un fondu pal mesmu, y sicasí ocupóse na canalización del [[ríu Motagua]], obra que provocó fuertes crítiques de corrupción poles grandes sumas del erariu nacional que s'utilizaron.<ref name=vidaurre7>{{cita llibru |autor=Vidaurre, Adrián|títulu=Paralelu ente dos alministraciones: apuntes pa la hestoria|enllaceautor=Adrian Vidaurre|url=https://books.google.com/books?id=Ct1qAAAAMAAJ&pg=PA26&lpg=PA26|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|ref=harv|añu=1907}}</ref> Mientres el so gobiernu remocicóse'l «Teatro Carrera», que foi rebautizado col nome de Teatru Colón» y foi baltáu en 1923 depués de los daños de los [[Terremotu de Guatemala de 1917|Terremotos de 1917-18]]. Pa 1898, en que s'efectúa'l traspso del poder a Reyna Barrios, el parque central de Guatemala yá cuntaba con allumáu públicu.{{harvnp|Castellanos|2014|p=44:55}} === Eleiciones xenerales de 1892 === Nes [[Eleiciones xenerales de Guatemala de 1892|eleiciones de 1892]], foi la primer vegada que los partíos fixeron propaganda nos periódicos de la dómina.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} Barillas Bercián foi un casu únicu ente tolos presidentes lliberales que tuvo Guatemala ente 1871 y 1944: él apurrió'l poder al so socesor en forma pacífica. Cuando'l periodu d'eleiciones averábase, mandó a llamar a los trés candidatos lliberales pa preguntar cuál sería'l so plan de gobiernu. Aquel día, Reyna Barrios tornara a Guatemala y llanzárase como unu de los candidatos. Barillas conferenció por separáu con cada unu de los candidatos lliberales, y cuando Reyna Barrios díxo-y que'l sabría respeta-y y protexe-y decidir por sofitar a esti postreru. Al llegar el periodu eleccionario, los primeros dos díes de votación favorecíen a Lainfiesta. Pero al mediar el tercer día, una inmensa columna d'indíxenes de [[Quetzaltenango]] y [[Totonicapán]] baxó de los montes pa votar pol xeneral Reyna Barrios. Los axentes oficiales fixeron el so trabayu: resultó electu'l xeneral Reyna Barrios.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=80}} == Gobiernu del xeneral José María Reina Barrios == {{AP|José María Reina Barrio|Exposición Centroamericana}} [[Ficheru:Cafetalcandelaria1897.jpg|200px|miniaturadeimagen|Cafetal «La Candelaria» en 1897; fotografía d'[[Alberto G. Valdeavellano]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1 de marzu de 1897|p=228}}]] Tres les eleiciones populares, Barillas apurrió la presidencia al tamién xeneral [[José María Reina Barrios]], en periodu de quien se fixeron bellos monumentos na [[Ciudá de Guatemala]], constituyiríase l'actual [[Himnu Nacional de Guatemala|Himnu de Guatemala]] y celebraríase l'ambiciosa [[Esposición Centroamericana]] de 1897 pa tratar d'atraer inversionistas a Guatemala que quedaren satisfechos cola construcción del ferrocarril interoceánico. Tres el fracasu de la Esposición al nun poder completar el ferrocarril a tiempu, la delda esterna con bancos ingleses disparóse, el so gobiernu dexeneró y terminó siendo asesináu por [[Edgar Zollinger]] dempués de la [[Revolución quetzalteca|Revolución Quetzalteca de 1897]] en circunstancies que nunca fueron esclariaes. Tres la so muerte, llegaría al poder el presidente llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] quien yera'l primera designáu a la presidencia y que'l so gobierno de 22 años sería consideráu relativamente conservador, pero nun momentu en que la llucha Lliberal-Conservadora yá nun taba declarada. === Infraestructura === {{AP|Edificios construyíos pol presidente José María Reyna Barrios}} [[Ficheru:1896 Guatemala collage.jpg|200px|miniaturadeimagen|Afiche promocional de la Ciudá de Guatemala mientres el gobiernu de Reina Barrio.{{harvnp|Valdeavellano|1896|p=221}}]] Mientres el so gobiernu entamó'l embellecimiento de la [[Ciudá de Guatemala]], a la que dotó d'aveníes, alamees y monumentu siguiendo l'exemplu de [[París]]. De les sos obres, entá se caltienen el Paséu de la Reforma»<ref group=lower-alpha>Conocíu tamién como «Bulevar 30 de xunu » o «Avenida de la Reforma»</ref> y el Parque Concordia».<ref group=lower-alpha>Parque [[Enrique Gómez Carrillo]].</ref>{{harvnp|Hernández de León|22 d'abril de 1959|p=}} Amás edificáronse o remocicaron formosos edificios como'l Palaciu Presidencial, que lamentablemente fueron destruyíos, na so mayoría, polos célebres terremotos de 1917–18. Diose un meyoramientu del Parque Reina Barrios allugáu nel Paséu de la Reforma (cola construcción del Pabellón de la [[Esposición Centroamericana]] y l'allugamientu de delles escultures d'animales provenientes d'Europa) y construyóse l'edificiu de la Propiedá Inmueble, anguaño Muséu Nacional d'Historia, nel centru de la [[Ciudá de Guatemala]]. El Palaciu Presidencial, o Casa presidencial, foi inauguráu por cuenta de la celebración del cumpleaños del presidente Reina Barrios n'avientu de 1896 con una receición y una llacuada pa doscientos cincuenta invitaos; la esplédida receición foi criticada porque yá aquel día empezábense a alvertir los serios efeutos económicos qu'estes construcciones y meyores teníen sobre la economía nacional.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1896|p=172}} Tocantes a les comunicaciones, esmolecer de la construcción de caminos y de la conexón de telégrafos internos ya internacionales. Coles mesmes, mientres el so gobiernu concluyéronse dos tercios del trayeutu ente [[Puerto Barrio]] na mariña atlántica y la ciudá de Guatemala, terminando en [[San Agustín Acasaguastlán]],<ref group=lower-alpha>Y que por eso se llamó «Punta de Riel»</ref> y tamién concluyó los cien quilómetros de vía ferrial ente'l Puertu de San José nel Pacíficu y la Ciudá de Guatemala yá que la construcción d'un ferrocarril interoceánico yera'l principal oxetivu del so gobiernu, pola importancia militar y económica que tenía nesi entós. <center> <gallery perrow="4" heights="150px" widths="150px"> Ficheru:Palacioreynabarrios1896.jpg|Palaciu Presidencial Ficheru:Boulevar30junio2 2014-07-15 23-47.jpg|Bulevar 30 de xunu. Ficheru:Palacioreforma1900.jpg|Allugáu a la fin del bulevar, el Palaciu y Muséu de la Reforma funcionó como muséu hasta que foi destruyíu polos [[Terremotu de Guatemala de 1917|terremotos de 1917-18]]. </gallery> </center> === Economía === {{AP|Esposición Centroamericana}} {{VT|Economía de Guatemala}} [[Ficheru:Reinabarriosexposicion.jpg|Salón de la Esposición Centroamericana de 1897.|miniaturadeimagen|200px]] El poder de los terratenientes sobre los llabradores acentuar sol mandatu de Reina Barrio y la gran cantidá de moneda qu'acuñó pa los sos proyeutos causó [[inflación]] y fíxo-y impopular.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=22}} Esti escesu de moneda circulante deber al endeldamientu pa les obres d'infraestructura y pa la realización de la [[Esposición Centroamericana]] en 1897 la cual, irónicamente, fuera planiada p'amosar les meyores agrícoles, culturales y comerciales de Guatemala a posibles inversionistas estranxeros pero fracasó cuando non pudo terminase el ferrocarril interoceánico a tiempu.{{harvnp|Luján Muñoz|2003|p=}} Esi ferrocarril fuera la meyor ufierta pa los inversionistas estranxeros, pos 1897 inda nun asocediera la Guerra ente Estaos Xuníos y España pola isla de [[Cuba]] y tampoco se construyera la [[Canal de Panamá]].{{harvnp|Luján Muñoz|2003|p=}} La entrada de [[Brasil]] al mercáu del café, qu'aquel día yá yera'l cultivu fundamental de los gobiernos y terratenientes lliberales, foi otru factor determinante na cayida de la economía guatemaliana.{{harvnp|Luján Muñoz|2003|p=}} Esto provocó un fuerte endeldamientu, principalmente con bancos británicos, que foi'l principal factor por que'l so socesor, el llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], buscara afanosamente el sofitu políticu, económicu y militar de los [[Estaos Xuníos]], yá que nesos díes les naciones europees recurríen a invasiones militares cuando teníen que cobrar les deldes de les antigües colonies españoles (como foi'l casu de la Invasión Francesa a Méxicu nel sieglu {{versalita|xix}}).{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} En xunu de 1896 reportóse que la sociedá guatemaliana habíase vistu solmenada polos cablegrames que reportaben qu'hubiera una baxa nel café; les revistes culturales que circulaben ente los círculos ilustraos del país comentaben que los suaños doraos de liquidar vendiendo les finques a precios fabulosos, escursiones de recréu a Europa y los aderezos de perlles y brillantes pa les dames quedaríen per un sitiu.{{harvnp|Macías del Real|1896|p=29}} En febreru de 1897, los efeutos de la inflación yá se faíen notar en tolos estratos de la sociedá: los costos de la cesta básica amontáronse, la midida de suprimir los derechos arancelarios a los productos de primera necesidá nun sirvió pa evitar l'alza de precios y solicitábase sofitar a l'agricultura nacional yá que hasta'l segáu de los caballos de los carruaxes de los criollos y el maíz qu'utilizaben los indíxenes pa faer los sos [[Tortiella de maíz|tortilla]] yeren importaos. Y finalmente, rogábase que se consumiera lo nacional, pos les tiendes teníen tou surtíu de productos estranxeros, a pesar de que los nacionales yeren calidable similar.{{harvnp|Macías del Real|15 de febreru de 1897|p=220}} {{Mapa de llocalización múltiple | Guatemala |AlternativeMap=Relief map of Guatemala.jpg |border=black |caption=Tramos y estaciones del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril Interocéanico]] construyíes mientres el gobiernu de Reina Barrio. Nótese que'l tramu que nun se pudo terminar a tiempu pa la esposición foi'l tramu montascosu ente Panajax y la [[Ciudá de Guatemala]], por cuenta de la complexidá de los trabayos riquíos pal efeutu y la cayida de la economía nacional. | label=[[Puerto Barrio]]| position=right|label_size=70 | lat=15.731537| long=-88.597584 | label2=Tenedores| pos2=left | label2_size=70 | lat2=15.554583| long2=-88.626741 | label3=[[Los Amates (Izabal)|Los Amates]]|label3_size=70 | pos3=right | lat3=15.253010| long3=-89.098134 | label4=[[Gualán]]|label4_size=70 | pos4=right | lat4=15.110409| long4=-89.354510 | label5=[[San Agustín Acasaguastlán|El Ranchu]]|label5_size=70 | pos5=top | lat5=14.895719| long5=-90.005258 | label6=[[Sanarate|Panajax]]|label6_size=70 | pos6=left | lat6=14.769030| long6=-90.166125 | label7=[[Palín]]|label7_size=70 | pos7=top | lat7=14.400298| long7=-90.696654 | label8=[[Escuintla (conceyu)|Escuintla]]|label8_size=70 | pos8=bottom | lat8=14.305522| long8=-90.782135 | label9=[[Iztapa]]|label9_size=70 | pos9=bottom | lat9=13.931643| long9=-90.715024 | width=260 | float=left }} En marzu de 1897, coincidiendo col entamu de la Esposición Centroamericana revistir cultura ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'' publicó un analís detalláu de la situación económica de Guatemala.{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} Aquel día, los bancos del país presentíen una mala situación y quixeren ameyorar los sos creitos esixendo garantíes fiduciarias, retirando creitos y pasando circulares colo que consiguieron xeneral la llerza ente la población guatemaliana.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} Per otra parte, dellos bancos amontaren considerablemente'l tipu d'interés aprovechando la concesión que teníen del gobiernu pa emitir billetes.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} Nesi momentu, la cesación de l'alza de los precios de los valores públicos convirtiérase nun descensu rápidu y desconsolador; por casu, les aiciones del Bancu Internacional baxaron de $5500 a $5000 ente xunu de 1896 y febreru de 1897, ente que los bonos de la Esposición y del Ferrocarril del Norte baxaron de $90 y $44 a $80 y $32, respeutivamente nel mesmu periodu.{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} Namái se caltuvieron estables les aiciones del Bancu d'Occidente y los bonos de la delda flotante una y bones les aiciones del bancu nun podíen tar más baxes produciendo 11% por aición;{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} de los bonos de la delda flotante, emitíos orixinalmente por trés millones de pesos, restaben yá solamente $380,000 que s'atopaben nun amenorgáu círculu de persones acuadaladas, quien nun les ufiertaben porque nun teníen nenguna necesidá de faelo enagora.{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} Finalmente, los bonos del Ferrocarril del Norte fueron los que más cayeron, pos taben en manes d'emplegaos y persones pocu fanegueres, que se vieren na necesidá de vendelos pa subsistir. D'alcuerdu al analís de ''La Ilustración Guatemaliana'', en marzu de 1897 esistía una paralización completa nos negocios por falta casi absoluta d'efeutivu, situación bien grave que taba empezando a afectar el comerciu, l'agricultura, la industria y demás fontes de riqueza.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Les causes d'esti seriu problema yeren l'escesivu desenvolvimientu que'l gobiernu de Reina Barrio diera a necesidaes ficticies -esto ye, el embellecimiento de la [[Ciudá de Guatemala]], proyeutu de Acatán y el gastu millonariu na Esposición Centroamericana- ensin tomar en cuenta'l verdaderu estáu de les cuentes nacionales y pa les que precisó de munchos recursos particulares llograos per mediu de bonos.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Esta actitú treslladárase a la población polo xeneral, una y bones les families entraren nuna dómina de luxu y vanidá nel que se buscaben coches, caballerizas, llacayos con luxosa llibrea, visites al teatru y otres coses nes que se gastar más de lo que les families teníen d'ingresos; esto resultaba en que s'abusara del creitu y de la especulación.{{harvnp|Saravia|1897|p=222}} Considerábase aquel día que la única solución yera una austeridá completa con un plan d'economíes y l'astención absoluta de too asuelu innecesariu y tarrecíase que se llegara a una bancarrota estatal.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Per otra parte indicábase que'l país solamente producía café y nun tenía nengún otru frutu con qué faer frente a la tremera de necesidaes aumentaes polos bonos pal Ferrocarril del Norte, pa Acatán y pa la Esposición, ente otros; per otra parte, tou yera importáu y poro, el país yera debedor non yá pol importe de los bienes, sinón tamién pol cambéu de moneda, los fletes y les comisiones. Les exporaciones guatemalianes nun llegaben a venti millones de pesos y como yeren munches la finques en manes estranxeres, nun tornaba al país el valor total de les esportaciones.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} En resume, nun quedaba saldu dalgunu que pudiera permediar la balanza del comerciu guatemalianu en 1897{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} y encamentábense midíes d'austeridá y que se fixera un préstamu al llargu plazu axustáu en bones condiciones, y que nun fuera como los qu'hasta entós se fixeron polos gobiernu guatemalianos que non solamente teníen intereses escesivos, sinón que nun yeren alministraos de forma honrada.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} El 10 de marzu, el periódicu opositor ''La República'' publicó que nun esistía gayola ente la población guatemaliana pola realización de la Esposición, a pesar de la majestuosidad de la mesma; felicidá apatía deber a la esmolición polos acontecimientos económicos y políticos de los últimos meses.<ref name=republica1897/> Fízose ver que dende un principiu la idea de faer la esposición nun foi bien recibida -a pesar de que la situación económica del país yera bien bona nesi momentu- y qu'en 1897 la crisis faía por demás impopular a la celebración: la escasez de dineru, l'amenorgamientu de negocios y la imposición de mayores sacrificios pa sufragar la Esposición, fixeron que los ciudadanos refugar por completu.<ref name=republica1897>{{harvnb|La República|10 de marzu de 1897|p=}}</ref> A finales de marzu de 1897 siguieron los fuertes editoriales contra'l gobiernu en ''La República''. N'unu indicábase que nun se concluyó la llinia del Ferrocarril del Norte y que pa ello se precisen casi doce millones de pesos guatemalianos y que si se suspendíen dichos trabayos, el costu del caltenimientu de lo yá construyío costaría cerca de cuatro millones y mediu de pesos guatemalianos. Los editores de ''La República'' acusaron al gobiernu de despilfarrar l'erariu pos trató de faelo tou al empar: aparte del Ferrocarril del Norte -que por sigo solo traxera grandes beneficios económicos a Guatemala- habíense construyíu bulevares, parques, places, edificios suntuosos, amás de gastar tres millones de pesos guatemalianos na Esposición.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} ''La República'' foi inclusive un pocu más allá y acusó al presidente d'apoderase de bienes del Estáu.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} N'otru fuerte artículu contra'l gobiernu, acusen de deficiente'l manexu d'agua -la cual llográbase en parte del proyeutu de Acatán- y que se taba utilizando nes fontes de la Esposición dexando ensin suministros a la población de la [[Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} Por estes publicaciones, el periódicu foi cerráu temporalmente pol gobiernu de Reina Barrio, anque foi reabiertu pocos meses dempués. Cuando'l gobiernu dio cuenta de que la [[Esposición Centroamericana]] diba fracasar, provocó una baxa na cantidá de moneda de plata circulante cuando relevó a los bancos de Guatemala de pagar en moneda corriente d'oru o plata, facultándolos pa faelo colos sos propios billetes, de los qu'esistíen entós alredor de 10 millones de pesos en circulación. El 15 d'agostu de 1897, ''[[La Ilustración Guatemaliana|La Ilustración del Pacíficu]]'' publicó un severu editorial sobre la situación económica del país, faciendo ver que'l dineru que se xenerara cuando'l preciu del café taba alto habíase despilfarrado de tal forma, que cuando ésti cayó nos mercaos internacionales producióse una fuerte crisis económica derivada de la devaluación de la moneda circulante.{{harvnp|La Ilustración del Pacíficu|15 d'agostu de 1897|p=15}} Nesa mesma publicación repórtase que'l Bancu Agrícola Hipotecariu taba anunciando con grandes lletreros que camudaba los sos billetes por xiros al tipu de plaza, que na puerta del Bancu Intercontintental había un guardia qu'amenaciaba a les persones que diben camudar los sos billetes, y que'l diariu opositor ''La República'' informaba que'l costu de la lleche, los güevos y el pexe taba tan eleváu que solamente les families acomodaes podíen adquirilos y solicitaba que s'amenorgaren los aranceles a la farina pa nun debilitar a la población.{{harvnp|Macías del Real|15 d'agostu de 1897|p=28}} Por otru decretu posterior, dispunxo'l cambéu gradual por plata de los mesmos billetes nos primeros meses de 1898, pero esto nun llegó a cumplise debíu al asesinatu del presidente en febreru d'esi añu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=26}} === Arte y Educación === {{VT|Educación en Guatemala}} {{caxa de cita|Na enseñanza'l gobiernu del Xeneral Reina Barrios ye de los que meyores ejecutorias puede amosar. Namái que'l xeneral Reina Barrios, a la fin, inducíu polos elementos incapaces que lo arrodiaron a les postreres, hasta decretó'l zarru de les escueles, refrendando tan inusitada disposición don Mariano Cruz, como Ministru del ramu. Naquellos díes angustiosos, munchos espíritus nobles fundaron d'un día pa otru, les bases d'una [[Universidá Popular]], qu'enllenara los vacíos obligaos pola disposición oficial.|Tomáu del artículu d'[[Federico Hernández de León|Hernández de León, F.]]: ''El capítulu de les efemérides'', Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]], 22 d'abril de 1959.{{harvnp|Hernández de León|22 d'abril de 1959|p=}}}} Mientres el gobiernu de Reina Barrio Guatemala algamara dellos progresos nel orde intelectual, sobremanera n'idees escrites. Un gran númberu de periódicos publicar na capital y en numberoses poblaciones de la república, entá en delles predominantemente indíxenes y qu'apenes yeren daqué más qu'aldegues. Nos empiezos del so gobiernu, dio-y un impulsu poderosu a la enseñanza. Les escueles normales fueron oxetu de les sos atenciones y el so trabayu, anque nun tuvo tiempu de rematar esta obra. A la fin del so primer añu de gobiernu, el presidente fixo una visita de pueblos (visites que los presidentes de guatemalianos realizaben con cierta frecuencia hasta 1944) y recoyó munchos rapazos de les escueles públiques de los pueblos y a los meyores diolos beques pa la Escuela Normal de l'Antigua. Esta escuela funcionó nos conventos de San Sebastián y depués nel de la Compañía de Xesús.{{harvnp|Hernández de León|22 d'abril de 1959|p=}} En 1892 llegó a Guatemala pa estudiar nel [[Institutu Nacional Central pa Homes]] el futuru intelectual unionista nicaraguanu Salvador Mendieta como alumnu esternu.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} Mendieta formó parte d'una comunidá estudiantil constituyida por mozos naturales de distintes partes del ismu, quien por aciu el diálogu y la convivencia diaria adquiriríen conocencies de les realidaes polítiques de los países vecinos y una perceición rexonal de Centroamérica como totalidá histórica.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} En 1894, Mendieta foi'l líder de la primer sociedá estudiantil unionista, que tuvo una esistencia efímera, pos en xunetu d'esi añu Mendieta –al pie de los sos compañeros de sociedá– foi espulsáu del Institutu por orde del presidente de Guatemala, xeneral Reina Barrios, n'habiendo promovíu un movimientu contra'l direutor de la institución.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} El 21 de marzu de 1893 el decretu llexislativu 193 dispunxo que les xuntes direutives de les facultaes de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]] seríen nomamientos del executivu lo mesmo que los catedráticos de les escueles facultatives. Les facultaes nun dar# en escoyer les sos xuntes direutives, y nun podíen sacar cátedres a oposición.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=65}} Esi mesmu añu creóse l'Institutu Agrícola d'Indíxenes que s'estableció orixinalmente na finca Aceituno en 1894 so la direición d'Adolfo Vendrell.{{harvnp|Abac|Manuel T.|Bertrán|1897|p=168-172}} Nesa escuela impartía teunoloxía agrícola y tamién gramática castellana ya instrucción nel [[sistema métricu]];{{harvnp|Abac|Manuel T.|Bertrán|1897|p=168-172}} depués, n'abril de 1896, la escuela foi treslladada al so nuevu edificiu, construyíu nos campos de La Reforma onde tuvo a cargu del direutor José María Fuentes.{{harvnp|Abac|Manuel T.|Bertrán|1897|p=168-172}} En 1897, por cuenta de la crisis económica derivada del embellecimiento de la infraestructura y el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]], hubo serios problemes económicos nel país, los que se reflexaron na educación.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=220}}. Nuna publicación del [[Diariu de Centro América]] del 20 de febreru d'esi añu, esixir al direutor del [[Institutu Nacional Central pa Homes]] -entós el meyor establecimientu d'educación secundaria pa homes en Guatemala- que s'esforcie en pagar un bon profesor de matemátiques, xeometría y trigonometría, yá que diba trés años que dicha educación taba desdexada y a los estudiantes que deseyaben ingresar a la [[Facultá d'Inxeniería de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Escuela Facultativa d'Inxeniería]] obligábase-yos a sostener un exame previu.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1 de marzu de 1897|p=228}} La situación empeoró: Reina Barrios viose forzáu a aforrar n'educación, cerrando les escueles y la [[Universidá de San Carlos|Universidá Nacional]].{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=14}} A fines d'esi añu, Salvador Mendieta tornó a Guatemala pa empecipiar los sos estudios universitarios, pero por cuenta de la inestabilidá política de Guatemala depués de les revoluciones d'Oriente y Occidente tres la reelección de presidente, l'aguda crisis económica derivada del fracasu de la Esposición Centroamericana y de la cayida de los precios del café, y al zarru de la Universidá, decidió treslladase a Méxicu a principios de 1898.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=5}} Pero tres la muerte de Reina Barrio'l 8 de febreru, el gobiernu decretó l'apertura de los establecimientos públicos d'enseñanza, alloñando que la instrucción yera la base de les instituciones lliberales; Mendieta entós ingresó a la [[Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Facultá de Derechu y Notariado]] de la [[Universidá de San Carlos|Universidá Nacional]] de Guatemala.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=5}} ==== Himnu Nacional ==== {{AP|Himnu Nacional de Guatemala}} {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=90%|Considerando que s'escarez en Guatemala d'un Himnu Nacional, pos el qu'hasta güei se conoz con esi nome, non yá cadez de notables defectos, sinón que nun foi declaráu oficialmente como tal; y que ye conveniente dotar al país d'un himnu que pola so lletra y música respuenda a los elevaos fines en que tou pueblu cultu empresta esta clase de composiciones.}} [[Ficheru:Himnonacional1897.jpg|200px|miniaturadeimagen|Partitura del Himnu Nacional de Guatemala publicada en ''La Ilustración Guatemaliana'' en 1897.{{sfn|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=250-251}}]] En 1896 convocó a un concursu pa crear el [[Himnu Nacional de Guatemala]]. D'esti nuevu concursu salió premiada la obra de [[Rafael Álvarez Ovalle]] esta vegada musicalizando un poema amparáu col seudónimu de "Anónimu". Hubo descontentu ente los que nun ganaron, quien fixeron llegar la so quexa hasta'l primer mandatariu. Reina Barrios, en presencia de los miembros del so gabinete y otres personalidaes y maestros d'arte musical, volvieron escuchar toles composiciones que compitieron nel concursu, saliendo electa nuevamente por unanimidá, la del maestru Rafael Álvarez Ovalle. L'autor de la lletra del Himnu Nacional, permaneció nel más fondu misteriu hasta 1910 en que s'afayó que'l so autor yera'l poeta cubanu [[José Joaquín Palma]], pos esti reveló'l so secretu, antes de morrer, de qu'él yera l'autor de la lletra del himnu de Guatemala. L'estrenu del Himnu Nacional tuvo llugar nel actu llíricu lliterariu celebráu nel Teatru Colón la nueche del domingu 14 de marzu de 1897, como unu de los principales puntos del programa de festexos de la Esposición Centroamericana, siendo condecoráu con medaya d'oru y diploma d'honor el maestru Rafael Álvarez Ovalle. === Política Esterior === Influyó na política centroamericana, entamando la primera [[Esposición Centroamericana]] en 1897 y primió a [[Ponciano Leiva]] por que dexara la presidencia d'[[Hondures]] ganada nun golpe d'estáu.{{harvnp|Gardner Munro|1918|p=123}} [[Ficheru:Casanova1897.jpg|miniaturadeimagen|200px|Lic. Ricardo Casanova y Estrada, arzobispu de Guatemala a la so torna al país en marzu de 1897. Fotografía d'[[Alberto G. Valdeavellano]].{{harvnp|Macías del Real|1897|p=239}}]] [[Ficheru:Barriostelegrama.jpg|miniaturadeimagen|200px|Telegrama unviáu al arzobispu de Guatemala pol xeneral José María Reina Barrios tres el so regresu a Guatemala en 1897.]] En 1897, emitió una amnistía que dexó'l regresu del Arzobispu Ricardo Casanova y Estrada a Guatemala, quien fuera espulsáu pol presidente [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]].{{harvnp|Macías del Real|1897|p=241}} L'arzobispu llegó'l 19 de marzu d'esi añu, acompañáu del padre Juan Paz; cuando llegó al [[Puerto San José]] nel vapor Newport, un ensame llegó a recibilo y escuchó con sumisión la misa que celebró'l preláu.{{harvnp|Macías del Real|1897|p=241}} Depués partió en tren escontra la ciudá, onde foi recibíu por una enorme ensame na estación, y depués acompañar hasta la [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Guatemala)|Plaza d'Armes]]; había tamién persones nos teyaos y nes ventanes de les cases, quien aclamaben frenéticamente al recién llegáu.{{harvnp|Macías del Real|1897|p=241}} Depués, un maxestosu [[Te Deum]] celebrar na [[Catedral de Ciudá de Guatemala|Catedral Metropolitana]], que taba dafechu atarraquitada por representantes de tola sociedá guatemaliana. Inclusive los escritores agnósticos de ''La Ilustración Guatemaliana'', como A. Macías del Real, nun pudieron menos que felicitar al arzobispu, quien llegaba procedente de [[Roma]] y tampoco pudieron negar que'l catolicismu yera nesi momentu la relixón preponderante nel país.{{harvnp|Macías del Real|1897|p=241}} === Estensión del so mandatu === En xineru de 1897 empecipiáronse les revueltes en contra del gobiernu de Reina Barrio; el 28 de xineru'l territoriu guatemalianu foi invadíu por un grupu de revolucionarios que se componía d'unos cientu cincuenta homes armaos con rifles Remington, Winchester y Lebel.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=216}} Asina'l gobiernu enterar del asuntu, unvió tropes pa contener a los invasores, que diéron-yos algame'l 2 de febreru nun llugar llamáu Granadías; tres el combate, los invasores fueron derrotaos y los sos líderes -Tadeo Trabanino, Braulio Martínez, Juan Vargas y Anselmo Fajardo- prindaos, xulgaos y fusilaos el mesmu día.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=216}} Los rebeldes que llograron escapar, fuxeron escontra El Salvador y depués súpose que yá instituyeren una xunta preliminar central de gobiernu, que diba tar dirixida pol ciudadanu guatemalianu [[José León Castillo]] quien depués reportó que sí tuviera en correspondencia con Tadeo Trabanino, líder principal de la revuelta.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=216}} Por esos mesmos díes empezaron a apaecer artículos d'opinión nos que se llomaba al réxime de Barrios como tiránicu, aduciendo que nun se dexó que se desenvolvieren los partíos políticos que taben garantizaos pola llei.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru dde 1897|p=216}} Y tamién hubo artículos que duldaben de la capacidá del gobiernu pa sacar alantre la [[Esposición Centroamericana]] y les eleiciones presidenciales coles mesmes;{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=216}} les eleiciones yeren tema importante nesi momentu, porque yá se reportara qu'esistía una moción pa reformar la Constitución col enfotu de esaniciar la prohibición de la reelección, pero que nun procediera en 1896 porque nun s'axuntaron los diez parllamentarios riquíos pa empecipiar el trámite; sicasí, en febreru de 1897 yá s'axuntara esi númberu de llexisladores.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1 de marzu de 1897|p=228}} El 5 de marzu de 1897 [[Prósperu Morales]] arrenunció al so cargu como Secretariu del despachu d'Instrucción Pública pa participar como candidatu presidencial nes eleiciones presidenciales programaes pa esi añu. Na so carta de dimisión empobinada al presidente Reina Barrios, Morales indicó que lo faía basándose nel principiu de alternabilidad qu'axustaba la Constitución de Guatemala y porque quería combatir dende'l planu políticu les midíes tomaes pol gobiernu del presidente, ensin que se -y achara que tuviera traicionando al presidente o parapetándose dende'l so altu puestu oficial.{{harvnp|Macía del Real|15 de marzu de 1897|p=239}}. A finales de marzu publicaron fuertes editoriales contra'l gobiernu nel periódicu opositor ''La República'' indicando que nun se concluyó la llinia del Ferrocarril del Norte y que pa ello se precisen casi doce millones de pesos guatemalianos y que si se suspendíen dichos trabayos, el costu del caltenimientu de lo yá construyío costaría cerca de cuatro millones y mediu de pesos guatemalianos. Los editores de ''La República'' acusaron al gobiernu de despilfarrar l'erariu pos trató de faelo tou al empar: aparte del Ferrocarril del Norte -que por sigo solo traxera grandes beneficios económicos a Guatemala- habíense construyíu bulevares, parques, places, edificios suntuosos, amás de gastar tres millones de pesos guatemalianos na [[Esposición Centroamericana]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} ''La República'' foi un pocu más allá y acusó al presidente d'apoderase de bienes del Estáu.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} En mayu yera mayor el refugu a la midida de reeleción del presidente, que calificóse d'atentáu contra la Constitución y refugóse emitir publicaciones nes que se favoreciera la mesma.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1 de mayu de 1897|p=276}} Y cuando'l proyeutu d'agua de Acatán empezó a amosar defectos y falta d'agua les crítiques del periódicu opositor ''La República'' -qu'entós yá tenía seis años d'esistencia- fueron tan fuertes, que'l gobiernu suspender a mediaos de mayu de 1897 hasta que demostrara de forma concluyente que'l xeneral Reina Barrios esbardiara les rentes de la nación y que fixera mal usu d'elles, pa lo que'l gobiernu punxo a disposición de los redactores del diariu los llibros de contabilidá del Executivu.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de mayu de 1897|p=290}} Por decretu de 24 d'abril de 1897, l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]] prorrogó les sos sesiones pol tiempu que fuera necesariu. Cuatro díes más tarde, y unos pocos antes de ser eslleida pol presidente, por decretu númberu 360 de 28 d'abril, nomaba primer y segundu designaos a la presidencia, respeutivamente, al llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] y al xeneral Manuel Soto.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=21}} El 31 de mayu de 1897 foi eslleida l'Asamblea Llexislativa; la publicación ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'' describe esti fechu asina: «Fundándose nes circunstancia que siguen, l'Executivu asumió los Poderes de la República. Se prentendió romper pola Asamblea los llazos de la bona harmonía ente los Poderes de la Nación, y llegóse hasta'l puntu de dictar lleis anticonstitucionales y por lo mesmo inconvenientes y entá contradictories. La minoría foi amenorgándose, cada vez más, hasta'l númberu de nueve diputaos que nun podíen nin axuntase en xunta'l 31 de mayu últimu, quedando asina disuelta, ello ye que la augusta Representación Nacional.»{{harvnp|Macías del Real|30 de xunu de 1897|p=320}} Depués d'eslleir a l'Asamblea, convocó a una nueva Asamblea Constituyente n'agostu de 1897, que prorrogó'l so mandatu por otros cuatro años d'alcuerdu al decretu emitíu n'agostu de 1897. Ente los diputaos constituyentes que votaron a favor de la prórroga tuvieron el llicenciáu [[Antonio Batres Jáuregui]] -quien foi delles vegaes [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guatemala|Ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala]] y embaxador de Guatemala ante los [[Estaos Xuníos]]- y el señor [[Carlos Herrera y Luna]] -quien en 1920 sería designáu [[Presidente de Guatemala]].{{harvnp|Macías del Real|1 de setiembre de 1897|p=42}} El so nuevu gabinete tuvo conformáu de la siguiente forma: * Gobernación y Xusticia: Mariano Cruz (en sustitución de Manuel Estrada Cabrera) * Instrucción Pública: Mariano Cruz (en sustitución de [[Prósperu Morales]], quien arrenunció al cargu por non tar acordies cola estensión del mandatu presidencial y participar como candidatu presidencial) * Rellaciones Esteriores: [[Antonio Batres Jáuregui]] * Facienda: Francisco C. Castañeda * Fomentu: Feliciano García * Guerra: Gregorio Solares === Revolución Quetzalteca de 1897 === {{AP|Revolución quetzalteca}} [[Ficheru:Martires97xela 2014-06-16 09-40.jpg |Monumentu y Panteón de los Mártires de 1897 en Quetzaltenago en 2014.|200px|miniaturadeimagen]] La prórroga forzada del gobiernu de Reina creó descontentu ente la población guatemaliana, que se dio cuenta de que les intenciones del gobernante yá nun yeren namái'l progresu del país. Diéronse protestes y el 7 de setiembre insurrectos tomaron los cuarteles y les oficines públiques de San Marcos y colaron camín de Quetzaltenango con un exércitu improvisáu formáu por trabayadores, comerciantes y profesionales. Los líderes del movimientu, Juan Aparicio, fíu (fanegueru filántropu), y Sinforoso Aguilar (alcalde primeru de Quetzaltenango), fueron traicionaos por un supuestu amigu y apurríos a los militares lleales a Reina Barrio. El Presidente ordenó fusilalos el 13 de setiembre ensin previu xuiciu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=24}} La sociedá quetzalteca clamió al presidente que los condergaos nun fueren fusiláu, a lo que Reina Barrios finalmente aportó y pidió al so Ministru de Gobernación Estrada Cabrera que telegrafiara'l mensaxe. El Ministru -que tamién yera quetzalteco y tenía una querella personal con Aparicio-, retrasó la unviada de la telegrama, que llegó al so destín dempués de la muerte de Aparicio. Aparentemente, Estrada Cabrera tenía un problema personal con Aparicio por non llograr apoderase de la Empresa Llétrica de Quetzaltenango, y aprovechó la circunstancia pa esanicialo. Al dase cuenta, Reina Barrios unvia a Estrada Cabrera a Costa Rica a una comisión diplomática; al tornar d'esi país, Estrada Cabrera foi removíu como Secretariu de Gobernación.{{harvnp|Hernández de León|22 d'abril de 1959|p=}} Aparicio y Aguilar, y cerca de dos centenares de los cayíos na batalla de Quetzaltenango, fueron soterraos nuna fuesa común nel campusantu de Quetzaltenango conocida dende entós como'l Panteón de los Mártires». == Ver tamién == === Presidentes y líderes lliberales === * [[Francisco Morazán]] * [[José María Orantes]] * [[José María Reina Barrios]] * [[Justo Rufino Barrios]] * [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]] * [[Manuel Estrada Cabrera]] * [[Manuel José Arce]] * [[Mariano Gálvez]] * [[Miguel García Granados]] === Presidentes y líderes conservadores === * [[Alejandro M. Sinibaldi]] * [[Carlos Salazar Bravo|Carlos Salazar]] * [[José Venancio López]] * [[Juan Antonio Martínez]] * [[Mariano Rivera Paz]] * [[Pedro de Aycinena]] * [[Rafael Carrera]] * [[Vicente Cerna y Cerna]] === Símbolos patrios instituyíos pola Reforma Lliberal === * [[Bandera de Guatemala]] * [[Escudu d'Armes de Guatemala]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{refcomienza|2}} * {{cita publicación|apellíu=Abac|apellíu2=Manuel T.|nome2=Evaristo|apellíu3=Bertrán|nome3=Pedro|títulu=Los indios que se redimen: Cartes d'estudiantes indíxenes aventayaos|publicación=La Ilustración Guatemaliana|allugamientu=Guatemala|añu=1897|volume=I|númberu=11|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/252/mode/2up}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/efemridesmilit00ramguat#page/114/mode/2up|títulu=Efemérides militares|apellíu=Aceña|nome=Ramón|añu=1899|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945}} * {{cita llibru |autor=Asamblea Nacional Constituyente|url=https://archive.org/stream/leyconstitutivadela00guat#page/n1/mode/2up|títulu=Ley constitutiva de la República de Guatemala decretada pola Asamblea Nacional Constituyente'l 11 d'avientu de 1879 y reformada pol mesmu Altu Cuerpu en 5 de payares de 1887 y 30 d'agostu de 1897; pa usu de les escueles|allugamientu=Guatemala|editorial=Tipografía Nacional|añu=1899}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|apellíu=Aycinena y Piñol|nome=Pedro de|enllaceautor=Pedro de Aycinena|títulu=Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|editorial=Imprenta La Paz|añu=1854|allugamientu=Guatemala|idioma=Llatín y Español}} * {{cita publicación |apellíu=Barrios|nome=Justo Rufino|enllaceautor=Justo Rufino Barrio|títulu=Decreto del 7 de xunu de 1872 de Justo Rufino Barrios|fecha=7 de xunu de 1872|publicación=Museo Nacional d'Historia|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=25 de setiembre de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Bauer Paiz|nome=Alfonso|enllaceautor=Alfonso Bauer Paiz|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/1j|títulu=Catalogación de lleis y disposiciones de trabayu de Guatemala del periodu 1872 a 1930|editorial=Institutu d'Investigaciones económiques y sociales, [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|allugamientu=Guatemala|añu=1965}} * {{cita publicación|apellíu=Cach|nome=Mónica|títulu=Historia de la educación en Guatemala|url=http://www.monografias.com/trabayos94/hestoria-educacion-en-guatemala/historia-educacion-en-guatemala.shtml|añu=2014|fechaaccesu=2 d'avientu de 2014|publicación=Monografíes en llinia}} * {{cita publicación|nome=Regina|apellíu=Fuentes Oliva|títulu=1920, una década de cambeos educativos pa Guatemala|publicación=Boletín AFEHC|númberu=N.°54|añu=2012|url=http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|archiveurl=https://archive.today/20141202054540/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|archivedate=2014-12-02}} * {{cita publicación|apellíu=Castellanos Cambranes|nome=Julio|títulu=500 años de llucha pela tierra. Estudios sobre propiedá rual y reforma agraria en Guatemala|volume=1|capítulu=5. Enclinos del desenvolvimientu agrariu nel sieglu XIX y surdimientu de la propiedá capitalista de la tierra en Guatemala|allugamientu=Guatemala|editorial=FLACSO|añu=1992|url=http://www.flacsoandes.edu.ec/libros/digital/53099.pdf|ref=harv}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=5nFVAAAAMAAJ&source=gbs_navlinks_s|títulu=Memoria sobre la cuestión de llendes ente Guatemala y Méxicu|autor=Comisión Guatemaliana de Llendes con Méxicu|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1900|páxines=325}} * {{cita llibru |apellíu=García Laguardia|nome=Jorge Mario|títulu=Reforma lliberal en Guatemala|capítulu=Jorge García Granados vs. Justo Rufino Barrios|url=http://biblio.juridicas.unam.mx/llibros/1/370/7.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150203221013/http://biblio.juridicas.unam.mx/llibros/1/370/7.pdf|fechaarchivu=3 de febreru de 2015}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/recopilacinde01unseguat|autor=Gobierno de Guatemala|títulu=Recopilación de les Lleis emitíes pol Gobiernu Democráticu de la República de Guatemala, dende'l 3 de xunu de 1871, hasta'l 30 de xunu de 1881|añu=1881|volume=I|allugamientu=Guatemala|editorial=El Progresu}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison|nome=Fernando|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|títulu=Sociedad elegante: Receición nel Palaciu Presidencial|añu=1896|volume=1|númberu=11|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/260/mode/2up|páxina=172|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Eco de la Prensa: tirar la piedra y esconder esquitar|añu=15 de febreru de 1897|volume=I|númberu=14|allugamientu=Guatemala|publicación=La Ilustración Guatemaliana|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/340/mode/1up|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Eco de la Prensa|añu=1 de marzu de 1897|volume=I|númberu=15|allugamientu=Guatemala|publicación=La Ilustración Guatemaliana|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/364/mode/1up|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Don Rafael Álvarez|añu=15 d'abril de 1897|volume=1|númberu=17|publicación=La Ilustración Guatemaleca|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/410/mode/2up|páxina=249|editorial=Siguere, Guirola y Cía|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Eco de la Prensa|añu=1 de mayu de 1897|volume=1|númberu=19|publicación=La Ilustración Guatemaleca|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/465/mode/2up|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Resumen quincenal|añu=15 de mayu de 1897|volume=1|númberu=20|publicación=La Ilustración Guatemaleca|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/480/mode/2up|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Lavarreda|nome=Carlos|url=https://books.google.com/books?id=rT88HRY7N3EC&pg=PA47&lpg=PA47|títulu=El Reformador: Justo Rufino Barrio|ubicación=Guatemala|editorial=Guate360°|añu=s.f.}} * {{cita llibru |apellíu=Luján Muñoz|nome=J.|títulu=Les Revoluciones de 1897, La Muerte de J. M. Reina Barrios y la Eleición de M. Estrada Cabrera|url=https://books.google.com/books/about/Les revoluciones_de_1897.html?id=IS1rAAAAMAAJ|isbn=9788489766990|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=2003}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|enllaceautor=Antonio Macías del Real|títulu=Resumen quincenal|publicación=La Ilustración Guatemaliana|allugamientu=Guatemala|añu=1896|volume=I|númberu=2|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/46/mode/2up}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|títulu=Revista quincenal|publicación=La Ilustración Guatemaliana|allugamientu=Guatemala|añu=15 de febreru de 1897|volume=I|númberu=14|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/348/mode/2up}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|títulu=Resumen Quincenal|añu=15 de marzu de 1897|volume=1|númberu=16|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/388/mode/2up|allugamientu=Guatemala|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|añu=1897|títulu=L'Arzobispu Ricardo Casanova y Estrada|publicación=La Ilustración Guatemaliana|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/325/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=17|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|títulu=Resumen quincenal|publicación=La Ilustración Guatemaliana|allugamientu=Guatemala|añu=30 de xunu de 1897|volume=I|númberu=22|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/524/mode/2up}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|títulu=Resumen quincenal|añu=1 de setiembre de 1897|volume=II|númberu=27|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana|La Ilustración del Pacíficu]]|url=https://archive.org/details/lailustra225unseguat|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Macías del Real|nome=A.|máscaraautor=1|títulu=Resumen quincenal|añu=15 d'agostu de 1897|volume=II|númberu=26|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana|La Ilustración del Pacíficu]]|url=https://archive.org/details/lailustra226unseguat|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía.}} * {{cita llibru |autor=Martínez Peláez, Severo|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|títulu=La Patria del Criollu: ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|url=https://books.google.com/books?id=RcrtDXh6PBQC&pg=PA306&lpg=PA306|editorial=[[Duke University Press]]|añu=2009|isbn=9780822392064|páxines=xlix y 306}} * {{cita llibru |apellíu=Mendoza|nome=Juan Manuel|añu=1946|títulu=Biografía d'Enrique Gómez Carrillo: La so vida, la so obra y la so dómina|edición=2<sup>a</sup>.|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala}} * {{cita web|apellíu=Murphy|nome=Freddy|añu=2008|url=http://integraciondecentroamerica.blogspot.com/2008/05/justo-rufino-barrios-y-la-unin.html|títulu=Justo Rufino Barrios y la xunión centroamericana|website=Integración de Centroamérica|fechaaccesu=3 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150203220459/http://integraciondecentroamerica.blogspot.com/2008/05/justo-rufino-barrios-y-la-unin.html|fechaarchivu=3 de febreru de 2015}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/poesiasdejjpalm00palmgoog|apellíu=Palma|nome=José Joaquín|enllaceautor=José Joaquín Palma|títulu=Poesíes|añu=1882|editor=[[Ramón Rosa]]|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Tegucigalpa, Honduras}} * {{cita llibru |apellíu=Paz Hernández|nome=Rolando|url=https://www.scribd.com/doc/156648065/Movimientu-Magisterial-Guatemalianu|títulu=El movimientu magisterial guatemalianu: notes pa la so hestoria editorial=Edición en línea|añu=s.f.|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|apellíu=Saravia|nome=José Miguel|añu=1897|títulu=Situación económica|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/376/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=16|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/reportofsecretar00guat|títulu=Report of the secretary of foreign relations of the republic of Guatemala to the national legislative assembly concerning the prinde and death of General J. Martín Barrundia|autor=Secretaría de Rellaciones Esteriores|allugamientu=Guatemala|editorial=El Modelu|añu=1891}} * {{cita publicación|url=http://www.plumsock.org/monu12.htm|nome=Ralph Lee, Jr.|apellíu=Woodward|títulu=Rafael Carrera y la creación de la República de Guatemala, 1821–1871|publicación=Serie monográfica|númberu=12|editorial=CIRMA y Plumsock Mesoamerican Studies|añu=2002|isbn=0-910443-19-X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812053241/https://plumsock.org/monu12.htm|archivedate=2022-08-12|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871|nome=Ralph Lee, Jr.|apellíu=Woodward|máscaraautor=1|añu=1993|editorial=University of Georgia Press|allugamientu=Athens, Georgia EE.XX.|formatu=Edición en llinia|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|fechaaccesu=28 d'avientu de 2014|máscaraautor=1|idioma=en}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com.gt/books?id=-RwNAQAAQBAJ&pg=PA337&lpg=PA337|apellíu=Woodward|nome=Ralph Lee, Jr.|máscaraautor=1|títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala 1821-1871|añu=2012|editorial=University of Georgia Press|isbn=9780820343600|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Yagenova|nome=S. V.|títulu=Los maestros y la Revolución d'Ochobre: una recuperación de la memoria histórica del Sindicatu de Trabayadores de la Educación de Guatemala (STEG)|editorial=Editorial de Ciencies Sociales|allugamientu=Guatemala|añu=2004}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == * [http://hoyenlahistoriadeguatemala.org Güei na hestoria de Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211082534/http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/ |date=2018-12-11 }} * [https://www.scribd.com/doc/959399/llei-organica-de-la universidá-de-san-carlos-de-guatemala Scribd.com] (testu de la ''Llei orgánica de la Universidá San Carlos de Guatemala''). {{Tradubot|Revolución Liberal de 1871}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Revoluciones del sieglu XIX|Lliberal de 1871]] 0qfde8qzvfy3cass2dj4sgofomzirlt 0 156858 4496405 4307693 2026-05-26T06:00:48Z Limotecariu 735 4496405 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ramón Ernesto Cruz Uclés''' {{nym}} foi un [[abogáu]], catedráticu universitariu, políticu y [[Cuarenta y tres|cuarentenu tercer]] [[presidente]] de la república d'[[Hondures]] ente'l 7 de xunu de 1971 hasta'l 4 d'avientu de 1972. == Biografía == Ramón Ernesto Cruz Uclés, nació na llocalidá de "Cantarranas" [[Valle d'Ánxeles]],<ref>Hondures Histórica, José Francisco Martínez, 1974, (páxina 322)</ref> departamentu de Francisco Morazán, [[Hondures]]. Los sos padres fueron: el Profesor Alberto Cruz Soto y la so madre Elisa Uclés Rosales. Foi'l fíu mayor, y los sos hermanos fueron: Herlinda, Carlos, Raúl, René, y Marta. En 1917 asistió a la Escuela Normal pa profesores onde se graduó de profesor d'estudios primarios. Más tarde, estudió na ciudá de [[Guatemala]] onde llogró'l títulu de Bachiller en Ciencies y Lletres nel [[Institutu Nacional Central pa Homes]]. Graduóse en [[ciencies]] y [[derechu]] na [[Universidá Nacional Autónoma d'Hondures]] en 1928 (UCM), foi miembru de la Corte Suprema de Xusticia dende 1949 hasta 1964 y miembru de la [[Corte Internacional de Xusticia]] en [[L'Haya]] [[Países Baxos]].<ref>Ramón Ernesto Cruz O. 1903-1985. [http://www.angelfire.com/ca5/mas/dpmapas/fmo/teg/t109.html]</ref> Dende 1963, nun se realizaben eleiciones xenerales n'Hondures, debíu al golpe d'estáu, perpetáu pol xeneral [[Oswaldo López Arellano]] previu a celebrase dichos comicios eleutorales; Cruz Uclés yera unu de los favoritos naquelles malogrados campañes, militante del [[Partíu Nacional d'Hondures]], Cruz Uclés foi escoyíu como candidatu oficial a la presidencia nos [[Eleiciones xenerales d'Hondures de 1971|comicios eleutorales]] d'abril de 1971, onde Cruz Uclés resultó vencedor, sobre'l Llicenciáu [[Jorge Bueso Arias]] candidatu del [[Partíu Lliberal d'Hondures]]. Tres namái 18 meses nel poder foi removíu de la presidencia constitucional d'Hondures por otru golpe d'estáu encabezáu de nuevu por López Arrellano. Ramón Ernesto Cruz morrió na ciudá de [[Tegucigalpa]] a los 82 años d'edá. == Docencia<ref>Ramón Ernesto Cruz[http://www.historiadehonduras.hn/presidentes/ramonernestocruz.htm]</ref> == # Nos años de 1921 y 1922 exerció la docencia na Escuela de Varones de San Juancito, Departamentu de Francisco Morazán, Hondures. # Profesor de Derechu Internacional Quitáu nel añu de 1932, cátedra que desempeñó en delles oportunidaes nos años siguientes. # Profesor de Socioloxía, de Derechu Políticu y Constitucional nel añu de 1938 d'equí p'arriba. # Rector de la Universidá Nacional d'Hondures en 1949. # Profesor de Teoría Xeneral del Estáu y Derechu Constitucional a partir de 1950. # Profesor d'Historia del Derechu y les Instituciones Xurídiques a partir de 1961. # Secretaría de la Facultá de Derechu de la Universidá Nacional d'Hondures. # Decanu de la Facultá de Derechu de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures. == Cargos públicos == # Dende 1929 hasta 1943 desempeñó'l cargu de Xuez de Lletres del Departamentu de Francisco Morazán, nes cañes criminal y civil. # Dende 1943 a 1945 exerció los cargos de Maxistráu de les Cortes 2ª. Y 1era. D'Apelaciones de Tegucigalpa, Departamentu de Francisco Morazán. # De 1945 a 1946 exerció la Fiscalía del Conseyu del Distritu Central. # Ministru Estraordinariu y Plenipotenciario ante'l Pueblu y Gobiernu de la República d'El Salvador y darréu nomáu primer Embaxador ante dichu país (1946-1948) # Maxistráu de la Corte Suprema de Xusticia de la República d'Hondures (1949-1954). # Axente d'Hondures ante la Corte Internacional de Xusticia con sede en L'Haya nel xuiciu establecíu pol Gobiernu d'Hondures por que dichu Tribunal declarara que Nicaragua taba obligada a executar el Laude de 23 d'avientu de 1908 dictáu pol Rei d'España Alfonso XIII. # Candidatu a la Presidencia de la República d'Hondures (1963). # Presidente de la República d'Hondures (1971-1972). # Presidente de la Comisión Xurídica Nacional qu'ellaboró los anteproyectos de Códigu Penal, Llei d'Indultos y Conmutas, Llei Orgánica del Réxime Carcelario y Penitenciariu y Códigu pa Menores (1954). == Cargos n'Instituciones Presidente de l'Asociación d'Estudiantes de Derechu (1928). # Presidente de la Sociedá d'Abogaos d'Hondures (Dende 1949 a 1955 y de 1961 a 1962). # Presidente del Institutu Morazánico. # Presidente de la Federación de Profesionales Universitarios d'Hondures. # Presidente del Club Rotario d'Hondures (1951-1952). # Presidente del Colexu d'Abogaos d'Hondures (1967-1968). # Presidente de la [[Sociedá de Xeografía y Historia d'Hondures]] (1966 a 1967). # Presidente de l'Academia de Xeografía y Historia d'Hondures (1968 a 1969). == Asistencia a Xuntes y Conferencies == # Nel añu de 1946, en representación d'Hondures asistió como Delegáu Alternu a la Cuarta Xunta de l'Alministración de Socorru y Rehabilitación de les Naciones Xuníes (UNRRA) # Delegáu d'Hondures ante la IX Conferencia Americana Internacional celebrada en Bogotá, Colombia del 30 de marzu al 2 de mayu de 1948, onde s'ellaboró y aprobó la Carta de la OEA, el Pactu de Bogotá, la Declaración sobre los Derechos del Home y l'Alcuerdu sobre la Cooperación Económica Americana. # Nel añu de 1956 presidió la delegación d'Hondures a la Conferencia Especializada sobre Problemes del Mar celebrada en Santu Domingu, República Dominicana. # Nel añu de 1957 presidió la Delegación Especial de la República d'Hondures ante'l Conseyu de la Organización d'Estaos Americanos constituyíu provisionalmente como Organo de Consulta por cuenta de la agresión cometida al territoriu hondureñu pola Guardia Nacional Nicaraguana. # En 1962 asistió, por invitación especial, al Congresu de la Comisión Internacional de Xuristes sobre l'Imperiu del Derechu nel Mundu, celebrada en Petrópolis, Brasil. # En 1955 asistió en representación de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures al IV Congresu de Facultaes de Derechu. # En 1966 asistió, al Seminariu entamáu pola Organización Alemana Frederik Naupman sobre la Enseñanza nes Universidaes Alemán y Centroamericanu. == Membresías == # The American Judicature Society. # Federación Interamericana d'Abogaos. # The American Academy of Political and Social Sciencies. # Sociedá Americana de Econometría. == Condecoraciones y honores == # [[Orde de Francisco Morazán]] # Orde del Quetzal, Placa d'Oru, Guatemala (1971) # Condecoración dominicana de "Duarte, Sánchez y Mella" # Orde "Gustavo Amador" de Panamá # Condecoración "Les Nubes Aparentes" de China # Condecoración española en "El Méritu Civil" # Condecoración Instituto de Cultura Hispánica # Condecoración de "Bon Xuez" nel grau máximu de Medaya d'Oru polos sos altos méritos personales y la so destacada figura centroamericana dada pola Corte Suprema de Xusticia de Guatemala el 8 de xunetu de 1978 # "Caballero del Corpus Christi dada pol Capítulu Hispanoamericanu de Caballeros del Corpus Christi en Toledo, el 12 de xunu de 1979 # Reconocencia "Bodes d'Oru Magisteriales" dau pol Ministeriu d'Educación Pública d'Hondures == Trabayos d'investigaciones == # Documento información pa los Asesores Europeos de la Delegación Hondureña ante la Corte internacional de Xusticia, con asientu en L'Haya, en rellación a la contramemoria de Nicaragua, (base de la impugnación nel xuiciu oral (1959). # "Pretendíu escesu de poder, error esencial, falta de motivación y escuridaes y contradicciones". Documentu base pa los Asesores '''CHARLES DE VISSCHER y PAUL GUGGENHEIN''' (1959). === Artículos publicaos === # El divorciu dende'l puntu de vista del Derechu Internacional Priváu (1935) # El Cambéu. 1935 # El Presidiu y la Reclusión. 1935 # El Funcionamientu de les Bolses; pa los alumnos del 2º. Cursu de Xurisprudencia # Proteición Nacional. 1937 # Contralor Constitucional. 1937 # El Control Constitucional de les Lleis n'Hondures. 1942 # Unificación de la Enseñanza en Centroamérica. 1942 # Propónse la Fundación del Institutu d'Investigaciones Sociales n'Hondures. 1943 # El pensamientu Políticu de Morazán. 1944 # Humanismu Científicu. 1944 # Institutu de Derechu Procesal. 1944 # Informe relativu al Alcuerdu suscritu pol [[Fondu Monetariu Internacional]]. 1945 # Los nuesos Propósitos. 1945 # Situación demográfica d'Hondures en 1945. 1946 # "Demografía Hondureña 1945-1946". 1946 # La Organización del Creitu Agrícola n'Hondures. 1946 # Los Derechos Humanos n'Hondures. 1950 # Idees p'Axenda d'un Congresu Xurídicu Nacional. 1950 # Los problemes económicu y social na resolución de Bogotá. 1950 # La Pena de muerte na Constitución Política. 1950 # Morazán: home d'Estáu. 1951 # La Enseñanza de la Historia y la Xeografía d'Hondures. 1951 # Xurisdicción de Menores. 1952 # Censu d'Hondures en 1954. # Eduardo J. Couture. 1957 === Obra publicada === # Panorama de la Cultura Histórica. La so Xénesis, Desenvolvimientu, Decadencia y Desintegración. Tegucigalpa, D.C. 1954 # Problemes Territoriales Centroamericanos. Derechos d'Hondures Publicación de la Sociedá de Xeografía y Historia d'Hondures, Imprenta la República, D.C., Hondures, C:A. 1966 # Historia Constitucional ya Institucional d'Hondures y Creitu Internu y Derechu Internacional. Talleres de la Imprenta y Encuadernación L'Arte. Tegucigalpa, Hondures, 1976 # Estaos, Derechos y Política. Imprenta y Encuadernación L'Arte. Tegucigalpa, Hondures, xineru 1976 # La Llucha Política de 1954 y la Rotura del orde Constitucional, Coleición Cuaderno Universitarios Nᵘ 28, Editorial Universitariu. Tegucigalpa, D.C., avientu de 1982 == Gabinete == {| cellpadding="2" cellspacing="2" style="float: left; margin:2em 2em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;" align="left" !bgcolor="#dcdcdc" colspan="3"|Gabinete de Gobiernu |- |align="left"|cargu||align="left"|Nome||align="left"|Periodu |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|[[Gobernantes d'Hondures|Designaos Presidenciales]]||align="left" | Tiburcio Carias Castillo, Eugenio Matute Cañizales y Jorge Bendaña Meza ||align="left"|1971-1972 |- |align="left"|Secretariu de Gobernación, Xusticia y Sanidá||align="left"|Ricardo Zúñiga Augustinus||align="left"|1971-1972 |- |align="left"|Secretariu de Rellaciones Esteriores ||align="left"| Andrés Alvarado Puertu||align="left"|1971-1972 |- |align="left"|Secretariu de Recursos Naturales||align="left"|Edgardo Sevilla Idíaquez||align="left"|1971-1972 |- |align="left"|Secretariu de Salú Pública y Previsión Social||align="left"|Gilberto Osorio Contreras||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu d'Economía y Comerciu||align="left"|Rubén Mondragón C.||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu de Comunicaciones, Obres Públiques y Tresporte||align="left"|Jorge Augusto Valle||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu d'Educación Pública||align="left"|Gertrudis Bográn de Güell||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu de Trabayu y Asistencia Social||align="left"|Gautama Buda Fonseca||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu de Facienda y Creitu Públicu||align="left"|Elio Inestroza Moncada||align="left"|1971-1972 |- |align="left"|Secretariu de Defensa y Seguridá Pública||align="left"|Raúl Galu Soto||align="left"|1971–1972 |- |align="left"|Secretariu de la Presidencia||align="left"|Guillermo López Rodezno||align="left"|1971–1972 |- |} {{clear}} == Referencies == {{llistaref}} {{socesión| | títulu =[[Ficheru:Escudo de la UNAH.svg|20px]] <br />[[Rectores de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures|Rector de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures]] | periodu = [[1949]] - [[1949]]<br /> |predecesor= Carlos M. Gálvez Carbayos |socesor= Jorge Fidel Durón }} {{Navegación |name = |títulu = [[Presidente d'Hondures]] |image = |list1 = <div><!--(amenorgues gap between wrapped lines)--> {{nowrap begin}} [[Dionisio de Herrera|Herrera]]{{·w}} [[José Justo Milla|Milla]]{{·w}} [[Anacleto Bendaña|Bendaña]]{{·w}} [[José Jerónimo Zelaya Fiallos|Zelaya]]{{·w}} [[Miguel Eusebio Bustamante|Bustamante]]{{·w}} [[Francisco Morazán|Morazán]]{{·w}} [[Diego Vigil|Vigil Cocaña]]{{·w}} [[Francisco Morazán|Morazán]]{{·w}} [[José Santos Díaz del Valle|Valle]]{{·w}} [[José Antonio Márquez|Márquez]]{{·w}} [[José Francisco Milla Guevara|Milla Guevara]]{{·w}} [[Joaquín Rivera|Rivera]]{{·w}} [[José María Martínez Salinas|Martínez Salinas]]{{·w}} [[Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle|Herrera]]{{·w}} [[José María Martínez Salinas|Martínez Salinas]]{{·w}} [[José Lino Matute|Matute]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros de 1839|Conseyu de Ministros]]{{·w}} [[José Francisco Zelaya y Ayes|Zelaya y Ayes]]{{·w}} [[Francisco Ferrera|Ferrera]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1843]]{{·w}} [[Francisco Ferrera|Ferrera]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1845]]{{·w}} [[Coronado Chávez|Chávez]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1847]]{{·w}} [[Juan Lindo|Lindo]]{{·w}} [[José Trinidad Cabañas|Cabañas]]{{·w}} [[José Santos Guardiola|Guardiola]]{{·w}} [[José María Medina|Medina]]{{·w}} [[Céleo Arias|Arias]]{{·w}} [[Ponciano Leiva|Leiva]]{{·w}} [[Marco Aurelio Soto|Soto]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1883]]{{·w}} [[Luis Bográn|Bográn]]{{·w}} [[Ponciano Leiva|Leiva]]{{·w}} [[Domingo Vásquez|Vásquez]]{{·w}} [[Policarpo Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Terencio Sierra|Sierra]]{{·w}} [[Conseyu de Ministros d'Hondures de 1903]]{{·w}} [[Juan Ángel Arias Boquín|Arias Boquín]]{{·w}} [[Manuel Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Miguel Oquelí Bustillo|Bustillo]]{{·w}} [[Miguel Rafael Dávila Cuéllar|Dávila]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Manuel Bonilla|Bonilla]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Alberto de Jesús Membreño|Membreño]]{{·w}} [[Francisco Bertrand Barahona|Bertrand]]{{·w}} [[Salvador Aguirre (políticu)|Aguirre]]{{·w}} [[Vicente Mejía Colindres|Mejía Colindres]]{{·w}} [[Francisco Bográn Barahona|Bográn]]{{·w}} [[Rafael López Gutiérrez|López Gutiérrez]]{{·w}} [[Vicente Tosta Carrasco|Tosta]]{{·w}} [[Miguel Paz Barahona|Paz Barahona]]{{·w}} [[Vicente Mejía Colindres|Mejía Colindres]]{{·w}} [[Tiburcio Carías Andino|Carías Andino]]{{·w}} [[Juan Manuel Gálvez|Gálvez]]{{·w}} [[Julio Lozano Díaz|Lozano Díaz]]{{·w}} [[Xunta Militar d'Hondures 1956-1957]]{{·w}} [[Ramón Villeda Morales|Villeda Morales]]{{·w}} [[Oswaldo López Arellano|López Arellano]]{{·w}} '''Cruz Uclés'''{{·w}} [[Oswaldo López Arellano|López Arellano]]{{·w}} [[Juan Alberto Melgar Castro|Melgar]]{{·w}} [[Xunta Militar d'Hondures 1978-1980]]{{·w}} [[Policarpo Paz García|Paz García]]{{·w}} [[Roberto Suazo Córdova|Suazo Córdova]]{{·w}} [[José Azcona del Fuexu|Azcona]]{{·w}} [[Rafael Leonardo Callejas|Callejas]]{{·w}} [[Carlos Roberto Reina|Reina]]{{·w}} [[Carlos Roberto Flores|Flores]]{{·w}} [[Ricardo Rodolfo Maduro Joest|Maduro]]{{·w}} [[Manuel Zelaya Rosales|Zelaya Rosales]]{{·w}} [[Roberto Micheletti|Micheletti]]{{·w}} [[Porfirio Lobo Sosa|Lobo Sosa]]{{·w}} [[Juan Orlando Hernández|Juan Hernández]]{{·w}} {{nowrap end}} </div> }} {{NF|1903|1985|Cruz Ucles, Ramon Ernesto}} {{Tradubot|Ramón Ernesto Cruz Uclés}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Profesores d'Hondures]] [[Categoría:Rectores de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures]] [[Categoría:Sociedá de xeografía y historia d'Hondures]] 6n1kgta9srzky6kmuha7993ro1ot3zv 0 156892 4496486 4462002 2026-05-26T07:26:58Z Limotecariu 735 4496486 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Victoriano Castellanos Cortés''' {{nym}} foi empresariu mineru y políticu [[Hondures|honduranu]], vicepresidente ente 1860 a 1862, depués xubió como [[Presidente d'Hondures|Décimu Presidente d'Hondures]] en 1862, tres la muerte del presidente [[José Santos Guardiola Bustillo]]. == Biografía == Foi fíu del señor Diego Ildefonso Castellanos y la señora Luciana Cortés y Tablada. Victoriano Castellanos de neñu recibió la so educación católica y de primeres lletres, por aciu la so mentor el cura párroco Pedro Antonio Pineda. Casóse en [[1828]] con María Ana Milla Castejón, hermana del Xeneral [[José Justo Milla]], el llicenciáu José Santiago Milla y el llicenciáu Juan Esteban Milla. Castellanos, foi un empresariu mineru yá que denuncio la Mina "San Ándres de la Nueva Zaragoza" atopada nel güei Conceyu de [[La Unión (Copán)]]; esplotar con medios rudimentarios de amalgamasión de la dómina.<ref>Urquía Fuentes, José Leonardo. Apuntes sobre la ciudá de Santa Rosa de Copán (anécdotario) 2010.</ref> Depués internóse nel ambiente político nacional. En fecha 3 de febreru de 1860 foi electu vicepresidente de la nación, siendo'l Presidente'l Xeneral [[José Santos Guardiola]], quien foi asesináu en Comayagua un 11 de xineru de 1862 pola so propia guardia Presidencial en complicidá col traidor Mayor de plaza Pablo Agurcia. El señor Victoriano Castellanos tomu les riendes del gobiernu, un 4 de febreru del mesmu añu, na Villa de Guarita, güei conceyu del Departamentu de Lempira cuando provenía de la república d'El Salvador y treslláu la capital a Santa Rosa, la so casa de gobiernu taba asitiada esquina opuesta col Mercáu Municipal Central, llau Norte; anque agora dizse ye propiedá del señor Luis Toro, heredándola los sos fíos dempués. N'otra casa de propiedá del señor Castellanos agospiáronse los miembros de la cámara llexislativa. Dempués de Santa Rosa, la capital treslladar a Comayagua. == Mientres el so Gobiernu Provisional == El 3 de marzu de 1862, llega a oyíos del Presidente Castellanos, que'l senador y Xeneral [[José María Medina]] Castejón, tien barruntos d'un axente unviáu pol xeneral [[Rafael Carrera y Turcios]] ta detrás de la muerte de [[José Santos Guardiola]] Bustillo, asocedíu na ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]], fechu pol cual, el Presidente Castellanos camuda la capital del estáu a Santa Rosa de Copán; el xeneral Medina confirma la presidencia de Victoriano Cortés Castellanos. En fecha 7 de marzu de 1862, don Victoriano Castellanos Cortés ordena que s'emita'l Decretu Presidencial pa convocar a l'Asamblea Llexislativa, pal 10 d'abril de 1862, na ciudá de Santa Rosa de Copán na qu'él ta presente. Na mesma ciudá de Santa Rosa, el Presidente funda una "Escuela de Música" y el 19 de marzu de 1862 funda una "Escuela de Neñes". El 25 de marzu de 1862 El Presidente Castellanos, realiza'l "Tratáu de Paz y Amistá" un pactu d'asistencia militar, col gobiernu d'[[El Salvador]] nel que'l Xeneral [[Gerardo Barrios]], sale beneficiáu contra [[Guatemala]]. Pal 7 de mayu de 1862, el señor don Victoriano Castellanos Cortes y la Cámara Llexislativa constituyente emitieron el DECRETU Non. 3 nel cual otorgar el Títulu de "REPÚBLICA" al país, en consecuencia llamárase '''REPÚBLICA D'HONDURES''', dexando de denominase “Tao d'Hondures”. El gobiernu de Castellanos y el gobiernu d'El Salvador nel cual el Xeneral [[Gerardo Barrios]] tomó un préstamu de 10.000 [[pesos]]. Por Decretu Nᵘ21/1862 mesmes pa la fabricación de monedes de [[cobre]] o "macuquinas" (monedes ellaboraes a martiellu en relieve). Foi'l canon d'aterrizaxe nos puertos y los derechos d'importación impunxéronse dempués de Tonage de bébores alcohóliques. El Poder Llexislativu y el Poder Xudicial prohibió l'adopción d'un emplegu remunerado nel executivu. Emítese un Decretu que penaliza les sanciones pa la especulación del mercáu de valores y malversación de fondos. El gobiernu de los deldores del impuestu [[predio|predial]] y desamortización nuna puya. El 15 de xunu de 1862, Victoriano Castellanos Cortés, camuda la capital del so gobiernu de Santa Rosa de Copán a la ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]]. El 25 de xunu de 1862, emítese un fallu d'un Tribunal d'Arbitraxe Internacional, por cuenta de los discutinios colos ciudadanos británicos, que reclamen les [[Islles de la Badea]] y qu'en derechu son parte del territoriu hondureñu. El 5 de setiembre de 1862 Castellanos realiza un viaxe a la ciudá de [[Tegucigalpa]] por motivos gubernamentales. Más tarde axúntase colos representantes del gobiernu nicaraguanu señores [[Tomás Martínez Guerrero]], [[Pedro Zeledón Mora]], quien visitaron al presidente Castellanos con cuenta d'esponer "La Propuesta d'una comunidá internacional ente los dos países. Castellanos foi visitáu por [[George Benvenuto Mathews]] na so condición de representante autorizáu de la reina [[Victoria I del Reinu Xuníu]], siempres col asuntu de les Islles de la Badea y pa realizar otros asuntos. Amás n'el so gobiernu creóse'l Departamentu d'[[Islles de la Badea]], la construcción de centros educativos na ciudá de [[Danlí]], El Paraísu y [[Tegucigalpa]]; tamién importó granes de la planta del tabacu de [[Cuba]]. El señor Victoriano Castellanos Cortés bien enfermu deposita'l gobiernu en manes de Francisco Montes, de quien lo recibía enantes; Castellanos finaría'l 11 d'avientu de 1862, los sos restos fuelguen na [[Catedral de Comayagua]]. {| cellpadding="2" cellspacing="2" style="float: left; margin:2em 2em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;" align="left" !bgcolor="#dcdcdc" colspan="3"|Gabinete de Gobiernu |- |align="left"|cargu||align="left"|Nome||align="left"|Periodu |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|Ministru Del Despachu Presidencial||align="left" |Carlos Madrid||align="left"|1860-1862 |- |align="left"|Ministru de Guerra y Facienda ||align="left"|Francisco Alvarado/Lucas Ríos||align="left"|1860-1862 |- |align="left"|Ministru de gobiernu ||align="left"|[[Álvaro Contreras]]||align="left"|1860-1862 |- |} {{clear}} == DECRETU Non. 3 == {{cita|'''LA CÁMARA DE DIPUTAOS''' *CONSIDERANDO: Que ta nes sos facultaes y ye de la so tener d'instituyir el nome que tien de llevar la nación, procediendo d'acordies col rangu políticu que-y pertenez atendiendo los principios desenvueltos na carta fundamental, tuvo a bien decretar: *ARTÍCULU 1: La denominación que d'equí p'arriba llevara'l conxuntu de pueblos que formen l'Estáu, con inclusión de les sos islles axacentes, ye'l de '''República d'Hondures'''. *ARTÍCULU 2: El gobiernu mandara a esculpir esti títulu nos sellos mayor y menor de que tien de faese usu nel escudu del pabellón y la bandera de les milicies, n'óvalos mandaos a afitar nel frontispiciu de les oficines y tamién nes monedes. *ARTÍCULU 3: La presente llei va ser promulgada en tolos pueblos de la República cola solemnidá dedicada. Pase al Senáu. ''Dau nel salón de la Cámara de Diputaos de la ciudá de Santa Rosa, a siete de mayu de mil ochocientos sesenta y dos''. (Firma) Rolf. C. Díaz. Diputáu Presidente, (firma) José Meza. Diputáu Secretariu y (firma) C. Goméz. Diputáu Secretariu.}} == Ver tamién == * [[Escudu d'Hondures]] * [[Minería n'Hondures]] * [[Santa Rosa de Copán]] == Notes == {{llistaref|group=Nota}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Bueso Yesques, Profesor Mario Arnoldo. '''Hestoria de Santa Rosa de Los Llanos, Trubiecu de la República''', Volume 1, Graficentro Editores; Tegucigalpa, MDC, Hondures; 1996. == Enllaces esternos == {{socesión| títulu=[[Presidente d'Hondures]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|25px|Hondures]] | periodu=[[1862]] | predecesor= [[José Francisco Montes Fonseca]] | socesor= [[José Francisco Montes Fonseca]] }} {{NF|1796|1862|Castellanos Cortes Victoriano}} {{Tradubot|Victoriano Castellanos Cortés}} [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] ry2mkhegrbfm1zmghrb935dnvbupbnr 0 156960 4496403 3798585 2026-05-26T05:59:04Z Limotecariu 735 4496403 wikitext text/x-wiki {{wikificar|biografíes|t=20140308}} {{persona}} '''Salvador Lara Zamora''' {{nym}} exerció en forma interina la presidencia de la República.<ref name=lara>{{cita web |url=http://www.asamblea.go.cr/Centro_de_informacion/Sala_Audiovisual/Expresindentes%20de%20Mariña%20Rica/Forms/DispForm.aspx?ID=17 |títulu= Expresidentes de Costa Rica: Salvador Lara Zamora|fechaaccesu=8 de mayu de 2011|autor= |fecha= |obra=Galería de Expresidentes de Costa Rica. Asamblea Llexislativa |idioma= |cita= }}</ref> Foi fíu de José Antonio Lara Arias, costarricense, y Procopia Zamora Guerrero, nicaraguana. Casó en primeres nupcias el [[21 de mayu]] de [[1862]] en Alajuela con Ana Von Chamier Von Pascher, nacida en [[Sensburg]] , [[Prusia]],(güei [[Mrągowo]], [[Polonia]]), fía de Ludwig von Chamier und von Schwieder y Augusta von Pascher, y en segundes el 1ᵘ de febreru de [[1874]] en San José vegada con Josefa Iraeta Guzmán, fía de Pedro Iraeta y Larrete y Margarita Guzmán y Guzmán, salvadoreños.<ref name=lara/> Foi diputáu por [[Alajuela]] (1863-1868), Gobernador de la provincia d'[[Alajuela]] (1868-1870), [[Ministeriu de Gobernación y Policía de Costa Rica|Subsecretariu de Gobernación]], [[Ministeriu de Xusticia y Paz|Xusticia]], Policía, [[Ministeriu d'Agricultura y Ganadería de Costa Rica|Agricultura]] ya [[Ministeriu d'Economía, Industria y Comerciu|Industria]] (10 d'ochobre de 1870 a 8 de mayu de 1872), [[Ministeriu d'Obres Públiques y Tresportes|Secretariu d'Obres Públiques]] (1° d'avientu de 1873 a 15 de febreru de 1875 y del 5 de payares al 1° d'avientu de 1875), [[Ministeriu de Facienda de Costa Rica|Secretariu de Facienda y Comerciu]] (9 d'ochobre de 1877 a 21 de marzu de 1882) y encargáu interinamente de la Secretaría de Gobernación y carteres amiestes (22 de xineru a 7 de febreru de 1879) y de la [[Ministeriu de Seguridá Pública de Costa Rica|Secretaría de Guerra y Marina]] (17 a 19 de xunetu de 1880), miembru por Alajuela de l'Asamblea Constituyente de 1880 y Segundu Designáu a la Presidencia (1881-1882). Debíu al últimu viaxe efectuáu a Europa pol Presidente don [[Tomás Guardia Gutiérrez]], gobernó interinamente Costa Rica como [[Vicepresidentes de Costa Rica#Designaos a la Presidencia 1881-1882|Segundu Designáu]] del [[10 de xunu]] de [[1881]] al [[23 de xineru]] de [[1882]].<ref name=lara/> Desenvolvió una xestión gubernamental bien dinámica. Empecipió'l so gobiernu enllantando una severa política de restricción del gastu públicu. Suprimió un considerable númberu de places nes Secretaríes d'Estáu y el Poder Xudicial, menguó sueldos y otres erogaciones y clausuró el presidiu de la isla del [[Cocu]] y dispunxo el treslláu de los sos internos a la [[isla de San Lucas]]. Emitió un decretu pa regular les atribuciones de les Secretaríes d'Estáu y dispunxo que les imprentes unviaren a les Secretaríes d'Estáu siquier un exemplar de les sos publicaciones. Creó los Archivos Nacionales, dictó una llei reguladora de la Imprenta Nacional, aprobó los estatutos del Bancu Hipotecariu Franco-Costarricense, creó y reguló el Colexu d'Abogaos, anovó'l Gran Conseyu Nacional, la Corte Suprema de Xusticia y el personal de les municipalidaes, dispunxo que'l país adoptara'l sistema métricu decimal, reguló'l serviciu telegráficu, prohibió la pesca con dinamita, emitió la Llei de Socesiones qu'estableció la llibre testamentifactio y estableció el Rexistru Civil. Foi académicu correspondiente de la [[Real Academia Española]] de la Llingua (1882-1912). A la so muerte'l gobiernu del Presidente don [[Ricardo Jiménez Oreamuno]] declaró oficiales los sos exequias y entierru, y rindiéronse-y los honores militares correspondientes a los xenerales de división. El Secretariu de Gobernación y carteres amiestes don [[Carlos María Jiménez Ortiz]] pronunció'l discursu aciagu a nome del gobiernu. El so fíu [[Carlos Lara Iraeta]] foi Ministru de Rellaciones Esteriores y carteres amiestes (1917-1918) y el so nietu [[Fernando Lara Bustamante]] foi [[Presidente de l'Asamblea Llexislativa de Costa Rica|Presidente de l'Asamblea Llexislativa]] y tres veces [[Cancilleres de Costa Rica|Ministru de Rellaciones Esteriores]] (1952-1953, 1966-1967 y 1967-1970). == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * Llistáu de los [[Presidentes de Costa Rica]] {{NF|1839|1912|Lara Zamora, Salvador}} {{Tradubot|Salvador Lara Zamora}} [[Categoría:Presidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Vicepresidentes de Costa Rica]] [[Categoría:Masones de Costa Rica]] [[Categoría:Diputaos y diputaes de Costa Rica]] p5xgx39vuow70qwwgbex0npckmkpzgz 0 156990 4496451 4363584 2026-05-26T06:52:31Z Limotecariu 735 4496451 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Juan Francisco de Molina''' (*[[1779]] y finó na ciudá de [[Tegucigalpa]] en [[1878]]) Políticu hondureñu d'enclín lliberal que aportó a Presidente Provisional d'Hondures ente'l 9 de xineru al 12 d'abril de 1839.<ref>(Cronoloxía histórica d'Hondures) [https://web.archive.org/web/20111005160623/http://globalmania.fateback.com/hist_honduras.htm][http://www.archontology.org/nations/honduras/00_1824_1841_s.php]</ref> == Conseyeru encargáu del Poder Executivu == José Lino Matute, presentaría'l so arrenunciu a la presidencia provisional un 9 de xineru de 1839,<ref>(Llistáu de Xefes d'Estáu y Presidentes d'Hondures)[http://www.archontology.org/nations/honduras/00_1824_1841_s.php]</ref> ensin convocar a eleiciones, siendo sustituyíu pol conseyeru gubernamental don Juan Francisco de Molina, quien nel so perbreve tiempu como presidente interín en fecha 11 de xineru sanciona la nueva [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1839]] y darréu facer publicar y deroga la [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1825]].<ref>(Cronoloxía Histórica de los gobiernos d'Hondures){{cita web |url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=22 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110814020430/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |fechaarchivu=14 d'agostu de 2011 }}</ref> Los gobiernos d'Hondures y [[Nicaragua]], dixebraos yá de la [[República Federal de Centro América]] xunir pa invadir a [[El Salvador]], los planes llevar a cabu pero'l 5 d'abril de 1839, les tropes salvadoreñes al mandu del xeneral unionista [[Francisco Morazán]] derrota a los exércitos hondurano-nicaraguanos na [[Batalla del Espíritu Santu]]. La noticia de la derrota llega a la ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] y el presidente provisional en función Francisco Molina, arrenunciu del so cargu presurosamente, tarreciendo la represalia de los unionistes. Arriendes d'ello, dexa l'alministración designando al so conseyeru Felipe Neri Medina Valderas Córdova, como sustitutu, quien encabezaría un Conseyu de Ministros. == Referencies == {{llistaref}} {{socesión| títulu= [[Gobernantes d'Hondures|Presidente Provisional d'Hondures]]<br /><small> </small>|| periodu = [[1839]] <br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|50px]] |predecesor=[[José Lino Matute]]<br /><small> </small>|socesor= [[Felipe Neri Medina Córdova]]<br />[[Conseyu de Ministros de 1839]] | }} {{NF|1779|1878|de Molina, Juan Francisco}} {{Tradubot|Juan Francisco de Molina}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] atupskfgppl3o8564faaoa7wxvwngir 0 156993 4496372 3975592 2026-05-26T05:34:14Z Limotecariu 735 4496372 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José María Guerrero de Arcos y Molina''' {{nym}} foi un [[abogáu]] y [[políticu]] [[centroamericanu]] d'enclín [[Conservadorismu|conservadora]] [[Republicanu|republicana]]. Exerció como [[Presidente d'Hondures|Presidente provisional del Estáu]] d'[[Hondures]] ente [[27 d'abril]] al [[10 d'agostu]] de [[1839]], nun Conseyu de Ministros.<ref>Llistáu de Xefes d'Estáu y Presidentes d'Hondures[http://www.archontology.org/nations/honduras/00_1824_1841_s.php]</ref> Tamién foi [[Presidente de Nicaragua|Supremu Direutor del Estáu]] de [[Nicaragua]] dende'l [[6 d'abril]] de [[1847]] hasta'l [[1 de xineru]] de [[1849]]. == Biografía == '''José María Guerrero de Arcos y Molina''' nació en [[1799]], na ciudá de León, [[Nicaragua]], siendo fíu del matrimoniu compuestu pol señor Pastor Guerrero y Arco Ángulo y la señora Dionicia Molina y Poveda,<ref>Xenealoxía del llinaxe Guerrero de Arcos y Molina [http://bendanaguerrerodearcos.com/genealogia-guererro-de-arcos.xhtml]</ref> los sos hermanos fueron: José de la Cruz, Bernabela y Justo Pastor Guerrero de Arcos y Molina. José María, en primeres nupcias foi casáu con Juana Casco con quien procreo a José Leocadio, Paula y Manuela del Carmen Guerrero de Arcos y Cascu; en segundes nupcias foi casáu con Esmeralda Guerrero de Arcos, fía de Maximino Guerrero de Arcos y Joaquina Guerrero, con quien procreo a Máximino, Esmeralda, Valeria, José de la Luz, José Valentín, Miguel Gerónimo Guerrero de Arcos. == Cargos == * 1847-1849 [[Presidente de Nicaragua|Supremu Direutor del Estáu]] de [[Nicaragua]]. * 1839 Miembru del [[Conseyu de Ministros de 1839]]. * 1839 Ministru nel Gabinete del presidente interín [[Juan Francisco de Molina]]. * 1838 Ministru nel Gabinete del presidente [[José Lino Matute]]. == Conseyeru encargáu del Poder Executivu == Les tropes xuníes de [[Nicaragua]] y [[Hondures]] xunir pa invadir a [[El Salvador]], qu'entá ye territoriu d'idealistes que defenden la unión centroamericana, el 5 d'abril de 1839 les tropes invasores fueron ganaes poles salvadoreñes al mandu del xeneral [[Francisco Morazán]]; darréu, instrúyese-y qu'avancen escontra Hondures y derrocar al gobiernu de Juan Francisco de Molina, ésti presenta'l so arrenunciu al ver que les tropes avancen escontra [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]], el 13 d'abril el Ministru Felipe Neri Medina Valderas y Fernández de Córdova asume la presidencia interina,<ref>Zúñiga Huete 1987:“Abril de 1839 foi mes fecundu en presidentes pa la historia de la República d'Hondures. Cuatro distintos gobernantes pasaron pol poder nesi ralu; Juan Francisco de Molina, Felipe Neri Molina Valderas Córdoba, Juan José Alvarado y José María Guerrero” (volume 1 page 131)</ref> nun Conseyu de Ministros.<ref>Cronoloxía Histórica de los gobiernos d'Hondures {{cita web |url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=22 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110814020430/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/honduras/18121844.html |fechaarchivu=14 d'agostu de 2011 }}</ref> Por cuenta de la insurxencia entamada designar al políticu abogáu [[Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle]] por que se persone como representante diplomáticu d'Hondures, ante'l gobiernu salvadoreñu del presidente [[Antonio José Cañes]] y asina sostener platigues pa evitar una inminente guerra qu'acabaría con desastroses perdíes pa dambos gobiernos, el tratáu de Paz roblaríase un 5 de xunu de 1839, polos representantes de dambos estaos, Abogáu y Ministru [[José Miguel Montoya]] d'El Salvador y Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle per Hondures. Ente los alcuerdos taben el de comprometese a pagar les indemnizaciones y allegar a la Dieta Centroamericana de Santa Ana, col fin d'afitar la paz en fecha 15 d'agostu del mesmu añu, anque nun se llevara a cabu; pa esi entós José María Guerrero'l 10 d'agostu de 1839 apurriera la vez de la presidencia nel Ministru [[Mariano Garrigó]]. == Supremu Direutor de Nicaragua == El 6 d'abril de 1847, el llicenciáu José María Guerrero ye declaráu ganador nes eleiciones bipartidistas y per ende [[Presidente de Nicaragua|Supremu Direutor del Estáu]] de [[Nicaragua]].<ref>Cronoloxía Histórica de los gobiernos de Nicaragua [http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/nicaragua/elections-and-events-18111856.html]</ref> Nel mes de payares yá na alministración del estáu, José María Guerrero, solicita a los [[Estaos Xuníos|Estaos Xuníos de Norteamérica]] la mediación ente'l conflictu Nicaragua-[[Inglaterra]]; darréu, el [[20 de xineru]] de [[1848]], buques ingleses desembarquen tropes nel [[ríu San Juan]] y avancen sobre'l [[Llagu de Nicaragua]], col propósitu de controlar la totalidá del territoriu nicaraguanu. Ante esto, José María Guerrero y l'Asamblea Llexislativa maniobren con habilidá política y aprueben la ratificación d'un conveniu anglonicaraguanu en [[Cuba]] calteniendo la soberanía nicaraguana sobre del Gran Llagu de Nicaragua, pero los [[ingleses]] algamen a establecer nel territoriu de la mariña oriental (caribeña o atlántica) del país un [[protectoráu]] al sofitar a los [[misquitos]], quien lleguen a constituyir la llamada [[Mosquitia]], que sería reincorporada de manera definitiva a la soberanía de Nicaragua en [[1894]] mientres el gobiernu de [[José Santos Zelaya]]. En [[1 de xineru]] de [[1849]], Guerrero por razones d'enfermedá deposita la suprema direición del estáu nel [[senador]] [[Bernardo Toribio Terán Prau]], a ésti tiempu dempués asocedería-y el senador [[Benito Rosal]], quien convocaría a eleiciones de les cualos saldría vencedor el [[Norberto Ramírez]] Arias, quien toma posesión el [[1 d'abril]] del mesmu añu. == Referencies == {{llistaref}} {{socesión| títulu= [[Gobernantes d'Hondures|Presidente d'Hondures]]<br /><small> </small>|| periodu = [[1839]] <br />[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|50px]] |predecesor= Juan José Alvarado<br />[[Conseyu de Ministros de 1839]]<br /><small> </small>|socesor= Mariano Garrigó<br /> [[Conseyu de Ministros de 1839]] |títulu2= [[Presidente de Nicaragua|Supremu Direutor del Estáu]]<br /><small> </small>|| periodu2 = [[1847]]-[[1849]] <br />[[Ficheru:Coat of arms of Nicaragua.svg|50px]] |predecesor2=[[Miguel Ramón Morales]]<br /><small> </small>|socesor2= [[Bernardo Toribio Terán Prau]] | }} {{NF|1799|1853|Guerreru de Arcos y Molina, Jose Maria}} {{Tradubot|José María Guerrero}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Hondures]] [[Categoría:Gobernantes de Nicaragua]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Nicaragua]] [[Categoría:Presidentes d'Hondures]] [[Categoría:Presidentes de Nicaragua]] cm04q880ggmkg45qv5qr3v0rdaosmnu 0 157036 4496467 4352366 2026-05-26T07:06:52Z Limotecariu 735 4496467 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome= Batalla del Espíritu Santu |imaxe= |descripción_imagen= |conflictu= Federal Centroamericanu |fecha= 5 y 6 d'abril de [[1839]]. |llugar= Corinto, [[El Salvador]] |resultáu= ''Victoria de les fuercies unionistes centroamericanes'' |descripción = Desenvuelta en Corinto, [[El Salvador]] |casus= Tres el derrocamientu del gobernador lliberal del Estáu de Guatemala, Dr. [[Mariano Gálvez]] el Xeneral [[Rafael Carrera y Turcios]] -home fuerte de los conservadores guatemalianos- entamó la so llucha contra'l réxime del lliberal [[Francisco Morazán Quezada]], presidente de la República Federal de Centroamérica. Les tropes hondurano-nicaraguanes invadieron el territoriu salvadoreñu. |combatientes1= '''Exércitu Confederáu Centroamericanu''' <br /><small>Con sofitu de</small><br />[[Ficheru:Flag_of_Guatemala_(1825-1838).svg|20px]] [[Guatemala]] |combatientes2= [[Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei]] |comandante1= {{bandera|Hondures}} Xeneral [[Francisco Ferrera]]<br />{{bandera|Hondures}} Teniente Coronel [[José Santos Guardiola]]<br />{{bandera|Nicaragua}} Coronel [[Bernardo Méndez]] "El Pavu". |comandante2= {{bandera|Hondures}} Xeneral [[Francisco Morazán]]{{bandera|Hondures}}<br /> Coronel [[José Trinidad Cabañas]]<br /> {{bandera|Colombia}} Coronel [[Narciso Benítez]](fináu en combate) |soldaos2= Exércitu Federal 1200 homes<br /> soldaos de [[Nicaragua]] <br /> soldaos d'[[Hondures]]<br /> Caballería <br /> |soldaos1= Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei Centroamericanu: 700 homes<br /> soldaos d'[[El Salvador]]<br /> soldaos d'[[Hondures]]<br /> Caballería <br /> |baxes1= 200 baxes |baxes2= 30 baxes |campaña= }} La '''Batalla del Espíritu Santu''', foi un conflictu armáu centroamericanu asocedíu en 1839 ente tropes federales y secesionistes depués del derrocamientu del gobiernu lliberal del Estáu de Guatemala del Dr. [[Mariano Gálvez]] y l'entamu de les xestes militares del xeneral conservador [[Rafael Carrera]]. El presidente federal itinerante, xeneral [[Francisco Morazán]] caltenía a encomalo la unión centroamericana que los lliberales pretendíen, pero la fuercia de la Ilesia Católica, el resurdimientu paulatín del poder del [[Clan Aycinena]] y de los conservadores guatemalianos en collaboración col caudiellu mestizu Carrera, sedó la federación. == Antecedentes == Los criollos conservadores de [[Guatemala]], [[El Salvador]] y [[Hondures]], teníen intenciones de desligarse de la [[Federación Centroamericana]] que los lliberales impunxeren sofitáu na habilidá militar de Morazán. Unu de los primeros movimientos pa esta secesión asocedió en Guatemala, onde cola participación de los sacerdotes católicos que corrieron el rumor de que'l gobiernu lliberal de [[Mariano Gálvez]] taba envenando los ríos con [[cólera morbus]] el campesinado indíxena y mestizu alzar contra'l gobiernu lliberal de Gálvez. D'esta revuelta surdió'l líder llabrador [[Rafael Carrera]], en quien los líderes conservadores guatemalianos del [[Clan Aycinena]] punxeron les sos esperances de recuperar el poder y los bienes que-yos fueren arrampuñaos tres la invasión lliberal de Francisco Morazán a Guatemala en 1829.{{sfn|González Davison|2008|p=4-25}} Les tropes de Carrera y Turcios invadieron la provincia d'[[El Salvador]] una y bones la sede de gobiernu federal momentaneu taba na ciudá de [[San Salvador]]. Les tropes federales d'Hondures y Nicaragua aliar contra les milicies voluntaries de Carrera, a quien ganaron el 24 d'ochobre de 1838 en [[Mataquescuintla]], onde'l caudiellu guatemalianu tenía'l so centru d'operaciones.{{sfn|González Davison|2008|p=123}} El 28 d'ochobre de 1838, les micilias guatemalianes al mandu de Carrera invadieron nuevamente'l territoriu salvadoreñu;<ref group=Nota>Rafael Carrera cuntaba con una fuercia ofensivo d'alredor de seiscientos voluntarios y doscientos caballeru.</ref> tomando les ciudaes de [[Santa Ana (El Salvador)|Santa Ana]] y [[Ahuachapán]] cometiendo delles otomíes en vengación poles que cometieren les tropes morazanistas en Guatemala. Les tropes aliaes al mandu de Morazán refugaron a Carrera hasta [[Chiquimula (departamentu)|Chiquimula]] n'avientu de 1838; hubo munchos prisioneros de guerra y captura de municiones. Carrera foi escorríu hasta que foi prindáu cerca de [[Quetzaltenango]],{{sfn|González Davison|2008|p=134}} y el gobernador de Guatemala [[Mariano Rivera Paz]] foi destituyíu y nel so llugar asitiaron al militar salvadareño [[Carlos Salazar Capo]].{{sfn|Hernández de León|1959|p=}} Morazán nun pudo fusilar a Carrera depués de prindalo, pos lo precisaba vivu por que nun se produxera una revuelta llabradora en Guatemala; viose obligáu a dexalo como xefe militar de Mita, pero ensin armes. Carrera entós recibió una invitación del xeneral [[Francisco Ferrera]] pa conferenciar n'Hondures, onde Ferrera regaló mil armes ingleses a Carrera y alcordaron dar un golpe d'estáu contra [[Carlos Salazar Capo]] en Guatemala y reinstalar a [[Mariano Rivera Paz]] mientres Ferrera atacaría a Morazán n'otru frente.{{sfn|González Davison|2008|p=154}} == La batalla == El 23 de febreru de 1839, les tropes aliaes de Nicaragua y Honduras movilizar con mil doscientos efectivos escontra territoriu d'El Salvador, pasando la frontera. [[Timoteo Menéndez]] que taba nel so segundu periodu de xefe d'estáu salvadoreñu noma al xeneral Francisco Morazán, comandante d'armes del exércitu salvadoreñu y asina que prepare la contraofensiva. Morazán llevaba setecientos homes pa la Batalla del Espíritu Santu, en [[Corinto (El Salvador)|Corinto]]. L'alcuentru armáu producir ente'l 5 y el 6 d'abril de 1839. Les tropes salvadoreñes actives vencieron na guerra a les tropes aliaes de Nicaragua y Honduras. Siquier doscientos soldaos de les tropes d'Hondures y Nicaragua morrieron nel campu de batalla, y hubo alredor de trenta baxes del llau d'El Salvador. L'exércitu hondurano-nicaraguanu tocó la retirada y colaron escontra territoriu hondureñu, escorríos poles tropes salvadoreñes. Mientres les tropes de Morazán taben ocupaes en Corinto, Carrera invadió la [[Ciudá de Guatemala]] ensin faer un solu tiru: Salazar y los dirixentes lliberales que taben envalentonados pola captura del caudiellu fuxeron polos teyaos y depués algamaron la frontera amarutaos de llabradores.{{sfn|González Davison|2008|p=162}}{{sfn|Hernández de León|1959|p=}} Tres esa victoria, enteróse que l'[[Estáu de Los Altos]] declarara la so formación, y entós coló escontra dicha rexón a imponer la so autoridá pola fuercia; retomó l'estáu y alvirtiólu que-yos perdonaba la vida solamente por una vegada, pero non dos.<ref group=Nota>{{cita publicación|apellíu=González Davison|títulu=op.cit.|añu=2006|cita=Los criollos lliberales, tres la derrota de Gálvez abellugárense en Quetzaltenango y formáu el [[Estáu de Los Altos]] pa compensar el poder de Carrera}}</ref> == Tratáu de Paz == El 5 de xunu de 1839, el presidente interín d'Hondures, abogáu [[José María Guerrero|José María Guerrero d'Arcos y Molina]] comisionó al abogáu [[Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle]] como representante d'Hondures ante'l presidente d'[[El Salvador]], [[Antonio José Cañes]], pa roblar un Tratáu de Paz” el cual foi ratificáu y robláu pol llicenciáu [[José Miguel Montoya]], de parte de los salvadoreños y el mesmu llicenciáu Justo Vicente José de Herrera polos hondureños.{{sfn|Martínez López|1992|p=}} == Invasión unionista == El 9 d'agostu'l presidente interín designáu [[Mariano Garrigó]] presentó'l so arrenunciu al cargu, xunto col Coronel [[Andrés Brito]], Comandante d'armes de la capital hondureña, dexando [[acéfalu]] l'Estáu.{{sfn|Martínez López|1992|p=}} Unos díes dempués, el 24 d'agostu de 1839, les tropes aliaes del Xeneral [[José Trinidad Cabañas]] aportaron hasta la ciudá de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] -entós la capital hondureña y tomar ensin la menor resistencia, dempués d'haber tomáu [[Tegucigalpa]].{{sfn|Martínez López|1992|p=}} == Consecuencies == * La sida de la batalla foi'l d'intentar lliberar al pueblu salvadoreñu del gobiernu lliberal de Morazán; en realidá, Carrera tenía intenciones de vengar los abusos que les fuercies lliberales de Morazán cometieron en contra de los sacerdotes católicos tres la invasión de 1829.{{sfn|González Davison|2008|p=154}} * El poder de Morazán sobre la Federación quedó bien quebráu: ** Una nueva confrontación producir na [[Batalla de San Pedro Perulapán]]. ** Al enterase de que Carrera retomara Guatemala y reincorporáu l'Estáu de los Altos, Morazán decidió atacalo; Carrera vencer, dando fin al so lideralgu político y militar na rexón. * Los conservadores de Guatemala, El Salvador, Nicaragua y Honduras daben total sofitu a Rafael Carrera, con tal de nun conformar otra nación centroamericana. == Ver tamién == * [[República Federal de Centro América]] * [[Estáu independiente d'Hondures]] * [[Rafael Carrera y Turcios]] * [[Francisco Morazán]] == Nota == {{llistaref|group=Nota}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|González Davison}}|nome={{Versalita|Fernando}}|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4}} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|títulu=El capítulu de les efemérides|publicación= Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|añu=1959|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides|volume=Tomo III|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Martínez López}}|nome={{Versalita|Eduardo}}|títulu=Biografía del Xeneral Francisco Morazán|editorial=Alin Editora|añu=1992|allugamientu=Universidá d'Indiana, EE.XX.}} {{reftermina}} {{Tradubot|Batalla del Espíritu Santo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Batalles d'El Salvador|Espíritu Santu]] [[Categoría:Batalles d'Hondures|Espíritu Santu]] [[Categoría:Provincies Xuníes del Centru d'América]] p4zl5vuopamxjqtmcmlkuhhivrz8k7p 0 157047 4496434 4491354 2026-05-26T06:39:20Z Limotecariu 735 4496434 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Fernando Romeo Lucas García''' {{nym}} foi un terrateniente, militar y políticu guatemalianu; la so familia tenía grandes estensiones de tierra nel área que dende la década de 1970 conozse como la [[Franxa Tresversal del Norte]]. Desempeñóse como [[Ministeriu de la Defensa Nacional de Guatemala|ministru de la Defensa]] y coordinador del proyeutu de la Franxa Tresversal del Norte mientres el Gobiernu del xeneral [[Kjell Eugenio Laugerud García]] y depués como [[presidente de Guatemala|presidente]] de [[Guatemala]] del 1 de xunetu de 1978 al 23 de marzu de 1982, cuando foi depuestu por un golpe d'Estáu lideráu por oficiales nuevos del exércitu qu'asitiaron al xeneral [[Efraín Ríos Montt]] al mandu de un triunviratu militar integráu tamién polos coroneles Horacio Maldonado Shaad y Francisco Gordillo. Recibió un país en que la izquierda fortaleciérase y la organización popular urbana y rural taba nel so apoxéu, con miembros de los grupos marxistes [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] (EGP) ―radical― y [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT) ―moderáu― incorporaos nes direutives de los principales grupos sindicales y estudiantiles, ya inclusive, nes más altes posiciones de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. La so xestión, avafada por un fraude eleutoral, viose enfrentada con fuertes protestes empobinaes poles organizaciones populares contra les concesiones a empreses internacionales ―especialmente pa la esplotación de petroleu y níquel na [[Franxa Tresversal del Norte]]―, lo que lo obligó a tomar fuertes midíes represives pa desarticular la dirigencia de la oposición y retomar el control de país. La represión empobinada pol so Gobiernu foi de tal magnitú, qu'este tuvo enmarcáu por graves denuncies internacionales de violaciones de derechos humanos, anque cuntaba col sofitu de l'alministración de los presidentes d'Estaos Xuníos [[Jimmy Carter]] y [[Ronald Reagan]], quien víen con esmolición la meyora de les revoluciones comunistes n'[[El Salvador]] y [[Nicaragua]] nesos años y polos intereses de los sos connacionales en Guatemala.<ref name=dhum>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/agenda/Fernando/Romeo/Lucas/Garcia/ex/presidente/Guatemala/elpporint/20060529elpepiage_5/Tes|fecha=29 de mayu de 2006|títulu=Fernando Romeo Lucas García, ex-presidente de Guatemala|publicación=El País|ubicación=Madrid|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2014}}</ref><ref name=yale/> == Biografía == Nació en [[San Juan Chamelco]], [[Alta Verapaz]]; siendo fíu de Fernando Lucas Juárez y Concepción García de Lucas.<ref name=aqui>{{cita web|url=http://www.aquiguatemala.net/presidentes/romeo_l_garcia.html|publicación=Equí Guatemala|títulu=Biografía de Romeo Lucas García|fechaaccesu=3 d'agostu de 2012|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181025162016/http://www.aquiguatemala.net/presidentes/romeo_l_garcia.html|fechaarchivu=2018-10-25}}</ref> la so familia —ente la que se destacar el so hermanu, el tamién xeneral [[Manuel Benedicto Lucas García]]— pertenecía la élite tradicional guatemaliana.{{harvnp|IEPALA|1980|p=147}} Graduar d'oficial na [[Escuela Politéunica de Guatemala|Escuela Politéunica]], en 1949 y en 1960, siendo yá capitán del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]] heredó les finques Saquixquib y Punta de Boloncó al nororiente de [[Sebol]] ([[Alta Verapaz]]), con una estensión de 15&nbsp;caballeríes caúna. En 1963 mercó la finca «San Fernando» El Palmar de Sejux con una estensión de 8 caballeríes, y finalmente mercó la finca «Sepur», cercana a «San Fernando», con una estensión de dieciocho caballeríes.{{harvnp|Solano|2012|p=10}} Mientres estos años foi diputáu nel congresu de Guatemala y cabildeó pa impulsar la inversión nesa zona del país.{{harvnp|Solano|2012|p=10}} En 1975 algamó la xefatura d'Estáu Mayor del [[Exércitu de Guatemala]],<ref name=dhum/> y depués llegó a xeneral y foi nomáu ministru de la Defensa mientres el Gobiernu del xeneral [[Kjell Eugenio Laugerud García]]; tres el [[Terremotu de Guatemala de 1976|terremotu de febreru de 1976]] presidió un comité d'emerxencia.<ref name=aqui/> La so situación nel exércitu yera privilexada, yá que hasta pocos meses antes de la campaña eleutoral de 1977 dexó'l ministeriu de la Defensa; amás de pertenecer al círculu militar más importante ya influyente, el so cargu como ministru dio-y la oportunidá d'asitiar nes más altes xerarquíes del Exércitu a oficiales del so más absolutu enfotu, faciendo a la institución armada más cohesiva.{{harvnp|IEPALA|1980|p=147}} == Franxa Tresversal del Norte antes del so Gobiernu == Cuando dexó'l ministeriu pa dedicase a la so campaña presidencial, tamién pasó a desempeñar el cargu de coordinador del megaproyecto de la [[Franxa Tresversal del Norte]], que'l so oxetivu principal yera incorporar a la producción de Guatemala les tierres d'esa vasta zona y la creación d'una importante rede vial pa facilitar les esplotaciones petroleres. El manexu d'esi proyeutu dexó-y a Romeo Lucas-García una mayor conocencia ya interrellación coles compañíes transnacionales, y una medría de los sos intereses económicos personales na zona, yá que la so familia tenía tierres na zona de Franxa y tenía rellaciones económiques comerciales siquier cola compañía Shennadoah Oil.{{harvnp|IEPALA|1980|p=147}} === Cuchumaderas === En 1977 la municipalidá de [[San Mateo Ixtatán]] roblara un contratu cola empresa Cuchumadera pal saneamientu, reforestación, caltenimientu y esplotación de los montes, basaos na urxente necesidá d'aprovechar y caltener los recursos naturales atacaos pol gorgoyu del pinu». Al enterase del tratu ente la municipalidá y la empresa, los pobladores de la llocalidá obligaron a les autoridaes a realizar un cabildru abiertu y esplicar les carauterístiques del compromisu; cada unu de los miembros de la corporación municipal dio la so información, evidenciándose contradicciones que conducieron a que nesa mesma sesión arrenunciara l'alcalde. Magar les amenaces que recibieron dellos vecinos de San Mateo, estos entamaron un comité llocal pa defender el monte, empecipiando una demanda llegal contra la empresa. De resultes, el procesu d'estraición del monte quedó deteníu.{{harvnp|Solano|2012|p=26}} Cuchumaderas taba estrechamente rellacionada colos intereses de la cúpula militar que detentaba el poder político na década de 1970, y que s'estendía a tou lo llargo del territoriu definíu de la FTN. La riqueza forestal de [[San Mateo Ixtatán]] faía-y blancu de los intereses económicos na [[Franxa Tresversal del Norte]]. Ronald Hennessey, párrocu de San Mateo Ixtatán mientres la [[Guerra Civil de Guatemala]] aportó n'ochobre de 1980, metanes la llucha del pueblu mateano contra la presencia de Cuchumaderas y los sos negocios y acusó nos sos escritos como socios de Cuchumaderas a Romeo Lucas-García, quien inda yera direutor de la FTN cuando Cuchumaderas fundóse, el xeneral Otto Spiegler Noriega, quien yera'l xefe del Estáu Mayor del Exércitu y depués sería ministru de la Defensa de Romeo Lucas-García; Jorge Spiegler Noriega, xerente del Institutu Nacional Forestal (INAFOR), y l'entós coronel Rodolfo Lobo Zamora, comandante de la Zona Militar de Quiché. Sicasí, investigaciones posteriores nel Rexistru Mercantil, amosaron que'l propietariu de la empresa yera l'inxenieru Fernando Valle Arizpe —quien finó'l 26 d'ochobre de 2010— conocíu por haber sío maríu de la periodista [[Irma Flaquer]] hasta 1965. Valle Arizpe desenvolviera rellaciones estreches con altos funcionarios o allegaos al Gobiernu de Romeo Lucas-García, especialmente Donaldo Álvarez Ruiz, el [[Ministeriu de Gobernación de Guatemala|ministru de Gobernación]].{{harvnp|Solano|2012|p=27}}<ref group=lower-alpha>Cuando Álvarez graduar de Derechu, la posición económica de Fernando Valle Arizpe dexó-y contratalo como abogáu y notariu de la so empresa, y a resultes d'esti tratu siguíu surdió una amistá personal ente ellos.</ref> == Ascensu al poder == Pola so alta xerarquía tantu nel exércitu como nes élites guatemalianes, según pol fechu de que falaba a la perfeición el k'ekchí, una de les llingües indíxenes guatemalianes, Romeo Lucas-García foi'l candidatu oficial ideal pa les eleiciones de 1978; y p'ameyorar inda más la imaxe del binomiu oficial, incluyir al doctor en derechu [[Francisco Villagrán Kramer]] como'l candidatu a la vicepresidencia. Villagrán Kramer yera un home de reconocida trayeutoria democrática, participando na [[Revolución de 1944]], y que taba venceyáu a los intereses de les empreses transnacionales y de les élites, pos yera unu de los principales asesores de les gremiales agropecuaries, industriales y financieres de Guatemala.{{harvnp|IEPALA|1980|p=147}} A pesar de la fachada democrática, el trunfu eleutoral nun foi senciellu y el sistema tuvo qu'imponer a Romeo Lucas-García, provocando un mayor desprestixu nel sistema eleutoral,{{harvnp|IEPALA|1980|p=147}} que yá se resintió col fraude qu'impunxo al xeneral Laugerud nes eleiciones de 1974. En 1976 surdió'l grupu estudiantil FRENTE na [[Universidá de San Carlos]], qu'afaró por completu con tolos puestos d'elección estudiantiles; los sos dirixentes yeren na so mayoría miembros de la Mocedá Patriótica del Trabayu (JPT), l'ala xuvenil del [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT),{{harvnp|CEUR|2009|p=}} el partíu comunista guatemalianu que funcionara na clandestinidá dende 1954.{{harvnp|Gleijeses|1992|p=}} A diferencia d'otres organizaciones d'enclinos marxista en Guatemala nesi tiempu, los dirixentes de FRENTE ―y de una fraición del PGT nesi momentu― confiaben nel movimientu de mases p'algamar el poder pela vía eleutoral.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} FRENTE, usando'l so poder dientro de les asociaciones estudiantiles, empecipió una campaña política con vistes a les eleiciones xenerales universitaries en 1978, aliáu a los catedráticos de la izquierda arrexuntaos en vanguardia Universitaria. Ganaron la secretaría xeneral de la AEU con Oliverio Castañeda de León y la rectoría de la universidá col llicenciáu [[Saúl Osorio Paz]]; amás de que sindicalistes rellacionaos al PGT y FRENTE tomaron la dirigencia del Sindicatu de Trabayadores de la Universidá (STUSC).{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Osorio Paz dio espaciu y sofitu al movimientu estudiantil y en llugar d'esistir conflictos ente l'alministración y los estudiantes, les distintes representaciones aliar pa construyir una universidá de mayor proyeición social. En 1978 la [[Universidá de San Carlos]] convertir n'unu de los sectores de más pesu políticu en Guatemala; esi añu'l movimientu estudiantil, el profesoráu y el Conseyu Cimeru Universitariu<ref group=lower-alpha>{{cita publicación |apellíu=Molina Mejía|títulu=Recordando'l 14 xunetu de 1980|añu=2007|cita=Los miembros del Conseyu Cimeru Universitariu son: el Rector, el Secretariu, el Tesoreru, los decanos Decanos de les Facultaes, los diez representantes de los caderalgos titulares, los diez representantes estudiantiles de les Facultaes y los once representantes de los colexos profesionales.}}</ref> xunir en contra del Gobiernu y en favor d'una apertura d'espacios pa los sectores más precisaos del país. Col fin d'ampliar la so estensión universitaria, l'Asociación d'Estudiantes Universitarios (AEU) rehabilitó la Casa del Estudiante» nel centru de la [[Ciudá de Guatemala]]; ellí recibieron y sofitaron a familiares de los sumíos y a los pobladores yá concientizados políticamente. Tamién entamaron grupos de trabayadores del comerciu informal. Esto atraxo l'atención del Gobiernu, que al decatase de les actividaes sociales de los estudiantes, empezó a vixilar la Casa.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Al empecipiar el so periodu, Saúl Osorio fundó'l selmanariu ''Siete Díes na USAC'' qu'informaba sobre les actividaes de la Universidá y denunciaba constantemente la violación a los derechos humanos, cuantimás la represión contra'l movimientu popular, amás de faer públicos los movimientos revolucionarios en [[Nicaragua]] y [[El Salvador]].{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Per unos meses, la universidá estatal foi una universidá xunío y progresista, preparar para confrontar al Estáu y el Conseyu Cimeru Universitariu convertir nun importante defensor de les lluches del pueblu. Agora bien, FRENTE tenía qu'enfrentase cola izquierda radical, representada nesi entós pol Frente Estudiantil Revolucionariu "Robin García" (FERG), que surdió mientres la marcha del 1 de mayu de 1978. El FERG coordinó a dellos grupos estudiantiles nes distintes facultaes de la Universidá de San Carlos y nos institutos públicos d'educación media del Estáu. Esta coordinación ente grupos llegales provenía del [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] (EGP), grupu guerrilleru qu'apaeciera a la lluz pública en 1972 y que tenía los so centru d'operaciones na rexón petrolera del norte del departamentu de Quiché ―esto ye, el Triángulu Ixil d'[[Ixcán]], [[Nebaj]] y [[Chajul]] na [[Franxa Tresversal del Norte]]―.{{harvnp|Solano|2012|p=3-10}} Anque nun foi puramente un grupu armáu, el FERG buscaba la confrontación col Estáu; dio preeminencia a les midíes de fechu que podíen llegar a la violencia de mases y a l'actividá paramilitar. A los sos miembros nun-yos interesaba trabayar dientro d'un marcu institucional y nunca pidieron permisu pa les sos manifestaciones o aiciones.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} El 7 de marzu de 1978, Romeo Lucas-García foi electu presidente de la República; poco dempués, el 29 de mayu de 1978 ―nes acabadures del Gobiernu del xeneral [[Kjell Eugenio Laugerud García|Laugerud García]]― na plaza central de [[Panzós]] ([[Alta Verapaz]]), elementos de la Zona Militar en Zacapa atacaron una manifestación pacífica, matando a una gran cantidá de persones. Los finaos, llabradores indíxenes que fueren citaos nel llugar, taben lluchando pola llegalización de les tierres baldías qu'ocuparen dende años tras. La so llucha enfrentar direutamente colos inversionistas que queríen esplotar la riqueza mineral de la áreasobremanera les reserves de petroleu esplorada por Basic Resources y Shenandoah Oil― y de níquel esplotáu por [[EXMIBAL]]―.{{harvnp|Solano|2012|p=3-10}}{{harvnp|Rakosy|2012|p=}} La [[masacre de Panzós]] causó una gran conmoción na universidá pol altu númberu de víctimes y por surdir de conflictos sobre la esplotación de recursos naturales por empreses estranxeres. En 1978 por casu, Osorio Paz y otros universitarios recibieron amenaces pola so abierta oposición a la construcción d'un oleoductu interoceánico que cruciaría los país pa facilitar la esplotación petrolera.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} El 8 de xunu la AEU entamó una protesta masiva nel centru de la [[Ciudá de Guatemala]] na que los oradores denunciaron la [[Masacre de Panzós]] y espresaron la so refugo escontra'l réxime de [[Kjell Eugenio Laugerud García|Laugerud García]] en términos más contundentes que n'otres ocasiones.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} == Gobiernu == === Gabinete === {| {{tablaguapa}} |- | Espacho || Nome |- | Vicepresidente || [[Francisco Villagrán Kramer|Francisco Villagrán]] |- | Xefe de l'Alministración Pública || coronel Héctor Montalván Batres |- | Xefe del Estáu Mayor Presidencial || coronel Héctor Montalván Batres |- | Finances || Marco Tuliu Búcaro |- | Gobernación || Donaldo Álvarez Ruiz |- | Defensa || [[Ángel Aníbal Guevara]] |- | Salú || Roquelino Recinos Méndez |- | Economía || Valentín Solórzano Fernández |- | Xefe de la Policía || Coronel Germán Chupina Barahona |} === Matrimoniu === Mientres el so Gobiernu, Romeo Lucas-García siempres se presentó solteru; sicasí, el 12 d'ochobre de 1978 casóse de callao na casa presidencial cola venezolana Elsa Asunción Cirigliano, a quien conoció en 1956.<ref name=amorsecreto>{{cita publicación |url=http://www.prensalibre.com/amor-secreto|títulu=Amor secretu|fechaaccesu=25 d'agostu de 2015|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala|ref=harv}}</ref> Decidieron caltener el so matrimoniu de callao porque la Guerra Civil taba nel so puntu más álgido. === Protestes iniciales y entamu de la represión === {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} En xunetu, Romeo Lucas-García asumió la Presidencia y depués lliberó los precios de la cesta básica, lo que de momentu-y ganó'l refugu popular. Depués, un aumentu a la tarifa del tresporte urbanu y la fuelga de los pilotos del serviciu urbanu apinó la paciencia de los ciudadanos y el refugu al Presidente llegó al máximu. Los conductores decidieron llevar les sos unidaes a la Universidá de San Carlos, que pola so autonomía, yera l'únicu llugar fora de la xurisdicción del Estáu nel que podíen tar. Osorio Paz, magar ser del grupu moderáu d'esquierda del [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]], decidió recibir a los güelguistes y de esa forma empezaron tres meses d'interrupciones nel serviciu urbanu, quedando la Universidá identificada cola oposición al Gobiernu.{{harvnp|Levenson-Estrada|1994|p=146}} El 4 d'agostu realizó la primer gran manifestación mientres el periodu de Romeo Lucas-García. Universitarios y estudiantes de nivel mediu acompañaron a los demás sectores del movimientu popular na conmemoración del primer aniversariu de les muertes de Robin García y Aníbal Caballeros. El ministru de Gobernación, Donaldo Álvarez Ruiz, declaró que si nun esistía permisu gubernamental, cualquier manifestación sería reprimida; d'esa cuenta, al entamu de la marcha, l'equipu antimotines de la Policía Nacional arrodió a los manifestantes y llanzó-yos bombes lacrimógenas, polo que los estudiantes viéronse forzaos a abellugase nel Paraninfu Universitariu. De los más de doscientos manifestantes que recibieron l'auxiliu de la Cruz Roja, trenta y ún tuvieron que ser hospitalizaos, la mayoría nueves d'ente 14 y 17 años d'edá.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} La [[Masacre de Panzós]] y la represión de les protestes urbanes llevó a los dirixentes universitarios de FRENTE a asumir una actitú más batallosa, col sofitu urbanu al FERG y otros grupos aliaos al [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]].{{harvnp|Levenson-Estrada|1994|p=132-134}} A pesar de la gran movilización popular, a finales de setiembre de 1978 el Conseyu Municipal de la ciudá de Guatemala aprobó una alza na tarifa del tresporte urbanu de cinco a diez centavos, pa "motivar" a les empreses a aumentar el salariu de los sos emplegaos y asina solucionar el conflictu llaboral. El vienres 30 de setiembre, día que la nueva tarifa entró en vixencia, nueves de diversos barrios populares volvieron a entamar la so protesta al construyir barricaes nes principales cais en sitios importantes nes xornaes de marzu de 1962. El fin de selmana siguiente, declaróse una fuelga xeneral y los emplegaos estatales paralizaron los sos llabores y ocuparon los sos llugares de trabayu, ente que los institutos de nivel mediu y la so contorna fueron controlaos por estudiantes que s'enfrentaron a la policía.{{harvnp|Levenson-Estrada|1994|p=148-150}} El descontentu popular yera tan grande que la manifestación llueu cobró tal fuercia qu'a los dirixentes yéra-yos difícil controlala.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Oliverio Castañeda, na so doble calidá de dirixente de la AEU ya integrante del Comité d'Emerxencia de los Trabayadores del Estáu (CETE), desempeñó un papel activu na organización d'esta fuelga xeneral. Les protestes remataron hasta que s'algamar l'oxetivu más importante: el vienres 7 d'ochobre'l Conseyu Municipal restauró la tarifa de cinco centavos; los manifestantes llograren vencer al Gobiernu militar al traviés de la movilización popular, anque a cuenta de cerca de cuarenta{{harvnp|Levenson-Estrada|1994|p=}} a cien muertes.(Cueves del Cid 1980). La movilización d'ochobre enunció una posición revolucionaria, inspirada por una insurrección similar en [[Nicaragua]].{{harvnp|CEUR|2009|p=}} El Gobiernu de Romeo Lucas-García taba en crisis; en Nicaragua el movimientu urbanu taba xuniéndose col [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]]. El Gobiernu podía ver la inminente posibilidá que los rebeldes guatemalianos tamién aprovecharen la movilización popular na ciudá. Entós decidió utilizar el terror estatal pa fin l'articulación de los rebeldes; a partir d'ochobre 1978 l'Estáu y l'estrema derecha señalaron a los líderes estudiantiles ya intelectuales de la Universidá de San Carlos como los posibles líderes políticos de la oposición.{{harvnp|Levenson-Estrada|1994|p=152-153}} Entós empezaron los ataques de los escuadrones de la muerte: * Pocos díes dempués del fin de les protestes, el profesor universitario y dirixente de la Democracia Cristiana René de León Schlotter sufrió un atentáu a tiros nel que resultó muertu'l so chofer. * El martes 17 d'ochobre, Santiago López Aguilar, direutor de la Escuela d'Orientación Sindical, sobrevivió un atentáu. * El 18 d'ochobre, l'Exércitu Secretu Anticomunista (ESA), un grupu terrorista, publicó una llista negra na cual amenació de muerte a trenta y ocho personaxes clave del movimientu popular. Ente ellos taben dellos universitarios, incluyendo al rector de la Universidá de San Carlos [[Saúl Osorio Paz]], dellos decanos de la universidá y el secretariu xeneral de la AEU, [[Oliverio Castañeda de León]].{{harvnp|McClintock|1985|p=141}} Nel contestu descritu, el presidente Romeo Lucas-García declaró a los medios de comunicación que la Universidá yera un focu de subversión, lo cual significaba que tanto estudiantes como profesionales yeren partes de les actividaes armaes nel país.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=}} [[Ficheru:Pasaje Rubio.JPG|miniaturadeimagen|Entrada al Pasaxe Rubiu sobre la 6a. avenida de la zona 1. Nesti llugar foi asesináu Castañeda de León el 20 d'ochobre de 1978.]] El 20 d'ochobre de 1978, la marcha conmemorativa de la [[Revolución de 1944|Revolución d'Ochobre de 1944]] concluyó ensin incidentes nel Portal del Comerciu de la [[Ciudá de Guatemala]], alcontráu frente al [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]]. A pesar de les amenaces na so contra, Castañeda de León presentar nel Parque Centenariu pa dar el discursu de la AEU n'ocasión del aniversariu de la Revolución y señaló al [[Ministeriu de Gobernación de Guatemala|ministru de Gobernación]], Donaldo Álvarez Ruiz, como responsable de la folada de terror. La famosa frase final del so discursu ― «Ellos pueden matar a los nuesos dirixentes, pero mientres haya pueblu, va haber revolución»― fueron trágicamente visionaries. Castañeda de León foi asesináu pocu dempués. Los perpetradores fuxeron de la escena del crime ensin la intervención de los policías que taben pela redolada y Castañeda morrió pocu dempués por cuenta de les sos firíes.<ref name=blogue>[http://javihm77.blogspot.com/2009/03/oliverio-castaneda-de-leon.html] Blogue sobre Oliverio Castañeda de León</ref> Esta operación, al mediudía y en plenu centru de la ciudá, demostró la impunidá de los asesinos y l'abiertu desafíu llanzáu contra'l movimientu popular.{{harvnp|Aguilera Peralta|Romero Imery|1981|p=137}} Quince díes dempués del asesinatu de Oliverio Castañeda, foi desapaecíu'l so socesor, Antonio Ciani García. Pola so participación nes movilizaciones de 1978, la AEU convirtiérase nel primer blancu d'una campaña de terror estatal diseñada pa desarticular al movimientu popular.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Nos siguientes 18 meses recibieron amenaces cuasi tolos dirixentes estudiantiles y profesores universitarios con vinculaciones polítiques (inclusive colos partíos llegales). Dacuando l'amenaza foi de forma bien sutil ya indireuta, tresmitida por un conocíu, ente qu'otres persones fueron abiertamente primíos pa salir del país. Esta convirtióse na forma más simple y eficiente de desarticular el movimientu. Pa quien nun fixeron casu y siguieron coles sos actividaes de protesta, el terrorismu del Estáu destinó-yos a los escuadrones de la muerte.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=}} Al empecipiase l'añu 1979, los escuadrones de la muerte aumentaron la so campaña contra la intelectualidá del país, atacando a prestixosos miembros de la Universidá, de la prensa, abogaos, médicos, y dirixentes políticos de la oposición. El 25 de xineru de 1979 foi asesináu [[Alberto Fuentes Mohr]], doctor en Ciencies Económiques, diputáu del Congresu, dirixente del Partíu Socialista Democráticu (PSD) y ex-ministru de Finances y Rellaciones Esteriores del Gobiernu del llicenciáu [[Julio César Méndez Montenegro]]. Esi mesmu día, a poques hores, foi acribilláu'l dirixente estudiantil y sindical Ricardo Martínez Solórzano. El 14 de febreru foi asesináu Manuel Lisandro Andrade Roca, secretariu xeneral de la Universidá nel periodu de [[Saúl Osorio Paz]].{{harvnp|CEUR|2009|p=}} El 22 de marzu foi muertu l'ex alcalde de la capital [[Manuel Colom Argueta]], nun operativu en que los sos asesinos emplegaron un helicópteru pa "cazalo".{{harvnp|Aguilera Peralta|Romero Imery|1981|p=137}} Colom fuera direutor del [[Centru d'Estudios Urbanos y Rexonales (CEUR)]] de la Universidá de San Carlos de Guatemala y dirixente políticu del Frente Xuníu de la Revolución (FUR). Al pie de Fuentes Mohr fueron los más destacaos miembros de la oposición política llegal. Les sos muertes cerraron, inda más, l'espaciu políticu guatemalianu. Estos asesinatos y amenaces en contra de dirixentes del FUR y el PSD siguieron en 1979 y 1980, y n'años posteriores en contra de la [[Democracia Cristiana Guatemaliana]]. Hasta 1979 el Comité Central del clandestín [[Partíu Guatemalianu del Trabayu Partíu Guatemalianu del Trabayu (PGT)]] considerara que'l FUR podría convertise nel preséu pa participar llegalmente nel procesu eleutoral y buscar el poder d'esa forma. Pero tres los asesinatos de los líderes d'esi partíu, el PGT y demás organizaciones clandestines intensificaron los sos esfuercios pa tomar l'Estáu per mediu de les armes. Na Universidá, el rector [[Saúl Osorio Paz]], dempués de los ataques a los sos colegues y amenaces contra la so persona, empezó a vivir na rectoría, protexíu por brigaes estudiantiles del partíu FRENTE. Nun casu ensin precedentes, el rector dirixó la Universidá dende la clandestinidá por cuasi dos años, al estremu de ser obligáu a salir del país en xunetu de 1980.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} Con too y con eso, l'alministración universitaria siguió na so militancia. Cuasi tol conteníu del so órganu oficial, ''Siete Díes na USAC'', foi una constante crítica al Gobiernu. El Gobiernu tarrecía yá la unidá y belixerancia de la organización popular y, como taba bien enteráu de la presencia de cuadros guerrilleros nos sindicatos, nos barrios populares y en diverses facultaes de la [[Universidá de San Carlos]], valir d'esto pa xustificar el terror, non solo contra los insurxentes, sinón en contra del movimientu llegal.{{harvnp|CEUR|2009|p=}} === Economía === El Gobiernu de Romeo Lucas-García impulsó proyeutos faraónicos d'infraestructura y desenvolvimientu y siguió la estratexa militar de modernizar la economía, tuvo menos ésitu en rellación colos cambeos económicos que los dos Gobiernos anteriores. El presupuestu del Estáu pasó de 355.6 millones de dólares en 1974 a 942.6 en 1978, aumentó la burocracia y creáronse nueves entidaes estatales en contra de la voluntá del CACIF —Comité d'asociaciones agrícoles, comerciales, industriales y financieres; principal ente gremial de les élites guatemalianes—. La inestabilidá política tantu nel país como nel restu de Centro América, con guerres civiles dean El Salvador y Nicaragua, estornó les inversiones nacionales y motivó la fuga de capitales que s'envalora algamó ente 800 millones a 1.5 millones de dólares mientres los primeros años de la década de los ochenta.<ref name=agudización>{{cita publicación |apellíu=Comisión pal Esclarecimiento Históricu|títulu=REHMI: Agudización de la Violencia y Militarización del Estáu (1979-1985)|añu=1996}}</ref> Siguir cola construcción de la hidroeléctrica de Chixoy, la carretera de la Franxa Tresversal del Norte y del puertu Quetzal. Amás, llevar a cabu obres públiques en munches zones del país, ensin cuntar col financiamiento fayadizu, lo que provocó non solo falta de recursos nel Ministeriu de Finances, sinón que provocó la escasez de dólares nel Bancu de Guatemala, el que'l 23 d'abril de 1980 estableció'l control de cambeos y la restricción na entrega de dólares pa les importaciones de mercaderías.<ref group=lower-alpha>El control de cambeos resultó nun desastre financieru que provocó la devaluación de la moneda y los sos efeutos persisten nel país dende entós.</ref><ref name=fuga>{{cita web |url=http://www.prensalibre.com/economia/Lucas-Garcia-fuga-capitales_0_445155487.html|títulu=Lucas García y la fuga de capitales|publicación=[[Prensa Libre]]|autor=Molina Calderón, José|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006073919/http://www.prensalibre.com/economia/Lucas-Garcia-fuga-capitales_0_445155487.html|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014|ref=harv}}</ref> ==== Entamu de la década perdida ==== La década de 1980 ye conocida como la década perdida». El primer quinqueniu foi caóticu pa Guatemala y Centroamérica: amenorgóse la crecedera económica y hubo desorde cambiario, provocáu pol esaxeráu déficit fiscal financiáu pol Bancu de Guatemala. La guerra interna de Nicaragua amenorgó considerablemente'l comerciu terrestre, empecipiándose'l comerciu por cabotaxe polos dos océanos. A principios de 1980 producióse una fuerte fuga de capitales y el Bancu de Guatemala financió a los bancos, y masivamente al Ministeriu de Finances, nun intentu de compensar l'impautu que tresmitió al procesu granible'l debilitamientu de l'actividá privada.<ref name=fuga /> El Bancu de Guatemala foi autorizáu pa utilizar el Derechu Especial de Giro (DEG) considerándose una nueva moneda internacional y suxirióse al [[Institutu Guatemalianu de Seguridá Social]] (IGSS) constituyir depósitos nos bancos privaos nacionales hasta por 40&nbsp;millones de [[quetzal (moneda de Guatemala)|quetzales]]; sicasí, finalmente'l Bancu de Guatemala caltuvo la instrucción de que solo podía caltener depósitos nel mesmu bancu central. En 1980, la Corporación Financiera Internacional (CORFINA) contrató ensin autorización del Congresu y solo cola del Bancu de Guatemala, un préstamu col Bancu Esterior d'España por US$110 millones, destináu a Celuloses de Guatemala, S. A. (CELGUSA).<ref group=lower-alpha>CELGUSA nunca espolletó: les protestes de los vecinos y profesionales d'[[El Progresu (departamentu)|El Progresu]] y les [[Baxa Verapaz|Verapaces]] torgaron el so desenvolvimientu; la planta foi construyida, pero permaneció abandonada dende entós.</ref><ref name=fuga /> Los precios del café empecipiaron un descensu, y autorizóse l'amenorgamientu de los impuestos a esi productu, que yera la principal fonte tributaria. L'impuestu al papel selláu y timbres fiscales funcionaba como un impuestu de ventes, y compensó l'amenorgamientu de los impuestos aplicaos al comerciu. === Infraestructura === [[Ficheru:Planta Hidroeléctrica Chixoy.jpg|thumb|[[Planta Hidroeléctrica Chixoy]], construyida nel ríu del mesmu nome mientres el Gobiernu de Romeo Lucas-García.]] [[Ficheru:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|Memorial de la evacuación forzosa de Ríu Negru; los aldeanos negar a sacupar cuando'l banzáu de Chixoy diba empezar a enllenar, dando llugar al fechu conocíu como ''Masacre de Ríu Negru'']] [[Ficheru:FTNprojects.jpg|miniaturadeimagen|580px|Mapa qu'amuesa l'allugamientu de los más importantes proyeutos que'l Gobiernu guatemalianu taba executando na Franxa Tresversal del Norte, y los llugares onde asocedieron masacres na mesma rexón.{{harvnp|Citation Resources|2013|p=2-10}}{{harvnp|Solano|2012|p=3-24}}{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=}}]] El Congresu autorizó la emisión de Bonos del Tesoru qu'adquirió'l Bancu de Guatemala, y creitos con [[AID]], Fondu d'Inversiones de Venezuela, FIV; [[BCIE]]; BIRF; y [[Bancu Interamericano de Desarrollu|BID]]. El destín de los mesmos foi: * GUATEL * Complexu Portuariu na Mariña del Pacíficu * caficultura * industria y turismu * hidroeléctriques Chulac y Xalalá * carretera Mixco-San Lucas Sacatepéquez * llinia de tresmisión Guatemala sur y Guatemala norte * caltenimientu de carreteres; * programes de Chixoy, Aguacapa, Xulac y Santa María II; Pueblo Viejo, y Quixal, Chixoy * salú pública * pequeños productores * interconexón llétrica ente El Salvador y Guatemala.<ref name=fuga /> El so Gobiernu entamó la construcción d'estructures faraóniques: * [[Franxa Tresversal del Norte]]: de la que Romeo Lucas-García foi direutor en 1977, xustu antes de ser Presidente de la República. * [[Planta Hidroeléctrica Chixoy]]: En 1975, mientres el Gobiernu del xeneral [[Kjell Eugenio Laugerud García]] l'[[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)|Institutu Nacional d'Electrificación]] (INDE) presentó'l proyeutu pa la construcción de la Planta Hidroeléctrica de Chixoy pa solucionar los problemes d'enerxía de [[Guatemala]]; el plan foi financiáu pol [[Bancu Mundial]] y el [[Bancu Interamericano de Desarrollu]] (BID). El plan contemplaba l'hinchente de 50 quilómetros a lo llargo del ríu, y el INDE comprometióse reasitiar a los 3500 pobladores afeutaos por dicha hinchente.<ref name=memoria>{{cita web |url=http://www.archivohistoricopn.org/media/cita/Capitulo-IV-M_A_A_S/Cita-5-6-7-10-44.pdf|títulu=Memoria del Silenciu|fechaaccesu=13 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714203017/http://www.archivohistoricopn.org/media/cita/Capitulo-IV-M_A_A_S/Cita-5-6-7-10-44.pdf|fechaarchivu=14 de xunetu de 2014}}</ref> En 1978, el Gobiernu de Romeo Lucas-García declaró a esa rexón de 50 quilómetros n'estáu d'emerxencia, pola inminente construcción de la presa. Toles comunidaes aceptaron, quitando la de Ríu Negru, la que nun se quixo treslladar, y qu'inclusive recibió asesoría de les faiciones guerrilleres na rexón pa openerse al desallugu. :Ríu Negru foi finalmente sacupada pola fuercia pol Exércitu y Patrullar de Autodefensa Civil, con un costu de 177&nbsp;persones muertes, el 13 de febreru de 1982.<ref name=memoria /><ref group=lower-alpha>Pa finalmente desallugar a esta comunidá, les [[Fuercies Armaes de Guatemala]] llevaron a cabu la evacuación forzosa, que dexeneró na [[masacre de Ríu Negru]].</ref> Tres la evacuación de Ríu Negru, empezar a enllenar el banzáu de Chixoy el 13 de marzu. * [[Puertu Quetzal]] y carretera d'[[Escuintla (ciudá)|Escuintla]] al puertu. * Hospital Xeneral San Juan de Dios * Hospital de Quetzaltenango === Educación === {{caxa de cita|Dos compadres tienen la siguiente conversación:<br /> ―Compadre, ¿qué diz nesa botella?<br /> ―Cerveza, digo yo...<br /> ―¡Non, compradre, ye acedu muriático! ¡Venenu! Por eso ye importante qu'aprendamos a lleer.|Tomáu de: {{cita publicación |títulu=Campaña Oficial d'Alfabetización|publicación= Diariu El Gráficu|allugamientu=Guatemala|fecha=17 de febreru de 1981|ref=harv}}<ref name=grafico> {{cita publicación |títulu=Campaña Oficial d'Alfabetización|publicación= Diariu El Gráficu|allugamientu=Guatemala|fecha=17 de febreru de 1981|ref=harv}}</ref>}} Mientres el so Gobiernu implementóse un agresivu programa d'alfabetización en tol país, qu'incluyó cadenes nacionales de radio y televisión que se tresmitíen de llunes a vienres a les 4 de la tarde y duraron más d'añu y mediu. La campaña d'alfabetización empecipiar col eslógan «Cerveza, digo yo». === Guerra civil (conflictu armáu internu) === {{AP|Guerra civil de Guatemala}} ==== Redolada internacional ==== El so Gobiernu tuvo ayuda militar y económica de los [[Estaos Xuníos]], magar un embargu del congresu norteamericanu, una y bones les meyores de la [[Revolución Sandinista]] en contra del dictador [[Anastasio Somoza Debayle]] en Nicaragua, y los del [[Frente Farabundo Martí de Lliberación Nacional]] n'[[El Salvador]] fixeron que'l Gobiernu de [[Jimmy Carter]] intentara frenar la meyora comunista na rexón.<ref name=grafico2>{{cita publicación |publicación=Diariu El Gráficu|títulu=Editorial|añu=1978-1982|allugamientu=[[Biblioteca Nacional de Guatemala|Hemeroteca Nacional de Guatemala]]|ref=harv}}</ref><ref name=imparcial>{{cita publicación |publicación=[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]|títulu=Editorial|añu=1978-1982|allugamientu=[[Biblioteca Nacional de Guatemala|Hemeroteca Nacional de Guatemala]]|ref=harv}}</ref><ref name=prensa>{{cita publicación |publicación=[[Prensa Libre]]|títulu=Editorial|añu=1978-1982|allugamientu=[[Biblioteca Nacional de Guatemala|Hemeroteca Nacional de Guatemala]]|ref=harv}}</ref> Ente 1978 y 1980, los EEXX dieron 8.5 millones de dólares n'asistencia militar, principalmente creitos [[FMS]], y aproximao 1.8 millones de dólares en llicencies d'esportación pa la venta d'armes.<ref>{{cita web |url=http://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/guatemala/social-consequences-development-aid-guatemala|editorial=Cultural survival|publicación=Cultural survival quarterly report|títulu=Social consequences of development aid in Guatemala|idioma=en|fechaaccesu=30 d'abril de 2012}}</ref> En 1981, en tomando posesión en xineru, l'alministración del presidente [[Ronald Reagan]] anunció públicamente la unviada de 3.2 millones de dólares, en vehículos y otros suministros militares alegando la necesidá de combatir a les guerrilles pola violencia perpetada escontra los civiles.<ref>{{cita web |url=http://www.moreorless.au.com/killers/montt.html|publicación=Killers|títulu=Efraín Ríos Montt|idioma=en|fechaaccesu=30 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120511065008/http://www.moreorless.au.com/killers/montt.html|fechaarchivu=11 de mayu de 2012}}</ref> <div style='font-size:0.9em'> {| {{tablaguapa}} align="right" width=23% |- | <center> [[Ficheru:Film Reel.svg|50px]]<br /> Documental fílmico ''Nin unu vivu''<br/> Guatemala 31 de xineru de 1980:<br /> {| {{tablaguapa}} width=95% |- ! Seiciones!! Descripción |- | [http://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc Nin unu vivu: Traxedia na Embaxada d'España en Guatemala] || Documental sobre los fechos socedíos el 31 de xineru de 1980 na Embaxada d'España en Guatemala. Presenta entevistes colos principales participantes, ente sobrevivientes y periodistes que cubrieron los fechos.{{harvnp|Nin unu vivu|s.f.|p=}} |} |} </div> ''"La guerra en Guatemala hai que ganala nel monte y na capital"'' convertir na conseña del Gobiernu de Lucas. La oposición yera'l movimientu social con dirixentes d'esquierda, quien promovían que nel país tenía d'impulsase la democracia, non la guerra. Romeo Lucas el cual víase na televisión nun yera un militar tan falancieru y mediáticu como [[Efraín Ríos Montt]], que-y asocedería nel cargu. Lucas tenía un discursu pocu arteru. Magar n'ocasiones dirixir a les mases en q'eqchi', los sos xestos toscos y el so imaxe distante facer paecer un presidente pocu bonable y accesible.{{harvnp|Hurtado|2006|p=}} ==== Trunfu sandinista en Nicaragua ==== {{AP|Revolución Sandinista}} A mediaos de los años 70, parte de los líderes económicos nicaraguanos y los miembros de la [[Ilesia católica]] d'esi país centroamericanu empezar a alliniar en contra del Gobiernu d'[[Anastasio Somoza Debayle]]. Formaron un movimientu d'oposición dirixíu por [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], dueñu del diariu ''[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]'', el mayor del país, y forzaron al Gobiernu a realizar dellos cambeos. Pero tres l'asesinatu de Chamorro el 10 de xineru de 1978, desamarróse un gran malestar nel país y en marzu de 1979 les distintes fraiciones del comunista [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] roblaron l'alcuerdu d'unidá; depués, en xunu fixeron el llamamientu a la «Ofensiva Final» y convocaron a una fuelga xeneral. El Gobiernu d'Estaos Xuníos de [[Jimmy Carter]] intentó, por aciu la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA), parar la meyora del FSLN, pero nun llogró sofitu necesariu de los países llatinoamericanos presentes na organización.{{harvnp|Via Nica|2014|p=}} Darréu, intentó aparcar tropes en [[Costa Rica]] pa intervenir en Nicaragua, pero esta operación tampoco funcionó; y tampoco lo fixeron los intentos de negociación col FSLN pa la composición d'una Xunta de Gobiernu de Reconstrucción nacional.{{harvnp|Via Nica|2014|p=}} Finalmente, los [[Estaos Xuníos]] viéronse obligaos a pidi-y l'arrenunciu a [[Anastasio Somoza Debayle]], quien abandonó'l país el martes 17 de xunetu de 1979. [[Francisco Urcuyo Maliaños]], entós Presidente del Congresu Nacional de Nicaragua, foi nomáu presidente y anunció que nun arrenunciaría a la presidencia y que completaría los periodu hasta en mayu de 1981. Esi mesmu día, los cancilleres del [[Pactu Andín]] ―[[Ecuador]], [[Venezuela]] y [[Perú]]― aconceyaos en [[San José de Costa Rica|San José]] (Costa Rica), refugaron públicamente la maniobra de Urcuyo, y na mañana del miércoles 18 de xunetu, [[Sergio Ramírez]], [[Alfonso Robelo]], y [[Violeta Barrios de Chamorro]], dexaron [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], [[Costa Rica]], y dirixéronse escontra [[León (Nicaragua)|León]], onde s'axuntaron colos comandantes sandinistas [[Daniel Ortega Saavedra]] y Moisés Hassan Morales, proclamando a León como la nueva capital provisional, y la [[comunidá internacional]] reconocer como'l Gobiernu llexítimu de la República.{{harvnp|Via Nica|2014|p=}} Urcuyo partió al exiliu en [[Guatemala]]; pela so parte, los sandinistas entraron en [[Managua]] el 19 de xunetu de 1979 poniendo fin a la etapa dictatorial somocista asumiendo les responsabilidaes de Gobiernu. Esti trunfu significó A New Hope pa los combatientes guerrilleros de Guatemala y [[El Salvador]], que víen agora cómo podíen llograr recursos loxísticos y militares non solamente de Cuba, sinón que tamién de Nicaragua.{{harvnp|Via Nica|2014|p=}} ==== Surdimientu de la Organización del Pueblu n'Armes (ORPA) ==== El 18 de setiembre de 1979, una unidá guerrillera ocupó militarmente la finca cafetalera de Mujuliá, en [[Quetzaltenango]]. Con esta aición y la distribución d'un Manifiestu empecipió l'aición pública de la [[Organización del Pueblu n'Armes]] (ORPA), que se autodefinió como «una organización políticu-militar a nivel nacional, que desenvuelve'l procesu de guerra popular revolucionaria en forma consciente, progresiva y responsable y que dempués de dellos años de preparación, nos que se construyó na clandestinidá, surdió públicamente pa sumase a la llucha del pueblu guatemalianu».{{harvnp|IEPALA|1980|p=235}} ==== Quema de la embaxada d'España ==== {{AP|Matanza na embaxada española de Guatemala}} El xueves 31 de xineru de 1980, el casu de Guatemala atraxo l'atención mundial cola quema de la Embaxada d'España, na que 37 persones fueron quemaes vives, ente elles dellos ciudadanos españoles ya importantes ex-funcionarios guatemalianos.{{harvnp|El Periódico|2012|p=}} La movilización en forma de protesta per parte d'un grupu d'indíxenas, col fin de llamar l'atención del mundu sobre les matances qu'en 1980 cometía l'Exércitu guatemalianu nel Triángulu Ixil n'[[El Quiché]] ―específicamente en [[Nebaj]], [[Chajul]], [[Ixcán]], llugares onde s'impulsara la migración y cooperatives a principios de la década de 1970, como parte de la [[Franxa Tresversal del Norte]], pero onde s'atopó petroleu darréu{{harvnp|Solano|2012|p=5-8}}―, foi'l preludiu del casu de la [[Matanza na embaxada española de Guatemala|quema de la Embaxada d'España]],{{harvnp|García|2013|p=}} tres les cual [[España]] rompió les rellaciones diplomátiques con Guatemala.{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=1}} Poco dempués de los sucesos de la Embaxada d'España, en febreru de 1980 a iniciativa del Comité d'Unidá Llabradora (CUC) convocóse una masiva xunta en Iximché (Tecpán, [[Chimaltenango]]), p'analizar la situación del país. Nella participaron numberoses organizaciones, ente elles: * la Coordinadora Nacional Indíxena * la Federación de Trabayadores de Guatemala * el Frente Robin García y el Comité Pro Justicia y Paz D'esa xunta salió'l documentu ''"Los pueblos indíxenes de Guatemala ante'l Mundu"'', declaración política que plantegaba reivindicaciones étniques xunto con otres de calter políticu, de denuncia de la represión, la esclusión económica, la igualdá y el respetu cultural.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 386}} Sicasí, l'activismu indíxena tuvo nesti periodu la so mayor espresión en grupos como'l CUC, organización que punxo a prueba la so capacidá organizativa na fuelga de los cortadores de caña, ente febreru y marzu de 1980, na que participaron más de 70 mil trabayadores. Foi la primer vegada en que se xunieron trabayadores permanentes de la mariña con trabayadores migratorios del altiplanu. La patronal venció al aumentu del jornal diariu, a 3.20&nbsp;[[quetzal (moneda guatemaliana)|quetzales]]. El poder de convocatoria amosáu pol CUC foi percibíu como una grave amenaza de parte del Exércitu y el sector empresarial, non solo pol númberu de persones que movilizaba sinón porque representaba una peligrosa alianza ente ladinos y mayes, con participación de relixosos y con influencia y asesoría de grupos insurxentes. L'ambiente insurreccional aumentó los efeutos alarmantes d'esti movimientu ensin precedentes, constituyéndose nun oxetivu de les aiciones represives empobinaes contra'l sector social rural.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 387}} Tanto la toma de la Embaxada d'España como la fuelga de los cañeros de la Mariña Sur, dambes promovíes por activistes del CUC, marcaron el cumal del clima de baturiciu políticu y social de la dómina. Amás, amosaron la llinia converxente escontra la que s'emponer tanto'l movimientu social como la insurxencia. Esto fixo inda más evidente, cuando'l 1 de mayu de 1980 el CNUS, que se convirtiera na exa de dichu movimientu, llamó a «instaurar un Gobiernu revolucionariu, democráticu, y popular» y a «derrocar al réxime luquista», conseñes que fueron secundaes polos grupos insurxentes.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 388}} Nesa ocasión fueron secuestraos 32&nbsp;participantes cerca del Parque Centenariu; díes dempués apaecieron torturaos los cadabres de 28 d'ellos.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 388}} Depués d'estos acontecimientos, nel mes de xunu, asocedió la desapaición forzada de ventisiete miembros de la Central Nacional de Trabayadores (CNT). N'agostu tamién fueron secuestraes de la finca de retiru Emaús diecisiete persones ente sindicalistes y estudiantes universitarios miembros de la Escuela d'Orientación Sindical. Estos fechos de represión marcaron el puntu álgido de la represión contra'l sindicalismu, que finalmente quedó desestructurado.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 389}} Mientres el Gobiernu de Romeo Lucas-García la espiral de violencia siguió aumentando hasta algamar niveles inimaxinables. El Gobiernu concentró los sos esfuercios n'aniquilar al enemigu internu, llindándose non solo a combatir a la guerrilla sinón atacando sistemáticamente al movimientu social y a la población nes árees de fuerte presencia guerrillera, principalmente les más alloñaes de la ciudá de Guatemala.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 360}} Nel Gobiernu de Romeo Lucas-García la estratexa contrainsurgente concentrar n'esaniciar al movimientu social tanto urbanu como rural, que creciera sensiblemente mientres los años previos, según combatir a la guerrilla.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 360}} El terror que se desamarró mientres esti Gobiernu desestructuró toles organizaciones sociales, polítiques y profesionales esistentes. L'alministración de la xusticia tamién se vio fuertemente afeutada por ello: xueces y abogaos fueron asesinaos al envís de paralizar dafechu a la xusticia y toa aición de proteición de los derechos humanos. En nengún otru periodu executáronse tantos xueces y abogaos, especialmente, aquellos que dieren trámite a recursos d'exhibición personal o que dictaren resoluciones contrarios a los intereses del Gobiernu; ante esta represión otros xueces y abogaos optaron por plegar se a les imposiciones del Executivu pa l'aplicación de la xusticia. Les constantes violaciones a los derechos humanos llevaron al arrenunciu del Vicepresidente de la República [[Francisco Villagrán Kramer]] en 1981, siendo sustituyíu pol coronel Oscar Mendoza Azurdia.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=Seición 363}}<ref group=lower-alpha>{{cita web |cita=El Gobiernu de Romeo Lucas-García ye señaláu como unu los mayores responsables de les violaciones de los derechos humanos en Guatemala nos informes ''Guatemala, Memoria del Silenciu'', de la [[Organización de Naciones Xuníes|ONX]], y ''Guatemala, Nunca Más'', del obispu [[Juan Gerardi]]. Romeo Lucas yera unu de los acusaos ante l'Audiencia Nacional española por [[Rigoberta Menchú]], como unu de los responsables direutos del brutal asaltu a la Embaxada d'España en Guatemala, el 31 de xineru de 1980, onde, ente otres persones, morrió xamuscáu Vicente Menchú, padre del Premiu Nobel de la Paz 1992|url=https://elpais.com/diario/2006/05/29/agenda/1148853605_850215.html|títulu= Fernando Romeo Lucas García, ex-presidente de Guatemala|publicación=El País|fecha=29 de mayu de 2006|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|ubicación=Madrid}}</ref> ==== Bombazu del 5 de setiembre de 1980 ==== {{caxa de cita|alliniación = derecha|«Cadabres degollaos colgaos de les piernes ente los fierros retorcigañaos de vehículos desfechos, cuerpos informes ente vidrios y fragmentos de cañes d'árboles per toos llaos provocar cola esplosión terrorista que solmenó'l corazón de la ciudá ayeri a les 9:35&nbsp;hores. Reporteros de ''El Gráficu'' que pudieron llegar al sitiu mesmu de la esplosión segundos dempués del terrorífico estallíu atopar con una escena verdaderamente infernal na 6a.&nbsp;avenida y 6a.&nbsp;cai convertida nun xigantescu fornu. Los reporteros guardaron, tamién, el dramáticu auxiliu de los mancaos dalgunos de suma gravedá como un home que perdió dafechu la pierna izquierda dende la zanca que solo yera baldrayos de piel».|Tomáu de ''El Gráficu'', 6 de setiembre de 1980{{harvnp|Figueroa|2011|p=}}}} El 5 de setiembre de 1980 l'[[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] llevó a cabu un [[actu terrorista]] frente al [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]] col enfotu de disuadir al pueblu guatemalianu d'asistir a una manifestación de sofitu al Gobiernu del xeneral Romeo Lucas-García que taba planiada pal domingu 7 de setiembre nel Parque Central. Nesi ataque morrieron seis adultos y un neñu por causa de la esplosión de dos bombes allugaes nun vehículu;{{harvnp|Asociación de Vilbes de Militares|2011|p=}} hubo un númberu indetermináu de mancaos y cuantisos daños materiales non solo nes obres d'arte del Palaciu Nacional, sinón qu'en munchos de los edificios redoma, especialmente nel Edificiu Lucky, que ta frente al Palaciu Nacional sobre la 6a. avenida.<ref name=prensalibre80>{{cita publicación |títulu=Ábanu terrorista en contra de la manifestación de mañana; poder públicu y tresporte extraurbano blancos d'ataque|publicación=[[Prensa Libre]]|fecha=6 de setiembre de 1980|allugamientu=Guatemala}}</ref> Les imagénes per televisión amosaben partes del los cuerpos distribuyíos pel área del incidente, mientres los periódicos amosaron nes sos portaes la imaxe de carro bomba destruyíu y la contorna del palaciu.{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=}} L'atentáu foi executáu en dos partes: primero, pela nueche, la guerrilla depositó una pequeña carga esplosiva nel tragante allugáu nel Parque Central, na esquina de la 6a. cai y 6a. avenida de la zona 1, frente a la esquina onde s'alcontraba'l despachu presidencial dientro del Palaciu Nacional. Pela mañana, la guerrilla aparcó un vehículu sobre esi tragante, que tenía nel so interior una carga enforma mayor; a les 9:35&nbsp;a.&nbsp;m. españaron la pequeña carga esplosiva, que de la mesma fixo españar a la que taba dientro del vehículu dexando espardíos en siendo tullíos, los cuerpos de dellos civiles, que los sos restos humanos fueron llanzaos nun radio mayor a los setenta metros. A los cinco minutos de producise la esplosión anició'l quema de siete vehículos.<ref>{{cita web |autor=Asociación de Vilbes de Militares|títulu=op.cit.|añu=2011|cita=En 2011, Esthela de Matta viuda de Furlan, presidenta de l'Asociación de Vilbes de Militares y Especialistes del Exércitu de Guatemala (ASOMILGUA) presentó una demanda contra 36&nbsp;integrantes del Exércitu Guerrilleru de los Probes (EGP) y el [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT). Específicamente, señaló como responsables a confirmar, a los encargaos de los frentes terroristes «Augusto César Sandino» (FACS) y «Otto René Castillo» (FORC) del EGP; los frentes terroristes «PGT-6 de Xineru»; «PGT Alamos» o «palombos azules» y «Comisión militar» (COMIL) del PGT.}}</ref> Esi mesmu día, y tamién pa tratar de torgar el desenvolvimientu de la manifestación, la guerrilla atacó la terminal de los autobuses Galgos, y a un bus de la empresa Fortaleza, matando a un mecánicu.<ref name=prensalibre80 /><ref>{{cita web |cita=Imáxenes de los ataques pueden vese nel sitiu web de Luis Figueroa|url=https://plus.google.com/photos/107834783509129115921/albums/5680585460389005073?banner=pwa|títulu=Bombazu nel parque central|fecha=29 de payares de 2011|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2014|publicación=Google potos plus|autor=Figueroa, Luis}}</ref> ==== Atentaos guerrilleros contra bienes del Estáu ==== Les organizaciones guerrilleres xustificaben estes aiciones argumentando qu'afectaben, per un sitiu, los intereses económicos del Estáu y de los sectores granibles, y pol otru, que frayaben al Exércitu: * Exércitu Guerrilleru de los Probes: «Destruyir infraestructura col conceutu de dicir vamos destruyir la infraestructura del país, pa estropiar el país, eso non. Siempres tenía una esplicación... en rellación a la guerra que tábamos viviendo y en rellación al momentu tácticu que para qué díbamos volar esta ponte, sí lo díbamos a volar por que el Exércitu nun pasara y por que nun siguiera cola so barbarie... pa corta-y la meyora y la retirada... Pero lo que ye de Nentón pal norte, la carretera cerróse [finales de 1981 y entamu de 1982], nun entraba l'Exércitu, nun entraba nenguna autoridá, taben cortaos los postes de telegrafía que yeren los medios de comunicación qu'había amás de la carretera».{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 250}} «Al cortar la enerxía que llegara al cuartel (del Exércitu) cortábase la enerxía de tola población, creando descontentu ente'l pueblu. Dempués, esos sabotaxes xeneralizar pa ''provocar yá un descontrol total en tol país y dir preparando condiciones pa pasar a un periodu cuasi de preinsurrección''.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 244}} * Fuercies Armaes Rebalbes: «Escorremos el torgamientu de la coordinación, comunicación y movilización de les fuercies enemigues, per un sitiu, y pol otru'l torgamientu del desenvolvimientu de los procesos granibles qu'impulsen les clases dominantes». Per otra parte, a finales de 1981 y principios de 1982, la guerrilla quemó alredor de 24&nbsp;municipalidaes de les 31 que tien el departamentu de [[Huehuetenango]],{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 233}} y 33&nbsp;rexistros civiles fueron destruyíos en tola república. Estos fechos perxudicaron a la población porque quemaron los llibros oficiales, y por dalgún tiempu nun se tenía onde rexistrar nengún fechu civil.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 234}} <center> {|class=wikitable width=90% |- !Fecha !Responsable !Oxetivu !Resultáu |- |19 de xunetu de 1981||EGP||Municipalidá de Chichicastenango, Quiché||Quemaron parcialmente les instalaciones per mediu d'una bomba incendiaria; depués torgaron l'ingresu de los elementos de socorru.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 237}} |- |13 de payares de 1981||EGP||Municipalidá de Zacualpa, Quiché||Destrucción de la sede municipal.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 237}} |- |16 de payares de 1981||EGP||Instalaciones llétriques del INDE en [[Santa Cruz del Quiché]]||Dexó ensin energ╡a llétrica a tolos conceyos redoma.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 245}} |- |16 d'avientu de 1981||EGP||Municipalidá, oficines de correos y estación de policía de Tecpán, [[Chimaltenango]]||Destrucción de les instalaciones y asesinatu de seis persones; amás fixéronse pintes na llocalidá y sabotearon la carretera interamericana.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 237}} |- |18 d'avientu de 1981||EGP||Ponte «L'Ayalga» en [[Departamentu de Quiché Quiché]]||Destrucción total de la ponte, cortando l'accesu al Exércitu.{{harvnp|Comisión pal Esclaremiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 246}} |- |21 d'avientu de 1981||EGP||Municipalidá y oficines de correos y telégrafos de Cunén, Quiché||Quemaron los documentos del rexistru civil y depués les instalaciones de la municipalidá.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 238}} |- |19 de xineru de 1982||EGP||Instalaciones del Institutu Nacional d'Electrificación (INDE) en [[Villa Nueva (Guatemala)|Villa Nueva]] y [[Escuintla (ciudá)|Escuintla]]||Atayóse'l suministru llétricu en ventiún de los ventidós departamentos de la República.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 245}} |- |19 de xineru de 1982||EGP||Planta d'enerxía llétrica del INDE en [[Santa Cruz del Quiché]]||Una bomba destruyó la planta d'enerxía, dexando ensin suministru a tolos conceyos que lu arrodien.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 245}} |- |27 de xineru de 1982||EGP||Pontes que comuniquen les poblaciones de San Miguel Uspantán, Nebaj y [[Chajul]] en [[Departamentu de Quiché Quiché]]||Destrucción total de los dos pontes, cortando l'accesu al Exércitu.{{harvnp|Comisión pal Esclaremiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 246}}<ref group=lower-alpha>Según información suministrada pela zona militar 19, les pontes destruyíes na ruta interamericana&nbsp;CA-1 nel departamentu de Huehuetenango en 1982 fueron: la ponte Pucal allugáu nel quilómetru&nbsp;243; la ponte San Juan, allugáu nel quilómetru&nbsp;280, la ponte Chanjón, allugáu nel quilómetru&nbsp;295, la ponte El Cable, allugáu nel quilómetru&nbsp;308, y la ponte El Boquerón, allugáu nel quilómetru&nbsp;315.</ref> |} </center> ==== Atentaos guerrilleros contra bienes particulares ==== L'ataque contra oxetivos financieros, comerciales y agrícoles se nincrementó, una y bones los grupos guerrilleros consideraben a eses instituciones como «[[reaccionariu|reaccionarios]] [[burgués|burgueses]]» y «millonarios esplotadores» que colabaran col Gobiernu xenocida» de Romeo Lucas-García.{{harvnp|Comisión pal Esclaremiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 256}} La siguiente ye una llista non refecha de los atentaos que se rexistraron nel informe de la [[Comisión pal Esclarecimiento Históricu]] de les [[Naciones Xuníes]]: <center> {|class=wikitable width=90% |- !Fecha !Responsable !Oxetivu !Resultáu |- |15 de setiembre de 1981||Fuercies Armaes Rebalbes||Corporación Financiera Nacional (CORFINA)||Carro bomba qu'estropio tamién les instalaciones d'otres instituciones financieres nacionales y transnacionales; les perdes causaes con esti atentáu fueron mayores de 300&nbsp;000&nbsp;[[quetzal (moneda de Guatemala)|quetzales]].{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 253}} |- |19 d'ochobre de 1981||Guerrilla urbana del EGP||Centru Financieru del Bancu Industrial||Sabotaxe a les instalaciones.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 252}} |- |28 d'ochobre de 1981||Desconocíu||Refinería [[TEXACO]] na carrera al [[Puertu de San José]] ([[Escuintla (departamentu)|Escuintla]])||Sabotaxe a les instalaciones por considerar que la TEXACO taba manipoliando los precios de los combustibles y reprimiendo a los sos trabayadores.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 254}} |- |21 d'avientu de 1981||Frente Guerrilleru «[[Otto René Castillo]]» del EGP||Edificios recién construyíos: Cámara d'Industria, Torre Panamericana (onde funcionaba'l Bancu del Café) y Centru Financieru del Bancu Industrial||Carro bomba que dexaron vidreres dafechu estrozaes.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 252}} |-8 |28 d'avientu de 1981||Frente Guerrilleru «Otto René Castillo» del EGP||Centru Financieru del Bancu Industrial||Carro bomba que resultó en virtual baltadera d'una de les torres.<ref>El Bancu nun reparó los vidrios de los pisos cimeros, pero les instalaciones fueron reacondicinadas y siguieron funcionáu.</ref> |- |18 de xineru de 1982||Frente Guerrilleru «[[Luis Turcios Lima]]» del EGP||Finca Santa Marta, Santu Domingu, Suchitepéquez||Executaron a dos persones y sustraxeron delles armes.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 256}} |- |27 de xineru de 1982||Frente Guerrilleru «Luis Turcios Lima» del EGP||Finca San Rafael, [[Suchitepéquez]]||Destruyeron dellos tractores y sustraxeron armes.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 256}} |- |5 de febreru de 1982||Frente Guerrilleru «Luis Turcios Lima» del EGP||Finca San Cristóbal Pantaleón, [[Santa Lucía Cotzumalguapa]], ([[Escuintla (departamentu)|Escuintla]])||Destruyeron dellos tractores y cabezales.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 256}} |- |27 de xineru de 1982||Desconocíu||Beneficiu de café «La Esperanza», [[Antigua Guatemala]], [[Sacatepéquez]]||Bombes incendiaries xamuscaron trés mil quinientos quintales de café y les instalaciones onde s'almacenaben.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|1999|p=Seición 257}} |- |25 de xunu a el<br />21 de xunetu [1982]||ORPA||Finca El Matasano, nel Quetzal; la finca Panorama, en San Rafael Pie de la Cuesta; finca Carolina y la finca Platanillo, nel Tumbador, [[San Marcos (Guatemala)|San Marcos]].||Amburaes por collaborar col Exércitu y na finca Platanillo recuperóse equipu militar. |} </center> ==== Reclutamiento forzosu de soldaos pal exércitu ==== Mientres la mayor parte del conflictu armáu, l'Exércitu nutrir de soldaos per mediu del reclutamiento forzosu: la mayor parte de los soldaos yeren nuevos, pertenecientes a les clases baxes y, nun porcentaxe bien eleváu, provenientes de les distintes etnies mayes. Pela so parte, práuticamente la totalidá de los oficiales yeren ladinos yá seya formaos n'academies militares y escueles de tropes especiales{{harvnp|Informe REHMI|s.f.|p=1}} o militares de llinia, que xubíen por antigüedá na tropa. En tol periodu de formación militar, los soldaos taben so condiciones de gran presión psicolóxica: dende la so captura como parte de la práutica del reclutamiento forzosu, yeren entrenaos nun sistema de réfugu de la so identidá, basáu na sumisión absoluta, l'aislamientu del so contestu social.{{harvnp|Informe REHMI|s.f.|p=1}}. A pesar del riesgu que suponía, munchos soldaos que fueron reclutados a encomalo aguantáronse a siguir formando parte del Exércitu. La deserción paez ser una práutica frecuente, a pesar de los duros castigos aplicaos a los que yeren prindaos dempués. Agora bien, los grupos d'intelixencia y tropes especiales amontar con soldaos que terminaren la so formación militar y teníen esperiencia n'aiciones armaes; esa selección facer en función de les habilidaes que l'Exércitu consideraba importantes pa la llucha contrainsurgente: xeres de control de la población y disposición a la obediencia absoluta. ==== Comunidaes de población en resistencia ==== {{AP|Comunidaes de Población en Resistencia}} Nengún sector foi más afeutáu pola violencia mientres los años de la Guerra civil de Guatemala que la población llabradora; la guerra dexó nel campu un saldu de muertes y destrucción ensin precedentes, xenerando ente otres reaiciones la fuga masiva de miles de llabradores guatemalianos. Nel periodu 1981-82, nel que más de cuatrocientos pueblos y aldegues fueron afaraes y miles de guatemalianos asesinaos, la reaición de los sobrevivientes atrapaos ente dos fueos<ref>Ente les fuercies del exércitu y les d'elementos guerrilleros de la [[URNG]]</ref> foi fuxir, o ponese sol control del Exércitu forzaos a participar en patrullar de autodefensa civil (PAC) o reasitiaos nes aldegues modelu», onde fueron concentraos. Unos cincuenta mil persones totalmente quitaes escapar a zones selváticas del departamentu del Quiché<ref>Unos na Sierra Ixil, y otres nel Ixcán, fronterizu con Méxicu</ref> pasando esos años escondíos del mundu esterior y fora de control gubernamental formando mínimos grupos urbanos que depués formaron les [[Comunidaes de Población en Resistencia]] (CPR).{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} Étnicamente les CPR del Ixcán yeren na so gran mayoría k'iches ente que nes comunidaes de la Sierra yeren mayoritariamente ixiles, siendo'l restu chajuleños, cotzaleños y k'iches, según ladinos.{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} ==== Represión contra la Universidá de San Carlos ==== Mientres los Gobiernos militares de los años setenta, caltúvose la tensión ente'l Gobiernu y la universidá, que llegó al so puntu álgido en 1978, mientres les protestes masives que se producieron pa protestar pol alza del pasaxe al tresporte urbanu de la [[Ciudá de Guatemala]]. L'Asociación d'Estudiantes Universitarios tuvo un papel protagonista nes protestes, pero esto traxo la persecución de los sos líderes y l'asesinatu del secretariu xeneral de dicha asociación [[Oliverio Castañeda de León]], el 20 d'ochobre d'esi añu. A tan solu quince díes del asesinatu de Castañeda de León, foi desapaecíu'l so socesor, Antonio Ciani García, y nos siguientes 18&nbsp;meses recibieron amenaces cuasi tolos dirixentes estudiantiles y profesores universitarios con vinculaciones polítiques (inclusive colos partíos llegales). Quien nun fixeron casu y siguieron coles sos actividaes de protesta, morrieron o fueron secuestraos. Al empecipiase l'añu 1979, siguen los ataques a prestixosos miembros de la Universidá: * El [[25 de xineru]] de [[1979]] foi asesináu [[Alberto Fuentes Mohr]], doctor en Ciencies Económiques, diputáu del [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu]] y dirixente del Partíu Socialista Democráticu (PSD). * Esi mesmu día, a poques hores, foi acribilláu'l dirixente estudiantil y sindical Ricardo Martínez Solórzano. * El 14 de febreru foi asesináu Manuel Lisandro Andrade Roca, secretariu xeneral de la Universidá nel periodu de [[Saúl Osorio Paz]] (y dirixente estudiantil mientres les xornaes de 1962). * El 22 de marzu foi muertu l'ex alcalde de la capital [[Manuel Colom Argueta]], nun operativu en que los sos asesinos emplegaron un helicópteru pa dirixir la operación<ref name=Aguilera>Aguilera Peralta y Romero Imery 1981</ref><ref>Colom fuera direutor del [[Centru d'Estudios Urbanos y Rexonales (CEUR)]] de la Universidá de San Carlos de Guatemala y dirixente políticu del Frente Xuníu de la Revolución (FUR). Al pie de Fuentes Mohr fueron los más destacaos miembros de la oposición política llegal. Les sos muertes cerraron, inda más, l'espaciu políticu guatemalianu. Estos asesinatos y amenaces en contra de dirixentes del FUR y el PSD siguieron en 1979 y 1980, y n'años posteriores en contra de la [[Democracia Cristiana Guatemaliana]].</ref> Na Universidá, el rector [[Saúl Osorio Paz]], dempués de los ataques a los sos colegues y amenaces contra la so persona, empezó a vivir na rectoría, protexíu por brigaes estudiantiles del partíu universitariu FRENTE. Nun casu ensin precedentes, el rector dirixó la Universidá dende la clandestinidá por cuasi dos años, al estremu de ser obligáu a salir del país.<ref name=Aguilera /> L'efeutu de la represión estatal y paraestatal yera peor nel movimientu estudiantil: la AEU terminó abrasada. Con too y con eso esto, l'asociación siguió siendo una organización batallosa mientres esta campaña de terror. Pa protexese, la AEU reestructuró la so forma organizativa y por que los sos dirixentes nun fueren tan vulnerables, abstener de revelar los nomes d'estos. En xineru de 1979, llegó a la Universidá una nueva xeneración d'estudiantes de primer ingresu. Munchos d'ellos fueren miembros de la CEEM o les asociaciones estudiantiles nos institutos del Estáu y participaren nes xornaes d'ochobre de 1978. Fueron ellos quien ocuparon el lideralgu de la AEU. Pero foi muncho más difícil reemplazar a los docentes cayíos o nel exiliu, lo que dio como resultáu un marcáu descensu na calidá académica de la institución.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|1999|p=1}} Más tarde propunxéronse lleis qu'acutaben severamente la so autonomía, y violando el mandatu constitucional de da-y el 5% del presupuestu nacional, el so presupuestu retayóse considerablemente.{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Agudización|p=1}} ==== Represión a intelectuales guatemalianos ==== Mientres la presidencia de Romeo Lucas-García, produciéronse dellos asesinatos a líderes d'esquierda, líderes estudiantiles y sindicalistes. Los casos más destacaos fueron: {| class=wikitable |- !Nome!! Añu!! Resume de soceder |- |[[Oliverio Castañeda de León]]||1978|| Secretariu de l'Asociación d'estudiantes Universitarios. Fuera bien críticu de les polítiques del Gobiernu y fuera el principal organizador de los disturbios que se dieron en contra del aumentu al pasaxe urbanu en 1978. Foi asesináu n'ochobre de 1978. |- |[[Manuel Colom Argueta]] y [[Alberto Fuentes Mohr]] ||1979|| El Gobiernu de Romeo Lucas-García empecipió con una apertura pa la creación de partíos políticos de centru y d'esquierda, y se seleccinó específicamente al intelectual [[Francisco Villagrán Kramer]] por que dirixera esti esfuerciu. Villagrán Kramer faló específicamente con Alberto Fuentes Mohr, diputáu al congresu mientres esi Gobiernu y ex-ministru de Finances y de Rellaciones Esteriores del Gobiernu de [[Julio César Méndez Montenegro]], y con Manuel Colom Argueta, ex-alcalde de la [[Ciudá de Guatemala]] ente 1970 y 1974, por que estos formaren nuevos partíos políticos, una y bones dambos yeren consideraos los líderes de la izquierda del país. Fuentes Mohr fundó'l Partíu Socialista Democráticu (PSD) y Colom Argueta el Frente Xuníu de la Revolución (FUR). Sicasí, mientres l'intre del Gobiernu, la posición de los grupos de poder que dirixíen al Gobiernu de Lucas camudó radicalmente y pal momentu en que los sos partíos surdieron a la vida pública tanto Colom como fontes Mohr yá fueren asesinaos.<ref>Dambos líderes morrieron en cuestión de dos meses a principios de 1979</ref><ref name=memoria /> Francisco Villagrán Kramer arrenunció'l 1 de setiembre de 1980, citando la indiferencia de Lucas ante les desaprobaciones de los observadores internacionales de derechos humanos.<ref name=nyt>{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2006/05/29/world/americas/29garcia.html?_r=1&oref=slogin|títulu=Xen. Romeo Lucas García, 85, Former Guatemalan President, Dies|publicación=[[The New York Times]]|idioma=inglés|fecha=29 de mayu de 2006|fechaaccesu=30 d'abril de 2012}}</ref><ref name=yale>{{cita web |url=http://www.yale.edu/gsp/guatemala/TextforDatabaseCharts.html|títulu=Violence and Genocide in Guatemala|editorial=[[Universidá de Yale]]|idioma=inglés|fechaaccesu=30 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110302011305/http://www.yale.edu/gsp/guatemala/TextforDatabaseCharts.html|fechaarchivu=2 de marzu de 2011}}</ref> |- |[[Matanza na embaxada española de Guatemala|Quema de la Embaxada d'España]]||1980|| Grave incidente diplomáticu asocedíu en xineru de 1980. Nel morrieron 37 persones: dellos llabradores d'[[El Quiché]],<ref>Ente los que s'atopaba Vicente Menchú, padre de la futura Premiu Nóbel de la Paz 1992 [[Rigoberta Menchú]]</ref> estudiantes universitarios qu'acompañaben a los llabradores, funcionarios de la embaxada, y personalidaes guatemalianes que taben por casualidá na embaxada como l'ex vicepresidente [[Eduardo Cáceres Lehnhoff]] y l'ex-canciller [[Adolfo Molina Orantes]].<ref>Dambos miembros del [[Institutu Guatemalianu de Cultura Hispánica]].</ref> De resultes d'esti fechu, [[España]] rompió rellaciones diplomátiques con Guatemala.<ref name=vivu >{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc|publicación=YouTube|títulu=Nin unu vivu. Masacre d'embaxada española en Guatemala|fechaaccesu=12 de xunetu de 2014}}</ref> |- |[[Irma Flaquer]]||1980||Sumida na Ciudá de Guatemala el 16 d'ochobre de 1980. Foi una psicóloga y periodista guatemaliana conocida poles sos crítiques contra la socesión de Gobiernos dictatoriales en Guatemala. Foi militante de les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] (FAR). |- |[[Alaíde Foppa]]||1980||Poeta, escritora, feminista, crítica d'arte, profesora y traductora, nacida en Barcelona, España d'ascendencia guatemaliana per parte de madre y arxentina pela vía paterna, quien vivió como exiliada en Méxicu tres el derrocamientu de [[Jacobo Arbenz Guzmán]], país onde se casó con Alfonso Solorzano, tamién guatemalianu. Tuvo cinco fíos, de los cualos dos pertenecieron al [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] en Guatemala, y morrieron nesi país centroamericanu. Sumida cuando llegó a Guatemala p'anovar el so pasaporte ya investigar la muerte de los sos fíos el 19 d'avientu de 1980. |} Más tarde, un añu antes de la so cayida del poder, intensificóse la guerra interna nel país tantu nel interior del país como nes ciudaes, onde frecuentemente s'afayaben ''apartaces guerrilleros''<ref name=imparcial/> ==== Represión contra los sindicatos ==== En 1977, mientres el Gobiernu del xeneral [[Kjell Eugenio Laugerud García]] foi asesináu'l llicenciáu Mario López Larrave, prestixosu abogáu que fuera decanu de Facultá de Derechu de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]], miembru del Conseyu Cimeru Universitariu y asesor de los principales sindicatos de Guatemala. Tres la so muerte, los estudiantes de la Facultá de Derechu de la Universidá agoraron qu'esti «sería l'entamu d'una fola represiva ensin precedentes»<ref name=derechu >{{cita publicación |publicación=Asociación d'estudiantes de Derechu de la Universidá de San Carlos de Guatemala|títulu=Manifiestu de los estudiantes de la Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales de la USAC al pueblu de Guatemala|númberu=12 |añu=1977|ref=harv}}</ref> El badagüeyu cumplióse; numberoses persones rellacionaes cola actividá sindical en Guatemala fueron asesinaes mientres el Gobiernu del xeneral Romeo Lucas-García, ente les que destaquen: * Manuel Lisandro Andrade Roca: abogáu y catedráticu de la USAC, co-fundador xunto a López Larrave de la Escuela d'Orientación Sindical (EOS). Morrió'l 13 de febreru de 1979.<ref name=memoria /> * Johnny Dahinten: abogáu y catedráticu de la USAC, miembru de la EOS y asesor de los sindicatos de los inxenios azucreros. Morrió'l 9 d'abril de 1980.<ref name=memoria /> * Sindicatu de la Embotelladora Guatemaliana, S.A. (embotelladora de Coca-Cola): este foi'l casu más conocíu polos guatemalianos, una y bones la embotelladora central de Guatemala dexó de producir Coca-Cola, y terminó siendo ocupada polos sindicalistes que pararon la producción mientres dellos años a raigañu del fuerte enfrentamientu ente patronu y obreros. Dellos de los sindicalistes y de los representantes del patronu morrieron mientres el tiempu que duró'l conflictu (1978-1980).{{harvnp|Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Caso Non.13|1999|p:Seición II}} ==== Fuelga en Santa Lucía Cotzumalguapa ==== Santa Lucía Cotzumalguapa, onde s'alluga la mayoría de los inxenios azucreros y les finques cañeras más grandes de la Mariña Sur de Guatemala, foi'l conceyu con mayor desenvolvimientu de les Families de Dios y más tarde del Comité d'Unidá Llabradora (CUC). En febreru de 1980 convocar a una fuelga na finca cañera de Tahuantepeque, nel mesmu conceyu de Santa Lucía Cotzumalguapa. Tolos trabayadores de les finques cañeras y de delles algodoneres de la Mariña Sur plegar a la mesma. Más de 80 mil obreros suspendieron los sos llabores esixendo un aumentu salarial. L'asamblea llocal del CUC de l'aldega Les Sableres de Santa Lucía constituyir na exa principal del movimientu de fuelga de principios de 1980. El grupu del CUC de Les Sableres taba compuestu por persones orixinaries del llugar y por un grupu d'antiguos dirixentes sindicales de delles finques de Santa Lucía, ente otres de la finca Xatá, qu'a principios de los años setenta fueren despidíos 'por rebeldes'. El grupu de muyeres de la Familia de Dios xugó un papel decisivu nel movimientu de los paros. Nos primeros díes de marzu de 1980, cuando inda taba en marcha la fuelga cañera de la Mariña Sur, homes vistíos de civil intentaron secuestrar na aldega Les Sableres al líder del movimientu, pero al nun llogralo dexar quebráu. Tres esti ataque, terminó la fuelga. === Golpe d'Estáu del 23 de marzu de 1982 === {{VT|Efraín Ríos Montt|Guerra Civil de Guatemala}} El 23 de marzu de 1982, Lucas García foi depuestu por un [[golpe d'Estáu]] lideráu por oficiales nuevos del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]]. Nes primeres comunicaciones{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}}, indicóse que'l golpe d'Estáu militar foi dirixíu por un grupu d'oficiales nuevos» del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]], que'l so oxetivu sería «acabar cola corrupción». Los sulevaos tomaron el control de la [[Ciudá de Guatemala]] y llograron que'l xeneral Lucas García rindir a los militares qu'hores antes arrodiaren el [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]].{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}} Seis guarniciones militares, cinco d'elles de la capital guatemaliana, sofitaes pola fuercia aérea, tuvieron nel orixe de la sulevación, una de que les sos cabeces visibles ye'l xeneral d'aviación Hernán Ovidio Morales. Les guarniciones sulevaes pidieron a la policía qu'apurriera les sos armes y que se xuniera a ellos. Nun se producieron enfrentamientos armaos na capital, anque nel interior del país sí hubo dellos choques de menor importancia.{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}} L'[[Aeropuertu Internacional La Aurora]] permaneció cerráu mientres delles hores, y numberosos vuelos internacionales fueron cancelaos o reteníos; efeutivos de la fuercia aérea controlaben la terminal, y aviones y helicópteros de combate sobrevolaben la capital nuna exhibición de fuercia de los militares sulevaos.{{harvnp|El País|1982|p=3}} Los sulevaos ocuparon tamién l'edificiu del Congresu, qu'eslleió darréu la so sesión; la empresa nacional de comunicaciones, Guatel, y tolos edificios oficiales importantes de la capital guatemaliana. Dos helicópteros fueron aparcaos na plaza principal de la capital, xunto al palaciu de Gobiernu, pa sacar d'él al presidente y a los sos acompañantes. El secretariu personal del xeneral Romeo Lucas, Jorge García Granados, secretariu xeneral del Partíu Revolucionariu, oficial, entró esposado nel palaciu de Gobiernu.{{harvnp|El País|1982|p=3}} {{caxa de cita| «Frente a la crisis política, social y económica que nició y que caltién nel poder a un grupu de guatemalianos ensin escupulicios, l'Exércitu decidió reconducir a Guatemala escontra'l camín de la verdadera democracia qu'esixen tolos sectores de la población».|Lionel Sisniega Otero<br />Excandidato a vicepresidente pol [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]]<br />23 de marzu de 1982{{harvnp|El País|1982|p=3}}}} D'alcuerdu a un comunicáu de l'Axencia d'Intelixencia de Defensa de los Estaos Xuníos, unviáu a Washington D.C. en 1983{{harvnp|Defense Intelligence Agency|1983|p=1}} indica que'l golpe foi realizáu por un grupu de ventidós oficiales medios ensin la conocencia nin consentimientu del altu mandu militar; por esta razón, el golpe nun tenía más sofitu que'l d'esi pequeñu grupu de militares que lu había diseñáu. Lucas García, pela so parte, taba llistu p'aguantalo y poder entartallar fácilmente coles tropes de que disponía nel [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]], pero'l so Xefe del Estáu Mayor y amigo personal, coronel Montalbán Batres ―quien tamién yera'l xefe de l'Alministración Pública y quien realmente dirixía l'alministración del Estáu nesi tiempu― informólu que los complotadores teníen como rehenes a la vieya madre del presidente de 90 años d'edá, y a la so hermana de 60 años, y que estes s'atopaben nel pasadizo soterrañu que xune al Palaciu Nacional cola Casa Presidencial.{{harvnp|Defense Intelligence Agency|1983|p=1}} Lucas foi lleváu al túnel y atopó a la so hermana que taba sentada y tenía la cabeza de la so madre nel so cuellu ente que un soldáu apuntábalos a la cabeza.{{harvnp|Defense Intelligence Agency|1983|p=2}} Lucas García decidió arrenunciar nel actu y comunicóse col altu mandu militar y col so hermanu [[Manuel Benedicto Lucas García]] ―quien yá taba unviando tropes p'ayudar al so hermanu a la capital guatemaliana― pa informa-yos que se diba a rindir y que nun diba haber nenguna resistencia.{{harvnp|Defense Intelligence Agency|1983|p=2}} En rindiéndose, Lucas García foi conducíu so escolta militar al aeropuertu, pa ser espulsáu del país; apenes media hora antes terminárase'l plazu dau polos sulevaos por que'l presidente Lucas apurriérase pacíficamente, y les tropes tomaren posiciones pa un posible asaltu al palaciu, asitiáu nel centru de la ciudá.{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}}<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1982/03/24/internacional/385772401_850215.html|títulu=Golpe d'Estáu militar en Guatemala|publicación=El País|ubicación=Madrid|fecha=24 de marzu de 1982|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2014|cita=Ríos Mont foi candidatu de la Democracia Cristiana guatemaliana nes eleiciones de 1974, y entós aseguró que sacara más votos que'l xeneral Eugenio Laugerud García, pero'l Congresu designó presidente a esti postreru, que yera candidatu de los sectores oficiales}}</ref> Mentanto, les cais de Ciudá de Guatemala tuvieron tomaes por carros blindaos, vehículos con ametralladores y un gran esplegue de soldaos n'uniforme de campaña. Les cais de Guatemala quedaron ayeri ermu, y tanto tiendes como establecimientos cerraron les sos puertes. Na capital reinaba una gran tensión,{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}} depués de que les canales de televisión privada de Guatemala atayaron la so programación regular cuando recibieron «el conseyu» per parte de los militares rebalbos de xunise a la cadena nacional.{{harvnp|El País|1982|p=3}} Al traviés de la cadena de radio y televisión estatal pidióse constantemente a los guatemalianos que permanecieren seles, dientro de les sos cases y qu'obedecieren namái les órdenes que emanasen de la Xunta representativa de Gobiernu.{{harvnp|El País|1982|p=3}}<ref>Orixinalmente díxose que los militares anunciaren la formación d'una Xunta representativa de Gobiernu cívicu-militar y la celebración de nueves eleiciones nel país, «onde la voluntá del pueblu seya respetada»; pero esto nunca se materializó.</ref> El ganador de les eleiciones que s'efeutuaren solamente unes selmanes antes, el candidatu oficialista y ex-ministru de la Defensa xeneral Aníbal Guevara, taba de vacaciones en [[Miami]] el día del golpe d'Estáu. La oposición centroderechista, a la que se xunió un partíu d'ultraderecha, denunciara un fraude nos comicios. El presidente electu tenía de tomar posesión nos primeros díes del próximu mes de xunetu, en que'l xeneral Romeo Lucas abandonaría los poder.{{harvnp|El País|1982|p=Primer plana}} Tres la salida de Romeo Lucas-García, los xefes de los sulevaos pidieron la comparecencia nel palaciu del xeneral [[Efraín Ríos Montt]] y del candidatu a la vicepresidencia pol partíu fascista [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]] nes pasaes eleiciones, Lionel Sisniega Otero.<ref group=lower-alpha>El candidatu presidencial del MLN yera Mario «el Micu» Sanvodal Alarcón, quien yera l'home fuerte del partíu y de los Gobiernos militares anteriores; sicasí, carecía de cáncer nel gargüelu y nun podía falar con claridá, polo que se llamó a Lionel Sisniega Otero nel so llugar.</ref> Una vegada montada la xunta de Gobiernu, conformáu pel xeneral Ríos Montt, el coronel Horacio Maldonado Shaad y el coronel Francisco Gordillo, esta anunció que convocaría nueves eleiciones, pero nun precisó la fecha. La Xunta, anunció, va ellaborar un plan de trabayu que va ser presentáu al pueblu lo antes posible».{{harvnp|El País|1982|p=3}} La Xunta de Gobiernu eslleió'l Congresu y abolió la Constitución tres el trunfu del golpe. Nun llamamientu espublizáu al traviés de la radio y la televisión, los golpistes pidieron «comprensión internacional», y afirmaron que los militares que gobernaben a Guatemala hasta'l 23 de marzu de 1982 favorecieren una imaxe del país nel estranxeru que nun correspondía a les verdaderes carauterístiques del pueblu. Aseguraron tamién que yeren democráticos y que respetaben «los derechos humanos de tolos guatemalianos».{{harvnp|El País|1982|p=3}} Dempués del golpe d'Estáu, la casa d'habitación del ex-ministru de Gobernación, Donaldo Álvarez Ruiz, foi escalada por una alteria enardecida. ==== Declaraciones de Ríos Montt tres el golpe d'Estáu ==== El 2 de xunu de 1982, periodistes internacionales realizáron-y una entrevista a [[Efraín Ríos Montt]], na que dixo lo siguiente sobre'l Gobiernu de Romeo Lucas-García: {{caxa de cita|anchu=90%|alliniación=center| # <b>¿Cuálos fueron les causes del golpe d'Estáu?</b><br /> Hubo munches causes; llegara a tal forma de descomposición el Gobiernu qu'él mesmu taba cortándose los sos raigaños; yá nun tenía raigaños nin nel pueblu nin nes instituciones. De resultes cayó; asina, simple y llanamente.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=0:45}} # <b>¿En qué ye esti Gobiernu distintu al anterior?</b><br /> Esti Gobiernu ye distintu porque platiga contigo,<ref>Refierse equí a los entrevistadores internacionales.</ref> por casu. El Gobiernu anterior nun platigaba contigo.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=1:00}} # <b>¿Había corrupción nel Gobiernu anterior?</b><br /> Tengo entendíu que bien de corrupción. Llegar a tal grau cola corrupción que, siendo Guatemala un país con grandes reserves económiques, en dos años acabaron les reserves económiques; y amás dexaron hipotecáu tol país coles grandes construcciones que fixeron, como aniellos periféricos que realmente nun teníen nengún conceutu de planificación dende'l puntu de vista de tránsitu y de tráficu.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=1:15}} # <b>¿Cómo se da la corrupción nel exércitu?</b><br /> Nel exércitu como institución nun hubo tal cosa; el problema ta nel conceutu humanu, nel home. Manipoliaron a ciertos elementos de la institución armada, a ciertu xefes; poner nun puestu y dan-yos condecoraciones o dalguna cosa especial y de llombu d'ellos los negociantes de la política son los qu'empiecen a trabayar y a malvar tou. Pienso que por inorancia dellos elementos de la institución fueron manipoliaos y conrotos.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=1:50}} # <b>¿Cómo se va a xulgar a esos militares corruptos?</b><br />Con tribunales militares. Estos tán en procesu de formase porque son fueros especiales; un militar gocia d'un fueru especial. Esos son tribunales militares; son cárceles especiales. Porque realmente nós somos unes persones ensin derechos, solo con munches obligaciones.{{harvnp|Justice Republic|2013|P=2:35}} Nós realmente como profesionales de les armes tamos suxetos a una llexislación especial y como tal según obligaciones especiales, tamién derechos especiales. Nós nun tenemos llibre espresión por casu; por oficiu arrenunciemos a escoyer y a ser electos.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=3:45}} # <b>Mientres el Gobiernu de Romeo Lucas-García había munchos proyeutos sociales, muncho más qu'en Gobiernos anteriores, sacante nos Gobiernos revolucionarios (1944-1954). ¿Cómo va ser distintu esti Gobiernu?</b><br />Nun foi Romeo Lucas-García sinón que'l Gobiernu en sí; ellos dieron parceles a les veres de la Tresversal del Norte, pa sacar (a los llabradores) de los terrenes onde había petroleu. Dempués dieron tierres porque mercaron tierres pa quedase col dineru de la venta de finques. Había unos terrenes d'un determináu dueñu, y garró a esa xente y tirólo a lo llargo de la Tresversal del Norte, por eso fixeron la carretera a la Tresversal del Norte: pa desaniciar namás la protesta d'esta xente que foi sacada de los sos terrenes, onde había petroleu.{{harvnp|Justice Republic|2013|p=7:18}} }} === Actividá posterior === En 1999 l'[[Audiencia Nacional Española|Audiencia Nacional d'España]] empecipió un procesu penal por presuntes [[tortura|tortures]] y [[xenocidiu]] contra los [[pueblu maya|mayes]], depués d'un pidimientu formal de [[Rigoberta Menchú]]. Sicasí, el [[Supremu Tribunal de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela]] refugó-y la estradición el 22 de xunu de 2005, argumentando falta de pruebes y asina, revocándose la prisión domiciliaria.<ref name=nyt/><ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5026948.stm|títulu=Guatemala ex-head dies in exile|publicación=[[BBC News]]|fecha=29 de mayu de 2006|fechaaccesu=30 d'abril de 2012}}</ref> == Muerte == Vivió los últimos dolce años de la so vida exiliáu en [[Puerto La Cruz]] ([[Venezuela]]), cola so esposa Elsa Cirigliano. Carecía de delles dolencies. Finó d'[[alzheimer]] a los 81 años.<ref name=nyt/><ref name=newspaper >{{cita publicación |títulu=Morrió en Puerto La Cruz exdictador guatemalianu|publicación=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]|ubicación=Caraques (Venezuela)|fecha=29 de mayu de 2006|páxina=A-13}}</ref> == Ver tamién == * [[Carlos Manuel Arana Osorio]] * [[Franxa Tresversal del Norte]] * [[Guerra Civil de Guatemala]] * [[Kjell Eugenio Laugerud García]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|2}} === Bibliografía === {{Refcomienza|2}} * {{cita llibru |apellíu=Aguilera Peralta|nome=Gabriel|nome2=Jorge, et al.|apellíu2=Romero Imery||añu=1981|títulu=Dialéutica del terror en Guatemala|ubicación=San José|editorial=EDUCA|ref=harv}} * {{cita web|url=http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|títulu=Guatemala, viudes y güérfanos que dexó'l comunismu|publicación=La otra memoria histórica|autor=Asociación de Vilbes de Militares|añu=2011|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207183644/http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|fechaarchivu=7 d'avientu de 2013|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Batres Villagrán|nome=Ariel|títulu=Somos los mozos rebalbos; memories d'un guerrilleru|url=http://www.monografias.com/trabayos-pdf5/somos-jovenes-rebalbos-guatemala-insurxente/somos-jovenes-rebalbos-guatemala-insurxente.shtml|publicación=Monografíes|añu=2013|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2014|ref=harv}} * {{cita web|añu=2009|autor=CEUR|website=Centru d'Estudios Urbanos y Rexonales, Universidá de San Carlos|títulu=De pies de llucha: Organización y represión na Universidá de San Carlos, Guatemala 1944 a 1996|url=http://ceur.usac.edu.gt/biografias/Meme_Colom.htm|fechaaccesu=31 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090311080459/http://ceur.usac.edu.gt/biografias/Meme_Colom.htm|fechaarchivu=11 de marzu de 2009|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.cidh.org/countryrep/CPR.94sp/Informe.htm#_ftn1|apellíu=Comisión Interamericana de Derechos Humanos|publicación=Organización de los Estaos Americanos (OEA)|títulu=Informe especial sobre la situación de los derechos humanos de les llamaes "Comunidaes de población en resistencia" de Guatemala|añu=1994|fechaaccesu=27 de setiembre de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Collectif|títulu=Perenco: esplotar petroleu cueste lo que cueste|editorial=Une seule planète|url=http://www.opsur.org.ar/blogue/wp-content/uploads/2012/01/INFORME-PERENCO-ESP-.pdf|añu=2011|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=[[Comisión pal Esclarecimiento Históricu]]: Agudización |títulu=Agudización de la Violencia y Militarización del Estáu (1979-1985) |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |formatu=edición en llinia |sined=si |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054258/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html |fechaarchivu=6 de mayu de 2013 |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130415235518/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html |archivedate=2013-04-15 }} * {{cita publicación |apellíu=Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol.11 |máscaraautor=1 |títulu=Ejecución estraxudiciales de Manuel Colom Argueta y Alberto Fuentes Mohr |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |formatu=edición en llinia |sined=si |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html |fechaarchivu=6 de mayu de 2013 |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html |archivedate=2013-05-06 }} * {{cita publicación|apellíu=Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Capítulu 2|editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol1/laspat.html|máscaraautor=1|títulu=Patrulles de Autodefensa civil|publicación=Guatemala: memoria del callo|formatu=edición en llinia|sined=si|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol1/laspat.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol1/laspat.html|archivedate=2013-05-06}} * {{cita publicación|apellíu=Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Vol. IV|máscaraautor=1|editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|títulu=Atentaos contra sedes municipales|publicación=Guatemala: memoria del callo|formatu=edición en llinia|sined=si|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506084038/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|archivedate=2013-05-06}} * {{cita publicación |apellíu=Comisión pal Esclarecimiento Históricu: Caso Non. 13 |máscaraautor=1 |títulu=Caso ilustrativu Non. 13 |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |formatu=edición en llinia |sined=si |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082352/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non13.html |fechaarchivu=26 de mayu de 2013 |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506054225/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |archivedate=2013-05-06 }} * {{cita llibru |títulu=Possible Coup in Guatemala|añu=1983|autor=Defense Intelligence Agency|capítulu=Section 3|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB32/docs/doc25.pdf|coleición=National Security Archive Electronic|volume=Briefing Book Non. 32|editorial=[[National Security Archive]]|ubicación=George Washington University|ref=harv}} * {{cita publicación|url=https://elpais.com/diario/1982/03/24/internacional/385772401_850215.html|títulu=Golpe d'Estáu militar en Guatemala|autor=El País|publicación=El País|ubicación=Madrid|fecha=24 de marzu de 1982|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|títulu=Quema d'embaxada española|publicación=elPeriódico|allugamientu=Guatemala|autor=El Periódico|añu=2012|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030030737/http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2013|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030030737/http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|archivedate=2013-10-30}} * {{cita web|url=http://luisfi61.com/2011/11/29/bombazu_palaciu_nacional/|títulu=Bombazu nel Palaciu Nacional (Non aptu pa tou públicu)|apellíu=Figueroa|nome=Luis|website=Blogue de Lluis Figueroa|añu=2011|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2014|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026072459/http://luisfi61.com/2011/11/29/bombazu_palaciu_nacional/|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2014}} * {{cita llibru |nome=Patricia|apellíu=Galeana|títulu=Cronología Iberoamericana 1803-1992|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación=Méxicu|añu=1993|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=García|nome=Jody|url=http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l'aniversariu-de-la quema-de-la embaxada-de-espana-tres-33-anos-de-impunidad-|títulu=Una crónica atanante nel aniversariu de la quema de la Embaxada d'España tres 33 años d'impunidá|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207080514/http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l'aniversariu-de-la quema-de-la embaxada-de-espana-tres-33-anos-de-impunidad-|añu=2013|fechaarchivu=7 d'avientu de 2013|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|ref=harv}} * {{cita llibru |autor=Grandin, Greg|títulu=The Last Colonial Massacre: Latin America in the Cold War|ubicación=Chicago|añu=2004|idioma=inglés|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Granitu men|publicación=YouTube|url=http://www.youtube.com/watch?v=PT2tYCvIgUI|títulu=Entrevista completa con Ríos Montt, 1982-1983|añu=2013|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/p/ph-003.htm|títulu=Lo que solo Romeo Lucas García pudo escaecer|apellíu=Hurtado|nome=Paola|publicación=elPeriódico|allugamientu=Guatemala|añu=2006|fechaaccesu=21 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150121163400/http://www.albedrio.org/htm/articulos/p/ph-003.htm|fechaarchivu=21 de xineru de 2015|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121163400/http://www.albedrio.org/htm/articulos/p/ph-003.htm|archivedate=2015-01-21}} * {{cita llibru |apellíu=IEPALA|títulu=Guatemala, un futuru próximu|url=https://books.google.com/books?id=1xFMbBqjzmsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|editorial=Artigrafía|ubicación=Madrid|editor=Institutu d'Estudios Políticos p'América Llatina y Africa|añu=1980|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.derechoshumanos.net/lesahumanidad/informes/guatemala/informeREMHI-Tomo2.htm#t2c3-m20|apellíu=Informe REHMI|publicación=Fundación Aición Pro-Derechos Humanos|títulu=Proyeutu Interdiocesanu de Recuperación de la Memoria Histórica|añu=s.f.|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2013|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Justice Republic|títulu=Entrevista completa Ríos Montt: Yo controlo al exércitu|publicación=YouTube|añu=2013|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2014|url=http://www.youtube.com/watch?v=PT2tYCvIgUI|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Trade Unionists Against Terror: Guatemala City, 1954-1985|añu=1994|apellíu=Levenson-Estrada|nome=Deborah|edición=1.<sup>a</sup>|isbn=978-0807844403|idioma=inglés|ref=harv}} * {{cita publicación |títulu=The American Connection: State terror and popular resistance in Guatemala|publicación=Third World Books|volume=2|nome=Michael|apellíu=McClintock|edición=1.<sup>a</sup>|editorial=Zed Books, Universidá de Texas|añu=1985 |isbn=9780862322595 |idioma=inglés|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Monsanto|nome=Pablo|títulu=Somos los mozos rebalbos, Guatemala insurxente|allugamientu=Guatemala|editorial=F&G Editor |añu=2013|ref=harv}} * {{cita web|títulu=Nin unu vivu; masacre de la Embaxada d'España en Guatemala, 31 de xineru de 1980|url=https://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150131181604/https://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc|fechaarchivu=31 de xineru de 2015|website=YouTube|autor=Nin unu vivu|añu=s.f.|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.infolatam.com/2013/05/22/los-crimenes-ocultos-de-la guerrilla-en-guatemala/|publicación=INFOLATAM|apellíu=Núñez|nome=Rogelio|añu=2013|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2014|títulu=Los crímenes ocultos de la guerrilla en Guatemala|páxina=17|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141031144253/http://www.infolatam.com/2013/05/22/los-crimenes-ocultos-de-la guerrilla-en-guatemala/|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|url=http://perspectivamilitar.blogspot.com/2007/08/datos-d'historia militar-de-guatemala.html|títulu=Dato d'Historia Militar de Guatemala, Parte VII, 1978-1982|apellíu=Perspeutiva Militar|añu=2007|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2013|ref=harv}} * {{cita publicación|url=http://www.miejercito.com/documentos/la farsa-del xenocidiu-en-guatemala.pdf|títulu=La farsa del xenocidiu en Guatemala|editorial=El mio exércitu, sitiu oficial|publicación=Fundación contra'l Terrorismu|allugamientu=Guatemala|añu=2013|fechaaccesu=26 d'ochobre de 2014|apellíu=Plateru Trabanino|nome=Óscar Germán|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Sabino|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Sabino|títulu=Guatemala, la historia callada (1944-1989). Tomu II: El dominó que nun cayó|editorial=Fondu de cultura Económica|ubicación=Méxicu|añu=2008|ref=harv}} * {{cita llibru |url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|apellíu=Solano|nome=Luis|títulu=Contextualización histórica de la Franxa Tresversal del Norte (FTN)|editorial=Centru d'Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|añu=2012|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|fechaarchivu=13 de payares de 2014}} * {{cita publicación|url=http://cronica.ufm.edu/index.php/DOC493.pdf?gsearch=cr%C3%ADmenes%20de%20la%20guerrilla|añu=1997|apellíu=Velásquez|nome=S.|publicación=Revista Crónica|títulu=Crímenes de la Guerrilla|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita web|autor=Via Nica|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140425225635/http://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|url=https://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|website=Via Nica|títulu=La revolución|añu=2014|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014|fechaarchivu=25 d'abril de 2014|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=When the mountains tremble|url=http://www.youtube.com/watch?v=Ql-j3jOCUOw|títulu=Cuando los montes tremecen|idioma=quiché, español ya inglés|añu=1982|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2014|publicación=YouTube|ref=harv}} {{Reftermina}} == Enllaces esternos == * {{cita web |url=http://www.trial-ch.org/es/recurso/trial-watch/trial-watch/profils/profile/706/action/show/controller/Profile.html|títulu=Fernando Romeo Lucas-García, Perfil Trial Watch, TRIAL|publicación=Trial watch|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014}} {{socesión | títulu= [[Ficheru:Coat of arms of Guatemala.svg|35px|center]][[Presidente de Guatemala]] | periodu = 1978-1982 | predecesor = [[Kjell Eugenio Laugerud García]] | socesor = [[Efraín Ríos Montt]]}} {{Presidente de Guatemala}} {{NF|1924|2006|Lucas Garcia, Fernando Romeo}} {{Tradubot|Fernando Romeo Lucas García}} [[Categoría:Presidentes de Guatemala]] [[Categoría:Ministros y ministres de Guatemala]] [[Categoría:Anticomunistes]] [[Categoría:Militares de Guatemala]] hd0ilib7dba6gx874gemo4z4z1d8sk9 0 157173 4496336 4492960 2026-05-26T01:58:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496336 wikitext text/x-wiki {{wikificar|t=20150704232502}} Les '''reaiciones internacionales a la [[muerte de Muammar al-Gaddafi]]''' referir a les respuestes de los gobiernos estranxeros y les organizaciones supranacionales a la execución del dictador [[Libia|libiu]] [[Muamar Gadafi]] na [[batalla de Sirte]], la postrera gran batalla de la [[Guerra de Libia de 2011]], el [[20 d'ochobre]] de [[2011]]. == Rol internacional na cayida de Gadafi == {{VT|Intervención militar en Libia de 2011}} {{VT|Resolvimientu 1970 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes}} {{VT|Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes}} El [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] votó p'autorizar una [[zona d'esclusión aérea]].<ref name="O.N. News Centre">{{Cita web |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808&Cr=libya&Cr1= |títulu=Security Council Authorizes 'All Necessary Measures' To Protect Civilians in Libya |fechaaccesu=17 de marzu de 2011 |fecha=17 de marzu de 2011 |editorial=[[O.N. News Centre]]}}</ref> Dos díes más tarde la [[Fuercia Aérea de Francia]] atacó, mientres la [[Segunda Batalla de Bengasi]], a una división blindada y pieces d'artillería gadafistas esplegaes fora de [[Bengasi]], la capital de facto de l'[[Conseyu Nacional de Transición (Libia)|autoridá del gobiernu provisional rebelde]], a partir de les [[Intervención militar en Libia de 2011|operaciones militares internacionales]] nel teatru de [[Libia]].<ref>{{Cita noticia |autor=Jonathan Marcus |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |títulu=BBC News - Libya: French plane fires on military vehicle |editorial=Bbc.co.uk |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=14 de setiembre de 2011}}</ref> Les fuercies de la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte]] (OTAN) tuvieron arreyaes na [[Operación Proteutor Unificáu]], nome clave de la intervención militar en Libia, participando na sangrienta batalla de Sirte na que Gadafi foi prindáu y executáu. Aviones franceses y un drone [[Xeneral Atomics MQ-1 Predator|Predator]] operáu dende la Base Aérea Creech cercana a [[Las Vegas]], [[Nevada]], [[Estaos Xuníos]], bombardiaron el convói nel que viaxaba Gadafi, dexándolo mancáu y obligar a abandonar el so intentu de fuxida de la ciudá sitiada.<ref name="Dailymail">{{Cita noticia |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2051782/How-NATO-air-strike-finished-Gaddafi.html |títulu=How a NATO air strike finished off Gaddafi |editorial=Dailymail |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |allugamientu=London |nome=David |apellíu=Williams}}</ref> Nun comunicáu, la OTAN afirmó que desconocía que Gadafi yera parte del convói.<ref name="Chu">Henry Chu. "[http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/libya-nato-kadafi-convói-airstrike.html NATO says it didn't know Kadafi was in targeted Libyan convói]" (21 October 2011). ''Los Angeles Times''.</ref> == Reaiciones == === Representantes nacionales === ==== África ==== * {{bandera|Costa de Marfil}} [[Costa de Marfil]]: El Ministru de Rellaciones Esteriores [[Daniel Kablan Duncan]] dixo que Costa de Marfil taba "pol diálogu y la paz en Libia. Pero en rellación cola muerte del coronel Gadafi tien d'esperar hasta que tolos asuntos sían decidíos".<ref>{{Cita web |url=http://www.connectionivoirienne.net/?p=62648 |títulu=Décès de Kadhafi (Libye) : Abidjan " attend d'avoir tous les éléments " avant de se prononcer |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2011 |fecha=29 d'ochobre de 2011 |editorial=connectionivoirienne.net |idioma=francés|títulu-trad=Death of Gaddafi (Libya): Abidjan "expects to have all the elements" before deciding}}</ref> * {{bandera|Etiopía}} [[Etiopía]]: El voceru del Ministeriu de Rellaciones Esteriores dixo: "Gaddafi nun foi parte de la solución pa la crisis libia. Asina que la so muerte yera la única opción pal pueblu libiu. Ye'l pueblu libiu'l que lo derrocó, el gobiernu etíope respeta'l movimientu y la demanda del pueblu libiu".<ref>{{Cita web |url=http://www.ezega.com/News/NewsDetails.aspx?Page=heads&NewsID=3096 |títulu=Ethiopia Resented Gaddafi's Repeated Attempt to Move AU Headquarters to Libya |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |autor=Yonas Abiye |fecha=21 d'ochobre de 2011 |editorial=ezega.com}}</ref> * {{bandera|Ghana}} [[Ghana]]: El ex-presidente [[John Agyekum Kufuor]] dixo que "la muerte de Gadafi ye un históricu día murniu n'[[África]]" y "eso demostró que'l pueblu primíu de xuru se va llevantar un día pa demandar responsabilidá los sos líderes".<ref>{{Cita web |url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=222228 |títulu=Kufuor In Tears For Gaddafi |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=24 ochobre= |editorial=GhanaWeb}}</ref> * {{bandera|Kenia}} [[Kenia]]: El Primer Ministru [[Raila Odinga]] comentó sobre'l fin del "reináu y la vida d'unu de los líderes más estravagantes d'África y unu de los mayores financiadores de la UA nuna agua de bales" y criticó a la [[Xunión Africana]] (UA) pola so "inaición y la so solidaridá colos líderes africanos frente a los escesos cometíos contra'l so propiu pueblu".<ref>{{Cita web |url=http://www.the-star.co.ke/national/national/46949-pm-flays-au-over-libya-crisis |títulu=PM flays AU over how it handled Libya crisis |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2011 |autor=Nzau Musau |fecha=31 d'ochobre de 2011 |editorial=The Star |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120524185737/http://www.the-star.co.ke/national/national/46949-pm-flays-au-over-libya-crisis |fechaarchivu=24 de mayu de 2012 }}</ref> * {{bandera|Namibia}} [[Namibia]]: El Ministru d'Asuntos Esteriores [[Utoni Nujoma]] dixo que "fuimos testigos d'un asesinatu estraxudicial de Gadafi pol CNT [Conseyu Nacional de Transición], sol mandu de la OTAN".<ref>{{Cita web |url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/october/article/namibia-deplores-assassination/ |títulu=Namibia deplores 'assassination' |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |autor=Catherine Sasman |fecha=24 d'ochobre de 2011 |editorial=The Namibian |urlarchivu=https://archive.today/20120903194346/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/october/article/namibia-deplores-assassination/ |fechaarchivu=3 de setiembre de 2012 }}</ref> Tamién el ex-presidente de Namibia [[Sam Nujoma]] dixo que "l'asesinatu, patrocináu nel estranxeru, de Muamar Gadafi de Libia tien de sirvir de lleición a África yá que el agresores estranxeros tán preparándose pa saltar sobre'l continente".<ref>{{Cita web |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41337 |títulu=Nujoma condemns Gaddafi killing |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |autor=Toivo Ndjebela |fecha=26 d'ochobre de 2011 |editorial=New Era |urlarchivu=https://archive.today/20120905071629/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41337 |fechaarchivu=5 de setiembre de 2012 }}</ref> * {{bandera|Nixeria}} [[Nixeria]]: Por aciu declaración el Ministeriu de Rellaciones Esteriores dixo: "Nixeria tuvo conocencia de la muerte de Gadafi. Esti acontecimientu reivindica la nuesa previsión y visión en dar el pasu pa reconocer al hasta entós incipiente CNT".<ref>{{Cita web |url=http://www.ngrguardiannews.com/index.php?option=com_content&view=article&id=65117:ex-libyan-leaders-death-vindicates-nigeria-says-govt&catid=1:national&Itemid=559 |títulu=Ex-Libyan Leader's Death Vindicates Nixeria, Says Govt |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |autor=Oghogho Obayuwana,Debo Olademeji, Kemi Amushan |fecha=22 d'ochobre de 2011 |editorial=The Guardian. Nixeria}}El gobiernu nixerianu enfrentar a una fuerte oposición de los medios de comunicación dempués de la reconocencia de la CNT n'agostu.</ref> * {{bandera|Suazilandia}} [[Suazilandia]]: Munchos [[Senáu de Suazilandia|senadores]] fixeron condolencias y convinieron en que les autoridaes del país debíen de faer tamién el pésame.<ref>{{Cita web |url=http://www.observer.org.sz/index.php?news=31462 |títulu=Senators praise Gaddafi |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |autor=Winile Masinga |fecha=26 d'ochobre de 2011 |editorial=The Swazi Observer |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120406182008/http://www.observer.org.sz/index.php?news=31462 |fechaarchivu=6 d'abril de 2012 }}</ref> Delles fontes publicaes informaron que'l monarca de Suazilandia, [[Mswati III]], taba cafiante al oyer falar de la muerte de Muamar Gadafi, el so amigu íntimu.<ref>{{Cita web |url=http://www.sabc.co.za/news/a/477294004915fdf9be6ebfbf69489bc3/Swaziland-cash-crunch-'critical',-Aids-spending-hit-20111116 |títulu=Swaziland cash crunch 'critical', Aids spending hit |fechaaccesu=17 de payares de 2011 |fecha=16 de payares de 2011 |editorial=The South African Broadcasting Corporation News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303211205/http://www.sabc.co.za/news/a/477294004915fdf9be6ebfbf69489bc3/Swaziland-cash-crunch-'critical',-Aids-spending-hit-20111116 |fechaarchivu=3 de marzu de 2016 }}</ref> * {{bandera|Sudáfrica}} [[Sudáfrica]]: El presidente [[Jacob Zuma]] condergó la muerte de Gaddafi, diciendo: "Teniendo en cuenta qu'había una orde de detención contra Gadafi, había qu'atopalo, detenelo y apurrilo a la [[Corte Penal Internacional]], esperábamos qu'él sería prindáu, yá que tol mundu sabía qu'había una orde de detención dictada contra él. Hai un enclín en tol mundu na qu'a los antiguos dirixentes acusaos d'inxusticia nun se-yos da la oportunidá de ser xulgaos nun tribunal de xusticia. Eso ye sorprendente. Creo qu'inclusive aquellos que lo acusaron [Gadafi] quixeren velo convertíu en responsable".<ref>[http://mg.co.za/article/2011-10-21-sa-leaders-condemn-the-death-of-gaddafi/ SA leaders condemn the death of Gaddafi - Mail & Guardian Online<!-- Bot generated title -->]</ref> El Departamentu de Rellaciones Internacionales y Cooperación nun comunicáu'l que se daba noticia de la muerte de Gadafi y declaró la opinión del gobiernu de Sudáfrica que "una paz duradera y una solución pacífica sostenible ye posible al traviés d'un procesu políticu inclusivu, que va rematar cola celebración de les primeres eleiciones democrátiques". Según el comunicáu, el gobiernu espera que "los últimos acontecimientos conduzan a un cese de les hostilidaes y el reestablecimientu de la paz".<ref>{{Cita noticia |títulu=Media statement on the death of the former Libyan leader, Colonel Muammar Gaddafi |editorial=Government of South Africa |fecha=20 d'ochobre de 2011 |url=http://www.info.gov.za/speech/DynamicAction?pageid=461&sid=22558&tid=46726 |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120612064302/http://www.info.gov.za/speech/DynamicAction?pageid=461&sid=22558&tid=46726 |fechaarchivu=12 de xunu de 2012 }}</ref> * {{bandera|Sudán}} [[Sudán]]: El Ministru d'Estáu [[Amin Hassan Omar Abdullah]] dixo que "el so (Gadafi) muerte tráxica esperábase y que Sudán s'aforraría munchos problemes".<ref>{{Cita web |url=http://www.afriquejet.com/gaddafi-death-video-2011102125500.html |títulu=Gaddafi's death: Sudanese 'welcome' Gaddafi's death |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=20 d'ochobre de 2011 |editorial=Afrique en ligne |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111023124233/http://www.afriquejet.com/gaddafi-death-video-2011102125500.html |fechaarchivu=23 d'ochobre de 2011 }}</ref> * {{bandera|Tanzania}} [[Tanzania]]: El Ministru de Rellaciones Esteriores y Cooperación Internacional [[Bernard Membe]] dixo que nun ye parte de la cultura de Tanzania celebrar cualquier muerte, inclusive la de los sos enemigos;<ref>{{Cita web |url=http://www.dailynews.co.tz/home/?n=24756&cat=home |títulu=Gaddafi's death saddens Tanzania |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120430110823/http://www.dailynews.co.tz/home/?n=24756&cat=home |fechaarchivu=2012-04-30 }}</ref> y que Tanzania foi "conmocionáu y atristayáu" pola forma de la [[muerte de Muamar Gadafi|muerte de Gadafi]]. "A pesar de que ta muertu, la nuesa posición sigue siendo la mesma. Que la llucha en Libia taba mal en primer llugar y que va ser un gran retu por que esi país reconstrúyase".<ref>[https://web.archive.org/web/20120405164956/http://thecitizen.co.tz/news/2-international-news/16334-dar-condemns-gaddafi-killing Dar condemns Gaddafi killing]</ref> * {{bandera|Uganda}} [[Uganda]]: El presidente [[Yoweri Museveni]] describe la muerte como un "actu cobarde de los líderes del Conseyu Nacional de Transición".<ref>{{Cita web |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1264684/-/bhfb23z/-/ |títulu=Museveni targets NRM 'rebel' MPs |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2011 |autor=Robert Muhereza|autor2=John Njoroge |fecha=31 d'ochobre de 2011 |obra=Daily Monitor}}</ref> * {{bandera|Zimbabue}} [[Zimbabue]]: Cairo Mhandu, miembru del [[Parllamentu de Zimbabue]] pol partíu gobernante [[Unión Nacional Africana de Zimbabue]] - Frente Patrióticu (ZANU-PF poles sos sigles n'inglés) del presidente [[Robert Mugabe]] espresó'l so pesar pola muerte de Gadafi: "Este ye un día murniu pa la xente d'África... Muamar Gadafi ganó les eleiciones y foi un verdaderu líder. Son estranxeros que lo derrocaron, nun son libios. Gadafi morrió combatiendo. Él ye un verdaderu héroe d'África." Mhandu llamó a la cayida del ex líder "l'empiezu d'una nueva recolonización d'África".<ref>{{Cita noticia |url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/africa-remaneces/gaddafi-dead-gaddafi-praised-african-hero-mugabe|agency=GlobalPost |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |títulu=Gaddafi praised as "an African hero" by Mugabe's party |nome=Andrew |apellíu=Meldrum}}</ref> ==== Asia ==== * {{bandera|China}} [[China]]: La vocera del Ministeriu de Rellaciones Esteriores, [[Jiang Yu]], nuna declaración emitida na páxina web del ministeriu dixo que: "Nesti momentu la hestoria de Libia abrió una nueva páxina", y espresó la so esperanza de que la transición a un procesu políticu inclusivu va empecipiase asina sía posible, (para) salvaguardar la unidá étnica y la unidá nacional, restableciendo la estabilidá social asina sía posible y pa reconstruyir la economía, de manera que los ciudadanos puedan llevar una vida feliz y pacífico.<ref>{{Cita noticia |agency=Reuters |url=http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL3Y7LL06P20111021 |títulu=China apures "inclusive" political transition in Libya |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |fecha=21 d'ochobre de 2011 }}</ref> * {{bandera|Filipines}} [[Filipines]]: El Departamentu de Rellaciones Esteriores felicitó al pueblu libiu por "la so última victoria y la lliberación total de Libia".<ref>{{Cita web |url=http://www.gmanews.tv/story/236138/nation/phl-govt-wishes-lasting-peace-stability-for-new-libya |títulu=PHL govt wishes lasting peace, stability for 'new Libya' |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2011 |autor=Kimberly Jane Tan |fecha=21 d'ochobre de 2011 |editorial=GMA News}}</ref> * {{bandera|India}} [[India]]: Ente que la India abstener de reaccionar oficialmente a la muerte de Muamar Gadafi, una declaración conxunta emitida dempués de la so muerte pol Ministru d'Asuntos Esteriores, SM Krishna, y el so homólogu francés, [[Alain Juppé]], na capital [[Nueva Delhi]], declaró que los dos países sofiten los esfuercios del Conseyu Nacional de Transición que representa a tol pueblu libiu, pa establecer instituciones democrátiques nuna Libia llibre, pa promover los derechos humanos y pa reconstruyir el so país dempués de los sufrimientos que soportaron.<ref>{{Cita noticia|agency=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/muammar-gaddafi-dead-india-offers-to-rebuild-liberated-libya/articleshow/10437192.cms |títulu=Muammar Gaddafi dead: India offers to rebuild liberated Libya |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |obra=The Times Of India |fecha=21 d'ochobre de 2011}}</ref> ** [[Ficheru:Kashmir independent.svg|border|22px]] [[Jammu y Caxmir|Caxmir]]: El líder del [[Frente de Lliberación de Jammu y Caxmir]] [[Yasin Malikhis]] dixo que la muerte de Gadafi significa que "el pueblu de Caxmir perdió al so amigu".<ref>{{Cita web |url=http://paktribune.com/news/Gaddafis-death-a-loss-for-Kashmir-Yasin-Malik-244576.html |títulu=Gaddafi's death a loss for Kashmir: Yasin Malik |fechaaccesu=12 de payares de 2011 |fecha=23 d'ochobre de 2011 |editorial=Pakistan Tribune |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313034305/http://paktribune.com/news/Gaddafis-death-a-loss-for-Kashmir-Yasin-Malik-244576.html |fechaarchivu=2016-03-13 }}</ref> * {{bandera|Iraq}} [[Iraq]]: El primer ministru [[Nouri al-Maliki]] emponderó l'asesinatu de Gadafi, diciendo: "Felicitamos a los nuesos hermanos libios y el Conseyu [Nacional] de Transición n'ocasión de desfacer del tiranu Gadafi, quien dirixó Libia mientres cuatro décades llenes de opresión." Maliki comparó la muerte de Gadafi a la de [[Sadam Husein]], que s'atopaba en condiciones similares mientres la [[Invasión d'Iraq|Guerra d'Iraq]] diba ocho años. "La semeyanza de la suerte de los tiranos n'Iraq y Libia y n'otros sitios ye una prueba del potencial del pueblu pa ganar a los dictadores, ensin importar el tiempu que tuvieron nel poder", dixo Maliki.<ref>{{Cita noticia|agency=Al Jazeera Blogues |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/iraq-oct-20-2011-2056 |títulu=Thu, 20 Oct 2011, 18:56 GMT+3&nbsp;– Iraq |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Irán}} [[Irán]]: El canciller [[Ali Akbar Salehi]] felicitó al pueblu libiu y miembros del Conseyu Nacional de Transición y dixo qu'Irán ta dispuestu a ayudar a construyir una "nueva y democrática Libia".<ref>{{Cita noticia|agency=Tabnak |url=http://www.tabnak.ir/fa/news/198542/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D9%84%DB%8C%D8%A8%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%DA%AF%D9%81%D8%AA |títulu=Fri, 21 Oct 2011, 07:00 GMT+3:30&nbsp;– Iran |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}</ref> El voceru del Ministeriu d'Asuntos Esteriores, [[Ramín Mehmanparast]], declaró: "Ye lo prometío por Dios y el sinón ciertu de tolos tiranos y opresores de la hestoria que, al exercer el gobiernu faciendo casu omiso de los derechos de les naciones, nun acaben sinón siendo aniquilaos. La República Islámica d'Irán felicita esti trunfu, llográu con una gran y lloable resistencia a la sufrida nación musulmana de Libia y al Conseyu Nacional de Transición d'esti país".<ref>{{cita noticia |url=http://www.entekhab.ir/fa/news/41930/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%82%D8%B0%D8%A7%D9%81%DB%8C |títulu=واکنش ایران به خبر مرگ قذافی |idioma=Persa |fecha=21 d'ochobre de 2011 |obra=انتخاب |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012}}</ref> El presidente [[Mahmoud Ahmadinejad]] dixo que: "Foi murniu, nun yera necesariu al igual que munchos asesinatos"<ref>{{Cita web |url=http://www.iranian.com/main/2011/oct/ahmadinejad-gaddafi-syria-alleged-plot |títulu=Ahmadinejad on Gaddafi, Syria, alleged plot | Iranian.com<!-- Bot generated title --> |fechaaccesu=29 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120428093308/http://www.iranian.com/main/2011/oct/ahmadinejad-gaddafi-syria-alleged-plot |fechaarchivu=28 d'abril de 2012 }}</ref> y tamién dixo que los países occidentales sofitaron a Muamar Gadafi cuando-yos convenía, pero bombardiaron al líder libiu cuando yá nun sirvía a los sos propósitos col fin de "escalar" la riqueza petrolera del país norteafricano.<ref>{{Cita noticia |url=http://www.reuters.com/article/2011/10/25/us-libya-ahmadinejad-idUSTRE79O2QK20111025 |obra=Reuters |títulu=Iran's Ahmadinejad says West set to plunder Libya |fecha=25 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Israel}} [[Israel]]: Altos funcionarios gubernamentales non identificaos fueron citaos diciendo que "nun hai nenguna razón por qu'Israel llamentar pola perda de Gaddafi", porque Muamar Gadafi "sofitó y defendió el [[terrorismu]] contra israelinos en tol mundu".<ref>{{Cita noticia |url=http://www.jpost Undisclosed senior government officials were quoted as saying that "there is no reason for Israel to.com/Headlines/Article.aspx?id=242502 |títulu=Israelis not sorry Muammar Gaddafi is dead |obra=[[Jerusalem Post]] |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |cita=Jerusalem has not yet made an official statement about reports on Thursday from Libya that Muammar Gaddafi was killed, but senior officials have told reporters that there is no reason for Israel to be sorry over the loss of Gaddafi, Israel Radio reported. }}</ref> * {{bandera|Kuwait}} [[Kuwait]]: El Ministru d'Estáu p'Asuntos del Gabinete, Ministru de Rellaciones Esteriores pola llei y voceru oficial del Gobiernu, Ali Al-Rashed, espresó, nun comunicáu, la esperanza de que'l fin del réxime de Gadafi constituyiría l'empiezu d'un nuevu capítulu na hestoria del pueblu libiu pa realizar les sos aspiraciones pa seguridá, estabilidá y prosperidá. El voceru del gobiernu llamó a los libios a xunise y sofitar al Conseyu Nacional de Transición nos sos esfuercios pa establecer un nuevu sistema de gobiernu, basáu na xusticia, la igualdá y el respetu de los derechos llexítimos del pueblu. Aseguró'l sofitu de Kuwait pal pueblu libiu.<ref>{{Cita noticia|agency=http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?id=2197883&Language=en}}</ref> * {{bandera|Líbanu}} [[El Líbanu]]: El Presidente del [[Parllamentu de Líbanu|Parllamentu libanés]], [[Nabih Berri]], dio la bienvenida a la muerte de Gadafi emitiendo una declaración que dicía "La xusticia de Dios va llegar, tarde o aína." L'ex primer ministru [[Saad Hariri]] tamién dio la bienvenida a la muerte de Gadafi diciendo "El fin de Muamar Gadafi ye'l fin inevitable de tolos tiranos que s'enfrenten a la voluntá del so pueblu pola llibertá y la democracia col asesinatu, la represión y el sangre".<ref>{{Cita noticia |agency=The Daily Star Lebanon |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2011/Oct-21/151850-rival-lebanese-leaders-hailgadhafis-death.ashx#axzz1bPE3Tgri |títulu=Rival Lebanese leaders hail Gadhafi's death |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513232653/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2011/Oct-21/151850-rival-lebanese-leaders-hailgadhafis-death.ashx#axzz1bPE3Tgri |archivedate=2019-05-13 }}</ref> * {{bandera|Omán}} [[Omán]]: El 27 d'ochobre'l [[Sultanatu de Omán]] ufiertó l'asilu de la familia Gadafi.<ref>{{Cita web |url=http://spanish.ruvr.ru/2011/10/27/59470952.html |títulu=Sultanatu de Omán dispuestu a recibir a familiares de Gadafi |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=27 d'ochobre de 2011 |editorial=La Voz de Rusia |idioma=castellanu|títulu-trad=Sultanate of Oman offered Gadafi family asylum}}</ref> * {{bandera|Paquistán}} [[Paquistán]]: El políticu [[Imran Khan]] calificó la muerte de Gadafi como una "inxusticia" y una "doble moral" de los Estaos Xuníos.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Uqpr9mHx2nc Imran Khan & gaddafi's death - YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> * {{bandera|Sri Lanka}} [[Sri Lanka]]: Nun comunicáu del Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Sri Lanka, un país [[Budismu|budista]], fíxose un llamáu pa investigar la muerte de Gadafi.<ref>{{Cita web |url=http://ibnlive.in.com/news/sri-lanka-calls-for-probe-on-gaddafi-death/195709-2.html |títulu=Sri Lanka calls for probe on Gaddafi death |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=23 d'ochobre de 2011 |editorial=IBN Live |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111024120134/http://ibnlive.in.com/news/sri-lanka-calls-for-probe-on-gaddafi-death/195709-2.html |fechaarchivu=2011-10-24 }}</ref> * {{bandera|Turquía}} [[Turquía]]: El Primer Ministru [[Recep Tayyip Erdogan]] dixo: "Yo taba murniu pol destín de Gadafi por cuenta de la forma en que foi".<ref name="497d0f81">{{Cita web |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?aponder%C3%A1i=detay&newsId=275744&link=275744 |títulu=Turkish PM says saddened by Gaddafi's fate<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120331230358/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?aponder%C3%A1i=detay&newsId=275744&link=275744 |fechaarchivu=2012-03-31 }}</ref> El Ministru d'Esteriores [[Ahmet Davutoğlu]] declaró: "El destín de Gadafi y el so réxime constitúi una amargosa lleición que tendría de ser revisada curioso con al respective de los movimientos de cambéu y tresformamientu na rexón".<ref name="497d0f81" /> * {{bandera|Yeme}} [[Yeme]]: Abdul Janadi, Viceministru d'Información y vocera del gobiernu, dixo a l'axencia de noticies china [[Xinhua]], el vienres, que'l gobiernu yemenín nun tien de tar ocupáu cola muerte de Gadafi nun momentu en que taba tratando de sacar al país de la crisis actual.<ref>Gaddafi's death may influence political crisis in Yemen, Xinhua, 22/10/2011</ref> ==== Europa ==== * {{bandera|Albania}} [[Albania]]: El presidente [[Bamir Topi]] y el primer ministru [[Sali Berisha]] describieron la muerte de Gadafi como un eventu que significó'l fin de la guerra en Libia. El presidente declaró que la guerra dexara un gran sufrimientu, pero terminó una de les dictadures más llargues del mundu. Topi amestó qu'una clara perspeutiva de paz y democracia ye'l futuru de Libia. Berisha espresó'l so prestu pol fin del conflictu libiu, anque declaró que sería meyor si Gadafi fuera prindáu vivu y lleváu ante la xusticia. Berisha consideró la eliminación de Gadafi como un eventu bien esperáu pol pueblu libiu y el mundu enteru.<ref>{{Cita web |url=http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=3248 |títulu=Albanian President and PM react on Libya – Top Channel (In English) |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011 |editorial=Top-channel.tv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111022105401/http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=3248 |fechaarchivu=22 d'ochobre de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.keshilliministrave.al/?fq=brenda&m=news&lid=15288&gj=gj1 |títulu=Prime Minister of Albania web site (in Albanian) |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011 |editorial=Keshilliministrave.al idioma={{sq icon}}}}</ref> * {{bandera|Alemaña}} [[Alemaña]]: La Canciller Federal [[Angela Merkel]] dixo qu'esti ye un día importante pa Libia y un nuevu empiezu pacíficu ye posible.<ref name=autogenerated1>{{Cita noticia |url=http://derstandard.at/1318726404940/Reaktionen-Gefuehl-der-Erleichterung |títulu=Reaktionen: "Gefühl der Erleichterung" |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |idioma=alemán|editorial=Der Standard}}</ref> "Con esto una sangrienta guerra llega al so fin, lo que llevó a Gadafi contra'l so propiu pueblu. Libia debe agora tomar rápido nueves midíes decisives escontra la democracia y faer hasta esti momentu que los llogros de la Primavera Árabe sían irreversibles".<ref name="aj-reaction" /> * {{bandera|Austria}} [[Austria]]: El Ministru d'Asuntos Esteriores [[Michael Spindelegger]] dixo que se sentía solliviáu porque'l derramamiento de sangre agora llega al so fin.<ref name="standard-reaction">{{Cita noticia |url=http://derstandard.at/1318726404940/Reaktionen-Gefuehl-der-Erleichterung |títulu=Reaktionen: "Gefühl der Erleichterung" |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |idioma=alemán|editorial=Der Standard}}</ref> * {{bandera|Bielorrusia}} [[Bielorrusia]]: En respuesta a la muerte de Gadafi el presidente de Bielorrusia [[Alexander Lukashenko]] dixo: "L'agresión foi cometida y el lideralgu del país, non yá Muamar Gadafi, morrió ¿Y cómo foi asesináu? Bonu, si disparárenlu nuna batalla, ye una cosa, pero ellos humildar y torturar, disparáronlu y violar cuando foi mancáu; retorciéron-y el pescuezu y los brazos y depués torturar hasta la muerte. Ye peor que lo que fixeron los nazis." Y amestó que "tou va ser entá peor en Libia, yá que cunta con depósitos colosales de recursos, y munchos fueron ellí pa tomar eses riqueces".<ref>[https://web.archive.org/web/20120704093609/http://www.kyivpost.com/content/russia-and-former-soviet-union/lukashenko-outraged-by-gaddafis-treatment.html#.T-6i5heODUg Lukashenko outraged by Gaddafi's treatment<!-- Bot generated title -->]</ref> * {{bandera|Bulgaria}} [[Bulgaria]]: El Ministru del Esterior [[Nikolay Mladenov]] dixo que la muerte de Gadafi marca l'empiezu d'una nueva era en Libia col so futuru nes manes del pueblu libiu.<ref>[https://web.archive.org/web/20111023000238/http://www.mfa.bg/bg/news/view/31900 По повод новината за смъртта на Муамар Кадафи, министърът на външните работи Николай Младенов заяви:] (in Bulgarian), Foreign Ministry of Bulgaria, 20 October 2011</ref> * {{bandera|República Checa}} [[República Checa]]: El Primer Ministru [[Petr Necas]] dixo que la "muerte del derrocáu ex líder libiu Muamar Gadafi demuestra que los crímenes de los dictadores cometen en rellación coles sos propies naciones nun queden impunes." Coles mesmes, el Ministeriu de Rellaciones Esteriores espresó la so "esperanza de que pola muerte de Muamar Gadafi el derramamiento de sangre en Libia ta llegando al so fin".<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.anhourago.eu/show.aspx?l=35913975&d=504 |títulu=Dictators' crimes do not go unpunished, PM reacts to Gaddafi's death |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2011 |fecha=21 d'ochobre de 2011 |editorial=Prague Daily Monitor |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319073752/http://www.anhourago.eu/show.aspx?l=35913975&d=504 |fechaarchivu=2014-03-19 }} |2=http://www.anhourago.eu/show.aspx?l=35913975&d=504 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Dinamarca}} [[Dinamarca]]: La Primer Ministra [[Helle Thorning-Schmidt]] dixo que ye un día históricu na llucha del pueblu libiu pola llibertá y la democracia. Ella entiende dafechu la felicidá del pueblu libiu y dixo que Dinamarca ta dispuesta a sofitar al pueblu libiu.<ref>{{Cita web |url=http://www.statsministeriet.dk/_p_13533.html |títulu=I forbindelse med oberst Gaddafis død udtaler statsminister Helle Thorning-Schmidt: |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011 |editorial=Statsministeriet |idioma=danés}}</ref> * {{bandera|España}} [[España]]: La Ministra d'Asuntos Esteriores [[Trinidad Jiménez]] apeló a la reconciliación y ufiertó l'asistencia española nel próximu procesu de paz libiu. Asina mesmu, encamentó a los responsables de crímenes a rindir cuentes.<ref>[http://www.thinkspain.com/news-spain/20247/spanish-foreign-minister-reacts-to-gadhafis-death "Spanish Foreign Minister reacts to Gadhafi's death"]&nbsp;– Think Spain&nbsp;– 21 October 2011. Retrieved 21 October 2011.</ref> * {{bandera|Francia}} [[Francia]]: El [[Presidente de Francia|presidente]] [[Nicolas Sarkozy]] calificó la muerte de Gadafi como un finxu na llucha del pueblu libiu "pa lliberar del réxime dictatorial y violento que-y foi impuestu sobre ellos por más de 40 años".<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2011/10/20/501364/main20123328.shtml "Gaddafi's death met with little sadness"] ''CBS News''&nbsp;– 20 October 2011. Retrieved 20 October 2011.</ref> * {{bandera|Países Baxos}} [[Países Baxos]]: El Primer Ministru Neerlandés [[Mark Rutte]] dixo que'l pueblu de Libia buscara un gran peligru personal al remontase contra'l réxime de Gadafi. "Fuera llamáu a dar cuenta de los sos crímenes en [[L'Haya]]. Sía que non esperemos que los otros [criminales] que se tán buscando pueden ser llevaos ante la Corte Penal Internacional".<ref>{{Cita noticia |títulu=Gaddafi death: Dutch politicians regret he will not be prosecuted |url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2011/10/dutch_politicians_regret_gadda.php |editorial=DutchNews.nl |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Hungría}} [[Hungría]]: El canciller [[János Martonyi]] dixo que la muerte de Gadafi significa'l fin de 4 décades de tiranía y abre un nuevu capítulu na [[historia de Libia]]. Tamién declaró qu'Hungría ta llista pa siguir desempeñando un papel clave pa contribuyir a la creación d'una Libia democrática.<ref name="kormanyhu">{{Cita noticia |url=http://www.kormany.hu/hu/kulugyminiszterium/hirek/martonyi-janos-kulugyminiszter-nyilatkozata |títulu=Martonyi János külügyminiszter nyilatkozata |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |idioma=Hungarian |editorial=Hungarian Ministry of Foreign Affairs |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407105939/http://www.kormany.hu/hu/kulugyminiszterium/hirek/martonyi-janos-kulugyminiszter-nyilatkozata |fechaarchivu=7 d'abril de 2012 }}</ref> * {{bandera|Italia}} [[Italia]]: El Primer Ministru [[Silvio Berlusconi]] reaccionó a los informes de la muerte de Gadafi diciendo “[[Sic transit gloria mundi]]” (en [[llatín]], asina pasa la gloria del mundu) y qu'agora "la guerra terminó".<ref>{{Cita noticia |títulu=News of Gadhafi's Death Met With Relief |agency=[[Associated Press]] &amp; [[Thomson Reuters|Reuters]] |editorial=[[Voice of America|VOA News]] |fecha=20 d'ochobre de 2011 |url=http://www.voanews.com/english/news/africa/Reports-of-Gadhafis-Death-Met-with-Relief--132240193.html |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Malta}} [[Malta]]: El Primer Ministru [[Lawrence Gonzi]] reaccionó a los informes de la muerte de Gadafi diciendo que: "La muerte de Gadafi marca un nuevu empiezu pa Libia" y que "el malteses van ayudar d'alcuerdu a les nueses capacidaes".<ref>{{Cita noticia |títulu=Gaddafi's death marks a new beginning for Libya&nbsp;– PM |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/local/pm-gaddafi.390033 |editorial=The Times (Malta) |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Noruega}} [[Noruega]]: El Primer Ministru [[Jens Stoltenberg]] reaccionó a los informes de la muerte de Gadafi diciendo que "este ye un momentu decisivu pa Libia" y que "Agora trátase de faer una Libia democrática. Anque la muerte de Gadafi nun ye una garantía de que sía una bona base".<ref>{{Cita noticia |títulu=Stoltenberg: – Et vendepunkt for Libya&nbsp;– PM |url=http://www.abcnyheter.no/nyheter/2011/10/20/stoltenberg-et-vendepunkt-libya |editorial=ABC Nyheter (Norwegien) |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029224324/http://www.abcnyheter.no/nyheter/2011/10/20/stoltenberg-et-vendepunkt-libya |archivedate=2013-10-29 }}</ref> * {{bandera|Polonia}} [[Polonia]]: Nun comunicáu'l Ministeriu d'Asuntos Esteriores espresó la so esperanza de la paz y la democracia en Libia y que "llamentamos que'l dictador cayera, pa defender el so poder sumió al país nuna [[guerra civil]] na que decenes de miles de libios morrieron".<ref>{{Cita noticia |títulu=Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego |idioma=polacu|editorial=[[Ministry of Foreign Affairs (Poland)]] |fecha=20 d'ochobre de 2011 |url=http://www.msz.gov.pl/Oswiadczenie,MSZ,po,smierci,plk.,Kadafiego,46181.html |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Reinu Xuníu]]: El Primer Ministru [[David Cameron]] declaró: "Tamién tendríamos de recordar a los munchos, munchos libios que morrieron en manes del brutal dictador y el so réxime" y que "la xente de Libia tien güei una oportunidá inclusive mayor, dempués d'esta noticia, de construyir ellos mesmos un sólidu y democráticu futuru". Asina mesmu, el Secretariu d'[[Foreign Office|Asuntos Esteriores]] [[William Hague]] llamentó que Gadafi fora asesináu primero que pudiera ser lleváu a xuiciu: "Nós nun aprobemos les execuciones estraxudiciales".<ref>{{cita noticia |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15387273 |títulu=David Cameron: Remember Colonel Gaddafi Libya victims |fecha=20 d'ochobre de 2011 |obra=BBC News |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}]</ref> El Secretariu de Defensa [[Philip Hammond]] dixo que la muerte de Gadafi dexó la reputación de la CNT "un pocu enllordiada" y amestó: "En concencia nun ye la forma de faer les coses. gustáranos ver a Gadafi dir a xuiciu pa responder polos sos delitos".<ref name="harding"/> * {{bandera|Rusia}} [[Rusia]]: L'unviáu especial [[Mijaíl Margelov]] alvirtió que la guerra podría siguir a pesar de la muerte de Gadafi.<ref>{{Cita noticia |url=http://english.ruvr.ru/2011/10/20/59075793.html |agency=The Voice of Russia |títulu=Libyan war can go on without Gaddafi&nbsp;– Russia's envoy |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> El Ministru de Rellaciones Esteriores, [[Serguéi Lavrov]], dixo que la muerte de Gadafi violó les [[Convenciones de Xinebra]] que prohiben la execución sumaria de [[Prisioneru de guerra|prisioneros de guerra]].<ref>{{Cita noticia |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/gaddafis-death-breached-the-law-says-russia-2374250.html|agency=The Independent |fecha=22 d'ochobre de 2011 |nome=Shaun |apellíu=Walker |títulu=Gaddafi's death breached the law, says Russia |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2011 |allugamientu=London}}</ref> El Primer Ministru [[Vladímir Putin]] dixo: "Tol mundu vio qu'él foi executáu, tou ensangrecíu. ¿Ye qu'eso puede llamase [[democracia]]?"<ref>{{cita web |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2011-12/15/c_131309049.htm |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131208222649/http://news.xinhuanet.com/english/world/2011-12/15/c_131309049.htm |fechaarchivu=8 d'avientu de 2013 }}</ref> ¿Y quién lo fixo? Drones, incluyíos los americanos, fixeron un ataque a la so caravana. Esos comandos, que nun teníen de tar ellí, traxeron a la llamada oposición y militantes. Y matar ensin xuiciu".<ref>[http://rt.com/news/putin-mccain-gaddafi-nuts-879/ Putin dubs McCain 'nuts', says US drones, commandos killed Gaddafi — RT<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Igor Barinov]], el Vicepresidente del Comité de Defensa de la Duma Estatal, afirmó que los métodos de tratar a Gadafi y la posterior reaición de los líderes occidentales recuerden más los episodios escuros de la [[Edá Media]] que'l desenvolvimientu de la democracia contemporánea.<ref>{{Cita web |url=http://er.ru/news/2011/10/24/barinov-kaddafi-skoree-vsego-prosto-ubrali/ |títulu=Баринов: Каддафи, скорее всего, просто "убрали" |fechaaccesu=13 d'avientu de 2011 |idioma=ru}}</ref> ==== Norteamérica ==== * {{bandera|Canadá}} [[Canadá]]: El [[Primer Ministru de Canadá|Primer Ministru]] [[Stephen Harper]] anunció la noticia del día, diciendo que Gadafi "nunca volverá tar en condiciones de sofitar el terrorismu o pa dexar a otros a disparar contra los sos propios ciudadanos. El pueblu de Libia puede finalmente dar vuelta la páxina dempués de 42 años d'un capítulu de tarrecible opresión, y qu'agora puede buscar un futuru meyor", dixo dende l'antepar de la Cámara de los Comunes.<ref>{{Cita noticia |títulu=Libya's Moammar Gadhafi killed |editorial=CBC News |fecha=20 d'ochobre de 2011 |url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/10/20/libya-gadhafi-prinde.html |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]: El presidente [[Barack Obama]] dio una conferencia de prensa nel Rose Garden de la [[Casa Blanca]], confirmando la muerte de Gadafi, y dixo que "la solombra de la tiranía sobre Libia llevantóse", pero tamién añadió que "tamos so ilusiones, Libia tien un llargu y tropezosu camín per delantre escontra la democracia".<ref>{{Cita noticia |url=http://content.usatoday.com/communities/theoval/post/2011/10/obama-team-tracks-news-of-gadhafi/1 |títulu=Obama: Gadhafi regime is 'no more' |autor=David Jackson |obra=USA Today |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> Tamién dixo: "Ustedes ganaron la so revolución".<ref>Toles cites sacaes de la noticia del proyeutu hermano, Wikinews.http://es.wikinews.org/wiki/Muerre_Muamar_el_Gadafi_en tomar_rebelde_de_Sirte</ref> Sicasí, unos díes dempués, el 25 d'ochobre, yá meyor conocíos los detalles, declaró nuna entrevista a la NBC: {{cita|«Nun foi daqué prestosa... Yo creo que ye necesariu ciertu decoro nel tratu de la muerte, inclusive de daquién que fizo coses tan tarrecibles».<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2011/10/26/actualidad/1319649101_617232.html Barack Obama llamenta la falta de “decoro” na muerte de Gadafi] (El País, 26-10-2011). La crónica sigue: «EE UU nun llegó inda al puntu de condergar abiertamente la conducta del Conseyu Nacional de Transición en Libia, la nueva autoridá d'esi país, pero sí movilizó la so diplomacia pa vixilar la transición libia y tresmitió en priváu a los actuales dirixentes la necesidá de cumplir una serie d'esixencies democrátiques y de respetar los derechos humanos».</ref>}} La secretaria d'Estáu [[Hillary Clinton]] primeramente al enterase de la muerte rióse y jubilosamente declaró "vinimos, vimos, él morrió" na so comparecencia nuna entrevista televisada,<ref>{{Cita noticia |url=http://www.cbsnews.com/8301-503544_162-20123348-503544/clinton-on-qaddafi-we-came-we-saw-he-died/ |nome=Corbett B. |apellíu=Daly|agency=CBS NEWS |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2012 |allugamientu=New York |obra=CBS News |títulu=Clinton on Qaddafi: "We came, we saw, he died"}}</ref> más tarde dixo que'l so gobiernu prefiriera que Gadafi fuera a xuiciu y pidió una investigación conxunta de les [[Naciones Xuníes]] y Libia pola forma en que morrió so custodia.<ref name="harding">{{Cita noticia |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/23/gaddafi-will-libya |títulu=Gaddafi's will tells Libyans: we chose confrontation as a badge of honour |nome=Luke |apellíu=Harding|agency=The Guardian |fecha=23 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2011 |allugamientu=London}}</ref> * {{bandera|Méxicu}} [[Méxicu]]: Un comunicáu de la Secretaría de Rellaciones Esteriores (SRE) declaró que "a la lluz de los acontecimientos de güei en Libia y la muerte del coronel Muamar Gadafi, Méxicu espera que se recupere llueu la paz nesi país, empecipiando un procesu de reconciliación nacional y xenerando les condiciones pa construyir, inclusive, un gobiernu".<ref>{{Cita noticia |url=http://www.noticiassin.com/2011/10/mexico-espera-que se restableza-la paz-en-libia-tres-la muerte-de-gadaffi/ |títulu=Méxicu espera que se restableza la paz en Libia tres la muerte de Gadaffi |títulu-trad=Mexico hopes that peace is restored in Libya after Gadhafi's death |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |idioma=castellanu }}</ref> ==== Centroamérica y el Caribe ==== * {{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]]: El Ministeriu de Rellaciones Esteriores espresó: "La esperanza de que la muerte del ex líder libiu, Muamar Gadafi, dexa la reconciliación d'esa nación africana".<ref>{{Cita web |url=http://spanish.peopledaily.com.cn/31617/7622852.html |títulu=Costa Rica aboga por reconciliación en Libia tres muerte de Gadafi |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=21 d'ochobre de 2011 |editorial=People's Daily (Spanish Edition) |títulu-trad=Costa Rica calls for reconciliation in Libya after Gadhafi's death |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171012022704/http://spanish.peopledaily.com.cn/31617/7622852.html |fechaarchivu=2017-10-12 }}</ref> * {{bandera|Cuba}} [[Cuba]]: El 23 d'ochobre'l ex-presidente [[Fidel Castro]] condergó l'asesinatu de Muamar Gadafi, y el "papel xenocida" de la OTAN. Añadió tamién que "el cuerpu de Gadafi foi secuestráu y exhibíu como troféu de guerra, una conducta que viola los más elementales principios de les normes islámiques y otres creencies relixoses prevalecientes nel mundu".<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.cdn.com.mx/sitio2/?p=1306 |títulu=Fidel Castro condena l'asesinatu del coronel |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=24 d'ochobre de 2011 |editorial=cdn.com.mx |idioma=castellanu |títulu-trad=Fidel Castro condemned the murder of Colonel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304232525/http://cdn.com.mx/sitio2?p=1306 |fechaarchivu=2016-03-04 }} |2=http://www.cdn.com.mx/sitio2/?p=1306 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Dominica}} [[Dominica]]: El Primer Ministru [[Roosevelt Skerrit]] el 23 de setiembre dixo: "Al igual que cualquier sociedá civilizada nunca vamos aprobar la manera en qu'una persona ye executada. Nunca vamos tolerar eso, independientemente de que la persona ye, o que la persona pueda faer, o se presume cometer delitos. Les execuciones estraxudiciales nun tienen de ser sofitaes o promovíes por nenguna nación civilizada".<ref name="Dominica">{{Cita web |url=http://go-jamaica.com/news/read_article.php?id=32741 |títulu=Dominica PM condemns Gaddafi's killing |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=24 d'ochobre de 2011 |editorial=Go-Xamaica |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029185929/http://go-jamaica.com/news/read_article.php?id=32741 |fechaarchivu=2013-10-29 }}</ref> * {{bandera|Granada}} [[Granada (país)|Granada]]: El Primer Ministru [[Tillman Thomas]] referir a la muerte de Gadafi como “llamentable”.<ref name="Dominica"/> * {{bandera|Nicaragua}} [[Nicaragua]]: El presidente [[Daniel Ortega]] condergó la muerte de Gadafi.<ref>[http://en.mercopress.com/2012/01/12/nicaragua-s-ortega-condemned-killing-of-gaddafi-and-offered-a-prayer-for-hussein Presidente de Nicaragua Daniel Ortega conderga execución de Gadafi]</ref> El representante de Nicaragua na ONX [[Miguel d'Escotu]] llamentó la muerte y condergó a los Estaos Xuníos diciendo: "Tou esto ye parte de la mesma agresión imperial que vemos n'Iraq y Afganistán. Ye un momentu bien murniu nel que tamos viviendo".<ref>{{cita web |url=http://www.americasforum.com/content/nicaraguan-minister-miguel-descoto-laments-death-libyan-dictator-gaddafi |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=13 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120415193815/http://www.americasforum.com/content/nicaraguan-minister-miguel-descoto-laments-death-libyan-dictator-gaddafi |fechaarchivu=15 d'abril de 2012 }}</ref> * {{bandera|Panamá}} [[Panamá]]: El Ministeriu de Rellaciones Esteriores al traviés d'un comunicáu dixo que la muerte de Muamar Gadafi abre una "nueva era de dignidá y democracia" en Libia y confía en que'l Conseyu Nacional de Transición va crear un gobiernu "productu d'eleiciones llibres y xustes".<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/internacionales/panama-diz-que-muerte-gadafi-abre-una-nueva-era-dignidad-libertad-libia |títulu=Panamá diz que la muerte de Gadafi abre una nueva era de dignidá y llibertá en Libia |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=21 d'ochobre de 2011 |idioma=castellanu |títulu-trad=Panama says Gaddafi's death marks a new era of dignity and freedom in Libya }} |2=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/internacionales/panama-diz-que-muerte-gadafi-abre-una-nueva-era-dignidad-libertad-libia |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Santa Llucía}} [[Santa Llucía]]: El canciller [[Rufus Bousquet]] dixo que Gadafi pue perdese por cuenta del so "usando del so dineru pa la inversión n'África nel desenvolvimientu del mundu africano y caribeño".<ref name="Dominica"/> ==== Oceanía ==== * {{bandera|Australia}} [[Australia]]: La Primer Ministra [[Julia Gillard]] dixo que la toma de Sirte y la muerte de Gadafi marquen "un día d'aliviu en Libia según la llarga guerra de lliberación que llega al so fin". Espresó'l sofitu australianu pa la CNT na fase de transición. Ella dixo que taba llista p'ayudar a los nuevos líderes de Libia a trabayar pola paz y la estabilidá arriendes de la muerte del ex líder. El Ministru del Esterior, [[Kevin Rudd]], dixo que los sucesos señalen el fin de la violencia en Libia.<ref>{{Cita noticia |url=https://www.abc.net.au/news/2011-10-21/gillard-abbott-on-gaddafi-death/3590956|agency=Australian Broadcasting Corporation |títulu=Gaddafi death brings 'relief' to Libya: Gillard |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> ==== Suramérica ==== * {{bandera|Brasil}} [[Brasil]]: La presidenta [[Dilma Rousseff]] declaró: "Pienso que Libia va vivir un procesu de tresformamientu democráticu. De toes formes, eso nun significa que tengamos de celebrar la muerte d'un líder. El fechu de que Libia vaya a pasar por un procesu democráticu nun tendría de ser "celebráu", sinón sofitáu ya incentiváu y, ello ye que lo que deseyamos ye que [toos] los países tengan la capacidá, por ellos mesmos, de vivir en paz y [[democracia]]".<ref>{{cita noticia |url=http://zerohora.clicrbs.com.br/zerohora/jsp/default.jsp?uf=1&local=1&section=Mundu&newsID=a3533554.xml |títulu=Dilma diz que não se deve comemorar a morte de um líder y que Líbia merez apoio na transição |idioma=portugués|fecha=20 d'ochobre de 2011 |obra=Zero Hora |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}</ref> * {{bandera|Chile}} [[Chile]]: El canciller [[Alfredo Moreno Charme|Alfredo Moreno]] dixo que la muerte de Gadafi "crea una oportunidá pa la paz" y el progresu en Libia. Y amestó: "Naide puede allegrase pola muerte de naide. Él yera yá una persona buscada pola Corte Penal Internacional y fuera meyor que tuviera frente a los tribunales, pero estes son les coses qu'asoceden cuando hai una guerra".<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url=http://www.lanacion.cl/chile-muerte-de-gadafi-crea-una-oportunidad-pa-la paz/noticias/2011-10-20/195650.html |títulu=Chile: Muerte de Gadafi "crea una oportunidá pa la paz" |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=20 d'ochobre de 2011 |editorial=Nación |idioma=castellanu |títulu-trad=Chile: Death of Gaddafi "creates an opportunity for peace" }} |2=http://www.lanacion.cl/chile-muerte-de-gadafi-crea-una-oportunidad-pa-la paz/noticias/2011-10-20/195650.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Colombia}} [[Colombia]]: El presidente [[Juan Manuel Santos]] dixo nuna declaración dende'l [[Palaciu de Nariño]] (sede del gobiernu) que "cola muerte de Gadafi, esperamos que Libia pueda volver a la normalidá asina sía posible y que la democracia y la llibertá finalmente van prevalecer." El mandatariu tamién confió en que "los libios son responsables del so propiu futuru y que sían conscientes del so propiu país y que puedan espolletar en paz".<ref>{{Cita noticia |títulu=Que torne la llibertá y la democracia en Libia |url=http://www.eltiempo.com/mundo/africa/muerte-de-muamar-gadafi_10599785-4}}</ref> * {{bandera|Ecuador}} [[Ecuador]]: El presidente [[Rafael Correa]] demandó a la ONX investigar la muerte de Gadafi y de los sos fíos [[Moatassem Gadafi|Moatassem]] y [[Saif al Arab Gadafi]] y 3 de los sos nietos, estes 4 últimes muertes asocedieron na capital [[Trípoli]] mientres un bombardéu aereu.<ref>{{Cita noticia |url=http://en.mercopress.com/2011/10/24/ecuador-president-condemns-killing-of-gaddafi-and-family-members-as-homicide|agency=MercoPress South Atlantic News Agency |títulu=Ecuador president condemns killing of Gaddafi and family members as 'homicide' |fecha=24 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2011}}</ref> Consideró que la muerte del ex líder libiu, Muamar Gadafi, foi un crime "prindar vivu y executar. Ye un crime qu'asesinaren a 3 nietos de Gadafi de 1 y 2 años d'edá, ye un crime y eso tendráse qu'investigar".<ref>{{cita web |url=http://noticiasenlinea.com.ec/politica/21866_presidente-correa-condergo-crime-de-gadafi.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319085416/http://noticiasenlinea.com.ec/politica/21866_presidente-correa-condergo-crime-de-gadafi.html |fechaarchivu=19 de marzu de 2014 }}</ref> * {{bandera|Uruguái}} [[Uruguái]]: El presidente [[José Mujica]] dixo que la muerte de Gadafi fai que "esa nación paez nun tener derechu a l'autodeterminación".<ref>{{Cita web |url=http://www.uypress.net/hnnoticiaj1.aspx?21199,58 |títulu=Mujica opinó sobre la muerte de Muamar Gadafi |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |fecha=25 d'ochobre de 2011 |editorial=Axencia uruguaya de noticies |idioma=castellanu|títulu-trad=Mujica's opinion about the death of Muamaf Gadafi}}</ref> * {{bandera|Venezuela}} [[Venezuela]]: El presidente [[Hugo Chávez]] dixo a la AFP: "vamos recordar como un guerreru, un líder revolucionariu y agora un mártir. Ellos asesinar. Eso ye otra otomía".<ref>{{cita noticia |títulu=As it happened: Libya's Col Gaddafi killed |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15387872 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011|publicación=BBC |fecha=20 d'ochobre de 2011}}</ref> === Organizaciones internacionales === ==== Organizaciones rexonales ==== * [[Xunión Africana]]&nbsp;– Funcionarios de la UA dixeron que se llevantara la suspensión de la membrecía de Libia y dexaríase a la CNT ocupar l'asientu de Libia na Unión.<ref name="aj-reaction">{{Cita noticia |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/20111020135216487214.html |títulu=Gaddafi's death: World reaction |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |editorial=Al Jazeera}}</ref> * {{bandera|Lliga Árabe}} [[Lliga Árabe]]: El Secretariu Xeneral de la Lliga Árabe [[Nabil al-Arabi]] dixo qu'espera que la muerte del derrocáu líder libiu Muamar Gadafi y el restu de los líderes árabes "de la vuelta a la páxina de la tiranía".<ref>[http://www.vanguardngr.com/2011/10/arab-league-hopes-gaddafi-death-turns-page-of-tyranny/ "Arab League hopes Gaddafi death 'turns page of tyranny'"]&nbsp;– ''Vanguard''&nbsp;– 20 October 2011. Retrieved 21 October 2011.</ref> * {{bandera|Comunidá del Caribe}} [[Comunidá del Caribe]]: El Presidente de la CARICOM [[Denzil L. Douglas]] dixo que la muerte de Gadafi "marca'l final d'un capítulu doliosu y tumultuoso pal pueblu de Libia que sufrió un enllargáu conflictu nesi país mientres los últimos ocho meses." Pidió qu'a la CNT, la OTAN y el Conseyu de Seguridá de la ONX supervisar l'establecimientu d'una paz duradera y un estáu civil democrática. Douglas tamién espresó la so esmolición por "los informes xeneralizaos de violaciones de los derechos humanos contra ex miembros del gobiernu libiu y de los grupos minoritarios, incluyíos los procedentes de países del África Subsaḥariana", en nome de la CARICOM.<ref>{{Cita noticia |url=http://www.caricom.org/jsp/pressreleases/press_releases_2011/pres387_11.jsp |agency=Caribbean Community (CARICOM) Secretariat |títulu=`LAY DOWN ARMS IN PEACE' – CARICOM CHAIRMAN APURES PEOPLE OF LIBYA |fecha=24 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120106214205/http://caricom.org/jsp/pressreleases/press_releases_2011/pres387_11.jsp |fechaarchivu=6 de xineru de 2012 }}</ref> * {{bandera|Unión Europea}} [[Xunión Europea]]: El [[Presidente del Conseyu Européu]] [[Herman van Rompuy]] dixo: ''La muerte de Gadafi marca'l fin d'una era de despotismu. Que Gadafi morriera nun ataque en Sirte tamién significa'l fin de la represión que'l pueblu libiu sufrió mientres demasiao tiempu''.<ref name="aj-reaction" /> ==== OTAN ==== L'oficial cimeru de la OTAN, l'almirante [[James G. Stavridis]], Comandante Supremu Aliáu n'Europa, anunció que va encamentar que la campaña aérea de l'alianza en Libia puede llegar al so fin.<ref name=Stavridis>"[http://www.cbsnews.com/8301-202_162-20123633/nato-commander-to-recommend-libya-mission-end/ NATO commander to recommend Libya mission end]" (21 October 2011). Associated Press.</ref> Les autoridaes de la organización dixeron que ye probable que l'alianza siga la so misiones aérees sobre Libia mientres dellos díes más y depués terminaríense gradualmente.<ref name=Stavridis/> El Secretariu Xeneral de la OTAN, [[Anders Fogh Rasmussen]], dixo nun comunicáu que "la OTAN y los nuesos socios punxeron en práutica, con ésitu, el mandatu históricu de les Naciones Xuníes pa protexer al pueblu de Libia. Vamos terminar la nuesa misión en coordinación coles Naciones Xuníes y el Conseyu Nacional de Transición. Cola cayida reportada de Bani Walid y Sirte, esi momentu movió muncho más cerca." El Conseyu del Atlánticu Norte, l'órganu de gobiernu de la OTAN, axuntóse'l 21 d'ochobre pa terminar oficialmente la campaña de siete meses.<ref name=Cloud>David S. Cloud." [http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/libya-nato-airstrikes.html NATO commander expected to recommend ending Libya airstrikes]" (20 October 2011).</ref> Los ministros de Defensa de la OTAN, axuntaos en [[Bruxeles]], [[Bélxica]], a principios d'ochobre, decidió nun suspender les operaciones aérees. Sicasí, tres la muerte de Gadafi y tomar de Sirte, la última ciudá sol control de gadafista tomada pol CNT, la OTAN terminó oficialmente la campaña. Ente que namái se suspendía los ataques aéreos y consideraba empezase un periodu de siguimientu, un oficial de la OTAN faló al periódicu d'Estaos Xuníos [[Los Angeles Times]], a condición d'anonimatu, diciendo que'l sentimientu dientro de la OTAN consiste en poner fin por completu a la campaña, incluyida l'aplicación de la zona d'esclusión aérea y l'embargu d'armes impuestu por buques de guerra.<ref name=Stavridis/><ref name=Cloud/> La muerte de Gadafi y el final de la campaña foi vistu como una "rara victoria" pa la OTAN dempués de les enllargaes operaciones n'[[Afganistán]] y el patrullaje de llanches contra la piratería n'agües de [[Somalia]]. Acordies con Michael Clarke, direutor de la Royal United Services Institute, con sede en Londres, Reinu Xuníu, "la OTAN puede dicir ensin ambigüedá que yera un ésitu militar y políticu. Por eso güei ye un bon día pa la OTAN, y la OTAN nun tuvo munchos ésitos nos últimos años."<ref>"[http://www.washingtonpost.com/world/middle-east/end-of-libyan-aerial-campaign-is-rare-victory-for-embattled-nato/2011/10/20/gIQADFQM1L_story.html End of Libyan aerial campaign is rare victory for embattled NATO]" (20 October 2011). Associated Press.</ref><ref>Julian Y. Barnes and Adam Entous. "[http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203752604576643531745513712.html NATO Air Strategy Gains Renewed Praise: Alliance Action Was Beset by Skepticism and Logistical Shortcomings, but Many Call It Template for Future Interventions]" (21 October 2011). ''Wall Street Journal''.</ref> La OTAN anunció que la so misión terminaría'l 31 d'ochobre de 2011.<ref name="bbc22">{{Cita noticia |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15412529 |títulu=Libya: Muammar Gaddafi's body to undergo post-mortem |editorial=BBC |fecha=22 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011}}</ref> ==== Naciones Xuníes ==== El [[Secretariu Xeneral de les Naciones Xuníes]] [[Ban Ki-moon]] declaró que "Esti día marca una transición histórica pa Libia. Nos próximos díes, vamos ser testigos d'escenes de celebración, según el dolor d'aquellos que perdieron enforma. Agora ye'l momentu de que tolos libios xúnanse. Los libios namái pueden dase cuenta de la promesa d'un futuru d'unidá y reconciliación nacional. Los combatientes de dambos bandos tienen de deponer les sos armes en paz. Este ye'l tiempu pa sanar y reconstruyir, pola arrogancia d'espíritu, non de vengación".<ref name="aj-reaction" /> Rupert Colville, voceru del Altu Comisionado de la ONX pa los Derechos Humanos, dixo nuna conferencia: "Como ustedes saben hai siquier dos videos de teléfonu móvil, unu que [a Gadafi] amosar con vida y otru amosándolo muertu. Tomaos en cuenta estos videos son bien perturbadores. Creemos que ye necesariu faer una investigación y precísense más detalles pa determinar si morrió nel combate o dempués de la so captura".<ref>[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=11520&LangID=Y Briefing note on Libya]</ref> [[Christof Heyns]], el Relator Especial de les Naciones Xuníes sobre execuciones estraxudiciales, sumarias o arbitraries, pidió una investigación internacional sobre la muerte de Gadafi, afirmando que'l so asesinatu pudo ser un [[crime de guerra]].<ref>{{Cita web |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/20111021235116164421.html |títulu=UN calls for probe into Gaddafi's death |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011 |fecha=22 d'ochobre de 2011 |editorial=[[Al Jazeera]]}}</ref> === Organismos non gubernamentales === * {{bandera|Santa Sede}} [[Santa Sede]]: Una declaración foi emitida pola [[Oficina de prensa de la Santa Sede]] diciendo que la muerte de Gadafi "cierra una fase demasiáu llarga y tráxica de la llucha sangrienta pol derrocamientu d'un réxime duru y opresivo". Y sigue diciendo que "l'inmensu sufrimientu humanu qu'acompaña l'afirmación y el colapsu de tol sistema nun se basa nel respetu y la dignidá de la persona, sinón na afirmación del poder predominante".<ref>{{Cita noticia |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/vatican-voices-hope-for-libya-after-ghadafis-death/ |títulu=Vatican voices hope for Libya after Ghadafi's death|agency=[[Catholic News Agency]] |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}</ref> La Sede Apostólica respondió al eventu al reconocer a la CNT como'l llexítimu gobiernu libiu.<ref>{{cita noticia |url=http://www.lastampa.it/2011/10/21/vaticaninsider/eng/world-news/note-from-the-holy-see-after-the-death-of-col-gadaffi-xgI2G8JmZv7qDIWrwNRJsI/pagina.html |obra=Vatican Insider |títulu=Note from the Holy See after the death of Col. Gadaffi |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=13 de setiembre de 2016}}</ref> * [[Amnistía Internacional]]&nbsp;– L'organismu de defensa de los [[derechos humanos]] del grupu darréu pidió "una investigación completa, independiente ya imparcial" sobre la muerte de Gadafi y dixo qu'otros miembros del antiguu réxime y los combatientes tienen de ser trataos "humanamente".<ref>{{Cita noticia |url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-20123505/amnesty-inquiry-needed-into-qaddafis-death/|agency=CBS News |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2011 |títulu=Amnesty: Inquiry needed into Qaddafi's death}}</ref> * [[Ficheru:Hrw logo.svg|20px]] [[Human Rights Watch]]&nbsp;– L'organismu esaminó los materiales documentaos de la captura y el cadabre de Gadafi y llegó a la conclusión de qu'él y los demás muertos "podríen ser executáu en siendo prindaos". La organización pidió una investigación, cola funcionaria Sarah Leah Whitson quien dixo: "Vamos Pescudar cómo morrieron mientres los sucesos".<ref name="harding"/> == Ramificaciones rexonales == Nel periodu darréu posterior a la execución de Gadafi pensábase qu'esta podría tener implicaciones significatives nel norte d'África y el Mediu Oriente, como una parte importante de la [[Primavera Árabe]]. Los espertos especulen que la muerte intensificaríase protesta en [[Siria]] y [[Yeme]],<ref name="Daily Beast Next"/> y les autoridaes franceses afirmaron que por cuenta de esto que taben “vixilando la situación d'[[Arxelia]]”.<ref name="Daily Beast Next">[http://www.thedailybeast.com/articles/2011/10/20/qaddafi-s-death-send-clear-message-to-middle-east-dictators-run-will-algiers-be-next.html "Which Middle East Dictator Is Going Down Next?"] World News – ''The Daily Beast -'' 20 October 2011 – 20 October 2011.</ref> == Ver tamién == * [[Guerra de Libia de 2011]] == Referencies == {{llistaref|3}} {{Tradubot|Reacciones internacionales a la muerte de Muamar el Gadafi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de Libia de 2011]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] dvlw5ywxtrowy70ru66qlg2mmkszcu3 0 157230 4496446 4477435 2026-05-26T06:43:25Z Limotecariu 735 4496446 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Vicente Cerna ''' {{nym}} foi [[presidentes de Guatemala|Presidente de Guatemala]] dende'l [[24 de mayu]] de [[1865]] hasta'l [[29 de xunu]] de [[1871]]. Perteneció al Partíu Conservador y aportó al poder tres la muerte del presidente vitaliciu de Guatemala, teniente xeneral [[Rafael Carrera]] en 1865. Tres la muerte del xeneral Carrera'l 14 d'abril de 1865{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} quedó nel poder interinamente [[Pedro de Aycinena]], hasta que'l mariscal Cerna foi designáu presidente'l 24 de mayu d'esi añu.<ref name=cerna24>{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=x-FHAAAAIAAJ&pg=PA496&lpg=PA496|páxina=496|títulu=Manual de rellaciones comerciales ya industriales de los Estaos Xuníos cola América española|añu=1889|editorial=La compañía Bacrofft|ref=harv}}</ref> Cerna siguió cola política conservadora de Carrera y foi reelecto pa otru periodu presidencial que s'empecipió'l 24 de mayu de 1869.<ref name=cerna24/> Pero entós los criollos lliberales alzar n'armes dirixíos por [[Miguel García Granados]] y [[Justo Rufino Barrios]] y llograron derrocar al gobiernu de Cerna el 29 de xunu de 1871.<ref name=cerna24/> == Biografía == [[Ficheru:Carreravitalicio 2014-06-22 08-47.jpg|miniaturadeimagen|250px|Acta onde se declara presidente vitaliciu a Rafael Carrera; Cerna y Cerna ye unu de los firmantes.<br />''Muséu Nacional d'Historia de Guatemala''.]] El mariscal Cerna yera orixinariu de [[Chiquimula_(departamentu)|Chiquimula]]; nació nel conceyu d'[[Ipala]] a principios del sieglu {{versalita|xix}}, onde exerció como procurador y correxidor. Yera correlixonariu de [[Rafael Carrera]] y foi oficial del so exércitu con resultancies satisfactories. Participó na [[Batalla de l'Arada]] como coronel, al mandu d'una facción del Exércitu conservador de Guatemala cuando yera correxidor de Chiquimula en 1851.{{harvnp|Sierra González|2001|p=}} Darréu, tuvo ente los firmantes de l'acta onde se declara a Carrera como ''Presidente Vitaliciu de Guatemala'' en 1854. La so alta xerarquía nel gobiernu conservador [[Guatemalianos|guatemalianu]] dexó-y aspirar al puestu de presidente tres el fallecimientu de Carrera en 1865. === Batalla de l'Arada === {{AP|Batalla de l'Arada}} El gobernante salvadoreñu [[Doroteo Vasconcelos]] dio asilu a los lliberales guatemalianos, tres les derrotes que-yos infringió [[Rafael Carrera]]. Ente los exiliaos taba [[José Francisco Barrundia]] -acérrimo enemigu de Carrera- quien fundó un periódicu p'atacar al gobiernu conservador guatemalianu. Vasconcelos alimentó, mientres tou un añu a la facción rebalba «El Monte», nel oriente de Guatemala distribuyendo dineru y armes ente los sublevaos. A fines del añu de 1850, Vasconcelos sintióse cansáu d'esta guerra lenta contra Guatemala y decidió obrar abiertamente. Coles mesmes, el mandatariu salvadoreñu empecipió una cruzada contra'l réxime conservador de Guatemala, convidando a participar na alianza a Hondures y Nicaragua; pero de dambos gobiernos solo l'hondureñu presidíu por [[Juan Lindo]] aceptó participar na invasión.<ref name=davison311-328/> Entrín y non, en Guatemala, onde se conocíen perfectamente los planes d'invasión na so contra, el presidente Parés tomó les previsiones necesaries pa enfrentar la situación, mientres l'arzobispu don Francisco de Paula García Peláez ordena nel so archidiócesis rogativas de paz.<ref name=davison311-328>{{harvnb|González Davison|2008|p=311-328}}</ref> El día 4 de xineru de 1851 axuntar n'[[Ocotepeque]] los presidentes d'[[Hondures]] y [[El Salvador]], cola cual quedó sellada l'alianza en contra de Guatemala. L'exércitu salvadoreñu componer de cuatro mil homes perfectamente municionados y con sofitu d'artillería; los hondureños pela so parte, aprestaron dos mil homes pa la campaña. El gruesu de les fuercies aliaes asitiar en [[Metapán]], por ser esti unu allugamientu próximu a Hondures y a la frontera guatemaliana.<ref name=davison311-328/> La Batalla de l'Arada», onde Cerna y Cerna -entós Correxidor de [[Chiquimula (departamentu)|Chiquimula]]- tuvo un papel destacáu al mandu d'unu de los batallones guatemalianos, llibróse'l [[2 de febreru]] de [[1851]] cerca de la ciudá de [[Chiquimula]] en Guatemala. La batalla foi l'amenaza más patente pa Guatemala de perder la so soberanía como república.<ref name=davison311-328/> La estratexa qu'utilizó'l comandante xeneral de Guatemala, [[Rafael Carrera]], resultó nuna victoria aplastante pa les sos tropes, que namái sufriendo cientu venticinco baxes ente muertos y mancaos, contra más de mil quinientes baxes del enemigu.<ref name=davison311-328/> Tres [[La Batalla de l'Arada]], el [[22 d'ochobre]] de [[1851]] arrenunció'l presidente Parés; l'Asamblea Nacional nomó a Carrera por que la sustituyera, y ésti tomó posesión de la Presidencia'l [[6 de payares]] de [[1851]] en solicitando a los representantes que modificaren la Constitución de la República a la so conveniencia.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97}} Parés pasó a formar parte de los sos oficiales, y foi-y lleal hasta la so muerte en 1856.<ref name=davison311-328/> === Campaña contra Gerardo Barrios === {{AP|Rafael Carrera|Gerardo Barrios}} En [[1863]] el xeneral hondureñu [[José María Medina|José María Medina Castejón]], col so altu mandu compuestu ente otros oficiales pol xeneral [[Florencio Xatruch]], y el teniente coronel Juan Antonio Medina Orellana, parolaron col xeneral [[Rafael Carrera]], quien axuntó un exércitu con hondureños, salvadoreños y guatemalianos comandados pol entós xeneral brigadier Vicente Cerna y Cerna. Esti exércitu invadió [[Hondures]], tomando [[Cucuyagua]] el 10 de xunu y depués «Los Llanos» de Santa Rosa'l 15 de xunu, consiguiendo que depués d'esta aición, les comunidaes de [[Gracias a Dios (Hondures)|Gracias a Dios]] y la so contorna proclamaren a [[José María Medina]] como presidente d'Hondures;.<ref name=zuniga>{{harvnb|Zúñiga Huete|1987|p=249}}</ref> Finalmente, colaron escontra la capital [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] pa deponer al presidente interín José Francisco Montes Fonseca. Les tropes gubernamentales d'Hondures, amburaron la ciudá de Comayagua antes de fuxir al ver que l'exércitu de Cerna superábalos.<ref name=zuniga/> == Gobiernu == En 14 d'abril de 1865 morrió'l xeneral Rafael Carrera, y l'asamblea axuntó'l 3 de mayu pa escoyer al home que tendría de sustituyilo na presidencia de la República, saliendo destináu'l mariscal Cerna, quien entá desempeñaba'l puestu de correxidor de [[Chiquimula]]. El conseyeru d'Estáu, Manuel Francisco González nun llogró superar los 26 votos. === Eleiciones presidenciales de 1869 === Finalmente, llamar a eleiciones en xineru de 1869. Los conservadores postularon al ipalteco Cerna, que siguiera como Presidente interín; mientres los lliberales postularon a Zavala. So fuertes denuncies de fraude ganó Cerna. He equí como rellata la eleición l'escritor y propagandista lliberal [[Ramón A. Salazar]]: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=80%| [[José Víctor Zavala]], yera unu d'estos seres privilexaos. Usaba un uniforme bien correutu y elegante, de Xeneral. Les sos facciones yeren simpátiques y emprestábense al dibuxu. Alcordanza que cuando nós nel colexu traveseábamos col crayón tratando de sacar de memoria la semeya de Cerna, siempres llográbamos una caricatura, en cuantes que el de Zavala salíanos perfectamente.{{harvnp|Salazar|1896|p=174}}<br /> El día 17 de xineru de 1869 les galeríes de l'Asamblea, los corredores del edificiu en qu'esta se topaba y les cais axacentes taben llenes de xente.<br /> El Gobiernu punxera sobre armar trés mil homes. Nes cais cercanes al edificiu de la Representación Nacional tópase- ban aparcaos dellos batallones, que mudos y visiegos folgaben sobre les sos armes. La xendarmería, formada en ringlera nel interior del edificiu al mandu del so Xefe'l sicariu Xerez, un nicaraguanu gordosu, de cara avinagrada á quien nun había más qu'enguizar, por que se echara contra los lliberales.<br /> Y empezó l'escrutiniu per mediu de papeletes zarraes. Toos tábamos callaos y ansiosos. Nes tribunes de los Diputaos oyíense cuchicheos y xuxurios. Los Xefes de dambos bandos diben d'un llau a otru apertando la mano á aúno, confortando al de más allá, y a midida que la votación avanzaba crecía l'ansiedá. De les manes de dellos diputaos pudientes víen esmucir unos papelinos qu'a nós nos paecieron cheques.<br /> A la fin terminóse l'actu, y proclamóse la resultancia de la eleición. El Xeneral Cerna resultara reelecto por mavoría de votos. Invitóse al Xeneral Zavala por que se punxera al mandu de nós que, anque mal armaos, llevar á la victoria. Pero nun quixo. El dixo «que nun quería xubir al solio presidencial sobre graes de folla, sinón sobre alfombres.»{{harvnp|Salazar|1896|p=176}}}} === Tipu de gobiernu === Ente los llogros del so mandatu atopen la introducción del [[telégrafu]], l'estudiu de llinies de [[ferrocarril]] y la construcción del puertu de San José nel [[Pacíficu]]. Sicasí, nun foi capaz de prever la transición de la esportación del añil escontra la del café,<ref group=lower-alpha>La diferencia nel cultivu de dambos productos yera la gran cantidá de mano d'obra que'l café riquía; el gobiernu de [[Justo Rufino Barrios]] resolvió'l problema del café espropiando les grandes estensiones de les tierres d'indios pa convertiles en llatifundios cafetaleros en manes de los lliberales, y aprobando el ''Reglamentu de Xornaleros'', que obligaba a los llabradores a trabayar práuticamente en calidá de siervos en jornales en delles finques mientres l'añu. Esto resultó nun marcáu ameyoramientu de la producción del país y una medría sustancial na calidá de vida de los cafetaleros.</ref> calteniendo'l país nun estáu de feudalismu, según pallabres de [[Miguel Ángel Asturias]] nel so llibru ''[[Homes de maíz]]''. El so estilu de gobiernu autoritariu y represivu llevantó los ánimos de la oposición lliberal. El llevantamientu de [[Serapio Cruz]] en 1867 foi encaloráu y Cerna foi escoyíu de nuevu'l 17 de xineru de 1869, lo que provocó protestes lideraes por Luis Rubio, quien finó nos fregaos. De nuevu Cruz y [[Justo Rufino Barrios]] llevantáronse pero fueron ganaos el 1 de xineru de 1870 dempués de lo que Cruz foi degolláu y la so cabeza exhibida públicamente y llevada nuna canasta dende Palencia hasta Guatemala. Los autores lliberales como Alfonso Enrique Barrientos{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} describen asina'l gobiernu del Mariscal Cerna:<br /> «Un gobiernu conservador y retrógrado, mal entamáu y peor intencional, piloteaba el país, centralizando los poderes en Vicente Cerna, mílite ambiciosu que, non contentu con ostentar el grau de xeneral, habíase autoascendido a Mariscal, o obstante qu'esi grau nun esistía nin esiste na organización militar guatemaliana. El mariscal dicíase [[Presidente de Guatemala|Presidente de la República]], pero en realidá yera'l capataz d'un pueblu primíu y vejado, combayón y cobarde que nun s'atrevió nin siquier a dicir al dictador que se retirara de la presidencia amenaciándolo cola revolución».{{sfn|Barrientos|s.f.|p=106}}<br /> Ante estes afirmaciones, delles observaciones son necesaries: # Por gobiernu conservador, retrógradu y mal entamáu Barrientos quier dicir que nun había separación ente Ilesia y Estáu yá que el gobiernu conservador taba fuertemente amestáu al poder de les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]], quien taben entós ente los principales terratenientes de Guatemala. La estrecha rellación ente Estáu ya Ilesia en Guatemal fuera ratificada por aciu el [[Concordatu de Guatemala de 1852|Concordatu de 1852]], que tuvo vixente hasta la cayida de Cerna.{{sfn|Aycinena|1854|p=2-16}} # El pueblu primíu y vejado: refierse equí a los lliberales, quien nun s'atrevieron a alzase mientres el gobiernu de Carrera (1840-1865) porque hasta los xenerales lliberales como [[Serapio Cruz]] diérense cuenta de que'l poder político y militar de Carrera yera considerable y práuticamente invencible, ya inclusive hasta engarraron so los sos órdenes.{{sfn|Hernández de León|1930|p=}} Los lliberales esperaron a que morriera Carrera p'alzase y dirixeron contra Cerna tol agafamientu qu'hasta entós teníen conteníu. # El grau de Mariscal sí esistía nel exércitu guatemalianu nesi entós: tres la invasión a [[El Salvador]] fueron xubíos a mariscales los oficiales [[Serapio Cruz]] -Tata Lapo- y [[José Víctor Zavala]] -el Mariscal Zavala-, quien fueren de gran importancia na vida militar del país na segunda metá del sieglu {{versalita|xix}}.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} === Derrocamientu === {{AP|Reforma Lliberal}} Mientres el so gobiernu escorrióse y castígose cola cárcel y el destierru a los miembros del partíu lliberal qu'encabezaben la oposición, ente los que taben los iniciadores de la [[Revolución Lliberal de 1871]].{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Per esos díes vivía en Guatemala l'intelectual hondureñu [[Ramón Rosa]], quien empezó a editar el periódicu ''El Centroamericanu'', que yera d'enclín lliberal y qu'atacaba fuertemente al gobiernu conservador.{{harvnp|Barrientos|s.f.|p=106}} Finalmente, el presidente mexicanu [[Benito Juárez]] unvió refuerzos y armes modernes a les tropes aparcaes en [[Chiapas]] hasta Guatemala, comandadas por [[Miguel García Granados]] y [[Justo Rufino Barrios]]. Tres dos ganes devastadoras el 23 de xunu en [[Totonicapán (departamentu)|Totonicapán]] y el 28 en [[San Lucas Sacatepequez]], Cerna abandonó la presidencia del país el 28 de xunu de 1871; salió fuxendo a [[El Salvador]], pa lo que les sos amistaes emprestáron-y dineru, pos tenía bien pocos bienes, dexando constancia del celu con que protexó los bienes de la facienda pública, lo cual ye reconocíu inclusive por escritores lliberales, como [[Federico Hernández de León]].{{harvnp|Hernández de León|1929|p=13}} <div align=center> {|class="wikitable mw-collapsed" width=90% align=center style=font-size:0.9em |+ style=color:black;|Antecedentes y aiciones militares de la Revolución Lliberal de 1871 |- style=color:white; align=center !style=background:gray;|Campaña !style=background:gray;|Fecha !style=background:gray;|Descripción |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=5|Antecedentes |14 d'abril de 1865||Muerre'l xeneral Carrera y empecípiense insurrecciones nel área apoderada polos criollos lliberales. |- |1868||El gobiernu conservador tomó fuertes midíes represives na rexón montascosa, camudando poblaos completos a nuevos allugamientos y sacupando a la población de les rexones en conflictu pa debilitar a los rebeldes.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} Francisco Cruz alzar n'armes dende la facienda de [[Justo Rufino Barrios]] en [[Malacatán]], pero foi derrotáu y pasáu poles armes; Barrios fuxó a [[Chiapas]] y convirtióse nel líder de los lliberales guatermalteco, cola ayuda del presidente mexicanu [[Benito Juárez]].{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} El padre de Barrios foi prindáu y torturáu na ciudá de Guatemala.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} El gobiernu de Cerna taba dafechu identificáu cola élite conservadora del [[Clan Aycinena]] y perdiera el sofitu de les grandes mases indíxenes que yeren incondicionales a Carrera.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} |- |8 de xineru de 1869||El mariscal Cerna y Cerna, intentáu llexitimar la so presidencia, anuncia que'l so periodu presidencial terminaría'l 23 de mayu d'esi añu y convoca a una xunta de l'asamblea'l 17 de xineru pa escoyer nuevu presidente, que la so presidencia terminaría en 1872.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} Los lliberales se dedicen por [[José Víctor Zavala]], conservador y amigu de Carrera, como'l so candidatu, pos consideren que ye l'únicu que podría emponer la transición ente los radicales conservadores y los lliberales positivistes.{{harvnp|Woodward|2012|p=337}} |- |17 de xineru de 1869||El mariscal Cerna foi electu na asamblea, ente que'l xeneral Zavala empieza a coincidir colos representantes lliberales, anque ensin dexar de ser lleal al gobiernu conservador.{{harvnp|Woodward|2012|p=339}} |- |25 de payares de 1869||En suspendiendo les garantíes constitucionales, Cerna avisa a l'Asamblea que va suspender les sos sesiones pos les condiciones del país nun garantizaben qu'esti cuerpu axuntárase de normal. L'Asamblea cierra les sos sesiones el 1 d'avientu de 1869 y da poder al presidente p'acabar colos insurrectos.{{harvnp|Woodward|2012|p=340}} |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=2|Campaña del xeneral [[Serapio Cruz]] |7 d'avientu de 1869||Les tropes lliberales de [[Serapio Cruz]] ataquen la plaza de [[Huehuetenango]] onde fueron refugaes poles fuercies del gobiernu conservador.{{harvnp|Aceña|1899|p=345}} |- |23 de xineru de 1870||El xeneral Serapio Cruz, que s'alzara n'armes contra'l gobiernu conservador de Cerna foi ganáu en Palencia onde les sos fuercies esvalixáronse y él foi fechu prisioneru y fusiláu. El so cadabre foi degolláu y la cabeza tostada n'aceite y depués foi pasiada en trunfu nes cais de la [[Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|Aceña|1899|p=20}} Cerna esanició la llibertá de pensamientu qu'había en Guatemala dende la muerte de Carrera y ordenó que prindaren a los líderes lliberales, el diputáu [[Miguel García Granados]], Manuel Larrave y José María Samayoa. Solamente García Granados pudo escapar, ayudáu pol tamién diputáu José Víctor Zavala, y depués se asiló na embaxada inglesa, d'onde pudo abandonar el país en pagando una fianza de $10,000.{{harvnp|Woodward|2012|p=340}} |- |style=background:lemonchiffon; rowspan=8|Campaña de 1871 |2 d'abril de 1871||Cola ayuda del gobiernu mexicanu de [[Benito Juárez]],{{harvnp|Woodward|2012|p=346}} quien-yos facilitó rifles Winchester y Remington a los rebeldes,{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} el autonombrado xeneral Justo Rufino Barrios con cuarenta y cinco homes ocupó'l pueblu de [[Tacaná]]. |- |3 d'abril de 1871||El capitán Antonio Búrbano, al mandu de doscientos sesenta homes de les fuercies gubernamentales atacó Tacaná, pero tres un curtiu combate, retiróse dexando'l campu a la pequeña fuercia de los lliberales.{{harvnp|Aceña|1899|p=73}} Cayó'l presidente conservador Dueñas n'[[El Salvador]], dexando que s'empecipiara'l frente oriental contra'l gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} |- |14 de mayu de 1871||Cuando les fuercies de [[Miguel García Granados]] averar a [[Retalhuleu]], esta foi abandonada pola so guarnición de doscientos cincuenta homes. Los lliberales fueron atacaos depués por cuatrocientos homes de Santa Rosa, al mandu del sarxentu mayor Simón Ruano xunto colos doscientos cincuenta que fuxeren. Pero los lliberales llograron refugar a les fuercies del gobiernu conservador.{{harvnp|Aceña|1899|p=122}} |- |28 de mayu de 1871||El coronel Aquilino Calonge con novecientos homes del gobiernu conservador dirixóse sobre los lliberales alzaos, que solamente sumaben trescientos homes. El combate empecipiar a les 9:00 am, y a pesar de la superioridá numbérica de les fuercies gubernamentales, fueron dafechu derrotaes, dexando sobre'l campu doscientes armes, ocho caja de municiones y otros pertrechos.{{harvnp|Aceña|1899|p=136}} |- |3 de xunu de 1871||Acta de Patzicía: Barrios y otros líderes lliberales axuntar en [[Patzicía]], y desconocen l'autoridá del gobiernu de Cerna nomando al xeneral [[Miguel García Granados]] como presidente provisional, autorizáu a establecer el so gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=346}} |- |23 de xunu de 1871||Ochocientos homes del exércitu lliberal tomaren posiciones nel cume del cuetu'l Coshón, y el 22 de xunu adelantró hasta Tierra Blanca. El 23 a les 4:00 am les tropes conservadores de '''Vicente Cerna y Cerna''', que s'estendíen dende los altores del Calvariu de [[Totonicapán]] hasta l'Agua Caliente, empecipiaron el combate, que terminó a la 1:00 pm, con una derrota pa les fuercies de Cerna, qu'a pesar de ser de seis mil homes, tuvieron que dexar la plaza a los lliberales. Cerna retirar de Totonicapán y les tropes de García Granados ocuparon la plaza a otru día.{{harvnp|Aceña|1899|p=172-173}} |- |29 de xunu de 1871||Dempués de la derrota en Tierra Blanca, el presidente Cerna foi a [[Chimaltenango]], onde pensaba fortificase, pero a últimu momentu decidió siguir escontra [[Antigua Guatemala]];{{harvnp|Aceña|1899|p=179}} los lliberales que lu siguíen tomaron el camín de [[Sumpango]], cortándo-y la comunicación cola [[Ciudá de Guatemala]]. A les 8:30 am del 29, los lliberales ocuparon [[San Lucas Sacatepéquez]]. El xeneral García Granados ordenó al xeneral Barrios asitiase en posiciones qu'apoderaren la encruciada de San Lucas, onde s'encrucia'l camín ente [[Antigua Guatemala]] y la Ciudá de Guatemala. Barrios destacó tres compañíes a ocupar el cuetu de San Bartolo, que enfrentáronse cola vanguardia conservadora y ocuparon la posición. Cerna fixo ocupar los altores qu'apoderen el camín que conduz al Llabor de Diéguez y otres inmediates, pero foi ganáu tres una hora de combate.{{harvnp|Aceña|1899|p=180}} |- |30 de xunu de 1871||Entrada del exércitu lliberal a la capital de Guatemala: el mariscal [[José Víctor Zavala]] intervieno pa evitar que les tropes lliberales fixeren una matanza na ciudá, y pa garantizar qu'hubiera una transición eficiente al nuevu gobiernu.{{harvnp|Woodward|2012|p=347}} Cerna y el so gabinete fuxeron a Hondures; Cerna tuvo que pidir dineru emprestao pa poder fuxir.{{harvnp|Hernández de León|1929|p=13}} |} </div> === Poema d'Ismael Cerna Sandoval === El coronel y poeta [[Ismael Cerna]], sobrín del Mariscal Cerna, foi fechu prisioneru cuando ayudó al so tíu a exilarse n'Hondures. Dende prisión, escribió'l poema ''Na cárcel'' dedicáu a [[Justo Rufino Barrios]] y a los lliberales:{{harvnp|Monroy Mejía|s.f.|p=}} <div align=center style='font-size:0.9em'> {|class="wikitable mw-collapsed mw-collapsible" width=45% |+ style="color:black;"|''Na cárcel'' |- ||<div align=center> [[Ficheru:Ismael Cerna.jpg|110px|center|miniaturadeimagen|Poeta y coronel [[Ismael Cerna]].]] «Soi nuevu, fuerte soi, soi inocente<br/ > Y nin el supliciu nin la llucha torno;<br/ > Diome Dios una alma independiente,<br/ > Pechu viril y pensamientu altivu.<br/ > Que tremezan delantre ti los que nacieron<br/ > Pa vivir de infamia y servidume,<br/ > Los que nunca nel so espíritu sintieron<br/ > Nengún rayu de lluz que los allume:<br/ > Los que al infame xugu avezaos<br/ > Cobardemente la to piedá imploran;<br/ > los que nun tarrecen trate deshonrados<br/ > porque hasta'l nome del honor ignoren.» |<div align=center> «Yo llevo ente'l mio espíritu encendida<br/ > La formosa lluz del entusiasmu encesu;<br/ > Amo la llibertá más que la vida<br/ > Y nun nací pa doblar la frente.<br/ > Por eso toi equí do altivu y fuerte<br/ > El to fallu espero con sele aselu;<br/ > Porque si puedes decretar la mio muerte,<br/ > enxamás vas poder envilecerme l'alma.<br/ > ¡Manca! Yo tengo na prisión impía<br/ > La honradez del mio nome por consuelu;<br/ > ¿qué m'importa nun ver la lluz del día<br/ > Si tengo na mio conciencia la del cielu?<br/ > Nada m'importes tu, roxura impotente,<br/ > Víctima del prestar, señor d'un día;<br/ > Si toos delantre ti doblen la frente<br/ > Yo siento arguyu en llevantar la mía.<br/ > Quiero que veas que la to roxura arrostro<br/ > Y ensin tremecer qu'amorrentar veasme,<br/ > Pa llanzate una cuspida a la cara<br/ > Y dicite al morrer: ¡malditu sías!» </div> |} </div> == Muerte == [[Ficheru:Tumbacerna 2014-06-30 05-21.jpg|miniaturadeimagen|200px|Tumba del Mariscal Cerna na avenida de «Los Cerritos» nel [[Campusantu de la Ciudá de Guatemala|Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala]]'' en xunetu de 2014.]] En morriendo'l 28 de xunu de 1885, el Mariscal Cerna foi soterráu nel [[Campusantu de la Ciudá de Guatemala|Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala]]; la nota de la so inhumación diz asina: «Xunu 29 de 1885: Nesta fecha foi soterráu'l cadabre del Xeneral Don Vicente Cerna, orixinariu de Jalapa, residente en Guatemala. Muerte: Inflamación nel estómagu, asocedida ayeri a les 10 1/2 p.m., edá 70 años, vilbu, fíu de Don Rafael Cerna y de Doña Gerónima Cerna. Soterrar nel Campusantu Xeneral presentando los conductores la Boleta d'Inscripción del Rexistru Civil y la de l'Alministración del Serviciu Aciagu que cuerre col Non. 48. El Guardián, [firma] ''Higinio Armes''».<ref name=sepelio>{{cita web |autor=Figueroa, Guillermo|url=http://genforum.genealogy.com/guatemala/messages/413.html|títulu=Vicente Cerna Sandoval presidente 1855-71|fecha=13 de setiembre de 2005|website=Genealogy|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714130206/http://genforum.genealogy.com/guatemala/messages/413.html|fechaarchivu=14 de xunetu de 2014}}</ref> == Ver tamién == *[[Batalla de L'Arada]] *[[Rafael Carrera y Turcios]] *[[Reforma Lliberal]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|2}} === Bibliografía === {{refcomienza}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/efemridesmilit00ramguat#page/114/mode/2up|títulu=Efemérides militares|apellíu=Aceña|nome=Ramón|añu=1899|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|apellíu=Aycinena|nome=Pedro de|enllaceautor=Pedro de Aycinena|títulu=Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|editorial=Imprenta La Paz|añu=1854|allugamientu=Guatemala|idioma=Llatín y Español|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Barrientos|nome=Alfonso Enrique|títulu=Ramón Rosa y Guatemala|publicación=Revista del archivu y biblioteca nacionales|volume=27|númberu=3-4|añu=1948|ubicación=Hondures|url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomu_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf|ref=harv}} * {{cita llibru |nome=Héctor|apellíu=Gaitán|enllaceautor=Hector Gaitán|títulu=Los Presidentes de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=1992|isbn=84-89452-25-3|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison|nome=Fernando|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Hestoria de l'América Central|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo II|añu=1929|url= https://archive.org/stream/ellibrodelasefem02herguat#page/n0/mode/2up|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides: capítulos de la historia d'América Central|volume=Tomo III|añu=1930|editorial=Sánchez y de Guise|url=https://books.google.com/books?id=41oKAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Carrera|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Monroy Mejía|nome=Eleazar|url=http://cofahca.com/sites/default/files/pdf/eleazar_monroy_mejia.pdf|títulu=Ismael Cerna: poeta de pluma y fusil|añu=s.f.|fechaaccesu=9 de setiembre de 2014|publicación=COFAHCA|ref=harv}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/eltiempoviejorec00ramguat#page/182/mode/2up|títulu=El tiempu vieyu: alcordances de la mio mocedá|apellíu=Salazar|nome=Ramón A.|enllaceautor=Ramón A. Salazar|allugamientu=Guatemala|añu=1896|editorial=[[Tipografía Nacional de Guatemala|Tipografía Nacional]]|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Sierra González|nome=Aida Lucila|títulu=La batalla de la Llabrada|publicación=Serviciu d'Historia Militar, Seición d'Investigaciones Históriques|editorial=Muséu Militar|allugamientu=Guatemala|añu=2001|url=http://museo.mil.gt/Historia/LA%20ARADA.pdf|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141221130911/http://museo.mil.gt/Historia/LA%20ARADA.pdf|fechaarchivu=21 d'avientu de 2014}} * {{cita publicación|url=http://www.plumsock.org/monu12.htm|nome=Ralph Lee|apellíu=Woodward, Jr.|títulu=Rafael Carrera y la creación de la República de Guatemala, 1821–1871|publicación=Serie monográfica|númberu=12|editorial=CIRMA y Plumsock Mesoamerican Studies|añu=2002|isbn=0-910443-19-X|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812053241/https://plumsock.org/monu12.htm|archivedate=2022-08-12|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |apellíu=Zúñiga Huete|títulu=Historia Cronolóxica d'Hondures|volume=Volume 1|ubicación=Hondures|añu=1987|ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == * [http://www.viajeaguatemala.com/muséu-nacional-de-hestoria-onde-guatemala-cunta-el so-pasáu# Muséu Nacional d'Historia de Guatemala] {{socesión | títulu =[[Ficheru:Coat of arms of Guatemala (1858-1871).svg|35px|center]][[Presidente de Guatemala]] | periodu = 1865-1871 | predecesor = [[Pedro de Aycinena y Piñol|Pedro de Aycinena]] | socesor = [[Miguel García Granados]]}} {{Presidente de Guatemala}} {{NF|1815|1885|Cerna, Vicente}} {{Tradubot|Vicente Cerna y Cerna}} [[Categoría:Presidentes de Guatemala]] [[Categoría:Militares de Guatemala]] 1fslwlce5vdokmlfxxeupfkfkrchz94 0 157233 4496479 4481604 2026-05-26T07:12:00Z Limotecariu 735 4496479 wikitext text/x-wiki {{centru educativu}} L''''Institutu Nacional Central pa Homes''' ({{lang-es|Instituto Nacional Central para Varones}}; abreviáu '''INCV''') ye una institución d'educación media de [[Guatemala]], especializada na formación de bachilleres en ciencies y lletres<ref name=diccionariu >{{harvnb|Asociación d'Amigos del País|2004|p=}}</ref> Surdió en 1875, cuando'l [[Colexu y Seminariu Tridentino de La nuesa Señora de l'Asunción|Colexu Tridentino]] foi espropiáu a la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] mientres el gobiernu lliberal del xeneral [[Justo Rufino Barrios]]. Ta allugáu nel [[Centru Históricu de la Ciudá de Guatemala]], y foi la institución educativa d'educación media pa varones más prestixosa de Guatemala.<ref name=diccionariu/> mientres los rexímenes que s'empecipiaron cola [[Reforma Lliberal]] en 1871 y terminaron col arrenunciu de [[Jorge Ubico Castañeda]] en 1944. Coles mesmes, foi la entidá rectora de la educación media mientres los gobiernos del Dr. [[Juan José Arévalo Bermejo]] y del coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]], anque con un enfoque social en vegada del lliberal con que se fundó. Tres la cayida del réxime del coronel Árbenz en 1954 l'Institutu Central perdió la so relevancia, que foi tomada por instituciones d'educación media d'enclín católicu que surdieron na segunda metá de la década de 1950. == Historia == === Fundación === [[Ficheru:Derecho1897.jpg|miniaturadeimagen|200px|Estudiantes aventayaos de la Escuela de Derechu de Guatemala en 1897. Ellos yeren: Julián Cruz, Luis Dardón, Pío M. Riépele, Filadelfo Salazar y Julián Irías.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1897|p=165}} Solamente'l nicaraguanu Irías nun yera egresado del Institutu Central pa Homes.]] Cuando l'Institutu Central empezó a funcionar en 1875 el so primer Direutor foi l'intelectual cubanu Hildebrando Martí -hermanu del poeta y héroe cubanu [[José Martí]]- y l'añu siguiente encargóse la so direición al Dr. [[Santos Toruño]].{{harvnp|Asociación d'Amigos del País|2004|p=}} La so primer planta docente tuvo integrada por: * Pedro de León Valenzuela * Julio I. Rodríguez * Gregorio Aguilar * Dr. Darío Gonzáles: quien tuvo al so cargu les disciplines físicu-matemátiques<, y quien tamién ufiertaba conseyos oportunos en cuestiones de calter pedagóxicu, como lo demostró nel primer congresu educativu, lleváu a cabu en 1881 * [[Valero Pujol]]: que s'estremó nes disciplines de calter filosóficu y históricu. * Dr. Francisco Abella: destacáu profesor de química. * Ing. [[Edwin Rockstroh]]: profesor alemán de matemática y astronomía; contribuyó a la organización d'un observatoriu nel mesmu establecimientu, publicaba les observaciones meteorolóxiques que se faíen en dichu observatoriu,{{harvnp|Rockstroh|15 de xunetu de 1883|p=337}} y donaba animales disecaos al Muséu de Ciencies Naturales del Institutu tres los sos frecuentes viaxes a la selva lacandona. Contribuyó a la documentación de la xeografía de les fronteres de Guatemala con Méxicu y Honduras y foi alministrador de la revista científicu-didáctica ''L'Institutu Nacional''.{{harvnp|Toruño|Rockstroh|15 d'avientu de 1882|p=97}} * Vicente Rivas: profesor de xeografía. Rivas escribió una obra de Xeografía Universal que foi llargamente consultada. * Julio Rosignon: destacáu profesor de Ciencies Naturales El plan d'estudios y los programes del nuevu establecimientu recibieron la influencia de la corriente filosófica «[[Positivismu|Positivista]]», la que nel campu educativo manifestar col enclín d'estudios refechu y sistemáticu de les Ciencies. Santos Toruño tomó posesión de la direición a partir d'agostu de 1876,{{harvnp|Moré Cueto|23 d'ochobre de 1894|p=177}} y de momentu zarapicó col problema de la mala infraestructura del edificiu; p'arreglar la situación empeñar nel so arreglu xeneral, na cual invirtiéronse cerca de trelce mil pesos.{{harvnp|Chinchilla Aguilar|1960|p=}} Yá con condiciones materiales aceptables, Toruño empecipió'l llabor docente qu'alzó la calidá académica del Institutu Central. En 1879 xunióse la [[Escuela Normal pa Homes|Escuela Normal Central pa Homes]] y en 1881, Toruño entamó les Conferencies Pedagóxiques» y la publicación del periódicu ''[[L'Institutu Nacional]]'', qu'empezó a circular el 15 de setiembre de 1882.<ref name=Muni>{{cita web |url=http://cultura.muniguate.com/index.php/component/content/article/63-guardaviejo/401-esuelatoruno|website=Municipalidá de Guatemala|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=1 d'agostu de 2014|títulu=Escuela Santos Toruño|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130315015809/http://cultura.muniguate.com/index.php/component/content/article/63-guardaviejo/401-esuelatoruno|fechaarchivu=15 de marzu de 2013}}</ref> === Comisión científica en Ilopango === {{AP|Terremotu d'El Salvador de 1879}} [[Ficheru:Institutonacional.png|200px|miniaturadeimagen|Logo del ''Institutu Nacional'', revista científica publicada pol Central pa Varores; editada por [[Santos Toruño]] y [[Edwin Rockstroh]].{{harvnp|Toruño|Rockstroh|15 d'avientu de 1882|p=97}}]] En 1879 asocedieron dellos fenómenos nel llagu d'[[Ilopango]], similares a los de la formación del volcán de Izalco, los que motivaron al direutor del Institutu Central, Dr. Santos Toruño a establecer una comisión del establecimientu por qu'estudiara los fenómenos n'[[El Salvador]]; la comisión foi conformada por Manuel R. Ortega, inxenieru topógrafu y profesor del Institutu; Gregorio Aguilar, alumnu, y l'inxenieru [[Edwin Rockstroh]].<ref name=rock1>{{harvnb|Rockstroh|1880|p=1}}</ref> Debíu al prestíu de la institución, esta comisión foi atendida personalmente por [[Rafael Zaldívar]], presidente d'El Salvador; y el gobernador Ángel Paredes.<ref name=rock1/> === Estancia de Salvador Mendieta === {{caxa de cita|En Guatemala siguí y concluyí les normes intelectuales de la primaria, empecipié la secundaria y siguir hasta'l tercer cursu. Nesi Institutu manifestóse'l mio vocación unionista y la mio rebeldía.|Salvador Mendieta<br />Intelectual unionista nicaragüense{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}}}} En 1892 llegó a Guatemala el futuru intelectual unionista nicaragüense Salvador Mendieta como alumnu esternu.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} Mendieta formó parte d'una comunidá estudiantil constituyida por mozos naturales de distintes partes del ismu, quien por aciu el diálogu y la convivencia diaria adquiriríen conocencies de les realidaes polítiques de los países vecinos y una perceición rexonal de Centroamérica como totalidá histórica.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} En 1894, Mendieta foi'l líder de la primer sociedá estudiantil unionista, que tuvo una esistencia efímera, pos en xunetu d'esi añu Mendieta –al pie de los sos compañeros de sociedá– foi espulsáu del Institutu por orde del presidente de Guatemala, xeneral [[José María Reina Barrios]] n'habiendo promovíu un movimientu contra'l direutor de la institución.{{harvnp|Silva H.|s.f.|p=4}} <div align=center style=Font-size:0.9em> '''Uniforme del central na década de 1890''' <gallery> Ficheru:Uniformecentral1895.png Ficheru:Uniformecentral1895b.png </gallery> </div> En 1897, ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'', revista cultural del gobiernu de [[José María Reyna Barrios]], publicó un artículu sobre los estudiantes distinguíos de los cinco cursos de la carrera de Derechu na [[Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Facultá del Centru]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1897|p=165}} Los estudiantes, -toos ellos graduaos del Institutu Nacional Central pa Homes quitando Julián Irías quien yera oriendo de Nueva Segovia, [[Nicaragua]]- estremar en Derechu Constitucional, Derechu Internacional, Oratoria Forense, Lliteratura Española y Americana y en Filosofía de la Historia.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1897|p=166}} Pero, per otra parte, por cuenta de la crisis económica derivada del embellecimiento de la infraestructura y el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]] que se celebró esi añu, hubo serios problemes económicos nel país, los que se reflexaron na educación.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 de febreru de 1897|p=220}}. Nuna publicación del [[Diariu de Centro América]] del 20 de febreru d'esi añu, esixir al direutor del Institutu Nacional que s'esforciara en pagar un bon profesor de matemátiques, xeometría y trigonometría, yá que diba trés años que dicha educación taba desdexada y a los estudiantes que deseyaben ingresar a la [[Facultá d'Inxeniería de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Escuela Facultativa d'Inxeniería]] obligábase-yos a sostener un exame previu.{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1 de marzu de 1897|p=228}} En 1898, l'acabante empecipiar gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] treslladó a la Escuela Normal a la finca «L'Aurora» y en 1923, l'entós presidente xeneral [[José María Orellana]], donó un reló que foi instaláu nuna de les dos torres que tenía l'Institutu. Esti reló funcionó perfectamente hasta 1976, cuando'l [[Terremotu de Guatemala de 1976|terremotu del 4 de febreru]] d'esi añu estropiar severamente. L'inxenieru alemán [[Edwin Rockstroh]], ex-caderalgu d'astronomía y matemática que se retirara por motivos de saludu, escribió un artículu téunicu sobre'l [[Terremotu de Guatemala de 1902|terremotu de San Perfectu]] qu'estropió [[Quetzaltenango]] na revista científica ''[[Nature (revista)|Nature]]''.{{harvnp|Rockstroh|1902|p=150}} L'Institutu tenía llaboratorios de Química y Física, un Observatoriu Astronómicu (-instaláu na torre del edificiu-), un Muséu d'Historia Natural y una biblioteca. === Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera === {{AP|Gobierno de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)|Fiestes Minervalias}} [[Ficheru:Central1900.jpg|170px|miniaturadeimagen|left|Esterior del Institutu Central a principios del sieglu {{versalita|xx}}.]] [[Ficheru:Institutocentralparavaronesminervalias1907.JPG |200px|miniaturadeimagen|Estudiantes del Institutu Central nel desfile militar de les [[Fiestes Minervalias]] de 1907.<ref name=minervalias/>]] [[Ficheru:Institutonavional1918.jpg|200px|miniaturadeimagen|Ruines del edificiu del Institutu Central tres los [[Terremotu de Guatemala de 1917|terremotos de 1917-18]].]] Por aciu el decretu emitíu 16 de xunu de 1900, el presidente [[Manuel Estrada Cabrera]] militarizó tolos centros educativos.<ref name=odhag>{{cita web|url=http://www.odhag.org.gt/pdf/Yera%20tres%20la%20vida.pdf|títulu=Yera tres la vida pola que díbamos|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140729151405/http://www.odhag.org.gt/pdf/Yera%20tres%20la%20vida.pdf|fechaarchivu=2014-07-29}}</ref> Tolos institutos públicu y priváu participen nes celebraciones de les [[Fiestes Minervalias]], les que se realizaben a finales del mes d'ochobre de cada añu mientres el gobiernu de Estrada Cabrera.<ref name=minervalias>{{harvnb|Gobiernu de Guatemala|1907|p=39}}</ref> La cantidá d'estudiantes que teníen accesu a les principales entidaes educatives yera minúscula; por casu, na memoria de la Secretaría d'Instrucción Pública de 1907, el ministru Angel M. Bocanegra reporta que nel Institutu Nacional Central pa Homes había cientu ochenta y un estudiantes inscritos en secundaria y setenta y dos en primaria, y que se graduaron diecisiete educandos l'añu anterior. Pela so parte, nel [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén|Institutu Nacional Central de Señorites]] había setenta y nueva estudiantes de secundaria y trescientes ciencuenta y cinco de primera, con namái diez egresadas de maestres y dos de bachilleres en Ciencies y Lletres.<ref name=mandujano7>{{harvnb|Bocanegra|1907|p=7}}</ref> Finalmente, la [[Escuela Normal pa Homes|Escuela Normal Central pa Homes]] tenía dieciséis estudiantes normalistas y cientu venti estudiantes nes escueles d'aplicación y graduó tan solo a trés maestros.<ref name=mandujano8>{{harvnb|Bocanegra|1907|p=8}}</ref> Na educación departamental, l'Institutu de Señorites d'Empobina graduó a cinco maestres y l'Institutu de Varones d'Oriente graduó a un maestru y a ocho bachilleres.<ref name=mandujano7/> === Gobiernos militares de Orellana y Chacón === El proyeutu educativu qu'empecipió'l gobiernu de [[José María Orellana]] (1921-1926) y que tuvo como base fundamental la “desanalfabetización”, esto ye, la eliminación del analfabetismu, siguió mientres el gobiernu del xeneral [[Lázaro Chacón González|Lázaro Chacón]]. (1926-1930).{{harvnp|Fuentes Oliva|2012|p=}} El gobiernu, al igual que'l de Orellana, realizó dellos concursos pa escoyer a los más aventayaos estudiantes que remataben la so carrera como maestros y da-yos una beca que-yos dexara siguir los sos estudios n'otros países convirtiéndose en profesionales de la pedagoxía por que, de vuelta a Guatemala, pudieren encargase de formar a los nuevos maestros.<ref group=lower-alpha>La repercusión más importante d'esta decisión foi la formación de [[Juan José Arévalo Bermejo]] quien viaxó a [[Arxentina]] con una d'estes beques en graduándose de maestru na [[Escuela Normal pa Homes]] y foi quien finalmente pudo llevar a la práctica'l proyeutu y faer los cambeos más importantes que recibió la educación en Guatemala cuando foi presidente de 1945 a 1951</ref>{{harvnp|Fuentes Oliva|2012|p=}} El gobiernu de Lázaro Chacón intentó realizar estos cambeos nel sistema educativu guatemalianu: * Decretu 1500 del 3 de mayu de 1927: establecía'l Conseyu Nacional d'Educación con calter de Cuerpu Téunicu Consultivu de la Secretaría d'Educación Pública. Los sos oxetivos yeren tolos trabayos téunicos de reforma, organización y reglamentación, relativos a les enseñances primaria, normal, secundaria y especial. Una de les primeres xeres del Conseyu foi arrexuntar toles lleis, qu'en materia educativo, fueren dictaes pa consiguir la so unificación y crear asina la Llei Orgánica d'Educación Pública».{{harvnp|Fuentes Oliva|2012|p=seición 62}} * Llei Orgánica y Reglamentaria del Personal Docente de la República de Guatemala: la educación enfrentar nestos momentos al grave problema de la falta de maestros calificaos. Nel gobiernu anterior fixérase'l cálculu d'unos cuatrocientos cuarenta y cinco maestros titulaos, y dos mil seiscientos cincuenta y dos maestros empíricos. Pa 1927, magar hubiera un aumentu, la magnitú del problema nun dexaba que'l cambéu fuera significativu. Calculábase aquel día setecientos ventiocho maestros titulaos y dos mil ochocientos cincuenta y seis empíricos. Esta llei orgánica constituyó l'antecedente de la Llei de Escalafón que se decretaría años más tarde nel gobiernu del doctor Juan José Arévalo. L'oxetivu d'ella yera formar categoríes ente los maestros, d'alcuerdu al so tiempu de serviciu y aptitúes, y de xacíu, medríes salariales anque estos postreros nun se fixeron realidá mientres esti gobiernu por cuenta de la [[Gran Depresión]]. * Creó nuevios centros educativos como la Escuela Normal de Maestres pa párvulos y la Escuela Normal Superior. Tamién se creó l'Institutu Téunicu Industrial al envís de tecnificar a los obreros.{{harvnp|Fuentes Oliva|2012|p=seición 63}} Munchos de los cambeos que'l gobiernu de Chacón intentó nun pudieron llevase a cabu, principalmente por problemes económicos. A Chacón tocólu, mientres la so alministración, sufrir los primeres embates de la [[Gran Depresión]] de 1929, lo qu'enzancó y finalmente dio al traste cola realización del proyeutu. === Gobiernu de Jorge Ubico === {{AP|Jorge Ubico}} Na década de 1940 otorgábense, añalmente, premios a los trés meyores alumnos: * Medaya d'oru ''Santos Toruño'' * Medaya de plata ''Manuel R. Ortega'' * Placa de plata ''Enrique C. López''. El gobiernu del xeneral [[Jorge Ubico]] fomentó y aplicó les siguientes midíes:{{harvnp|Yagenova|2004|p=}} * Prohibió'l trabayu magisterial a la muyer casada. * Fomentó la delación y l'espionaxe ente los maestros, táctiques que yá fueren utilizaes antes en Guatemala, mientres el gobiernu de Estrada Cabrera. * Promovió numberosos actos públicos de felicitación al presidente y al Partíu Lliberal Progresista. * Amenorgó les xubilaciones de dellos maestros retiraos a cantidaes d'hasta dos quetzales mensuales, que per ende resultaben insuficientes pa subsistir. Nesos años, los maestros ganaben siquier quince quetzales al mes. * Entamó mediatizadas esposiciones escolares. * En 1938 militarizó les escueles normales. Estes fueron dirixíes pol pedagogu [[Luis Martínez Mont]], quien tornara a Guatemala depués de realizar estudios avanzaos de psicoloxía infantil en [[Suiza]] col famosu psicólogu infantil [[Jean Piaget]].{{harvnp|Sandoval|2012|p=}} * De primeres del so gobiernu, retardó la construcción de nueves escueles públiques primaries y l'arreglu de les yá esistentes por causa de los efeutos de la [[Gran Depresión]]. Sicasí, esto camudó escontra 1943, cuando se fomentó la construcción. * Invirtió grandes sumes de dineru en miles d'uniformes escolares y banderes de colores. * Promovió concursos atléticos interescolares.{{harvnp|Yagenova|2004|p=}} === Gobiernos revolucionarios === {{AP|Juan José Arévalo|Jacobo Arbenz}} [[Ficheru:Instituto1895.jpg|200px|miniaturadeimagen|Interior del Institutu Central en 1895.]] El presidente [[Juan José Arévalo Bermejo]] tuvo al so cargu la realización de grandes reformes educatives, como la reforma de los planes y programes d'estudiu. En 1946 prauticó un censu escolar que foi'l primeru que s'efeutuaba en Guatemala y refundió datos importantes sobre l'atrasu de la educación y el pavorosu nivel d'analfabetismu esistente. Sobre la base d'estos resultaos, entamóse una gran compaña alfabetizadora, entamáronse les Misiones de Cultura Inicial, reabrióse la Universidá Popular, y creóse la educación rural. La Educación secundario y normal foi oxetu d'una reforma xeneral creándose'l ciclu básicu de 3 años común pa los estudios de bachilleratu y normal, a partir d'esti ciclu encruciábense los planes d'estudiu de dambes disciplines. El vieyu sistema de tribunales pa los exámenes orales foi sustituyíu poles pruebes oxetives. El Colexu de Maestros de Guatemala, una organización conservadora y siguidora de los antiguos lineamientos del gobiernu de Jorge Ubico, surdió en 1949 y apiguró a maestros que pertenecíen a la élite intelectual del momentu. Mientres los gobiernos de [[Juan José Arévalo]] y Jacobo Arbenz formóse'l grupu estudiantil ''Alianza de la Mocedá Democrática'' y que yera una forma d'autogobiernu que-y daba vida a les escueles públiques de la secundaria. Ente los miembros destacaos taba'l ''poeta sheca'' [[Otto René Castillo]].<ref name=org>{{cita web |url=http://www.ottorenecastillo.org|títulu=Páxina oficial de Otto René Castillo|fechaaccesu=4 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808043425/http://www.ottorenecastillo.org/|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}}</ref> L'autogobiernu escolar foi introducíu a Guatemala pola Dra. María Solá de Sellarés promotora de la Escuela Activa o Funcional Europea y direutora del [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén]].<ref group=lower-alpha>L'autogobiernu escolar consistía na participación activa de les alumnes dientro de l'actividá de la escuela, basada na autodisciplina y el respetu mutuu, ufiertándo-y al alumnáu oportunidaes de ser responsable y de sirvir, derechu d'opinar y que pueda esperimentar los efeutos de la so propia conducta. Esta escuela yera promovida n'[[Inglaterra]] pol doctor Ferriére y funcionó ente los ventis y los trentas en [[Barcelona]].</ref> Mientres el periodu presidencial del Coronel [[Jacobo Arbenz Guzmán]] siguir cola mesma tónica educativa que nel gobiernu de Arévalo. Mientres el Gobiernu de Arbenz amontar en gran manera la educación rural y l'alfabetización y amontóse la educación secundaria. El plan inicial de la Escuela Normal Rural estender cola rexonalización de les escueles rurales de les cualos fundáronse seis en distintos aldos del país. Los postulaos pedagóxicos de la revolución caltuviéronse vixentes por 10 años cuando se dio a la educación un calter democráticu dende los xardinos de neños a la Universidá, surdieron: el periodismu escolar, l'autu gobierno y les asociaciones d'estudiantes xeneralizar en toles escueles secundaries. L'anteproyeutu de la Llei Orgánica de 1952 instaló un modernu sistema educativu acorde cola realidá pedagóxica del país. Esti estatutu nun tuvo vixencia total. La educación caltuvo'l calter de llaica, gratuita y obligatoria pa un mínimu d'escolaridá. Les guarderíes infantiles abondaron y los neños güérfanu y desamparáu fueron atendíos con sistemes modernos. Dexar al maxisteriu entamase sindicalmente y fundóse el sindicatu de trabayadores de la educación en Guatemala (STEG), que tuvo como contraparte al Colexu de Maestros, que yera totalmente opuestu a la sindicalización del maxisteriu nacional.<ref group=lower-alpha>L'apaecimientu del Colexu de Maestros como entidá con personería xurídica ye un importante de la democracia que vivía Guatemala nesa dómina.</ref> El máximu dirixente del STEG foi'l profesor Víctor Manuel Gutiérrez Garvín -miembru del entós llegalizáu [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] d'orientación comunista- anque él nun yera de la llinia pro-soviética [[Josif Stalin|stalinista]] de los dirixentes del PGT. La capacidá dirigencial de los sos direutivos, fixeron posible que'l STEG aportara a la más poderosa organización sindical del periodu y que los sos planteamientos fueren esencialmente políticos.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} Cola llegada al poder de la Contrarrevolución xunu de 1954, casi toles organizaciones sindicales fueron proscrites, según Decretu 21 del 16 de xunetu de 1954 de la Xunta de Gobiernu liberacionista. Dellos dirixentes magisteriales departamentales fueron encarcelaos, otros fueron espulsaos del país y más de trés mil maestros fueron destituyíos de los sos puestos.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} === Gobiernu liberacionista === {{AP|Carlos Castillo Armas}} Como parte de la política [[Macartismo|macartista]] del nuevu gobiernu hubo zarru o suspensión de centros educativos y esaniciáronse los gobiernos estudiantes revolucionarios, y que la nueva constitución de 1956 prohibía la organización d'asociaciones de índole comunista o totalitaria.{{harvnp|Asamblea Constituyente|1956|p=Artículos 24 y 54}} Numberoses publicaciones fueron destruyíes por considerar les comunistes;{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=11}} pola mesma razón el gobiernu suprimió les revistes ''El Maestru'' y ''Guatemala'' y la revista infantil ''Allegría''. Esta nueva política tamién suprimió les misiones ambulantes de Cultura Inicial y otros programes d'educación popular. L'impulsu a la educación parvularia, de la educación popular y de l'alfabetización quedó deteníu,{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=12}} a pesar de tar contemplaos na Constitución emitida en 1956.{{harvnp|Asamblea Constituyente|1956|p=Artículos 98, 99, 110 y 111}} Esi añu tamién s'emitió la Llei Orgánica d'Educación Nacional, con calter anticomunista. Dicha llei debilitó la coordinación de les instituciones educatives; el 25 de febreru de 1956 establezse la nueva llei, contenida nel Decretu Gubernativu 558 que consolidó los dos ciclos de que se compón la educación media: el pre-vocacional y el diversificáu denominándolo ciclu de cultura xeneral en 1958. D'esta llei surdieron los institutos básicos por cooperación y los institutos básicos con orientación ocupacional.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} El seminariu de maestros d'escueles normales rurales tuvo llugar del 3 al 12 de xineru de 1956 na Escuela Normal Rural de l'Alamea "Dr. Pedro Molina"; nesti seminariu los participantes esaminaron los oxetivos de la educación rural, la estructura y organización de los establecimientos d'esta índole, la conveniencia de reformar el plan d'estudios que rexía les escueles normales rurales del país, y reconocieron la necesidá d'una educación pa la salú, l'aprovechamientu de les hores llibres y la educación pa la recreación.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} En 1957 el Conseyu Téunicu del Ministeriu d'Educación creó'l departamentu d'Orientación Escolar y Vocacional, col propósitu d'ameyorar la formación de los educandos.{{harvnp|Cach|2014|p=1}} ==== Resurdimientu de la educación eclesiástica ==== {{VT|Mariano Rossell y Arellano|Catolicismu en Guatemala}} La Ilesia Católica recuperó parte del poder que tuviera mientres el gobiernu conservador del [[Rafael Carrera]] nel sieglu {{versalita|XIX}};{{harvnp|Sabino|2007|p=}} con éses la educación relixosa privada tuvo una puxanza a partir de 1955, cola fundación de dellos colexos elitistes pa varones -principalmente'l [[Liceo Javier]], Colexu Salesianu Don Bosco, Colexu Monte María, Institutu Esperimental L'Asunción y el [[Llicéu Guatemala]]- los cualos absorbieron a los estudiantes d'élite qu'enantes atendieren clases nes instituciones gubernamentales llaiques como l'Institutu Nacional Central pa Homes, [[Escuela Normal pa Homes]] o'l [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén]]. Anque l'Arzobispu de Guatemala, [[Mariano Rossell y Arellano]] publicara un escritu al respeutive de que la Ilesia Católica nun buscaba privilexos na so llucha contra'l gobiernu de Arbenz,{{harvnp|Rossell y Arellano|1954|p=}} consiguió que'l gobiernu del coronel Castillo Armas incorporara na Constitución de 1956 lo siguiente: * la capacidá xurídica de la Ilesia Católica -y les de tolos otros cultos- p'adquirir, tener y disponer de propiedaes, siempres y cuando se destinen pa fines relixosos, d'asistencia social o a la educación.{{harvnp|Asamblea Constituyente|1956|p=Artículu 50}} * que se declarara optativa la educación relixosa en locales oficiales: nel artículu 97 de la Constitución indícase que la llei regularía lo relativo a la enseñanza relixosa en locales oficiales y que l'Estáu nun lu impartiría pero declarar optativa. Tamién garantiza la llibertá d'enseñanza en tolos otros establecimientos.{{harvnp|Asamblea Constituyente|1956|p=Artículu 97}} * que l'Estáu contribuyera al sostenimientu de la educación relixosa: nel artículu 111 indícase que les instituciones privaes qu'impartan educación gratuita van ser exoneradas de determinaos impuestos fiscales y municipales en compensación polos sos servicios.{{harvnp|Asamblea Constituyente|1956|p=Artículu 111}} === Xornaes Estudiantiles de marzu y abril de 1962 === Dempués de la eliminación del STEG, el Colexu de Maestros» participó viviegamente en delles lluches magisteriales como'l descongelamiento de la Llei de Escalafón y l'actualización de la Llei de Clases Pasives.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} Otru grupu de maestros fundó a finales de los años cincuenta'l Frente Xuníu del Maxisteriu'l cual en 1960 y xunto al STIGSS protagonizó dos tales fuelgues en demanda de medríes salariales.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=10}} N'avientu de [[1961]] Ydígoras Fuentes entamó un fraude eleutoral nos comicios pa escoyer a los diputaos al Congresu de la República. Determinóse que'l 1 de marzu de 1962 tomaríen esos diputaos los sos respeutivos cargos. Los estudiantes universitarios, entamaos na Asociación d'Estudiantes Universitarios (AEU), y los estudiantes d'educación secundaria axuntaos nel Frente Xuníu del Estudiantáu Guatemalianu Entamáu (FUEU) realizaron una protesta'l 1 de marzu d'esi añu y esi mesmu día, los estudiantes realizaron un paru de llabores nes distintes facultaes y escueles de la Universidá, esperdigaes pel centru de la Ciudá. Asitiaron banderes negres nes partes fronteres de los edificios denunciando la muerte de la democracia». La protesta tuvo efeutu: nos siguientes díes crecieron les aiciones en contra del réxime, inclusive grandes manifestaciones nes cais de la capital. El 9 de marzu, la AEU llamó a un segundu paru de llabores. El 13 realizóse un paru más. Los estudiantes paralizaron bona parte de l'actividá económica de la capital. Controlaron los accesos de la ciudá, tirando tachuelas pa detener el tránsitu de vehículos. Fueron les primeres xornaes de llucha masiva, dende'l golpe contrarrevolucionario de [[1954]]. Los estudiantes, utilizando namái palos, piedres y delles bombes Molotov, detuvieron les meyores de les fuercies públiques. Cuando'l gobiernu cortó la rede telefónica, los estudiantes reaccionaron, ocupando radioemisoras pa tresmitir los sos mensaxes y coordinar asina les sos aiciones. Les protestes estender al interior del país, [[Chiquimula]], [[Jutiapa (conceyu)|Jutiapa]], [[Retalhuleu]], [[San Marcos (San Marcos)|San Marcos]], [[Huehuetenango]] y principalmente a [[Quetzaltenango]], el segundu centru de protesta estudiantil. Los estudiantes entamaos cuntaron col sofitu de grupos d'obreros, sindicalistes, llabradores, pequeños empresarios, muyeres y trabayadores del arte, inconformes con Ydígoras. Tamién llegaron a participar dellos partíos políticos de la oposición, quien maniobraron pa tomar el control del movimientu. Cola crecedera de les protestes, la AEU non yá plantegó l'anulación de les eleiciones del Llexislativu; emulando los eventos de xunu de [[1944]], tamién pidió l'arrenunciu de Ydígoras Fuentes pola so corrupción y despotismu, la disolución del Congresu, la derogación de la [[Constitución]] de 1956 y la reimplantación de la de [[1945]], según la instalación d'una [[reforma agraria]], ente otres demandes. Los estudiantes de los institutos públicos de nivel mediu acuerparon les protestes y sufrieron la mayoría de les baxes. Nes xornaes de 1962, la organización d'estudiantes de secundaria FUEU, yera líder de los principales grupos de protesta. Dellos institutos del Estáu fueron violentamente atacaos pola policía. Nesi momentu, el movimientu de mases na capital yá se convirtiera nun retu pal gobiernu. Ydigoras llanzó un comunicáu nel cual atribuyía los disturbios a los [[comunistes]] y llamaba a la población a nun dexar que'l comunismu» volviera ensangrecer» a [[Guatemala]]. Sicasí la persistencia de les protestes, la clave pa la permanencia de Ydígoras Fuentes nel poder foi'l papel desempeñáu poles fuercies armaes. Al entamu de les manifestaciones, los militares que taben descontentos col presidente nun actuaron. De tal cuenta, al crecer les protestes, altos oficiales buscaron contautu direutu colos estudiantes pa planiar la transición pos Ydígoras. El gobiernu taba a puntu de cayer, y los estudiantes y los sos aliaos, de tomar el poder, como lo fixeren na [[Revolución d'Ochobre de 1944]]. Pero Ydígoras aceptó un alcuerdu colos militares, y en poques selmanes sustituyó tol so gabinete de ministros namái por militares. A partir d'esi momentu los militares reforzaron la so posición nel poder. Ydigoras Fuentes ordenó reprimir les protestes; declaróse Estáu de Sitiu, impúnxose toque de queda y empecipióse la persecución. La falta d'un líder y de direición del movimientu popular, fizo que los acontecimientos salir de los marcos llegales y dio-y ventaya a les fuercies de seguridá que terminaron per romper la resistencia de la población. Dellos estudiantes fueron asesinaos y munchos más fueron prindaos. La rebelión popular foi encalorada y a la fin de la revuelta'l saldu yera de decenes de muertos y mancaos, centenares de prindaos y munchos otros espulsaos del país. Lo más destacao d'esti fechu foi que fizo españar la preinsurrección na [[Ciudá de Guatemala]], y de resultes de la represión, los estudiantes abandonaron la protesta social y la movilización de les mases como vía pa camudar el sistema corrupto y antidemocrático y d'equí p'arriba, xunir a la llucha armada [[guerrillera]], principalmente los estudiantes de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. Tres el golpe d'Estáu de marzu de 1963, el gobiernu ''de facto'' del coronel [[Enrique Peralta Azurdia]] volvió a militarizar los institutos d'educación media pa evitar protestes similares. Coles mesmes, prohibió tou tipu d'actividá sindical nel maxisteriu.{{harvnp|Paz Hernández|s.f.|p=12}} === Orde del Quetzal === En 1974 foi-y conferida la [[Orde del Quetzal]] al Institutu Central nel centenariu de la so fundación. === Coordinadora d'Estudiantes d'Educación Media (CEEM) === A partir del gobiernu del llicenciáu [[Julio César Méndez Montenegro]] esaníciase la militarización del Institutu, y dase una pequeña apertura democrática en Guatemala, lo que dexa a los estudiantes d'educación media nel país a axuntase na Coordinadora d'Estudiantes d'Educación Media (CEEM). Mientres les décades de los setentas y ochentas, la CEEM y el frente estudiantil ''Robin García'', con líderes del Institutu Nacional Central pa Homes, tuvo arreyada nos siguientes actos de protesta: * Protesta pol alza del tresporte urbanu (1978): xunto cola Asociación d'Estudiantes Universitarios de la [[Universidá de San Carlos]], participó en protestes caleyeres y quemes de buses urbanos. El gobiernu del xeneral [[Fernando Romeo Lucas García]] venció nel intentu d'aumentar la tarifa, pero utilizó les protestes como escusa p'amontar la represión en contra de la CEEM.<ref name=Prensa2 >{{cita publicación |publicación=[[Prensa Libre]] de Guatemala|títulu=Siguen protestes pol alza del tresporte urbanu|fecha=20 d'ochobre de 1978}}</ref> * Sepelio del llicenciáu [[Manuel Colom Argueta]]: a les 2:30 de la tarde del 23 de marzu de 1979, salió'l sepelio de Manuel Colom Argueta, exalumno centralista, de la sede del Frente Xuníu de la Revolución (FUR) na 15 cai de la zona 1, escontra'l Parque Central (frente al [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]]. Los estudiantes del Institutu Central repararon un minutu d'espera y callo frente a la puerta central de dichu establecimientu y l'equipu deportivu del Institutu, en perfecta formación de llucha, dedico un ¡hurra! al líder cayíu, quien foi integrante del equipu deportivu cuando yera estudiante.<ref group=lower-alpha>Colom Argueta foi miembru de los equipos d'atletismu, balompié y de baloncestu.</ref><ref name=colom>{{cita publicación |url=http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|editorial=Procuradoría de los Derechos Humanos de Guatemala|publicación=Coleición Rescate de la Memoria Histórica de Personar|títulu=Manuel Colom Argueta|apellíu=Castellanos Montúfar|nome=Sagrario|añu=2006|allugamientu=Guatemala}}</ref> * Sepelio de los muertos na [[Matanza na embaxada española de Guatemala|Toma de la Embaxada d'España en Guatemala]] (1980): depués de velar nel Paraninfu Universitariu na zona 1 a los finaos na Embaxada'l 31 de xineru de 1980, la CEEM xunir a la procesión del sepelio que salió escontra'l Campusantu Xeneral. * Protesta pol alza del tresporte urbanu (1985): mientres estes protestes, que s'asocedieron escontra'l final del añu escolar, práuticamente paralizóse l'actividá del Centru Históricu de la [[Ciudá de Guatemala]]. Asocedieron nuevamente les quemes de buses urbanos, tomar de les instalaciones de los institutos públicos y el bloquéu de cais. El gobiernu compensó les protestes otorgando un pase a tolos estudiantes d'institutos públicos por qu'utilizaren el serviciu urbanu gratuitamente; coles mesmes, promovió a tolos estudiantes al grau inmediatu superior per decretu.{{harvnp|Ramírez Urbina|2015|p=}} * Protesta contra'l golpe d'estáu del presidente [[Jorge Serrano Elías]] (1993): a raigañu del autogolpe de Serrano Elías, los estudiantes del INCV empecipiaron fuertes protestes. Nesta oportunidá, unu de los guardaespaldes de los diputaos del [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu de Guatemala]] disparó en contra d'un estudiante del Institutu que taba na azotea del mesmu, cortándo-y la vida.<ref name=lahora >{{cita publicación |publicación=[[La Hora (Guatemala)|La Hora]] de Guatemala|fecha=25 d'abril de 1993|títulu=Muerre estudiante del Institutu Central mientres protestes|allugamientu=Guatemala}}</ref> === Cayente === Por cuenta de la fuerte represión del gobiernu mientres les décades de 1970 y 1980, el nivel académicu del Institutu Nacional Central pa Homes empezó a menguar. Coles mesmes, empecipióse'l descuidu sistemáticu que'l [[Ministeriu d'Educación de Guatemala|Ministeriu d'Educación]] tuvo colos institutos nacionales, que pasaron de ser los rectores de la educación media de Guatemala, a instituciones d'escasu nivel académicu. Amás los constantes conflictos llaborales con agrupaciones magisteriales provocaron periodos estensos en que se suspendieron o canceláu clases mientres el ciclu lectivu. Y, finalmente, col trunfu de la Lliberación en 1954 diose una puxanza de colexos católicos y privaos con instalaciones nos suburbios de la [[Ciudá de Guatemala]], lo que foi aprovecháu por padres de familia de clases altes y medies pa tener una educación más regular pa los sos fíos.<ref name=periódicu/> Hasta la identificación coles causes civil y popular perdióse, y anguaño l'Institutu Central ye más conocíu pola so participación cotidiana en disturbios contra establecimientos rivales.<ref name=periódicu >{{cita publicación |publicación=elPeriódico|fecha=28 d'agostu de 2010|títulu=Líderes estudiantiles de planteles educativos de la zona 1 axuntar p'aldericar problemática d'engarradielles caleyeres|allugamientu=Guatemala}}</ref> == Alumnos Famosos == L'Institutu Nacional Central pa Homes foi una institución d'élite, por onde desfilaron numberoses personalidaes de la historia guatemaliana y centroamericana; el primer estudiante que se graduó de Bachiller en Ciencies y Lletres foi Bonaventura G. Saravia, el 2 de payares de 1879, que'l so actu de graduación foi presidíu personamente pol entós presidente de Guatemala, xeneral [[Justo Rufino Barrios]].{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=199}} {|class="mw-collapsible wikitable" width=85% style='font-size:0.9em' align=center |- style="color:white;" !style="background:#659ec7;" align=center width=18%|'''Nome''' !style="background:#659ec7;" align=center width=10%|'''Años de vida''' !style="background:#659ec7;" align=center width=10%|'''Fecha de graduación''' !style="background:#659ec7;" align=center width=18%|'''Oficiu''' !style="background:#659ec7;" align=center |'''Curtia descripción''' |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Miguel Ángel Asturias|Asturias, Miguel Ángel]] |1898 -1974|| ||Escritor, diplomáticu||[[Ficheru:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Premiu Nobel de Lliteratura]] de [[1967]] y miembru de la «[[:Categoría:Miembros de la Xeneración del 20 de Guatemala|xeneración del 20]]». |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Atentáu de La Bomba|Ávila Echeverría, Jorge]] |rowspan=2| -1907 |rowspan=2|21 de xineru de 1890{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=205}} |rowspan=2|Médicu |Autor intelectual del [[Atentáu de La Bomba]] que n'abril de 1907 tuvo a puntu d'asesinar al entós presidente, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]],{{harvnp|Arévalo Martínez|pp=170-178}} quien se caltuvo nel poder de 1898 a 1920. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Atentáu de La Bomba|Ávila Echeverría, Enrique]] |- !style="background:lemonchiffon;"|[[César Brañes|Brañes, César]] |1899-1976|| ||[[periodista]], [[ensayista]], críticu lliterariu y poeta.|| Como periodista, collaboró mientres años nel periódicu ''[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]'' del que foi fundador, taba al cargu de la seición cultura y escribía una columna pa compartir los sos paeceres sobre cuestiones lliteraries y artístiques.<ref name=alma>{{cita web |url=http://www.poemas-del-alma.com/cesar-branas.htm|publicación=Poemes de l'alma|títulu=César Brañes|fechaaccesu=9 d'avientu de 2014}}</ref> Miembru de la «[[:Categoría:Miembros de la Xeneración del 20 de Guatemala|xeneración del 20]]», morrió en sufriendo series firíes mientres el [[Terremotu de Guatemala de 1976|terremotu de 1976]], que destruyó parcialmente a [[Guatemala]] y heredó la so biblioteca y residencia a la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[José María Bonilla|Bonilla Ruano, José María]] | || ||Pedagogu, escritor y poeta||Escribió numberosos llibros de testos que s'utilizaron en tola República de Guatemala. En 1934, por instrucciones del gobiernu del xeneral [[Jorge Ubico]] modificó la lletra del [[Himnu Nacional de Guatemala]] por tar ésta más identificada cola situación de Cuba que la de Guatemala al momentu en que'l exiliáu poeta cubanu [[José Joaquín Palma]] escribir en 1897. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Otto René Castillo|Castillo, Otto René]] | || ||Poeta guerrilleru||Perteneció a les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] y escribió'l poema ''Vamos Patria a caminar''. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Eduardo Cáceres Lehnhoff|Cáceres Lehnhoff, Eduardo]] |1906-1980|| ||Abogáu, catedráticu, filántropu y políticu.||Foi un connotado abogáu guatemalianu, miembru activu del [[Club Rotario]] de Guatemala, sociu fundador de la [[Universidá Rafael Landívar]] y Vicepresidente de [[Guatemala]] de 1970 a 1974, xunto al presidente xeneral [[Carlos Arana Osorio]]. Morrió trágicamente mientres la [[Matanza de la embaxada española en Guatemala|Quema de la embaxada d'España en Guatemala]] el 31 de xineru de 1980. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Manuel Colom Argueta|Colom Argueta, Manuel]] | - 1979|| ||Abogáu y políticu||Alcalde de la [[Ciudá de Guatemala]] de 1970 a 1974. Fundador del «Frente Xuníu de la Revolución» (FUR). Morrió trágicamente cuando foi asesináu por elementos del Exércitu de Guatemala en 1979. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Manuel Coronado Aguilar|Coronado Aguilar, Manuel]] | || ||Escritor, catedráticu, numismáticu||Reconocíu historiador guatemalianu. Miembru de la xeneración del 20». |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Ramón Ernesto Cruz Uclés|Cruz Uclés, Ramón Ernesto]]<br /><center>{{HON}}</center> | || ||Políticu||Presidente d'Hondures de 1971 a 1972. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Manuel de Adalid|de Adalid, Manuel]]<center>{{HON}}</center> |1872-1947|| ||Músicu|| |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Rodulfo Figueroa|Figueroa, Rodulfo]]<center>{{MEX}}</center> | || ||Médicu||Brillante médicu mexicanu. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Héctor Gaitán (Guatemala)|Gaitán, Héctor]] |1939-2012|| ||Llocutor, periodista, historiador y escritor||Foi'l creador del programa de radio «La cai onde tu vives», que depués llevó a los diarios, a la televisión, y a llibros impresos; na so obra presentaba cróniques sobre [[lleenda|lleendes]] guatemalianes d'[[espantu|espantos]] y [[apaecíos]] y pantasmes.{{harvnp|Herrera|2012|p=}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Manuel Galich|Galich, Manuel]] |1913-1984|| ||Dramaturgu, políticu y diplomáticu||Autor de la obra de teatru ''M'ijo, el Bachiller'', que ye una dura crítica a la educación pública de Guatemala y al Institutu Nacional. Foi ministru d'Educación mientres el gobiernu del doctor [[Juan José Arévalo Bermejo]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Enrique Gómez Carrillo|Gómez Carrillo, Enrique]] | -1927||Nun se graduó{{harvnp|Mendoza|1946|p=}} ||Escritor, periodista y cronista||Consideráu'l Príncipe de los Cronistes» de la llingua española; foi corresponsal d'importantes periódicos españoles mientres la [[Primer Guerra Mundial]] y la [[Revolución d'Ochobre|Revolución Bolxevique]]. Nun llegó a graduase de bachiller, pero dende una edá temprana descolló como periodista y críticu.{{harvnp|Mendoza|1946|p=}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Federico Hernández de León|Hernández de León, Federico]] | -1959|| ||Escritor y periodista||Escribió'l Llibru de les efemérides» sobre la historia de [[Guatemala]], foi direutor de «El nuesu Diariu» dende 1928 hasta la so muerte en 1959 y escribió los llibros «Viaxes Presidenciales» sobre los periplos del xeneral presidente [[Jorge Ubico]] al interior de la República de Guatemala.<ref>{{cita llibru |títulu=Who's Who in Latin America: A Biographical Dictionary of the Outstanding Living Men and Women of Spanish America and Brazil|editorial=[[Stanford University Press]]|allugamientu=Stanford, CA, EEXX|isbn=080472315X|id=Stanford|idioma=en|ref=harv}}</ref> |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Flavio Herrera|Herrera, Flavio]] | || ||Escritor, diplomáticu y catedráticu||Escribió «El Tigre» y «Caos», ente otros llibros criollos sobre Guatemala. Al morrer, donó la mayor parte de los sos bienes a la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Clemente Marroquín Rojas|Marroquín Rojas, Clemente]] | || ||Abogáu, escritor, políticu y periodista||Fundador del Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]; dende mozu participó n'actividaes polítiques contra los gobiernos del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] y del xeneral [[Jorge Ubico]]. Tamién atacó a los gobiernos de [[Juan José Arévalo]] y de [[Jacobo Arbenz]] y foi [[Vicepresidente de Guatemala]] mientres el gobiernu de [[Julio César Méndez Montenegro]]. Foi miembru de la xeneración del 20».{{harvnp|Asturias|1978|p=}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Fernando Mazariegos|Mazariegos, Fernando]] | || ||Farmecéutico||Inventor del Ecofiltro |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Selmana Tráxica de 1920|Molina, Tácito]] | ||22 d'ochobre de 1899{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=205}}||Políticu||Fundador del Partíu Unionista que derrocó al llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] n'abril de 1920 tres ventidós años de gobiernu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|pp=325 y siguientes}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Carlos Federico Mora|Mora, Carlos Federico]] | || ||Médicu y catedráticu||Foi rector de la [[Universidá de San Carlos|Universidá Nacional]] en 1944 el primer rector de l'Autónoma [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] depués de la Revolución de 1944|Revolución d'Ochobre]]. Amás, foi ministru d'Educación y mientres el gobiernu del xeneral [[Lázaro Chacón]], de quien tamién foi médicu personal. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Carlos Navarrete Cáceres|Navarrete Cáceres, Carlos]] | || ||Arqueólogu|| |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Alfonso Orantes|Orantes, Alfonso]] | || ||poeta||Miembru de la xeneración del 20». |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Carlos Eduardo Paniagua España|Paniagua España, Carlos Eduardo]] | || ||Diplomáticu|| |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Gustavo Adolfo Palma|Palma, Gustavo Adolfo]] | || ||Músicu||Conocíu como'l Tenor Centroamericanu» foi llocutor de la TGW de Guatemala y de la famosa XEW (''xe-Y-doble-O'') de [[Méxicu]]; como cantante, compartió escenariu colos famosos intépretes mexicanos [[Jorge Negrete]], [[Pedro Infante]] y [[Pedro Vargas]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Baudilio Palma|Palma, Baudilio]] | ||19 de mayu de 1894{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=209}}||Abogáu||[[Presidente de Guatemala]] mientres 4 díes n'avientu de 1930.{{harvnp|El nuesu Diariu|13 d'avientu de 1930|p=Primer plana}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Epaminondas Quintana|Quintana, Epaminondas]] | || ||Médicu y científicu||Miembru de la «[[:Categoría:Miembros de la Xeneración del 20 de Guatemala|xeneración del 20]]».{{harvnp|Quintana|1971|p=}}{{harvnp|Asturias|1978|p=}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Adrián Recinos|Recinos, Adrián]] | || ||Políticu, diplomáticu y estudiosu de los mayes||Escribió una de les primeres traducciones rigoroses del [[Popol Vuh]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Efraín Recinos|Recinos, Efraín]] | || ||Arquiteutu||Diseñó'l Teatru Nacional de Guatemala, ente otres munches obres. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Atentáu de La Bomba|Rodil, Baltasar]] | -1907||23 de xineru de 1890{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=205}}||Médicu||Autor intelectual del [[Atentáu de La Bomba]] que n'abril de 1907 tuvo a puntu d'asesinar al entós presidente, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]],{{harvnp|Arévalo Martínez|pp=170-178}} quien se caltuvo nel poder de 1898 a 1920. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Virgilio Rodríguez Beteta|Rodríguez Beteta, Virgilio]] |1885-1967 || ||Abogáu, escritor y diplomáticu||Embaxador de Guatemala ante varios gobiernos.{{harvnp|Rodríguez Beteta|1980|p=57}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Máximo Soto Hall|Soto Hall, Máximo]] | || ||Escritor y diplomáticu ||Proveniente de families con gran influencia económica y política en Guatemala y n'Hondures,<ref group=lower-alpha>Por casu, [[Marco Aurelio Soto]], presidente d'Hondures de 1876 a 1883, yera hermanu de parte de padre de Máximo Soto Hall.</ref> foi unu de los escritores de más sonadía en Guatemala a finales del sieglu {{versalita|xix}} y unu de los personaxes políticos y diplomáticos más influyentes mientres el gobiernu de llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Rafael Spínola|Spínola, Rafael]] |(1866-1901)||29 de xineru de 1883{{harvnp|Moré Cueto|1 de payares de 1894|p=201}} ||Médicu, orador, periodista y políticu guatemalianu||Direutor de la renomada publicación ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'' y renomáu orador de los gobiernos de [[José María Reina Barrios]] y [[Manuel Estrada Cabrera]]. Foi ministru de Fomentu nel primer periodu presidencial del llicenciáu Manuel Estrada Cabrera y el creador de les [[Fiestes Minervalias]]. Foi'l padre de la poeta guatemaliana Madalena Spínola (1897-1991).{{harvnp|Carrera Mejía|s.f.|p=1-2}} |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Alberto G. Valdeavellano|Valdeavellano, Alberto G.]] |1861 - 1928|| ||Fotógrafu profesional||Foi'l primer fotógrafu de paisaxes y deportes de Guatemala. |- !style="background:lemonchiffon;"|[[Francisco Villagrán Kramer|Villagrán Kramer, Francisco]] | || ||Escritor, políticu y diplomáticu||Vicepresidente de Guatemala mientres el gobiernu del xeneral [[Fernando Romeo Lucas García]]. |} == Maestros distinguíos == [[Ficheru:SantosTorunoRetrato1895.jpeg|200px|miniatura|Dr. [[Santos Toruño]], direutor del Institutu Nacional de 1876 a 1884 y de 1892 a 1898. Fotografía publicada en ''El educacionista''.{{harvnp|Moré Cueto|23 d'ochobre de 1894|p=177}}]] === Catedráticos === * [[Rubén Darío]] {{NIC}} (1891) * [[José León Castillo]]{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1897|p=249}} * [[José Martí]] {{CUB}} (1877-1878) * [[José Mata Gavidia]] * [[Agustín Gómez Carrillo]]: foi Rector de la Universidá de San Carlos y Alcalde de la Ciudá de Guatemala; padre del ''Príncipe de los Cronistes'' [[Enrique Gómez Carrillo]]. * [[Eloy Amado Herrera]] * [[Miguel Morazán]] {{HON}} * [[José Joaquín Palma]] {{CUB}}: autor de la lletra del [[Himnu Nacional de Guatemala]] * [[Valero Pujol]] {{ESP}} * [[Edwin Rockstroh]] {{ALE}}: inxenieru cartógrafu alemán; xefe de la comisión qu'empecipió la definición de la frontera [[Méxicu]]-Guatemala en 1884. * [[Jaime Sabartés]] {{ESP}}: amigu íntimu del pintor [[Pablo Picasso]], y vivió en Guatemala mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]. * [[Claudio Urrutia]]: decanu de la [[Facultá d'Inxeniería de la Universidá de San Carlos de Guatemala|Escuela Facultativa d'Inxeniería]],{{harvnp|Moré Cuentu|1 de setiembre de 1894|p=99}} xefe de la Comisión de Llendes ente Guatemala y Méxicu,{{harvnp|Comisión Guatemaliana de Llendes con Méxicu|1900|p=325}} y collaborador na construcción del [[Mapa en Relieve de Guatemala]]. === Direutores === # Hildebrando Martí {{CUB}} (1875) # [[Santos Toruño]] (1876-1884){{harvnp|Moré Cueto|23 d'ochobre de 1894|p=177}} # José María Izaguirre {{CUB}} # [[Santos Toruño]] (1892-1898) # Coronel ya inxenieru [[José María Orellana]] (1902-1904)<ref name=merida>{{harvnb|Mérida González|2003|p=34}}</ref>{{harvnp|Rodríguez Beteta|1980|p=57}} # [[César Augusto Palma y Palma]] (1974) === Profesores honoris causa === * [[Raphael Girard]] {{SUI}}: arqueólogu espertu na [[Cultura Maya]] == Na lliteratura == * El ganador del Premiu Nóbel de Lliteratura de 1967 y ex-alumnu del Institutu Central, [[Miguel Ángel Asturias]], describe la ceremonia del bautizu de los estudiantes de primer ingresu al Institutu Central na so obra ''[[Vienres de Dolores (Novela)|Vienres de Dolores]]'' indicando que tolos llamatos que lleven los estudiantes universitarios de la dómina fueron "asignaos" polos estudiantes que los "bautizaron" cuando ingresaron per primer vegada al Institutu Central.{{harvnp|Asturias|1978|p=76}} * La obra de teatru guatemalianu ''M'ijo, el Bachiller'' del dramaturgu guatemalianu [[Manuel Galich]] xira en redol a un estudiante recién graduáu del Institutu Nacional Central pa Homes. La obra ye una dura crítica a la educación pública de [[Guatemala]]. == Ver tamién == * [[Colexu y Seminariu Tridentino de La nuesa Señora de l'Asunción]] * [[Escuela Normal pa Homes]] * [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén]] * [[Sistema educativu de Guatemala]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === {{Refcomienza|2}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=[[Tipografía Nacional de Guatemala|Tipografía Nacional]]|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945|ref=harv}} * {{cita publicación|autor=Asamblea Constituyente|allugamientu=Guatemala|añu=1956|títulu=Constitución de la República de Guatemala|url=http://biblio.juridicas.unam.mx/llibros/5/2210/25.pdf|editorial=[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Constituyente]]|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=Diccionariu históricu biográficu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|autor=Asociación d'Amigos del País editorial=Amigos del País, Fundación pa la Cultura y el Desenvolvimientu|añu=2004|isbn=99922-44-01-1|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Asturias|nome=Miguel Ángel|títulu=[[Vienres de Dolores (novela)|Vienres de Dolores]]|enllaceautor=Miguel Ángel Asturias|editorial=Lozada|añu=1978|allugamientu=Buenos Aires|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Bocanegra|nome=Angel M.|títulu=Memoria de la Secretaría d'Instrucción Pública presentada a l'Asamblea Nacional Llexislativa|añu=1907|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Carrera Mejía|títulu=Les Fiestes de Minerva en Guatemala, 1899-1919: La enganía de progresu y de civilización de los lliberales|nome=Mynor|url=http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Conteníos/hca/cong/meses/cong6/docs/HistCult/mcarr.doc|editorial=Universidá de Costa Rica|allugamientu=Costa Rica|añu=s.f.|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150601190054/http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Conteníos/hca/cong/meses/cong6/docs/HistCult/mcarr.doc|fechaarchivu=1 de xunu de 2015}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=5nFVAAAAMAAJ&source=gbs_navlinks_s|títulu=Memoria sobre la cuestión de llendes ente Guatemala y Méxicu|autor=Comisión Guatemaliana de Llendes con Méxicu|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1900|páxines=325|ref=harv}} * {{cita publicación|url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Appleton%27s_Guide_to_Mexico.djvu/9|títulu=Appleton's guide to Mexico, including a chapter on Guatemala, and a complete English-Spanish vocabulary|apellíu=Conkling|nome=Alfred R.|allugamientu=Nueva York|editorial=D. Appleton and Company|añu=1884|idioma=en|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Chinchilla Aguilar|nome=Y.|títulu=L'Institutu Nacional|publicación=[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]|allugamientu=Guatemala|añu=1960|ref=harv}} * {{cita publicación|nome=Regina|apellíu=Fuentes Oliva|títulu=1920, una década de cambeos educativos pa Guatemala|publicación=Boletín AFEHC|númberu=N°54|añu=2012|url=http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|fechaaccesu=1 d'avientu de 2014|ref=harv|archiveurl=https://archive.today/20141202054540/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=3167|archivedate=2014-12-02}} *{{cita llibru |autor=Gobierno de Guatemala|títulu=Álbum de Minerva 1907|añu=1907|volume=VII|allugamientu=Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=IiRPAAAAYAAJ&pg=PA27&lpg=PA27|editorial=Tipografía Nacional|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Ferrera|nome=Lucía|añu=2012|títulu=Héctor Gaitán, agora ye lleenda|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=3 de febreru de 2012|url=http://www.prensalibre.com/escenario/cultura/AGORA-LLEENDA_0_638936160.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120307135841/http://prensalibre.com/escenario/cultura/AGORA-LLEENDA_0_638936160.html|fechaarchivu=7 de marzu de 2012|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307135841/http://prensalibre.com/escenario/cultura/AGORA-LLEENDA_0_638936160.html|archivedate=2012-03-07}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|títulu=Dipultados al Congresu: José León Castillo|añu=1897|volume=I|allugamientu=Guatemala|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/443/mode/1up|ref=harv}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|añu=1897|publicación=La Ilustración Guatemaliana|títulu=Brillosu Mocedá|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=11|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/248/mode/2up|ref=harv}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Eco de la Prensa|añu=15 de febreru de 1897|volume=I|númberu=14|allugamientu=Guatemala|publicación=La Ilustración Guatemaliana|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/340/mode/1up|ref=harv}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración Guatemaliana|máscaraautor=1|títulu=Eco de la Prensa|añu=1 de marzu de 1897|volume=I|númberu=15|allugamientu=Guatemala|publicación=La Ilustración Guatemaliana|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/364/mode/1up|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Mendoza|nome=Juan Manuel|títulu=Enrique Gómez Carrillo, Edición críticu-biográfica: la so vida, la so obra y la so dómina editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1946|edición=2^a.|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Mérida González|nome=Aracelly Krisanda|editorial=Facultá d'Humanidaes, [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|títulu=El periodismu escritu na Ciudá de Guatemala mientres los años 1900-1925|url=https://aracellymerida.files.wordpress.com/2009/01/merida-aracelly-el periodismu escritu-en-la-ciudad-de-guatemala-mientres-los anos-1900-1925-tesis-ma.pdf|allugamientu=Guatemala|añu=2003|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Molina Jiménez|url=http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12801205|editorial=Rede de Revistes Científiques d'América Llatina, el Caribe, España y Portugal;Sistema d'Información Científica|añu=2001|publicación=Revista Mexicana del Caribe|títulu=El Discutiniu de "El problema (1899)", de Máximo Soto Hall|volume=VI|númberu=12|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Moré Cueto|nome=Julián|url=https://archive.org/stream/eleducacionistaor01juliguat#page/114/mode/2up|publicación=El educacionista: órganu de Ministeriu d'Instrucción Pública|títulu=Claudio Urrutia|allugamientu=Guatemala|fecha=1 de setiembre de 1894|volume=1|númberu=2|ref=harv}} * {{cita publicación|url=https://archive.org/stream/eleducacionistaor01juliguat#page/200/mode/2up|títulu=Institutu Agrícola d'Indíxenes|allugamientu=Guatemala|apellíu=Santos Toruño|nome=Julián|máscaraautor=1|publicación=El Educacionista: órganu del Ministeriu d'Instrucción Pública|fecha=23 d'ochobre de 1894|páxines=177-178|volume=I|númberu=Estraordinariu|editorial=Ministeriu d'Instrucción Pública de Guatemala|ref=harv}} *{{cita publicación|apellíu=Moré Cueto|nome=Julián|máscaraautor=1|títulu=Nómina xeneral de los mozos que recibieron diploma nel Institutu Nacional Central de Varones|volumen=1|númberu=4|url=https://archive.org/stream/eleducacionistaor01juliguat#page/234/mode/2up|publicación=El educacionista: órganu del Ministeriu d'Instrucción Pública|allugamientu=Guatemala|fecha=1 de payares de 1894|ref=harv}} * {{cita publicación |autor=El nuesu Diariu|enllaceautor=Federico Hernández de León|publicación=El nuesu Diariu|títulu=¿Quién ye'l llicenciáu Baudilio Palma?|añu=13 d'avientu de 1930|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Paz Hernández|nome=Rolando|url=https://www.scribd.com/doc/156648065/Movimientu-Magisterial-Guatemalianu|títulu=El movimientu magisterial guatemalianu: notes pa la so historia editorial=Edición en línea|añu=s.f.|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Ramírez Urbina|nome=Isaac|añu=2015|url=http://www.prensalibre.com/hemeroteca/cccc|títulu=Mejía Víctores autoriza promoción per decretu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151005033327/http://www.prensalibre.com/hemeroteca/cccc|fechaarchivu=5 d'ochobre de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005033327/http://www.prensalibre.com/hemeroteca/cccc|archivedate=2015-10-05}} * {{cita llibru |apellíu=Rockstroh|nome=Edwin|enllaceautor=Edwin Rockstroh|url=https://books.google.com/books?id=BboQAAAAIAAJ&pg=PP1&lpg=PP1|títulu=Informe de la Comision Científica del Institutu Nacional de Guatemala|cita=Direutor de la comisión científica nomada pol Institutu Nacional de Guatemala|editorial=Tipografia "El Progresu"|allugamientu=Guatemala|añu=1880|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Rockstroh|nome=Edwin|fecha=15 de xunetu de 1883|enllaceautor=Edwin Rockstroh|url=https://archive.org/stream/elinstitutonacio01guat#page/336/mode/1up|títulu=Observaciones meteorolóxiques|allugamientu=Guatemala|publicación=L'Institutu Nacional|editorial=Institutu Nacional Central pa Homes|volumen=1|númberu=21|páxina=336|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Rockstroh|nome=Edwin|máscaraautor=1|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1902Natur..66..150R|títulu=1902 Earthquake in Guatemala|publicación=Nature|añu=1902|volume=66|páxina=150|idioma=en|doi=10.1038/066150a0|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Rodríguez Beteta|nome=Virgilio|enllaceautor=Virgilio Rodríguez Beteta|añu=1980|títulu=Nun ye guerra d'hermanos sinón de bananos; como evité la guerra en Centroamérica en 1928|editorial=José de Pineda Ibarra|volume=53|coleición=Biblioteca de cultura popular "20 d'ochobre"|url=https://books.google.com/books/about/Nun ye_guerra_de_hermanos_sinón_de_bananos.html?id=wrhqAAAAMAAJ|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Rossell y Arellano|nome=Mariano|enllaceautor=Mariano Rossell y Arellano|títulu=Declaración contra la demagoxa comunista y lliberal. La Ilesia nun busca privilegio|añu=1954|editorial=Arzobispáu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Sandoval|nome=M.|títulu=L'alumnu de Piaget|publicación=elPeriódico| allugamientu=Guatemala|añu=2012|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Silva H.|nome=Margarita|títulu=Salvador Mendieta y la xunión centroamericana|editorial=Universidá Nacional de Costa Rica|publicación=academia.edu|allugamientu=Costa Rica|añu=s.f.|ref=harv|url=http://www.academia.edu/2445303/Salvador_Mendieta_y_la_uni%C3%B3n_centroamericana}} * {{cita publicación|apellíu=Toruño|nome=Santos|enllaceautor=Santos Toruño|apellíu2=Rockstroh|nome2=Edwin|enllaceautor2=Edwin Rockstroh|url=https://archive.org/stream/elinstitutonacio01guat#page/96/mode/1up|publicación=L'Institutu Nacional|allugamientu=Guatemala|fecha=15 d'avientu de 1882|editorial=Institutu Nacional Central pa Homes|títulu=Logo del Institutu Central|númberu=7|volume=1|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Yagenova|nome=S. V.|títulu=Los maestros y la Revolución d'Ochobre: una recuperación de la memoria histórica del Sindicatu de Trabayadores de la Educación de Guatemala (STEG)|editorial=Editorial de Ciencies Sociales|allugamientu=Guatemala|añu=2004|ref=harv}} {{Reftermina}} == Bibliografía adicional == * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/reglamentodelins00guat#page/n1/mode/2up|títulu=Reglamentu del Institutu Nacional Central de Guatemala|añu=1887|allugamientu=Guatemala|editorial=Arenales|autor=Ministeriu d'Instrucción Pública|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Toruño|nome=Santos|enllaceautor=Santos Toruño|apellíu2=Rockstroh|nome2=Edwin|enllaceautor2=Edwin Rockstroh|url=https://archive.org/stream/elinstitutonacio01guat|publicación=L'Institutu Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1882-1883|editorial=Institutu Nacional Central pa Homes|títulu=Logo del Institutu Central|volume=1|ref=harv}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Institutu Nacional Central pa Homes (Guatemala)}} * [http://guatemaladeayer.blogspot.com/2011/05/institutu-central-pa-varones.html?m=1 Guatemala del ayeri] {{Tradubot|Instituto Nacional Central para Varones}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Centros educativos de Guatemala]] [[Categoría:Institutu Central pa Homes de Guatemala]] 42cokawnrhzdln7peja69gu0drol0gm 0 157257 4496377 4491256 2026-05-26T05:38:20Z Limotecariu 735 4496377 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Máximo Soto Hall''' {{nym}} foi un escritor y diplomáticu [[Guatemalianos|guatemalianu]] graduáu nel [[Institutu Nacional Central pa Homes]] en Guatemala. Proveniente de families con gran influencia económica y política en Guatemala y n'Hondures,<ref group=lower-alpha>Por casu, [[Marco Aurelio Soto]], presidente d'Hondures de 1876 a 1883, yera hermanu de parte de padre de Máximo Soto Hall.</ref> foi unu de los escritores de más sonadía en Guatemala a finales del sieglu {{versalita|xix}} y unu de los personaxes políticos y diplomáticos más influyentes mientres el gobiernu de llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]. == Biografía == [[Ficheru:Maximosotohall1907.JPG|160px|miniaturadeimagen|left|Soto Hall en 1907.<ref name=minervalias>{{harvnb|Gobiernu de Guatemala|1907|p=17}}</ref>]] Máximo Soto Hall provenía d'una faneguera familia d'empresarios, profesionales, políticos ya intelectuales. En 1857, la familia Soto Hall camudárase a Guatemala, a onde fuera unviáu Máximo Soto en calidá de Ministru Plenipotenciario del so país.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=155-156}} Soto Hall yera hermanu per parte de padre de [[Marco Aurelio Soto|Marco Aurelio Soto Martínez]], quien foi Ministru d'Educación y Rellaciones Exteriones en Guatemala y depués presidente de la [[República d'Hondures]], primu de [[Ramón Rosa|Ramón Rosa Soto]], quien alternaba les carteres d'Educación y Rellaciones Esteriores en Guatemala con Soto Martínez y depués foi Ministru Xeneral de Gobiernu n'[[Hondures]], y primu tamién de la intelectural guatemaliana [[Elisa Hall de Asturias]]. El so padre, pela so parte, foi un médicu y abogáu hondureñu con fuertes intereses en minería y nel comerciu al per mayor en Tegucigalpa, y tamién foi'l fundador de la Universidá d'Hondures y candidatu a la presidencia d'esi país centroamericanu.{{ensin referencies}} Soto Hall nació como fíu póstumu, pos el so padre finó seis meses antes del partu;{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=156}} creció y educóse en Guatemala yá que la so madre, Guadalupe Hall Lara yera fía de William Hall, sociu de la casa comercial «Hall, Meany & Bennet», establecida en Guatemala en 1826 y vicecónsul de la [[Gran Bretaña]] nesi país centroamericanu.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=157}} La madre de Soto Hall foi bien estricta cola educación de los sos fíos y gustába-y enforma la llectura; n'el so residencia axuntaben los personaxes más pernomaos de Guatemala.{{ensin referencies}} De neñu tocó-y guardar un fusilamiento, anque la so madre trató d'evitalo. Asistió al colexu El Cosmopolita y visitó [[San Francisco (California)|San Francisco]]. Al so regresu a Guatemala, morrió la so madre y dexar güérfanos antes de los 14 años. A pesar d'ello, Soto Hall creció con una bona educación formal y ambiental. L'entós presidente de Guatemala, xeneral [[Justo Rufino Barrios]], yera amigu del so padre y regaló-y un caballu inglés Shetland col que'l mozu solía pasiase al llau d'un vieyu héroe nicaraguanu que-y cuntaba les más variaes hestories.{{ensin referencies}} La carrera pol’ítica ya intelectual de Soto Hall empezó en 1890, cuando Soto Hall namái tenía diecinueve años y acababa de graduase del [[Institutu Nacional Central pa Homes]].{{ensin referencies}} Por esi entós, el poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] -qu'entós vivía en Guatemala- dedicó-y un sonetu en que lo calificó de bohemiu humanu y pensador divín.<ref name=molina157/> y publicó'l so primer poemariu, tituláu ''Pa elles''. En 1892, a los venti años, foi designáu secretariu de la legación de Guatemala en Madrid. Soto Hall tuvo n'[[Europa]] mientres casi trés años y visitó [[Italia]], [[Inglaterra]] y [[Francia]];<ref name=molina157/> nesta postrera vivía Marcu Auterio Soto nel exiliu, depués del so derrocamientu en 1883.{{harvnp|Barrientos|1948|p=108}} Ente 1893 y 1894 publicó'l llibru de cuentos ''Dijes y bronces'', la novela ''L'ideal'' en Madrid, y el tomu de poesí’a ''Poemes y rimas'' en París.<ref name=molina157>{{harvnb|Molina Jiménez|2001|p=157}}</ref> N'España aprendió l'arte de la [[oratoria]], y al so regresu a Guatemala sabía apoderar a los auditorios y estremar a los públicos y fíxose acreedor a una merecida fama d'orador y declamador.{{harvnp|Mendoza|1946|p=32}} En 1896 treslladar a [[Costa Rica]], onde tuvo nel círculu de collaboradores del presidente [[Rafael Iglesias]]. Por esi tiempu conoció a la so primer esposa, Julia Bonilla, con quien tuvo un fíu y entabló una fonda amistá col entós ministru de Gobernación y Xusticia de Guatemala, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], quien llegó a Costa Rica unviáu pol presidente guatemalianu [[José María Reyna Barrios]] en dexando'l fusilamiento de los cabezaleros de la [[Revolución quetzalteca]] 1897.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=42}} Soto Hall enfotar en favorecer la so integración a la cultura oficial: en 1897 publicó ''A Costa Rica'', un testu que darréu foi incluyíu nel principal llibru de testu escolar editáu en Costa Rica a principios del sieglu {{versalita|xx}}: ''El llector costarricense''. Tamién foi direutor de la [[Biblioteca Nacional de Costa Rica]] de 1899 a 1902. En Guatemala, foi collaborador de ''[[La Idea Lliberal]]'', periódicu d'intelectuales lliberales onde compartió con [[Rubén Darío]], [[Enrique Gómez Carrillo]], [[Rafael Spínola]] y Juan Manuel Mendoza, ente otros, y nel que se trabayó pa consiguir la eleición del presidente interín, [[Manuel Estrada Cabrera]].{{harvnp|Mendoza|1946|p=28}} Mendoza describir asina: «Máximo Soto Hall, sabía introducise con xenialidá propia nes complicaes variaciones del ritmu, impugnando'l criteriu d'[[Enrique Gómez Carrillo]] [nos discutinios de ''La Idea Lliberal''], y faía una semblanza al minutu de [[Calderón de la Barca]], o una reminiscencia alrodiu de [[Garcilaso de la Vega]], o una semeya de [[Fray Luis de León]]. [...] Y nel intre nos daba Soto Hall una especie de conferencia, percorriendo, con axilosa memoria y feliz espresión, toes los altores de los xenios lliterarios, dende'l sieglu XVI a los nuesos díes. » La vinculación col gobiernu costarricense de finales del sieglu {{versalita|xix}} foi ventaxosa a curtiu, pero non al llargu plazu pa Soto Hall: los intelectuales que definieron la cultura costarricense ente 1899 y 1950 acoyeron con indiferencia la so producción lliteraria y nun lo menten ente los guatemalianos qu'apurrieron al desendolque educativu de Costa Rica.{{harvnp|Molina Jiménez|2001|p=168}} == Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera == {{AP|Gobierno de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} [[Ficheru:Manuel Estrada Cabrera 01.jpg|miniaturadeimagen|160px|left|Llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]]. Gobernó a Guatemala mientres ventidós años y Máximo Soto Hall foi unu de los sos máximos collaboradores.]] {{caxa de cita|anchu=320px|En 1914, l'escritor y poeta guatemalianu [[Rafael Arévalo Martínez]] dedicó-y un poema na so obra ''Los Acoradaos''. De los versos de Arévalo Martínez esprende una severa crítica a la vida disipada de Soto Hall y al poco usu de los grandes atributos intelectuales que, a xuiciu de Arévalo Martínez, ésti faía:<br /> <center> <b>A Máximo Soto Hall</b><br /> Como un pródigu llocu pola sienda pasasti;<br /> la to vida paezme un ríu non enriáu<br /> que fecundó mil campo, pero pudo faer más.<br /> Y güei canto la xera que pudisti faer:<br /> la to vida mal emplegada, el to destín refugo,<br /> la mocedá perdida que nunca vuelve tras.<br /> Yo trabayo'l mio mármol y al cantate deploro<br /> qu'una pequeña parte llaboriasti del to oru<br /> y en dos facetes namái baltasti'l to zafir.<br /> Ante lo que nun fixisti sentí murnia:<br /> tuvisti l'arrogancia de la naturaleza<br /> que de noventa grano namái unu fai surdir.<br /> II<br /> Al to xardín de xoyes nunca punxisti puertes;<br /> colasti pola vida coles manes abiertes,<br /> coles manes tendíes en llocu mapa.<br /> Enxamás se permediaron la to fuerza y el to entusiasmu;<br /> porque eso ye la esistencia casi siempres: un sarcasmu<br /> que da pruyimientu al corderu ya indiferencia al lleón.<br /> Salve, pródigu ricu, el to esplendidez saludu<br /> y de la to vida canto tou lo que ser pudo,<br /> lo que tu nun quixisti que dexara'l nun ser.<br /> A los llaboratorios preferisti l'alcoba<br /> y sé que se perdió'l to más formosa troya <br /> porque lu bisbisar bien quedu a una muyer.<br /> Les tos estrofes meyores tener les dames;<br /> l'hachu de les pasiones te segó munches cañes;<br /> les tos flores amostalgaron los llabios de coral.<br /> Como Ñerón, la Vida, ye monarca allunáu;<br /> xugasti con ella despreciativamente<br /> ¡guardar de la vida, que te puede faer mal!<br /> III La to cara florentina cantó [[Rubén Darío]]<br /> cuando nes sos nobles llinies el visax del fadiu<br /> entá enllordiar nun osaba'l to claro amanecer.<br /> Los [[Sforza]] y los [[Médicis]] fueron los tos ascendientes<br /> y por eso tu sueles ver a les xentes<br /> con un xestu que mide distancies ensin querer.<br /> Petronio indiferente refugó'l pretoriado;<br /> con un xestu de fadiu tamién lu has refugáu<br /> cuando la vida lloca te ufiertó ser Pretor.<br /> Yá que les tos arques caltengas siempres llenes<br /> y que nunca un monarca te faiga abrir les venes<br /> castigando'l to altivu desdeñu de gran Señor.<br /> IV<br /> Nunca fuisti recluyíu nes celdes de sabios;<br /> la espresión de la to pena se desfloró nos tos llabios<br /> y poques de les tos xemes cristalizó'l papel.<br /> Como la tierra rica tu fuisti indiferente;<br /> mas de los rubios granos, cola sola semienta<br /> que quixisti surdiera, collechasti un lloréu.</center>| [[Rafael Arévalo Martínez]]<br /> Los Acoradaos, 1914.{{harvnp|Arévalo Martínez|1914|p=}}}} En febreru de 1898, morrió asesináu'l xeneral Reyna Barrios na [[Ciudá de Guatemala]], y el llicenciáu Estrada Cabrera asumió'l poder como presidente interín, una y bones él yera'l primera designáu a la presidencia nesti tiempu.{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=50}} De regresu a Guatemala dempués d'un viaxe a los [[Estaos Xuníos]], Soto Hall conoció a Amy Niles, fía d'un matrimoniu norteamericanu aniciáu en Guatemala y casóse con ella, pos yá se divorciara de la so primer esposa.<ref name=molina158>{{harvnb|Molina Jiménez|2001|p=158}}</ref> El presidente Estrada Cabrera nomar Ministru Plenipotenciario en [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Panamá]] y [[Venezuela]]. Asina empecipia una llarga carrera diplomática. La permanencia foi en Costa Rica pero viaxó per dellos países, ente ellos Estaos Xuníos; vivió mientres dellos años en Costa Rica y exerció muncha influencia nos primeros años del sieglu {{versalita|xx}}, nel ambiente cultural d'esi país, onde formó parte del llamáu grupu europeísta o del Olimpo. En 1915 foi postuláu pa presidente d'[[Hondures]], pero los lliberales d'esi país opunxéronse tachándolo de «guatemalianu trapisondista», esto ye, «guatemalianu» alborotador.<ref name=molina160/> Esi mesmu añu enteróse qu'en Nueva York moraba'l poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]], quien saliera d'Europa'l 24 d'ochobre de 1914 y llegáu a esa ciudá d'Estaos Xuníos tratando de faer una xira americana en pro de la paz pa detener la [[Primer Guerra Mundial]], pero quien nun estimara y taba pasando penuries.{{harvnp|Fernández Ordóñez|2008|p=}} Mientres l'embaxador de Guatemala nos Estaos Xuníos [[Joaquín Méndez]] escribió-y al presidente Estrada Cabrera reportándo-y el llamentable y desesperáu estáu de Darío; Soto Hall viaxó a Guatemala pa falar personalmente col presidente sobre l'asuntu.{{harvnp|Fernández Ordóñez|2008|p=}} Estrada Cabrera respondió positivamente al cabu d'unos meses y dio órdenes por que'l cónsul de Guatemala en Nueva York embarcara al poeta nicaraguanu camín de Guatemala, a onde llegó Darío'l 20 d'abril de 1915. Darío tuvo dellos meses en Guatemala, viviendo perbién gracies a la hospitalidá del presidente guatemalianu, pero decidió tornar a Nicaragua cuando les consideró que les esixencies del presidente fixéronse escesives.{{harvnp|Fernández Ordóñez|2008|p=}} Cuando Manuel Estrada Cabrera foi derrocáu n'abril de 1920, Soto Hall atopar en [[Washington, D.C.]] y permaneció nel exiliu hasta 1926, pasando dalgún tiempu en [[Venezuela]], [[Arxentina]] y [[Uruguái]].<ref name=molina160>{{harvnb|Molina Jiménez|2001|p=160}}</ref> En 1926 tornó por curtiu tiempu a Guatemala, pa incorporase a la [[Academia de Xeografía y Historia de Guatemala|Sociedá de Xeografía y Historia]] d'esi país.<ref name=molina160/> Mentanto, en Guatemala, publicóse una postal coles semeyes y nomes de los que se consideraba como principales xefes del Cabrerismo, y Soto Hall foi incluyíu nella con esta descripción: «¡Inspiráu [[vate]], que cantó con encesu entusiasmu les proezas del cabrerismo!!»{{harvnp|Unión Tipográfica|1920|p=2}} [[Ficheru:Cabrerawanted2.jpg|miniaturadeimagen|200px|Postal que circuló en Guatemala depués de la cayida de Manuel Estrada Cabrera y na qu'apaez Soto Hall por ser el direutor del periódicu oficial ''[[El Guatemalianu]]''. Soto Hall ye la semeya númberu seis.]] == Obres == Mientres el tiempu en que desempeñó'l cargu diplomáticu plenipotenciario en Costa Rica del gobiernu guatemalianu, amosó grandes dotes d'escritor. Gustaba de la poesía y escribir, la historia y la política. Foi un lliberal que viaxó per munchos países en representación de la so patria. Ocupó puestos diplomáticos en [[Costa Rica]], [[Venezuela]], [[Hondures]], [[El Salvador]], y [[Arxentina]]. Foi ideólogu y un fiel representante de la diplomacia guatemaliana del presidente [[Manuel Estrada Cabrera]], que la so presidencia carauterizar por otorgar arrogantes concesiones a inversionistas d'Estaos Xuníos en Guatemala, especialmente la [[United Fruit Company]] y les sos subsidierias [[United Fruit Company#International Railways of Central America (IRCA)|International Railways of Central America]] y [[United Fruit Company#La Gran Flota Blanca (Great White Fleet)|Great White Fleet]].<ref name=molina158/> Collaboró significativamente con escritos nel ''Repertoriu Americanu''. Dende Arxentina mandaba los sos trabayos por que fueren publicaos nesta revista. Los sos ensayos xiren alredor de figures destacaes de Llatinoamérica, tales como Sandino, [[Juan Santamaría]], Tomás de Acosta, Juan de Dios de Ayala, [[José Cecilio del Valle]], José María Castro Madriz, Juan Rafael Mora, José María Gutiérrez, pa citar namái dalgunos. Les sos obres tuvieron influyíes por munches tradiciones lliteraries ente elles el Modernismu y la novela histórica. Amás escribió poesía y trataos sociolóxicos.{{ensin referencies}} Tamién collaboró ampliamiente coles [[Fiestes Minervalias]] del gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]], escribiendo pa los ''Albumes de Minerva'' ya inclusive foi l'autor de la lletra del Himnu a Minerva que compunxo Luis F. Arias en 1907.<ref name=minervalias/> Depués de la cayida d'Estrada Cabrera en 1920 y del so exiliu, empezó a escribir obres anti-[[imperialista|imperialistes]] p'alloñar de la reputación de ser l'ideólogu del réxime cabrerista.<ref name=molina160/> Inclusive, refugó una invitación que-y fixo'l presidente guatemalianu [[Jorge Ubico Castañeda]] aduciendo que la llinia dura del réxime d'ésti nun yera del so presto.<ref name=molina160/> === Periodismu === Foi fundador del periódicu "El diariu de Costa Rica", en 1885, en compañía del intelectual salvadoreñu [[Alberto Masferrer]] y foi redactor na revista ''Pincelaes'', xunto con [[Rafael Ángel Troyo]], en 1898.{{ensin referencies}} En Guatemala, mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], foi l'editor del periódicu oficial ''[[El Guatemalianu]]'' y tamién editó'l ''Llibru Azul de Guatemala'' en 1915.<ref name=azul/> <center> <gallery widths=175px heights=175px> Image:Guatemalacity1915.jpg|Ciudá de Guatemala «a vista de páxaru». Llibru Azul, 1915.<ref name=azul>{{harvnb|Bascome Jones|Scoullar|Soto Hall|1915|p=}}</ref> Image:Minervabeis 2014-06-25 12-52.jpg|Templu de Minerva en [[Ciudá de Guatemala]]. Llibru Azul, 1915.<ref name=azul/> </gallery> </center> === Noveles === * L'ideal * El problema, 1899: novela que trata sobre la presencia ya influencia de los [[Estaos Xuníos]] en Centro América.{{sfn|Molina Jiménez|2001|p=148-162}} * Catalina * Herodías * La solombra de la Casa Blanca: novela que trata sobre'l ríu San Juan como tránsitu interoceánico y el so impautu na soberanía, tanto de Nicaragua como de Costa Rica.{{ensin referencies}} * Don Diego Portales * La divina recluyida === Rellatos === * Cuentos pa los neños == Fallecimientu == Soto Hall finó en [[Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe, Arxentina]] el 31 d'avientu de 1943.{{harvnp|Mendoza|1945|p=33}} == Ver tamién == * [[Enrique Gómez Carrillo]] * [[Fiestes Minervalias]] * [[Justo Rufino Barrios]] * [[Manuel Estrada Cabrera]] * [[Marco Aurelio Soto]] * [[Ramón Rosa|Ramón Sosa Soto]] * [[Revolución Lliberal de 1871]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref}} === Bibliografía === {{refcomienza}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=Los acoradaos|añu=1914|editorial=Unión Tipográfica|url=https://archive.org/details/losatormentados00aruoft|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|máscaraautor=1|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala| añu=1945|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Barrientos|nome=Alfonso Enrique|títulu=Ramón Rosa y Guatemala|publicación=Revista del archivu y biblioteca nacionales|volume=27|númberu=3-4|añu=1948|ubicación=Hondures|url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomu_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf|ref=harv}} * {{cita llibru |títulu=El Llibru azul de Guatemala|añu=1915|cita=rellato é historia sobre la vida de les persones más prominentes; historia entestada de la república; artículos especiales sobre'l comerciu, agricultura y riqueza mineral, basáu sobre les estadístiques oficiales|nome1=J.|apellíu1=Bascome Jones|nome2=William T.|apellíu2=Scoullar|nome3=Máximo|apellíu3=Soto Hall|editorial=Searcy & Pfaff|url=https://books.google.com.gt/books/about/El Llibru azul_de_Guatemala_1915.html?hl=es&id=rPlRAQAAIAAJ|ref=harv}} * {{cita web |apellíu=Fernández Ordóñez|nome=Rodrigo|url=http://educacion.ufm.edu/dime-con-quien-andes-y-te-dire-que-escribes-l'amistá-de-gomez-carriellu-y-ruben-dario/|títulu=Dime con quien andes y te voi dicir qué escribes: l'amistá de Gómez Carrillo y Rubén Darío|allugamientu=Guatemala|website=[[Universidá Francisco Marroquín]]|añu=2008|fechaaccesu=29 de marzu de 2016|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328194007/http://educacion.ufm.edu/dime-con-quien-andes-y-te-dire-que-escribes-l'amistá-de-gomez-carriellu-y-ruben-dario/|fechaarchivu=28 de marzu de 2016}} *{{cita llibru |autor=Gobierno de Guatemala|títulu=Álbum de Minerva 1907|añu=1907|volume=VII|allugamientu=Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=IiRPAAAAYAAJ&pg=PA27&lpg=PA27|editorial=Tipografía Nacional|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Mendoza|nome=Juan Manuel|títulu=Enrique Gómez Carrillo, estudiu críticu-biográficu: la so vida, la so obra y la so dómina|añu=1946|edición=2ª|volume=II|allugamientu=Guatemala|editorial=Tipografía Nacional|ref=harv}} * {{cita publicación |apellíu=Molina Jiménez|url=http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12801205|editorial=Rede de Revistes Científiques d'América Llatina, el Caribe, España y Portugal;Sistema d'Información Científica|añu=2001|publicación=Revista Mexicana del Caribe|títulu=El Discutiniu de "El problema (1899)", de Máximo Soto Hall|volume=VI|númberu=12|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Oyuela|nome=Leticia de|títulu=Ramón Rosa, plenitúes y desengaños|editorial=Guaymuras|allugamientu=Tegucigalpa, Honduras|añu=2007|isbn=978-99926-33--67-0|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Suazo Rubí|nome=Sergio|títulu=Puxanza y crisis ideolóxica del Partíu Lliberal 100 años|editorial=Alin Editora|allugamientu=Tegucigalpa, Honduras|añu=1991|ref=harv}} * {{cita publicación |autor=Unión Tipográfica|títulu=Principales xefes del Cabrerismo|editorial=Unión Tipográfica|añu=1920|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} {{reftermina}} {{NF|1871|1944|Soto Hall, Maximo}} {{Tradubot|Máximo Soto Hall}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Guatemala]] [[Categoría:Escritores de Guatemala]] [[Categoría:Periodistes de Guatemala]] [[Categoría:Lliberales de Guatemala]] [[Categoría:Embaxadores de Guatemala]] [[Categoría:Miembros de l'Academia de Xeografía y Historia de Guatemala]] 8dd5gmj5505739qgbgggdwdj8a2g8zz 0 157263 4496423 4457540 2026-05-26T06:11:38Z Limotecariu 735 4496423 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Guerra del Totoposte |parte_de = |imaxe = Arcobienvenidaguerratotoposte.jpg |descripción_imaxe = Arcu de bienvenida a les tropes que participaron na Guerra del Totoposte; cai de L'Habana y séptima avenida sur de la [[Ciudá de Guatemala]] |fecha = [[1903]]-[[1906]] |llugar = [[Centroamérica]] |casus = Invasión salvadoriana con sofitu de Méxicu a Guatemala |descripción = |resultáu = [[Statu quo ante bellum]] |consecuencies = |territorio = |combatientes1 = [[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[República Mayor de Centroamérica]]<br />[[Ficheru:Flag of Nicaragua (1896–1908).svg|20px]] [[Nicaragua]]<br />[[Ficheru:Flag of Honduras (1890s yellow star variant).svg|20px]] [[Hondures]]<br /> [[Ficheru:Flag of El Salvador (1875–1912).svg|20px]] [[El Salvador]] |combatientes2 = {{GUA}} |combatientes3 = |políticos1 = |políticos2 = |políticos3 = |comandante1 = [[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[Ficheru:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Manuel Lisandro Barillas]] <br />[[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[Ficheru:Flag of El Salvador (1875–1912).svg|20px]] [[Tomás Regalado]] <br />[[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[Ficheru:Flag of Honduras (1890s yellow star variant).svg|20px]] [[Esteban Sierra]] <br /> [[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[Ficheru:Flag of Honduras (1890s yellow star variant).svg|20px]] [[Manuel Bonilla]]<br /> [[Ficheru:Zentralamerikanische_Gro%C3%9Frepublik_1898.svg|20px]] [[Ficheru:Flag of Nicaragua (1896–1908).svg|20px]] [[José Santos Zelaya López]] |comandante2 = [[Ficheru:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Manuel Estrada Cabrera|Manuel Estrada]] <br />[[Ficheru:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Manuel Aguilar]] |comandante3 = |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = Desconocíu |soldaos2 = 70.000 |soldaos3 = |baxes1 = |baxes2 = |baxes3 = |baxes4 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = }} La '''Guerra del Totoposte''' foi un conflictu centroaméricano que se dio en dos fases: la primer guerra del Totoposte asocedió mientres el gobiernu del xeneral [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]] en Guatemala, tres el derrocamientu del presidente salvadoreñu [[Francisco Menéndez Valdivieso|Francisco Menéndez]] por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]] que provocó l'exiliu de salvadoreños que s'abellugaron en Guatemala y quien solicitaron l'ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta. La segunda fase del conflictu surdió tres la oposición de [[Manuel Estrada Cabrera]] a la integración de Guatemala cola [[República Mayor de Centroamérica]], amparada pol presidente de Méxicu, xeneral [[Porfirio Díaz]], yá que Estrada Cabrera taba más inclináu a trabayar col gobiernu de los [[Estaos Xuníos]].{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} En dambes fases, el pueblu guatemalianu refirióse burlonamente a la guerra como la Guerra del Totoposte», porque namái sirvió por que se consumieren grandes cantidaes d'esti alimentu a base de maíz, ensin que se llegara a combatir realmente.<ref name=hernandez/> == Primer guerra del Totoposte (1890)== {{VT|San Carlos Sija|l1=San Carlos Sija}} [[Ficheru:Barillas3.jpg|200px|miniaturadeimagen|Xeneral [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]] presidente de Guatemala que dirixó les tropes guatemalianes mientres la primer fase de la guerra del totoposte, y depués combatió a les tropes del llicenciáu Manuel Estrada Cabrera mientres la segunda. Morrió asesináu en Méxicu por órdenes d'Estrada Cabrera en 1907.]] Tres el derrocamientu del presidente salvadoreñu [[Francisco Menéndez Valdivieso]] por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]], el primer designáu a la presidencia salvadoriana, Camilo Álvarez, y numberosos enemigos del nuevu réxime abellugar en Guatemala y solicitaron ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta, aduciendo que pretendía invadir a Guatemala; sicasí, la verdadera intención yera recuperar el gobiernu nel so país valiéndose del exércitu guatemalianu. Convencíu polos rumor, Barillas dictó'l siguiente decretu: {{caxa de cita|alliniación = center|anchu=80%px|Manuel Lisandro Barillas, Xeneral de División y Presidente Constitucional de la República de Guatemala,<br /> ''CONSIDERANDO: que por causa de los últimos sucesos acaecíos n'El Salvador, el Gobiernu de Guatemala tuvo qu'asitiar una parte del so exércitu n'a frontera, cola única mira de velar pola paz y de guardar l'orde públicu amenaciáu por cuenta de aquellos sucesos; qu'a pesar de les protestes de paz de Guatemala y d'haber escosu tolos medios posibles pa consiguila, la fuercia del vecín Estáu invadió'l territoriu nacional y fechu, per distintos medios, inxustes prevocaciones contra'l pueblu de Guatemala; y que ye'l casu de que l'Autoridá Suprema faiga respetar la integridá del territoriu y los sagraos derechos de la República, siendo obligación del Poder Executivu defender la independencia y l'honor de la Nación y la inviolabilidad del so suelu:''<br /> ''POR TANTU:''<br /> En Conseyu de Ministros, decretu:<br /> ''Artículu 1o.- Guatemala acepta la inxusta guerra que se-y provocó pol gobiernu de fechu establecíu n'El Salvador, y torna la responsabilidá de les aciages consecuencies que nes persones y responsabilidaes cáusense, nos individuos qu'han promovíu la fratricida llucha que güei esiste ente dambos pueblos.''<br /> ''Artículu 2o.- El Ministru de la Guerra queda encargáu del cumplimientu d'esti decretu y de dictar les midíes más enérxiques y convenientes a efeutu d'aprovir a la defensa y de llevar a términu les operaciones militares que l'estáu de guerra esixe.''<br /> Dau nel Palaciu del Poder Executivu: en Guatemala, a ventidós de xunetu de mil ochocientos noventa.<br /> Manuel Lisandro Barillas<br /> El secretariu d'Estáu nel Despachu de la Guerra: C. Mendizábal.|Tomáu de: {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides Tomo III|editorial=Tipografía Sánchez y De Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930a}}<ref name=hernandez/>}} Les tropes movilizar hasta la frontera, con Camilo Álvarez ente ellos, quien inclusive nomara a los sos ministros. Les tropes guatemalianes compuestes pol Xefe del Teatru d'Operaciones, con sede en Jutiapa el Xeneral Manuel María Aguilar Santamaría y Xefe del Área d'operaciones, con sede en [[Yupiltepeque]], el Coronel Marcos Calderón y al coordinador estratéxicu, [[Coronel]] [[San Carlos Sija|Florencio de León]] con sede nel [[San Carlos Sija|Valle De Écija]] como [[Comandante en Xefe]] del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Batallón Sijeño]] y a los demás integrantes del heroicu batallón, [[Coronel]] [[Exércitu de Guatemala|Teodoro Cifuentes]] y el [[Teniente]] [[Coronel]] [[Exércitu de Guatemala|Casimiro Arcánxel Díaz Calderón]], yá nun siguieron avanzando. Inclusive, l'exércitu de Ezeta diose'l luxu de tornar a la capital salvadoriana a encalorar un llevantamientu. Yá de regresu a la frontera, Guatemala siguió ensin mover les sos tropes; y l'asuntu terminó cola intervención de los miembros del Cuerpu Diplomáticu, que roblaron un arreglu de paz, el 21 d'agostu de 1890.<ref name=hernandez>{{harvnb|Hernández de León|1930|p=}}</ref> Con ironía, los guatemalianos llamaron a esta la guerra del totoposte», yá que namái sirvió pa movilizar granu de maíz molíu (totoposte) p'alimentar tropes que nunca combatieron, lo qu'estropió gravemente la economía del país.<ref name=hernandez/> === Aiciones militares === {|class="wikitable mw-collapsible" width=90% align=center style=font-size:0.9em |+ style=color:black;|Aiciones militares de la Guerra del Totoposte |- style=color:white; align=center !style=background:gray;|Fecha !style=background:gray;|Descripción |- |22 de xunu de 1890||Insurrección militar en San Salvador encabezada por Carlos Ezeta, contra'l gobiernu de Menéndez{{harvnp|Aceña|1899|p=170}} |- |20 de xunetu de 1890||Dempués de l'aición de Candelaria, el xeneral Camilo Álvarez, colos restos de les tropes salvadoreñes al mandu del xeneral Villavicencio replegar a Atescatempa, onde esistía una pequeña guarnición guatemaliana al mandu del coronel Garza. A les 3 de la tarde cuando Villavicencio disponer a colar a [[Jutiapa (departamentu)|Jutiapa]] d'orde del mayor xeneral Solares, una gran fuercia salvadoreño mandada por Antonio Ezeta enfusó a la plaza y tomar fácilmente.{{harvnp|Aceña|1899|p=206}} |- |21 de xunetu de 1890||Combates de Contepeque, Atescatempa y El Cocu (Guerra del Totoposte): * El 20 de xunetu los xenerales salvadoreños Monederu y Zepeda recibieron orde del cuartel xeneral de Santa Ana d'asemeyar un ataque'l día 21 a les fuercies guatemalianes del xeneral Cayetano Sánchez, procurando entretenelo, mientres les fuercies salvadoreñes d'Antonio Ezeta atacaríen a la retaguardia de Sánchez pa ganalo o a lo menos abrir pasu escontra Chingo.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} Coles mesmes, el xeneral Cayetano Sánchez - xefe d'operaciones- impartió los sos órdenes por que el 21 la brigada Barillas Castiella atacara Atescatempa pel camín de Coatepeque: les brigaes Ramos y Portillo, el batallón de Canales y un batallón de Jutiapa, verificaren un ataque similar pel llau d'[[Asunción Mita]]; y el batallón de Palencia secundar pol llau del Jícaro.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} * El 21 llibróse la batalla, na qu'un error de loxística provocó un escalabru pa los guatemalianos del lladral esquierda, qu'anuló la victoria de Sánchez pol lladral derechu.{{harvnp|Aceña|1899|p=209}} Pero una enérxica reaición ofensiva del centru guatemalianu, l'allongamientu del lladral esquierdu y un ataque de lladral na derecha poles fuercies de Jutiapa que taben nel Pinal, fixeron qu'a les 2:30 p. m. decidiérase la victoria a favor de los guatemalianos.{{harvnp|Aceña|1899|p=210}} Pero a les 3:30 p. m. Sánchez retirar escontra Chingo Embaxo, sacupando mientres la nueche escontra Papaturro.{{harvnp|Aceña|1899|p=210}} |- |26 de xunetu de 1890 |Dende [[Santa Ana (El Salvador)|Santa Ana]], el xeneral Carlos Ezeta unvió-y un telegrama a [[Tapachula]] al xeneral guatemalianu [[Juan Martín Barrundia]] nel que-y dicía: «Nun se retrase. Les nueses tropes ta colando de trunfu en trunfu. La capital de Guatemala ta casi en completa anarquía. ¡Entaínese!»{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=13}} |- |3 d'agostu de 1890 |Aición del Tempisque:<br /> Una columna de tropes guatemalianes, compuesta de fuercies de Santa Rosa, Alta Verapaz y Jutiapa, foi atacada por tropes salvadoreñes y emigraos de Guatemala. El xeneral Pedro Barillas que la mandaba replegóse violentamente y tomó posiciones favorables onde refugó a los salvadoreños.{{harvnp|Aceña|1899|p=222}} Esta foi la última aición militar de la guerra. |- |21 d'agostu de 1890|| * Roblóse la paz en [[San Salvador]], por entemediu del Cuerpu Diplomáticu acreditáu en Centroamérica. * La secretaría de Rellaciones Esteriores de Guatemala tenía conocencia de cada unu de los movimientos de Barrundia, asina que el 21 d'agostu xiró órdenes a los puertos d'[[Ocós]], [[Champerico]], [[Puerto San José|San José]] y [[Livingston (Guatemala)|Livingston]] por que procedieron cola captura de Barrundia, non ensin antes unviar una nota al consuláu de los Estaos Xuníos informándo-yos que Barrundia cometiera'l crime d'alta traición y tenía de ser prindáu.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=13}} |- |28 d'agostu de 1890||Les autoridaes de Guatemala intentaron aprehender a [[Juan Martín Barrundia]] nel interior del buque «Acapulco», pero esti aguantar al arrestu y foi peracabáu polos sos captores.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=28}} |} === Fechos destacaos pal gobiernu de Barillas === Mientres la guerra, sicasí, asocedieron dos fechos significativos pal gobiernu de Barillas: * Muerte de [[Juan Martín Barrundia]]: L'ex ministru de la Guerra de [[Justo Rufino Barrios]] yera enemigu personal del presidente Barillas desque lo engañara pa quedase cola presidencia de Guatemala n'abril de 1885.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=}} Tando nel exiliu, al saber de les victories de los salvadoreños, embarcar dende [[Méxicu]] pa El Salvador pa xunise con Ezeta. Pela so parte, cuando'l gobiernu guatemalianu enterar d'esto, amparándose nel derechu internacional detuvo la embarcación d'Estaos Xuníos onde viaxaba y solicitó la entrega de Barrundia como prisioneru. Barrundia aguantóse, pero foi ablayáu polos policías que pretendieron arrestalo nel interior del buque.{{harvnp|Secretaría de Rellaciones Esteriores|1891|p=}} * Llegada del insigne poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] a Guatemala:<ref name=torres>{{cita web|apellíu=Torres|nome=Edelberto|url=http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|website=Estrella de Nicaragua en línea|títulu=La dramática vida de Rubén Darío|fechaaccesu=2 d'agostu de 2014|añu=s.f.|ref=harv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808060736/http://estrelladenicaragua.net/?p=5265|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}}</ref> el 30 de xunu de 1890 llegó a Guatemala Rubén Darío quien fuxía de los Ezeta dende [[El Salvador]]. Cuando Darío agospiar nel Hotel Unión», a la so habitación llegó un edecán presidencial pa comunica-y que'l Presidente deseyaba velo, polo que lo condució a un salón del Palaciu onde había munches persones civil y militar frente a Barillas, quien taba nel so sillón. He equí lo qu'asocedió: {{caxa de cita|anchu=90%|alliniación=center| :- ¿Ye usté'l señor Rubén Darío? :- Sí, señor. :- Avérese, amigu. Vamos ver. ¿Ye usté tamién de los qu'anden diciendo que'l [[Francisco Menéndez Valdivieso|xeneral Menéndez]] nun foi asesináu? :- Señor Presidente, yo acabo de llegar, nun falé entá con naide; pero puede asegura-y que'l presidente Menéndez nun foi asesináu. :Barillas montó en cólera y díxo-y: :- ¿Y nun sabe usté que tengo na [[Penitenciaría Central de Guatemala|Penitenciaría]] a munchos propagadores d'esa falsa noticia? :- Señor, esa noticia nun ye falsa. El xeneral Menéndez morrió d'un ataque cardiacu, al paecer; pero si nun foi asesináu con bala o con puñal, dio-y muerte'l desagradecimientu, la infamia del xeneral Ezeta, que cometió, puede dicise, un verdaderu parricidiu. :Darío esplicólu pormenorizadamente los fechos asocedíos en [[San Salvador]] el 22 de xunu, y al terminar, el xeneral Barillas, que lo escuchara con muncha atención ya interés, díxo-y: :- Ta bien. Vaya nel intre y escriba eso. Qu'apaeza mañana mesmu. Y vease col Ministru de Rellaciones Esteriores y col Ministru de Facienda.<ref name=torres/> :Despidiéronse y Darío dir al so hotel a complacer el pidimientu de Barillas: escribió la Historia negra», narración vívida y exacta de la traición del 22 de xunu, que apaeció'l 2 de xunetu en ''L'Imparcial'', roblada col seudónimu «Tácito».|Edelberto Torres<br />La dramática vida de [[Rubén Darío]]<ref name=torres/>}} == Segunda guerra del Totoposte (1903) == {{VT|San Carlos Sija}} [[Ficheru:Manuel_Estrada_Cabrera_01.jpg|200px|miniaturadeimagen|Llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], presidente de Guatemala mientres la segunda fase de la Guerra del Totoposte.]] La segunda fase de la guerra del Totoposte foi n'efeutu la postrera que llibró [[Guatemala]] contra otru Estáu. En 1902 los presidentes de [[Nicaragua]], [[Hondures]] y [[El Salvador]] alcordaron axuntase en Nicaragua col propósitu d'aldericar sobre la fundación de la "República Mayor de Centroamérica", asesoraos pol gobiernu del xeneral [[Porfirio Díaz]] de Méxicu, quien miraba con esmolición lo que'l presidente [[Teodoro Roosevelt]] fixera con Colombia, al sofitar la independencia de la provincia colombiana de Panamá pa construyir la canal interoceánica.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} El presidente de Guatemala, [[Manuel Estrada Cabrera]], oponer a esta iniciativa. Los trés países, motivaos por intereses políticu-estratéxicos, determinaron la inconveniencia de qu'Estrada Cabrera siguiera nel poder ya intentaron aprovechar el descontentu de los guatemalianos pola forma particular d'exercer el poder per parte del presidente, carauterizáu pol terror, la intriga y la desinformación.{{sfn|Buchenau|1996|p=}}{{sfn|Arévalo Martínez|1945|p=125}} Munchos guatemalianos, ente civiles y militares, desafectos al réxime de Estrada Cabrera emigraren a los países vecinos; ente los exiliaos atopábase'l xeneral [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]], ex-presidente de Guatemala.{{sfn|Arévalo Martínez|1945|p=}} En xineru de 1903, El Salvador entamó una invasión compuesta en gran parte por emigrantes y aprovió personal al Xeneral Barillas, quien s'atopaba en [[Méxicu]]. Pela so parte, Estrada Cabrera movilizó en tres díes a cuarenta mil homes escontra la frontera con [[El Salvador]] y a quince mil a la frontera con Méxicu lo que contuvo la invasión salvadoriana. Esti ésitu estratéxicu deber a que dende 1900, Estrada Cabrera había militarizado la educación secundaria ya instituyera clases de táctica y ordenanza; amás, el serviciu militar yera obligatoriu y l'exércitu tenía esperiencia en combate poles campañes derivaes de los combates del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] ente 1871 y 1885. La esguilada de la crisis duró ochenta y cuatro díes, y a la fin Estrada Cabrera impunxo condiciones a los invasores qu'ordenaben indemnizar al Estáu de Guatemala. Llamóse-y "guerra del totoposte" porque'l suministru de les tropes yera una masa de maíz secu llamada asina: Totoposte, y hubo escasez del granu pola guerra. En mayu de 1906 volvió dase otru intentu d'invasión, producíu pol descontentu contra Estrada Cabrera nos países de la rexón y rivalidaes ente lliberales y conservadores. El Presidente d'El Salvador yera'l Xeneral [[Tomás Regalado]]. Nuevamente Guatemala decretó un estáu de Guerra. La tropa salvadoriana llogró movese hasta [[Asunción Mita]] y [[Jutiapa (Jutiapa)|Jutiapa]], y pel llau de Méxicu, [[Manuel Lisandro Barillas]] prindó [[Ayutla Tecún Umán|Ayutla]] y [[Ocós]]. Sicasí, l'exércitu guatemalianu obligó a los invasores a replegase. Don [[Manuel Estrada Cabrera]] nomó Xefe del Teatru d'Operaciones, con sede en [[Jutiapa (Guatemala)]] al Comandante en xefe de la campaña los xeneral de división Manuel Maximiliano María Aguilar Santamaría y Xefe del Área d'operaciones, con sede en [[Yupiltepeque]], al coronel Marcos Calderón, el máximu héroe d'esa guerra y al coordinador estratéxicu, coronel [[San Carlos Sija|Florencio de León]] del [[San Carlos Sija|Valle De Écija]] Comandante en Xefe del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Batallón Sijeño]] y a los demás integrantes del batallón, [[coronel]] Teodoro Cifuentes y el [[teniente coronel]] [[San Carlos Sija|Casimiro Arcánxel Díaz Calderón]], Cola participación de los siguientes [[batallones]]: *[[Fuercies Armaes de Guatemala|Batallón Sijeño]] (que los sos miembros combatieron na [[Batalla de Chalchuapa]] * Batallón Jutiapa * Batallón de Momostenango * Batallón San Raymundo * Batallón Santa Rosa * Batallón de Sololá * 2º Batallón de Salamá * Batallón Santa Rosita * Batallón Mazatenango * Batallón Del Quiche * Batallón de San José Pínula * Batallón de Amatitlan * Batallón Palencia * Batallón Escuintla * Batallón Jalapa(que los sos miembros combatieron na Batalla de Chalchuapa) Fueron batalles difíciles y de defensa heroica. Una Compañía de [[Jalapa (Guatemala)]] mató al valiente [[Xeneral]] Regalado, lo qu'amenorgó la moral de los salvadoreños y retiráronse, roblándose la paz; colo que se consolidó'l gobiernu de Manuel Estrada Cabrera y atayáronse los planes de don [[Porfirio Díaz]] de gobernar [[Centro América]] al traviés del Xeneral Regalado. Depués de casi dos meses d'hostilidaes, remató'l conflictu gracies al armisticiu robláu a bordu del [[Marina de los Estaos Xuníos|barcu de guerra d'Estaos Xuníos]] "Marblehead", depués de que les fuercies guatemalianes mataren al xeneral Regalado, quien dafechu borrachu ingresara al territoriu guatemalianu. == Ver tamién == * [[Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)]] == Notes y referencies == === Referencies === {{llistaref}} === Bibliografía === {{refcomienza}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/stream/efemridesmilit00ramguat#page/114/mode/2up|títulu=Efemérides militares|apellíu=Aceña|nome=Ramón|añu=1899|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Arévalo Martínez|nome=Rafael|enllaceautor=Rafael Arévalo Martínez|títulu=¡Ecce Pericles!|editorial=Tipografía Nacional|allugamientu=Guatemala|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|añu=1945|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=Buchenau|nome= J.| títulu=In the Shadow of the Giant, the Making of Mexico's Central America Policy (1876-1930) |editorial=Univ of Alabama Pr; Edición: Vintage Intl. |añu=1996 |isbn= 0-8173-0829-6|idioma=inglés|ref=harv}} * {{cita publicación|apellíu=de Carlos|nome=Abelardo|url=https://books.google.com/books?id=_Zk_AQAAMAAJ&pg=PA232&lpg=PA232|númberu=XXXVIII|páxina=232|títulu=Ex xeneral y ex ministru de la Guerra, Juan Martín Barrundia|publicación=[[La Ilustración Español y Americano]]|añu=1890|ubicación=España|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central|editorial=Tipografía Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo I|añu=1925|url=https://books.google.com/books?id=4a8WAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=L'Arada|ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides: capítulos de la historia d'América Central|volume=3|añu=1930|editorial=Sánchez y de Guise|url=https://books.google.com/books?id=41oKAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Carrera|ref=harv}} * {{cita llibru|url=https://archive.org/details/reportofsecretar00guat|títulu=Report of the secretary of foreign relations of the republic of Guatemala to the national legislative assembly concerning the prinde and death of General J. Martín Barrundia|autor=Secretaría de Rellaciones Esteriores|allugamientu=Guatemala|editorial=El Modelu|añu=1891|idioma=en|ref=harv}} {{reftermina}} == Bibliografía adicional == {{refcomienza}} * {{cita web|apellíu=Ortega Gaytán|nome=Jorge Antonio|url=http://grupos.emagister.com/alderica/hestoria_perdida_de_los_totoposteros_de_el_peten/14128-739414 |títulu=Alderica: Historia perdida de los totoposteros d'El Petén|website=grupos.emagister.com|añu=s.f.|cita=Datos estrayíos del resume que publicó'l coronel d'infantería DEM Jorge Antonio Ortega Gaytán (GOJA), del so próximu llibru, investigación de 30 meses de duración, tituláu "Les Guerres de don Manuel (1903 y 1906)"|fechaaccesu=15 de mayu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150206190440/http://grupos.emagister.com/alderica/hestoria_perdida_de_los_totoposteros_de_el_peten/14128-739414|fechaarchivu=6 de febreru de 2015|ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == * http://perspectivamilitar.blogspot.com/2010/07/guerra-del-totoposte-y-la campana.html {{Tradubot|Guerra del Totoposte}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Batalles de Guatemala]] [[Categoría:Batalles d'El Salvador]] [[Categoría:Batalles d'Hondures]] [[Categoría:Batalles de Nicaragua]] b2pxpxrkcdg5dxiyu3g70fzzytql1mm 0 159323 4496311 3840905 2026-05-25T22:03:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496311 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Quitéria Jesus Gonçalves<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''Jesus'''|'''Gonçalves'''}}</ref> Pinto da Silva'''<ref group=nota>Esti nome usa'l costume española de nomar el matrimoniu, poniendo primero l'apellíu de soltera de la muyer ''''' "Gonçalves"''''' y el segundu, o [[apellíu|apellíu matrimonial]] ye '''''"Pinto da Silva"'''''</ref>( [[1911]]-[[2005]]) foi una [[botánica]], [[polen|palinóloga]], [[Curador (botánica)|curadora]], y [[profesora]] [[portugal|portuguesa]].<ref>http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?id=20344</ref> Llogró una [[llicenciatura]] en [[Ciencies Biolóxiques]] de la Facultá de Ciencies de la [[universidá de Porto]]. Dende 1942, desenvolvió actividaes de [[Curador (botánica)|curaduría]], y académiques nel [[Yerbariu]] de la [[Estación Agronómica Nacional]].<ref>{{Cita web |url=http://www.dodouropress.pt/index.asp?idedicao=66&idseccao=571&id=4104&action=noticia |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180420020239/http://www.dodouropress.pt/index.asp?idedicao=66&idseccao=571&id=4104&action=noticia |fechaarchivu=2018-04-20 }}</ref> == Delles publicaciones == * {{Versalita|quitéria g. pinto da Silva}}. [[1966]]. ''Análise polínica do ar no Porto''. Sep. O Médicu 15: 24 pp. * ------------------------------------. [[1965]]. ''Ferns and flowering plants of the azores : collected in May-July 1964 during an excursion directed by Prof. Pierre Dansereau''. Sep. Agron. Lusitana 36: 5-94 * ------------------------------------. [[1956]]. ''Le contenu pollinique de l'air à Lisbonne''. Sep. Agron. Lusitana 17: 6-16 {{botánicu|Q.J.P.Silva|Silva, Quit}} == Ver tamién == * [[botánicos y epónimos]] == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Quitéria Jesus Gonçalves Pinto da Silva|7716-1}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} * {{Link|1= inglés |2= http://viaf.org/viaf/99660084/#Silva,_Quit%C3%A9ria_de_Jesus_Gon%C3%A7alves_Pinto_da|3= [[Control d'autoría]]|4=- en [[VIAF]]}} {{NF|1911|2005|Pinto da Silva, Quiteria}} {{Tradubot|Quitéria Jesus Gonçalves Pinto da Silva}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Portugal]] [[Categoría:Palinólogos y palinólogues]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] m5yp3dci17tbe7llc03qhuf0zztuhxu 0 162777 4496321 4413469 2026-05-25T23:07:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496321 wikitext text/x-wiki {{organización}} Les '''Radical faeries''' (lliteralmente "Faes radicales") son un grupu d'organizaciones [[gai|gais]]. Ye un movimientu [[contracultural]] y [[antisistema]] que refuga la "imitación de los [[heterosexual]]es" ya intenta redefinir la identidá gai. La so filosofía ta influyida pola forma de vida de los [[amerindios|nativos americanos]] y el [[neopaganismu]] de munchos de los sos miembros. El nome del movimientu vien del primer grupu, "Spiritual Conference for Radical Faeries" (congresu espiritual pa faes radicales), dau en 1979 polos sos fundadores [[Harry Hay]], John Burside, Don Kilhefner, y Mitch Walker en [[Benson (Arizona)|Benson]], [[Arizona]]. El movimientu estendióse fora d'[[Estaos Xuníos]] nes últimes décades paralelamente al [[movimientu gai]], refugando la [[capitalismu rosa|comercialización]] y los aspeutos patriarcales de la vida gai actual. Eponderando los aspeutos de la vida rural ambientalmente sostenible, y ellaborando rituales pa fundise na naturaleza. Los miembros xeneralmente asumen la personificación d'una fada, como una identidá autu-asumida. Idealizando la femineidad nun home gai. Pa munchos l'oxetivu de personificar un ente etéreo qu'espresa identidá de xéneru, de femenín a masculín y tolos puntos entemedios, ye'l camín pa transcender les llendes de la condición humana. Los grupos de Radical Faeries varien enforma d'un llugar a otru y de cutiu axúntense en comuñes temporales por estaciones y periodos solares, especialmente los [[equinocios]] y los [[solsticiu|solsticios]]. Ente les sos costumes suelen tar: faer fincapié na independencia personal enfocada a la vida en comunidá, tomar de decisiones consensuada, los círculos del corazón, la danza, el [[travestismu]], los ritos neopaganos y práutiques máxiques. Nun principiu el movimientu yera puramente pa homes gais anque delles comunidaes abriéronse a tolos xéneros y orientaciones sexuales. Les faes fueron la inspiración pa la película de [[John Cameron Mitchell]], ''[[Shortbus]]''.<ref name=filmmag>{{cita publicación|url=http://www.filmmakermagazine.com/fall2006/features/erotic_cabaré.php |títulu=Non-Stop Erotic Cabaré |nome=Sandi |apellíu=Dubowski |fecha=2006, Fall |revista=[[IFP (Independent Feature Project)#Filmmaker magacín|Filmmaker Magacín]] |fechaaccesu=20 d'abril de 2007}}</ref> == Historia == El primer grupu de Radical Faeries foi fundáu en 1979 por [[Harry Hay]], el so compañeru [[John Burnside (inventor)|John Burnside]], [[Don Kilhefner]] y [[Mitch Walker]] veteranos del [[movimientu gai|movimientu de lliberación gai]] y llamar "Spiritual Conference of Radical Faeries."<ref name="mitchwalker">Walker, Mitch (1997) ''Contradictory Views on Radical Faerie Thought''. White Crane Journal, vol 34.</ref> Toos ellos formaron un [[Āshram|ashram]] en [[Benson (Arizona)|Benson]] alredor del fin de selmana del [[Labor Day|día del trabayu]], el [[1 de setiembre]]. L'oxetivu de los creadores del movimientu les faes radicales yera'l sanamientu espiritual, per dellos medios, del aislamientu y desconexón espiritual que creíen había nos homes gais. Dellos miembros preguntaron qué clase de sociedá surdiría si los homosexuales permanecieren xuntos pelos sos propios medios, calteniéndose aparte del restu de la sociedá, esplorando la so voz interior somorguiaos nuna cultura dafechu gai. Esta busca llevó a les faes a realizar xuntes que duraben dende un día o dos a una selmana o más, onde nueves y bonales formes de rellación pudieren dir surdiendo. Pa caltener les vocaciones [[hippie]], neopagana, [[ecoloxía|ecolóxica]] y [[Ecofeminismu|ecofeminista]] les xuntes realícense al campu en paraxes naturales. Pa esti fin delles comunidaes de Radical Faeries recrearon santuarios en dellos asentamientos rurales. == Filosofía == Nun esiste nengún [[dogma]] o doctrina nes Radical Faeries. La identidá de les Radical Faeries nun ta establecida por naide. Cada individuu define la so propia naturaleza per mediu de práutiques al campu p'autu-afayase y desenvolvese. Dalgunos caltienen que l'alma gai ta xunida al mundu natural, y que la hermandá ente homosexuales ye'l fin pa ser los guardianes del espíritu natural. Como una forma de conexón col mundu natural munchos tomen un nome ritual, conocíu como'l nome de fada. Esta tradición ta inspirada nes tradiciones de los indios americanos, onde'l [[xamán]] daba un "nome medicina" con significáu espiritual pa los individuos en ritos de iniciación. La tradición de les faes ye similar sacantes cada unu escueye'l so propiu nome de fada. Los puntos de vista máxicos y de "humanismu radical" d'[[Arthur Evans (escritor)|Arthur Evans]], especialmente nel so trabayu ''Witchcraft and the Gay Counterculture'' (1978) influyó de forma significativa nel movimientu de les faes.<ref name="aevans">{{Obra citada |apellíu=Johnson |nome=Toby |títulu=International Gay and Lesbian Revue: Critique of Patriarchal Reason |url=http://gaybookreviews.info/review/2593/919 |fechaaccesu= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070822061605/http://gaybookreviews.info/review/2593/919 |fechaarchivu=22 d'agostu de 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822061605/http://gaybookreviews.info/review/2593/919 |date=2007-08-22 }}</ref> Nun artículu de la publicación de les faes, [[White Crane Journal]], col títulu "Fairies", Mitch Walker enfatiza el significáu de la cultura queer nes faes. Proponiendo que representen el primer movimientu espiritual al empar centráu y xeneráu polos gais, onde la homosexualidá ye la idea central, más qu'una adición posterior o accidental a la tradición espiritual. Argumentando que'l Radical Faerie esploración del "espíritu gai" ye central, y que ye la fonte por sigo mesmu de la espiritualidá, sabiduría y iniciación. Estableciendo que "por causa de la so naturaleza carauterístico y centrao no gai ye un movimientu pioneru n'esplorar con seriedá y fondura na homosexualidá, d'esta miente anuncia un nuevu escenariu na lliberación gai."<ref name="mitchwalker" /> Los círculos del corazón son la ferramienta central de la manera de vida de les Radical Faeries, parte de la idea del consensu. Los círculos del corazón son una idea política n'oposición a les xerarquíes, y fueron escurríos por Harry Hay del conceutu la "consciencia suxetu-suxetu". Inclúin aspeutos de terapia de grupu, grupos de desenvolvimientu del potencial humanu y de desenvolvimientu de la conciencia. Acaldía nes xuntes, el grupu da en grupos de discutiniu y de desenvolvimientu y sanación emocional. Los círculos del corazón tienen llugar pa compartir pensamientos y sentimientos, pa curar y tomar decisiones y pa desenvolver una conocencia más fonda de lo que significa ser una persona gai. Tamién pueden tener llugar pa confrontar, y faer exame de les más fondes creencies, tracamundios y faltes. El desalcuerdu, basáu na tradición del "contrariu" de los indios de les llanures, ye'l primer principiu de les faes. == Xuntes == [[Ficheru:Lighted rancoat1.jpg|thumb|150px|Mark Allyn, autodefinido como fada, preparando una xunta con un paxellu festivu en [[Breitenbush Hot Springs|Breitenbush]].]] Les Radical Faeries celebren ocho fiestes paganes al añu: [[Samhain]] ([[Halloween]]), [[Yule]] ([[solsticiu d'iviernu]]), [[Imbolc]] ([[Fiesta de la Candelaria]]), [[Ostara]] ([[equinocciu|equinocciu de primavera]]), [[Beltane]] ([[día del trabayu]]), [[Litha]] ([[solsticiu de branu]]), [[Lugnasad]] ([[Lammas]]), [[Mabon]] ([[equinocciu|equinocciu de seronda]]). Les xuntes fáense coincidir frecuentemente con eses feches. Los rituales inclúin veles, fogueres, oraciones, cantaraes, exhibiciones de drag queens, música ritual, baños de folla, cabañes de sudu, dances alredor del fueu, tambores, carreres desnudos pol monte, bailles xiratorios y espirales. La desnudez ye común nos rituales, inspiráu como otres en costumes indíxenes. La informalidá, la tolerancia, la estravagancia nel vistíu (o desnudez) son la norma nes xuntes de toles agrupaciones. Tradicionalmente tienen llugar na naturaleza y el mediu rural, anque dalgunes tienen llugar delles xuntes el mediu urbanu como la xunta del cuerpu verde en [[Vancouver]] que tien llugar tolos años en Canadá. == Santuarios == Los santuarios de les Radical Faeries, asentamientos en mediu rural o n'edificios en mediu urbanu, son llugares onde les faes axuntar pa vivir xuntos comunalmente. Anguaño hai dellos santuarios d'esti tipu en norte América, Europa, Asia y Australia. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíos= Hai |nome= Harry |enllaceautor= Harry Hay |coautores= Will Roscoe (ed.) |títulu= Radically Gai: Gay Liberation in the Words of its Founder |añu= 1996 |editorial= Beacon Press |isbn= 0-8070-7080-7 }} * {{cita llibru |títulu=Witchcraft and the Gay Counterculture |apellíos=Evans |nome=Arthur |añu=1978 |editorial=Fag Rag Books |isbn=0915480018}} * {{cita llibru |apellíos= Timmons |nome= Stuart |enllaceautor= |coautor= |títulu= The Trouble with Harry Hay: Founder of the Modern Gai Movement |añu= 1990 |editorial= Alyson Publications |isbn= 1-55583-175-3 }} * {{cita llibru |apellíos= Thompson |nome= Mark |enllaceautor= Mark Thompson (disambiguation) |coautor= |títulu= Gai Spirit: Myth and Meaning |añu= 2005 |editorial= Lethe Press/White Crane Books |isbn= 1-59021-024-7 }} * Gunny Catell: ''Rise like a Faerie''. Wien, Eigenverlag, 2015, ISBN 978-3-200-03856-1 * Gunny Catell: ''Zuhören. Listen Without Prejudice. Listen To The Earth''. Wien, Eigenverlag, 2019, ISBN 978-3-200-06410-2 ; Prensa * [http://www.rfdmag.org ''RFD'']: A Country Journal for Queer Folk Everywhere * [[White Crane Journal]], un periódicu editáu poles Radical Faeries. == Enllaces esternos == {| width=100% | width=50% valign=top | === Comunidaes === * [http://www.radfae.org/ Web Portal for Radical Faeries] * [http://www.eurofaerie.eu/ EuroFaeries website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917102609/http://eurofaerie.eu/ |date=2008-09-17 }} * [http://www.asianfaeries.com/ AsianFaeries] * [https://web.archive.org/web/20120204082217/http://www.warren-wilson.edu/~religion/newifo/religions/alternative/index/faeries/essay1.shtml Paganism and Gay Spirituality: A Survey of Radical Faeries in Asheville, North Carolina] * [http://www.radfae.org/faerielist/ FAQ about the QueerNet Faerie Email List: online radical faerie community since 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027233725/http://www.radfae.org/faerielist/ |date=2018-10-27 }} * [http://www.radicalfaeries.net/ New York City Radical Faeries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704134317/http://www.radicalfaeries.net/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.radfae.org/breitenbush/ Radical Faerie Gatherings at Breitenbush, since 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206052641/http://www.radfae.org/breitenbush/ |date=2018-02-06 }} | valign=top | === Santuarios === * [http://www.faeriecampdestiny.org/ Faerie Camp Destiny in Vermont] * [http://www.folleterre.org/ FolleTerre Faerie Sanctuary in France] * [http://www.zms.org/ Zuni Mountain Sanctuary in New Mexico] * [http://www.nomenus.org/ Nomenus Sanctuary in Oregon] * [http://www.kawashaway.org/ Kawashaway Sanctuary of the Northwoods Radical Faeries] |} {{Tradubot|Radical Faeries}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Neopaganismu]] [[Categoría:Asociaciones LGBT d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cultura LGBT]] [[Categoría:Movimientu hippie]] r5pt805k2dc6q3hq612sp2hgxtv6ik6 0 162783 4496409 4492056 2026-05-26T06:02:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496409 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Rent (película)|la película de 2005|el musical teatral}} {{Ficha d'obra de teatru |nome = Rent |nome orixinal = |imaxe = Rent_at_Nederlander_Theatre_in_Broadway.jpg |tamañu = |descripción = ''Rent'' nel Nederlander Theatre de Broadway <!-- XENERAL --> |autor = [[Jonathan Larson]] |añu = |añu publicación = |allugamientu = |xéneru = [[Musical]] |ambientada en = [[Alphabet City (Manhattan)|Alphabet City]] de [[Nueva York]] |base = ópera ''[[La bohème]]'' de [[Giacomo Puccini]] |editorial = |páxines = |idioma = |traductor = |isbn = <!-- MÚSICA --> |compositor = [[Jonathan Larson]] |lletra = [[Jonathan Larson]]<br/>Billy Aronson <small>(lletres adiccionales)</small> |UP = <!-- PUESTA N'ESCENA --> |teatru estreno = New York Theatre Workshop |llugar estreno = |añu estreno = [[13 de febreru]] de [[1996]] |direutor = |personaxes = |coro = |orquesta = |libretista = [[Jonathan Larson]] |escenógrafu = |diseñador = |iluminador = |duración = <!-- PRODUCCIÓN --> |producción = 1996 [[Off-Broadway]]<br/>1996 [[Circuitu de Broadway|Broadway]]<br/>1996 Xira n'[[Estaos Xuníos|EE.XX.]]<br/>1997 Xira n'[[Estaos Xuníos|EE.XX.]]<br/>1998 [[Teatros del West End|West End]]<br/>1999 [[Ciudá de Méxicu]]<br/>1999 [[Barcelona]]<br/>2001 Xira en [[Reinu Xuníu]]*<br/>2001 Xira n'[[Estaos Xuníos|EE.XX.]]<br/>2001 [[Teatros del West End|West End]]*<br/>2005 [[Rent (película)|Película]]<br/>2007 [[Teatros del West End|West End]]*<br/>2008 [[Buenos Aires]]*<br/>2009 Xira n'[[América del Norte]]<br/>2011 [[Off-Broadway]]*<br/>2016 [[Barcelona]]*<br/>2016 Xira n'[[Estaos Xuníos|EE.XX.]]<br/>2016 [[Ciudá de Méxicu]]*<br/>2016 Xira en [[Reinu Xuníu]]*<br/> <nowiki>*</nowiki> <small>Producciones non retruque</small><!--NUN amestar montaxes non profesionales de compañíes amateur, coleutivos d'aficionaos o agrupaciones escolares, nin versiones en conciertu o tresllaos a otra ciudá de la mesma producción--> |premios = * '''Pulitzer Prize''' * '''Tony Award''' *Meyor musical *Meyor llibretu d'un musical Meyor música orixinal *Meyor actor de repartu nun musical '''Drama Desk Award''' *Meyor musical *Meyor llibretu d'un musical Meyor actor de repartu nun musical Meyor orquestación *Meyores lletres *Meyor música}} '''''Rent''''' ye un [[musical]] rock con llibretu, música y lletres de [[Jonathan Larson]], basáu na ópera ''[[La bohème]]'' de [[Giacomo Puccini]]. La so trama central xira en redol a un grupu de mozos [[Bohemia (cultura)|bohemios]] que lluchen por salir alantre nel [[Alphabet City (Manhattan)|Alphabet City]] neoyorquín de principios de [[Años 1990|los 90]], so la constante amenaza del [[sida]]. L'espectáculu foi presentáu per primer vegada en [[1994]] como un taller teatral del New York Theatre Workshop, el mesmu escenariu onde dempués s'estrenaría'l [[13 de febreru]] de [[1996]]. Larson nunca llegó a conocer l'ésitu de la so obra. La madrugada del [[25 de xineru]] de [[1996]], el mesmu día en qu'empezaben les representaciones, el nuevu compositor finó na so casa por cuenta de un [[aneurisma d'aorta]] non diagnosticáu. Tres la bona acoyida nel circuitu alternativu, ''Rent'' dio'l saltu al Nederlander Theatre de [[Circuitu de Broadway|Broadway]], onde debutó'l [[29 d'abril]] de [[1996]] y permaneció en cartel mientres doce años, recibiendo distintos premios ente los que s'inclúi'l [[Premios Tony|Tony]] al meyor musical.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/seasons-of-love-a-rent-timeline-153048 "Seasons of Love: A Rent timeline] playbill.com, 7 de setiembre de 2008</ref> Dende'l so estrenu en [[Nueva York]], ''Rent'' pudo trate en numberosos países a lo llargo de tol mundu y foi traducíu a ensame d'idiomes. En [[2005]] foi [[Rent (película)|lleváu a la gran pantalla]] so la direición de [[Chris Columbus]] y protagonizáu por dellos miembros del repartu orixinal de Broadway.<ref>[http://www.broadwayworld.com/article/Rent-Film-to-Premiere-in-New-York-at-the-Ziegfeld-Theatre-Nov-17-20051026 "Rent filme to premiere in New York at the Ziegfeld Theatre"] broadwayworld.com, 26 d'ochobre de 2005</ref> == Argumentu == === Actu I === [[Nuechebona]] en Nueva York. L'acción asitiar nun [[loft]] industrial del Alphabet City. Mark Cohen, un aspirante a cineasta y narrador de la hestoria, disponer a rodar un documental sobre los sos amigos, mientres el so compañeru d'apartamentu Roger Davis, un músicu recién salíu de desintosicación, trata d'afinar la guitarra que nun tocó nun añu ("Tune Up #1"). El teléfonu suena y la madre de Mark dexa un mensaxe nel [[contestador automáticu]] consolando al so fíu porque la so novia Maureen Johnson acabar de dexar por una muyer ("Voice Mail #1"). Embaxo na cai, el so amigu Tom Collins, un profesor de [[filosofía]] del [[Institutu Tecnolóxicu de Massachusetts|MIT]] que torna a Nueva York dempués de ser expedientáu poles sos teoríes radicales, ye cutíu y asaltáu por unos lladrones que lo dexen quebráu nel suelu. El teléfonu vuelve sonar y esta vegada ye Benjamin Coffin III, antiguu compañeru d'apartamentu de Mark, Roger, Collins y Maureen, quien se casó cola rica heredera Allison Grey y anguaño ye'l propietariu del edificiu. Benny amenacia con desallugalos si nun paguen l'arriendu, rompiendo la promesa que-yos fixo tiempu tras de que podríen quedase nel loft gratuitamente ("Tune Up #2"). De sópitu córtase la electricidá en tol edificiu y Mark y Roger espresen les sos frustraciones ante la falta de dineru y la dificultá p'atopar la inspiración. Mentanto, la nueva pareya de Maureen, Joanne Jefferson, una abogada graduada en [[Universidá de Harvard|Harvard]], ta montando l'equipu de soníu pa la ''[[performance]]'' que la so novia va estrenar esi mesma nueche. Cola so actuación, Maureen pretende protestar contra'l plan de Benny de desallugar a los indixentes de la cortil d'al llau pa construyir un estudiu llamáu Cyberarts. Joanne nun consigue que l'equipu de soníu funcione, asina que Maureen decide pidir ayuda a Mark a pesar de la oposición de la so novia. Mark y Roger remontar contra Benny y reafítense na so negativa a pagar l'arriendu ("Rent"). Na cai, Angel Dumott Schunard, un percusionista [[drag queen]], atopa a Collins y emprésta-y ayuda. Los dos siéntense atraíos al intre, y más cuando afayen que dambos tienen sida. ("You Okay, Honey?"). Nel loft, Mark disponer a colase pa echar un gabitu a Maureen, pero antes anima a Roger a que sala a la cai y asista a la ''performance''. Tamién lu recuerda que tome la so dosis d'[[Zidovudina|AZT]], desvelando que Roger ye VIH positivu. El mozu músicu vive acoradáu pola alcordanza de la so novia April, tamién drogadicta, quien se suicidó y dexó-y una nota diciendo ''"Tenemos sida"'' ("Tune Up #3"). Mark vase y Roger espresa la so necesidá desesperada d'escribir un gran cantar pola que ser recordáu cuando muerra ("One Song Glory"). De secute, daquién pica. Ye Mimi, la vecina de baxo, quien vien pidi-y fueu pa encender una vela porque siguen ensin electricidá. Mimi coquetea con Roger y revela que trabaya como baillarina nun club [[Sadomasoquismu|S&M]] y ye adicta a la [[heroína]]. L'atracción ye mutua, pero Roger tien duldes porque ye la primer vegada que-y gusta daquién dende la muerte de April ("Light My Candle"). Nel loft de Maureen y Joanne, los padres d'esta postrera dexen un mensaxe nel contestador automáticu pa falar de trabayu, pero ella nun ta en casa pa escuchalo ("Voice Mail #2"). Collins finalmente llega al apartamentu de Roger y Mark acompañáu de Angel. Traen regalos pa toos y un montón de dineru que Angel ganó trabayando pa una señora rica. La muyer pagólu por tocar los sos tambores na puerta del edificiu de los sos vecinos (Benny y Allison, como más tarde revélase) y asina provocar que la so cafiante perrina Evita tirar pola ventana ("Today 4 O"). Nesi momentu apaez Benny y ufiérta-yos un tratu. Si convencen a Maureen de qu'ataye la protesta, él perdonará-yos l'arriendu y van poder quedase nel edificiu, pero Mark y Roger refuguen la proposición. Benny cólase y Angel convida a los mozos a una xunta de ''Pro Vivir'', un grupu de sofitu pa persones enfermes de sida. Roger torna la propuesta, pero Mark promete que se va pasar dempués d'iguar l'equipu de soníu de Maureen ("You'll See"). Mark llega a la cortil onde va tener llugar la protesta y atopa a Joanne. Anque de primeres la situación ye bien incómoda, los dos terminen coneutando yá que coinciden en que salir con Maureen ye como baillar un tangu complicáu y exasperante ("Tango: Maureen"). Dempués de solucionar los problemes de soníu, Mark xunir a Angel y Collins na xunta de ''Pro Vivir'' y graba unes imáxenes pal so documental ("Life Support"). Mentanto, Mimi torna al apartamentu de Roger y píde-y que la convide a salir con él ("Out Tonight"), pero Roger sigui teniendo mieu de volver arreyase con daquién dempués de tolo qu'asocedió con April. Ante la insistencia de Mimi a vivir el momentu y dexar tras los reconcomios, Roger refugar fríamente y espulsar del so apartamentu ("Another Day"). A soles, el mozu músicu cavilga sobre'l so mieu al sida y la incertidume na so vida, les mesmes esmoliciones que angustian a los miembros de ''Pro Vivir'' ("Will I?"). Al salir de la xunta, Mark, Collins y Angel eviten que trés policías acosen a un grupu d'indixentes, pero son increpados por una muyer que los acusa de faelo namái pa llavar la so conciencia ("On the Street"). Tres l'incidente, Collins fantasia con dexar Nueva York y abrir un restorán en [[Santa Fe (Nuevu Méxicu)|Santa Fe]], [[Nuevu Méxicu]], onde'l clima y la xente son muncho más atentes ("Santa Fe"). Mark cólase y Collins y Angel aprovechen esi momentu d'intimidá pa confesase'l so amor mutuo ("I'll Cover You"). Mientres, nuna cabina telefónica, Joanna intenta atender diverses llamaes al par que peracaba con Maureen los detalles de la so actuación ("We're Okay"). Represu pol so comportamientu con Mimi, Roger echar a la cai y de casualidá zarapica con ella ente'l bullicio de St. Mark's Place, onde la moza atópase mercando droga. Mimi acepta les sides de Roger y apuerta a dir con él a la ''performance'' de Maureen y a la celebración de dempués. Ángel mércalu a Collins un abrigu nuevu como regalu de Navidá y Benny y los policías preparar pa la protesta ("Christmas Bells"). Nel recintu, Maureen finalmente lleva a cabu la so actuación, una ''performance'' ''[[Vanguardismu|avant-garde]]'' al traviés de la cual fai risión a Benny y critica la construcción de Cyberarts ("Over the Moon"). L'ésitu ye atayante y toos van celebrase lo al Life Cafe. Ellí atópense con Benny acompañáu del so suegru, y ésti búrllase de la protesta y del estilu de vida bohemiu. El grupu respuende reafitándose nos sos valores y brindando por toles coses nes que creen. Mientres la celebración revélase que Mimi y Benny tuvieron un ''affair'' tiempu tras y Joanne empieza a sentir celos de Maureen y Mark. De secute suenen los ''[[Mensáfono|beepers]]'' de Collins, Ángel, Roger y Mimi recordándo-yos tomar el so AZT, y asina ye como estos dos últimos afayen que dambos tienen VIH. ("La Vie Bohème"). Roger y Mimi falen per primer vegada de los sos sentimientos y deciden empezar una rellación ("I Should Tell You"). Joanna ruempe con Maureen ya informa a toos de que la protesta derivó en disturbios y que la xente negar a abandonar la cortil a pesar de la presencia policial. La noticia ye acoyida pol grupu con allegría y Roger y Mimi comparten el so primer besu ("La Vie Bohème B"). === Actu II === El segundu actu empieza con tola compañía formando una llinia y esplicando que la meyor forma pa midir el pasu del tiempu ye l'amor ("Seasons of Love"). L'acción volver# a entamar na [[Nuechevieya|víspora d'Añu Nuevu]]. El grupu atópase intentando romper la pesllera del edificiu de Mark, Roger y Mimi, una y bones ésti foi clausuráu pola policía mientres la protesta de Maureen. Mimi toma la determinación de dexar la heroína y volver estudiar, ente que Joanne y Maureen deciden da-y otra oportunidá a la so rellación. Collins y Angel lleguen amarutaos de [[James Bond]] y Pussy Galore, y traen un [[soplete]] con ellos. Mark, Maureen y Joanne engaten pola escalera de quemes y consiguen entrar nel apartamentu rompiendo una ventana ("Happy New Year"). Al traviés d'una serie de mensaxes nel contestador automáticu revélase que les imáxenes que grabó Mark mientres los disturbios tuvieron muncha repercusión y que Alexi Darling, productora del informativu [[Sensacionalismu|sensacionalista]] ''Buzzline'', quier contratalo ("Voice Mail #3"). El restu del grupu consigue entrar nel edificiu utilizando'l soplete y toos festexen la llegada del nuevu añu. Benny ataya la celebración y ufiérta-yos devolver -yos la llave en cuenta de que Mark filme'l momentu, pero'l grupu acúsalu de querer faelo namái pa llavar la so imaxe nos medios. Maliciosamente, Benny suxer que foi Mimi quien lu convenció pa llegar a esi arreglu, espertando los celos de Roger a pesar de que la nueva negar tou. Angel consigue aselar los ánimos y el grupu fai un propósitu d'Añu Nuevu: permanecer siempres xuníos pase lo que pase. Roger y Mimi reconcíliense, anque ella sigue murniu y vuelve mercar heroína ("Happy New Year B"). El [[día de San Valentín]], Maureen y Joanne ensayen pa una nueva ''performance'', pero acaben teniendo una engarradiella por cuenta de les sos personalidaes tan distintes y deciden romper una vegada más ("Take Me or Leave Me"). El tiempu pasa y llega la [[primavera]] ("Seasons of Love B"). Roger y Mimi tuvieron viviendo xuntos los últimos meses, anque él sigue celosu de Benny y dacuando fala de vender la so guitarra y dexar la ciudá. Mimi torna a casa tarde dempués de tar mercando heroína y Roger colar al pisu de riba enoxáu, non ensin antes acusar a la so novia d'engañar con Benny. Por separáu, los dos cavilguen sobre la soledá y reconocen que nun pueden vivir l'unu ensin l'otru. Mientres, nun hospital, Collins curia de Angel, que la so salú empeoró pola mor del sida. A pesar de les tensiones, toles pareyes reconcíliense ("Without You"). El [[branu]] llega al so fin y Alexi Darling sigue llamando a Mark por qu'acepte el contratu de ''Buzzline'' ("Voicemail #4"). La escena camuda a una cama na que la compañía al completu executa una coreografía representando les diverses opciones sexuales. Nel clímax del númberu, Angel muerre y toles pareyes vuelven romper ("Contact"). Nel funeral de Angel, Mimi, Mark y Maureen dediquen unes pallabres a la memoria de la so amiga y Collins emociona a toos con un conmovedor discursu recordando al so amor ("I'll Cover You" (Reprise)"). Fora de la ilesia, un afeutáu Mark espresa'l so mieu a a la soledá y llapada a Alexi Darling p'avisa-y de que va llegar tarde a la entrevista de trabayu qu'alcordaron ("Halloween"). Mimi pregunta a Roger si ye ciertu que vendió la so guitarra y mercóse un coche pa dise a Sante Fe, y él respuénde-y que sí. Entós españa un agriu discutiniu ente los dos, al mesmu tiempu que Maureen y Joanne empiecen a faese reproches. Benny y Mark intenten apangar los ánimos ensin ésitu, y finalmente ye Collins quien consigue que toos aselar por respetu a Angel. Maureen y Joanne reconcíliense y cólense. El cura pide a Collins qu'ente na ilesia y Mimi intenta averase a Roger, pero ésti refugar y ella va con Benny. A soles, Roger y Mark engárrense. Roger acusa a Mark de vivir una vida falsa y escondese nel so trabayu, y Mark reprócha-y a Roger que fuxe porque tien mieu de ver morrer a Mimi. Cuando se dispón a colase, Roger dase cuenta que Mimi volviera pa dici-y adiós y qu'escuchó tola conversación, pero aun así ye incapaz de permanecer al so llau y vase a Santa Fe. Mimi quédase estrozada y Mark suxer-y qu'ingrese nun centru de desintosicación. Benny ufiertar a pagar. El cura sale de la ilesia y espulsa a toos por non disponer de dineru pa costear el funeral de Angel. Una vegada más, Benny tien un xestu de compasión y faise cargu de los gastos, recuperando la so vieya amistá con Collins ("Goodbye Love"). Tiempu dempués, Mark y Roger por fin atopen la inspiración que buscaben pa los sos proyeutos artísticos: Mark na alcordanza de Angel y Roger nel so amor por Mimi. Mark decide dexar el so emplegu en ''Buzzline'' pa volver trabayar nel so propiu documental y Roger consigue escribir el so cantar ("What You Own"). Mentanto, los padres de Roger, Mimi, Joanne y Mark dexen dellos mensaxes nos contestadores automáticos de los sos fíos, pero naide contesta ("Voice Mail #5"). Nuechebona de nuevu nel loft de Mark y Roger. Roger tornó a Nueva York y ta entusiasmáu col cantar que compunxo, anque nun foi capaz d'atopar a Mimi. Mark llogró completar el so documental y prepárase pa proyeutalo esa nueche n'honor de Allison Grey, por habese lleváu a Benny lloñe del East Village n'afayando la so rellación con Mimi. De secute córtase la electricidá y apaez Collins con un montón de billetes que consiguió manipoliando un [[caxeru automáticu]] por que dea dineru a cualesquier qu'introduza'l códigu ANGEL. La escena ye atayada por Maureen y Joanne, que traen a Mimi semiinconsciente. La moza tuvo viviendo na cai y atópase bien débil. Roger y Mimi finalmente igüen los sos tracamundios, y ella confiésa-y el so amor ("Finale"). Sabiendo que nun-y queda enforma tiempu, Roger cántalu a Mimi la balada qu'escribió pa ella ("Your Eyes"). Mimi esmorezse y toos dar por muerta, pero de sópitu la moza se incopora y cúntalos que taba caminando escontra una [[Esperiencia cercana a la muerte|lluz blanca]] cuando Angel apaecióse-y y díxo-y que tornara pa escuchar el cantar de Roger. Mimi y Roger abrazar y toos celebren la felicidá del momentu, reafitándose nel lema ''"nun hai más que güei"'' mientres el documental de Mark empieza a proyeutase ("Finale B"). == Desenvolvimientu == En [[1988]], el dramaturgu Billy Aronson tuvo la idea de crear un musical a partir de la ópera ''La bohème'', pero sustituyendo la esquisita rellumanza del mundu de Puccini pola vulgaridá y el ruíu del Nueva York modernu. Un añu dempués, Jonathan Larson, un nuevu compositor de 29 años, entró a formar parte del proyeutu y xuntos empezaron a escribir dellos cantares como "Santa Fe", "I Should Tell You" o "Splatter" (que darréu daría llugar a la tema "Rent"). Larson suxirió asitiar l'acción nel [[East Village (Manhattan)|East Village]] de [[Manhattan]], un vecinderu qu'él conocía bien yá que taba a solo unes cais del so apartamentu del [[Greenwich Village]], y qu'entós daquella yera una fervencia d'[[persona ensin llar|indixentes]], [[gai]]s, drag queens y [[movimientu punk|punk]]s. Tamién propunxo llamar al espectáculu ''Rent'', un títulu qu'en principiu nun entusiasmó a Aronson hasta qu'ésti cayó na cuenta de que, amás de ''"arriendu"'', la pallabra ''"rent"'' tamién significa ''"esgarráu"''. En [[1991]], Larson pidió permisu a Aronson pa utilizar el conceutu orixinal nel que tuvieren trabayando y faelo so, yá que la so intención yera escribir sobre les sos propies esperiencies y convertir a ''Rent'' en daqué grande, na [[ópera rock]] definitiva qu'averara'l teatru musical a la xeneración [[MTV]]. Los dos llegaron a un alcuerdu cola condición de que si la obra llegaba a Broadway, Aronson recibiría parte de les ganancies y apaecería acreditáu poles sos aportaciones. Mientres los siguientes años, Larson dedicar a componer la partitura mientres sirvía meses nel Moondance Diner pa ganase la vida, llegando a escribir cientos de cantares de les cualos solo 42 acabaríen formando parte de la versión definitiva. Na seronda de [[1992]], Larson encetó a James Nicola, direutor artísticu del New York Theatre Workshop, y apurrió-y una cinta con una [[Maqueta (música)|maqueta]] y una copia del llibretu. Unos meses dempués, en marzu de [[1993]], tuvo llugar la primer llectura dramatizada y, a pesar de la calidá del material y de los sos emocionantes cantares, quedó patente que l'espectáculu presentaba problemes d'estructura y que la so complexa llinia argumental precisaba ser revisada. En [[1994]], el NYTW llevó a cabu un taller de tres selmanes nel que yá participaron intérpretes como Anthony Rapp (Mark) o Daphne Rubin-Vega (Mimi), quien dempués tamién taríen nel repartu qu'estrenó'l musical, y qu'incluyó cantares que finalmente seríen refugaes, como por casu, "You're a Fool", "Do a Little Business" (predecesora de "You'll See" al cargu de Benny, Mark, Roger, Collins y Angel), "Female to Female A & B" (al cargu de Maureen y Joanne), "He's a Fool", "He Says", "Right Brain" (predecesora de "One Song Glory" al cargu de Roger), "You'll Get Over It" (predecesora de "Tango: Maureen" al cargu de Mark y Maureen), "Real Ta" (un númberu musical nel que Benny intentaba convencer a Mark por qu'aceptara un trabayu d'axente inmobiliariu y dexara a un llau les sos aspiraciones de convertise en cineasta) y "Open Road" (predecesora de "What You Own"). Tres esti prometedor taller, Larson nun dexó de trabayar p'ameyorar el llibretu, entamando nuevos ''workshops'' y apolazando adulces los sos defectos. El [[24 de xineru]] de [[1996]], víspora d'empezar les representaciones nel [[Off-Broadway]] (nel mesmu escenariu del NYTW), Larson concedió'l so primer y única entrevista a Anthony Tommasini, críticu musical del ''[[The New York Times|New York Times]]'', aprovechando que l'estrenu de ''Rent'' coincidía col 100ᵘ aniversariu de ''La bohème''. Dempués foise a la so casa y ellí, mientres la madrugada del día siguiente, finó por cuenta de un aneurisma d'aorta ensin diagnosticar, posiblemente causáu pol [[síndrome de Marfan]]. La función tuvo que ser atayada, pero amigos y familiares axuntar nel teatru y la compañía interpretó los cantares de ''Rent'' como homenaxe póstumu al so creador. La ''première'' oficial finalmente pudo celebrase'l [[13 de febreru]] de [[1996]], y l'espectáculu convertir nun ésitu inmediatu impulsáu poles entusiastes crítiques y pola repercusión de la muerte de Larson, llogrando vender les 150 llocalidaes disponibles en toles representaciones. Llueu se fixo evidente que yera necesariu dar el saltu a un teatru con mayor capacidá.<ref>[http://www.nytimes.com/1996/02/26/theater/looking-on-broadway-for-ramshackle-home.html "Looking on Broadway for ramshackle home"] nytimes.com, 26 de febreru de 1996</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1996/03/17/theater/theather-the-seven-year-odyssey-that-led-to-rent.html "The seven year odyssey that led to Rent"] nytimes.com, 17 de marzu de 1996</ref> == Producciones == === Broadway === Tres la bona coyida nel NYTW, ''Rent'' foi tresferíu al circuitu comercial de Broadway, onde debutó'l [[29 d'abril]] de [[1996]] nel Nederlander Theatre. Unes selmanes antes, mientres la compañía atopar en plenu procesu d'ensayos, el musical foi reconocíu col [[Premiu Pulitzer|premiu Pulitzer de teatru]], lo que contribuyó a aumentar entá más les mires.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rent-wins-pulitzer-328850 "Rent wins Pulitzer"] playbill.com, 10 d'abril de 1996</ref> Empobinada por Michael Greif y coreografiada por Marlies Yearby, la producción foi protagonizada nel so estrenu por Anthony Rapp como Mark, [[Adam Pascal]] como Roger, Daphne Rubin-Vega como Mimi, [[Jesse L. Martin]] como Collins, [[Wilson Jermaine Heredia]] como Angel, [[Idina Menzel]] como Maureen, Fredi Walker como Joanne y [[Taye Diggs]] como Benny. El restu del equipu creativu formar Paul Clay nel diseñu d'escenografía, Angela Wendt nel diseñu de vestuariu, Blake Burba nel diseñu de llume, Kurt Fischer nel diseñu de soníu, David Santana na supervisión musical y Tim Weil na direición musical. Al igual qu'asocediera nel Off-Broadway, la respuesta del públicu foi escelente, sobremanera ente los espectadores más nuevos, qu'allegaron en masa al teatru atraíos pola temática revesosa del argumentu y por una política de precios algamadizos. La crítica especializada tamién la recibió con entusiasmu y na edición de los Tony de [[1996]] foi nomáu en nueve categoríes distintos, alzándose finalmente colos premios al meyor musical, meyor llibretu, meyor música orixinal y meyor actor de repartu (Wilson Jermaine Heredia). El [[24 d'abril]] de [[2006]], con motivu del 10ᵘ aniversariu del espectáculu, el repartu orixinal volvió axuntase sobre l'escenariu del Nederlander Theatre pa ufiertar un conciertu benéficu en favor de The Jonathan Larson Performing Arts Foundation, Friends in Deed y el NYTW, llogrando recaldar más de dos millones de dólares. Na velada tamién participaron antiguos integrantes de la compañía de Broadway y de les distintes xires nacionales, qu'interpretaron una versión especial de "Seasons of Love" como despidida final.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rents-10th-anniversary-celebration-will-reunite-past-bohemians-for-three-go-131700 "Rent's 10th anniversary celebration will reunite past bohemians for three good causes"] playbill.com, 30 de marzu de 2006</ref> Dempués de doce años n'escena y unos ingresos de más de 280 millones de dólares, ''Rent'' baxó'l telón per última vegada'l [[7 de setiembre]] de [[2008]], realizando 5.123 funciones regulares y 16 previes. Na actualidá ocupa'l 11ᵘ puestu na llista d'espectáculos de mayor permanencia en cartel na hestoria de Broadway.<ref>[http://www.broadwayworld.com/article/WICKED-Will-Become-Broadways-10th-Longest-Running-Show-This-Weekend-20160210 "Wicked will become Broadway's 10th longest running show this weekend"] broadwayworld.com, 10 de febreru de 2016</ref> La última representación, que foi grabada y comercializada sol títulu ''Rent: Filmed Live on Broadway'', cuntó con dos miembros del repartu orixinal, Rodney Hicks (Benny) y Gwen Stewart (solista de "Seasons of Love"), acompañaos de Adam Kantor como Mark, Will Chase como Roger, Renée Elise Goldsberry como Mimi, Michael McElroy como Collins, Justin Johnston como Angel, [[Eden Espinosa]] como Maureen y [[Tracie Thoms]] como Joanne (dempués d'interpretar esi mesmu personaxe na adautación cinematográfica de [[2005]]).<ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/415/conmovedores-ultimas-funciones-de-rent-en-broadway/ "Conmovedores últimes funciones de Rent en Broadway"] todomusicales.com, 4 de setiembre de 2008</ref> === West End === ;1998 L'estrenu européu tuvo llugar el [[12 de mayu]] de [[1998]] nel Shaftesbury Theatre del [[Teatros del West End|West End londinense]], con funciones previes dende'l [[21 d'abril]] y un repartu encabezáu por Anthony Rapp como Mark (darréu reemplazáu por [[Joe McFadden]]), Adam Pascal como Roger (darréu reemplazáu por [[Adrian Lewis Morgan]] y Peter Eldridge), Krysten Cummings como Mimi (darréu reemplazada por Maya Days y Lorraine Vélez), Jesse L. Martin como Collins (darréu reemplazáu por Mark Leroy Jackson y Mark Vincent), Wilson Jermaine Heredia como Angel (darréu reemplazáu por Andy Señor), Jessica Tezier como Maureen (darréu reemplazada por Jocelyn Hughes), Jacqui Dubois como Joanne y Bonny Lockhart como Benny (darréu reemplazáu por Desune Coleman).<ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/05-1998/rent-opens-today-12-may_30494.html "Rent opens today"] whatsonstage.com, 12 de mayu de 1998</ref><ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/09-1998/mcfadden-joins-new-cast-members-for-rent_30425.html "Joe McFadden joins new cast members for Rent"] whatsonstage.com, 18 de setiembre de 1998</ref> A pesar de ser una réplica exacta de la producción neoyorquina y de cuntar con dalgunos de los sos protagonistes orixinales, la versión británica de ''Rent'' nun consiguió repitir l'ésitu alcanzáu pola so homóloga en Broadway y, el [[30 d'ochobre]] de [[1999]], despidióse definitivamente de los escenarios ensin llograr recuperar la inversión inicial.<ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/09-1999/west-end-rent-posts-early-closing-notices_29042.html "West End Rent posts early closing notices"] whatsonstage.com, 13 de setiembre de 1999</ref> ;2001 Ente'l [[4 d'avientu]] de [[2001]] y el [[26 de xineru]] de [[2002]], ''Rent'' realizó una temporada llindada nel Prince of Wales Theatre de Londres como parte d'una xira británica qu'arrincara unos meses antes nel Haymarket Theatre de [[Leicester]]. Esti montaxe, que cuntó con un equipu creativu dafechu nuevu empobináu por Paul Kerryson, tuvo protagonizáu por Adam Rickitt como Mark, Damien Flood como Roger, Debbie Kurup como Mimi, Mykal Rand como Collins, Neil Couperthwaite como Angel, Helen York como Maureen (alternándose con Jane Doyle), Wendy Mae Brown como Joanne y Jason Pennycooke como Benny.<ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/10-2001/rent-return-preciedes-monty-at-prince-of-wales_28385.html "Rent return preciedes The Full Monty at Prince of Wales"] whatsonstage.com, 23 d'ochobre de 2001</ref> Un añu dempués, esa mesma producción tornó al Prince of Wales Theatre ente'l [[15 d'avientu]] de [[2002]] y el [[8 de marzu]] de [[2003]], con dellos cambeos nel repartu, incluyendo a Dougal Irvine como Mark, Mig Ayesa como Angel, Caprice como Maureen y Krysten Cummings como alternante de Mimi.<ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/11-2002/model-caprice-makes-musical-stage-debut-in-rent_27029.html "Model Caprice makes musical stage debú in Rent"] whatsonstage.com, 18 de payares de 2002</ref> ;2007 Una nueva puesta n'escena rebautizada como ''Rent Remixed'' pudo trate nel [[Duke of York's Theatre]] del West End ente'l [[16 d'ochobre]] de [[2007]] y el [[2 de febreru]] de [[2008]], con Oliver Thornton como Mark, [[Luke Evans]] como Roger, [[Siobhán Donaghy]], ex componente de [[Sugababes]], como Mimi, Leon Lopez como Collins, Jay Webb como Angel, Denise Van Outen como Maureen (darréu reemplazada por [[Jessie Wallace]]), Francesca Jackson como Joanne y Craig Stein como Benny.<ref>[http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/10-2007/rent-rises-for-the-21st-century_20440.html "Rent rises for the 21st century"] whatsonstage.com, 8 d'ochobre de 2007</ref> [[William Baker (modista)|William Baker]], estilista y diseñador de vestuariu conocíu pol so trabayu cola cantante [[Kylie Minogue]], foi'l direutor d'esta versión, que como principal novedá asitiaba l'acción nel Nueva York del [[sieglu XXI]]. El llibretu sufrió numberosos cambeos, alternáu l'orde de les escenes y redefiniendo dellos personaxes, como por casu, Mark, Mimi y Angel, que pasaron a tener nacionalidá británica. Steve Anderson, otru collaborador habitual de Kylie Minogue, creó nuevos arreglos musicales ya incorporó bases electróniques en cantares como "Today 4 O", "Out Tonight" y "Happy New Year". Sicasí, a pesar de los esfuercios por ufiertar un productu orixinal, la obra foi masacrada pola crítica y hubo qu'adelantrar la fecha de zarru primeramente prevista pal [[5 d'abril]] de [[2008]].<ref>[http://www.theguardian.com/stage/2007/oct/16/theatre4 "Rent"] theguardian.com, 16 d'ochobre de 2007</ref><ref>[http://www.broadwayworld.com/westend/article/Rent-Remixed-Closing-West-End-Run-Early-Feb2-20071219 "Rent Remixed closing West End run early"] broadwayworld.com, 19 d'avientu de 2007</ref> === Méxicu === ;1999 La ''première'' mundial en [[idioma español]] tuvo llugar el [[24 de xunu]] de [[1999]] nel Teatru Alamea de [[Ciudá de Méxicu]] (actual [[Centru Cultural Telmex|Centru Cultural]]), onde l'espectáculu permaneció en cartel hasta'l [[27 de febreru]] de [[2000]]. Producida poles empreses MAT Theatrical & Entertainment y [[Ocesa Teatru|OCESA]] del grupu [[Corporación Interamericana d'Entretenimientu|CIE]], la puesta n'escena mexicana foi una réplica exacta de la so homóloga en Broadway, con direición de Abby Epstein (direutora residente na versión neoyorquina), coreografía de Christine Bandelow y direición musical de Isaac Saúl y Víctor Manuel Aguilar.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rent-opens-in-mexico-june-24-82757 "Rent opens in Mexico"] playbill.com, 24 de xunu de 1999</ref> La compañía tuvo liderada por Enrique Chi como Mark, [[Erik Rubín]] como Roger, Samantha Salgado como Mimi, Beto Castillo como Collins, César Romero como Angel, Ana Liz Rivera como Maureen, Pía Entá como Joanne y Sergio Zaldívar como Benny. Tamién formaron parte del repartu Jano Fuentes y Damaris Martínez, quien unos meses dempués daríen el saltu a [[España]] pa interpretar a Angel y Joanne respeutivamente na producción orixinal de [[Barcelona]]. ;2016 Ente'l [[20 d'ochobre]] de [[2016]] y el [[28 de mayu]] de [[2017]], el Teatru Milán de Ciudá de Méxicu acoyó'l primera revival mexicanu (bien malu, por cierto), de ''Rent'', dirixíu por Diego del Ríu y protagonizáu por Rodolfo Zarco como Mark, Kike Jiménez como Roger, Daiana Liparoti como Mimi, Iker Madrid como Collins, Luis Carlos Villarreal como Angel, Giména Gómez como Maureen, Paloma Cordero como Joanne y José Sampedro como Benny. El restu del equipu artísticu completar Jacobo Toledo na coreografía, Jorge Ballina nel diseñu d'escenografía, Mario Marín nel diseñu de vestuariu, Matías Gorlero nel diseñu de llume, José A. Magdaleno nel diseñu de soníu, José Skertchly na supervisión musical y Diego del Ríu y Enrique Madrid na adautación del llibretu al español.<ref>[http://www.eluniversal.com.mx/articulo/espectaculos/musica/2016/10/12/rent-une-esperiencia-y-mocedá "Rent xune esperiencia y mocedá"] eluniversal.com.mx, 12 d'ochobre de 2016</ref> === España === ;1999 N'España estrenó'l [[4 de payares]] de [[1999]] nel [[Teatru Principal (Barcelona)|Teatre Principal]] de Barcelona, con producción de Focus y Rock & Pop (anguaño [[Stage Entertainment]]), y un presupuestu de 108 millones de pesetes (cerca de 650.000 euros). Abby Epstein, quien yá tuviera al frente del espectáculu en Méxicu, fíxose cargu de la direición na versión española, que al igual que n'otros países, foi un montaxe clónicu del orixinal, con coreografía de Christine Bandelow y direición musical de Xavier Navarro.<ref>[https://elpais.com/diario/1999/10/28/catalunya/941072862_850215.html "Focus llanza Rent como'l musical más modernu que se vio en Barcelona"] elpais.com, 28 d'ochobre de 1999</ref> El repartu, escoyíu ente los 400 candidatos que se presentaron a les audiciones, tuvo encabezáu por [[Daniel Anglès]] como Mark, [[Pablo Puyol]] y [[Ignasi Vidal]] alternándose como Roger, Sandra de Victoria como Mimi, [[Miquel Fernández]] como Collins, Jano Fuentes como Angel, Manuela Nieto como Maureen, Damaris Martínez como Joanne y Jorge Fernández-Hidalgo como Benny. ''Rent'' realizó la so última función en Barcelona'l [[26 de marzu]] de [[2000]] y de siguío entamó una xira per delles ciudaes españoles, rematando con una temporada llindada nel [[Edificiu Coliseum|Teatru Coliseum]] de [[Madrid]] ente'l [[10 d'ochobre]] y el [[26 de payares]] de [[2000]]. Mientres el ''tour'' y la estancia na capital, Sergi Cuenca reemplazó a Xavier Navarro como direutor musical.<ref>[https://elpais.com/diario/2000/10/18/cultura/971820011_850215.html "La nueva bohemia"] elpais.com, 18 d'ochobre de 2000</ref> ;2016 Coincidiendo col 20ᵘ aniversariu del so debú nel Off-Broadway, ''Rent'' tornó a Barcelona con una nueva puesta n'escena empobinada por Daniel Anglès y afecha per primer vegada al [[idioma catalán|catalán]], que se representó nel [[Aliança del Poble Nou|Casín l'Aliança del Poblenou]] ente'l [[26 de xineru]] y el [[20 de marzu]] de [[2016]]. El mesmu Daniel Anglès xunto a Víctor Arbelo, Nil Bofill, Susanna Domènech, Jordi Taixés y Miquel Tejada fueron los artífices d'esta producción al traviés de la sociedá Non Day But Today. El repartu tuvo lideráu por Nil Bofill como Mark, Víctor Arbelo como Roger, Mireia Òrrit como Mimi, Xavi Navarro como Collins, Albert Bolea como Angel, Anna Herebia como Maureen, Queralt Albinyana como Joanne y [[Roger Berruezo]] como Benny. Amás de la direición de Daniel Anglès, el montaxe cuntó con coreografía de Oscar Reyes, diseñu d'escenografía y vestuariu de Raquel Ibort, Marc Salicrú y Marc Udina, diseñu de llume de Xavi Costas y Daniel Anglès, diseñu de soníu de Jordi Ballbé y Albert Ballbé, direición musical de Miquel Tejada y adautación al catalán de Daniel Anglès y Marc Gómez.<ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/6150/los-jovenes-bohemios-de-rent-ocupen-el-casín-laliana-del-poblenou-de-barcelona/ "Los mozos bohemios de Rent ocupen el Casino L'Aliança del Poblenou de Barcelona"] todomusicales.com, 20 de xineru de 2016</ref><ref>[http://playbillder.com/show/vip/Non_day_but_today/2016/RENT_20492/page/1 Rent Barcelona 2016] playbillder.com</ref> El [[24 d'agostu]] de [[2017]], l'espectáculu retornó en formatu conciertu pa ufiertar un únicu pase n'en el [[Teatru Griegu|Teatre Grec]] de Barcelona, dientro de la programación del festival Mas i Mas. L'actriz Lorraine Vélez, conocida por haber interpretáu a Mimi en Broadway y el West End, tamién participó nel eventu como estrella convidada.<ref>[https://www.broadwayworld.com/spain/article/ESCLUSIVA-Lorraine-Velez-ser-convidada-especial-en-RENT-EN-CONCERT-20170811 "Lorraine Vélez va ser convidada especial en Rent en concert"] broadwayworld.com, 11 d'agostu de 2017</ref> === Arxentina === Sol títulu ''Rent: La vida ye güei'', la versión arxentina estrenóse'l [[26 de marzu]] de [[2008]] na sala principal de [[Fundación Konex#Ciudá Cultural Konex|Ciudá Cultural Konex]], un centru artísticu multidisciplinar allugáu nuna antigua fábrica de [[Buenos Aires]]. Protagonizada por Andrés Bagg como Mark, Germán Tripel como Roger, Florencia Otero como Mimi, Pablo Sultani como Collins, Ángel Hernández como Angel, Laura Confuerte como Maureen, Deborah Turza como Joanne y Martín Repetto como Benny, la producción cuntó con un equipu creativu propiu formáu por Valeria Ambrosio na direición, James Murray na direición d'actores, Gustavo Carrizu na coreografía, Facundo Lozano y Ana Repetto nel diseñu d'escenografía (aprovechando la estética industrial del espaciu), Walter Jara nel diseñu de vestuariu, Sandro Pujía nel diseñu de llume y Guillermo López nel diseñu de soníu. La direición musical corrió al cargu de Gaby Goldman, ente que l'adautación al español del llibretu foi realizada por Marcelo Kotliar.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1006530-rent-dures-realidaes-y-lo-que-puede-faer-l'amor-y-l'amistá "Rent, dures realidaes y lo que puede amorecer y l'amistá"] lanacion.com.ar, 23 d'abril de 2008</ref> El [[8 d'agostu]] de [[2008]], Anthony Rapp, el Mark orixinal de Broadway y de la película de [[2005]], asistió como convidáu especial a la representación númberu 100 y, mientres los saludos finales, xubió al escenariu pa interpretar los cantares "La Vie Bohème" y "Seasons of Love" acompañáu de tol repartu.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1038209-rent-un legáu musical "Rent: un legáu musical"] lanacion.com.ar, 10 d'agostu de 2008</ref> ''Rent: La vida ye güei'' baxó'l telón per última vegada'l [[28 de setiembre]] de [[2008]], dempués de más de 130 funciones y superando los 20.000 espectadores. Na edición de [[2008]] de los [[Premios ACE (Arxentina)|premios ACE]] foi reconocíu nes categoríes de meyor diseñu de llume, meyor coreografía y revelación masculina (Ángel Hernández). El [[16 d'avientu]] de [[2008]], la compañía volvió axuntase na escampada de Ciudá Cultural Konex pa ufiertar un conciertu con una selección de los cantares más representativos del musical. La esperiencia repitió'l [[11 d'ochobre]] de [[2016]], nesta ocasión como parte de les celebraciones del 10ᵘ aniversariu de Ciudá Cultural Konex.<ref>[http://www.musicalesbaires.com.ar/una-ueva-puesta-de-rent-presentar en-baires-en-5-funciones/ "Rent en conciertu festexando los 10 años del CC Konex"] musicalesbaires.com.ar, 11 d'ochobre de 2016</ref> === Otres producciones === ''Rent'' representóse en países como [[Alemaña]], [[Arxentina]], [[Australia]], [[Austria]], [[Bélxica]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[República Popular China|China]], [[Corea del Sur]], [[Cuba]], [[Dinamarca]], [[Eslovaquia]], [[España]], [[Estaos Xuníos]], [[Estonia]], [[Filipines]], [[Finlandia]], [[Grecia]], [[Hungría]], [[Irlanda]], [[Islandia]], [[Israel]], [[Italia]], [[Xapón]], [[Méxicu]], [[Noruega]], [[Nueva Zelanda]], [[Países Baxos]], [[Panamá]], [[Perú]], [[Polonia]], [[Portugal]], [[Puertu Ricu]], [[Reinu Xuníu]], [[República Checa]], [[República Dominicana]], [[Singapur]], [[Sudáfrica]], [[Suecia]], [[Suiza]], [[República de China|Taiwán]] o [[Trinidá y Tobagu]], y foi traducíu a ensame d'idiomes (alemán, catalán, checu, coreanu, danés, eslovacu, español, finlandés, francés, griegu, hebréu, húngaru, islandés, italianu, xaponés, neerlandés, noruegu, polacu, portugués y suecu). En total foi vistu por más de 10 millones de persones en tol mundu y la so recaldación global supera los 630 millones d'euros. N'Estaos Xuníos salió a la carretera en delles ocasiones. La primer xira (''Angel Tour'') dio empiezu'l [[18 de payares]] de [[1996]] nel Shubert Theatre de [[Boston]], protagonizada por Sean Keller como Mark, Luther Creek como Roger, Celeste Simone como Mimi, C. C. Brown como Collins, Stephan Alexander como Angel, Carrie Hamilton como Maureen, Sylvia MacCalla como Joanne y James Rich como Benny, y concluyó el [[5 de setiembre]] de [[1999]] nel Golden Gate Theatre de [[San Francisco (California)|San Francisco]]. A lo llargo de la so andadura de casi trés años, la producción vio pasar pol so repartu a numberosos intérpretes, incluyendo a los miembros de la compañía orixinal de Broadway Anthony Rapp (Mark) y Daphne Rubin-Vega (Mimi).<ref>[http://www.nytimes.com/1996/11/20/theater/rent-on-the-road-with-a-new-life-beginning-in-boston.html "Rent on the road with a new life, beginning in Boston"] nytimes.com, 19 de payares de 1996</ref><ref>[http://www.playbill.com/news/article/last-chance-rent-ends-its-national-tour-in-san-francisco-sept.-5-84009 "Last chance: Rent ends its national tour in San Francisco"] playbill.com, 4 de setiembre de 1999</ref> La segunda xira (''Benny Tour'') arrincó'l [[13 de xunetu]] de [[1997]] en La Jolla Playhouse de [[San Diego (California)|San Diego]] y caracterizóse por realizar estancies más curties en mercaos más amenorgaos. Entós daquella, Michael Grief yera'l direutor artísticu de La Jolla Playhouse y foi él quien propunxo estrenar ellí. [[Neil Patrick Harris]] como Mark, Christian Mena como Roger, Julia Santana como Mimi, Mark Leroy Jackson como Collins, [[Wilson Cruz]] como Angel, Leigh Hetherington como Maureen, Kenna J. Ramsey como Joanne y D'Monroe como Benny encabezaron el repartu orixinal d'esti montaxe, que tuvo percorriendo'l país mientres cuatro años ininterrumpíos, despidiéndose definitivamente de los escenarios el [[15 de xunetu]] de [[2001]] en San Francisco.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/la-jolla-rent-begins-previews-july-1-329196 "La Jolla Rent begins previews"] playbill.com, 1 de xunetu de 1997</ref> La ''première'' canadiense tuvo llugar el [[7 d'avientu]] de [[1997]] nel Royal Alexandra Theatre de [[Toronto]], con Chad Richardson como Mark, Luther Creek como Roger, Krysten Cummings como Mimi, Danny Blanco como Collins, Jai Rodríguez como Angel, Jennifer Aubry como Maureen, Karen LeBlanc como Joanne y Damian Perkins como Benny. El [[26 de xunetu]] de [[1998]], l'espectáculu baxó'l telón per última vegada en Toronto y de siguío foi tresferíu al National Arts Centre d'[[Ottawa]] y al Vogue Theatre de [[Vancouver]]. A la producción canadiense de ''Rent'' conocer non oficialmente pol nome de ''Collins Tour''.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/new-yorks-rent-to-go-up-but-not-everywhere-73973 "New York's Rent to go up but not everywhere"] playbill.com, 12 de marzu de 1998</ref> La primer versión en llingua non inglesa foi la de Xapón, onde debutó'l [[24 de setiembre]] de [[1998]] con una xira nacional qu'empezó nel Akasaka Blitz de [[Tokiu]] y visitó ciudaes como [[Osaka]], [[Fukuoka]] y [[Nagoya]].<ref>[http://www.geocities.co.jp/Hollywood-Kouen/4243/tour.html Rent Japan Tour 98&99] www.geocities.co.jp</ref> Pa celebrar el 10ᵘ aniversariu del so estrenu, ''Rent'' embarcar nun ''tour'' mundial qu'arrincó'l [[22 de payares]] de [[2005]] nel Kallang Theatre de Singapur y concluyó nel [[12 de febreru]] de [[2006]] nel [[Centru Internacional de Convenciones de Taipéi|International Convention Center]] de [[Taipéi]], dempués de pasar per ciudaes como [[Ḥong Kong]], [[Beixín]], [[Shanghai]] o [[Seúl]]. L'actriz y cantante hongkonesa [[Karen Mok]] dio vida a Mimi nesta producción, acompañada de Trey Ellett como Mark, Jeremy Kushnier como Roger, John Eric Parker como Collins, Andy Señor como Angel, Caren Lyn Manuel como Maureen, Danielle Lee Greaves como Joanne y Daryl C. Brown como Benny. Una vegada terminada la so etapa asiática, el montaxe tenía previstu dar el saltu a [[Europa]], pero finalmente foi atayáu ensin una esplicación oficial per parte de los sos promotores.<ref>[http://www.broadway.com/buzz/94959/rent-bway-alums-take-to-the-road-for-10th-anniversary-tour/ "Rent Broadway alums take to the road for 10th anniversary tour"] broadway.com, 7 de payares de 2005</ref><ref>[http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2006/01/20/2003289909 "This space is for Rent"] taipeitimes.com, 20 de xineru de 2006</ref> Tres el zarru en Broadway, Anthony Rapp y Adam Pascal volvieron repitir los sos icónicos papeles de Mark y Roger nuna xira de despidida (''Broadway Tour'') que dio empiezu'l [[6 de xineru]] de [[2009]] nel Palace Theatre de [[Cleveland]] y tuvo na carretera más d'un añu, rematando'l [[7 de febreru]] de [[2010]] nel [[Complexu centru de convenciones de Sacramento|Community Center Theater]] de [[Sacramento (California)|Sacramento]]. El restu del repartu formar Lexi Lawson como Mimi, Michael McElroy como Collins, Justin Johnston como Angel, [[Nicolette Hart]] como Maureen, Haneefah Wood como Joanne (darréu reemplazada por Merle Dandridge), Jacques C. Smith como Benny y Gwen Stewart (tamién de la compañía orixinal de Broadway) como la solista de "Seasons of Love".<ref>[http://www.playbill.com/news/article/cleveland-rocks-rapp-and-pascal-return-to-rent-for-new-broadway-tour-156612 "Cleveland rocks! Anthony Rapp and Adam Pascal return to Rent for new Broadway tour"] playbill.com, 6 de xineru de 2009</ref><ref>[http://www.playbill.com/news/article/cest-la-vie-rent-tour-with-pascal-rapp-and-stewart-shutters-feb.-7-165589 "C'est La Vie: Rent tour with Adam Pascal, Anthony Rapp and Gwen Stewart shutters"] playbill.com, 7 de febreru de 2010</ref> Mientres la estancia na [[Detroit Opera House|Opera House]] de [[Detroit]], Adam Pascal tuvo qu'abandonar temporalmente el repartu por cuenta d'una [[Hernia discal|hernia de discu cervical]] y foi sustituyíu por Cary Shields.<ref>[http://www.broadwayworld.com/article/Adam-Pascal-Herniates-Disc-Cary-Shields-Fills-in-on-RENT-Tour-for-Detroit-Engagement-20090218 "Adam Pascal herniates disc; Cary Shields fills in on Rent tour for Detroit engagement"] broadwayworld.com, 18 de febreru de 2009</ref> L'actor Neil Patrick Harris (Mark nel ''Benny Tour'') dirixó una producción que se representó los díes [[6 d'agostu|6]], [[7 d'agostu|7]] y [[8 d'agostu]] de [[2010]] nel [[Hollywood Bowl]] de [[Los Angeles]], protagonizada por [[Skylar Astin]] como Mark, [[Aaron Tveit]] como Roger, [[Vanessa Hudgens]] como Mimi, Wayne Brady como Collins, Telly Leung como Angel, [[Nicole Scherzinger]] como Maureen, Tracie Thoms como Joanne, Collins Pennie como Benny y Gwen Stewart como la solista de "Seasons of Love".<ref>[http://www.playbill.com/news/article/la-vie-boheme-starry-rent-plays-the-hollywood-bowl-aug.-6-8-170654 "La Vie Bohème: Starry Rent plays the Hollywood Bowl"] playbill.com, 6 d'agostu de 2010</ref> El [[7 de febreru]] de [[2011]], la sala Galileo Galilei de Madrid acoyó un conciertu benéficu en favor de la [[Organización non gubernamental|ONG]] ''Sofitu Positivu'' nel que se repasaron los principales cantares del espectáculu. Entamáu por Bimon Producciones, l'eventu foi posible gracies a la participación de numberosos artistes habituales del xéneru musical n'España que collaboraron de manera desinteresada.<ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/2721/bimon-producciones-entama-un conciertu-benefico-de-rent-en-madrid/ "Bimon Producciones entama un conciertu benéficu de Rent en Madrid"] todomusicales.com, 20 de xineru de 2011</ref> Debíu al ésitu de la propuesta, el [[27 de xunu]] de [[2011]] ufiertóse un segundu recital nel Teatru Coliseum de la [[Gran Vía]], nesta ocasión en versión íntegra y enmarcáu dientro de les celebraciones del [[Día Internacional del Arguyu LGBT|Arguyu LGBT]].<ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/3075/bimon-producciones-presenta-la-version-completa-de-rent-en-un-nuevu-conciertu-benefico/ "Bimon Producciones presenta la versión completa de Rent nun nuevu conciertu benéficu"] todomusicales.com, 9 de xunu de 2011</ref> Solo trés años dempués d'echar el zarru nel Nederlander Theatre, ''Rent'' tornó a la cartelera neoyorquina con una puesta n'escena dafechu anovada que se representó nel New World Stages del Off-Broadway ente'l [[11 d'agostu]] de [[2011]] y el [[9 de setiembre]] de [[2012]], dirixida por Michael Greif y protagonizada nel so estrenu por Adam Chanler-Berat como Mark, Matt Shingledecker como Roger, Arianda Fernandez como Mimi, Nicholas Christopher como Collins, Michael Rodríguez como Angel, Annaleigh Ashford como Maureen, Corbin Reid como Joanne y Ephraim Sykes como Benny. El restu del equipu creativu formar Larry Keigwin na coreografía, Mark Wendland nel diseñu d'escenografía, Angela Wendt nel diseñu de vestuariu, Kevin Adams nel diseñu de llume, Brian Ronan nel diseñu de soníu y Tim Weil na supervisión musical.<ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/3069/se-anuncia-el-reparto-que-estrenara-rent-en-el-off-broadway/ "Se anuncia el reparto que va a estrenar Rent nel Off-Broadway"] todomusicales.com, 8 de xunu de 2011</ref><ref>[http://www.todomusicales.com/content/content/3931/rent-anuncia-los sos-ultimas-funciones-en-el-off-broadway/ "Rent anuncia les sos últimes funciones nel Off-Broadway"] todomusicales.com, 3 de xunetu de 2012</ref> Ente'l [[24 d'avientu]] de [[2014]] y el [[31 de marzu]] de [[2015]], el Centru Cultural Bertolt Brecht de [[L'Habana]] acoyó un montaxe producíu por Nederlander Worldwide Entertainment n'asociación col Conseyu Nacional de les Artes Escéniques de Cuba, convirtiendo a ''Rent'' nel primer musical de Broadway de gran formatu en llegar a la isla en más de cincuenta años. Empobináu por Andy Señor, tou un veteranu de la obra dempués de dar vida a Angel en Nueva York, Londres y na xira d'Estaos Xuníos, l'espectáculu cuntó con un repartu d'intérpretes cubanos lideráu por Mario Alain Sardiñas como Mark, Josep Rafael Pontes como Roger, Joanna Gómez como Mimi, Reynier Morales como Collins, Luis Alberto Aguirre como Angel, Zammys Jiménez como Maureen, Laritza Pulido como Joanne y Osvaldo Pedroso como Benny.<ref>[http://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/cuba/article4975344.html "Broadway in Havana: Rent opens in Cuba led by Miami direutor"] miamiherald.com, 25 d'avientu de 2014</ref><ref>[http://www.granma.cu/cultura/2015-04-01/la embaxada-de-broadway-despídese "La embaxada de Broadway despídese"] granma.cu, 1 d'abril de 2015</ref> == Adautación cinematográfica == {{main|Rent (película)}} En [[2005]], ''Rent'' foi lleváu a la gran pantalla so la direición de [[Chris Columbus]]. El guión foi escritu por [[Stephen Chbosky]] ya incorporó llixeres diferencies respeuto al llibretu de Jonathan Larson, modificando dellos elementos de la hestoria y convirtiendo parte de los cantares en diálogos. Seis de los ocho protagonistes orixinales de la producción de Broadway, Anthony Rapp (Mark), Adam Pascal (Roger), Jesse L. Martin (Collins), Wilson Jermaine Heredia (Angel), Idina Menzel (Maureen) y Taye Diggs (Benny), repitieron na película, acompañaos de [[Rosario Dawson]] (Mimi) y Tracie Thoms (Joanne). Daphne Rubin-Vega, l'actriz qu'estrenó'l papel de Mimi na versión teatral nun pudo formar parte del repartu porque s'atopaba embarazada nel momentu del rodaxe, ente que Fredi Walker (Joanne en Broadway) foi refugada por cuenta de que la so edá yá nun yera la fayadiza pal personaxe. La cinta debutó n'Estaos Xuníos el [[23 de payares]] de [[2005]] y permaneció na llista de les diez películes más taquilleres mientres tres selmanes, a pesar de que les crítiques nun fueron demasiáu favorables. N'España editóse direutamente en formatu domésticu.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rent-filme-to-make-premiere-at-ziegfeld-theatre-128820 "Rent filme to make premiere at Ziegfeld Theatre"] playbill.com, 26 d'ochobre de 2005</ref> Amás de l'adautación cinematográfica, tamién esiste una grabación en direuto que foi filmada el [[7 de setiembre]] de [[2008]] mientres la última representación nel Nederlander Theatre de Broadway, con Adam Kantor como Mark, Will Chase como Roger, Renée Elise Goldsberry como Mimi, Michael McElroy como Collins, Justin Johnston como Angel, Eden Espinosa como Maureen, Tracie Thoms como Joanne y Rodney Hicks como Benny. Comercializada sol títulu ''Rent: Filmed Live on Broadway'', la grabación proyeutar en cines d'Estaos Xuníos y Canadá, y tamién salió a la venta en DVD y Blu-ray.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rent-filmed-live-on-broadway-appears-on-dvd-and-blu-ray-feb.-3-157577 "Rent: Filmed Live on Broadway appears on DVD and Blu-Ray"] playbill.com, 3 de febreru de 2009</ref> == Personaxes == === Personaxes principales === {| style="wikitable" border="0" | width=20% style="background:#FBCEB1"| '''Personaxe''' | style="background:#FBCEB1"| '''Descripción''' |- valign="top" | '''Mark Cohen''' | Un mozu [[Pueblu xudíu|xudíu]] aspirante a cineasta qu'actúa como [[narrador]] del espectáculu. Comparte apartamentu col so meyor amigu Roger y al empezar la obra acábalu d'abandonar la so novia Maureen. Atópase rodando un documental cola so vieya cámara sobre los sos amigos y la so manera de vida. |- valign="top" | '''Roger Davis''' | Un cantante y guitarrista recién salíu de desintosicación. Comparte apartamentu con Mark y el so suañu ye escribir un gran cantar pola que ser recordáu cuando muerra. Vive acoradáu pola alcordanza de la so novia April, tamién drogadicta, quien se suicidó al afayar que los dos teníen VIH. |- valign="top" | '''Mimi Márquez''' | Una nueva toxicómana d'orixe hispanu que trabaya como baillarina nun club S&M. Vive nel mesmu edificiu que Mark y Roger, y al igual qu'esti postreru, tien VIH. Nel pasáu solía salir con Benny, pero al conocer a Roger, los dos siéntense atraíos darréu. |- valign="top" | '''Tom Collins''' | Un profesor de filosofía del MIT que torna a Nueva York dempués de ser expedientáu poles sos teoríes radicales. Mark describir como un ''"xeniu de los ordenadores, maestru y [[Anarquismu|anarquista]] vagamundu que corrió desnudu pol [[Partenón]]"''. Tien sida y suaña con abrir un restorán en Santa Fe xunto a los sos amigos, onde los problemes de la gran ciudá nun los afecten. Antes de dexar Nueva York compartía apartamentu con Mark, Roger, Maureen y Benny. |- valign="top" | '''Angel Dumott Schunard''' | Un percusionista drag queen con un gran corazón. Socorre a Collins cuando ésti ye asaltáu por unos lladrones y los dos conecten al intre. Tamién tien sida y ye miembru de ''Pro Vivir'', un grupu de sofitu pa persones seropositives. |- valign="top" | '''Maureen Johnson''' | Una artista de ''performances'' que lleva a cabu remanes protesta de calter anarquista. Solía salir con Mark, pero dempués de se-y infiel abandonar y agora empezó una rellación con una muyer llamada Joanne. |- valign="top" | '''Joanne Jefferson''' | Una abogada lesbiana pola que Maureen dexó a Mark. Fía d'una familia rico y poderoso, estudió derechu civil en Harvard y agora tamién se fai cargu de la producción de les actuaciones de la so novia. Ye controladora y responsable, y siempres cumple coles regles establecíes, xusto tou lo contrario que Maureen. |- valign="top" | '''Benjamin "Benny" Coffin III''' | Antiguu compañeru d'apartamentu de Mark, Roger, Collins y Maureen, y actual propietariu del edificiu. Ta casáu con Alison Grey, fía d'una faneguera familia, y entama desallugar a los indixentes de la cortil pa construyir un estudiu llamáu Cyberarts. Pola so traición toos considéren-y escoria ''[[yuppie]]''. Nel pasáu tuvo una rellación con Mimi. |} === Otros personaxes === {| style="wikitable" border="0" | width=20% style="background:#FBCEB1"| '''Personaxe''' | style="background:#FBCEB1"| '''Descripción''' |- valign="top" | '''Sra. Cohen''' | La madre de Mark, una típica señora xudía. A lo llargo de la obra dexa dellos mensaxes de voz nel contestador automáticu del so fíu ("Voice Mail #1", "Voice Mail #3" y "Voice Mail #5"). |- valign="top" | '''Alexi Darling''' | Productora de ''Buzzline'', informativu sensacionalista que quier contratar a Mark a raigañu del ésitu de les imáxenes qu'ésti graba mientres la protesta pol desallugu de los indixentes de la cortil. Intenta contautar con Mark al traviés de dellos mensaxes de voz nel so contestador automáticu ("Voice Mail #3" y "Voice Mail #5"). |- valign="top" | '''Sr. y Sra. Jefferson''' | Los fanegueros padres de Joanne. Nel primer actu dexen un mensaxe de voz conxuntu nel contestador automáticu de la so fía ("Voice Mail #2") y, dempués, cerca del final de la obra, el Sr. Jefferson vuelve dexar otru ("Voice Mail #5"). De normal, el Sr. y la Sra. Jefferson tamién canten los solos de "Seasons of Love". |- valign="top" | '''Madre de Roger''' | Dexa un mensaxe nel contestador automáticu del so fíu preguntar pol so paradoriu ("Voice Mail #5"). |- valign="top" | '''Madre de Mimi''' | Al igual que la madre de Roger, dexa un mensaxe de voz nel contestador automáticu de la so fía preguntar n'español pol so paradoriu ("Voice Mail #5"). |- valign="top" | '''Sr. Grey''' | El suegru de Benny, un home rico y antiguo dueñu del edificiu onde viven Mark, Roger y Mimi, hasta que lo vendió al so xenru. |- valign="top" | '''L'Home''' | El camellu habitual de Mimi, basáu nel personaxe Parpignol de ''La bohème''. Nel pasáu tamién solía vende-y droga a Roger. |- valign="top" | '''Paul''' | El líder del grupu de sofitu pa enfermos de sida ''Pro Vivir''. |- valign="top" | '''Gordon, Steve, Ali, Pam y Sue''' | Miembros del grupu de sofitu pa enfermos de sida ''Pro Vivir''. Nel llibretu orixinal convidar a sustituyir los sos nomes polos de conocíos de la compañía que finaren por causa de la enfermedá (por casu, na última función en Broadway, Sue pasó a llamase Lisa). |- valign="top" | '''Llimpiaparabrís''' | Indixente que vive nel vecinderu y apaez delles vegaes mientres la obra. |- valign="top" | '''Camareru''' | Camareru del Life Cafe qu'atiende a los protagonistes mientres la celebración tres la ''performance'' de Maureen. |- valign="top" | '''Señora de les bolses''' | Indixente que s'enfrenta a Mark cuando ésti evita que la policía acose a un grupu de vagamundos. |- valign="top" | '''Pastor''' | Sacerdote qu'espulsa a Collis de la ilesia porque nun puede pagar el funeral de Angel. |- valign="top" | '''Repartu''' | Policías, bohemios, vendedores, indixentes. |} == Númberos musicales == {| style="wikitable" border="0" width="100%" |- valign="top" | colspan="4" | '''Actu I''' |- valign="top" | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu orixinal''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu en Méxicu''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu n'España''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu n'Arxentina''' |- valign="top" | Tune Up #1 | Afinando #1 | Afinando #1 | Afinando #1 |- valign="top" | Voice Mail #1 | Corréu de voz #1 | Buzón de voz #1 | Contestador #1 |- valign="top" | Tune Up #2 | Afinando #2 | Afinando #2 | Afinando #2 |- valign="top" | Rent | Renta | Alquiler | Arriendu |-valign="top" | You Okay, Honey? | ¿Sigues enteru? | ¿Sigues enteru? | ¿Te mancaron? |- valign="top" | Tune Up #3 | Afinando #3 | Afinando #3 | Afinando #3 |- valign="top" | One Song Glory | Gloria | Gloria | Cantar de gloria |-valign="top" | Light My Candle | Priende'l mio vela | ¿Puedes encender? | ¿Non prendés el mio vela? |- valign="top" | Voice Mail #2 | Corréu de voz #2 | Buzón de voz #2 | Contestador #2 |- valign="top" | Today 4 O | Güei por ti | Güei por ti | Güei ye por vos |- valign="top" | You'll See | Esperen y van ver | Pensáilo | Esperen |- valign="top" | Tango: Maureen | El tangu Maureen | El tangu Maureen | El tangu Maureen |- valign="top" | Life Support | Pro Vivir | Pro Vivir | Pola vida |-valign="top" | Out Tonight | A un llugar | A un llugar | A dalgún llugar |- valign="top" | Another Day | Vuelve dempués | Seique dempués | Va Ser otra vegada |-valign="top" | Will I? | ¿Voi Poder? | ¿Voi Poder? | ¿Voi Perder la mio dignidá? |- valign="top" | On the Street | El regaño | Na cai | Na cai |-valign="top" | Santa Fe | Santa Fe | Santa Fe | Santa Fe |-valign="top" | I'll Cover You | Te voi cubrir | Te voi abrigar | Te voi curiar |- valign="top" | We're Okay | Tou bien | Vamos bien | Tou bien |- valign="top" | Christmas Bells | Navidá avérase | Güei ye Nuechebona | Navidá |-valign="top" | Over the Moon | La lluna saltar | La lluna saltar | Saltu de fe |-valign="top" | La Vie Bohème | La Vie Bohème | La Vie Bohème | La Vie Bohème |- valign="top" | I Should Tell You | ¿Cómo digo? | Tengo tantu que dicite | Te diría |-valign="top" | La Vie Bohème B | La Vie Bohème B | La Vie Bohème B | La Vie Bohème B |- valign="top" | colspan="4" | <br/>'''Actu II''' |- valign="top" | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu orixinal''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu en Méxicu''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu n'España''' | width=25% style="background:#FBCEB1" | '''Títulu n'Arxentina''' |- valign="top" | Seasons of Love | Tiempos d'amor | Tiempo d'amor | Ciclo d'amor |- valign="top" | Happy New Year | Añu nuevu feliz | Feliz añu nuevu | Un añu meyor |- valign="top" | Voice Mail #3 | Corréu de voz #3 | Buzón de voz #3 | Contestador #3 |- valign="top" | Happy New Year B | Añu nuevu feliz B | Feliz añu nuevu B | Un añu meyor B |- valign="top" | Take Me or Leave Tenme me o vete | O m'aceptes o vete | Acéptame o dejame |- valign="top" | Seasons of Love B | Tiempos d'amor B | Tiempos d'amor B | Ciclos d'amor B |- valign="top" | Without You | Si faltes | Si nun tas | Si nun tas |- valign="top" | Voice Mail #4 | Corréu de voz #4 | Buzón de voz #4 | Contestador #4 |- valign="top" | Contact | Contauto | Contautu | Contauto |-valign="top" | I'll Cover You (Reprise) | Te voi cubrir (Reprise) | Te voi abrigar (Reprise) | Te voi curiar (Reprise) |- valign="top" | Halloween | Halloween | Halloween | Halloween |- valign="top" | Goodbye Love | Adiós amor | Adiós amor | Hasta nunca amor |- valign="top" | What You Own | Ser ye tener | Ser ye tener | Importa quien sos |- valign="top" | Voice Mail #5 | Corréu de voz #5 | Buzón de voz #5 | Contestador #5 |- valign="top" | Finale | Final | Final | Final |- valign="top" | Your Eyes | Mirar | Mirar | Los tos güeyos |- valign="top" | Finale B | Final B | Final B | Final B |} == Reparties orixinales == {| {{tablaguapa}} width="100%" |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Producción''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Mark''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Roger''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Mimi''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Collins''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Angel''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Maureen''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Joanne''' | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Benny''' |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Broadway<br/><small>(1996)</small>''' | rowspan="2" align="center" | Anthony Rapp | rowspan="2" align="center" | [[Adam Pascal]] | align="center" | Daphne Rubin-Vega |rowspan="2" align="center" | [[Jesse L. Martin]] | rowspan="2" align="center" | [[Wilson Jermaine Heredia]] | align="center" | [[Idina Menzel]] | align="center" | Fredi Walker | align="center" | [[Taye Diggs]] |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''West End<br/><small>(1998)</small>''' | align="center" | Krysten Cummings | align="center" | Jessica Tezier | align="center" | Jacqui Dubois | align="center" | Bonny Lockhart |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Ciudá de Méxicu<br/><small>(1999)</small>''' | align="center" | Enrique Chi | align="center" | [[Erik Rubín]] | align="center" | Samantha Salgado |align="center" | Beto Castillo |align="center" | César Romero |align="center" | Ana Liz Rivera | align="center" | Pía Entá |align="center" | Sergio Zaldívar |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Barcelona<br/><small>(1999)</small>''' | align="center" | [[Daniel Anglès]] | align="center" | [[Pablo Puyol]]<br/>[[Ignasi Vidal]] | align="center" | Sandra de Victoria |align="center" | [[Miquel Fernández]] | align="center" | Jano Fuentes | align="center" | Manuela Nieto |align="center" | Damaris Martínez | align="center" | Jorge Fernández-Hidalgo |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''West End<br/><small>(2001)</small>''' | align="center" | Adam Rickitt | align="center" | Damien Flood | align="center" | Debbie Kurup | align="center" | Mykal Rand | align="center" | Neil Couperthwaite | align="center" | Helen York | align="center" | Wendy Mae Brown | align="center" | Jason Pennycooke |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Película<br/><small>(2005)</small>''' | align="center" | Anthony Rapp | align="center" | [[Adam Pascal]] | align="center" | [[Rosario Dawson]] | align="center" | [[Jesse L. Martin]] | align="center" | [[Wilson Jermaine Heredia]] | align="center" | [[Idina Menzel]] | align="center" | [[Tracie Thoms]] | align="center" | [[Taye Diggs]] |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''West End<br/><small>(2007)</small>''' | align="center" | Oliver Thornton | align="center" | [[Luke Evans]] | align="center" | [[Siobhán Donaghy]] | align="center" | Leon Lopez | align="center" | Jay Webb | align="center" | Denise Van Outen | align="center" | Francesca Jackson | align="center" | Craig Stein |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Buenos Aires<br/><small>(2008)</small>''' | align="center" | Andrés Bagg | align="center" | Germán Tripel | align="center" | Florencia Otero |align="center" | Pablo Sultani | align="center" | Ángel Hernández | align="center" | Laura Confuerte |align="center" | Deborah Turza | align="center" | Martín Repetto |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Barcelona<br/><small>(2016)</small>''' | align="center" | Nil Bofill | align="center" | Víctor Arbelo | align="center" | Mireia Òrrit | align="center" | Xavi Navarro |align="center" | Albert Bolea | align="center" | Anna Herebia | align="center" | Queralt Albinyana | align="center" | [[Roger Berruezo]] |- | align="center" style="background:#FBCEB1" | '''Ciudá de Méxicu<br/><small>(2016)</small>''' | align="center" | Rodolfo Zarco | align="center" | Kike Jiménez | align="center" | Daiana Liparoti | align="center" | Iker Madrid | align="center" | Luis Carlos Villarreal | align="center" | Giména Gómez | align="center" | Paloma Cordero |align="center" | José Sampedro |} == Fuentes ya inspiración == Jonathan Larson inspirar en diverses fontes pa la creación de ''Rent''. La mayor parte del argumentu y los personaxes ta tomaos direutamente de la ópera ''La bohème'' de Giacomo Puccini, que la so ''première'' mundial tuvo llugar en febreru de [[1886]], esautamente un sieglu antes del estrenu de ''Rent''. Al igual que Puccini, Larson fixo xirar la trama en redol a un grupu de mozos artistes ensin dineru, pero treslladando l'acción del [[París]] del [[sieglu XIX]] al East Village neoyorquín de principios de los 90, y sustituyendo la plaga de [[tuberculosis]], principal amenaza en ''La bohème'', pola epidemia del VIH y el sida. Los nomes y les identidaes de los personaxes de ''Rent'' son un reflexu de los sos homólogos na ópera de Puccini, anque con delles variaciones. Por casu, Joanne ye una adautación del sexu opuesto de Alcindoro, pero tamién tien pincelaes de Marcello. {| style="wikitable" width="100%" border="0" | style="background:#FBCEB1"| '''''La bohème''''' | style="background:#FBCEB1"| '''''Rent''''' |- valign="top" | '''Marcello''', pintor | '''Mark Cohen''', cineasta |-valign="top" | '''Rodolfo''', poeta | '''Roger Davis''', cantante y guitarrista con VIH |- valign="top" | '''Mimi''', cordudera enferma de tuberculosis | '''Mimi Márquez''', baillarina nun club S&M con VIH |- valign="top" | '''Colline''', filósofu | '''Tom Collins''', anarquista y profesor de filosofía enfermu de sida |-valign="top" | '''Schaunard''', músicu | '''Angel Dumott Schunard''', percusionista caleyeru enfermu de sida |-valign="top" | '''Musetta''', cantante | '''Maureen Johnson''', artista de ''performances'' |- valign="top" | '''Alcindoro''', abogáu del estáu | '''Joanne Jefferson''', abogada (tamién ta basada parcialmente en Marcello) |- valign="top" | '''Benoit''', propietariu del edificiu | '''Benjamin "Benny" Coffin III''', propietariu del edificiu |} ''Rent'' tamién presenta paralelismos con ''La bohème'' en dalgunos de los sos pasaxes musicales. Asina, "Light My Candle" cumple'l mesmu propósitu na trama que "Che gelida manina", la pieza que toca Roger a la guitarra ye l'aria "Quando men vo" (tamién conocida como "Musetta's Waltz")", "Goodbye Love" tien una escena de confrontación equivalente na ópera de Puccini, y na primer estrofa de "Take Me or Leave Me", Maureen describe la forma en que la xente míralo pela cai tal que fai Musetta en "Quando men vo". Amás, hai una referencia esplícita mientres el númberu "La Vie Bohème" cuando Mark presenta a Roger diciendo ''"Y Roger va tratar de faer una evocativa y duce cantar... que nun nos recuerde al Valse de Musetta"''. Otra de les influencies clares nel argumentu de ''Rent'' ye la mesma vida del so autor. Larson vivió munchos años en Nueva York na más absoluta probeza y ensin nenguna esperanza de futuru, mientres trataba de sacar alantre la so carrera como compositor teatral. El nuevu autor sacrificó la so estabilidá económica pol arte y compartió munchos de los mieos y esperances de los sos personaxes. Elementos del so día ente día como la estufa de madera illegal, la bañera na cocina o'l timbre estropiáu (los sos invitaos teníen que llamar dende una cabina telefónica de la cai y él refundiába-yos les llaves pela ventana) apaecen en diversos momentos de ''Rent''. El personaxe de Mark Cohen ye una combinación de dos de los sos amigos, el direutor de fotografía y productor Jonathan Burkhart y el documentalista Eddie Rosenstein, ente que la trama na que Maureen dexa a Mark por una muyer ta basada nuna vivencia similar qu'él mesmu esperimentó con una exnovia. Nel so llibru ''Stagestruck: Theater, AIDS, and the Marketing of Gay America'', la escritora y activista Sarah Schulman acusó a Larson de plaxar dellos personaxes la so novela ''People in Trouble'', lo mesmo que de perpetuar estereotipos sobre'l sida y la comunidá LGBT. A pesar d'ello, Schulman nunca presentó una demanda.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/interrogation/2005/11/sarah_schulman.html "Sarah Schulman: The lesbian writer Rent ripped off"] slate.com, 23 de payares de 2005</ref> La frase ''"Soi muncho más home que tu... y muncho más muyer que cualesquier de les que vas poder llegar a tener en tola to vida"'', atribuyida a Angel Dumott Schunard mientres el so funeral, foi pronunciada orixinalmente por Antonio Fargas na película ''Car Wash'' (1976), onde interpretaba a una estravagante travesti emplegada d'un túnel de llavadura de coches. Darréu tamién foi utilizada pol personaxe Hollywood Montrose de les películes ''[[Mannequin|Maniquín]]'' (1987) y ''[[Mannequin 2|Atrapa a esi maniquín]]'' (1991). Hasta llegar a la so versión definitiva, los personaxes de ''Rent'' sufrieron numberosos cambeos. Sacante Mark, nun principiu toos ellos teníen sida, incluyendo Maureen y Joanne. Les sos dedicaciones tamién fueron concebíes de manera distinta: Mark yera un pintor, Roger un compositor teatral, Angel un músicu de jazz y Collins un artista caleyeru. El calter de Maureen yera muncho más seriu y el so ''performance'' nun xiraba en redol a la vaca de "Hey Diddle Diddle" sinón a [[Edipo]]. Amás, nos primeros borradores describir a Angel y Collins como caucásicos, y el papel de Benny yera menos secundariu. Inclusive interpretaba un cantar tituláu "Real Ta" que foi esaniciada mientres el procesu de creación. Dalgunes de les llocalizaciones de la obra esistieron en realidá, como por casu el Life Café, el restorán onde tien llugar el númberu musical "La Vie Bohème", que taba asitiáu en 10th Street con Avenue B hasta'l so zarru en [[2013]]. Pela so parte, los disturbios colos que remata'l primer actu tán basaos nel españíu de violencia que surdió en [[1988]] como respuesta al toque de queda impuestu pola policía en [[Tompkins Square Park]]. "Will I?", el cantar cola que los miembros de ''Pro Vivir'' espresen el mieu y la congoxa de vivir con sida, tamién ta inspirada nun fechu real. Larson asistió mientres un tiempu a les xuntes de ''Friends in Deed'', una [[organización ensin ánimu d'arriquecimientu]] qu'ayuda a les persones con sida a enfrentase a la enfermedá. Mientres una de les sesiones, un home púnxose de pies y dixo qu'él nun tenía mieu a morrer, pero que sicasí sí había daqué que-y apavoraba: perder la so dignidá. D'esta anéudota surdió la primer frase del cantar (''"¿Voi Perder la mio dignidá?"''). Los miembros de ''Pro Vivir'', Steve, Gordon, Ali, Pam y Sue, llámense asina n'honor a amigos de Larson que morrieron pola mor del sida, y dacuando los sos nomes sustituyir polos de conocíos de la compañía que finaron por esti motivu. Nun principiu, la xunta del grupu diba ser una celebración del amor y del lema ''"forget regret"'', pero dalgunos amigos de Larson afeutaos pol sida dixéron-y que vivir cola enfermedá nun yera tan bono d'aceptar, y que la escena nun reflexaba'l mieu y la rensía que provoca. Por esta razón, Larson añadió'l diálogu ente Gordon y el líder de ''Pro Vivir'' Paul, nel que'l primeru esprésa-y el so disconformidá col credo del grupu. Lynn M. Thomson ye una dramaturga que foi contratada pol NYTW p'ayudar a Larson na reescritura del llibretu de ''Rent''. Según Thomson, ente mayu y ochobre de [[1995]], ella y Larson crearon una "nueva versión" del espectáculu pola que nun foi acreditada y que foi decisiva a la hora convertir a ''Rent'' nun ésitu. En payares de [[1996]], Thomson llevó'l casu a los tribunales, reclamando 40 millones de dólares y el 16% de los ''royalties'' pola autoría de más d'un terciu del material. Sicasí, mientres el xuiciu nun foi capaz de recordar les lletres de los cantares nin la estructura del llibretu qu'aseguraba escribir. El xuez falló nel so contra y dio a Larson el creitu completu de ''Rent''. Dicha sentencia foi darréu confirmada por un [[Cortes d'Apelaciones d'Estaos Xuníos|Tribunal Federal d'Apelaciones]]. N'agostu de [[1998]], el pleitu foi resueltu por aciu un alcuerdu económicu ente Thomson y la familia Larson, anque les cláusules del mesmu nunca fueron revelaes.<ref>[http://www.nytimes.com/1998/09/10/theater/family-of-rent-creator-settles-suit-over-authorship.html "Family of Rent creator settles suit over authorship"] nytimes.com, 10 de setiembre de 1998</ref> == Impautu cultural y legáu == "Seasons of Love" ye'l cantar de ''Rent'' que más popularidá algamó y de cutiu interprétase en solitariu fuera del contestu de la obra. Por cuenta de que la so lletra fala del pasu del tiempu y de recapitular sobre l'añu qu'acaba, ye habitual escuchala en [[Actu de graduación|ceremonies de graduación escolares]]. ''Rent'' ye un de los musicales con una mayor base de fans detrás, que fáense llamar a sí mesmos ''rentheads''. Anque anguaño'l términu sirve pa referise a cualquier persona encegolada col espectáculu, orixinalmente utilizar pa denominar a los mozos qu'acampaben a les puertes del Nederlander Theatre col fin de faese con una de les entraes a venti dólares que se poníen a la venta acaldía dos hores primero qu'empezara la función. De magar, otros títulos de Broadway siguieron l'exemplu de ''Rent'' y ufierten ciertu númberu de ''tickets'' rebaxaos col enfotu de averar esti tipu de producciones a la xente que nun puede dexase los precios habituales. Programes de televisión como ''[[The Simpsons]]'', ''[[Family Guy]]'', ''[[Friends]]'', ''[[Will & Grace]]'', ''[[Scrubs]]'', ''[[Glee]]'', ''[[The Big Bang Theory]]'', ''[[Gilmore Girls]]'', ''[[Felicity]]'', ''[[Saturday Night Live]]'', ''[[The Office]]'', ''[[Franklin & Bash]]'', ''[[2 Broke Girls]]'', ''[[Girls (serie de televisión)|Girls]]'', ''[[Seinfeld]]'', ''[[The Neighbors]]'', ''[[Modern Family]]'', ''[[Smash (serie de televisión)|Smash]]'', ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]]'' y ''[[Bob's Burgers]]'' incluyeron referencies direutes a la obra de Larson. Na versión cinematográfica de ''[[Hedwig and the Angry Inch]]'', el personaxe de Yitzhak aspira a consiguir el papel de Angel nuna producción en xira de ''Rent'' y tamién apaez llevando una camiseta col logo del musical, al igual que [[Deadpool|Wade Wilson]] nuna escena de la película ''[[Deadpool (película)|Deadpool]]''. Esta postrera, amás, contién un chisgo a la lletra de "I'll Cover You" (''"You can't buy love, but you can rent it for three minutes"'') en boca de [[Stan Lee]], quien da vida al ''[[disc-jockey]]'' d'un club de ''[[Estriptis|striptease]]''. La [[Revista (xéneru)|revista]] del Off-Broadway ''Forbidden Broadway Strikes Back'' burllar de dellos cantares de Larson como "Rant" ("Rent"), "Ouch! They're Tight" ("Out Tonight"), "Season of Hype" ("Seasons of Love"), "Too Gay 4 O (Too Het'ro 4 Me)" ("Today 4 O"), "Pretty Voices Singing" ("Christmas Bells") and "This Ain't Boheme" ("La Vie Bohème").<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/forbidden-broadway-strikes/id903097147 "Forbidden Broadway Strikes Back (Volume 4)"] itunes.apple.com</ref> Unu de los protagonistes de la película ''[[Team America: World Police]]'' interpreta un papel en ''Lease'', un espectáculu de Broadway asonsaña de ''Rent'' que'l so númberu final titúlase "Everyone has AIDS!". [[Lin-Manuel Miranda]], compositor del musical ''[[Hamilton (musical)|Hamilton]]'', considera a Larson como una de les sos principales fontes d'inspiración y el so cantar "Wrote My Way Out", incluyida nel álbum ''The Hamilton Mixtape'', contién una referencia esplícita a ''Rent'' (''"Running out of time like I'm Jonathan Larson's rent check"'').<ref>[http://www.playbill.com/article/lin-manuel-miranda-and-leslie-odom-jr-reveal-how-rent-shaped-history-and-hamilton-com-341546 "Lin-Manuel Miranda and Leslie Odom, Jr. reveal how Rent shaped history and Hamilton"] playbill.com, 11 de febreru de 2015</ref> == Grabaciones == Esisten dellos álbumes grabaos nos sos respeutivos idiomes polos repartos de Broadway (1996), Alemaña (1999), Islandia (1999), Italia (2000), Países Baxos (2000), Corea del Sur (2000, 2001 y 2002), Suecia (2001) y Hungría (2003), amás de la banda sonora de la película (2005) y numberosos [[Extended play|EPs]] y singles promocionales.<ref>[http://castalbums.org/shows/Rent/294/ Grabaciones de Rent] castalbums.org</ref> El doble álbum orixinal de Broadway foi publicáu por [[DreamWorks Records]] y contién práuticamente la totalidá del llibretu, dexando fuera solo dellos fragmentos falaos. Como ''bonus track'' inclúyese una versión de "Seasons of Love" interpretada pol cantante [[Stevie Wonder]] xunto a tola compañía. Tamién esiste una edición de ''highlights'' d'un únicu discu.<ref>[http://www.playbill.com/news/article/rent-cd-with-stevie-wonder-cut-sets-release-date-328992 "Rent cd, with Stevie Wonder cut, sets release date"] playbill.com, 12 de xunetu de 1996</ref> == Premios y nomamientos == === Producción orixinal de Broadway === {| {{tablaguapa}} width="95%" |- ! width="5%"| Añu !width="20%"| Premiu !width="45%"| Categoría !width="20%"| Nomáu !width="10%"| Resultáu |- | rowspan="23" align="center"| 1996 | rowspan="10"| [[Premios Tony|Tony Award]] | colspan="2"| Meyor musical | {{celda|Ganador}} |- | Meyor llibretu d'un musical | rowspan="2"| [[Jonathan Larson]] | {{celda|Ganador}} |- | Meyor música orixinal | {{celda|Ganador}} |- | Meyor actor principal nun musical | [[Adam Pascal]] | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor actriz principal nun musical | Daphne Rubin-Vega | {{celda|Nomada}} |- | Meyor actor de repartu nun musical | [[Wilson Jermaine Heredia]] | {{celda|Ganador}} |- | Meyor actriz de repartu nun musical | [[Idina Menzel]] | {{celda|Nomada}} |- | Meyor direición nun musical | Michael Greif | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor coreografía | Marlies Yearby | {{celda|Nomada}} |- | Meyor diseñu de llume | Blake Burba | {{celda|Nomáu}} |- | rowspan="10"| Drama Desk Award | colspan="2"| Meyor musical | {{celda|Ganador}} |- | Meyor llibretu d'un musical | [[Jonathan Larson]] | {{celda|Ganador}} |- | Meyor actor nun musical | [[Adam Pascal]] | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor actriz nun musical | Daphne Rubin-Vega | {{celda|Nomada}} |- | Meyor actor de repartu nun musical | [[Wilson Jermaine Heredia]] | {{celda|Ganador}} |- | Meyor direición nun musical | Michael Greif | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor orquestación | Steve Skinner | {{celda|Ganador}} |- | Meyores lletres | rowspan="2"| [[Jonathan Larson]] | {{celda|Ganador}} |- | Meyor música | {{celda|Ganador}} |- | Meyor diseñu de vestuariu | Angela Wendt | {{celda|Nomada}} |- | colspan="3"| [[Premiu Pulitzer|Pulitzer Prize]] | {{celda|Ganador}} |- | rowspan="2" colspan="2"| Theatre World Award | [[Adam Pascal]] | {{celda|Ganador}} |- | Daphne Rubin-Vega | {{celda|Ganadora}} |} === Producción orixinal del West End === {| {{tablaguapa}} width="95%" |- ! width="5%"| Añu !width="20%"| Premiu !width="45%"| Categoría !width="20%"| Nomáu !width="10%"| Resultáu |- | rowspan="3" align="center"| 1999 | rowspan="3"| [[Premiu Laurence Olivier|Olivier Award]] | colspan="2"| Meyor musical nuevu | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor actriz nun musical | Krysten Cummings | {{celda|Nomada}} |- | Meyor intérprete de repartu nun musical | [[Wilson Jermaine Heredia]] | {{celda|Nomáu}} |} === Producción de Barcelona de 2016 === {| {{tablaguapa}} width="95%" |- ! width="5%"| Añu !width="20%"| Premiu !width="45%"| Categoría !width="20%"| Nomáu !width="10%"| Resultáu |- | rowspan="8" align="center"| 2017 | rowspan="8"| Premiu del Teatru Musical | colspan="2"| Meyor musical | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor direición d'escena | [[Daniel Anglès]] | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor direición musical | Miquel Tejada | {{celda|Nomáu}} |- | Meyor diseñu de sonido | Jordi Ballbé, Albert Ballbé | {{celda|Nomaos}} |- | Meyor actriz de repartu | Anna Herebia | {{celda|Nomada}} |- | Meyor actor de repartu | Albert Bolea | {{celda|Ganador}} |- | Interpretación destacada femenina | Mireia Òrrit | {{celda|Nomada}} |- | Interpretación destacada masculina | Xavi Navarro | {{celda|Nomáu}} |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.rent-elmusical.com Web oficial de la producción de Barcelona] * [http://www.rentontour.net/ Web oficial de la producción en xira per Estaos Xuníos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826125905/http://rentontour.net/ |date=2018-08-26 }} * [http://www.rentonstage.co.uk/ Web oficial de la producción en xira per Reinu Uníu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114125132/http://www.rentonstage.co.uk/ |date=2018-11-14 }} * [http://ibdb.com/show.php?id=7448 ''Rent''] en [[Internet Broadway Database]] * {{IMDb títulu|0294870|Rent (película de 2005)}} * {{IMDb títulu|1273675|Rent (grabación en direuto de 2008)}} {{Tradubot|Rent}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Musicales]] [[Categoría:Musicales de Broadway]] [[Categoría:Musicales de 1996]] [[Categoría:Musicales ganadores de Premios Tony]] [[Categoría:Musicales representaos en Madrid]] [[Categoría:Óperes rock]] [[Categoría:Cultura LGBT]] [[Categoría:Obres de teatru]] [[Categoría:Obres intelectuales póstumes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] sqyx6fud17t67mzhiitia3i9li82g9f 0 164467 4496513 4480417 2026-05-26T09:08:44Z CommonsDelinker 488 Replacing Alitalia_Logo_2017–2021.svg with [[File:Alitalia_logo.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Alitalia logo.svg|]]). 4496513 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Aeropuerto de Valencia}} {{edificiu}} L''''Aeropuertu de Valencia''', denomináu tamién '''Aeropuertu de Manises''' {{códigos aeroportuarios}}, ye un [[aeropuertos d'España|aeropuertu español]] d'[[Aena]]. Ta allugáu a 8&nbsp;km al oeste de [[Valencia]], ente los términos municipales de [[Manises]] y [[Quart de Poblet]]. La so implantación contribuyó a crear un importante centru de negocios y turismu, facilitando'l desarrollu económicu de les zones de la so alredor.<ref>{{cita web |url=http://www.aena.es/csee/Satellite/Aeropuertu-Valencia/es/Page/1048790574484//Presentacion.html|títulu= Presentación Aeropuertu de Valencia AENA|fechaaccesu=11 de marzu de 2015}}</ref> Añalmente prodúcense numberosos movimientos d'aviación privada y los trabayos aéreos rellacionaos cola agricultura son bien importantes nesti aeropuertu. Del total de pasaxeros del aeropuertu en 2013, el tráficu nacional representa un 31&nbsp;% del pasaxe, ente que el 69&nbsp;% restante correspuende al tráficu internacional.<ref name="AENA">{{cita web |url=http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/113/554/estadisticas_añal_2013_provisionales.pdf|títulu=AENA - Estadístiques del añu 2013 tráficu nacional|fechaaccesu=27 de xineru de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140124054240/http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/113/554/estadisticas_añal_2013_provisionales.pdf|fechaarchivu=24 de xineru de 2014}}</ref>Hasta 2010, la ruta con [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid-Barajas]] recoyía más del 20&nbsp;% de los pasaxeros del aeropuertu, pero cola llegada del [[Alta Velocidá Española|AVE]] a Valencia, esta ruta perdió'l 75&nbsp;% del pasaxe.<ref>{{cita web |url=https://www.levante-emv.com/economia/2013/01/18/ave-roba-760000-pasaxeros-aeropuerto-manises-anos/967622.html |títulu= levante-emv.com - L'AVE roba 760&nbsp;000 pasaxeros al aeropuertu de Manises en dos años|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref>Al respective de los principales destinos del 2013, [[París]] encabeza'l llistáu con más de 497&nbsp;651 pasaxeros (al sumar los aeropuertos [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle]], [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly]] y [[Aeropuertu de Beauvais-Tillé|Beauvais-Tillé]]), anque [[Aeropuertu de Palma|Palma de Mallorca]] (388&nbsp;277 pasaxeros) ye l'aeropuertu que más pasaxeros moviliza. Otros destinos internacionales importantes son [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich]], [[Aeropuertu de Bérgamo-Orio al Serio|Bérgamo-Orio al Serio]] (asitiáu al nordeste de [[Milán]]), [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick]], [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam-Schiphol]] y [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]]. Les ciudaes españoles con mayor tráficu de viaxeros dende Valencia son [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid-Barajas]], [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] (especialmente ente los meses de xunu a setiembre), [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] y [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]]. Destacar la gran cayida nos destinos nacionales y el bon comportamientu de les rutes europees, lo que confirma la internacionalización del Aeropuertu.<ref>{{cita web|url=http://www.aeropuertu-valencia.es/2013/01/23/trafico-por%20mercaos-dende-valencia-en-los-ultimos-ano/|títulu=VLC - Aeropuertu Valencia - Tráficu por mercaos dende Valencia nos últimos años|fechaaccesu=31 de mayu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141103165850/http://www.aeropuertu-valencia.es/2013/01/23/trafico-por|fechaarchivu=2014-11-03}}</ref> El tráficu aumentó nos últimos años. Anque l'añu 2013 cerrar con un descensu de pasaxeros hasta los 4&nbsp;599&nbsp;990 pasaxeros, un 3,2&nbsp;% menos qu'en 2012, cuando s'algamar los 4,7 millones d'usuarios, lo que yá supunxo una cayida de, 4,6&nbsp;% al respective de 2011. El máximu algamar nel añu 2007 (coincidiendo cola [[Copa América (regata)|Copa América]]): 5,9 millones de pasaxeros.<ref name="AENA" /> El volume de mercancíes tamién aumentó considerablemente nos últimos años. Ye'l segundu aeropuertu con mayor númberu de pasaxeros de la [[Comunidá Valenciana]] tres l'[[Aeropuertu d'Alicante-Elx|Aeropuertu d'Alicante]]. En 2013 quedó en décimu llugar tocantes a númberu de pasaxeros, octavu en cuanto volume de mercancíes y séptimu tocantes a númberu d'operaciones, amás quedó ente unu de los diez aeródromos de la rede que fueron rentables. L'Aeropuertu de Valencia alluga la base de l'aereollinia rexonal [[Air Nostrum]] (qu'opera cola franquicia [[Iberia rexonal]]), tamién tien base nel aeropuertu [[Vueling]] y [[Ryanair]]. En marzu de 2007 entró en funcionamientu un nuevu edificiu terminal p'aviación rexonal, conectáu cola Terminal principal (T1).<ref name="La nueva terminal entra en serviciu y amplía un 33&nbsp;% la capacidá del aeropuertu de Manises">{{cita web |url=http://www.lasprovincias.es/prensa/20070325/cvalenciana/nueva-terminal-entra-serviciu_20070325.html|títulu= lasprovincias.es - La nueva terminal entra en serviciu y amplía un 33&nbsp;% la capacidá del aeropuertu de Manises |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref>El 31 de xunetu de 2012 tuvo llugar la inauguración de la Nueva Terminal (T2).<ref name="Manises inaugura la so nueva terminal ante la indiferencia oficial">{{cita web |url=http://ccaa.elpais.com/ccaa/2012/08/01/valencia/1343849067_329378.html|títulu= elPaís.com - Manises inaugura la so nueva terminal ante la indiferencia oficial|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> L'aeropuertu recibió crítiques polos espertos del sector, yá que desque s'instaló [[Ryanair]] en payares de 2004, esta aereollinia llogró concentrar más del 40&nbsp;% de los pasaxeros totales del aeropuertu.<ref>{{cita web |url=https://www.levante-emv.com/economia/2013/03/31/aeropuertu-manises-ganara-33-nueves-rutes-campana-verano/985852.html|títulu= levante-emv.com - L'aeropuertu de Manises va ganar 33 nueves rutes pola campaña de branu |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> En 2008 por cuenta de les desavenencies cola [[Xeneralidá Valenciana]], Ryanair cerró la so base, lo que produció la perda d'una cantidá notable de pasaxeros y 750 puestos de trabayu nel aeródromu, hasta la so reapertura nel 2010.<ref>{{cita web |url=http://economia.elpais.com/economia/2008/10/24/actualidad/1224833580_850215.html|títulu= elPaís.com - Ryanair cierra definitivamente la so base en Valencia|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lasprovincias.es/v/20100624/economia/ryanair-reabre-base-valencia-20100624.html|títulu= lasprovincias.es - Ryanair reabre la so base en Valencia y ufierta diez nueves rutes a partir de payares |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> == Xeografía física == === Allugamientu === L'aeropuertu atopar a 8&nbsp;km al oeste de la ciudá [[Valencia]], nos términos municipales de [[Manises]] y [[Quart de Poblet]]. Otros nucleos importantes de población, con más de 50&nbsp;000 na redolada d'aeropuertu son [[Sagunto]] (a 35&nbsp;km) y [[Torrent (Valencia)|Torrent]] (a 10&nbsp;km). Dichu redolada aeroportuario atópase fuertemente industrializáu, con nucleos bien próximos al mesmu, como los de [[Fonte del Xarru]], [[Manises]], [[Quart de Poblet]] y [[Vara de Cuart]]. L'aeropuertu empresta serviciu a la provincia de Valencia y en menor midida a la provincia de Castellón. Cabo mentar qu'esta ye la principal entrada del turismu estranxeru escontra estos dos provincies, yá que el so ámbitu d'influyencia toma a ciudaes con un gran potencial de turismu de mariña como pueden ser [[Cullera]], [[Gandia]], [[Orpesa del Mar]], [[Benicàssim]], [[Vinaròs]], [[Peñíscola]] o [[Benicarló]], amás d'otres ciudaes con una cierta actividá industrial y agrícola como [[Ontinyent]], [[Xàtiva]], [[Alzira]], [[Bunyol]], [[Requena (España)|Requena]] o [[Paterna]].<ref>{{cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/DE106AB1-AB84-4F65-A3C7-44C19482BAAC/99038/2Situactuaaerop.pdf|títulu= Meteo (Páxina 8)|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> === Relieve === La so orografía ta formada por una llanura que baxa selemente hasta'l llechu del ríu Turia. Tien una altitú media de 73 metros sobre'l nivel del mar, y forma un triángulu ente'l [[ríu Turia]] al norte, [[Quart de Poblet]] al sureste y [[Riba-roja de Túria]] al oeste.<ref>{{cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/DE106AB1-AB84-4F65-A3C7-44C19482BAAC/99038/2Situactuaaerop.pdf|títulu= Meteo (Páxina 3)|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> === Clima === {{AP|Clima mediterraneu}} La intensidá y la direición de los vientos, suel tener un valor permediu de 7 nuedos con componentes oeste, este y suroeste fundamentalmente.<ref name="Meteo" /> Los fenómenos meteorolóxicos qu'asoceden con más frecuencia son: l'agua (el 17,81&nbsp;% de los díes del añu), les nubes (el 4,38&nbsp;% de los díes del añu) y la borrina (el 1,1&nbsp;%). Rexistráronse nevaes y xarazaes en dalguna ocasión, pero suelen ser fenómenos pocu probables. La temperatura de referencia del aeródromu, definida como la media de les máximes del mes más calorosu del añu (el de mayor temperatura medio), ye de 30&nbsp;°C y correspuende al mes d'agostu.<ref>{{cita web |url=http://www.tutiempo.net/clima/Valencia_Aeropuertu/2000/82840.htm|títulu= Historial temperatures|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> Climatológicamente falando, atópase percima de los mínimos d'operación de Categoría I nun 99,2&nbsp;% de les ocasiones, pos esiste visibilidá cimera a 800&nbsp;m y altor de la base de nubes cimera a 60&nbsp;m. Les carauterístiques térmicu y pluviométricu del área (alredor de 18&nbsp;°C y 459&nbsp;mm de media añal) y los altos índices de visibilidá, conceden al aeropuertu un allugamientu óptima que-y dexa un usu eficaz, sobremanera pola escelente orientación de la pista de vuelu.<ref name="Meteo">{{cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/DE106AB1-AB84-4F65-A3C7-44C19482BAAC/99038/2Situactuaaerop.pdf|títulu= Meteo (Páxina 5)|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> {{Clima |llugar =Aeropuertu de Valencia <!--Les temperatures máximes rexistraes son opcionales--> <!--Temperatures máximes (°C)--> <!--Temperatures máximes rexistraes (°C)--> |xin_max = 15.5 |xin_max_reg = 24.9 |feb_max = 17.0 |feb_max_reg = 29.4 |mar_max = 18.9 |mar_max_reg = 32.6 |abr_max = 20.6 |abr_max_reg = 33.8 |may_max = 23.5 |may_max_reg = 36.0 |xun_max = 27.2 |xun_max_reg = 37.8 |xnt_max = 30.1 |xnt_max_reg = 43.4 |ago_max = 30.3 |ago_max_reg = 41.2 |set_max = 27.8 |set_max_reg = 37.2 |och_max = 23.4 |och_max_reg = 34.0 |pay_max = 19.0 |pay_max_reg = 30.4 |avi_max = 16.1 |avi_max_reg = 24.6 |añal_max = 22.5 |añal_max_reg = 43.4 <!--Les temperatures mínimes rexistraes son opcionales--> <!--Temperatures mínimes (°C)--> <!--Temperatures mínimes rexistraes (°C)--> |xin_min = 5.0 |xin_min_reg =-6.2 |feb_min = 6.0 |feb_min_reg =-5.0 |mar_min = 7.2 |mar_min_reg =-2.9 |abr_min = 9.4 |abr_min_reg =-0.2 |may_min = 12.9 |may_min_reg = 5.0 |xun_min = 16.9 |xun_min_reg = 9.7 |xnt_min = 19.8 |xnt_min_reg = 12.2 |ago_min = 20.4 |ago_min_reg = 10.6 |set_min = 17.7 |set_min_reg = 8.2 |och_min = 13.3 |och_min_reg = 3.0 |pay_min = 8.9 |pay_min_reg = -2.0 |avi_min = 6.3 |avi_min_reg = -5.3 |añal_min = 12.2 |añal_min_reg = -6.2 <!--Temperatura diario permediu (°C)--> |xin_prom = 10.2 |feb_prom = 11.5 |mar_prom = 13.1 |abr_prom = 15.0 |may_prom = 18.2 |xun_prom = 22.0 |xnt_prom = 24.9 |ago_prom = 25.4 |set_prom = 22.8 |och_prom = 18.4 |pay_prom = 13.9 |avi_prom = 11.4 |añal_prom = 17.2 <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Precipitación total (mm)--> |xin_precip = 37.7 |feb_precip = 31.8 |mar_precip = 34.5 |abr_precip = 38.5 |may_precip = 35.7 |xun_precip = 20.2 |xnt_precip = 14.4 |ago_precip = 18.6 |set_precip = 48.7 |och_precip = 74.5 |pay_precip = 53.9 |avi_precip = 50.5 |añal_precip = 458.9<!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Díes de Precipitación --> |o_precip_díes = |xin_precip_díes = 6 |feb_precip_díes = 5 |mar_precip_díes = 5 |abr_precip_díes = 7 |may_precip_díes = 8 |xun_precip_díes = 4 |xnt_precip_díes = 2 |ago_precip_díes = 4 |set_precip_díes = 5 |och_precip_díes = 6 |pay_precip_díes = 6 |avi_precip_díes = 7 |añal_precip_díes = 65<!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Agua total (mm)--> |xin_lluvia = |feb_agües = |mar_agües = |abr_agües = |may_agües = |jun_agües = |xnt_agües = |ago_agües = |set_agües = |och_agües = |pay_agües = |avi_agües = |añal_agües = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Díes d'Agües --> |o_lluvia_díes = |xin_lluvia_díes = |feb_lluvia_díes = |mar_agües_díes = |abr_lluvia_díes = |may_lluvia_díes = |jun_lluvia_díes = |xnt_lluvia_díes = |ago_lluvia_díes = |set_lluvia_díes = |och_lluvia_díes = |pay_lluvia_díes = |avi_lluvia_díes = |añal_agües_díes = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Cayida total de nieve (cm)--> |xin_nevaes = |feb_nevaes = |mar_nevaes = |abr_nevaes = |may_nevaes = |xun_nevaes = |xnt_nevaes = |ago_nevaes = |set_nevaes = |och_nevaes = |pay_nevaes = |avi_nevaes = |añal_nevaes = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Díes de Nevaes --> |o_nevaes_díes = |xin_nevaes_díes = |feb_nevaes_díes = |mar_nevaes_díes = |abr_nevaes_díes = |may_nevaes_díes = |jun_nevaes_díes = |xnt_nevaes_díes = |ago_nevaes_díes = |set_nevaes_díes = |och_nevaes_díes = |pay_nevaes_díes = |avi_nevaes_díes = |añal_nevaes_díes = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Media d'hores de sol (h)--> |xin_sol = |feb_sol = |mar_sol = |abr_sol = |may_sol = |xun_sol = |xnt_sol = |ago_sol = |set_sol = |och_sol = |pay_sol = |avi_sol = |añal_sol = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Temperatura promedio del mar (°C)--> |xin_mar = |feb_mar = |mar_mar = |abr_mar = |may_mar = |xun_mar = |xnt_mar = |ago_mar = |set_mar = |och_mar = |pay_mar = |avi_mar = |añal_mar = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Media de % de mugor--> |xin_hum = |feb_hum = |mar_hum = |abr_hum = |may_hum = |xun_hum = |xnt_hum = |ago_hum = |set_hum = |och_hum = |pay_hum = |avi_hum = |añal_hum = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> |fonte= Institutu Nacional de Meteoroloxía. Valores climatolóxicos normales nel periodu 1971-2000 |fechaaccesu = }} == Historia == === Antecedentes === [[Ficheru:Valencia Airport Terminal.jpg|350px|miniatura|Edificio terminal]] La primer esperiencia aeronáutica que se realizó en Valencia foi'l llanzamientu d'un globu llenu de gas, de 28 pulgaes de diámetru, el día 12 de marzu de 1784, el güertu de Duclós y que cayó a cuatro llegües de Valencia. Cientu venticinco años dempués tuvo llugar en Paterna'l primer vuelu d'un aeroplanu con matrícula d'España. El domingu cinco de setiembre de 1909, l'aviador [[Juan Olivert Serra]] disponer a realizar un vuelu col aeroplanu construyíu pol inxenieru [[Gaspar Brunet Viadera]] cola collaboración financiera del Conceyu de Valencia. En 1910 entámase un concursu d'aviación nel campu de la Malvarrosa, onde'l 22 de mayu realiza un primer vuelu [[Julien Mamet]], y al añu siguiente, ente los festexos de xunetu, inclúyese la carrera aérea Valencia-Alicante-Valencia, a realizar los díes 29 y 30 d'esi mes. Tres l'establecimientu de les primeres llinies aérees postales n'España, la compañía Unión Aérea Española, UAE, realiza dellos vuelos de prueba na llinia Madrid-Valencia en mayu de 1926, mientres nun ye capaz de poner un serviciu de llinia Madrid-Barcelona-Valencia. <ref name="Hestoria">{{cita web |url=http://www.aena-aeropuertos.es/csee/ContentServer/Aeropuertu-Valencia/es/Page/1048790574491//Hestoria.html |títulu=Historia - Aeropuertu de Valencia |fechaaccesu=27 de xineru de 2014 }}</ref><ref name="Oller">{{cita llibru |títulu=Coleición “Historia”|autor=Julián Oller y Luis Utrilla}}</ref> === Entamos === L'aeropuertu de Valencia empezó a xestase cola llei d'aeropuertos de 1927, que consideraba de calter urxente la construcción d'un aeródromu nesta zona. Por ello, habilitóse'l so puertu marítimu pa la hidroaviación. El Plan de Llinies Aérees de xineru de 1928 declaró d'interés xeneral y d'utilidá pública les llinies regulares Madrid-Valencia y Barcelona-Valencia-Alicante-Málaga-Sevilla, ratificándose l'apertura del aeropuertu valencianu pa la navegación aérea comercial n'abril de 1930. Esti interés de les autoridaes aeronáutiques nel aeropuertu valencianu animó a les instituciones locales a construyir en 1929 la Xunta del Aeropuertu de Valencia, presidida pol alcalde de la ciudá, el marqués de Sotelo. Nun primer momentu pensó allugase l'aeropuertu na llingua de tierra que dixebra [[La Albufera]] del mar y asina poder utilizar les instalaciones tantu p'aviones terrestres como pa hidroaviones. Sicasí, la esistencia de distintes torgues obligaron a pensar n'otra opción y, finalmente, decidió construyise l'aeropuertu na llocalidá de [[Manises]]. L'apertura oficial del aeródromu produció'l 19 de marzu de 1933 y declaróse aduaneru'l 8 de setiembre de 1934. El primer vuelu regular realizóse'l 1 de setiembre de 1934 cola inauguración por [[LAPE]] de la llinia Madrid-Valencia. Los servicios regulares suspendiéronse al entamu de la guerra civil, mientres la cual Manises foi base de los aviones de LAPE nos servicios con Madrid y Barcelona y cabecera del sector aereu militar. Una vegada rematada, el 27 de xunetu de 1939 [[Iberia]] restableció la llinia Madrid-Valencia y, nel mes d'agostu, inauguró'l so serviciu Valencia-Barcelona. La llinia con Madrid volvió tener el so allongamientu a Palma de Mallorca en marzu de 1946, y en mayu l'aeropuertu valencianu foi habilitáu como aeropuertu aduaneru. Unos meses dempués, el 12 de xunetu, un decretu abrió oficialmente l'aeropuertu de Valencia a tou tipu de tráficu nacional ya internacional. La primer pista afirmada —la 12/30— empezó a construyise nel branu de 1946, utilizándose rede metálica cubierta con una capa de tierra caliar sobre base de piedra empisonada. Ente 1948 y 1949 poner en marcha les obres de construcción y afirmáu de les pistes 12/30 y 04/22 y la construcción d'una pequeña plataforma d'aparcamientu. En 1953 construyóse una cai qu'enllazaba la cabecera 30 col aparcamientu d'aeronaves y al añu siguiente una de rodaxe paralela a la 12/30 pal serviciu d'aviación militar. Pocos años dempués, en setiembre de 1955, instalar en Manises l'Ala nº1 de Caza, primer unidá española que cuntaba colos aviones de reacción F-86 Sabre. L'aeropuertu taba clasificáu como de tercer categoría alministrativa. En febreru de 1958 aprobóse l'ampliación de la pista 12/30 y la rodadura nel so estremu noroeste coles sos correspondientes zones de parada y la instalación del sistema de lluces d'aproximamientu. Dende'l 10 de xunetu de 1958 Valencia cunta con tres llinies regulares: Valencia-Eivissa, Valencia-Sevilla y Valencia-Málaga, sirvíes toes elles por Iberia. L'aeropuertu pasó a considerase de primer categoría a partir de xineru de 1962 y a los trés años camudó la so denominación oficial, pasando a llamase «Aeropuertu de Valencia». En 1983 inauguróse la nueva terminal de pasaxeros, que sustituyía al construyíu a mediaos de los sesenta. La mayor innovación del nuevu edificiu foi l'usu de la enerxía solar por aciu paneles solares. El 31 de xunetu de 1999 cerróse la base Militar de Manises. Nesa fecha'l Ministeriu de Defensa dexó los terrenes de menta Base Militar a AENA. Dende esi momentu ta declaráu como d'usu conxuntu militar y civil.<ref name="Hestoria" /><ref name="Oller" /> === Presente === Por cuenta de la celebración de la [[Copa del América]], en marzu de 2007, executáronse importantes actuaciones n'infraestructures tantu nel área terminal como nel campu de vuelu. En 2007 entró en funcionamientu un nuevu edificiu terminal p'aviación rexonal con una superficie total aproximada de 12&nbsp;000&nbsp;m², conectáu col terminal principal, pel llau ésti, que dexa'l tránsitu de pasaxeros ente los dos terminales, amás de cuntar con accesu direutu dende l'esterior.<ref name="La nueva terminal entra en serviciu y amplía un 33&nbsp;% la capacidá del aeropuertu de Manises" />Esi mesmu añu inaugura una pista de rodaxe paralela a la derecha de la 30/12 pa rodaxe a la pista 12, amás inaugúrase'l [[ILS]] de la pista 12. Por cuenta de les obres d'ampliación, en 2008 clausúrase la pista 04/22, onde pasen a allugase les instalaciones necesaries pal serviciu a helicópteros. [[Ficheru:Obras t2 aeropuerto de valencia.jpg|miniatura|275px|Obres de construcción de la terminal T2.]] En 2009 la compañía americana [[Delta Air Lines]] inaugura'l primer vuelu tresatlánticu ensin escales a Nueva York, frutu del alcuerdu de la compañía cola [[Xeneralidá Valenciana]] y otres entidaes.<ref>{{cita web |url=http://www.lasprovincias.es/valencia/20090607/valenciana/valencia-estrena-vuelu-esguiles-20090607.html|títulu= Valencia estrena'l vuelu ensin escales a Nueva York |fechaaccesu=31 de mayu de 2013|editorial=lasprovincias.es}}</ref> El 31 de xunetu de 2012 tuvo llugar la inauguración de la Nueva Terminal (T2), con venti mostradores más de facturación y una nueva sala de recoyida d'equipaxes.<ref name="Manises inaugura la so nueva terminal ante la indiferencia oficial" /> Cola nueva estratexa de Delta Air Lines d'amenorgar la so capacidá transatlántica, en 2013 canciella la única ruta tresoceánica del aeropuertu con destín Nueva York, a pesar del so ésitu comercial con un volume de 35&nbsp;000 pasaxeros y una media del 80&nbsp;% d'ocupación en cada viaxe.<ref>{{cita web |url=http://www.lasprovincias.es/v/20121018/economia/delta-airlines-suprime-vuelos-20121018.html|títulu= lasprovincias.es - Delta Air Lines suprime los vuelos ente Valencia y Nueva York mientres el próximu añu |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref><ref name="Hestoria" /><ref name="Oller" /> == Infraestructures y carauterístiques == [[Ficheru:Airbus A300B4-120 Iberia.jpg|miniatura|275px|Antiguos [[Airbus A300]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] aparcaos na zona d'Iberia.]] === Pistes, campu de vuelu y torre de control === L'horariu de serviciu acordies con [[Publicación d'información aeronáutica|AIP]] España ye H24 tantu pel branu como pel iviernu. Los sos aeropuertos alternativos son Alicante, Madrid, Barcelona, Eivissa, Palma de Mallorca y Murcia-San Javier. Nel aeródromu esiste un helipuertu asitiáu sobre l'antigua pista 04-22 pa usu en condiciones meteorolóxicos de vuelu visual, [[Condiciones visuales meteorolóxiques|VCM]], reconvertida parte en cai de rodaxe y el restu como [[FATO]] (área d'aproximamientu final y de despegue d'helicópteros). El so helicópteru de diseñu ye'l Bell 412. Los helicópteros de mayor tamañu van realizar les operaciones na pista 12-30. L'aeropuertu dispón d'una pista de 3215m de llargor, de 45m d'anchor y d'orientación 12-30. Les sos carauterístiques más importantes indicar na siguiente tabla: {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=YellowGreen ! Designación !! Orientación !! Llargor (m)!! Anchor (m) !! Pavimiento !! Operatividad !! SWY (m) !! CWY (m) !! RESA (m) !! Franxa (m) |- | '''12''' | 116,16º GEO | 3215 | 45 | Asfálticu | ILS / Cat I | 50X45 | Non | 240X150 | 3610X300 |- | '''30''' | 296,18º GEO | 3215 | 45 | Asfálticu | ILS / Cat I | 240X45 | Non | 230X150 | 3610X300 |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"| '''SWY:''' Zona de paraes, '''CWY:''' Zona llibre de torgues y '''RESA:''' Árees de seguridá d'estremu de pista |} El llargor básicu de la pista 12-30 ye de 2752&nbsp;m, llograda a partir del llargor de la pista, la elevación del aeropuertu, la temperatura y la rimada llonxitudinal (0,643&nbsp;%). Los sistemes visuales indicadores de rimada d'aproximamientu son dos [[Indicador de Trayeutoria d'Aproximamientu de Precisión|PAPI]], con un ángulu de 3º tantu pa la pista 12 como pa la pista 30. Cuenta amás con un Sistema d'Aproximamientu de Precisión de Categoría I pa dambes cabeceres. La torre de control tien un altor de 33,6&nbsp;m. Dispón de 4 plantes y fanal. La superficie del fanal ye de 35,29&nbsp;m² y la superficie total ye de 117,50&nbsp;m².<ref name="Instalaciones">{{cita web |url=http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/DE106AB1-AB84-4F65-A3C7-44C19482BAAC/99038/2Situactuaaerop.pdf|títulu= Instalaciones |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> === Cais de rodadura === L'aeropuertu de Valencia dispón de 4 cais de salida rápida na pista 12-30, trés a 60º y una 30º, a 2094&nbsp;m d'estragal 30. Otra cai de salida ye l'antiguu tramu de la pista 04-22. Toles descrites sirven a l'aviación comercial qu'opera na plataforma norte. Esiste una cai de salida a 90º p'aportar a la plataforma sur, denominada M2. La pista puede abandonase pelos estremos pavimentados, al traviés de les cais d'accesu H8, H9, H1 y H2. Al respective de les cais de rodadura, esisten dos tales semicalles paraleles a la pista, la N1 p'aportar a la cabecera 30 y un conxuntu de tramos, de N2 al N4 pa faer lo propio cola cabecera 12. La condición de semicalle vien impuesta pola falta d'unión ente elles al altor de la plataforma d'aparcamientu, frente al bloque principal del Edificiu Terminal de Pasaxeros. Esiste una cai de rodadura d'unos 2700&nbsp;m denominada S, estremada en cuatro tramo, allugada en paralelu a la pista y al sur de la mesma. Los sos estremos son les cais T4 y T1.Otres cais de rodaxe dan accesu a la plataforma sur denominar M3, M2 y M1. L'aeropuertu dispón d'un apartaderu d'espera na cabecera 12 con capacidá p'aeronaves tipo Airbus A-330. Amás dispón d'un apartaderu pa la cabecera 30, si l'accesu ye polos tramu de cais de rodadura T1 o H1. Tamién esiste un apartaderu (T4) al altor de l'antigua cabecera 12, antes de l'ampliación en 2006.<ref name="Instalaciones" /> === Plataforma d'aparcamientu d'aeronaves === La plataforma d'aparcamientu d'aeronaves ta asitiada al norte de la pista 12-30, ye de forma irregular y construyida con lloses de formigón hidráulicu. Dispón d'un aparcamientu pa helicópteros. L'aeropuertu ta dotáu con 9 puestos d'aviación rexonal (ATR 42/72, DASH-8/300, CRJ-200/900) frente al edificiu amiesto y 5 d'aeronaves de tipu D (B-757, A-300, B-767). Tamién esiste un sobre p'aeronaves de tipu Y (Boeing 747-400). La plataforma d'aviación comercial ye d'aproximao 268 785m². La plataforma d'aviación xeneral 2, la más estensa, dispón de 21 puestos d'aparcamientu y el so área ye d'unos 26&nbsp;695&nbsp;m². Al este de la plataforma d'aviación comercial atópase la plataforma d'aviación xeneral 1, con 18 puestos p'aeronaves d'amenorgaes dimensiones destinaes, en parte, a l'aviación executiva. Tien unos 10&nbsp;500m&nbsp;² y un edificiu terminal propiu. La plataforma de carga tien una superficie de 26&nbsp;000&nbsp;m² y dispón d'un puestu p'aeronaves de tipu V (B-757) y trés p'aeronaves d'un máximu de 18&nbsp;m de valumbu. L'accesu a la mesma puede efectuase dende la cai D o dende la mesma plataforma d'aviación comercial. L'antigua plataforma p'aviación militar, nomada con anterioridá tien una superficie aproximada de 101&nbsp;400&nbsp;m² y consta de 12 puestos designaos anguaño como de llarga estancia. L'aeropuertu nun dispón de plataforma de destemple.<ref name="Instalaciones" /> === Terminales === [[Ficheru:Airbus A320-214, Iberia AN1850985.jpg|miniatura|275px|Vista esterior del edificiu terminal dende l'interior d'un [[Airbus A320]].]] [[Ficheru:Valencia (- Manises) (VLC - LEVC) AN2190043.jpg|miniatura|275px|Interior de la terminal rexonal (R).]] ==== Terminal 1 ==== La terminal T1, tamién conocida como Terminal Principal, ye la terminal qu'alluga los vuelos nacionales, internacionales y comuñales Schengen o non Schengen. Inauguráu en 1983 y tres distintes reformes, l'edificiu consta anguaño de 3 plantes (P0, P1 y P2). Dispón de 60 mostradores pa vuelos nacionales ya internacionales (númberos 13 a 42) amás de 14 puertes d'embarque a les que se tien accesu por aciu 4 pasareles A, B, C y D qu'arrexunten los distintes puertes asitiaes na planta P1 de dicha terminal. Les puertes son «A1, A2, A3 y A4», «B5, B6, B7 y B8», «C9, C10, C11 y C12» y «D13 y D14». L'aeropuertu dispón anguaño d'una sola área de llegaes, allugada na planta P0 de la terminal principal de pasaxeros T1 y de 4 sales de recoyida en función del tipu de vuelu, con un total d'ocho cintes: :::* T1 P0 Sala 4: Vuelos nacionales y comuñales (4 cintes de recoyida, una d'elles pa equipaxes especiales) :::* T1 P0 Sala 3: Vuelos nacionales y comuñales (3 cintes de recoyida) :::* T1 P0 Sala 2: Vuelos nacionales, comuñales ya internacionales (3 cintes de recoyida) :::* T1 P0 Sala 1: vuelos rexonales (dos cintes de recoyida) ==== Terminal 2 ==== [[Ficheru:Nueva_Terminal_T2_Aeropuerto_de_Valencia.jpg|alt=|miniaturadeimagen|Terminal 2.]] La terminal T2 alluga vuelos nacionales, internacionales y comuñales Schengen o non Schengen. En funcionamientu dende'l 1 d'agostu del 2012, consta anguaño de 3 plantes (P0, P1 y P2). Cuenta con 20 mostradores pa vuelos nacionales ya internacionales (númberos 43 a 63), amás d'un mostrador pa equipaxes especiales y 4 puertes d'embarque a les que se tien accesu por aciu 2 pasareles Y y F qu'arrexunten los distintes puertes asitiaes na planta P1 de dicha terminal. Les puertes d'embarque son les siguientes les «Y15 y Y16» y les «F17 y F18». ==== Terminal Rexonal ==== Esti edificiu foi inauguráu en 2007, por cuenta de la celebración de la Copa América de vela, y destináu puramente a aviación rexonal. L'edificiu ta integráu y conectáu cola T1, calteniendo comunicación independiente col esterior. L'antepar de Salíes y Facturación topar na P1, y la zona de Puertes d'Embarque topar na P0. Nun dispón d'antepar de Llegaes. Na planta baxa atópase l'accesu a la estación de metro «Aeroport», dientro de la rede de (Metrovalencia). La terminal Rexonal consta de 2 plantes (P0 y P1). Cuenta con 12 mostradores pa vuelos rexonales: (númberos 1 a 12) y 10 puertes d'embarque, arrexuntaes de dos en dos, y a les que se tien accesu dende la planta P1 ente les terminales T1 y T2. Puertes «R51 y R52», «R53 y R54», «R55 y R56», «R57 y R58» y les «R59 y R60». === Servicios === [[Ficheru:Terminal_Regional_Aeropuerto_de_Valencia.jpg|alt=|miniaturadeimagen|Terminal.]] L'aeropuertu cunta con quioscos, tiendes llibres d'impuestos (''duty-free''), chigres y sitios de comida rápida. Amás dispón d'una sala VIP y otros tipos de servicios como caxeros automáticos, teléfonos públicos, internet Wi-Fi, asistencia médica y enfermería, farmacia, ascensores, ramples y baños afechos pa pasaxeros minusválidos. L'aeródromu dispón de tres tipos d'aparcamientu: L'aparcamientu de llarga estancia, dispón de 218 places con serviciu y atópase a cinco minutos del aeropuertu; l'aparcamientu P1, dispón de 3012 places con serviciu y atópase a un minutu del aeropuertu y l'aparcamientu de coches d'arriendu con 357 places. == Aereollinies y destinos == Destinos del aeropuertu de Valencia (a agostu de 2018):<ref>http://www.aena.es/es/aeropuertu-valencia/destino-aeropuertu.html Destinos del Aeropuertu de Valencia (AENA)</ref> === Destinos nacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="900" align=center ! Ciudaes || Nome del aeropuertu|| Aereollinies |- !colspan="3"|{{ESP}} |- |colspan="3"|{{Bandera|Andalucía}} [[Andalucía]] |- |[[Málaga]]||[[Aeropuertu de Málaga-Costa del Sol]]|| {{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] |- |[[Sevilla]]||[[Aeropuertu de Sevilla]] || {{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Asturies}} [[Asturies]] |- |[[Uviéu]]||[[Aeropuertu d'Asturies]]||{{Bandera|ESP}} [[Volotea]] / {{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{Bandera|Cantabria}} [[Cantabria]] |- |[[Santander (España)|Santander]]||[[Aeropuertu de Santander]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Canaries}} [[Canaries]] |- |[[Fuerteventura]] |[[Aeropuertu de Fuerteventura]] |{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] (Estacional) |- |[[Gran Canaria]]||[[Aeropuertu de Gran Canaria]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] (Estacional) |- |[[Lanzarote]]||[[Aeropuertu de Lanzarote]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] (Estacional) |- | rowspan="2" |[[Tenerife]]||[[Aeropuertu de Tenerife Sur]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] / {{Bandera|ESP}} [[Air Europa]] (Estacional) |- |[[Aeropuertu de Tenerife Norte]] |{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{Bandera|Cataluña}} [[Cataluña]] |- |[[Barcelona]]||[[Aeropuertu de Barcelona-El Prat]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Comunidá de Madrid}} [[Comunidá de Madrid]] |- |[[Madrid]]||[[Aeropuertu de Madrid-Barajas]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|ESP}} [[Air Europa]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Galicia}} [[Galicia]] |- |[[La Coruña|A Coruña]] |[[Aeropuertu de La Coruña|Aeropuertu d'A Coruña]] |{{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |[[Santiago de Compostela]]||[[Aeropuertu de Santiago de Compostela]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Vigo]]||[[Aeropuertu de Vigo]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Islles Baleares}} [[Islles Baleares]] |- |[[Eivissa]] |[[Aeropuertu d'Eivissa]] |{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] (Estacional) |- |[[Mahón]]||[[Aeropuertu de Menorca]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Estacional) |- |[[Palma de Mallorca]]||[[Aeropuertu de Palma de Mallorca]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Europa]] /{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |colspan="3"|{{Bandera|Euskadi}} [[País Vascu]] |- |[[Bilbao]]||[[Aeropuertu de Bilbao]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Nostrum]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |} === Destinos internacionales === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="900" align="center" ! Ciudaes per países|| Nome del aeropuertu|| Aereollinies |- !colspan="3"|[[África]] |- |colspan="3"|{{DZA}} |- |[[Arxel]]||[[Aeropuertu Internacional Houari Boumedienne]]||{{Bandera|ESP}} [[Vueling]] / {{Bandera|DZA}} [[Air Algérie]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{MAR}} |- |[[Casablanca]]||[[Aeropuertu Internacional Mohammed V]]||{{Bandera|MAR}} [[Royal Air Maroc]] |- |[[Fez (Marruecos)|Fez]]||[[Aeropuertu de Fez-Saïss]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Empecipia'l 30 d'ochobre de 2018) |- |[[Marrakech]]||[[Aeropuertu de Marrakech-Menara]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Tánxer]]||[[Aeropuertu de Tánxer-Ibn Battuta]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- !colspan="3"|[[Asia]] |- |colspan="3"|{{TUR}} |- |[[Istambul]] |[[Aeropuertu Internacional Atatürk]] |{{Bandera|TUR}} [[Turkish Airlines]] |- !colspan="3" |[[Europa]] |- |colspan="3"|{{GER}} |- |[[Berlín]]||[[Aeropuertu de Berlín-Schönefeld]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Colonia (Alemaña)|Colonia]]||[[Aeropuertu de Colonia/Bonn]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |rowspan="3"|[[Düsseldorf]] |- |[[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf]]||{{Bandera|GER}} [[Eurowings]] |- |[[Aeropuertu de Düsseldorf-Weeze]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Frankfurt del Main]]||[[Aeropuertu de Frankfurt del Main]]||{{Bandera|GER}} [[Lufthansa]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Hamburgu]]||[[Aeropuertu d'Hamburgu]]|| {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Múnich]]||[[Aeropuertu Internacional de Múnich-Franz Josef Strauss]]||{{Bandera|GER}} [[Lufthansa]] |- |[[Stuttgart]]||[[Aeropuertu de Stuttgart]]||{{Bandera|GER}} [[Eurowings]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{AUT}} |- |[[Viena]]||[[Aeropuertu de Viena-Schwechat]]||{{Bandera|HUN}} [[Wizz Air]] / {{Bandera|ESP}} [[LEVEL]] / {{bandera|AUT}} [[Laudamotion]] |- |colspan="3"|{{BEL}} |- | rowspan="2" |[[Bruxeles]]||[[Aeropuertu de Bruxeles-National]]||{{Bandera|ESP}} [[Vueling]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{bandera|BEL}} [[TUI fly Belgium]] |- |[[Aeropuertu de Bruxeles-Charleroi]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{BUL}} |- |[[Sofía]]||[[Aeropuertu Internacional de Sofía]]||{{Bandera|HUN}} [[Wizz Air]] |- |colspan="3"|{{DAN}} |- |[[Copenḥague]]||[[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{FRA}} |- |[[Burdeos]]||[[Aeropuertu de Burdeos-Mérignac]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Empecipia'l 31 d'ochobre de 2018) |- |[[Marsella]]||[[Aeropuertu de Marsella-Provenza]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Nantes]]||[[Aeropuertu de Nantes Atlantique]]||{{Bandera|ESP}} [[Volotea]] / {{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Empecipia'l 4 d'Abril de 2019) |- | rowspan="3" |[[París]] |[[Aeropuertu de Beauvais-Tillé]] |{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle]]||{{Bandera|ESP}} [[Air Europa]] |- |[[Aeropuertu de París-Orly]]|| {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] / {{Bandera|FRA}} [[Transavia France]] |- |[[Toulouse]] |[[Aeropuertu de Toulouse-Blagnac|Aeropuertu de Toulouse]]y |{{Bandera|UK}} [[easyjet|EasyJet]] (Estacional) (Reinicia'l 27 de Xunu de 2019) |- |colspan="3"|{{GRE}} |- |[[Atenes]]||[[Aeropuertu Internacional Eleftherios Venizelos]]||{{Bandera|GRE}} [[Aegean Airlines]] (Empecipia'l 3 de Xunu de 2019) |- |colspan="3"|{{HUN}} |- |[[Budapest]]||[[Aeropuertu de Budapest-Ferenc Liszt]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{IRL}} |- |[[Dublín]]||[[Aeropuertu de Dublín]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{ITA}} |- |[[Bari]]||[[Aeropuertu de Bari-Palese]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Boloña]]||[[Aeropuertu de Bolonia]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Cagliari]]||[[Aeropuertu de Cagliari-Elmas]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |rowspan="3"|[[Milán]] |- |[[Aeropuertu de Bérgamo-Orio al Serio]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Aeropuertu de Milán-Malpensa]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Nápoles]]||[[Aeropuertu de Nápoles-Capodichino]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Palermo]]||[[Aeropuertu de Palermo-Punta Raisi]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Pisa]]||[[Aeropuertu de Pisa|Aeropuertu de Pisa Galileo Galilei]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |rowspan="2" |[[Roma]] |[[Aeropuertu de Roma-Ciampino]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Aeropuertu de Roma-Fiumicino]]|| {{bandera|ITA}} [[Alitalia]] / {{Bandera|ESP}} [[Vueling]] |- |[[Treviso]]||[[Aeropuertu de Sant'Angelo Treviso]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Trieste]]||[[Aeropuertu de Trieste - Friuli Venezia Giulia|Aeropuertu de Trieste-Friuli Venezia Giulia]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Turín]]||[[Aeropuertu de Turín-Caselle]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{MLT}} |- |[[La Valeta]]||[[Aeropuertu Internacional de Malta]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{NED}} |- |[[Ámsterdam]]||[[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol]]||{{Bandera|ESP}} [[Vueling]] / {{Bandera|NED}} [[KLM]] / {{Bandera|NED}} [[Transavia]] |- |[[Eindhoven]]||[[Aeropuertu de Eindhoven]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] / {{Bandera|NED}} [[Transavia]] |- |[[Rotterdam]]||[[Aeropuertu de Rotterdam|Aeropuertu de Rotterdam-Haber]]||{{Bandera|NED}} [[Transavia]] |- |colspan="3"|{{POL}} |- |[[Cracovia]]||[[Aeropuertu de Cracovia-Xuan Pablu II]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Varsovia]]||[[Aeropuertu de Varsovia-Modlin]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{POR}} |- |[[Lisboa]]||[[Aeropuertu de Lisboa|Aeropuertu de Lisboa Humberto Delgado]]||{{Bandera|POR}} [[TAP Portugal]] |- |[[Porto]]||[[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |colspan="3"|{{UK}} |- |[[Belfast]]||[[Aeropuertu Internacional de Belfast]]||{{Bandera|UK}} [[easyjet|EasyJet]] (Estacional) (Reinicia'l 2 d'Abril de 2019) |- |[[Brístol]]||[[Aeropuertu Internacional de Brístol]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Edimburgu]]||[[Aeropuertu d'Edimburgu]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |rowspan="4"| [[Londres]] |[[Aeropuertu de Londres-Gatwick]]||{{Bandera|UK}} [[British Airways]] (Hasta'l 30 de Marzu de 2019)/ {{Bandera|UK}} [[easyjet|EasyJet]] |- |[[Aeropuertu de Londres-Heathrow]]||{{Bandera|UK}} [[British Airways]] (Empecipia'l 31 de Marzu de 2019) |- |[[Aeropuertu de Londres-Luton]]||{{Bandera|UK}} [[easyjet|EasyJet]] |- |[[Aeropuertu de Londres-Stansted]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Mánchester]]||[[Aeropuertu de Mánchester]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] |- |[[Nottingham]]||[[Aeropuertu de East Midlands]]||{{Bandera|IRL}} [[Ryanair]] (Estacional) |- |colspan="3"|{{CZE}} |- |[[Praga]]||[[Aeropuertu Internacional de Praga|Aeropuertu Internacional de Praga Václav Havel]]||{{Bandera|CZE}} [[Travel Service Airlines]] (Chárter) |- |colspan="3"|{{ROM}} |- |[[Bucarest]]||[[Aeropuertu Internacional de Bucarest-Henri Coandă]]||{{Bandera|ROM}} [[TAROM]] / {{Bandera|ROM}} [[Blue Air]] / {{Bandera|HUN}} [[Wizz Air]] |- |[[Cluj-Napoca]]||[[Aeropuertu de Cluj-Napoca]]||{{Bandera|HUN}} [[Wizz Air]] |- |[[Timișoara]]||[[Estación de Timișoara Nord|Aeropuertu de Timișoara]] || {{Bandera|HUN}} [[Wizz Air]] |- |colspan="3"|{{RUS}} |- | rowspan="2" | [[Moscú]] |[[Aeropuertu Internacional de Moscú-Domodédovo]]||{{Bandera|RUS}} [[S7 Airlines]] (Estacional) |- |[[Aeropuertu Internacional de Moscú-Sheremétievo]]||{{Bandera|RUS}} [[Aeroflot]] |- |colspan="3"|{{CHE}} |- |[[Xinebra]]||[[Aeropuertu Internacional de Xinebra]]||{{Bandera|CHE}} [[Swiss International Air Lines]] |- |[[Zúrich]]||[[Aeropuertu Internacional de Zúrich]]||{{Bandera|CHE}} [[Swiss International Air Lines]] |- |colspan="3"|{{UKR}} |- |[[Ivano-Frankivsk]]||[[Aeropuertu Internacional de Ivano-Frankivsk]]||{{Bandera|UKR}} [[Air Ukraine International]] (Estacional) |- |} [[Ficheru:EC-JFN LEVC.jpg|miniatura|250px|[[Airbus A320|Airbus A320-214]] d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]] na pista de rodaxe del aeropuertu.]] [[Ficheru:Ryanair Boeing 737-800 (EI-DHH) @ VLC, December 2005.jpg|miniatura|250px|[[Boeing 737]] de [[Ryanair]] aterrizando nel aeropuertu.]] [[Ficheru:Boeing 737-85P, Air Europa AN2213801.jpg|miniatura|250px|[[Boeing 737]] d'[[Air Europa]] nel momentu d'aterrizaxe.]] [[Ficheru:Canadair CL-600-2B19 Regional Jet CRJ-200ER, Air Nostrum (Iberia Regional) AN2201375.jpg|miniatura|250px|[[Bombardier Challenger 600|Canadair CL-600]] d'[[Air Nostrum]] aparcáu nel aeropuertu.]] === Destinos per aereollinia<ref name="aena-aeropuertos"/> === {{Airport-dest-list |[[Aegean Airlines]]|'''Estacional''': [[Aeropuertu Internacional d'Atenes|Atenes]] (Empecipia'l 3 de Xunu de 2019) <!-- --> |[[Aeroflot]]| [[Aeropuertu de Moscú-Sheremetyevo|Moscú]] <!-- --> |[[Air Algérie]]| '''Estacional:''' [[Aeropuertu Internacional Houari Boumedienne|Arxel]] <!-- --> |[[Air Europa]]| [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid]], [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]], [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París-Charles de Gaulle]]<br />'''Estacional:'''[[Aeropuertu de Santander|Santander]], [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]], [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]], [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]], [[Aeropuertu de Tenerife Sur|Tenerife Sur]] <!-- --> |[[Air Nostrum]]| [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]], [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]], [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]], [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid]], [[Aeropuertu de Málaga|Málaga]], [[Aeropuertu de Menorca|Menorca]], [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]], [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]], [[Aeropuertu de Tenerife Norte|Tenerife Norte]], [[Aeropuertu de Vigo|Vigo]]<br />'''Estacional:''' [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]], [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]], [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]], [[Aeropuertu de Fuerteventura|Fuerteventura]] <!-- --> |[[Alitalia]]| [[Aeropuertu de Roma Fiumicino|Roma-Fiumicino]] <!-- --> |[[Blue Air]]| [[Aeropuertu de Bucarest|Bucarest]] <!-- --> |[[British Airways]]| [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick]] (Hasta'l 30 de Marzu de 2019) / [[Aeropuertu de Londres-Heathrow|Londres-Heathrow]] (Empecipia'l 31 de Marzu de 2019) <!-- --> |[[Easyjet]]| [[Aeropuertu de Londres-Gatwick|Londres-Gatwick]], [[Aeropuertu de Londres-Luton|Londres-Luton]]<br> '''Estacional:''' [[Aeropuertu Internacional de Belfast|Belfast]], [[Aeropuertu de Toulouse-Blagnac|Toulouse]] <!-- --> |[[Eurowings]]|[[EDDL|Düsseldorf]]<br />'''Estacional:''' [[EDDS|Stuttgart]] <!-- --> |[[KLM]]| [[Aeropuertu d'Ámsterdam|Ámsterdam]] <!-- --> |[[Laudamotion]]|[[Aeropuertu de Viena-Schwechat|Viena]] <!-- --> |[[LEVEL]]| [[Aeropuertu de Viena-Schwechat|Viena]] <!-- --> |[[Lufthansa]]| [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main]], [[Aeropuertu de Múnich|Múnich]] <!-- --> |[[Royal Air Maroc]]| [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca]] <!-- --> |[[Ryanair]]|[[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]], [[Aeropuertu de Dublín|Dublín]], [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]], [[Berlín-Schönefeld]], [[Aeropuertu de Budapest|Budapest]], [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]], [[Aeropuertu de Tenerife Sur|Tenerife Sur]], [[Aeropuertu de Colonia/Bonn|Colonia/Bonn]], [[Aeropuertu d'Edimburgu|Edimburgu]], [[Aeropuertu de Beauvais-Tillé|París-Beauvais]], [[Aeropuertu de Bérgamo-Orio al Serio|Bérgamo]], [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia]], [[Aeropuertu de Charleroi|Bruxeles-Charleroi]], [[Aeropuertu de Zaventem|Bruxeles-Zaventem]], [[Aeropuertu de Eindhoven|Eindhoven]], [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Frankfurt del Main]], [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]], [[Aeropuertu de Londres-Stansted|Londres-Stansted]], [[Aeropuertu de Malta|Malta]], [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa]], [[Aeropuertu de Pisa|Pisa]], [[Aeropuertu de Roma-Ciampino|Roma-Ciampino]], [[Aeropuertu de Sant'Angelo Treviso|Treviso]], [[Aeropuertu de Baxa Renania|Baxa Renania (Weeze)]], [[Aeropuertu de Mánchester|Mánchester]], [[Aeropuertu de Nápoles-Capodichino|Nápoles]], [[Aeropuertu de Porto-Francisco Sá Carneiro|Porto]], [[Aeropuertu de Varsovia-Modlin|Varsovia-Modlin]], [[Aeropuertu de Bari|Bari]], [[Aeropuertu de Trieste|Trieste]], [[Aeropuertu de Turín Caselle|Turín]], [[Aeropuertu de Cracovia-Xuan Pablu II|Cracovia]], [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]], [[Aeropuertu d'Hamburgu|Hamburgu]], [[Aeropuertu de Marrakech-Menara|Marrakech]], [[Aeropuertu de Marsella-Provenza|Marsella]], [[Aeropuertu de Santander|Santander]], [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]], [[Aeropuertu de Bristol|Bristol]], [[Aeropuertu de Palermo-Punta Raisi|Palermo]], [[Aeropuertu de Fez-Saïss|Fez]] (Empieza'l 30 d'ochobre de 2018), [[Aeropuertu de Tánxer-Ibn Battuta|Tánger]] (Empieza'l 28 d'ochobre de 2018), [[Aeropuertu de Cagliari-Elmas|Cagliari]], [[Aeropuertu de Burdeos-Mérignac|Burdeos]] (Empieza'l 31 d'ochobre de 2018), [[Aeropuertu de Nantes|Nantes]] (Empieza'l 4 d'Abril de 2019) <br />'''Estacional:'''[[Aeropuertu de Kastrup|Copenḥague]], [[Aeropuertu de Menorca|Menorca]] , [[Aeropuertu de East Midlands|Midlands Orientales]] <!-- --> |[[S7 Airlines]]| '''Estacional:''' [[Aeropuertu de Moscú Domodedovo|Moscú-Domodedovo]] <!-- --> |[[Swiss International Air Lines]]| [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich]], [[Aeropuertu de Xinebra|Xinebra]] <!-- --> |[[TAP Portugal]]<br/>operáu por [[Portugália]]| [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa]] <!-- --> |[[TAROM]]| [[Aeropuertu de Bucarest|Bucarest]] <!-- --> |[[Transavia.com]]| [[Aeropuertu d'Ámsterdam|Ámsterdam]], [[Aeropuertu de Eindhoven|Eindhoven]], [[Aeropuertu de Rotterdam|Rotterdam]] <!-- --> |[[Transavia.com France]]| [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly]] <!-- --> |[[Travel Service Airlines]]<br/>operáu por [[Smart Wings]]| [[Aeropuertu de Praga|Praga]] <!-- --> |[[Jetairfly|TUI Fly Belgium]]| [[Aeropuertu de Bruxeles-Zaventem|Bruxeles]] <!-- --> |[[Turkish Airlines]]| [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul-Atatürk]] <!-- --> |[[Ukraine International Airlines]]| '''Estacional:''' [[Aeropuertu de Ivano|Ivano]] <!-- --> |[[Volotea]]| [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]], [[Aeropuertu de Nantes|Nantes]] <!-- --> |[[Vueling]]| [[Aeropuertu d'Ámsterdam|Ámsterdam]], [[Aeropuertu d'Arxel|Arxel]], [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]], [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]], [[Aeropuertu de Bruxeles-Zaventem|Bruxeles]], [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]], [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Roma-Fiumicino]], [[Aeropuertu de La Coruña|La Coruña]], [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]], [[Aeropuertu de París-Orly|París-Orly]], [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]], [[Aeropuertu de Tenerife Sur|Tenerife Sur]] <br />'''Estacional:''' [[Aeropuertu de Milán-Malpensa|Milán-Malpensa]] (Navidá) <!-- --> |[[Wizz Air]]| [[Aeropuertu de Bucarest-Otopeni|Bucarest-Otopeni]], [[Aeropuertu de Cluj-Napoca|Cluj-Napoca]], [[Aeropuertu de Sofía|Sofía]], [[Aeropuertu de Timisoara|Timisoara]], [[Aeropuertu de Viena-Schwechat|Viena]] }} == Tráficu y estadístiques == === Evolución del tráficu de pasaxeros === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=orange ! Añu !! Posición !! Pasaxeros !! Medría añal (%) !! Posición !! Operaciones !! Medría añal (%) !! Posición !! Carga (Kg) !! Medría añal (%) |- |2000||'''14''' ||2&nbsp;261&nbsp;943||<span style="color:Green">'''+13,3'''</span>||'''7'''||64&nbsp;075||<span style="color:Green">'''+11'''</span> ||'''8'''||10&nbsp;906&nbsp;231||<span style="color:Green">'''+5,3'''</span> |- |2001||'''14''' ||2&nbsp;301&nbsp;191||<span style="color:Green">'''+ 1,7'''</span>||'''7'''||69&nbsp;597||<span style="color:Green">'''+8,6'''</span> ||'''8'''||11&nbsp;077&nbsp;672||<span style="color:Green">'''+1,6'''</span> |- |2002||'''14''' ||2&nbsp;138&nbsp;926||<span style="color:Red">'''- 7,1'''</span>||'''7'''||67&nbsp;213||<span style="color:Red">'''-3,4'''</span> ||'''7'''||11&nbsp;834&nbsp;554||<span style="color:Green">'''+6,8'''</span> |- |2003||'''14''' ||2&nbsp;432&nbsp;126||<span style="color:Green">'''+ 13,7'''</span>||'''8'''||65&nbsp;548||<span style="color:Red">'''-2,5'''</span> ||'''7'''||11&nbsp;769&nbsp;667||<span style="color:Red">'''-0,5'''</span> |- |2004||'''13''' ||3&nbsp;111&nbsp;951||<span style="color:Green">'''+ 28,0'''</span>||'''6'''||72&nbsp;679||<span style="color:Green">'''+10,9'''</span>||'''7'''||12&nbsp;169&nbsp;271||<span style="color:Green">'''+3,4'''</span> |- |2005||'''9''' ||4&nbsp;639&nbsp;314||<span style="color:Green">'''+49,1'''</span>||'''6'''||87&nbsp;045||<span style="color:Green">'''+19,8'''</span> ||'''7'''||12&nbsp;217&nbsp;635||<span style="color:Green">'''+0,4'''</span> |- |2006||'''9''' ||4&nbsp;969&nbsp;120||<span style="color:Green">'''+7,1'''</span>||'''6'''||87&nbsp;920||<span style="color:Green">'''+1'''</span> ||'''7'''||13&nbsp;067&nbsp;609||<span style="color:Green">'''+7'''</span> |- |2007||'''8''' ||5&nbsp;933&nbsp;424||<span style="color:Green">'''+19,7'''</span>||'''6'''||96&nbsp;616||<span style="color:Green">'''+9,9'''</span> ||'''8'''||13&nbsp;335&nbsp;387||<span style="color:Green">'''+2'''</span> |- |2008||'''8''' ||5&nbsp;779&nbsp;343||<span style="color:Red">'''-2,6'''</span>||'''6'''||96&nbsp;795||<span style="color:Green">'''+0,2'''</span> ||'''8'''||13&nbsp;325&nbsp;799||<span style="color:Red">'''-0.1'''</span> |- |2009||'''9''' ||4&nbsp;748&nbsp;997||<span style="color:Red">'''-17,8'''</span>||'''6'''||81&nbsp;126||<span style="color:Red">'''-16,2'''</span> ||'''8'''|| 9&nbsp;792&nbsp;469||<span style="color:Red">'''-26,5'''</span> |- |2010||'''10''' ||4&nbsp;934&nbsp;268||<span style="color:Green">'''+3,9'''</span>||'''6'''||77&nbsp;802||<span style="color:Red">'''-4,1'''</span>||'''8'''||11&nbsp;427&nbsp;867||<span style="color:Green">'''+16,7'''</span> |- |2011||'''10''' ||4&nbsp;979&nbsp;511||<span style="color:Green">'''+0,9'''</span>||'''7'''||70&nbsp;393||<span style="color:Red">'''-9,5'''</span>||'''8'''||10&nbsp;484&nbsp;007||<span style="color:Red">'''-8,3'''</span> |- |2012||'''10''' ||4&nbsp;752&nbsp;020||<span style="color:Red">'''-4,6'''</span>||'''7'''||59&nbsp;824||<span style="color:Red">'''-15'''</span> ||'''8'''||11&nbsp;125&nbsp;537||<span style="color:Green">'''+5,9'''</span> |- |2013||'''10'''||4&nbsp;599&nbsp;990||<span style="color:Red">'''-3,2'''</span>||'''7'''||57&nbsp;163||<span style="color:Red">'''-4,5'''</span> ||'''8'''||11&nbsp;657&nbsp;987||<span style="color:Green">'''+4,8'''</span> |- |2014||'''11'''||4&nbsp;597&nbsp;095||<span style="color:Red">'''-0,5'''</span>||'''9'''||56&nbsp;438||<span style="color:Red">'''-1,3'''</span> ||'''8'''||12&nbsp;640&nbsp;339||<span style="color:Green">'''+8,2'''</span> |- |2015||'''10'''||5&nbsp;055&nbsp;127||<span style="color:Green">'''+10,0'''</span>||'''8'''||59&nbsp;007||<span style="color:Green">'''+4,6'''</span> ||'''6'''||13&nbsp;539&nbsp;904||<span style="color:Green">'''+7,1'''</span> |- |2016||'''10'''||5&nbsp;799&nbsp;104||<span style="color:Green">'''+14,7'''</span>||'''9'''||62&nbsp;798||<span style="color:Green">'''+6,4'''</span> ||'''7'''||12&nbsp;580&nbsp;692||<span style="color:Red">'''-7,1'''</span> |- |2017||'''10'''||6&nbsp;745&nbsp;394||<span style="color:Green">'''+16,3'''</span>||'''9'''||68&nbsp;041||<span style="color:Green">'''+8,3'''</span> ||'''6'''|| 13&nbsp;125&nbsp;744||<span style="color:Green">'''+4,3'''</span> |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonte: Aeropuertu de Valencia, [[AENA]].<ref name="AENA" /> |} <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9) id:barra2 value:rgb(0.6,0.9,0.7) id:barra3 value:rgb(0.6,1,1) ImageSize = width:500 height:500 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:3000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:6000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 PlotData= color:barra width:20 align:center bar:2000 from:0 till: 2262 bar:2001 from:0 till: 2301 bar:2002 from:0 till: 2138 bar:2003 from:0 till: 2432 bar:2004 from:0 till: 3111 bar:2005 from:0 till: 4639 bar:2006 from:0 till: 4969 PlotData= color:barra2 width:20 align:center bar:2007 from:0 till: 5933 bar:2008 from:0 till: 5779 bar:2009 from:0 till: 4748 bar:2010 from:0 till: 4934 bar:2011 from:0 till: 4979 bar:2012 from:0 till: 4752 bar:2013 from:0 till: 4599 bar:2014 from:0 till: 4597 bar:2015 from:0 till: 5055 bar:2016 from:0 till: 5799 bar:2017 from:0 till: 6745 TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: Pasaxeros dende 2000 (en miles de pasaxeros). En verde con TR y T2. Fonte AENA </timeline> === ''Destinos nacionales más importantes (2017)'' === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=orange ! Posición !! Destín !! Pasaxeros !! {{increase}}{{decrease}}(%) !! Aereollinies |- | 1 | [[Ficheru:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]] | 425&nbsp;378 | {{increase}} +6,66 | [[Air Europa]], [[Air Nostrum]], [[Ryanair]], [[Vueling]] |- | 2 | [[Ficheru:Flag of the Community of Madrid.svg|20px]] [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid-Barajas]] | 342&nbsp;974 | {{increase}} +9,70 | [[Air Europa]], [[Air Nostrum]] |- | 3 | [[Ficheru:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Eivissa|Eivissa]] | 296&nbsp;783 | {{increase}} +7,90 | [[Air Nostrum]], [[Ryanair]], [[Vueling]] |- | 4 | [[Ficheru:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sevilla|Sevilla]] | 182&nbsp;510 | {{increase}} +59,87 | [[Air Nostrum]], [[Ryanair]], [[Vueling]] |- | 5 | [[Ficheru:Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bilbao|Bilbao]] | 106&nbsp;025 | {{increase}} +8,74 | [[Air Nostrum]], [[Vueling]] |- | 6 |[[Ficheru:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santiago de Compostela|Santiago de Compostela]] | 100&nbsp;757 | {{increase}} +0,20 | [[Ryanair]] |- | 7 | [[Ficheru:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Tenerife Sur|Tenerife (TFS+TFN)]] | 84&nbsp;261 | {{increase}} +0,48 | [[Air Nostrum]], [[Vueling]], [[Ryanair]] |- | 8 | [[Ficheru:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Barcelona|Barcelona]] | 71&nbsp;485 | {{increase}} +4 450,29 | [[Air Nostrum]], [[Vueling]] |- | 9 | [[Ficheru:Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Menorca|Menorca]] | 58&nbsp;653 | {{increase}} +8,49 | [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 10 | [[Ficheru:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Gran Canaria|Gran Canaria]] | 56&nbsp;774 | {{decrease}} -17,98 | [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 11 | [[Ficheru:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lanzarote|Lanzarote]] | 43&nbsp;993 | {{increase}} +325,51 | [[Air Nostrum]], [[Ryanair]] |- | 12 | [[Ficheru:Flag of Cantabria.svg|20px]] [[Aeropuertu de Santander|Santander]] | 43&nbsp;928 | {{increase}} +75 637,93 | [[Volotea]], [[Ryanair]] |- | 13 | [[Ficheru:Flag of Andalusia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Málaga|Málaga]] | 30&nbsp;541 | {{decrease}} +29,65 | [[Air Nostrum]] |- | 14 | [[Ficheru:Flag of Asturias.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Asturies|Asturies]] | 28&nbsp;847 | {{increase}} +30,24 | [[Air Nostrum]], [[Volotea]] |- | 15 | [[Ficheru:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu d'A Coruña|A Coruña]] | 24&nbsp;189 | {{increase}} +31,41 | [[Vueling]] |- |16 | [[Ficheru:Flag of Galicia.svg|20px]] [[Aeropuertu de Vigo|Vigo]] | 6997 | {{decrease}} -45,27 | [[Air Nostrum]] |- |17 | [[Ficheru:Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Fuerteventura|Fuerteventura]] | 2131 | {{increase}} +45,26 | [[Air Nostrum]] |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonte: Aeropuertu de Valencia, [[AENA]].<ref name="Evolucion">{{cita web|url=http://www.aeropuertu-valencia.es/l'aeropuertu-de-valencia-supera-los-5-millones-de-pasaxeros-en-2015/|títulu=Evolución rutes 2015|fechaaccesu=12 de xineru de 2016}}</ref> |} === ''Destinos internacionales más importantes dientro de la XE (2017)'' === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=orange ! Posición !! Destín !! Pasaxeros !! {{increase}}{{decrease}}(%) !! Aereollinies !! Aeropuertos |- | 1 | [[Ficheru:Flag of France.svg|20px]] [[Aeropuertu de París Charles de Gaulle|París, Francia]] | 541&nbsp;275 | {{decrease}} -6,09 | [[Air Europa]], [[Vueling]], [[Transavia]], [[Ryanair]] | CDG+ORY+BVA |- | 2 | [[Ficheru:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Aeropuertu de Stansted|Londres, Reinu Xuníu]] | 515&nbsp;118 | {{increase}} +9,28 | [[EasyJet]], [[Ryanair]], [[British Airways]] | LGW+STN+LTN |- | 3 | [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px]] [[Aeropuertu de Frankfurt-Hahn|Frankfurt, Alemaña]] | 306&nbsp;229 | {{increase}} +16,83 | [[Lufthansa]], [[Ryanair]] | FRA+HHN |- | 4 | [[Ficheru:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Ámsterdam|Ámsterdam, Países Baxos]] | 294&nbsp;595 | {{increase}} +12,01 | [[KLM]], [[Transavia]], [[Vueling]] | AMS |- | 5 | [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px]] [[Aeropuertu de Milán|Milán, Italia]] | 258&nbsp;129 | {{increase}} +8,83 | [[Ryanair]], [[Vueling]] | BGI+MXP |- | 6 | [[Ficheru:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Aeropuertu de Zúrich|Zúrich, Suiza]] | 257&nbsp;174 | {{increase}} +0,92 | [[Swiss]] | ZRH |- | 7 | [[Ficheru:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bruxeles Sur|Bruxeles, Bélxica]] | 257&nbsp;040 | {{increase}} +5,98 | [[Ryanair]], [[Vueling]] | CRL+BRU |- | 8 | [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px]] [[Aeropuertu Intercontinental Leonardo da Vinci|Roma, Italia]] | 250&nbsp;994 | {{decrease}} -13,82 | [[Vueling]], [[Ryanair]] | FCO+CIA |- | 9 | [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bolonia|Bolonia, Italia]] | 150&nbsp;307 | {{increase}} +5,92 | [[Ryanair]] | BLQ |- | 10 | [[Ficheru:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[Aeropuertu de Eindhoven|Eindhoven, Países Baxos]] | 138&nbsp;086 | {{increase}} +63,00 | [[Ryanair]], [[Transavia]] | EIN |- | 11 | [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px]] [[EDDL|Düsseldorf, Alemaña]] | 134&nbsp;956 | {{increase}} +11,40 | [[Eurowings]], [[Ryanair]] | DUS+NRN |- | 12 | [[Ficheru:Flag of Romania.svg|20px]] [[Aeropuertu de Bucarest|Bucarest, Rumanía]] | 119&nbsp;983 | {{increase}} +1,17 | [[Wizz Air]], [[Blue Air]], [[Tarom]] | OTP |- | 13 | [[Ficheru:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Aeropuertu de Lisboa|Lisboa, Portugal]] | 102&nbsp;060 | {{increase}} +51,31 | [[TAP Portugal]] | LLIRIU |- | 14 | [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px]] [[Aeropuertu de Pisa|Pisa, Italia]] | 86&nbsp;981 | {{increase}} +22,88 | [[Ryanair]] | PSA |- | 15 | [[Ficheru:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Aeropuertu de Porto|Porto, Portugal]] | 65&nbsp;822 | {{increase}} +20,41 | [[Ryanair]] | OPO |- | 16 | [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px]] [[Aeropuertu de Berlín-Schönefeld|Berlín, Alemaña]] | 55&nbsp;608 | {{increase}} +3,41 | [[Ryanair]] | SXF |- | 17 | [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px]] [[Aeropuertu de Múnich|Múnich, Alemaña]] | 54&nbsp;287 | {{increase}} +11,26 | [[Lufthansa]], [[Transavia]] | MUC |- | 18 | [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px]] [[Aeropuertu de Colonia/Bonn|Colonia, Alemaña]] | 53&nbsp;602 | {{increase}} +0,10 | [[Ryanair]] | CGN |- | 19 | [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px]] [[Aeropuertu de Sant'Angelo Treviso|Venecia, Italia]] | 49&nbsp;646 | {{increase}} +22,72 | [[Ryanair]] | TSF+VCE |- | 20 | [[Ficheru:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Aeropuertu de Praga|Praga, República Checa]] | 48&nbsp;331 | {{increase}} +22,91 | [[Travel Service Airlines]] | PRG |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonte: Aeropuertu de Valencia, [[AENA]].<ref name="Evolucion" /> |} === ''Rutes internacionales más importantes fora de la XE (2017)'' === {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=orange ! Posición !! Destín !! Pasaxeros !! {{increase}}{{decrease}}(%)!! Aereollinies !! Aeropuertos |- | 1 | [[Ficheru:Flag of Russia.svg|20px]] [[Aeropuertu Internacional de Moscú-Domodédovo|Moscú, Rusia]] | 88&nbsp;150 | {{increase}} +67,09 | [[Aeroflot]], [[S7 Airlines]] | DME+SVO |- | 2 | [[Ficheru:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Aeropuertu Internacional Atatürk|Istambul, Turquía]] | 84&nbsp;396 | {{increase}} +2,16 | [[Turkish Airlines]] | IST+SAW |- | 3 | [[Ficheru:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Aeropuertu de Casablanca|Casablanca, Marruecos]] | 29&nbsp;868 | {{increase}} +8,16 | [[Royal Air Maroc]] | CMN |- | 4 | [[Ficheru:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Aeropuertu de Marrakech-Menara|Marrakech, Marruecos]] | 24&nbsp;505 | {{increase}} +30 531,25 | [[Ryanair]] | RAK |- | 5 | [[Ficheru:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Aeropuertu Internacional Houari Boumedienne|Arxel, Arxelia]] | 18&nbsp;281 | {{increase}} +36,94 | [[Vueling]] | ALG |- | 6 | [[Ficheru:Flag of Israel.svg|20px]] [[Aeropuertu Internacional Ben Gurión|Tel-Aviv, Israel]] | 10&nbsp;232 | {{decrease}} -45,50 | [[El Al]] | TLV |- | 7 | [[Ficheru:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Aeropuertu d'Orán Es Sénia|Orán, Arxelia]] | 2069 | {{increase}} S/D | [[Vueling]] | ORN |- |colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonte: Aeropuertu de Valencia, [[AENA]].<ref name="Evolucion" /> |} === ''Principales Aereollinies (2016)'' === [[Ficheru:Porcentaje 2013 VLC.jpg|miniatura|derecha|350px|Distribución de los pasaxeros nes principales aereollinies del aeropuertu en 2013.]] {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=orange ! Posición !! Aereollinia !Logo!! Total<br />Pasaxeros !! % |- | 1 | [[Ryanair]] | | 1&nbsp;912&nbsp;957 | 32,99&nbsp;% |- |2 |[[Vueling Airlines]] |[[Ficheru:Logo Vueling.svg|70x70px]] |633&nbsp;236 |10,92&nbsp;% |- | 3 | [[Air Europa]] |[[Ficheru:Air Europa 2015.jpg|90x90px]] | 574&nbsp;774 | 9,91&nbsp;% |- | 4 | [[Air Nostrum]] |[[Ficheru:Air Nostrum logo.svg|90x90px]] | 571&nbsp;055 | 9,85&nbsp;% |- | 5 | [[Transavia]] |[[Ficheru:Transavia logo.svg|70x70px]] | 352&nbsp;658 | 6,08&nbsp;% |- | 6 | [[Swiss International Air Lines]] |[[Ficheru:Swiss International Air Lines Logo 2011.svg|70px]] | 274&nbsp;365 | 4,73&nbsp;% |- | 7 | [[EasyJet]] |[[Ficheru:Easyjet com Logo.svg|70x70px]] | 273&nbsp;925 | 4,72&nbsp;% |- | 8 | [[Lufthansa]] |[[Ficheru:Lufthansa wordmark.svg|70x70px]] | 202&nbsp;843 | 3,50&nbsp;% |- | 9 | [[Wizz Air]] |[[Ficheru:Wizz Air logo 2015.svg|60x60px]] | 161&nbsp;501 | 2,78&nbsp;% |- | 10 | [[Eurowings]] |[[Ficheru:Eurowings Logo.svg|70x70px]] | 122&nbsp;153 | 2,11&nbsp;% |- | 11 | [[Turkish Airlines]] |[[Ficheru:Turkish Airlines logo 2012.svg|78x78px]] | 82&nbsp;598 | 1,42&nbsp;% |- |12 |[[Alitalia]] ||[[Ficheru:Alitalia logo.svg|70x70px]] |74&nbsp;888 |1,29&nbsp;% |- | colspan="15" style="text-align:center;font-size:90%;" |''Fonte: Aeropuertu de Valencia'' |} == Plan direutor aeropuertu de Valencia == Executáronse nos últimos años importantes obres de meyora pa poder acoyer la medría d'operaciones que dende l'añu 2001 aumenten gracies al turismu qu'atraen les ciudaes de [[Valencia]] y [[Castellón de la Plana]], y contorna, y a les compañíes de baxu costu, que dende 2003 operen dende Valencia con una gran cantidá de destinos. Nel añu 2007, l'aeropuertu de Valencia rexistró un tráficu de 5&nbsp;929&nbsp;916 pasaxeros, esto ye, cuasi un millón más que l'añu anterior (lo que supón un aumentu del 19,3&nbsp;%), 96&nbsp;591 operaciones (que crecieron un 19,7&nbsp;%) y 13&nbsp;367 tonelaes de mercancíes. Esta crecedera superó les previsiones de crecedera qu'ellaborara'l [[Ministeriu de Fomentu]] que nun tenía previstu que se degolaren estes cifres hasta 2015. Anque cola llegada de crisis económica l'enclín de pasaxeros ye a la baxa y l'aeropuertu perdió 1&nbsp;300&nbsp;000 pasaxeros aproximao respecto'l 2007, cosa que llevó a que parte de la nueva infraestructura quede inutilizada, les obres d'ampliación acometíes fueron les siguiente:<ref>{{cita web |url=http://www.aerotendencias.com/aeropuertos/2523-fomentu-aprueba-el plan direutor-del aeropuertu-de-valencia/|títulu= Plan direutor 2012 |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> === Obres d'ampliación remataes en 2007 === * Ampliación de la pista 30-12 de 2700 a 3200&nbsp;m. * Ampliación calle de rodadura '''NOVEMBER''' (N3 + N4) hasta la cabecera de la 12. * Estragal de la pista 30 ampliáu 300&nbsp;m. * Ampliación de la rampla de carga. * Ampliación de la plataforma de pasaxeros. * Nueva terminal pa vuelos rexonales. * Estación de metro que conecte l'aeropuertu cola ciudá de Valencia. ==== Obres d'ampliación remataes en 2012 ==== ===== Campu de Vuelu ===== * Calle de salida rápida a 1950&nbsp;m d'estragal 12 p'aeronaves Tipo C. * Adecuación a les NTAC. * Rodadura frente a plataforma aparcamientu d'aeronaves y reconfiguración cai A-1 p'adecuación a normes. * Cai de salida rápida a 1700&nbsp;m d'estragal 12 p'aeronaves tipo C-VIII. * Cai de salida rápida a 1425&nbsp;m dende cabecera 12 p'aeronaves d'Aviación Xeneral. * Cai de salida rápida a 1575&nbsp;m dende cabecera 30 p'aeronaves d'Aviación Xeneral. * Acondicionamientu de cai de rodaxe T-0 pa puestu aparcamientu aislláu. ===== Plataforma ===== * Ampliación plataforma aparcamientu d'aeronaves en zona este p'Aviación Executiva. ===== Zona de pasaxeros ===== * Ampliación Edificiu Terminal per llau este del terminal actual (T2). * P4 n'altor y acondicionamientu de zona d'actividaes complementaries y de mediana pal tránsitu de pasaxeros. * Zona de bolsa de taxis, buses y depósitu de vehículos retiraos por grúa. Nuevos accesos dende viales y cambéu de rotondas. * P1-bis n'altor. * Reconfiguración y ampliación del aparcamientu 7. * Viales y aparcamientu asociáu (P3) al acondicionamientu de plataforma d'Aviación Executiva. ===== Zona d'aviación xeneral ===== * 2 pasareles y equipos de serviciu p'aeronaves. * Tresllado depósitos de combustible a zona antiguu aeroclub. * Surtidor de combustibles p'Aviación Xeneral. ===== Zona de servicios ===== * Ampliación edificiu cáterin en zona actividad complementaries. ===== Navegación Aérea ===== * Reubicación del sistema ILS CAT I pista 30 p'afaer RESA (Área de seguridá d'estremu de pista). Adecuación árees crítiques y sensibles. * Nuevu TACC (Centru de Control d'Área Terminal). * Actualización del equipamientu SACTA en TWR. * S.Y.O. d'un sistema VÍCTOR pa la TWR. * Centru d'emisores alternativu pa TACC y TWR. * Sistema de comunicaciones pa nueva TWR. == Tresporte y Accesos == === Carretera === El '''accesu per carretera''' realizar dende l'autovía {{identificador carretera española|tipu=autovía|id=V-11|link=V-11}}, que coneuta la {{Identificador carretera española|tipu=autovia|id=A-3|link=A-3}} (Autovía de [[Madrid]] a [[Valencia]]) cola {{Identificador carretera española|tipu=autovia|id=V-31|link=V-31}} === Autobús === L'Aeropuertu de Valencia dispón d'estación d'autobuses onde efectúa parada ente elles la llinia de [[Autobuses Metropolitanos de Valencia (MetroBus)]].<ref>{{cita web|url=http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuertu-Valencia/es/InfoPractica_FP/1237554651270/1237554654651/Linea-150.html?other=1237554651138|títulu=Linea 150 Metrobus|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> ==== ''Autobús Metropolitanu'' [[Ficheru:Logo Metrobús Valencia 2024.svg|50px]] ==== {{AP|Llinia 150 (MetroBus Valencia)}} * {{Llinia|150|MetroBus Valencia|#FFBF00|#483C32}} [[Valencia]] <-> [[Mislata]] <-> [[Quart de Poblet]] <-> [[Manises]] <-> Aeropuertu de Valencia. === Metrovalencia [[Ficheru:Isotip de Metrovalència.svg|20px]] === {{AP|Estación d'Aeropuertu (Metrovalencia)}} Con una frecuencia de 7-15 minutos l'aeropuertu ta conectáu coles principales estaciones de la ciudá de Valencia. El trayeutu hasta la estación de [[Estación de Xàtiva (Metrovalencia)|Xàtiva]] ye d'unos 20 min, la estación atopar en plenu centru de [[Valencia]] y xusto al llau de la estación [[Estación del Norte (Valencia)|Valencia-Norte]]. El 1ᵉʳ tren del aeropuertu escontra Valencia sale a les 5 hores y 30 minutos de llunes a vienres, los sábados a les 5 hores y 48 minutos y a les 7 hores y 30 minutos los domingos y festivos. L'últimu tren dende l'aeropuertu escontra Valencia parte a les 22:29 de llunes a sábados y 21:08 los domingos.<ref>{{cita web|url=http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuertu-Valencia/es/InfoPractica_FP/1237554653840/1237554654651/Metro.html?other=1237554653763|títulu=Linea metro|fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> La estación forma parte de zona tarifaria D dende 2012, enantes perteneciera a la B.<ref>{{cita web |url=http://www.valenciaplaza.com/ver/60219/metrovalencia-xube-un-95-el preciu-del billete-al aeropuertu-de-valencia.html|títulu= Aumento aprecio billete metro |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> Anguaño dicha estación ye la cabecera de les llinies [[Ficheru:Línia 3 de Metrovalència.svg|20px|Llinia 3]] y [[Ficheru:Línia 5 de Metrovalència.svg|20px|Llinia 5]] de [[Metrovalencia]]. === Taxi === Esiste una parada de taxis cerca del hall de llegaes. Los taxis namái treslladen 4 persones per coche. == Ver tamién == * [[Aeronova]] * [[Wondair]] * [[Aeropuertos de la Comunidá Valenciana]] * [[Aeropuertos d'España]] * [[Tresportes n'España]] * [[Air Nostrum]] == Referencies == {{llistaref|2|refs= <ref name="aena-aeropuertos">[http://www.aena-aeropuertos.es/es/aeropuertu-valencia/destinos.html Destino - Aeropuertu de Valencia, páxina de Aena]</ref> }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.aena.es/es/aeropuertu-valencia/index.html Páxina oficial del aeropuertu] * {{Enllaz rotu|1=Guía práctica del aeropuertu, parkings, tresportes y aereollinies |2=https://www.aeropuertu-valencia.com/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{WAD|LEVC}} * {{FR|LEVC}} * {{ASN|VLC}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España|Valencia]] [[Categoría:Aeropuertos inauguraos en 1933]] [[Categoría:Edificios de la Comunidá Valenciana]] ooacwt7c7vdpg4baabjn5nbl1grj6h7 0 164560 4496313 4489563 2026-05-25T22:15:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496313 wikitext text/x-wiki {{redirixe|Mount Pleasant}} {{edificiu |minimapa=Islles Malvines |mapa_loc=Atlánticu Sur }} La '''Base Aérea de Monte Prestosu''' {{códigos aeroportuarios}} (n'[[Idioma inglés|inglés]]: '''''RAF Mount Pleasant''''', tamién conocida como ''Aeropuertu Internacional Monte Prestosu'', ''Mount Pleasant Airport'', ''Mount Pleasant Complex'' o ''MPA'')<ref>{{Cita web |url=http://www.falklands.info/background/acro.html |títulu=Falkland Islands Information Portal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060619060025/http://www.falklands.info/background/acro.html |fechaarchivu=2006-06-19 }}</ref> ye una base militar de la [[Royal Air Force]] [[Reinu Xuníu|británica]] nes [[islles Malvines]]. Forma parte de la ''British Forces South Atlantic Islands'' (BFSAI). La estación ye'l llar d'ente 1000 y 2000 militares del [[Reinu Xuníu]] y ta alcontrada a cerca de 48&nbsp;km al suroeste de [[Stanley (Islles Malvines)|Stanley]], la capital de les Malvines, na [[islla Soledá]]. El corredor más llargu del mundu, de media milla de llargor, venceya les barraques, comedores y les árees de recréu y bienestar de la base.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/news/2006/07/22/db2202.xml Obituary of former commander, British Forces, Falkland Islands, Brig. David Nicholls.]</ref> La base ye dacuando referida polos sos residentes como ''Death Star'' (la estrella de la muerte) por cuenta del so diseñu daqué confusu. Atopar a 74&nbsp;msnm y tien dos pistes d'asfaltu de 2590 y 1525&nbsp;m. == Historia == [[Ficheru: Mount-Pleasant-Mare-Harbour.PNG|thumb|250px|<small>Llocalización de la RAF Mount Pleasant nes islles Malvines.</small>.]] Mount Pleasant foi inaugurada pol Príncipe [[Andrés de York]], el [[12 de mayu]] de [[1985]] y empezó a funcionar l'añu siguiente. La estación foi construyida como parte de los esfuercios británicos pa reforzar la defensa de les Islles Malvines dempués de la guerra de 1982 coles fuercies arxentines. La base de Monte Prestosu ye'l más recién aeródromu de la Royal Air Force y reemplazó les anteriores instalaciones nel [[Aeropuertu de Stanley]].<ref>{{Cita web |url=http://www.raf.mod.uk/stations/básevos.html |títulu=Royal Air Force |fechaaccesu=19 de xunu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060620142422/http://www.raf.mod.uk/stations/básevos.html |fechaarchivu=20 de xunu de 2006 }}</ref> La RAF primeramente utilizó una pequeña base nel aeropuertu de la capital dempués del final de les hostilidaes en [[1982]]. Mientres la [[Guerra de les Malvines]], cuando les islles fueron recuperaes por fuercies militares de l'[[Arxentina]], aviones británicos [[Avro Vulcan]] de la RAF fueron unviaos a bombardiar la pista de la capital de les islles ([[Operación Black Buck]]) y [[BAE Sea Harrier|Sía Harriers]] de la [[Royal Navy|Marina Real]] fixeron raids moderadamente esitosos. La primer misión de bombardéu de los ''Vulcan'' refundió 1000&nbsp;llibres de bombes sobre la metá de la pista inutilizándola. Sicasí, los arreglos realizaos polos arxentinos dexaron qu'aviones de tresporte [[C-130 Hércules]] siguieren utilizándola hasta'l final del conflictu. Dempués del final de les hostilidaes la pista foi dafechu reparada por inxenieros militares británicos. Dempués de la rindición de les fuercies arxentines nes islles, los británicos encararon el problema d'un potencial ataque aereu arxentín dende'l continente, ye por eso qu'un portaviones permaneció de guardia nes islles col so escuadrón de [[Sea Harrier|Sía Harriers]] hasta que l'aeródromu local foi preparáu p'aviones [[Avión de reacción|jets]]. L'[[HMS Hermes (R12)|HMS ''Hermes'']] foi'l primeru en realizar la guardia, ente que l'[[HMS Invincible (R05)|HMS ''Invincible'']] dir al norte pa ser reparáu y depués retornó pa reemplazar al HMS ''Hermes''. El HMS ''Invincible'' foi depués releváu pol [[HMS Illustrious (R06)|HMS ''Illustrious'']]. Una vegada que la pista tuvo disponible pa jets, el HMS ''Illustrious'' foi releváu por dellos [[F-4 Phantom|Phantom FGR.2]] de la RAF. El Gobiernu británicu entendió que l'aeropuertu nun yera la meyor opción pa una base permanente y decidió construyir una nueva base y faela nun llugar central de les islles qu'aumentara considerablemente les defenses. La intención foi disuadir cualquier intentu futuru de l'Arxentina pa recuperar les islles pola fuercia. Monte Prestosu, al oeste de la capital, foi escoyida como'l sitiu pa la nueva estación. La pista foi inaugurada pol príncipe Andrés en 1985, y volvióse dafechu operacional en 1986.<ref>[https://web.archive.org/web/20060717231713/http://www.falklands.gov.fk/3.htm Falkland Islands Government]</ref> == Equipamientu actual == [[Ficheru: Mount-Pleasant.JPG|thumb|250px|RAF Mount Pleasant]] [[Ficheru:Entrance sign, British Forces South Atlantic Islands Mount Pleasant Complex.jpg|thumb|250px|Cartelu de bienvenida escontra'l pueblu de la base]] Monte Prestosu tien una amplia gama d'instalaciones deportives y sociales incluyendo un ximnasiu, piscina pa [[water polu]], campu de golf, centru de bucéu, karting, llibrería, cine, boliche, y campos de deportes al campu. Hai peluqueríes, un centru médicu y un centru educativu na base. Hai tamién un complexu qu'inclúi una cafetería y una pequeña tienda que son propiedá de [[Falkland Islands Company]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060620154411/http://www.mod.uk/DefenceInternet/DefenceFor/ServiceCommunity/Hive/Overseas/FalklandIslandsHive.htm Falkland Islands HIVE]</ref> Tán basaos en Monte Prestosu 4 [[Eurofighter Typhoon]] (N° 1435 Flight RAF),<ref name="Malvines">{{cita web |url= http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/09/23/noticia_0017.html |títulu= Inglaterra unvió cuatro aviones a les Malvines y Arxentina protestó |fechaaccesu= 15 d'ochobre de 2009 |autor= |coautor= |editorial= LaCapital.com.ar |fecha= 23 de setiembre de 2009 |formatu= |idioma= castellanu |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20151007042403/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/09/23/noticia_0017.html |fechaarchivu= 2015-10-07 }}</ref> con un [[avión cisterna]] [[Vickers VC-10]] y un C-130 Hércules, y tamién dende payares de 2007 el N° 1564 Flight RAF con 2 helicópteros [[Westland Sea King]]. Hai tamién 2 helicópteros civiles [[Sikorsky S-61]] del ''British International Helicopters Limited'' (Brintel). Les unidaes de tierra inclúin 3 unidaes de señales y un destacamentu de misiles [[Rapier missile|Rapier]] de l'Artillería Real (''Royal Artillery''). Estos fueron primeramente remanaos por un reximientu de la RAF, pero la Royal Artillery tien agora la responsabilidá d'operar los Rapiers. El ''33 Engineer Regiment'' aprove constante soporte y ye parte del ''Joint Service Falkland Islands Detachment'' que consiste n'equipos de la RAF y del ''Royal Logistic Corps''. Ta principalmente basáu na capital, pero hai tamién un destacamentu en Monte Prestosu. La xera del grupu ye destruyir municiones ensin esplotar de la Guerra de les Malvines, informar a les tropes, turistes y isleños sobre les árees segures, y marcar los campos minaos ensin llimpiar.<ref>[https://web.archive.org/web/20060620234836/http://www.army.mod.uk/royalengineers/org/33regt/falklands.htm Royal Engineers]</ref> Hai tamién una unidá conxunta de comunicaciones pa la ''guerra electrónica'' y el comandu y control de los sistemes de la Marina, Exércitu y Fuercia Aérea.<ref>[https://web.archive.org/web/20050329091904/http://www.army.mod.uk/royalsignals/jcufi/ Royal Corps of Signals]</ref> == Denuncies d'Arxentina sobre la base == {{AP|Crisis diplomática pola soberanía de les islles Malvines nos años 2010}} A partir de [[2010]] el [[gobiernu de les Islles Malvines]] empezó con [[Esploraciones petroleres sobre mares de les Islles Malvines|les esploraciones y perforaciones de gas y petroleu]] n'agües en disputa. Por cuenta de esto, Arxentina retomó los pidíos de soberanía especialmente ante los países llatinoamericanos y organismos internacionales y llevó a cabu un bloquéu comercial (a nivel llatinoamericanu y caribeñu) qu'afectó al archipiélagu austral. Por cuenta de esto, el gobiernu británicu ordenó'l rearmamientu sobre l'Atlánticu Sur y les islles Malvines y con ello la execución d'exercicios militares. A pesar que'l gobiernu arxentín acusa al Reinu Xuníu de [[Militarización del Atlánticu Sur|militarizar la rexón en disputa]], el gobiernu británicu negó diches acusaciones, afirmando que lo que se lleva a cabu fueron «exercicios rutinarios».<ref>{{cita web |url=http://tn.com.ar/internacional/00082205/gran-bretana-admitio-que-tien-armes-nucleares-en-las-malvinas |títulu=Gran Bretaña dio a entender que tien armes nucleares en Malvines |editorial=[[Toa Noticies]] |fecha=10 de febreru de 2012 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/ALBA-soberania-Londres-embrivo-esplegue_0_640736177.html|títulu=Mientres l'ALBA sumir al sofitu pola soberanía, Londres embrivió l'esplegue militar|editorial=[[Clarín (periódicu)]]|fecha=5 de febreru de 2012}}</ref> Metanes les tensiones diplomátiques, en febreru de 2012 el príncipe británicu [[Guillermo de Cambridge]] realizó entrenamientos militares na base.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1452308-el-principe-guillermo-con custodia especial-en-malvinas |títulu=El príncipe Guillermo, con custodia especial en Malvines |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=28 de febreru de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/01/19/actualidad/1327009839_999518.html |títulu=Les práutiques del príncipe Guillermo en Malvines disparen la tensión editorial=[[El País (España)]]|fecha=19 de xineru de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1445364-como-seran-los-dias-del-principe-guillermo-en-malvinas |títulu=El príncipe Guillermo llegó a Malvines |editorial=La Nación |fecha=2 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150103102036/http://www.lanacion.com.ar/1445364-como-seran-los-dias-del-principe-guillermo-en-malvinas |fechaarchivu=2015-01-03 }}</ref> A principios de 2013, el primer ministru británicu [[David Cameron]] aseguró que'l so país taría «dispuestu a lluchar si fuera necesariu» pa caltener el territoriu, y remarcó que tienen [[jets]] y tropes aparcaes nes islles.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1543413-el gobiernu-refugo-les amenaces-de-cameron-por-malvinas |títulu=El Gobiernu refugó les "amenaces militaristes" de Cameron per Malvines |editorial=La Nación |fecha=6 de xineru de 2012 }}</ref> [[Daniel Filmus]], [[Secretaría d'Asuntos Relativos a les Islles Malvines|ex secretariu d'Asuntos Relativos a les Islles Malvines]], dixo que: {{cita|Ye bien importante y estratéxicu frente al creciente armamentismo británicu, qu'instaló una enorme base militar nes Islles Malvines.<ref name=baseln>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1716532-daniel-filmus-denuncio-que-la base militar-en-malvinas-seria-la-mas-grande-de-la-region |títulu=Daniel Filmus denunció que la base militar en Malvines sería la más grande de la rexón editorial=La Nación |fecha=7 d'agostu de 2014 }}</ref>}} El gobiernu arxentín argumenta que la base de Monte Prestosu ye la más grande ya importante de la rexón del [[Atlánticu Sur]].<ref name=baseln/> Tamién acusa al gobiernu británicu de tener [[armes nucleares]] nes islles y de violar el [[Tratáu de Tlatelolco]] que prohibe dafechu l'armamentu nuclear n'[[América Llatina]] y el [[Caribe (rexón)|Caribe]].<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.diariouno.com.ar/pais/Arxentina-denuncio-a-Gran-Bretaa-por-unviar-armes-nucleares-a-Malvines-20130225-0061.html |títulu=Arxentina denunció a Gran Bretaña por unviar armes nucleares a Malvines |editorial=[[Diariu Unu (Mendoza)]] |fecha=25 de febreru de 2013 }} |2=http://www.diariouno.com.ar/pais/Arxentina-denuncio-a-Gran-Bretaa-por-unviar-armes-nucleares-a-Malvines-20130225-0061.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Argentina-Reino-Unido-submarinos-Malvines_0_872312931.html |títulu=Arxentina acusó al Reinu Xuníu por unviar submarinos nucleares a Malvines |fecha=25 de febreru de 2013 |editorial=Clarín }}</ref> Les autoridaes arxentines tamién denunciaron que Monte Prestosu constitúi una base de la [[OTAN]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1688405-gobernador-malvinas-colin-roberts-bullying |títulu=El gobernador británicu de Malvines dixo que los habitantes de les islles sufren bullying del gobiernu arxentín |editorial=La Nación |fecha=7 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127155537/http://www.lanacion.com.ar/1688405-gobernador-malvinas-colin-roberts-bullying |fechaarchivu=2016-01-27 }}</ref> == Vuelos de pasaxeros == [[Ficheru:F3 Tornado Quick Reaction Alert Force at Mount Pleasant Complex (MPC) in the Falkland Islands MOD 45148201.jpg|thumb|250px|[[Panavia Tornado]] allugáu sobre la pista.]] Usando'l [[códigu d'aeropuertos d'IATA]] '''MPN''', Monte Prestosu tamién sirve como l'únicu aeropuertu internacional de les Malvines. Vuelos con un porcentaxe d'asientos abiertos a pasaxeros civiles operen una vegada a la selmana. Dende la seronda de [[2008]]<ref>{{cita web | url = http://www.sartma.com/art_5661.html | títulu = Excellent Craft Fair Larger This Year - Falkland Islands News | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110525101733/http://www.sartma.com/art_5661.html | fechaarchivu = 2011-05-25 }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> y hasta avientu de [[2009]] esos vuelos fueron operaos pola aereollinia civil [[Flyglobespan]] en nome de la Royal Air Force. Dende entós los vuelos fueron operaos por [[Air Tahiti Nui]], [[Titan Airways]] y [[Air Seychelles]]. Vuela dende la base de la RAF en Brize Norton en [[Oxfordshire]], con una parada de reabastecimiento na base de la RAF na [[islla Ascensión]] nel Atlánticu sur-central, utilizando aviones [[Boeing 767]]. Depués de la bancarrota de [[Flyglobespan]] los vuelos fueron asumíos por [[Air Italy]] y [[Hifly]].<ref>[https://web.archive.org/web/20100204033644/http://www.falklands.gov.fk/news/2010/01/airbridge-flights/ Airbridge Flights Update]</ref> Dacuando un [[Lockheed Tristar]] de la RAF realiza'l tresporte de mercancíes, o un [[Antonov An-225]] cuando'l tresporte ye mayor. [[Ficheru:Tornado F3's flying over the Falkland islands. MOD 45147767.jpg|thumb|250px|2 [[Panavia Tornado|Tornado F3]] sobrevolando los aires de [[Stanley (Islles Malvines)|Stanley]].]] Adicionalmente, [[LATAM]] opera un vuelu comercial programáu selmanal dende l'[[Aeropuertu Internacional Presidente Carlos Ibáñez del Campo]] de la ciudá de [[Punta Arenas (Chile)|Punta Arenas]] nel sur de [[Chile]]; mientres trés [[sábadu|sábados]] ye de manera direuta, y nel restante ye una escala entemedia na ciudá arxentina de [[Río Gallegos]]. Esta ye la única conexón aérea col continente [[América|americanu]]. El [[2 de marzu]] de [[2012]], la presidenta arxentina [[Cristina Fernández de Kirchner]] anunció que vuelos d'[[Aerolíneas Argentinas]] dende [[Buenos Aires]] reemplazaríen los vuelos de la entós LAN Airlines dende Chile. La idea de los vuelos escontra Arxentina nun foi sofitada nes islles, una y bones esto podría resultar que [[Arxentina]] tenga'l monopoliu de los vuelos comerciales y el control de tolos accesos aereu comerciales.<ref>{{cita noticia| url=http://www.guardian.co.uk/uk/2012/mar/02/falklands-argentina-direct-flights | allugamientu=London | obra=The Guardian | nome=Uki | apellíu=Goni | títulu=Argentine president calls for direct flights from Falklands to Buenos Aires | fecha=2 de marzu de 2012}}</ref><ref>{{cita noticia| url=http://www.reuters.com/article/2012/03/02/uk-argentina-britain-falklands-idUSLNE82100520120302 | obra=Reuters | títulu=Arxentina wants its airline to fly to Falklands | fecha=2 de marzu de 2012}}</ref> El [[2 d'abril]] de 2012, una compañía aérea uruguaya, [[Air Class|Air Class Llinies Aérees]], llogró'l permisu del [[Ministeriu de Defensa Nacional d'Uruguái|Ministeriu de Defensa uruguayu]] a empecipiar un vuelu comercial a les Islles Malvines.<ref>[http://en.mercopress.com/2012/04/02/green-light-for-uruguayan-flight-to-falklands-argentine-ambassador-says-it-s-not-commercially-vidable Green light for Uruguayan flight to Falklands; Argentine ambassador says it's not commercially vidable.] [[MercoPress]]</ref> Tamién se van realizar vuelos comerciales a la [[Islla Santa Lena]], cuando un nuevu aeropuertu abrir en [[2016]].<ref name="en.mercopress.com">[http://en.mercopress.com/2012/11/17/planning-for-when-the-2016-airport-st-helena-after-closer-links-with-faklands Planning for when the 2016 airport, St Helena after closer links with Faklands.] MercoPress</ref> === Aereollinies y destinos === [[Ficheru:Mount Pleasant, Falkland Islands (7875585782).jpg|thumb|250px|[[Lockheed C-130 Hercules]] perteneciente a la [[Real Fuercia Aérea]] faciendo la ruta '''Monte Prestosu'''-[[Aeropuertu de Stanley]].]] [[Ficheru:LAN A320 TAKE OFF SCL.jpg|thumb|250px|Un [[Airbus 320]] de la entós [[LAN Airlines]] en Santiago de Chile. Los aviones d'esti tipu son los que lleguen a les islles.]] ''Nota: munchos de los [[vuelu chárter|vuelos chárter]] a la base sirven principalmente pa los militares británicos.'' {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="800" align=center !rowspan="1"|Ciudaes||rowspan="1"|Nome del aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- |colspan="5"|{{CHI}} |- |[[Punta Arenas]]||[[Aeropuertu Internacional Presidente Carlos Ibañez del Campo]] (selmanal)||{{Bandera|CHI}} [[LATAM]] |- |[[Santiago de Chile]]||[[Aeropuertu Internacional Comodoro Arturo Merino Benítez]] (selmanal)||{{Bandera|CHI}} [[LATAM]] |- |colspan="5"|{{ARG}} |- |[[Rio Gallegos]]||[[Aeropuertu Internacional Pilotu Civil Norberto Fernández]] (serviciu mensual)||{{Bandera|CHI}} [[LATAM]] |- |colspan="5"|{{bandera2|Islles Malvines}} |- |[[Stanley (Islles Malvines)|Stanley]]||[[Aeropuertu de Stanley]]||{{bandera|Islles Malvines}} [[Falkland Islands Government Air Service|FIGAS]]<ref name=figas>[http://www.falklandislands.com/contents/view/116/get-here/get-around/internal-flights-figas FIGAS]</ref> |- |Destinos chárter: [[Puertu Darwin|Darwin]], [[Puerto San Carlos (islles Malvines)|Puerto San Carlos]], [[Direutor Dunnose]], [[Badea Fox]], [[Cuetu Cove]], [[Puertu Mitre]], ente otres bandera|Islles Malvines}} [[Falkland Islands Government Air Service|FIGAS]]<ref name=figas/> |- |colspan="5"|{{UK}} |- |[[Londres]]||[[Aeropuertu de Londres-Gatwick]] (chárter)||{{bandera|POR}} [[Hifly]] |- |[[Oxfordshire]]||[[Base Aérea de Brize Norton]] (chárter)||{{bandera|UK}} [[AirTanker Services]]<br/>{{bandera|UK}} [[British International]] |- |colspan="5"|{{bandera2|Islla Ascensión}} |- |[[Georgetown (Islla Ascensión)|Georgetown]]||[[Base Aérea d'Islla Ascensión]] (chárter)||{{bandera|UK}} [[AirTanker Services]]<br/>{{bandera|UK}} [[British International]] |- |colspan="5"|{{POR}} |- |[[Lisboa]]||[[Aeropuertu de Lisboa|Aeropuertu de Portela]] (chárter)||{{bandera|POR}} [[Hifly]] |- |colspan="5"|{{bandera2|Cabu Verde}} |- |[[Islla de Sal]]||[[Aeropuertu Internacional Amílcar Cabral]] (chárter)||{{bandera|POR}} [[Hifly]] |} === Aereollinies y destinos que cesaron operaciones === * {{bandera|Chile}} '''[[Aerovías DAP]]''' ** [[Punta Arenas]] / ''[[Aeropuertu Internacional Presidente Carlos Ibáñez del Campo]]'' * {{bandera|Reinu Xuníu}} '''[[Flyglobespan]]''' ** [[Georgetown (Islla Ascensión)|Georgetown, Islla Ascensión]] / ''[[Base Aérea d'Islla Ascensión]]'' ** [[Oxfordshire]] / ''[[Base Aérea de Brize Norton]]'' (vía ASI) * {{bandera|Seixeles}} '''[[Air Seychelles]]''' ** [[Georgetown (Islla Ascensión)|Georgetown, Islla Ascensión]] / ''[[Base Aérea d'Islla Ascensión]]'' ** [[Oxfordshire]] / ''[[Base Aérea de Brize Norton]]'' (vía ASI) === Operaciones futures o entamaes === * {{bandera|Santa Lena, Ascensión y Tristan da Cunha}} ''A designar''<ref name="en.mercopress.com"/> ** [[Islla Santa Lena]] / ''[[Aeropuertu de Santa Lena]]'' * {{bandera|Uruguái}} '''[[Air Class]]''' ** [[Montevidéu]] / ''[[Aeropuertu Internacional de Carrasco]]'' == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|RAF Mount Pleasant}} * [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=FK00004 World Aero Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071108131128/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=FK00004 |date=2007-11-08 }} - RAF Mount Pleasant * James Rogers y Luis Simón. [http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/see300309studype407004_/SEE300309StudyPE407004_en.pdf L'estáu y l'allugamientu de les instalaciones militares de los Estaos miembros de la Xunión Europea y el so papel potencial pa la Política Europea de Seguridá y Defensa (PESD).] Bruxeles: Parllamentu Europep, 2009. 25&nbsp;pp. (n'inglés) *[http://www.wickham43.com/falklands/falklands.html MPA Falklands Memoirs 1983–1986] Memories de la construcción del aeropuertu de Monte Prestosu. (n'inglés) {{coord|51|49|22|S|058|26|50|W|type:airport}} {{Tradubot|Base Aérea de Monte Agradable}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Royal Air Force]] [[Categoría:Aeropuertos de les Islles Malvines|Mount Pleasant]] [[Categoría:Bases aérees]] [[Categoría:Islla Soledá]] [[Categoría:Aeropuertos inauguraos en 1985]] [[Categoría:Reinu Xuníu en 1985]] qahturb8yrxzjoglw7g43sxt5a7tzp7 0 164610 4496453 3988058 2026-05-26T06:53:04Z Limotecariu 735 4496453 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201227183857}} {{revisáu|t=20201224122828}} {{organización}} La '''Empresa Alministradora d'Aeropuertos Internacionales''' (EAAI) ye la entidá gubernamental responsable de la operación y desarrollu de los aeropuertos civiles en [[Nicaragua]]. == Historia == Foi fundada en Nicaragua el [[16 d'agostu]] de [[1983]], como una entidá descentralizada, con patrimoniu propiu, personalidá xurídica y duración indefinida, so la direición y control de la Corporación de Tresporte del Pueblu (COTRAP), p'alministrar los aeropuertos internacionales esistentes o futuros nuevos aeropuertos en [[Nicaragua]], al adoptar midíes necesaries pa entamar el funcionamientu y modernizar los servicios aeroportuarios y funciones auxiliares al mesmu. Sicasí nel Artículu 4 de la Llei Creadora establecióse que la direición de la empresa sería exercida pol direutor executivu del sector aereu de la COTRAP. == Aeropuertos == Los siguientes aeropuertos tán so la xurisdicción d'EAAI: *[[Aeropuertu Internacional Augusto C. Sandino]] *[[Aeropuertu de Corn Island]] *[[Aeropuertu de Bluefields]] *[[Aeropuertu d'Ometepe]] *[[Aeropuertu de Puerto Cabezas]] *[[Aeropuertu de San Juan de Nicaragua]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{Páxina web|http://www.eaai.com.ni}} {{es}} *[https://web.archive.org/web/20070626205613/http://www.eaai.com.ni/historia.pdf Hestoria] *[http://www.inac.gob.ni/ Institutu Nicaraguanu d'Aeronáutica Civil de Nicaragua] Autoridá d'aviación civil de Nicaragua {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Operadores d'aeropuertos]] [[Categoría:Empreses de Nicaragua]] efizsz3mxmxzll3sm467vpzjap754sc 0 165075 4496330 4222078 2026-05-26T01:08:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496330 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Rā's Lānūf''' o '''Ras Lanuf''' (árabe: راس لانوف) ye una ciudá [[Mediterraneu|mediterránea]] nel norte de [[Libia]], nel golfu de [[Sirte]]. La ciudá ye tamién sede de la [[refinería]] de Ras Lanuf, terminada en 1984, con una capacidá de refináu de crudu de 220.000 [[Barril (unidá)|barriles]] diarios. La refinería de petroleu ta operada pola Compañía de Procesáu de Petroleu y Gas Ras Lanuf (Ras Lanuf Oil & Gas Processing Company), una subsidiaria de la estatal [[National Oil Corporation|Corporación Nacional de Petroleu]]. Amás, la ciudá alluga'l complexu petroquímico Lanuf Ras - una terminal de petroleu - y dos [[oleoductu|oleoductos]]: Ras Lanuf Amal y Ras Lanuf Messla.<ref>{{cita web |url=http://geografiainfo.es/tuberias/tuberias_en_el norte_de_africa.html |títulu=Mapes de tuberíes nel norte d'África: Arxelia, Exiptu, Libia, Sudán, Túnez y Marruecos. Oleoducto - tuberíes de gas natural (gasoductos), tuberíes de productos editorial=Geografiainfo.es |fechaaccesu=22 de setiembre de 2012 }}</ref><ref>''Libya Energy Data, Statistics and Analysis: Oil, Gas, Electricity, Coal''. [[Energy Information Administration]] (EIA) July 24, 2007</ref> == Clima == <!--Infobox begins-->{{Clima |metric first= Yes |single line = Yes |open = Yes |ubicación=Ras Lanuf&nbsp;&nbsp;(1961&nbsp;-&nbsp;1990)&nbsp;&nbsp; |temperature colour = pastel <!--Temperatures máximes, los récord son opcionales--> |Xin high F = 63 |Xin record high F = 86 |Feb high F = 66 |Feb record high F = 97 |Mar high F = 71 |Mar record high F = 110 |Abr high F = 76 |Abr record high F = 112 |May high F = 81 |May record high F = 112 |Xun high F = 84 |Xun record high F = 115 |Xnt high F = 83 |Xnt record high F = 113 |Ago high F = 86 |Ago record high F = 113 |Set high F = 86 |Set record high F = 112 |Och high F = 83 |Och record high F = 103 |Pay high F = 75 |Pay record high F = 103 |Avi high F = 67 |Avi record high F = 97 |year high F = 77 |year record high F = 115 |Xin mean F = 54.5 |Feb mean F = 56.5 |Mar mean F = 61.0 |Abr mean F = 66.0 |May mean F = 71.5 |Xun mean F = 75.5 |Xnt mean F = 77.5 |Ago mean F = 79.5 |Set mean F = 78.0 |Och mean F = 73.5 |Pay mean F = 66.0 |Avi mean F = 57.5 |Year mean F = <!--Temperatures mínimes, los récord son opcionales--> |Xin low F = 46 |Xin record low F = 35 |Feb low F = 47 |Feb record low F = 34 |Mar low F = 51 |Mar record low F = 38 |Abr low F = 56 |Abr record low F = 44 |May low F = 62 |May record low F = 48 |Xun low F = 67 |Xun record low F = 52 |Xnt low F = 72 |Xnt record low F = 50 |Ago low F = 73 |Ago record low F = 56 |Set low F = 70 |Set record low F = 52 |Och low F = 64 |Och record low F = 45 |Pay low F = 57 |Pay record low F = 46 |Avi low F = 48 |Avi record low F = 34 |Year low F = 59 |year record low F = 34 <!--Precipitación (agua, nieve y xarazo)--> <!--**** Precipitation ****--> |precipitation colour = green |Xin precipitation inch = 1.2 |Feb precipitation inch = 0.5 |Mar precipitation inch = 0.2 |Abr precipitation inch = 0.1 |May precipitation inch = 0 |Xun precipitation inch = 0 |Xnt precipitation inch = 0 |Ago precipitation inch = 0 |Set precipitation inch = 0.1 |Och precipitation inch = 0.2 |Pay precipitation inch = 0.5 |Avi precipitation inch = 1.0 |Year precipitation inch = 3.8 <!--Díes de precipitación--> |Xin precipitation days = 2.7 |Feb precipitation days = 1.3 |Mar precipitation days = 0.5 |Abr precipitation days = 0.3 |May precipitation days = 0.1 |Xun precipitation days = 0 |Xnt precipitation days = 0 |Ago precipitation days = 0 |Set precipitation days = 0.3 |Och precipitation days = 0.6 |Pay precipitation days = 1.1 |Avi precipitation days = 2.4 |Year precipitation days = 9.3 <!--Díes d'agües--> |Jan rain days = |Feb rain days = |Mar rain days = |Apr rain days = |May rain days = |Jun rain days = |Jul rain days = |Aug rain days = |Sep rain days = |Oct rain days = |Nov rain days = |Dec rain days = |Year rain days = <!--Díes de nevaes--> |Jan snow days = |Feb snow days = |Mar snow days = |Apr snow days = |May snow days = |Jun snow days = |Jul snow days = |Aug snow days = |Sep snow days = |Oct snow days = |Nov snow days = |Dec snow days = |Year snow days = <!--Mugor diario permediu--> |Xin humidity= 67 |Feb humidity= 63 |Mar humidity= 60 |Abr humidity= 64 |May humidity= 60 |Xun humidity= 62 |Xnt humidity= 68 |Ago humidity= 67 |Set humidity= 64 |Och humidity= 56 |Pay humidity= 59 |Avi humidity= 61 |year humidity= 63 |source = '''Weatherbase''' (n'inglés)<ref name= clima >{{cita web |url= http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=102026&refer=&cityname=Ra's-Lanuf-Libya |títulu= Weatherbase: Historical Weather for Ras Lanuf, Libya |editorial= weatherbase.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2011 }}</ref>}} <!--Infobox ends--> == Ver tamién == * [[Batalla de Ras Lanuf]] * [[Ben Yauad]] * [[Puertu de Marsa Brega|Brega]] * [[Sirte]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20070914003540/http://gpco.gov.ly/home.php Sitio web de GPCO] * [http://www.mof.gov.ly اللجنة الشعبية العامة للمالية] * [http://www.fita.org/countries/cadre_92.html Libia: Perfil del país] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910104553/http://www.fita.org/countries/cadre_92.html |date=2013-09-10 }} {{Tradubot|Ras Lanuf}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puertos de Libia]] [[Categoría:Llocalidaes de Libia]] cgmk56rzant404cqwmgpo6oldy7zc1g 0 165374 4496387 4244213 2026-05-26T05:48:57Z Limotecariu 735 4496387 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Criollu de San Andrés y Providencia |nativu = ''Creole'' |familia madre = Llingua criolla |oficial = En [[Colombia]] tien reconocencia como llingua oficial nel territoriu nel que ye faláu |países= {{COL}}<br />{{NIC}}<br />{{CRC}} |zona = [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]],<br />[[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]],<br />la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] |falantes = ente 72 000 y 100 000|rank=Non nos 100 mayores |familia = [[Llingua criolla|Criolla de base inglesa]] |iso1 = |iso2= |iso3=icr |mapa = [[Archivu:San Andres and Providencia in Colombia.svg|250px|border]] }} El '''criollu de San Andrés y Providencia''' ye la [[llingua criolla]] falada pola [[Raizal|población raizal]] del archipiélagu de [[San Andrés y Providencia]], asemeyada a la fala en [[Bluefields]] y la [[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]], la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] y les provincies de [[Provincia de Boques del Toro|Bocas del Toro]] y [[Provincia de Colón|Colón]] en [[Panamá]]. Caracterízase pol so vocabulariu aniciáu nel [[Idioma inglés|inglés]], con una fonética propia, y un 7% a 10% d'empréstamos del [[Idioma castellán|castellán]] y de [[llingües africanes]], principalmente de la familia de [[llingües kwa]] como'l [[twi]], l'[[ewé]] y l'[[Idioma igbo|ibo]] y tamién les llingües [[Idioma mende|mende]] y [[Llingües manding-jogo|mandinka]]. Nun se trata, sicasí, a cencielles d'un dialeutu con fonética o léxicu estremaos. El criollu de San Andrés y Providencia tien construcciones gramaticales propies y ye una llingua distinta al inglés corriente. Carauterístiques gramaticales diferenciales d'esta llingua criolla son: #Marca de tiempu. L'auxiliar ''wen'' (~ben~men) indica tiempu anterior. #Actúen como marques modales de la oración los auxiliares ''beg'' y ''mek'', que s'asitien al entamu de la oración pa indicar solicitú o permisividá. #Otres marques de modalidá asítiense enantes del verbu, bien seya pa indicar probabilidá, ''maita'', ''mos'' y ''mosi''; futuru, como ''wi'' y ''wuda''; obligación, ''fi'', ''hafi'' y ''shuda''; potencial, ''kyan'' y ''kuda''; o deséu, ''niid'', ''waan''. #Doce marques d'aspeutu que tamién s'anteponen al verbu: ''don'' (perfectivu); ''stie'' (permansivo); ''staat'' (incoativu); ''stap'' (cesativo); ''ton'' (incoativu gradual); ''kom'' (progresivu); ''suun'' (inminente); ''gwain'' (prospectivu); ''doz'' (solitivo o de vezu); ''yuustu'' (solitivu anterior; ''de'' (durativu); ''get (incoativu perfeutu).'' #La cópula ''da'' atributiva-ecuativa puede remplazar na oración al verbu ser o tar (to be) y actúa como auxiliar que s'antepón a la interrogación. #Los verbos estáticos o d'estáu estrémanse de los dinámicos nel so comportamientu gramatical. #Nun hai distinción gramatical de xéneru, lo que conduz a pronomes neutros de tercer persona, singular ''im'' y plural ''dem''. #El plural márcase pola partícula ''dem'' dempués del nome #La morfosintaxis del criollu de San Andrés y Providencia amuesa l'enclín a la organización analítica, típica de les [[Llingua criolla|llingües criolles]]. En San Andrés y Providencia'l criollu ye llingua oficial al igual que'l castellán y l'inglés, acordies col artículu 10 de la [[Constitución de Colombia de 1991]]. Tanto ellí como nes Rexones Autónomes de la Mariña Caribe [[Nicaragua|nicaraguana]] la mayoría de los falantes de la llingua criolla son trillingües: falen amás inglés y castellán. L'inglés foi calteníu nes ilesies pa la llectura de la ''[[Biblia]]'', el cultu y los coros. La escuela y anguaño la televisión satelital al algame de munches families, contribuyeron a fortalecer nuevamente l'usu d'esta llingua ente los nativos. Tamién la escuela y la televisión y amás la presencia d'inmigrantes del continente y les actividaes económiques, polítiques y alministratives estendieron el castellán, que ye faláu fluidamente pola mocedá raizal. == Ver tamién == *[[Criollu beliceño]] *[[Patois xamaicanu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == [https://glosbe.com/icr/es/ Diccionariu comuñal Glosbe criollu de San Andrés y Providencia - español] == Referencies == *Dieck, Marianne 2004: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm "Criollística Afrocolombiana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309132428/http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm |date=2009-03-09 }} ''Los Afrocolombianos'', Xeografía Humana de Colombia, Tomu VI. Instuto Colombianu d'Antropoloxía y Historia ICANH. Biblioteca Virtual del Bancu de la República. *Dittman, Marcia 1992: ''El Criollu sanadresano: llingua y Cultura''. Universidá del Valle. ISBN 958-9047-37-8 *Forbes, Oakley 1987: "Recreolización y descreolización na fala de San Andrés y Providencia"; ''GLOTTA'' 2 (4). *O'Flynn de Chaves, Carol 1990: ''Tiempu, Aspeutu, y modalidá nel Criollu Sanandresano''. CCELA - Universidá de los Andes, Bogotá. ISSN 0120-9507 {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües criolles|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Colombia|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua|Inglés criollu]] [[Categoría:Cultura de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] jp1skyrahfbr7qdsq0shj5sgvd72g0z 4496388 4496387 2026-05-26T05:49:20Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Criollu sanandresano]]" a "[[Criollu de San Andrés y Providencia]]": nun esiste esti xentiliciu n'asturianu 4496387 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Criollu de San Andrés y Providencia |nativu = ''Creole'' |familia madre = Llingua criolla |oficial = En [[Colombia]] tien reconocencia como llingua oficial nel territoriu nel que ye faláu |países= {{COL}}<br />{{NIC}}<br />{{CRC}} |zona = [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]],<br />[[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]],<br />la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] |falantes = ente 72 000 y 100 000|rank=Non nos 100 mayores |familia = [[Llingua criolla|Criolla de base inglesa]] |iso1 = |iso2= |iso3=icr |mapa = [[Archivu:San Andres and Providencia in Colombia.svg|250px|border]] }} El '''criollu de San Andrés y Providencia''' ye la [[llingua criolla]] falada pola [[Raizal|población raizal]] del archipiélagu de [[San Andrés y Providencia]], asemeyada a la fala en [[Bluefields]] y la [[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]], la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] y les provincies de [[Provincia de Boques del Toro|Bocas del Toro]] y [[Provincia de Colón|Colón]] en [[Panamá]]. Caracterízase pol so vocabulariu aniciáu nel [[Idioma inglés|inglés]], con una fonética propia, y un 7% a 10% d'empréstamos del [[Idioma castellán|castellán]] y de [[llingües africanes]], principalmente de la familia de [[llingües kwa]] como'l [[twi]], l'[[ewé]] y l'[[Idioma igbo|ibo]] y tamién les llingües [[Idioma mende|mende]] y [[Llingües manding-jogo|mandinka]]. Nun se trata, sicasí, a cencielles d'un dialeutu con fonética o léxicu estremaos. El criollu de San Andrés y Providencia tien construcciones gramaticales propies y ye una llingua distinta al inglés corriente. Carauterístiques gramaticales diferenciales d'esta llingua criolla son: #Marca de tiempu. L'auxiliar ''wen'' (~ben~men) indica tiempu anterior. #Actúen como marques modales de la oración los auxiliares ''beg'' y ''mek'', que s'asitien al entamu de la oración pa indicar solicitú o permisividá. #Otres marques de modalidá asítiense enantes del verbu, bien seya pa indicar probabilidá, ''maita'', ''mos'' y ''mosi''; futuru, como ''wi'' y ''wuda''; obligación, ''fi'', ''hafi'' y ''shuda''; potencial, ''kyan'' y ''kuda''; o deséu, ''niid'', ''waan''. #Doce marques d'aspeutu que tamién s'anteponen al verbu: ''don'' (perfectivu); ''stie'' (permansivo); ''staat'' (incoativu); ''stap'' (cesativo); ''ton'' (incoativu gradual); ''kom'' (progresivu); ''suun'' (inminente); ''gwain'' (prospectivu); ''doz'' (solitivo o de vezu); ''yuustu'' (solitivu anterior; ''de'' (durativu); ''get (incoativu perfeutu).'' #La cópula ''da'' atributiva-ecuativa puede remplazar na oración al verbu ser o tar (to be) y actúa como auxiliar que s'antepón a la interrogación. #Los verbos estáticos o d'estáu estrémanse de los dinámicos nel so comportamientu gramatical. #Nun hai distinción gramatical de xéneru, lo que conduz a pronomes neutros de tercer persona, singular ''im'' y plural ''dem''. #El plural márcase pola partícula ''dem'' dempués del nome #La morfosintaxis del criollu de San Andrés y Providencia amuesa l'enclín a la organización analítica, típica de les [[Llingua criolla|llingües criolles]]. En San Andrés y Providencia'l criollu ye llingua oficial al igual que'l castellán y l'inglés, acordies col artículu 10 de la [[Constitución de Colombia de 1991]]. Tanto ellí como nes Rexones Autónomes de la Mariña Caribe [[Nicaragua|nicaraguana]] la mayoría de los falantes de la llingua criolla son trillingües: falen amás inglés y castellán. L'inglés foi calteníu nes ilesies pa la llectura de la ''[[Biblia]]'', el cultu y los coros. La escuela y anguaño la televisión satelital al algame de munches families, contribuyeron a fortalecer nuevamente l'usu d'esta llingua ente los nativos. Tamién la escuela y la televisión y amás la presencia d'inmigrantes del continente y les actividaes económiques, polítiques y alministratives estendieron el castellán, que ye faláu fluidamente pola mocedá raizal. == Ver tamién == *[[Criollu beliceño]] *[[Patois xamaicanu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == [https://glosbe.com/icr/es/ Diccionariu comuñal Glosbe criollu de San Andrés y Providencia - español] == Referencies == *Dieck, Marianne 2004: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm "Criollística Afrocolombiana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309132428/http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm |date=2009-03-09 }} ''Los Afrocolombianos'', Xeografía Humana de Colombia, Tomu VI. Instuto Colombianu d'Antropoloxía y Historia ICANH. Biblioteca Virtual del Bancu de la República. *Dittman, Marcia 1992: ''El Criollu sanadresano: llingua y Cultura''. Universidá del Valle. ISBN 958-9047-37-8 *Forbes, Oakley 1987: "Recreolización y descreolización na fala de San Andrés y Providencia"; ''GLOTTA'' 2 (4). *O'Flynn de Chaves, Carol 1990: ''Tiempu, Aspeutu, y modalidá nel Criollu Sanandresano''. CCELA - Universidá de los Andes, Bogotá. ISSN 0120-9507 {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües criolles|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Colombia|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua|Inglés criollu]] [[Categoría:Cultura de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] jp1skyrahfbr7qdsq0shj5sgvd72g0z 4496390 4496388 2026-05-26T05:50:04Z Limotecariu 735 /* Referencies */ 4496390 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Criollu de San Andrés y Providencia |nativu = ''Creole'' |familia madre = Llingua criolla |oficial = En [[Colombia]] tien reconocencia como llingua oficial nel territoriu nel que ye faláu |países= {{COL}}<br />{{NIC}}<br />{{CRC}} |zona = [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina]],<br />[[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]],<br />la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] |falantes = ente 72 000 y 100 000|rank=Non nos 100 mayores |familia = [[Llingua criolla|Criolla de base inglesa]] |iso1 = |iso2= |iso3=icr |mapa = [[Archivu:San Andres and Providencia in Colombia.svg|250px|border]] }} El '''criollu de San Andrés y Providencia''' ye la [[llingua criolla]] falada pola [[Raizal|población raizal]] del archipiélagu de [[San Andrés y Providencia]], asemeyada a la fala en [[Bluefields]] y la [[Mariña de los Mosquitos]] en [[Nicaragua]], la [[Provincia de Limón]] en [[Costa Rica]] y les provincies de [[Provincia de Boques del Toro|Bocas del Toro]] y [[Provincia de Colón|Colón]] en [[Panamá]]. Caracterízase pol so vocabulariu aniciáu nel [[Idioma inglés|inglés]], con una fonética propia, y un 7% a 10% d'empréstamos del [[Idioma castellán|castellán]] y de [[llingües africanes]], principalmente de la familia de [[llingües kwa]] como'l [[twi]], l'[[ewé]] y l'[[Idioma igbo|ibo]] y tamién les llingües [[Idioma mende|mende]] y [[Llingües manding-jogo|mandinka]]. Nun se trata, sicasí, a cencielles d'un dialeutu con fonética o léxicu estremaos. El criollu de San Andrés y Providencia tien construcciones gramaticales propies y ye una llingua distinta al inglés corriente. Carauterístiques gramaticales diferenciales d'esta llingua criolla son: #Marca de tiempu. L'auxiliar ''wen'' (~ben~men) indica tiempu anterior. #Actúen como marques modales de la oración los auxiliares ''beg'' y ''mek'', que s'asitien al entamu de la oración pa indicar solicitú o permisividá. #Otres marques de modalidá asítiense enantes del verbu, bien seya pa indicar probabilidá, ''maita'', ''mos'' y ''mosi''; futuru, como ''wi'' y ''wuda''; obligación, ''fi'', ''hafi'' y ''shuda''; potencial, ''kyan'' y ''kuda''; o deséu, ''niid'', ''waan''. #Doce marques d'aspeutu que tamién s'anteponen al verbu: ''don'' (perfectivu); ''stie'' (permansivo); ''staat'' (incoativu); ''stap'' (cesativo); ''ton'' (incoativu gradual); ''kom'' (progresivu); ''suun'' (inminente); ''gwain'' (prospectivu); ''doz'' (solitivo o de vezu); ''yuustu'' (solitivu anterior; ''de'' (durativu); ''get (incoativu perfeutu).'' #La cópula ''da'' atributiva-ecuativa puede remplazar na oración al verbu ser o tar (to be) y actúa como auxiliar que s'antepón a la interrogación. #Los verbos estáticos o d'estáu estrémanse de los dinámicos nel so comportamientu gramatical. #Nun hai distinción gramatical de xéneru, lo que conduz a pronomes neutros de tercer persona, singular ''im'' y plural ''dem''. #El plural márcase pola partícula ''dem'' dempués del nome #La morfosintaxis del criollu de San Andrés y Providencia amuesa l'enclín a la organización analítica, típica de les [[Llingua criolla|llingües criolles]]. En San Andrés y Providencia'l criollu ye llingua oficial al igual que'l castellán y l'inglés, acordies col artículu 10 de la [[Constitución de Colombia de 1991]]. Tanto ellí como nes Rexones Autónomes de la Mariña Caribe [[Nicaragua|nicaraguana]] la mayoría de los falantes de la llingua criolla son trillingües: falen amás inglés y castellán. L'inglés foi calteníu nes ilesies pa la llectura de la ''[[Biblia]]'', el cultu y los coros. La escuela y anguaño la televisión satelital al algame de munches families, contribuyeron a fortalecer nuevamente l'usu d'esta llingua ente los nativos. Tamién la escuela y la televisión y amás la presencia d'inmigrantes del continente y les actividaes económiques, polítiques y alministratives estendieron el castellán, que ye faláu fluidamente pola mocedá raizal. == Ver tamién == *[[Criollu beliceño]] *[[Patois xamaicanu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == [https://glosbe.com/icr/es/ Diccionariu comuñal Glosbe criollu de San Andrés y Providencia - español] == Referencies == *Dieck, Marianne 2004: [http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm "Criollística Afrocolombiana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309132428/http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criollis.htm |date=2009-03-09 }} ''Los Afrocolombianos'', Xeografía Humana de Colombia, Tomu VI. Instuto Colombianu d'Antropoloxía y Historia ICANH. Biblioteca Virtual del Bancu de la República. *Dittman, Marcia 1992: ''El Criollu sanadresano: llingua y Cultura''. Universidá del Valle. ISBN 958-9047-37-8 *Forbes, Oakley 1987: "Recreolización y descreolización na fala de San Andrés y Providencia"; ''GLOTTA'' 2 (4). *O'Flynn de Chaves, Carol 1990: ''Tiempu, Aspeutu, y modalidá nel Criollu Sanandresano''. CCELA - Universidá de los Andes, Bogotá. ISSN 0120-9507 {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües criolles|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Colombia|Criollu de San Andrés y Providencia]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua|Inglés criollu]] [[Categoría:Cultura de San Andrés y Providencia]] 59atkyntzyjx6zaia0kshhrifkyrxca 0 165470 4496408 4384548 2026-05-26T06:01:58Z Limotecariu 735 4496408 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Español centroamericano.png|thumb|right|350px|Variedaes llingüístiques del español centroamericanu. Los dos variedaes cromátiques perfilaes en Guatemala faen referencia a los llugares nos que ye español ye o non, respeutivamente, llingua materna de la población.]] El '''español centroamericanu''' entiende un conxuntu de [[Variedá llingüística|variantes]] distintes del [[idioma español]] emplegáu nes repúbliques [[América Central|centroamericanes]] de [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], y [[Costa Rica]], xunto col estáu sureñu mexicanu de [[Chiapas]].<ref>http://www.cele.unam.mx/amla/congreso/evento/X/html/vienres/ViernesSalaVideo%201330.pdf</ref> En munchos casos, les variedaes d'español centroamericanu presenten traces entemedies ente les variantes conservadores (llamaes dacuando "de les tierres altes") y radicales del continente (llamaes dacuando "de les tierres baxes"). El principal puntu de cohesión común del español faláu en Centroamérica ye'l [[voseo]]. El [[español panamiegu]] nun se clasifica usalmente como una variante d'español centroamericanu, sinón como una subvariante del [[español caribeñu]]). <!----Favor reemplazar esi enllaz esternu ("Rafael Lapesa")---> == Aspeutos fonolóxicos == [[Ficheru:S aspiration in Spanish.png|300px|miniaturadeimagen]] Amás de dellos enclinos comunes, realmente cada país de [[Centroamérica]] cuenta con carauterístiques propies na so fala, polo que puede falase d'una variedá centroamercana homoxénea. Ente los enclinos propios de les variantes centroamericanes, compartíes tamién pol [[español caribeñu]] tán la realización de /-s/ final o en sílaba trabada como [h]. Esti enclín ye más acentuada en [[Nicaragua]] y [[Hondures]], y dase en menor midida en [[Costa Rica]] y [[Guatemala]]. Ésta ye la “s final aspirada” tal como se pronuncia en munches [[dialeutu andaluz|variantes d'Andalucía]] y [[Canaries]], y anguaño según l'eruditu filólogu, [http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/plenaries/ponenc_lapesa.htm Rafael Lapesa], tamién bien sopelexada en diverses [[español meridinal|rexones castellanu-manchegues]]. En delles rexones d'[[El Salvador]] tien un soníu xiblante. La /-s/ en [[Costa Rica]], a diferencia del restu de Centroamérica, ye implosiva y más bien faise un énfasis al pronunciales antes de vocal o a la fin d'una pallabra. En [[Nicaragua]], [[Hondures]] y [[El Salvador]], los fonemes /r/ (vibrante múltiple) y /ɾ/ (vibrante simple) son puxantemente vibrantes, les [[R|"erres"]] son particularmente fuertes cola vibración llingual múltiple del fonema /r/ carauterísticu del [[Español estándar|castellanu estándar]] peninsular y de munchos países hispanoamericanos. En ciertes árees de Guatemala, el alófonu principal /r/ ye la variante fricativa [ɹ]: esto ye, la erre” tien semeyanza a la [ɹ] del norte d'España tales como [[Navarra]], [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], el [[País Vascu]] y zones d'[[Aragón]] o del interior d'[[Ecuador]] y [[Perú]] y cuasi toa [[Bolivia]]. En [[Costa Rica]] pronuncien la "rr" non como un trino alveolar, como se fai na mayoría de les rexones de fala española, sinón como una consonante similar a como se fai la 'R' inglesa o siciliana ([[Italia]]), la pronunciación de la "R" fricativa y sorda (ensin vibración de les cuerdes vocales). Esta asocede bonalmente, en cualquier posición de la pallabra y afecta tanto a la "r" trinante como a la simple. Esta variante asocede más comúnmente nes zones rurales y convive cola primera. Popularmente en Costa Rica a esti fenómenu conózse-y como 'R' arrastrada o folgazana. Nes zones rurales d'[[El Salvador]] y de [[Costa Rica]] les pallabres terminaes en ''-ud, -ad'' pronunciar ensin [-d]; por casu: ''unidá'' {{IPA|[uniˈð̞a']}} llatitú {{IPA|[latiˈla to']}}. Tamién, en delles ocasiones, cuando una pallabra termina en ''-s'' y la siguiente empieza con una vocal, la /s/ suena como "j". Les combinaciones /y/+/o/, dacuando tamién suenen como "io" [jo] (por casu, ''de güei'' {{IPA|[di'oj]}}); /o/+/y/ > [we]; /o/+/a/ > [wa] ''toalla'' > {{IPA|[twaʝa]}} ; y, al igual que n'otros países llatinoamericanos, la preposición ''pa'' dacuando pronúnciase como ''pa' '' (esta traza tamién se da nel [[español meridional]] d'España y n'otres rexones). Un exemplu qu'arreya dellos d'estos cambéu sería: :''Pero hai que dir a los ocho en puntu de güei'' :"per'o hai qu'dir a laj'och'uen puntu di'güei" Les oclusives sordes suelen camudar de billabial a velar: ''aceptar'' > "acectar" o ''conceutu'' > "concecto". El siguiente fenómenu nun ye parte de la [[norma culta]] y ye consideráu un [[vulgarismu]], poles clases sociales medies y altes: el semivocalizar les oclusives (''perfectu'' > "perfeito") o l'asimilales cola consonante subsecuente. En toa Centroamérica, les intervocáliques /b/, /d/ y /g/ son [[aproximante]]s plenes y nun amuesen nicios de neutralizase como n'otres partes de Hispanoamérica. Tamién esiste una pronunciación aspirada [h] de la "j" castellana, sonando como "h" aspirada inglesa o alemana como nel restu de países de Hispanoamérica: La típica "jota jadeante" ''radical'' andaluza, caribeña y centroamericana, non la astringente "jota" clásica castellana [χ] paecida a la del árabe (sacante na zona centro-norte d'El Salvador) nin la so variante nidia mexicana, boliviana o peruana [x]. Nun esiste tracamundiu de líquides /l/ y /r/ como asocede comúnmente nes naciones del Caribe. El siguiente [[alófonu]] considérase un vulgarismu en toa Centroamérica: La /s/ tórnase tamién [h] en posición inicial de sílaba pa disimilarse d'otra dientro d'una mesma pallabra (''necesidá" > "nehesidá(d)"). Esto nun asocede en Guatemala nin Costa Rica, nin en nenguna de les otres repúbliques centroamericanes ente les persones instruyíes, pos esto acomúñase, polo xeneral, a persones de baxu nivel cultural. Esti tamién ye un fenómenu típicu per otra parte de Hispanoamérica como lo ye Colombia.{{ensin referencies}} En Centroamérica, esta pronunciación ye de bien pocu prestíu, y nun asocede ente les clases medies o altes. La sibilante ciceada o [[cecéu]] reconocióse en puntos d'El Salvador y Honduras, el nordeste de Costa Rica y en bona parte de Nicaragua<ref>[http://213.4.108.133/obref/congresos/valladolid/ponencias/unidad_diversidá_d'el_espanol/2_el_espanol_de_america/herranz_a.htm Congresu de Valladolid sobre la diversidá del español]</ref> == Morfoloxía == [[Ficheru: Pedi Voseo El Salvador.jpg|thumb|350px|Usu del voseo n'El Salvador.]] El pronome “[[voseo|vos]]” ye predominante ente toles clases sociales centroamericanes y ye parte de la norma culta.<ref>[http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''Voseo''], Diccionario panhispánico de dudas, Real Academia Española, Primer edición (ochobre 2005)</ref> En Guatemala y El Salvador, les capes mediu y altu son dafechu voseantes como n'Hondures y Nicaragua.<ref name="Lipski">John M. Lipski, [http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''L'español que se fala n'El Salvador y la so importancia pa la dialeutoloxía hispanoamericana''], The Pennsylvania State University</ref> En Nicaragua, l'usu del pronome “vos” ye la norma culta y de toles capes sociales. Nos últimos años, el “vos” tamién s'empieza a utilizar nos medios de comunicación escritos: en periódicos, revistes, y en tou tipu de publicaciones.<ref>[https://web.archive.org/web/20110921171037/http://www.oec.eu/vos_ye.html ''Voseo''], disponible en Oec.eu, ''a European Informational Website'' (Bibliografía: ''Diccionario panhispánico de dudas'', R.A.Y y Asociación d'Academies de la Llingua Española, Ed. Santillana, 2005), en Costa Rica l'usu del tutéu considérase pedantesco.</ref> En [[Costa Rica]] el "usté" ye la forma dominante, pero'l voseo tamién ye bien usáu,<ref>https://web.archive.org/web/20120102012100/http://www.nacion.com/2011-09-14/Opinion/-yes-tico--o-sos-todavia-tico-.aspx</ref> n'especial ente familiares, amigos y persones cercanes al llocutor. El tutéu ye mal vistu y amonestado socialmente, esto debíu al [[ustedeo informal]], predominante en delles zones Costa Rica.<ref name="Lipski" /> Per otru llau, Costa Rica y Nicaragua son países onde nun s'acostuma'l tutéu y xeneralmente ye evitáu.<ref name="Lipski" /> En Costa Rica l'usu del tutéu ye amonestado si ye utilizáu por un costarricense, denota pedantería, falta d'educación o sobre esposición a medios mexicanos y/o colombianos. N'El Salvador, Honduras y Nicaragua la forma "usté" caltener ensin cambeos; al igual que n'España, y a diferencia d'otros dialeutos hispanoamericanos, tien valor de respetu y ye por demás inusual ente falantes que se conocen, en contestos informales y ente familiares.<ref name="Lipski" /> == Vocabulariu == Les pallabres usaes por persones instruyíes, de términos bonables aceptaos pola norma escrita culta d'América Central: non de modismos o vulgarismos. A un "establecimientu onde se vienden atarraquites", en Guatemala "Abarrotería", n'El Salvador y Guatemala, "Tienda"; n'Hondures, Nicaragua y Costa Rica, "Pulpería" o "Mini Súper". A una "Bébora carbonatada" en Guatemala dízse-y "Agua" o "Gaseosa"; n'El Salvador "Gaseosa" o "Soda"; en Nicaragua "Gaseosa"; en Costa Rica y Honduras "frescu" Esisten munches pallabres d'orixe centroamericanu bien útiles, que yá fueron recoyíes pol diccionariu de la [[Real Academia Española]]. Por casu: "íngrimo" (un superlativu de "solo", que inclúi muncho más que'l vocablu "solísimo"); "ingrido" (aplicar a daquién tan concentráu que nun se decata de lo que lu arrodia); "fachento" (un superlativu d'alabadizu). El verbu "chinear" (tamién rexistráu pola [[Real Academia Española|RAE]]) ye desaxeradamente útil, yá que simplifica l'idioma. Esisten munches pallabres d'orixe centroamericanu, que agora tienen un usu normal nel llinguaxe escritu, inclusive nel ámbitu transnacional. Munchos etimólogos paecen da-y enforma creitu a la teoría de que la pallabra "chancho" como axetivu y sustantivu (de "gochu") y rebexíu tienen tamién orixe centroamericanu. === Predilección de pallabres usaes en Centroamérica comparaes coles utilizaes n'otres rexones === {| cellpadding="1" style="float:center; border: 1px solid #88a; background-color: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 95%; margin: 0 15px; white-space: nowrap" |- style="background-color: #ccf" | ! En Centroamérica !En Méxicu !Nel español rioplatense ! N'España |----- | style="vertical-align: top;" | ensobiar | style="vertical-align: top;" | ensobiar | style="vertical-align: top;" | arreyar | style="vertical-align: top;" | arreyar |- |garrar |garrar |garrar |coyer |----- | style="vertical-align: top;" | apartamentu / departamentu | style="vertical-align: top;" | departamentu | style="vertical-align: top;" | departamentu | style="vertical-align: top;" | apartamentu / trío |----- | style="vertical-align: top;" | forfugar | style="vertical-align: top;" | forfugar | style="vertical-align: top;" | forfugar / dase priesa | style="vertical-align: top;" | dase priesa |----- | style="vertical-align: top;" | bravu, enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu |----- | style="vertical-align: top;" | buxía, focu | style="vertical-align: top;" | focu | style="vertical-align: top;" | lamparita / foco / bombita de lluz | style="vertical-align: top;" | bombilla |----- | style="vertical-align: top;" | calcetu / media | style="vertical-align: top;" | calcetu | style="vertical-align: top;" | media | style="vertical-align: top;" | calcetu |----- | style="vertical-align: top;" | carru | style="vertical-align: top;" | carru / coche / autu | style="vertical-align: top;" | autu / coche | style="vertical-align: top;" | coche |----- | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | talonariu [de cheques] |----- | style="vertical-align: top;" | chofer / motorista | style="vertical-align: top;" | chofer | style="vertical-align: top;" | conductor / chofer | style="vertical-align: top;" | conductor |----- | style="vertical-align: top;" | cocinar o cocer (los frijoles o la carne) | style="vertical-align: top;" | cocer / cocinar | style="vertical-align: top;" | cocinar | style="vertical-align: top;" | cocinar / cocer |----- | style="vertical-align: top;" | echar gasolina /<br /> fulear (acastellanáu del inglés < ''full'') | style="vertical-align: top;" | poner gasolina | style="vertical-align: top;" | cargar nafta / GNC / etc. | style="vertical-align: top;" | echar gasolina |----- | style="vertical-align: top;" | estampilla / sellu [postal] | style="vertical-align: top;" | timbre / estampilla | style="vertical-align: top;" | estampilla | style="vertical-align: top;" | sello / timbre / estampilla |----- | style="vertical-align: top;" | desemplegáu | style="vertical-align: top;" | desemplegáu | style="vertical-align: top;" | sacupáu / desemplegáu | style="vertical-align: top;" | paráu / paráu |----- | style="vertical-align: top;" | piescu / durazno | style="vertical-align: top;" | durazno | style="vertical-align: top;" | durazno | style="vertical-align: top;" | piescu |----- | style="vertical-align: top;" | mexella, mocada | style="vertical-align: top;" | cachete / mejilla (formal) | style="vertical-align: top;" | cachete / mejilla (formal) | style="vertical-align: top;" | mexella, mocada |----- | style="vertical-align: top;" | fósforu | style="vertical-align: top;" | cerillo | style="vertical-align: top;" | fósforu | style="vertical-align: top;" | cerilla |----- | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu |----- | style="vertical-align: top;" | remanar (ser conductor) o conducir (ser conducíu) | style="vertical-align: top;" | remanar | style="vertical-align: top;" | remanar / conducir (formal) | style="vertical-align: top;" | conducir |----- | style="vertical-align: top;" | papa ("pataca" ye una clase de papa) | style="vertical-align: top;" | papa | style="vertical-align: top;" | papa | style="vertical-align: top;" | pataca / papa ("pataca frita" nel norte d'Alicante) |----- | style="vertical-align: top;" | porteru | style="vertical-align: top;" | porteru | style="vertical-align: top;" | arqueru (Arxentina) / golero (Uruguái) | style="vertical-align: top;" | porteru |----- | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase (formal) | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase (formal) | style="vertical-align: top;" | graduase |----- | style="vertical-align: top;" | tomar/beber | style="vertical-align: top;" | tomar / beber | style="vertical-align: top;" | tomar / beber | style="vertical-align: top;" | beber |----- | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu |----- | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | móvil |----- | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador |----- | style="vertical-align: top;" | el sartén / la paila / fridora | style="vertical-align: top;" | el sartén | style="vertical-align: top;" | el sartén / el sartén | style="vertical-align: top;" | el sartén |----- | style="vertical-align: top;" | hornillo / quemador | style="vertical-align: top;" | quemador | style="vertical-align: top;" | hornalla | style="vertical-align: top;" | quemador |} == Ver tamién == * [[Español mexicanu]] * [[Español de Costa Rica]] * [[Idioma español en Guatemala]] * [[Español hondureñu]] * [[Español nicaraguanu]] * [[Español salvadoreñu]] * [[Español panamiegu]] * [[Fraylescano]] * [[Español caribeñu]] * [[Español ecuatorial]] * [[Español riberanu]] * [[Español andín]] * [[Español amazónicu]] * [[Español camba]] * [[Español vallegrandino]] * [[Español paraguayu]] * [[Español chilenu]] * [[Español rioplatense]] * [[Español uruguayu]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Carvajal, N.; Gordillo, J. M. (2001). ''L'espardimientu de bienes culturales llatinoamericanos nos alboreceres del sieglu XXI. Tiempos de globalización y nuevos paradigmes de polítiques culturales''. * D'Introno, Francesco et al. (1995). ''Fonética y fonoloxía actual del español''. Madrid. Cátedra. * Alvar, Manuel (Ed.) (1996). ''Manual de dialeutoloxía hispánica. L'español d'América''. Barcelona. Ariel. * Quesada Pacheco, Miguel Ángel (2000). ''L'español d'América''. Cartago. Editorial Teunolóxica. * Quilis, Antonio (1997). ''Principios de fonoloxía y fonética españoles''. Madrid. Arco/Libro * Tejera, María Josefina; en Perl, Mathias; Pörtl, Klaus (eds.) (1999). ''Identidá cultural y llingüística en Colombia, Venezuela y nel Caribe hispánicu''. Actes del Segundu Congresu Internacional del Centru d'Estudios Llatinoamericanos (CELA) de la [[Universidá de Mainz]] en Germersheim, 1997. * Vaquero de Ramírez, M. (1996). ''L'español d'América I. Pronunciación''. Madrid. Arco/Libro. * Zamora Munné, Juan; Guitart, Jorge M. (1988). ''Dialeutoloxía hispanoamericana''. Salamanca. Publicaciones del Colexu d'España. * {{cita llibru| autor = Frago Gracia, Juan Antonio; Franco Figueroa, Mariano| añu = 2001| títulu = L'Español d'América| editorial = Serviciu de Publicaciones de la Universidá de Cádiz}} * Canfield, De los Lincoln. (1988). ''L'español d'América, fonética''. Barcelona. Crítica. === Enllaces esternos === * [http://www.asihablamos.com/ Diccionariu comparativu del español n'América Llatina.] {{Tradubot|Español centroamericano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Centroamericanu]] [[Categoría:Llingües d'Hondures]] [[Categoría:Dialeutos del idioma español de Méxicu|Centroamericanu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] smxrstep2rlpbjoe7o4641qushkjcwx 0 165485 4496464 4249546 2026-05-26T07:05:45Z Limotecariu 735 4496464 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome=Español n'El Salvador |familia madre = Llingua indoeuropees |países= {{bandera|El Salvador}} [[El Salvador]] |falantes= 99,7%{{harvnp|Moreno Martínez|Otero Roth|2006|p=22}} |h1=100%<ref name="Factbook2017">{{cita web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ye.html|títulu=The World Factbook — El Salvador|editorial=Axencia Central d'Investigaciones|ubicación=Washington, DC|fechaaccesu=25 de payares de 2017|fecha=2017|idioma=inglés}}</ref><ref name="elespanolenelmundo">[http://r.search.yahoo.com/_ylt=AwrBTv23s6dTuV8A2EQDEQx.;_ylu=X3oDMTEzNG12cWowBHNlYwNzcgRwb3MDMgRjb2xvA2JmMQR2dGlkA0UxQzAwMV8x/RV=2/RE=1403528248/RO=10/RU=http%3a%2f%2feldiae.es%2fwp-content%2fuploads%2f2012%2f07%2f2012_el_espanol_en_el mundu.pdf/RK=0/RS=jM2soNyoILHqXdmR5qvsjvPrQoQ- L'español nel mundu] </ref> |h2=0%<ref name="elespanolenelmundo"/> |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romance|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Romance|Ibero-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental|Ibero-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma español]] |escritura= [[Alfabetu llatín]] |oficial= nel país |axencia= [[Academia Salvadoriana de la Llingua]] |iso1=es |iso2=spa |iso3=spa |sil=SPN |mapa= [[Ficheru:Zonas_dialectales_del_español_de_El_Salvador,_según_Azcúnuga_López_(2010).svg|thumb|right|300px|Zones dialeutales del español d'El Salvador, según Azcúnaga López (2010).]] }} El '''español salvadoreñu''' ye'l conxuntu de dialeutos del [[idioma español]] que se falen nel territoriu de la [[República d'El Salvador]]. Considérase que forma parte del [[español centroamericanu]]. == Fonética y fonoloxía == ===Vocales=== L'español salvadoreñu presenta, como la mayoría de les variantes del español, un sistema de cinco vocales: /i y a o o/.{{harvnp|Azcúnuga López|2010|p= 91}} {| {{tablaguapa}} ![[Vocal]] ![[Vocal anterior|Anterior]] ![[Vocal central|Central]] ![[Vocal posterior|Posterior]] |- |[[Vocal alta|Alta]] |style="text-align:center; font-size:larger|[[Vocal zarrada anterior non arrondada|{{AFI|i}}]] | |style="text-align:center; font-size:larger|[[Vocal zarrada posterior arrondada|{{AFI|o}}]] |- |[[Vocal media|Media]] |style="text-align:center; font-size:larger|[[Vocal media anterior non arrondada|{{AFI|y}}]] | |style="text-align:center; font-size:larger|[[Vocal media posterior arrondada|{{AFI|o}}]] |- |[[Vocal baxa|Baxa]] | |style="text-align:center; font-size:larger|[[Vocal abierta central non arrondada|{{AFI|a}}]] | |} En posiciones átones y en contautu con /s/, les vocales medies /y, o/ y baxa /a/ comúnmente articúlense de forma plena como los alófonos [y], [o] y [a], respeutivamente. En tal contestu, los fenómenos de variación más importantes son el relajamiento (dende l'asordamientu hasta'l zarru vocálicu), más común nel norte-empobine del país, y la perda o elisión de la vocal, más presente nel centru y occidente.{{Harvnp|Azcúnuga López|2010|pp=91-92}} <!-- Como n'otres variedaes del español, les vocales se nasalizan en contautu con una [[consonante nasal]].{{Harvnp|Azcúnuga López|2010|p=91}} --> ===Consonantes=== Les oclusives sonores /b, d, g/ tienden a pronunciase como alófonos oclusivos en posiciones intervocáliques (especialmente diptongos decrecientes) y tres les consonantes /l/, /ɾ/ y /s/.{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=92-94}} L'articulación oclusiva de /d/ estiéndese, por casu, a la terminación /-ado/ y escasamente escúchase la variante [-ao].{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=93}} Sicasí, /d/ se elide n'en posición final absoluta y contestos qu'arreyen la preposición ''de'' como en ''cara de llocu'' - [kaɾy'loko].{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=94}} La consonante [[fricativa labiodental sorda]] /f/ articúlase comúnmente como [f], anque en ciertos contestos puede variar ente un alófono [[fricativa billabial sorda|fricativu billabial sordu]] [ɸ] y, más restringidamente, una aspiración o consonante [[fricativa glotal sorda]] [h], lo que provoca casos de neutralización colos fonemes /x/ y /s/.{{Harvnp|Azcúnaga López|2010|pp=94-96}} La consonante [[fricativa alveolar sorda]] /s/ tiende a pronunciase como un alófono dorsoalveolar [s], un alófono [[fricativa interdental sorda|interdentalizado]] [θ] (fenómenu referíu como [[cecéu]]) o como una aspiración o fricativa glotal [h].{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=96-100}} L'español salvadoreñu ye un dialeutu [[yeísmu|yeísta]], esto ye, nun estrema l'antigua oposición ente los fonemes [[aproximante llateral palatal|palatal llateral sonoru]] /ʎ/ y [[fricativa palatal sonora|palatal fricativu sonoru]] /ʝ/. Namái caltién esti últimu segmentu, que puede realizase como una fricativa palatal sonora [ʝ], una [[semivocal palatal]] [j] o una [[Vocal zarrada anterior non arrondada|vocal anterior alta]] [i].{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=100-102}} Puede llegar a elidirse ante una [[Vocal zarrada anterior non arrondada|vocal anterior alta]] [i] o una [[Vocal media anterior non arrondada|media anterior]] [y].{{harvnp|Lipski|2000}} L'articulación de la consonante fricativa velar sorda /x/ debilitóse y ye predominantemente fricativa, glotal y sorda [h], lo que provoca casos de neutralización colos fonemes /f/ y /s/.{{harvnp|Azcúnaga López|2010|pp=102-103}} La consonante [[africada postalveolar sorda]] /t͡ʃ/ tien dos alófonos principales, unu africáu [t͡ʃ], el más avezáu, y unu [[fricativa postalveolar sorda|fricativu postalveolar sordu]] [ʃ]. Les realizaciones fricatives d'esti fonema son menos frecuentes, alternen col alófono africáu y son más comunes na franxa nortiza del país, dende onde s'estienden escontra'l puertu de [[La Unión (El Salvador)|La Unión]]. El alófono fricativu tamién se presenta en préstamos de la [[idioma pipil]] y considérase unu de les principales traces heredaes d'esta llingua al español faláu n'El Salvador, según unu de los más distintivos d'esti dialeutu del español.{{harvnp|Azcúnaga López|2010|pp=103-104}} La [[consonante nasal alveolar]] /n/ se [[nasal velar|velariza]] en [ŋ] a final de pallabra y ante segmento non vocálicos. Esta traza dase sistemáticamente en tol país,{{harvnp|Azcúnaga López|2010|p=104}} al igual que n'otres variedaes del [[español centroamericanu]]. Tocantes a les consonantes [[vibrante alveolar simple]] /ɾ/ y [[vibrante alveolar múltiple]] /r/, destaca la so estabilidá articulatoria.{{harvnp|Azcúnaga López|2010|pp=105-107}} L'español salvadoreñu, "al igual que'l restu de Centroamérica velariza la /n/ final de pallabra y frase, realiza la jota como una llixera aspiración que puede sumir na fala rápida, realiza la /b/ como oclusiva dempués de consonante (ceiba, alba, etc.), y da-y a la /y/ intervocálica una pronunciación bien relaxada, hasta'l puntu d'esaniciar la /y/ en contautu coles vocales /y/ y /i/. Ye frecuente la presencia d'una "y" ultracorrecta o antihiática nos hiatos que lleven como primer vocal una /y/ o /i/: María > Mariya, vea > veya, etc."{{Harvnp|Lipski|2000}} ===Prosodia=== [[John M. Lipski]] hai documentáu en lliteratura costumista el desplazamientu acentual de los vocativos a la sílaba final de pallabra: ''¡Qué bastiu, hijó!'' ([[Salarrué]]).{{Harvnp|Lipski|2000|p=77}} ==Morfosintaxis== L'[[idioma español]] faláu en "El Salvador, igual que los demás países centroamericanos, ye una nación eminentemente voseante, ye dicir que se prefier l'empléu del pronome vos (y les formes verbales correspondientes) frente al tu qu'apaez como únicu ocupante del paradigma pronominal de segunda persona singular nos manuales de gramática. A diferencia de dellos otros dialeutos centroamericanos, la fala salvadoriana presenta un sistema pronominal que da cabida a los trés pronomes singulares del castellán: tu, vos y usté."{{Harvnp|Lipski|2000}} N'El Salvador da una coesistencia de [[voseo]] y [[Tutéu (gramática)|tutéu]]; y el voseo ye pronominal con formes verbales de ''vos'' y ''tu''. Predomina un sistema binariu, nel que ''vos'' ye'l tratamientu familiar o d'enfotu y ''usté'' el tratamientu más formal.{{harvnp|Rivera Mills|2011}} Hai de solliñar que l'usu de ''usté'' pal tratu d'enfotu ta bien estendíu, sobremanera en persones mayores de 20 años, y supera al de ''vos'' nos 2 grupos de mayor edá (adultos y vieyos); ente qu'en neños y adolescentes ye universal el tratu de ''vos''. Nel ámbitu llaboral prefierse ''usté'', ente que nel escolar prefierse ''usté'' na rellación alumnu-maestru (y viceversa), y ''vos'' ente los alumnos. Xeneralmente considérase que'l voseo indica "familiaridá". El voseo nun tener estigmatización, anque pa tratamientos con desconocíos o mayores siempres se prefier "usté".{{harvnp|Rivera Mills|2011}} Ye bien común reparar qu'una "combinación sintáctica qu'asocede con frecuencia nel dialeutu salvadoreñu ye la yuxtaposición del artículu indefiníu y el posesivu antepuestu: una la mio amiga, una la mio tacita de café. Bien rares vegaes el posesivu combinar con un demostrativu en vegada del artículu: aquella la so idea."{{Harvnp|Lipski|2000}} == Ver tamién == * [[Español centroamericanu]] * [[Español guatemalianu]] * [[Español honduranu]] * [[Español nicaraguanu]] == Referencies == {{llistaref|2}} ==Bibliografía== *{{Cita llibru| publisher = Iberoamericana Vervuert| last = Azcúnaga López| first = Raúl Ernesto|títulu = L'español faláu n'América Central. Nivel fonéticu|editor=Miguel Ángel Quesada Pacheco (ed.)|chapter = Fonética del español salvadoreñu| location = Madrid, Frankfurt del Meno| series = Llingüística Iberoamericana|númberu=39 |fecha = 2010| ref=harv}} *{{cita publicación |apellíu=Lipski |nome=John M.| enllaceautor=John M. Lipski |añu=2000 |títulu=L'español que se fala n'El Salvador y la so importancia pa la dialeutoloxía hispanoamericana |publicación=Revista Científica |númberu=2 |allugamientu=Soyapango |editorial=Universidá Don Bosco |issn= |url=http://hdl.handle.net/11715/186|formatu=PDF |fechaaccesu=25 de payares de 2017|ref=harv}} *{{cita web |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |títulu=Demografía de la llingua española |fechaaccesu=25 de payares de 2017 |apellíu=Moreno Martínez |apellíu2=Otero Roth |nome=Francisco |nome2=Jaime |enllaceautor=Francisco Moreno Martínez |fecha=2006 |formatu=PDF |editorial=Institutu Complutense d'Estudios Internacionales, Fundación Telefónica |ubicación=Madrid |idioma=castellanu |páxines=22 |ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaarchivu=2010-09-23 }} *{{cita llibru |nome=Susana |apellíu=Rivera Mills | títulu= Selected Proceedings of the 13th Hispanic Linguistics Symposium|añu=2011 |url=http://www.lingref.com/cpp/hls/13/paper2478.pdf |formatu=PDF |capítulu=Use of ''Voseo'' and Llatín Identity: An Intergenerational Study of Hondurans and Salvadorans in the Western Region of the U.S.|idioma=inglés|editor=Luis A. Ortiz López|editorial=Cascadilla Proceedings Project |allugamientu=Somerville, MA|isbn=978-84-9725-885-2 |páxines=94-106 |fechaaccesu=29 de payares de 2017|ref=harv}} == Enllaces esternos == *[http://www.asl.org.sv/ Academia Salvadoriana de la Llingua] {{Tradubot|Español salvadoreño}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'El Salvador]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|El Salvador]] t3gq62mu5kd0f66e6wfk5eq6h0zqs1b 0 165661 4496468 4488297 2026-05-26T07:07:10Z Limotecariu 735 4496468 wikitext text/x-wiki '''Hispanidá''' ye una espresión que puede referise tantu a la comunidá y conxuntu de pueblos [[Hispanos|hispánicos]] como al grupu de carauterístiques llingüístiques y culturales qu'estos comparten ente sigo.<ref>{{Cita enciclopedia|títulu=HISPANIDÁ|enciclopedia=El Pequeño Larousse Ilustráu 2002: En Color|apellíu=Pascual Foronda|nome=Eladio|url=https://books.google.ca/books/about/El_peque%C3%B1o_Larousse_ilustráu_2002.html?id=flLzAAAACAAJ&redir_esc=y|editor=Larousse & Company, 2001|isbn=9803670484, 9789803670481|páxina=522}}</ref> El términu esiste dende antiguu pero foi resignificado pol filósofu español [[Miguel de Unamuno]] en 1909 y retomáu nel periodu d'enteguerres por corrientes tantu [[nacionalismu|nacionalista]] como de [[derecha política|derecha]] y [[reaccionariu|reaccionaries]]. Identificar a partir d'entós col [[catolicismu]] y venceyaríase cola noción significada pol [[Día de la Raza]]. == Etimoloxía == Etimológicamente, la pallabra «hispanidá» deriva de [[Hispania]], nome que los [[Imperiu romanu|romanos]] dieron a la [[península ibérica]]. == Historia del términu ya idea d'Hispanidá == La pallabra "hispanidá" esiste dende antiguu. Atopóse nel ''Tractado de orthographía y accentos nos trés llingües principales'' d'[[Alejo Venegas]], impresu en 1531, utilizada con un significáu qu'alude al estilu de la espresión llingüística. Con un significáu similar incluyir el ''[[Diccionariu de la Real Academia Española]]'' na so edición de 1803, definiéndola como sinónimu de "hispanismu", a la que de la mesma define como "manera de falar peculiar de la llingua española".<ref name="Filosofía-Hispanidá">{{cita publicación|url=http://www.filosofia.org/ave/002/b033.htm|títulu=Hispanidad|publicación=Filosofía n'Español|añu=|volume=|númberu=|allugamientu=Buenos Aires|fechaaccesu=15 de payares de 2015}}</ref> [[Ficheru:Mb-guadalupe extremadura.jpg|thumb|upright=0.75|El 12 d'ochobre de 1928 la [[Virxe de Guadalupe (Estremadura, España)|Virxe de Guadalupe]] foi proclamada «Reina de la Hispanidá» pol Primáu d'España (legáu especial de [[Pío XI]]) en presencia d'[[Alfonso XIII]].]] A principios del [[sieglu XX]] la pallabra surdió con nuevos significaos, atribuyéndose al filósofu español [[Miguel de Unamuno]] el so reintroducción en 1909.{{Sfnm|Marcilhacy|2014|1p=75|González Cueves|2003|2p=244|Arenal|2011|3p=30}} El 11 de marzu de 1910 Unamuno utilizar nun artículu publicáu nel diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' de [[Buenos Aires]] tituláu "Sobre la argentinidad", pa comentar elogiosamente el llibru ''La restauración nacionalista'' del pensador [[Unión Cívica Radical|radical]] arxentín [[Ricardo Rojas]] (el mesmu Rojas publicaría en 1916 un llibru tituláu ''La argentinidad'').<ref>{{cita llibru|nome=Ricardo|apellíu=Rojas|títulu=La argentinidad|añu=1916|edición=1ª|editorial=Llibrería La Facultá de Juan Roldán|allugamientu=Buenos Aires}}</ref> Ellí comparó la pallabra "hispanidá" con otres espresiones equivalentes como "argentinidad", "americanidad", "españolidá" y "italianidad".<ref name="Filosofía-Hispanidá"/><ref>{{cita llibru|nome=Miguel|apellíu=De Unamuno|apellíu-editor=Oiumette|nome-editor=Víctor|títulu=De patriotismu espiritual. Artículos en "La Nación" de Buenos Aires (1901-1914)|añu=1997|edición=1ª|editorial=Universidá de Salamanca|ubicación=Salamanca|isbn=847481880X|páxina=24}}</ref> Unamuno acomuñó la espresión a la variedá de pueblos que falen el mesmu [[idioma español]], fechu al que llinda la idea de "raza", y confier-y un sentíu igualitariu cuestionando la idea de "Madre Patria" asignada a España pa sostener qu'habría que falar de "hermanes" pa referise a les repúbliques suramericanes "y dexanos de primacías y maternidaes".<ref name="Unamuno-Adelantu">{{cita llibru|url=|títulu=Miguel de Unamuno. Estudios sobre la so obra|volume=II|nome-editor=Ana|apellíu-editor= Chaguaceda Toledanu|nome=Jean-Claude|apellíu=Rabaté|capítulu=Miguel de Unamuno frente a les conmemoraciones del 12 d'ochobre|añu=2005|editorial=Universidá de Salamanca|ubicación=Salamanca|páxina=247|isbn=8478006834}}</ref> [[Ficheru:Zacarias de Vizcarra.jpg|thumb|left|165px|El sacerdote [[Zacarías de Vizcarra]] espublizaría'l términu en 1926]] Sicasí, el desenvolvimientu del términu nun se produciría hasta la década de 1920, efectuáu por intelectuales influyíos pol pensamientu de [[Charles Maurras]];{{Sfn|Colom González|2013|p=9}} l'escritor español [[José María Salaverría]], residente n'Arxentina ente 1910 y 1913, reivindicaría, anque de forma non esplícita, yá escontra 1914 una idea de comunidá hispánica comparable a la d'Hispanidá que se desenvolvería darréu, anque'l otorgamiento bien d'un calter d'hermandá o bien el d'un lideralgu español d'esta comunidá ye una cuestión ambigua na so obra.{{Sfn|González Allende|2009|pp=65-67}} El términu ''«Hispanidá»'' sería rescatáu pol sacerdote español [[Zacarías de Vizcarra]],{{Sfn|Ramón Solans|2014|p=364|ps=«Zacarías de Vizcaya»{{sic}}}} residente en [[Buenos Aires]], y qu'en 1926 propunxo en [[Buenos Aires]] que tenía de camudase'l términu «Fiesta de la Raza» pol de «Fiesta de la Hispanidá».{{Sfnm|González Cueves|2003|1p=244|Marcilhacy|2014|2p=75}} Llegóse sicasí a defender que l'orixe del sentíu modernu d'Hispanidá nun correspondería a Vizcarra.{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|p=160}} Mientres el [[reináu d'Alfonso XIII]] la [[Virxe de Guadalupe (España)|Virxe de Guadalupe]] sería coronada canónicamente como «Reina de la Hispanidá» n'España, celebrándose cada 12 d'ochobre'l Día de la Hspanidad en [[Guadalupe (Cáceres)|Guadalupe]].{{Sfn|Pastor|2010|p=259}} A finales de la década l'escritor vanguardista [[Ernesto Giménez Caballero]] empezaría a ellaborar una narrativa neo-imperialista de la Hispanidá na ''[[La Gaceta Lliteraria]]''.{{Sfn|Friedman|2011|pp=38-39}} La doctrina de la Hispanidá convertir nun pivós fundamental del pensamientu [[reaccionariu]] n'España.{{Sfn|Juan-Navarro|2006|p=392}} {{Imaxe múltiple|semeya1=Ramiro de Maeztu, de Indalecio Ojanguren (Azpeitia, 1934).jpg|testu1=[[Ramiro de Maeztu]] en 1934|semeya2=Defensa Hispanidad.jpg|testu2=Portada de la 1ª edición de ''Defensa de la Hispanidá'' (1934), de Ramiro de Maeztu.|direición=vertical|anchu=165}} {{VT|Día de la Raza}} Darréu, yá nos años de la Segunda República española, el lliteratu [[Ramiro de Maeztu]], que fuera embaxador de la [[dictadura de Primo de Rivera]] d'España n'Arxentina ente 1928 y 1930,{{Sfn|Núñez Seixas|2013|p=870}} retomaría'l conceutu d'hispanidá: l'interés que-y amenaron los temes rellacionaes con América{{Sfn|Martínez de Velasco Farinós|1981|p=180}} según el contautu que caltuviera mientres la so estancia n'Arxentina colos participantes de los llamaos [[Pontificia_Universidá_Católica_Arxentina_Santa_María_de_los_Buenos_Aires#Cursos_de_Cultura_Cat.C3.B3lica| Cursos de Cultura Católica]] pa Universitarios, representantes del pensamientu nacional, católicu y antiliberal del cleru del país y de que la so plantía de profesores Vizcarra formara parte,{{Sfn|González Calleja|2007|p=612}} ayudaríen a conformar les idees sobre la hispanidá qu'afiguraría nos sos pensamientos escritos, como los espuestos na ''Defensa de la Hispanidá'' (1934). Maeztu equivocadamente atribuyiría a Vizcarra l'acuñamientu del términu, que correspondería a Unamuno.{{Sfn|González Cueves|2003|p=244}} Na Hispanidá de Maeztu cristalizaríen los aspeutos de índole cristiana y humanista qu'identificaríen a los pueblos hispánicos, engarraos al racionalismu, al lliberalismu y a la democracia, ayenos estos postreros según el planteamientu de Maeztu al ''ethos'' hispánicu.{{Sfn|González Calleja|2007|p=619}} La obra de Maeztu, que xunía de manera inesorable» catolicismu ya Hispanidá, influyiría notablemente tanto a los nacionalistes arxentinos,{{Sfn|Saboríu|2007|pp=425-426}} como al primer franquismu y l'estrema derecha española.{{Sfn|Rodríguez Jiménez|1994|p=45}}Anque proclamadamente antirracista por cuenta del so raigón católica, el igualitarismu racial na Hispanidá de Maeztu acutar al ámbitu de la salvación ultraterrena.{{Sfn|Álvarez Chillida|2014|pp=111-112}} [[Ficheru:Goma y Thomas.JPG|thumb|left|165px|[[Isidro Gomá]] defendería les idees de Vizcarra y Maeztu.{{Sfn|Martini|2015|p=58}}]] El [[12 d'ochobre]] de [[1934]], tando n'[[Arxentina]] el Primáu d'España arzobispu [[Isidro Gomá Tomás]], pronunció mientres la celebración oficial de la fiesta nel [[Teatru Colón (Arxentina)|Teatru Colón]] una declaración titulada ''Apoloxía de la Hispanidá'' tomando les idees de Maeztu.{{Refn|group=nota|Acordies con [[Stephen G. H. Roberts]] esti discursu supondría l'enllaz ente les idees de Maeztu y los fundamentos de la ideoloxía puesta en práctica pola dictadura de Franco.{{Sfn|Roberts|2004|p=62}}}} La doctrina de la Hispanidá articulada por Maeztu conectaría colos movimientos de reaición del continente americanu contrarios tanto al [[Imperialismu d'Estaos Xuníos|espansionismu d'Estaos Xuníos]] como a los movimientos revolucionarios d'izquierdes;{{Sfn|Delgado Gómez-Escalonilla|1992|p=122}} dende la [[años 1930|década del 30]], en dellos países el conceutu de ''Hispanidá'' foi utilizáu pa conformar corrientes ''hispanistes'' de [[derecha]] [[católicu|católica]] que tuvieron rellacionaes colos grupos antidemocráticos, los [[golpe d'estáu|golpes d'estáu]] y les [[dictadura|dictadures]], que s'estendieron pola mayoría de los países de fala hispana. {{Caxa de cita|«América ye la obra d'España. Esta obra d'España lo ye esencialmente de catolicismu. Depués hai rellación d'igualdá ente hispanidá y catolicismu, y ye llocura tou intentu de hispanización que lo refugue.»{{Sfnm|Roberts|2004|1p=62|Colom González|2006|2p=64}}|Fragmentu de «Apoloxía de la Hispanidá» d'[[Isidro Gomá Tomás]] (Buenos Aires, 1934), recoyíu en ''[[Aición Española]]'' (1 de payares de 1934).<ref>[http://www.filosofia.org/hem/193/acc/y64193.htm ''Apoloxía de la Hispanidá'', por arzobispu Isidro Gomá Tomás, Teatru Colón de Buenos Aires, 12 d'ochobre de 1934]</ref>|Isidro Gomá|anchu=165px|alliniación=esquierda}} La narrativa de la Hispanidá figuró con un papel destacáu nel mensaxe del [[bandu subleváu]] mientres la [[Guerra Civil española]],{{Sfn|Pasamar|2010|p=197}} emplegándose como ferramienta bélico.{{Sfn|Pardo Sanz|1992|p=211}} Nuna conferencia celebrada en 1938 en Buenos Aires, otru contribuidor al conceutu d'Hispanidá, el filósofu y propagandista franquista [[Manuel García Morente]], convertiría al xeneral Franco nel salvador del legáu de la Hispanidá frente a un exércitu invisible» unviáu yá en 1931 pola Internacional comunista de Moscú.{{Sfn|Nicolás Marín|1998|pp=39-40}} García Morente sintetizaría la esencia de la Hispanidá nel ideal arcaizante del «[[caballeru cristianu]]», metá monxu metá soldáu,{{Sfn|Colom González|2006|p=66}} figura que tuvo ciertu percorríu afigurada nes páxines de los primeros llibros de testu del franquismu.{{Sfn|Núñez Seixas|2006|p=205}} El médicu español [[Antonio Vallina-Nájera]], recuperaría'l conceutu d'Hispanidá de Maeztu y Vizcarra,{{Sfn|Capuano|Carli|2012|pp=6,7}} non biologicista sinón cultural, na so obra ''Euxenesia de la Hispanidá y Rexeneración de la Raza'' (1937); na obra defendería la consecución de la rexeneración nacional por aciu tutelar xurídica del Estáu, favoreciendo un marcu justificador de l'apropiación de menores.{{Sfn|Capuano|Carli|2012|pp=11-12}} La [[Virxe del Pilar]], que la so fiesta taba venceyada yá a la llamada Fiesta de la Raza, acabaría siendo considerada n'España «símbolu de la Hispanidá», y xuniríase mientres el [[nacionalcatolicismu]] de la [[dictadura franquista]] a la idea de patriotismu y a les esencies hispániques».{{Sfn|Cenarro|1997|pp=92, 97 y 98}} Franco crearía'l 2 de payares de 1940 el [[Conseyu de la Hispanidá]]{{Sfnm|Payne|1987|1p=360|Barbeito|1989|2p=117}}{{Sfn|Rolland|Ragon|1992|p=29}} organismu, que, anque se llegara por momentos a pretender que constituyera una suerte d'institución supranacional,{{Sfn|Barbeito|1989|p=118}} llindar a un conseyu de 74 miembros nomaos pol réxime al que-y foi encamentada la coordinación de les rellaciones con Llatinoamérica.{{Sfn|Payne|1987|p=360}} La Hispanidá constituyir nel orixe d'un nacionalismu espansivo, primero imperialista y dempués cultural.{{Sfn|Marcilhacy|2014|p=101}}{{Refn|group=nota|El franquismu emplegó la idea d'Hispanidá p'añader un nivel espiritual que trescendiera fronteres históriques y xeográfiques a la idea imperial d'España.{{Sfn|Locker|2014|p=661}}}} Amás de como elementu identitario nacional y baluarte del catolicismu, el franquismu emplegaría la Hispanidá como «tarxeta de presentación» d'España de cara a les rellaciones internacionales.{{Sfn|Calle Velasco|2004|p=170}} El Conseyu de la Hispanidá tresformar en 1946 nel llamáu [[Institutu de Cultura Hispánica]], esperimentando de la mesma una transición del perfil anterior más bien falanxista a unu predominantemente católicu{{Sfn|Fernández de Miguel|2012|p=360}} nel marcu d'un cambéu xeneral na proyeición de la doctrina de la Hispanidá ente 1945 y 1957, con [[Alberto Martín-Artajo]] a la cabeza del ministeriu español d'Asuntos Esteriores, emplegando mientres esti periodu un discursu de índole «defensiva», dexando tras les menciones a imperiu y raza (biolóxica).{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|p=174}} Darréu, mientres el [[Segundu franquismu]] —menos constreñido pola comunidá internacional—, pasar con [[Fernando María Castiella]] al mandu de la cartera d'Esteriores a proyeutar dende les instituciones franquistes una retórica más ofensiva, anque ensin algamar los estremos del periodu de [[Serrano Súñer]] como ministru d'Esteriores.{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|pp=174-175}} En 1938 y 1940 el [[Nicaragua|nicaraguanu]] [[Pablo Antonio Cuadra]] publicó en Buenos Aires y Madrid respeutivamente, el so llibru ''Escontra la Cruz del Sur'', nel qu'afonda escurrir hispanistes de Ramiro de Maeztu, les monárquiques antidemocrátiques d'[[Eugenio Vegues Latapie]] y del "nacionalismu integral" de [[Charles Maurras]]. Alzando lo más alto los valores del catolicismu, el nacionalismu y de la hispanidá, Corte desenvolvió un pensamientu empobináu a refugar el [[lliberalismu]], el [[indixenismu]], la [[democracia]] y l'equivocadamente llamáu [[imperialismu]] d'[[Estaos Xuníos]]: {{cita|América foi formada a base de la Cruz y de la Espada. De la Cruz, arma de la Catolicidá, y de la Espada, arma de la Hispanidá; y si La Cruz y la Espada yeren abolíes como signos sostenedores del espíritu d'unidá de les nueses tierres, vendría —como vieno—, la disolución y el caos llevantando la masa amorfo sobre la cual opera la conquista, ye dicir el bárbaru.<ref>{{cita publicación| autor = Sarmiento, Alicia Inés| títulu = La hispanidá y lo nacional nel pensamientu de Pablo Antonio Cuadra (Nicaragua, 1912–2001)| añu = 2004| publicación = Cuaderno del CILHA, Universidá Nacional de Cuyo| volume = 6| númberu = 6, 2º semestre| url = http://ffyl.uncu.edu.ar/IMG/pdf/13-ALI_1.RTF.pdf| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070610033701/http://ffyl.uncu.edu.ar/IMG/pdf/13-ALI_1.RTF.pdf| fechaarchivu = 10 de xunu de 2007}}</ref>}} Yá na década de 1930 l'escritor conservador mexicanu [[Alfonso Xuncu]] exercería d'activu propagandista de la Hispanidá.{{Sfn|Urías Horcasitas|2010b|p=615}} Unu de los elementos clave de la ideoloxía del mexicanu [[Partíu Aición Nacional|panista]] [[Efraín González Lluna]] foi, arguyeciéndose del mestizaje, la hispanidá, concebida en términos una comunidá d'estaos soberanos xuníos, defensores de los sos valores frente a amenaces esternes, como sería, pal autor, el comunismu.{{Sfn|Gómez Peralta|2010|p=172}} Otres figures crítiques col [[Méxicu posrevolucionario]] nes que dexó buelga la doctrina de la Hispanidá fueron [[Miguel Palombar y Vizcarra]], [[Jesús Guisa y Azevedo]], [[Salvador Abascal Infante|Salvador Abascal]] y [[Salvador Borrego]].{{Sfn|Urías Horcasitas|2010a|p=196}} El [[Sinarquismu mexicanu|sinarquismu]] vio na Hispanidá un componente fundamental de la vitalidá de la nación mexicana.{{Sfn|Ard|2003|p=44}} [[Ficheru:Monumentos Varios Ciudad Universitaria-Madrid (3) (11983027004).jpg|thumb|right|Monumentu a la Hispanidá realizáu por Agustín de la Herrán Matorras inauguráu en 1971 en Madrid, qu'efectúa una alegoría eufemística de la conquista.{{Sfn|Marcilhacy|2014|pp=99-100}}]] La idea d'hispanidá tamién apaecería con nueves acepciones recoyida por autores del [[exiliu republicanu español]], como [[Fernando de los Ríos]], [[Joaquín Xirau]], [[Eduardo Nicol]] o [[Américo Castro]].{{Sfn|Sánchez Cuervo|2014|pp=17, 25 y 30}} [[Salvador de Madariaga]], tamién exiliáu, defendería, per otra parte, a la hispanidá como un factor positivu de cara a la ontogenia cultural, poniendo en valor el mestizaje producíu en contraste col exemplu anglosaxón.{{Sfn|Rojas Mix|1997|p=187}} N'Arxentina, que foi unu de los escasos estaos amigables cola dictadura franquista nel periodu darréu posterior a la Segunda Guerra mundial, Perón defendiera la idea d'hispanidá, destacando los raigaños hispánicos d'Arxentina; sicasí, el peronismu empezaría a desvenceyase de la idea nel periodu 1950-1954, sustituyéndola nel so mensaxe pol conceutu de «Llatinidá».{{Sfn|Rein|1991}} En [[Colombia]] [[Eduardo Carranza]] incorporó la idea d'Hispanidá na so obra.{{Sfn|Carranza|2006|pp=6-7}} En Chile, [[Jaime Eyzaguirre]] fadría lo propio na so obra.{{Sfn|Campos Harriet|1983|p=49}} En 1958 España renombró la celebración del día de la Raza a «Día de la Hispanidá».{{Sfn|Marcilhacy|2014|p=100}} Pocu dempués empezaron a apaecer les primeres organizaciones panhispániques como l'[[Asociación d'Academies de la Llingua Española]]. == Ver tamién == {{Columnes}} * [[Panhispanismu]] * [[Países o territorios amestaos históricamente a los estaos ibéricos]] * [[Imperiu español]] * [[Nacionalismu español]] * [[Hispanu]] * [[Iberofonía]] * [[Distribución xeográfica del idioma español]] * [[Fiesta nacional d'España]] * [[Fiesta de la Hispanidá (Guadalupe)]] == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{refcomienza|2}} * {{Cita publicación|publicación=Imaxinarios y representaciones d'España mientres el franquismu otros=En: Stéphane Michonneau y [[Xosé Manoel Núñez Seixas|Xosé M. Núñez-Seixas]] (Eds.)|editorial=[[Casa de Velázquez]]|añu=2014|isbn=978-84-15636-65-6|issn=1132-7340|títulu=Epígono de la Hispanidá. La españolidá de la colonia de Guinea mientres el primer franquismu|páxines=103-126|nome=Gonzalo|enllaceautor=Gonzalo Álvarez Chillida|apellíu={{Versalita|Álvarez Chillida}}}} * {{cita llibru|títulu=An Eternal Struggle: How the National Action Party Transformed Mexican Politics|nome=Michael J.|apellíu={{Versalita|Ard}}|editorial=Praeger|allugamientu=Westport y Londres|añu=2003|isbn=0-275-97831-1}} * {{cita llibru|títulu=Política esterior d'España y rellaciones con América Llatina: iberoamericanidad, europeización y atlantismu na política esterior española|enllaceautor=Celestino del Arenal|nome=Celestino del apellíu={{Versalita|Arenal}}|editorial=Fundación Carolina y Sieglu XXI d'España Editor|lugar=[[Madrid]] y [[Tres Canto]]|añu=2011|isbn=978-84-323-1486-5}} * {{Cita publicación|títulu=El Conseyu de la Hispanidá|nome=Mercedes|apellíu={{Versalita|Barbeito Díez}}|publicación=Espacio, tiempu y forma. Serie V, Historia contemporánea|issn=1130-0124|volume=2|añu=1989|páxines=113-140|editorial=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|llugar=[[Madrid]]}} * {{Cita publicación|publicación=Baldrayos d'hispanidá. España, Cuba, Puertu Ricu y Filipines, na perspeutiva de dos cambeos de sieglu otros=En: Mariano Esteban de Vega, Francisco de Luis Martín y Antonio Morales Moya (Eds.)|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|añu=2004|isbn=84-7800-609-5|allugamientu=[[Salamanca]]|títulu=Hispanoamericanismu. De la fraternidá cultural a la defensa de la Hispanidá|páxines=151-172|nome=María Dolores del apellíu={{Versalita|Calle Velasco}}}} * {{Cita publicación|títulu=Cristianismu ya Hispanidá na obra de Jaime Eyzaguirre|apellíu={{Versalita|Campos Harriet}}|nome=Fernando|enllaceautor=Fernando Campos Harriet|publicación=Boletín de l'Academia Chilena de la Hestoria|issn=0716-5439|editorial=[[Academia Chilena de la Hestoria]]|volume=50|añu=1983|páxina=49-58}} * {{Cita publicación|títulu=Antonio Vallina Nagera (1889-1960) y l'euxenesia na España Franquista. Cuando la ciencia foi l'argumentu pa l'apropiación de la descendencia|nome=Claudio Francisco|apellíu={{Versalita|Capuano}}|nome2=Alberto J.|apellíu2={{Versalita|Carli}}|url=http://www.raco.cat/index.php/RevistaBioeticaDerecho/article/viewFile/258986/346279|issn=1886-5887|publicación=Revista de Bioética y Derechu|númberu=26|añu=2012|páxines=3-12|llugar=[[Barcelona]]|editorial=[[Universidá de Barcelona]]}} * {{Cita publicación|títulu=La Hispanidá en Colombia: Eduardo Carranza y l'Institutu de Cultura Hispánica|nome=Jerónimo|apellíu={{Versalita|Carranza}}|páxines=2-15|volume=43|númberu=73|añu=2006|llugar=[[Bogotá]]|publicación=Boletín Cultural y Bibliográficu|editorial=[[Bancu de la República de Colombia|Bancu de la República]]|issn=0006-6184|url=http://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/boletin_cultural/article/view/486/488}} * {{Cita publicación|publicación=Revista de historia Jerónimo Zurita|volume=72|páxines=91-102|issn=0044-5517|títulu=La Reina de la Hispanidá: Fascismu y Nacionalcatolicismu en Zaragoza. 1939-1945|añu=1997|nome=Ángela|apellíu={{Versalita|Cenarro}}|url=http://ifc.dpz.es/recurso/publicaciones/16/10/4cenarro.pdf|editorial=[[Institución Fernando'l Católicu]]}} * {{Cita publicación|títulu=El hispanismu reaccionariu. Catolicismu y nacionalismu na tradición antiliberal española|nome=Francisco|apellíu={{Versalita|Colom González}}|publicación=L'altar y el tronu. Ensayos sobre'l catolicismu políticu llatinoamericanu|otros=En: Francisco Colom y Ángel Rivero (Eds.)|allugamientu=Rubí y Bogotá|editorial=Anthropos Editorial y [[Universidá Nacional de Colombia]]|añu=2006|isbn=84-7658-801-1|url=https://books.google.es/books?id=Y9ko_gqOHQcC}} * {{Cita publicación|nome=Francisco|apellíu={{Versalita|Colom González}}|títulu=Political Catholicism and the Secular State: a Spanish Predicament|publicación=Recode Working Paper Series|volume=20|editorial=European Science Foundation - Research Networking Programme|añu=2013|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/89594/1/Political%20Catholicism%20and%20the%20Secular%20State%20(Francisco%20Colom)|issn=2242-3559}} * {{cita llibru|títulu=Imperiu de papel: aición cultural y política esterior mientres el primer franquismu|enllaceautor=Lorenzo Delgado Gómez-Escalonilla|nome=Lorenzo|apellíu={{Versalita|Delgado Gómez-Escalonilla}}|ubicación=Madrid|añu=1992|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]|isbn=84-00-07243-X}} * {{cita llibru|títulu=L'enemigu yanqui: Les raices conservadores del antiamericanismu español|nome=Daniel|apellíu={{Versalita|Fernández de Miguel}}|editorial=Genueve Ediciones|lugar=[[Zaragoza]]|añu=2012|isbn=978-84-940186-3-3}} * {{Cita publicación|enllaceautor=Michael Friedman|nome=Michal|apellíu={{Versalita|Friedman}}|publicación=Journal of Spanish Cultural Studies|volume=12|númberu=1|añu=2011|páxines=35-60|issn=1463-6204|títulu=“Reconquering 'Sepharad': Hispanism and proto-Fascism in Giménez Caballero's Sephardist Crusade|llugar=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon]]|editorial=[[Routledge]]}} * {{Cita publicación|publicación=Estudios políticos|issn=0185-1616|númberu=20|añu=2010|títulu=L'humanismu políticu de Efraín González Lluna|nome=Héctor|apellíu={{Versalita|Gómez Peralta}}|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/ep/n20/n20a10.pdf}} * {{Cita publicación|títulu=From the self to the nation, willpower in José María Salaverría|nome=Iker|apellíu={{Versalita|González-Allende}}|publicación=Romance notes|issn=0035-7995|volume=49|númberu=1|añu=2009|páxines=61-69|editorial=[[Universidá de Carolina del Norte|University of North Carolina]]|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=modlangspanish}} * {{Cita publicación|publicación=[[Hispania. Revista Española d'Historia]]|añu=2007|volume=62|númberu=226|páxines=599-642|issn=0018-2141|títulu=El Hispanismu autoritariu español y el movimientu nacionalista arxentín: balance de mediu sieglu de rellaciones polítiques ya intelectuales|enllaceautor=Eduardo González Calleja|nome=Eduardo|apellíu={{Versalita|González Calleja}}|lugar=[[Madrid]]|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]. [[Institutu d'Historia]]}} * {{cita llibru|títulu=Maeztu: biografía d'un nacionalista español|enllaceautor=Pedro Carlos González Cueves|nome=Pedro Carlos|apellíu={{Versalita|González Cueves}}|editorial=Marcial Pons Historia|añu=2003|llugar=[[Madrid]]|isbn=84-95379-65-1}} * {{Cita publicación|títulu="Una sola fe nuna sola llingua": La Hispanidá como coartada ideolóxica nel pensamientu reaccionariu español|nome=Santiago|apellíu={{Versalita|Juan-Navarro}}|publicación=[[Hispania (revista)|Hispania]]|volume=89|númberu=2|añu=2006|páxines=392-399|issn=0018-2133|llugar=[[Walled Lake]]|editorial=American Association of Teachers of Spanish and Portuguese}} * {{Cita publicación|nome=Tobias|apellíu={{Versalita|Locker}}|añu=2014|títulu=The Baroque in the Construction of a National Culture in Francoist Spain: An Introduction|publicación=Bulletin of Spanish Studies: Hispanic Studies and Researches on Spain, Portugal and Latin America|volume=91|númberu=5|páxines=657-671|issn=1475-3820|editorial=[[University of Glasgow|University of Glasgow. Department of Hispanic Studies]]}} * {{Cita llibru|enllaceautor=Ramiro de Maeztu|nome=Ramiro de|apellíu={{Versalita|Maeztu}}|títulu=Defensa de la Hispanidá editorial=Homo Legens|añu=2006|isbn=84-934595-3-4}} * {{Cita publicación|publicación=Imaxinarios y representaciones d'España mientres el franquismu otros=En: Stéphane Michonneau y [[Xosé Manoel Núñez Seixas|Xosé M. Núñez-Seixas]] (Eds.)|editorial=[[Casa de Velázquez]]|añu=2014|isbn=978-84-15636-65-6|issn=1132-7340|títulu=La Hispanidá sol franquismu. L'americanismu al serviciu d'un proyeutu nacionalista|páxines=73-102|nome=David|apellíu={{Versalita|Marcilhacy}}}} * {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Martínez de Velasco Farinós}}|nome=Ángel|títulu=Rellaciones hispanu-peruanes mientres la dictadura de Primo de Rivera: el centenariu d'Ayacucho|editorial=[[Serviciu de Publicaciones (Universidá Complutense de Madrid)|Universidá Complutense de Madrid]]|llugar=[[Madrid]]|publicación=Quintu centenariu|issn=0211-6111|volume=2|añu=1981|páxines=175–196|url=http://revistas.ucm.es/index.php/QUCE/article/view/QUCE8181220175A/1887}} * {{Cita publicación|publicación=La razón histórica. Revista hispanoamericana d'Historia de les Idees|issn=1989-2659|títulu=Monseñor Isidro Gomá y Tomás en Buenos Aires. Afitamientu de la doctrina de la Hispanidá nel Congresu Eucarísticu Internacional de 1934|nome=Osvaldo Rodolfo|apellíu={{Versalita|Martini}}|llugar=[[Alguazas]]|volume=29|añu=2015|editorial=IPS. Institutu de Política social}} * {{Cita publicación|títulu=Crisis y añoranza del Imperiu mientres el franquismu: la presión de la memoria|nome=María Encarna|apellíu={{Versalita|Nicolás Marín}}|publicación=Anal d'Historia Contemporánea|volume=14|llugar=[[Murcia]]|editorial=[[Universidá de Murcia]]|páxines=33-45|añu=1998|issn=0212-6559}} * {{Cita publicación|títulu=Fuera l'invasor!: nacionalismos y movilización bélica mientres la guerra civil española (1936-1939)|editorial=Marcial Pons Hestoria|enllaceautor=Xosé Manoel Núñez Seixas|nome=Xosé Manoel|apellíu={{Versalita|Núñez Seixas}}|añu=2006|isbn=84-96467-37-6|ubicación=Madrid}} * {{Cita publicación|publicación=Revista d'Indies|añu=2013|volume=73|númberu=259|páxines=857-874|issn=0034-8341|títulu=Notes sobre Los españoles en Rosario (1934): Una vindicación republicana de la inmigración española na Arxentina|nome=Xosé M.|apellíu={{Versalita|Núñez Seixas}}|enllaceautor=Xosé M. Núñez Seixas|llugar=[[Madrid]]|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]}} * {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Pardo Sanz}}|nome=Rosa María|títulu=Hispanoamérica na política nacionalista, 1936-1939|publicación=Espacio, tiempu y forma. Serie V, Historia contemporánea|volume=5|añu=1992|páxines=211-238|llugar=[[Madrid]]|editorial=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:ETFSerie5-6AC846DE-16E3-EA6A-F9EE-E46E3A6093BA/Documento.pdf|issn=1130-0124}} * {{Cita publicación|nome=Gonzalo|apellíu={{Versalita|Pasamar}}|enllaceautor=Gonzalo Pasamar Alzuria|títulu=Apologia and Criticism. Historians and the History of Spain, 1500-2000|editorial=Peter Lang|issn=1661-4720|isbn=978-3-03911-920-2|llugar=[[Berna]]|añu=2010}} * {{Cita publicación|issn=0185-1659|publicación=Cuicuilco|volume=17|númberu=48|añu=2010|títulu=El marianismu en Méxicu: una mirada a la so llarga duración|nome=Marialba|apellíu={{Versalita|Pastor}}|llugar=[[Ciudá de Méxicu]]|editorial=[[Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]]|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/cuicui/v17n48/v17n48a13.pdf}} * {{cita llibru|títulu=The Franco Regime, 1936–1975|enllaceautor=Stanley G. Payne|apellíu={{Versalita|Payne}}|añu=1987|nome=Stanley G.|editorial=[[Universidá de Wisconsin|The University of Wisconsin Press]]|llugar=[[Madison (Wisconsin)|Madison]]|isbn=0-299-11070-2}} * {{cita llibru|apellíu={{Versalita|Ramón Solans}}|nome=Francisco Javier|títulu=«La Virxe del Pilar diz...»: usos políticos y nacionales d'un cultu marianu na España contemporánea|añu=2014|isbn=978-84-16028-43-6|llugar=[[Zaragoza]]|editorial=[[Universidá de Zaragoza|Prenses de la Universidá de Zaragoza]]}} * {{Cita publicación|nome=Raanan|apellíu={{Versalita|Rein}}|títulu=Delgado Gómez-Escalonilla, Lorenzo (1988). «Diplomacia franquista y política cultural escontra Iberoamérica, 1939–1953». Madrid, Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques|publicación=Estudio Interdisciplinarios d'América Llatina y el Caribe|enllaceautor=Raanan Rein|volume=1|númberu=2|añu=1990|url=http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1305/1331|editorial=[[Universidá de Tel-Aviv]]|llugar=[[Tel-Aviv]]|issn=0792-7061|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919034719/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1305/1331|archivedate=2018-09-19|fechaaccesu=2018-10-31}} * {{Cita publicación|nome=Raanan|apellíu={{Versalita|Rein}}|títulu=Hispanidad y oportunismu políticu: el casu peronista|publicación=Estudio Interdisciplinarios d'América Llatina y el Caribe|enllaceautor=Raanan Rein|volume=2|númberu=2|añu=1991|url=http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1280/1306|editorial=[[Universidá de Tel-Aviv]]|llugar=[[Tel-Aviv]]|issn=0792-7061|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929022028/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1280/1306|archivedate=2018-09-29|fechaaccesu=2018-10-31}} * {{Cita publicación|títulu=La géographie au service de l'hispanité: La relecture de l'histoire de l'Amérique latine dans l'Espagne des premières années du franquisme|nome=Denis|apellíu={{Versalita|Rolland}}|nome2=Pierre|apellíu2={{Versalita|Ragon}}|publicación=Matériaux pour l'histoire de notre temps|añu=1992|volume=27|númberu=1|páxines=29-36|url=http://www.persee.fr/doc/mat_0769-3206_1992_num_27_1_410626|issn=1952-4226}} * {{Cita publicación|títulu="Hispanidá": el desenvolvimientu d'una polémica noción na obra de Miguel de Unamuno|apellíu={{Versalita|Roberts}}|nome=Stephen G. H.|añu=2004|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|llugar=[[Salamanca]]|publicación=Cuaderno de la Cátedra Miguel de Unamuno|volume=39|issn=0210-749X|url=http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/72931/1/Hispanidá_el desenvolvimientu_de_una_polemi.pdf}} * {{cita llibru|títulu=Reaccionarios y golpistes: la estrema derecha n'España : del tardofranquismu al afitamientu de la democracia, 1967-1982|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]|allugamientu=[[Madrid]]|enllaceautor=José Luis Rodríguez Jiménez|nome=José Luis|apellíu={{Versalita|Rodríguez Jiménez}}|añu=1994|isbn=84-00-07442-4}} * {{cita llibru|títulu=Los cien nomes d'América: eso qu'afayó Colón|nome=Miguel|apellíu={{Versalita|Rojas Mix}}|enllaceautor=Miguel Rojas Mix|editorial=[[Universidá de Costa Rica|Editorial Universidá de Costa Rica]]|añu-orixinal=1991|añu=1997|llugar=[[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]]|isbn=84-264-1209-2}} * {{Cita publicación|títulu=Por Dios y pola Patria: l'ideariu del nacionalismu católico arxentín de la década de 1970|nome=Jorge|apellíu={{Versalita|Saboríu}}|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|llugar=[[Salamanca]]|volume=25|añu=2007|páxines=421-444|publicación=Studia historica. Historia contemporánea|issn=0213-2087|url=http://gredos.usal.es/xmlui/bitstream/handle/10366/80236/%C2%ABPor_Dios_y_pola patria%C2%BB_l'ideariu_de.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304193235/http://gredos.usal.es/xmlui/bitstream/handle/10366/80236/%C2%ABPor_Dios_y_pola patria%C2%BB_l'ideariu_de.pdf|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}} * {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Sánchez Cuervo}}|nome=Antolín|títulu=La metamorfosis de la hispanidá sol exiliu español republicanu de 1939|publicación=Desafío|añu=2014|volume=26|númberu=2|páxines=17-42|issn=0124-4035|llugar=[[Bogotá]]|url=http://www.scielo.org.co/pdf/desa/v26n2/v26n2a02.pdf|editorial=[[Editorial Universidá del Rosario]]}} * {{Cita publicación|títulu=El suañu de la madre patria: hispanoamericanismu y nacionalismu|publicación=Dambos mundos|issn=1885-3943|nome=Isidro|apellíu={{Versalita|Sepúlveda Muñoz}}|añu=2005|isbn=84-96467-04-X|editorial=Fundación Carolina. Centru d'Estudios Hispánicos ya Iberoamericanos y Marcial Pons Historia|llugar=[[Madrid]]}} * {{Cita publicación|títulu=‘Méjico' vistu pol conservadorismu hispanófilo: l'alderique en redol al indixenismu (1948-1955)|publicación=Historia y Política|apellíu={{Versalita|Urías Horcasitas}}|nome=Beatriz|issn=1575-0361|númberu=24|ubicación=Madrid|añu=2010|editorial=[[Serviciu de Publicaciones (Universidá Complutense de Madrid)|Universidá Complutense de Madrid]], [[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]] y [[Centru d'Estudios Políticos y Sociales]]|páxines=189-211}} * {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Urías Horcasitas}}|nome=Beatriz|añu=2010b|títulu=Una pasión antirrevolucionaria: el conservadorismu hispanófilo mexicanu (1920-1960)|publicación=Revista mexicana de sociología|volumen=72|númberu=4|páxines=599-628|issn=0188-2503|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/rms/v72n4/v72n4a4.pdf|allugamientu=Ciudá de Méxicu|editorial=[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]; Institutu d'Investigaciones Sociales}} {{reftermina}} {{Tradubot|Hispanidad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hispanidá| Hispanidá]] hluakvdsjqq552k7eug1w91p676iqy9 0 165881 4496392 3959304 2026-05-26T05:50:41Z Limotecariu 735 4496392 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = guatuso |nativu = ''malécu lhaíca, malécu jaíka'' |familia madre = área entemedia |oficial=N.A. |países= {{CRI}} |zona= [[Provincia de Alajuela]] |falantes=aprox. 600 |familia=[[Llingües chibchas|Chibchense]]<br> &nbsp;&nbsp;[[llingües vóticas|Vótico]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Guatuso''' |mapa = [[Ficheru:Kart maleku.png|280px]] |mapa_lleenda = Allugamientu xeográficu de los guatusos. |iso3=gut }} El '''guatuso''' o '''''malécu lhaíca''''' (na variedá de Margarita y El Sol) o '''''malécu jaíka''''' (na variedá de Tonjibe), que lliteralmente significa "la fala de la nuesa xente", ye una llingua indíxena falada en Costa Rica pola etnia homónima. Pertenez, al igual qu'otres llingües de la rexón, a la [[Llingües chibchas|fonduxe chibchense]]. El so pariente más cercanu ye'l [[Idioma rama|caña]], llingua casi estinguida que los sos postreros falantes habiten na mariña atlántica nicaraguana. Anguaño, los guatusos habiten tres comunidaes en zona norte de Costa Rica: Margarita, Tonjibe y El Sol. Según [[Adolfo Constenla|Constenla]] (1998), el guatuso atopar n'estáu de declinación en Margarita (l'aldega más grande) y n'estáu de resistencia en Tonjibe y El Sol. Nel censu del añu 2000, el 71,1% de los miembros de la etnia declaróse falante de la llingua, pero solo un 49% considerar llingua materna. == Considerancies llingüístiques == ===Fonoloxía=== ====Vocales==== El guatuso tien cinco fonemes vocálicos: {| {{tablaguapa}} ! ![[vocal anterior|Anteriores]] ![[vocal central|Centrales]] ![[vocal posterior|Posteriores]] |-align="center" ! [[vocal zarrada|Zarraes]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Vocal zarrada anterior non arrondada|i]]}} | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Vocal zarrada posterior arrondada|o]]}} |-align="center" ! [[vocal semicerrada|Semicerradas]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Vocal semicerrada anterior non arrondada|y]]}} | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Vocal semicerrada posterior arrondada|o]]}} |-align="center" ! [[vocal abierta|Abierta]] | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Vocal abierta anterior ensin arredondiar|a]]}} | &nbsp; |} Tolos fonemes vocálicos pueden apaecer acompañaos pol fonema suprasegmental de cantidá /ː/. ====Consonantes==== El sistema consonánticu tradicional del guatuso entiende quince fonemes: {| class=wikitable |-align="center" ! &nbsp; || [[Consonante billabial|Billabiales]] || [[Consonante coronal|Coronales]] || [[Consonante velar|Velares]] |-align="center" ! [[Consonante oclusiva|Oclusives]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[oclusiva billabial sorda|p]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[oclusiva alveolar sorda|t]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[oclusiva velar sorda|k]]}} |-align="center" ! [[Consonante africada|Africaes]] | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[Consonante africada postalveolar sorda|ʧ]]}},&nbsp;{{IPA|[[Consonante africada alveolar sonora|ʤ]]}} | &nbsp; |-align="center" ! [[Consonante fricativa|Fricatives]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[fricativa billabial sorda|ɸ]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[fricativa alveolar sorda|s]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[fricativa velar sorda|x]]}} |-align="center" ! [[Consonante llateral|Llaterales]] | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[fricativa llateral alveolar sorda|ɬ]]}},&nbsp;{{IPA|[[aproximante llateral alveolar|l]]}} | &nbsp; |-align="center" ! [[Consonante vibrante|Vibrantes]] | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[vibrante múltiple alveolar|r]]}},&nbsp;{{IPA|[[vibrante simple alveolar|ɾ]]}} | &nbsp; |-align="center" ! [[Consonante nasal|Nasales]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[nasal billabial|m]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[nasal alveolar|n]]}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|[[nasal velar|ŋ]]}} |} ===Grafía=== [[Ficheru:Maleku skilt.jpg|thumb|250px|Lletreru que da la bienvenida al Palenque El Sol (Caronh) en guatuso y español.]] L'alfabetu práuticu de la llingua guatusa foi propuestu pol llingüista [[Adolfo Constenla]] y adoptáu como oficial pola Asesoría d'Educación Indíxena del Ministeriu d'Educación Pública de Costa Rica. ====Vocales==== :{| {{tablaguapa}} ![[Fonema|Fonemes]]||[[Grafema|Grafemes]] |- | align="center"|a||align="center"|''a'' |- | align="center"|y||align="center"|''y'' |- | align="center"|i||align="center"|''i'' |- | align="center"|o||align="center"|''o'' |- | align="center"|o||align="center"|''o'' |- |} La cantidá vocálica representar por mediu d'una tilde (´). ====Consonantes==== :{| {{tablaguapa}} ![[Fonema|Fonemes]]||[[Grafema|Grafemes]] |- | align="center"|p||align="center"|''p'' |- | align="center"|t||align="center"|''t'' |- | align="center"|k||align="center"|''c'', ''qu'' |- | align="center"|ʧ||align="center"|''ch'' |- | align="center"|ʤ||align="center"|''y'' |- | align="center"|ɸ||align="center"|''f'' |- | align="center"|s||align="center"|''s'' |- | align="center"|x||align="center"|''j'' |- | align="center"|ɬ||align="center"|''lh'' |- | align="center"|l||align="center"|''l'' |- | align="center"|ɾ||align="center"|''r'' |- | align="center"|r||align="center"|''rr'' |- | align="center"|m||align="center"|''m'' |- | align="center"|n||align="center"|''n'' |- | align="center"|ŋ||align="center"|''nh'' |- |} Esisten diferencies ente la ortografía d'esti idioma y d'otros idiomes indíxenes. Por casu la /ŋ/ escríbese como "nh" en malecu pero escríbese como "ng" nel idioma [[Idioma ngäbe|ngäbere]]. Otra diferencia ye qu'en Malécu Lhaíca los soníos con /k/ escribir con "c", como en "ca", "co", "cu" y como "qu" en "que" y "qui", ente que n'otres llingües indíxenes de Costa Rica escríbense siempres con "k" (ka, ke, ki, ko, ku). Esto causa tracamundiu ente los costarricenses y discutiniu ente los indíxenes quien nun se deciden ente escribir maleku o malécu. :Como la mayoría d'indíxenes de Costa Rica, estes persones nun tán acostumaes a escribir na so llingua, solo a falala, y nes escueles aprienden a lleer y escribir solamente n'español. Esto causa que la so ortografía nun tenga uniformidá. Un indíxena escribe dos veces la mesma pallabra con distinta ortografía. :Esiste amás una diferencia a nivel fonética que nun dexa qu'haya una única manera d'escribir el malécu. Les persones de Margarita y El Sol matienen la diferencia ente [[Fricativa llateral alveolar sorda|[ɬ]]]y [x], que ortográficamente seríen "lh" y "j" respeutivamente. Entós ellos escriben con "lh" les pallabres lhúri (venado), lhárenh (pexe bobu o ''[[Joturus pichardi]]),'' y con "j" les pallabres ujúti (chancho de monte cariblanco o ''[[Tayassu pecari]]'') y ajárra (sajíno o ''[[Pecari tajacu|Tayassu tajacu]]''). Los falantes de Tonjibe nun caltienen esa diferencia sinón qu'escriben eses pallabres con "j" siempres, lo cual sería júri, járenh, ujúti y ajarra. ==Bibliografía== Constenla, Adolfo. 1998. ''Gramática de la llingua guatusa''. Heredia: EUNA. [https://books.google.co.cr/books?id=6C2bjLLSl24C] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == Guatuso: Resume gramatical [https://web.archive.org/web/20100325163658/http://webs.uvigo.es/weba575/ldm/resumos/GUATUSO.PDF] {{ORDENAR:Guatuso}} {{Tradubot|Idioma guatuso}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües vóticas]] [[Categoría:Llingües de Costa Rica]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] 6xd47crnlr6i7w095eq0ktpboj2empg 0 166288 4496352 4335197 2026-05-26T05:19:33Z Limotecariu 735 4496352 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Inglés criollu nicaraguanu |nativu = Nicaraguan Creole English<ref>O'Neil, Wayne & Honda, Maya. (1987). Nicaraguan English/El inglés nicaragüense. Wan: Revista sobre la Mariña Atlántica, 6, 49-60.</ref> <br />''English creole of Nicaragua's Miskito Coast''<ref>Holm, John. (1978). The English creole of Nicaraguan's Miskito Coast. Unpublished doctora dissertion, University Press.</ref> <br />''Miskitu Coast English Creole'' |familia madre = Llingua criolla |países = {{NIC}} |zona = [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Sur|RACCS]] y [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|RACCN]] de [[Nicaragua]] |falantes = ~52&nbsp;000 |familia = [[Llingües criollas|Criollu]] <br /> &nbsp;&nbsp;Cr. de base inglesa <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Criollu beliceño &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Criollu sanandresano |escritura = [[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial = Nicaragua |axencia = |iso3 = nce }} L''''Inglés criollu nicaraguanu'''<ref>O’Neil, Wayne & Honda, Maya. Nicaraguan English. http://revistas.bicu.edu.ni/index.php/wani/article/view/248</ref>, ye una [[llingua criolla]] que cunta con unos 52&nbsp;000 falantes nativos en [[Nicaragua]]. Ye llamáu '''''kriol''''' polos sos falantes, d'orixe africanu y xamaicanu. Sicasí, güei falar como segunda llingua munchos [[Misquito|miskitos]], [[ Garifonas (etnia)|garífonas]] y otros grupos étnicos, como los [[Rama (etnia)|rames]]. == Territoriu == Principalmente, fálase<ref>Aleman Ocampo, Carlos. (1980). Distribución de les llingües falaes en Nicaragua. En Veremos ver. (Managua) 1:5, p. 38-42.</ref> en [[Bluefields]] y la so contorna; [[Llaguna de Perlles]], [[Islles del Maiz|Corn Islands]], [[Prinzapolka]], [[Bilwi]] ([[Puerto Cabezas]]) y nel llamáu "triángulu mineru": [[Siuna]], [[Bonanza (Nicaragua)|Bonanza]] y [[Rosita (Nicatragua)|Rosita]]. Tamién ye faláu na [[diáspora]] de costeños nicaraguanos nos [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]. == Estudios == === Analís sociollingüísticu === El nicaraguanu Guillermo McLean, na so tesis doctoral<ref>McClean, Guillermo, & Past, R. (1977). Some characteristics of Bluefields English. In R. J. Di Pietro & Y, L. Blansitt, Jr. (Eds.), The Third Lacus Forum 1976 (páxs. 87-94). Columbia, SC: Hornbeam Press.</ref> inédita consagrada a la so fonética,<ref>McLean, Guillermo. Tesis doctoral consagrada a la fonética del inglés criollu nicaraguanu. Citada por Carlos Alemán Ocampo en 1978.</ref> afirmó un analís sociollingüísticu<ref>Arellano, Jorge Eduardo. L'inglés criollu del Caribe “nica”. Diariu La Prensa, edición del 6 de febreru de 2005, seición Editorial. Managua, Nicaragua. http://www.laprensa.com.ni/2005/02/06/editorial/953634-el-ingls-criollu-del caribe-nica</ref> alrodiu de la estratificación de les llingües étniques de Nicaragua en función de les oportunidaes de trabayu y de estatus social: :''"El falante d'[[Idioma español|español]] nun precisa falar nenguna de les otres llingües pa desempeñase con ésitu en cualesquier yá que ufierte l'Estáu, como principal emplegador. El criollu precisa falar español; el [[Misquito|miskito]] precisa falar español ya inglés según el cargu y la empresa que la ufierta; el [[Mayangna|sumu o sumu]] precisa falar miskito pa poder dir a la escuela y aprender a lleer, dempués tien qu'aprender español, si intenta optar a dalgún cargu y entá ye más si intenta estudiar. El [[Rama (etnia)|rama]] precisa falar inglés y español. D'esta manera conforma una pirámide d'esixencia de conocencies de llingües onde los pueblos indíxenes más débiles tienen mayores esixencies de conocencia."'' === Variante del inglés centroamericanu === Los investigadores llingüísticos Wayne O’Neill<ref>O'Neil, Wayne. Professor of Linguistics from Massachusetts Institute of Technology (MIT). MIT Linguistics and Philosophy. http://linguistics.mit.edu/user/waoneil/</ref> y Maya Honda<ref>Honda, Maya. Faculty Emerita at Wheelock College, Linguist and developmental psychologist. https://www.wheelock.edu/academics/faculty-and-administration/fonda-maya</ref> considerar "''una variante del inglés centroamericanu''",<ref>Holm, John. (1983). Varieties of English around the World T2: Central American English (páxs. 95-130). ISBN 3-87276-295-8 Julius Groos Verlag Heidelberg.</ref> presente a lo llargo de tola mariña [[Mar Caribe|caribeña]] d'[[América Central]]. Razón pola que'l nicaraguanu Danilo Salamanca en [[1997]] concluyó: :''"Tolos afrocaribeños, dende [[Belize]] hasta [[Panamá]], pueden fácilmente comunicase ente sigo, inda cuando esistan variantes menores ente l'inglés d'un país y l'otru. En Belice, como se sabe, l'[[Criollu belizianu|inglés]] tien precedencia sobre l'[[Idioma español|español]], a diferencia de lo qu'asocede nel restu de Centroamérica."'' Carlos Gallu en [[1980]] dexó constancia d'un fechu ilustrativo y revelador que sofita<ref>Gallu, Carlos. (1980). La Mariña Atlántica de Nicaragua: un mundu por afayar. En Veremos ver (Managua) 1:5,p- 30-33.</ref> lo afirmao polos destacaos investigadores llingüísticos yá mentaos: :''"22 rapaces y rapazos de [[Belice|Belize]] y [[Granada (país)|Granada]], veníos voluntariamente a Nicaragua para [[Cruzada Nacional d'Alfabetización|alfabetizar]] n'ingle criollo..."'' == Particularidaes == Nel orde del vocabulariu, estructura de les oraciones, etc., l'inglés criollu nicaraguanu<ref>O'Neil, Wayne. (1991). ''El inglés nicaragüense'' II [Nicaraguan English II]. Wan: Revista del Caribe Nicaragüense, 10, 18-37.</ref> o criollu costeño ye similar a les variedaes del inglés más conocíes y respetaes. Ye dicir —y esto tien de quedar bien claro— que nun se trata d'un idioma distintu. Dende'l puntu de vista fonolóxicu, lo que llama l'atención ye la so pronunciación simplificada. En pallabres como ''kind'' (atentu, clase), ''servant'' (sirviente), ''fourth'' (cuartu) y ''wasp'' (aviespa) nun s'oyen, al falar un criollu nicaraguanu, la /d/, /t/, /th/ y /p/. Esto ye: los grupos de consonantes esaníciense a la fin de les pallabres. Otra particularidá ye la combinación /sk/ en posición final que s'amenorga a /s/, o bien se pronuncia invertida como /ks/. De manera que la frase ''don´t ask me'' (nun me lo preguntar) convertir en "''dwon aks el mio''". Dientro de la simplificación de les vocales, los trés posibles que surden de la /a/ nel inglés internacional vense amenorgaes a una sola nel inglés criollu nicaraguanu. Asina bottle ''bottle'' (botella) y ''battle'' (batalla) pronunciar de la mesma forma. La pallabra ''sane'' (sanu), que n'inglés internacional tien una pronunciación similar a ''sein'', nel inglés criollu nicaraguanu pronunciar de manera bien paecida a la pallabra española "cien". En materia fonolóxico, la pluralización del inglés criollu costeño realizar por mediu de la sufixación (anexón a la fin) de la partícula "dem". Ésti ye un sufixu, que se deriva del pronome inglés ''them'' (ellos, elles). Un exemplu, "''Manuel children-dem happy''" (Manuel's children are happy: Los fíos de Manuel tán contentos). Na frase ''criolla'' nun s'emplega l'apóstrofe /’/ pa indicar, por aciu la mera contigüidad, suxetu posesor y suxetu teníu. Al respeutive de les peculiaridaes de los verbos, los tiempos verbales (enterries) llógrense añadiendo, a cencielles de manera proclítica, formes del verbu do, especialmente ''do'' /duw/ y, pa designar el tiempu pasáu, ''did'' /di/. Esto da llugar a los siguientes exemplos: "''The child don´t care where the mother de go''" : "A esi neñu nun lu esmolez a ónde va la madre"; y "''I did used to stay at him house''" : "Yo acostumaba quedame na so casa". Nos casos respeutivos, do y did nun tienen, n'absolutu, el sentíu d'énfasis que les espresiones similares tien nel inglés internacional o estandarizado. == Producción lliteraria == L'inglés criollu nicaraguanu nun produció abonda lliteratura.<ref>O'Neil, Wayne. (1993). Nicaraguan English in history. In C. Jones (Ed.), Historical linguistics: Problems and perspectives (páxs. 279-318). London: Longman.</ref> Nesi aspeutu clave, resulta inferior al [[Idioma misquito|miskito]]. Les producciones lliteraries en llingua miskito nun son escases. Diez poetes y narradores caribeños fueron traducíos a esti idioma en [[1997]], l'antoloxía tenía por títulu: "'''Miskito Tasbala: aisanka yanni bara bila pranakira miskitu wih ispail ra wal ulban'''" (La Tierra Miskita: prosa y una poesía miskita en miskito y español). Una obra similar n'inglés criollu costeño entá nun esiste. La mayoría de los poetes ''nica-caribes'' —como se autodenomina unu d'ellos: Carlos Rigby (1945)— esprésense y publicaron namái los sos llibru n'español; falamos de los incluyíos na antoloxía "'''Poesía atlántica'''" de [[1980]] como David McField y Alíh Alah seudónimu de Santiago Navas. == Ver tamién == * [[Criollu beliceño]] * [[Patois xamaicanu|Criollu xamaicanu]] * [[Criollu sanandresano]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Inglés criollo nicaragüense}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües criolles|Inglés criollu nicaraguanu]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua|Inglés criollu nicaraguanu]] [[Categoría:Historia de Nicaragua]] [[Categoría:Cultura de Nicaragua]] 3kmer4s7t2godnmx13f4k3hf0eiez1m 4496353 4496352 2026-05-26T05:19:47Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Inglés criollu nicaragüense]]" a "[[Inglés criollu nicaraguanu]]" 4496352 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Inglés criollu nicaraguanu |nativu = Nicaraguan Creole English<ref>O'Neil, Wayne & Honda, Maya. (1987). Nicaraguan English/El inglés nicaragüense. Wan: Revista sobre la Mariña Atlántica, 6, 49-60.</ref> <br />''English creole of Nicaragua's Miskito Coast''<ref>Holm, John. (1978). The English creole of Nicaraguan's Miskito Coast. Unpublished doctora dissertion, University Press.</ref> <br />''Miskitu Coast English Creole'' |familia madre = Llingua criolla |países = {{NIC}} |zona = [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Sur|RACCS]] y [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|RACCN]] de [[Nicaragua]] |falantes = ~52&nbsp;000 |familia = [[Llingües criollas|Criollu]] <br /> &nbsp;&nbsp;Cr. de base inglesa <br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Criollu beliceño &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Criollu sanandresano |escritura = [[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial = Nicaragua |axencia = |iso3 = nce }} L''''Inglés criollu nicaraguanu'''<ref>O’Neil, Wayne & Honda, Maya. Nicaraguan English. http://revistas.bicu.edu.ni/index.php/wani/article/view/248</ref>, ye una [[llingua criolla]] que cunta con unos 52&nbsp;000 falantes nativos en [[Nicaragua]]. Ye llamáu '''''kriol''''' polos sos falantes, d'orixe africanu y xamaicanu. Sicasí, güei falar como segunda llingua munchos [[Misquito|miskitos]], [[ Garifonas (etnia)|garífonas]] y otros grupos étnicos, como los [[Rama (etnia)|rames]]. == Territoriu == Principalmente, fálase<ref>Aleman Ocampo, Carlos. (1980). Distribución de les llingües falaes en Nicaragua. En Veremos ver. (Managua) 1:5, p. 38-42.</ref> en [[Bluefields]] y la so contorna; [[Llaguna de Perlles]], [[Islles del Maiz|Corn Islands]], [[Prinzapolka]], [[Bilwi]] ([[Puerto Cabezas]]) y nel llamáu "triángulu mineru": [[Siuna]], [[Bonanza (Nicaragua)|Bonanza]] y [[Rosita (Nicatragua)|Rosita]]. Tamién ye faláu na [[diáspora]] de costeños nicaraguanos nos [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]. == Estudios == === Analís sociollingüísticu === El nicaraguanu Guillermo McLean, na so tesis doctoral<ref>McClean, Guillermo, & Past, R. (1977). Some characteristics of Bluefields English. In R. J. Di Pietro & Y, L. Blansitt, Jr. (Eds.), The Third Lacus Forum 1976 (páxs. 87-94). Columbia, SC: Hornbeam Press.</ref> inédita consagrada a la so fonética,<ref>McLean, Guillermo. Tesis doctoral consagrada a la fonética del inglés criollu nicaraguanu. Citada por Carlos Alemán Ocampo en 1978.</ref> afirmó un analís sociollingüísticu<ref>Arellano, Jorge Eduardo. L'inglés criollu del Caribe “nica”. Diariu La Prensa, edición del 6 de febreru de 2005, seición Editorial. Managua, Nicaragua. http://www.laprensa.com.ni/2005/02/06/editorial/953634-el-ingls-criollu-del caribe-nica</ref> alrodiu de la estratificación de les llingües étniques de Nicaragua en función de les oportunidaes de trabayu y de estatus social: :''"El falante d'[[Idioma español|español]] nun precisa falar nenguna de les otres llingües pa desempeñase con ésitu en cualesquier yá que ufierte l'Estáu, como principal emplegador. El criollu precisa falar español; el [[Misquito|miskito]] precisa falar español ya inglés según el cargu y la empresa que la ufierta; el [[Mayangna|sumu o sumu]] precisa falar miskito pa poder dir a la escuela y aprender a lleer, dempués tien qu'aprender español, si intenta optar a dalgún cargu y entá ye más si intenta estudiar. El [[Rama (etnia)|rama]] precisa falar inglés y español. D'esta manera conforma una pirámide d'esixencia de conocencies de llingües onde los pueblos indíxenes más débiles tienen mayores esixencies de conocencia."'' === Variante del inglés centroamericanu === Los investigadores llingüísticos Wayne O’Neill<ref>O'Neil, Wayne. Professor of Linguistics from Massachusetts Institute of Technology (MIT). MIT Linguistics and Philosophy. http://linguistics.mit.edu/user/waoneil/</ref> y Maya Honda<ref>Honda, Maya. Faculty Emerita at Wheelock College, Linguist and developmental psychologist. https://www.wheelock.edu/academics/faculty-and-administration/fonda-maya</ref> considerar "''una variante del inglés centroamericanu''",<ref>Holm, John. (1983). Varieties of English around the World T2: Central American English (páxs. 95-130). ISBN 3-87276-295-8 Julius Groos Verlag Heidelberg.</ref> presente a lo llargo de tola mariña [[Mar Caribe|caribeña]] d'[[América Central]]. Razón pola que'l nicaraguanu Danilo Salamanca en [[1997]] concluyó: :''"Tolos afrocaribeños, dende [[Belize]] hasta [[Panamá]], pueden fácilmente comunicase ente sigo, inda cuando esistan variantes menores ente l'inglés d'un país y l'otru. En Belice, como se sabe, l'[[Criollu belizianu|inglés]] tien precedencia sobre l'[[Idioma español|español]], a diferencia de lo qu'asocede nel restu de Centroamérica."'' Carlos Gallu en [[1980]] dexó constancia d'un fechu ilustrativo y revelador que sofita<ref>Gallu, Carlos. (1980). La Mariña Atlántica de Nicaragua: un mundu por afayar. En Veremos ver (Managua) 1:5,p- 30-33.</ref> lo afirmao polos destacaos investigadores llingüísticos yá mentaos: :''"22 rapaces y rapazos de [[Belice|Belize]] y [[Granada (país)|Granada]], veníos voluntariamente a Nicaragua para [[Cruzada Nacional d'Alfabetización|alfabetizar]] n'ingle criollo..."'' == Particularidaes == Nel orde del vocabulariu, estructura de les oraciones, etc., l'inglés criollu nicaraguanu<ref>O'Neil, Wayne. (1991). ''El inglés nicaragüense'' II [Nicaraguan English II]. Wan: Revista del Caribe Nicaragüense, 10, 18-37.</ref> o criollu costeño ye similar a les variedaes del inglés más conocíes y respetaes. Ye dicir —y esto tien de quedar bien claro— que nun se trata d'un idioma distintu. Dende'l puntu de vista fonolóxicu, lo que llama l'atención ye la so pronunciación simplificada. En pallabres como ''kind'' (atentu, clase), ''servant'' (sirviente), ''fourth'' (cuartu) y ''wasp'' (aviespa) nun s'oyen, al falar un criollu nicaraguanu, la /d/, /t/, /th/ y /p/. Esto ye: los grupos de consonantes esaníciense a la fin de les pallabres. Otra particularidá ye la combinación /sk/ en posición final que s'amenorga a /s/, o bien se pronuncia invertida como /ks/. De manera que la frase ''don´t ask me'' (nun me lo preguntar) convertir en "''dwon aks el mio''". Dientro de la simplificación de les vocales, los trés posibles que surden de la /a/ nel inglés internacional vense amenorgaes a una sola nel inglés criollu nicaraguanu. Asina bottle ''bottle'' (botella) y ''battle'' (batalla) pronunciar de la mesma forma. La pallabra ''sane'' (sanu), que n'inglés internacional tien una pronunciación similar a ''sein'', nel inglés criollu nicaraguanu pronunciar de manera bien paecida a la pallabra española "cien". En materia fonolóxico, la pluralización del inglés criollu costeño realizar por mediu de la sufixación (anexón a la fin) de la partícula "dem". Ésti ye un sufixu, que se deriva del pronome inglés ''them'' (ellos, elles). Un exemplu, "''Manuel children-dem happy''" (Manuel's children are happy: Los fíos de Manuel tán contentos). Na frase ''criolla'' nun s'emplega l'apóstrofe /’/ pa indicar, por aciu la mera contigüidad, suxetu posesor y suxetu teníu. Al respeutive de les peculiaridaes de los verbos, los tiempos verbales (enterries) llógrense añadiendo, a cencielles de manera proclítica, formes del verbu do, especialmente ''do'' /duw/ y, pa designar el tiempu pasáu, ''did'' /di/. Esto da llugar a los siguientes exemplos: "''The child don´t care where the mother de go''" : "A esi neñu nun lu esmolez a ónde va la madre"; y "''I did used to stay at him house''" : "Yo acostumaba quedame na so casa". Nos casos respeutivos, do y did nun tienen, n'absolutu, el sentíu d'énfasis que les espresiones similares tien nel inglés internacional o estandarizado. == Producción lliteraria == L'inglés criollu nicaraguanu nun produció abonda lliteratura.<ref>O'Neil, Wayne. (1993). Nicaraguan English in history. In C. Jones (Ed.), Historical linguistics: Problems and perspectives (páxs. 279-318). London: Longman.</ref> Nesi aspeutu clave, resulta inferior al [[Idioma misquito|miskito]]. Les producciones lliteraries en llingua miskito nun son escases. Diez poetes y narradores caribeños fueron traducíos a esti idioma en [[1997]], l'antoloxía tenía por títulu: "'''Miskito Tasbala: aisanka yanni bara bila pranakira miskitu wih ispail ra wal ulban'''" (La Tierra Miskita: prosa y una poesía miskita en miskito y español). Una obra similar n'inglés criollu costeño entá nun esiste. La mayoría de los poetes ''nica-caribes'' —como se autodenomina unu d'ellos: Carlos Rigby (1945)— esprésense y publicaron namái los sos llibru n'español; falamos de los incluyíos na antoloxía "'''Poesía atlántica'''" de [[1980]] como David McField y Alíh Alah seudónimu de Santiago Navas. == Ver tamién == * [[Criollu beliceño]] * [[Patois xamaicanu|Criollu xamaicanu]] * [[Criollu sanandresano]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Inglés criollo nicaragüense}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües criolles|Inglés criollu nicaraguanu]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua|Inglés criollu nicaraguanu]] [[Categoría:Historia de Nicaragua]] [[Categoría:Cultura de Nicaragua]] 3kmer4s7t2godnmx13f4k3hf0eiez1m 0 166358 4496381 4494046 2026-05-26T05:40:58Z Limotecariu 735 4496381 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Texto del Monumento a La Raza en Sevilla.jpg|thumb|Testu del Monumentu a la Raza en Sevilla. El monumentu foi realizáu en 1929. El testu foi escritu pol poeta de [[Nicaragua]] [[Rubén Darío]] en 1905.]] '''La Raza''' ye un conceutu históricu que define a toles comunidaes hispanes. Foi institucionalizáu a principios del sieglu XX asociáu al [[Día de la Raza|12 d'ochobre]]. L'orixe históricu hai qu'atopalo nel heriedu español y l'amiestu d'esta colos distintos pueblos d'América cola llegada de los conquistadores nos sieglos XV y XVI. Ye una forma de nacionalismu transnacional, yá que compenetra a una serie de persones de distintos países frente a otros grupos como pueden ser los blancos d'Estaos Xuníos, de cutiu descendientes d'europeos [[anglosaxones]], d'[[Europa del Este]] o de [[Centroeuropa]]. == N'España == Álzase como conceutu humanista. En 1914 celébrase'l 12 d'ochobre per primer vegada como fiesta de la Raza a instancies de la Unión Iberoamericana.<ref name=referencialibro>{{cita llibru|apellíos=Ezama Gil|nome=Ánxeles|títulu=La Infanta Eulalia de Borbón: Vivir y Cuntar la Vida|añu=2009|editorial=PRENSES UNIVERSITARIES DE ZARAGOZA|isbn=9788492774081}}</ref> En 1915 pasa a llamase [[Día de la Raza]]. Na [[Esposición Iberoamericana de 1929]] créase un [[Monumentu a La Raza (Sevilla)|monumentu a La Raza]] xunto a la Plaza d'España. En dichu monumentu figura una poesía del nicaraguanu Rubén Darío onde se menta a "la Raza". Coles mesmes, l'avenida onde tendríen la so sede munches naciones na muestra recibió'l nome d'Avenida de La Raza. {{cita|¿Qué ye la raza?. [...] Relixón, llingua, lliteratura, arte, instintos, hasta'l mesmu conceutu de ver la vida, esto ye, cuanto puede llamase proyeición social del humanu espíritu, tou imprime y recibe de la mesma el sellu de la raza.<br /> [...]<br /> La raza, la hispanidá, ye daqué espiritual, que tesciende sobre les diferencies biolóxicu y psicolóxicu y los conceutos de nación y patria. [...] Ye daqué espiritual, d'orde divín y humanu al empar, porque entiende'l factor relixosu, el catolicismu nel nuesu casu, porque entroncamos col catolicismu "católicu", si asina puede dicise, y los otros factores puramente humanos, la tradición, la cultura, el temperamentu coleutivu, la hestoria, calificaos y matizaos pol elementu relixosu como factor principal; d'onde resulta una civilización específica, con un orixe, una forma histórica y unes enclinos que lu clasifiquen dientro de la hestoria universal. Entendida asina la hispanidá, diríamos que ye la proyeición de la fisionomía d'España fora de sigo y sobre los pueblos qu'integren la hispanidá. Ye'l temperamentu español, non el temperamentu fisiolóxicu, sinón el moral y históricu, que s'hai transfundido a otres races y a otres naciones y a otres tierres y marcar col sellu de l'alma española, de la vida y de l'acción española, |Gomá Tomás. 1934<ref name=referencialibro />}} El movimientu falanxista español utilizó esti términu mientres la dictadura del Xeneral Franco, empecipiada en 1939, quien tituló una película escrita por él sobre la Guerra Civil [[Raza (película)|''Raza'']] en 1941. == N'América == {{ensin referencies|La espresión «La Raza» foi adoptada por miembros de munchos países pa reconocer la so ascendencia [[hispanu|hispana]], faciendo fincapié nel mestizaje que se produció, que forma parte de la so cultura, la so forma de portase, la so forma d'encarar con valor y coraxe l'adversidá y la so forma de ver la vida, y dicha parte ta enmarcada nel so contestu americanu personal y social.}} El [[Día de la Raza]] celébrase llargamente a lo llargo de [[Hispanoamérica]], qu'inclúi llugares tan alloñaos como [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]], [[República Dominicana]] y [[Chile]]. El poeta nicaraguanu [[Rubén Darío]] escribió, na so obra Salutación del Optimista,<ref>{{cita web|títulu=Salutación del Optimista. Por Rubén Darío|url=http://www.los-poetas.com/a/dario2.htm#SALUTACION DEL OPTIMISTA}}</ref> de marzu de 1905, una estensa oda d'allabancia al heriedu hispanu de la que, ente otros munchos versos, atópense los siguientes:<ref>{{cita web|títulu=Salutación del Optimista. Rubén Darío.|url=http://www.poesi.as/rd09005.htm}}</ref> ::“''Ínclitas races ubérrimas,'' ::''sangre de Hispania fecunda,'' ::''espíritus fraternos,'' ::''lluminoses almes, ¡salve!''”. N'[[Antioquia]], [[Colombia]], esiste un interesante y espresivu monumentu a La Raza realizáu por [[Rodrigo Arenas Betancourt]] qu'amuesa a un grupu de persones dientro d'un cuernu. El cuernu ye representación habitual de la fertilidá.<ref>{{cita web|autor=Web DeChile.net|títulu=Etimología de Cuernu|url=http://etimologias.dechile.net/?cuernu}}</ref> En [[Neiva]], [[departamentu de Huila]], tamién en Colombia, esiste otru monumentu a La Raza que conmemora la unión de la "raza española" ya indíxena.<ref>{{cita web|títulu=MONUMENTU A LA RAZA NEIVA HUILA COLOMBIA|url=http://colombianeivahuila.blogspot.com.es/2011/05/monumentu-la raza-neiva-huila-colombia.html|fecha=15 de mayu de 2011}}</ref> [[Ficheru:Flag of the Hispanic peoples.svg|miniaturadeimagen|Bandera de la Raza o de la Hispanidá, adoptada oficialmente por tolos estaos de Hispanoamérica en 1933]] Nos años 30 [[Ángel Camblor]], capitán del [[Exércitu Nacional d'Uruguái]], creó la [[Bandera de la Hispanidá|Bandera de la Raza o Bandera de la Hispanidá]] que ganó un concursu continental entamáu por [[Juana de Ibarbourou]] en 1932. Foi izada per primer vegada'l xueves 12 d'ochobre de 1933 na Plaza de la Independencia de [[Montevidéu]] y adoptada oficialmente por tolos estaos de Hispanoamérica como bandera representativa nel marcu de la VII [[Conferencia Panamericana]] axuntada n'avientu de 1933.<ref>[https://archive.today/20130626151946/magalyaguilera.webs.com/apps/blog/show/1888806-la bandera-de-la hispanidá Revista SOI]</ref> Tamién s'utiliza nes Islles Filipines. La bandera componer trés crucies, que representen los trés carabeles de Cristóbal Colón, dirixéndose escontra un Sol, siendo l'oeste onde se pon el Sol y escontra onde saleó Colón dende España escontra América. El Sol representa tamién l'espertar del continente americanu. El [[Púrpura (heráldica)|púrpura]] de les cruces ye'l color heráldicu predominante del [[Reinu de Lleón]], orixe de la [[Corona de Castiella]], trubiecu del [[idioma español]], y el blancu sobre'l que ta tol conxuntu representa la pureza. === En Méxicu === {{ensin referencies|'''La Raza''' tamién ye un términu bien usáu polos [[Méxicu|mexicanos]] para denotar la so ascendencia [[mestizu|mestiza]].}} Nel [[Censu de población|censu]] d'[[Estaos Xuníos]] del 2000, país con una fuerte presencia d'hispanos provenientes de Méxicu ([[mexicano-americanos]] o [[chicanu|chicanos]]) antes les opciones de "blancu", "negru" y "otra raza" un 47,9% de los hispanos del país punxo "blancu", un 2% punxo "negru" y un 42,2% punxo "otra raza".<ref>{{cita noticia|nome=Patriciu|apellíu=Navia|títulu=Hispanos d'Estaos Xuníos, ¿xunir? El Censu del 2000 traxo sorpreses|url=https://files.nyu.edu/pdn200/public/Epoca/epoca844.htm|editorial=Dómina. Númberu 844|fecha=29 d'abril de 2001}}</ref> Qu'una persona sía de «la raza» o mestiza, nun significa necesariamente que la persona sía d'ascendencia mista [[Raza blanca|blanca]] y [[Amerindiu|amerindia]], sinón que s'usa polo xeneral como indicación d'arguyu racial o cultural de les persones hispanes nel mundu.<ref>[http://www.nclr.org/index.php/about_us/faqs/xeneral_faqs_and_requested_resources/ "What does the term 'La Raza' mean?"], NCLR FAQs</ref> Tamién s'usa de forma alterna'l términu ''[[La raza cósmica|raza cósmica]]'' (introducíu por [[José Vasconcelos Calderón|José Vasconcelos]]). En Méxicu esiste un Monumentu a la Raza, en forma de pirámide azteca coronada pola águila. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Crisol de races]] * [[Día de la Raza]] {{Tradubot|La Raza}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sociedá d'América Llatina]] [[Categoría:Hispanidá]] fmmjlrnxq6qqqfsruyrk89rnliuzvmy 0 166389 4496355 4443828 2026-05-26T05:21:37Z Limotecariu 735 4496355 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Lengua de señas nicaragüense}} {{referencies|t=20170423043746}} {{Ficha d'idioma |nome = Idioma de señes de Nicaragua |nativu = |familia madre = llingua de señes oficial = [[Nicaragua]] |países = {{NIC}} |zona = |falantes = 3.000<ref>1997, Asociación Nacional de Sordos de Nicaragua</ref> |familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] |axencia = Llei Non. 675 |iso1 = |iso2 = |iso3 = ncs }} '''Idioma de Señes de Nicaragua''' ('''ISN''') ye una [[llingua de señes]] que se desenvolvió en forma aisllada d'otres llingües de señes na [[Nicaragua]] de los [[años 1980]], cuando'l gobiernu revolucionariu [[Sandinista]] creó la primer escuela pública pa neños [[sordu|sordos]] na historia del país. El llinguaxe nun foi impulsáu pol Gobiernu, sinón qu'evolucionó naturalmente a partir de la comunicación ente los mesmos estudiantes colos sos profesores. == Historia == Depués de la [[Revolución Sandinista|Revolución Popular Sandinista]] de [[1979]], el gobiernu nicaraguanu matriculó a cientos d'estudiantes sordos en dos escueles de Managua. Primeramente intentóse l'usu de [[dactiloloxía]] con signos elementales pa presentar los calteres de los llinguaxes falaos, lo que resultó nun completu fracasu, una y bones la mayoría de los alumnos nun podíen aprender el conceutu ''pallabra'', al nun haber tao nunca espuestos a la [[Espresión oral|llingua oral]] nin a la [[Llingua escrita|escrita]]. Poro, los neños y los docentes taben desconectaos lingüísticamente. Primeramente, los estudiantes solo podíen usar signos xestuales daqué rudimentarios, utilizaos nel senu de les sos propies families, pero una vegada que los axuntó, empezaron a crear ente ellos de forma independiente una llingua propia. Ente que a los maestros ensin esperiencia resultába-yos difícil entender a los sos alumnos, éstos comunicábense ente sigo ensin nengún problema. Nunes poques décades naciera una llingua madura cola so propies regles y gramática. Les autoridaes del [[Ministeriu d'Educación de Nicaragua]] solicitaron el sofitu d'académicos internacionales que finalmente decodificaron la creación de los neños. == ISN y la llingüística == Los [[Llingüística|llingüistes]] atopen al ISN particularmente interesante porque maureció nunes poques décades dende un [[pidgin]] hasta una [[llingua criolla]] (''[[creole]]'') dafechu desenvuelta, gracies a la llegada de nuevos neños qu'aprendieron el ISN como la so llingua primaria. Tamién representa la formación d'una llingua nueva ensin una comunidá de "falantes" adultos nativos. Los ''creoles'' habituales desenvolver a partir d'entemecer tipu ''pidgin'' de dos o más comunidaes bien definíes de falantes nativos, pero nesti casu la evolución dar a partir d'un grupu de mozos ensin llingua primaria. Dellos llingüistes consideren que lo asocedío en [[Managua]] prueba que l'alquisición del llinguaxe ye un atributu innatu de la mente humana. [[Steven Pinker]] sostuvo que: :''(...) ye un casu absolutamente únicu na hestoria. Pudimos ver cómo los neños (y non adultos) xeneren el llinguaxe, y pudimos rexistrar lo asocedío con un gran detalle científicu. Y ye la primera, y la única, vegada qu'hemos realmente vistu la creación d'una llingua dende la nada''. == Estatus oficial == Por aciu la '''Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''', Llei Non. 675, aprobada'l [[12 de febreru]] de [[2009]] y publicáu en "La Gaceta" Non. 75 del [[24 d'abril]] de 2009, reconozse y regula el Llinguaxe de Señes de Nicaragua, como llingua de les persones con discapacidá auditiva en Nicaragua, que llibremente decidan utilizala. Nel '''Artículu 3''' de dicha llei, otorgar la Reconocencia Oficial pol Estáu de Nicaragua: :''"Reconocer al Llinguaxe de Señes de Nicaragua como mediu de comunicación oficial de les persones con discapacidá auditiva nel territoriu nacional.'' De conformidá al '''Artu. 8''' de dicha llei mandar a crear el '''Conseyu Nacional del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''' ''como instancia de definición, promoción, investigación y divulgación del llinguaxe de señes de Nicaragua.'' == Discutiniu == Ciertu investigadores "puristes" suxirieron acutar l'accesu de los usuarios d'este a otres llingües de señes "''col fin de protexer la pureza del llinguaxe''"; suxerencia que nun tuvo nenguna acoyida en Nicaragua; por cuanto, esto sería una restricción pocu ética a la llibertá y derechu humanu a espresase nel idioma o llinguaxe que la persona deseye. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://legislacion.asamblea.gob.ni/Normaweb.nsf/($All)/B5C98C99B3CF73D3062575D800583836?OpenDocument Llei Númb. 675, Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Nicaragua]] [[Categoría:Llingües de señes|Nicaragua]] 6mpjc2ayxemtnqjc2avfldzz69e2dq4 4496356 4496355 2026-05-26T05:21:47Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Llingua de señes nicaragüense]]" a "[[Llingua de señes de Nicaragua]]" 4496355 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Lengua de señas nicaragüense}} {{referencies|t=20170423043746}} {{Ficha d'idioma |nome = Idioma de señes de Nicaragua |nativu = |familia madre = llingua de señes oficial = [[Nicaragua]] |países = {{NIC}} |zona = |falantes = 3.000<ref>1997, Asociación Nacional de Sordos de Nicaragua</ref> |familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] |axencia = Llei Non. 675 |iso1 = |iso2 = |iso3 = ncs }} '''Idioma de Señes de Nicaragua''' ('''ISN''') ye una [[llingua de señes]] que se desenvolvió en forma aisllada d'otres llingües de señes na [[Nicaragua]] de los [[años 1980]], cuando'l gobiernu revolucionariu [[Sandinista]] creó la primer escuela pública pa neños [[sordu|sordos]] na historia del país. El llinguaxe nun foi impulsáu pol Gobiernu, sinón qu'evolucionó naturalmente a partir de la comunicación ente los mesmos estudiantes colos sos profesores. == Historia == Depués de la [[Revolución Sandinista|Revolución Popular Sandinista]] de [[1979]], el gobiernu nicaraguanu matriculó a cientos d'estudiantes sordos en dos escueles de Managua. Primeramente intentóse l'usu de [[dactiloloxía]] con signos elementales pa presentar los calteres de los llinguaxes falaos, lo que resultó nun completu fracasu, una y bones la mayoría de los alumnos nun podíen aprender el conceutu ''pallabra'', al nun haber tao nunca espuestos a la [[Espresión oral|llingua oral]] nin a la [[Llingua escrita|escrita]]. Poro, los neños y los docentes taben desconectaos lingüísticamente. Primeramente, los estudiantes solo podíen usar signos xestuales daqué rudimentarios, utilizaos nel senu de les sos propies families, pero una vegada que los axuntó, empezaron a crear ente ellos de forma independiente una llingua propia. Ente que a los maestros ensin esperiencia resultába-yos difícil entender a los sos alumnos, éstos comunicábense ente sigo ensin nengún problema. Nunes poques décades naciera una llingua madura cola so propies regles y gramática. Les autoridaes del [[Ministeriu d'Educación de Nicaragua]] solicitaron el sofitu d'académicos internacionales que finalmente decodificaron la creación de los neños. == ISN y la llingüística == Los [[Llingüística|llingüistes]] atopen al ISN particularmente interesante porque maureció nunes poques décades dende un [[pidgin]] hasta una [[llingua criolla]] (''[[creole]]'') dafechu desenvuelta, gracies a la llegada de nuevos neños qu'aprendieron el ISN como la so llingua primaria. Tamién representa la formación d'una llingua nueva ensin una comunidá de "falantes" adultos nativos. Los ''creoles'' habituales desenvolver a partir d'entemecer tipu ''pidgin'' de dos o más comunidaes bien definíes de falantes nativos, pero nesti casu la evolución dar a partir d'un grupu de mozos ensin llingua primaria. Dellos llingüistes consideren que lo asocedío en [[Managua]] prueba que l'alquisición del llinguaxe ye un atributu innatu de la mente humana. [[Steven Pinker]] sostuvo que: :''(...) ye un casu absolutamente únicu na hestoria. Pudimos ver cómo los neños (y non adultos) xeneren el llinguaxe, y pudimos rexistrar lo asocedío con un gran detalle científicu. Y ye la primera, y la única, vegada qu'hemos realmente vistu la creación d'una llingua dende la nada''. == Estatus oficial == Por aciu la '''Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''', Llei Non. 675, aprobada'l [[12 de febreru]] de [[2009]] y publicáu en "La Gaceta" Non. 75 del [[24 d'abril]] de 2009, reconozse y regula el Llinguaxe de Señes de Nicaragua, como llingua de les persones con discapacidá auditiva en Nicaragua, que llibremente decidan utilizala. Nel '''Artículu 3''' de dicha llei, otorgar la Reconocencia Oficial pol Estáu de Nicaragua: :''"Reconocer al Llinguaxe de Señes de Nicaragua como mediu de comunicación oficial de les persones con discapacidá auditiva nel territoriu nacional.'' De conformidá al '''Artu. 8''' de dicha llei mandar a crear el '''Conseyu Nacional del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''' ''como instancia de definición, promoción, investigación y divulgación del llinguaxe de señes de Nicaragua.'' == Discutiniu == Ciertu investigadores "puristes" suxirieron acutar l'accesu de los usuarios d'este a otres llingües de señes "''col fin de protexer la pureza del llinguaxe''"; suxerencia que nun tuvo nenguna acoyida en Nicaragua; por cuanto, esto sería una restricción pocu ética a la llibertá y derechu humanu a espresase nel idioma o llinguaxe que la persona deseye. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://legislacion.asamblea.gob.ni/Normaweb.nsf/($All)/B5C98C99B3CF73D3062575D800583836?OpenDocument Llei Númb. 675, Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Nicaragua]] [[Categoría:Llingües de señes|Nicaragua]] 6mpjc2ayxemtnqjc2avfldzz69e2dq4 4496358 4496356 2026-05-26T05:22:44Z Limotecariu 735 4496358 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Lengua de señas nicaragüense}} {{referencies|t=20170423043746}} {{Ficha d'idioma |nome = Llingua de señes de Nicaragua |nativu = |familia madre = llingua de señes oficial = [[Nicaragua]] |países = {{NIC}} |zona = |falantes = 3.000<ref>1997, Asociación Nacional de Sordos de Nicaragua</ref> |familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] |axencia = Llei Non. 675 |iso1 = |iso2 = |iso3 = ncs }} '''Idioma de Señes de Nicaragua''' ('''ISN''') ye una [[llingua de señes]] que se desenvolvió en forma aisllada d'otres llingües de señes na [[Nicaragua]] de los [[años 1980]], cuando'l gobiernu revolucionariu [[Sandinista]] creó la primer escuela pública pa neños [[sordu|sordos]] na historia del país. El llinguaxe nun foi impulsáu pol Gobiernu, sinón qu'evolucionó naturalmente a partir de la comunicación ente los mesmos estudiantes colos sos profesores. == Historia == Depués de la [[Revolución Sandinista|Revolución Popular Sandinista]] de [[1979]], el gobiernu nicaraguanu matriculó a cientos d'estudiantes sordos en dos escueles de Managua. Primeramente intentóse l'usu de [[dactiloloxía]] con signos elementales pa presentar los calteres de los llinguaxes falaos, lo que resultó nun completu fracasu, una y bones la mayoría de los alumnos nun podíen aprender el conceutu ''pallabra'', al nun haber tao nunca espuestos a la [[Espresión oral|llingua oral]] nin a la [[Llingua escrita|escrita]]. Poro, los neños y los docentes taben desconectaos lingüísticamente. Primeramente, los estudiantes solo podíen usar signos xestuales daqué rudimentarios, utilizaos nel senu de les sos propies families, pero una vegada que los axuntó, empezaron a crear ente ellos de forma independiente una llingua propia. Ente que a los maestros ensin esperiencia resultába-yos difícil entender a los sos alumnos, éstos comunicábense ente sigo ensin nengún problema. Nunes poques décades naciera una llingua madura cola so propies regles y gramática. Les autoridaes del [[Ministeriu d'Educación de Nicaragua]] solicitaron el sofitu d'académicos internacionales que finalmente decodificaron la creación de los neños. == ISN y la llingüística == Los [[Llingüística|llingüistes]] atopen al ISN particularmente interesante porque maureció nunes poques décades dende un [[pidgin]] hasta una [[llingua criolla]] (''[[creole]]'') dafechu desenvuelta, gracies a la llegada de nuevos neños qu'aprendieron el ISN como la so llingua primaria. Tamién representa la formación d'una llingua nueva ensin una comunidá de "falantes" adultos nativos. Los ''creoles'' habituales desenvolver a partir d'entemecer tipu ''pidgin'' de dos o más comunidaes bien definíes de falantes nativos, pero nesti casu la evolución dar a partir d'un grupu de mozos ensin llingua primaria. Dellos llingüistes consideren que lo asocedío en [[Managua]] prueba que l'alquisición del llinguaxe ye un atributu innatu de la mente humana. [[Steven Pinker]] sostuvo que: :''(...) ye un casu absolutamente únicu na hestoria. Pudimos ver cómo los neños (y non adultos) xeneren el llinguaxe, y pudimos rexistrar lo asocedío con un gran detalle científicu. Y ye la primera, y la única, vegada qu'hemos realmente vistu la creación d'una llingua dende la nada''. == Estatus oficial == Por aciu la '''Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''', Llei Non. 675, aprobada'l [[12 de febreru]] de [[2009]] y publicáu en "La Gaceta" Non. 75 del [[24 d'abril]] de 2009, reconozse y regula el Llinguaxe de Señes de Nicaragua, como llingua de les persones con discapacidá auditiva en Nicaragua, que llibremente decidan utilizala. Nel '''Artículu 3''' de dicha llei, otorgar la Reconocencia Oficial pol Estáu de Nicaragua: :''"Reconocer al Llinguaxe de Señes de Nicaragua como mediu de comunicación oficial de les persones con discapacidá auditiva nel territoriu nacional.'' De conformidá al '''Artu. 8''' de dicha llei mandar a crear el '''Conseyu Nacional del Llinguaxe de Señes de Nicaragua''' ''como instancia de definición, promoción, investigación y divulgación del llinguaxe de señes de Nicaragua.'' == Discutiniu == Ciertu investigadores "puristes" suxirieron acutar l'accesu de los usuarios d'este a otres llingües de señes "''col fin de protexer la pureza del llinguaxe''"; suxerencia que nun tuvo nenguna acoyida en Nicaragua; por cuanto, esto sería una restricción pocu ética a la llibertá y derechu humanu a espresase nel idioma o llinguaxe que la persona deseye. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://legislacion.asamblea.gob.ni/Normaweb.nsf/($All)/B5C98C99B3CF73D3062575D800583836?OpenDocument Llei Númb. 675, Llei del Llinguaxe de Señes de Nicaragua] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Nicaragua]] [[Categoría:Llingües de señes|Nicaragua]] 9hw99ji680exjnh8dr66c3u21v8u8l3 0 166504 4496447 4130589 2026-05-26T06:45:31Z Limotecariu 735 4496447 wikitext text/x-wiki Les '''llingües de Nicaragua''' entienden tanto'l [[español nicaraguanu]] que ye la principal llingua falada pola población de Nicaragua anguaño, como un ciertu númberu de [[llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]] que perviven dende antes de la llegada de los europeos a América, como un ciertu númberu de llingües falaes por comunidaes de migrantes que moren en Nicaragua. La [[Llingua de señes de Nicaragua|Llingua de señes nicaraguana]] ye reconocida por llei como mediu de comunicación oficial pa les persones con discapacidá auditiva, amás de ser considerada "''la primera, y la única, vegada que realmente viemos la creación d'un llinguaxe dende la nada''". == Yera precolombina y colonial == A la fin de la [[dómina precolombina]], y entamos de la [[dómina colonial]], les llingües de Nicaragua, según les sos [[etnies]], arrexuntar de la siguiente manera. Básicamente les [[familia de llingües|families llingüístiques]] presentes la mariña del Océanu Pacíficu de Nicaragua en dómina precolombina, coinciden altamente coles [[familia de llingües|families llingüístiques]] de [[Mesoamérica]]. En particular en Nicaragua esistíen grupos de siquier tres families llingüístiques distintes: * '''[[Llingües utoazteques]]''', del grupu nahua, qu'ocupaben les siguientes rexones: ** Nel noroeste de la mariña del Pacíficu, anguaño [[departamentu de Chinandega]], vivíen los [[tezoategas]]-[[nahoas]]. ** Nel sur de la Mariña Pacífica, anguaño [[departamentu de Rivas]], moraben los [[nicaraos]] que paecen ser un [[nahua|grupu nahoa]]. * '''[[llingües otomangues]]''' pertenecientes a diversos subgrupos ente ellos: ** Nel centru norte de la mariña del Pacíficu, anguaño [[departamentu de León]], poblaben los [[marribios]]-[[sutiabas]] que la so llingua ye bien cercana al [[idioma tlapaneco]] faláu entá en [[Méxicu]]. ** Nel centru sur de la Mariña Pacífica (anguaño [[León Viejo]], [[Managua]], [[Departamentu de Carazo|Carazo]], [[Masaya]] y [[Granada]]), aniciaben los [[imabites]], los [[nagrandanos]], los [[chorotegas]], los [[dirianes]], los [[nequecheris]], estos grupos falaríen llingües del [[artículu incompletu]] ** Nes rexones del centru y de la mariña del Atlánticu, anguaño ocupaes polos departamentos d'[[Departamentu de Estelí|Estelí]], [[Departamentu de Madriz|Madriz]], [[Nueva Segovia]], [[Jinotega]], [[Departamentu de Matagalpa|Matagalpa]], [[Departamentu de Boaco|Boaco]], [[Departamentu de Chontales|Chontales]], según sobre la [[Costa Caribe de Nicaragua]] y [[Río San Juan]]), moraben pueblos [[misumalpas]]. ** Tamién sobre la mariña del Caribe vivíen otros pueblos que falaben una [[llingües chibchenses]]: en [[Cayo Rama]] habitaben los [[etnia rama|ramakis]] y un pocu más al sur los [[guatusos]]. Presumiblemente los pueblos de les dos primeres families llingüístiques enfusaríen en Nicaragua procedentes de Mesoamérica nuna dómina relativamente recién (seique dempués del sieglu&nbsp;V&nbsp;d.&nbsp;C.). Na otra familia llingüística que procede del norte de Suramérica, yá taba asitiada antes de la llegada de dichos pueblos otomangues y utoazteques. Mientres el periodu colonial dalgunos [[iñeri]] estableciéronse sobre la mariña del Atlánticu, anguaño munchos de los sos descendientes siguen falando [[idioma garífuna]]. Igualmente en [[criollu de Mariña Miskito]] remontar a la mesma dómina. === Clasificación === Les indíxenes de Nicaragua, como se mentó, clasifíquense usualmente en tres families llingüístiques. Dalgunes de les llingües tán mal documentaes sicasí paez que toles llingües documentaes en Nicaragua pueden clasificase con razonable seguridá. Dalgunes de les llingües tán anguaño estinguíes (y equí señálense col signu †). La siguiente llista recueye 12 llingües ente llingües vives y llingües estinguíes: {| {{tablaguapa}} cellpadding=0 cellspacing=2 width=100% style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=6 style="background:#black; color:white; font-size:120%" align=center bgcolor="black"|'''Clasificación de les llingües indíxenes de Nicaragua''' |- | style="background:#CFCFCF;" align=center width=30% | '''Familia''' | colspan="2" style="background:#CFCFCF;" align=center width=43% | '''Grupu''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=12% | '''Llingua''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=15% | '''Territoriu''' |- | rowspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües utoazteques]]'''<br />Familia orixinaria d'[[Aridoamérica]], dalgunos de que los sos grupos mover tan al sur como Nicaragua. | rowspan=2 colspan=2 style="background:#EFEFEF;" width=13% | '''[[náhuatl|Nahua (aztecoide)]]''' | style="background:white;" | [[tezoategas|Tezotega]] - [[idioma pipil|Pipil (Nawat)]] (†) | style="background:white;" | [[Departamentu de Chinandega|Chinandega]], [[El Viejo]] |- | style="background:white;" | [[Nicaraos|Nicarao]] - [[idioma pipil|Pipil (Nawat)]] (†) | style="background:white;" | [[Departamentu de Rivas|Rivas]] |- | rowspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües otomangues]]'''<br />Familia que tuvo'l so orixe probablemente en Mesoamérica y dalgunos de que los sos grupos migraron más al sur. | rowspan=2 colspan=2 style="background:#EFEFEF;" width=13% | '''[[Llingües chiapaneco-mangues|Chiapaneco-mangue]]''' | style="background:white;" | [[idioma mangue|Mangue]] (†) | style="background:white;" | [[Departamentu de Rivas|Rivas]], [[Pacaca (reinu)|Pacaca]] |- | style="background:white;" | [[idioma chorotega|Chorotega]] (†) | style="background:white;" | Mariña del Pacíficu de Nicaragua |- | rowspan=1 colspan=2 style="background:#EFEFEF;" width=13% | '''Tlapaneco-subtiaba''' | style="background:white;" | [[idioma subtiaba|Subtiaba]] (†) | style="background:white;" | [[Departamentu de León|León]] |- | rowspan=6 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües lenmichíes]]'''<br />Familia de llingües que engloba llingües del área entemedia y del norte de Suramérica, el so orixe nun ta claru. | rowspan=4 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües misumalpas|Misumalpa]]''' | rowspan=2 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''Sumalpa''' | style="background:white;" | [[Idioma sumu|Sumu]] | style="background:white;" | [[Departamentu de Jinotega|Jinotega]], [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|Caribe Norte]] |- | style="background:white;" | [[Idioma ulwa|Ulwa]] | style="background:white;" | [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|Caribe Norte]] |- | rowspan=1 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''Matagalpa-Cacaopera''' | style="background:white;" | [[Idioma matagalpa|Matagalpa]] (†) | style="background:white;" | Centru y Norte de Nicaragua |- | rowspan=1 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''Miskito''' | style="background:white;" | [[idioma misquito|Miskito]] | style="background:white;" | [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte|Caribe Norte]] |- | rowspan=2 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[llingües chibchenses|Chibchense]]''' | rowspan=2 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües vóticas|Vótico]]''' | style="background:white;" | [[idioma rama|Rama]] | style="background:white;" | [[Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Sur|Caribe Sur]] |- | style="background:white;" | [[Idioma guatuso|Guatuso]] | style="background:white;" | [[Departamentu de Río San Juan|Río San Juan]] |- | rowspan=1 colspan=1 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües arawak]]'''<br />Les llingües arawak son naturales d'América del Sur la so presencia en Centroamérica deber al establecimientu de grupos mientres el periodu colonial. | rowspan=1 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües arahuaques del Caribe|Arawak caribeñu]]''' ! rowspan=1 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Iñeri]]''' | style="background:white;" | [[idioma garífuna|Garífuna]] | style="background:white;" | Mariña del Caribe de Nicaragua |} {{Tradubot|Lenguas de Nicaragua}} [[Categoría:Cultura de Nicaragua]] [[Categoría:Etnies de Nicaragua]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua]] [[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Nicaragua]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos ensin plantía llistaref]] d95opsbjb701wmesw6my2z2fvasvfbi 0 166682 4496448 4388037 2026-05-26T06:47:40Z Limotecariu 735 4496448 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20120423|idiomes}} El '''malespín''' ye una especie de [[xíriga]] aniciáu nel [[sieglu XIX]] n'[[El Salvador]] y que depués s'estendió al restu d'[[América Central]]. Anguaño ye residual, y namái subsisten delles pallabres nes fales del [[Idioma español|español]]. Diz {{cuál|la tradición}} qu'esta xíriga foi inventáu como una especie de clave pol militar y políticu salvadoreñu [[Francisco Malespín]]. [[Róger Matus Llazu]], de l'[[Academia Nicaraguana de la Llingua]], fai referencia a Don Alfonso Valle nel so "Diccionario del habla nicaragüese" (2ª. ed., [[Añu 1972|1972]]), qu'esplica que'l '''Malespín''' ye una especie de xíriga falada ente rapazos, especialmente estudiantes, y por señorites» de la «bona sociedá». A les traces, consiste en camudar unes lletres por otres, asina: * a por e * i por o * b por t * f por g * p por m y viceversa. Valle amiesta: « Esiste la tradición de qu'eso lo inventó'l [[xeneral]] salvadoreñu Francisco Malespín, el mesmu que l'añu de [[Añu 1845|1845]] amburó y escaló [[León (Nicaragua)|León]], [[metrópolis]] de [[Nicaragua]]. Afirma Julián Corrales Munguía, nel so trabayu “El llinguaxe de los baxos fondos: la [[germanía]]” ([[Añu 1972|1972]]), que la clave del malespín, tan popular n'años pasaos, foi escaecida polo xeneral, pero qu'hai delles persones que la recuerden perfectamente. Róger Matus Llazu espresa que nel llinguaxe [[Peada|pandillero]] de Nicaragua atópense delles pallabres con llixeres variantes de la pallabra orixinal. Nos siguientes exemplos escríbese la pallabra como se pronuncia anguaño, y ente paréntesis como tendría d'escribise acordies cola clave del malespín "clásicu" (a>y, i>o, b>t, m>p, f>g, y p>m): * arpene o curpeni (arpeni): hermanu; * nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues; * acoi (ecu): equí; * cedania (cedane): cadena; * cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu; * menfli (mafe): pega o pegamento pa goler; * nicha (niche): nueche; * detroi (datres): detrás; * esconi (asconi): esquina; * percedi o percebi (percedi): mercáu; * Chinandofi (Chonendafe): [[Chinandega]]; * Frenedi (Frenede): [[Granada (Nicaragua)|Granada]]; * frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida; * Penefi o Benefia (Penefue): [[Managua]]. Dacuando, hai vacilación en delles pallabres, como puede reparase nes [[Alternanza vocálica|alternances]] nel sistema vocálicu y nel consonánticu: arpene y curpeni (hermanu); cunabi, cuñedi y cuñefli (cuñáu); Benefia y Penefi Managua; nelfin, nelfis y nelfes (cadriles); percebi y percedi (mercáu). Nos países centroamericanos tomáronse delles pallabres d'esta xíriga, xeneralmente con llixeres variantes del términu orixinal, que los mesmos usuarios fueron camudando por olvidu o desconocimientu de la clave. Acordies cola clave del malespín, hai munches pallabres d'usu popular y [[Usu coloquial|coloquial]] que deriven d'esti llinguaxe; ente elles, por casu, les siguientes: * acoi (ecu): equí; * arpene o curpeni (arpeni): hermanu; * bimbolli : tontillo * breteji (brete) : trabayu; * cencinolli : calzoncíu * cedania (cedane): cadena; * cegá : café; * cetolli : caballu; * jincho: indiu * Chinandofi (chonendafe): Chinandega; * cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu; * detroi (datres): detrás; * Estelfi: Estelí; * esconi (asconi): esquina; * frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida; * Frenedi, frenede; Granada * guajolli : viejillo; * machín: ridículu, indiu; * Masaya: Masachuset; * Matagalpa: Mataplenfi; * men : pan * menfli (mafe): pega o pegamento pa goler; * mlebe : plata * nafri : negru * nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues; * nicha (niche): nueche; * pelis : malos; * penefi o benefia (penefue); * perbacoye : mantega * percedi o percebi (percedi): mercáu; * perone : marina * tuanis : bonos; == Nicaragua == En Nicaragua, les pallabres "nelfis" ('cadriles') y "tuani" nelpe grande ('bonu') pasaron a formar parte de la fala popular. En [[Costa Rica]], esiste la variante "tuanis". == Costa Rica == En Costa Rica ye bien común anguaño la pallabra "brete" ('traba', como abreviación de trabayu), según la pallabra "Tuanis" ('Bonos'). Una y otra son pallabres con orixe nel malespín. Tamién la pallabra "gayu" ('guajo' 'guajillo'= viejillo) ye utilizada pa describir daqué que ta bien feu y deterioráu pol tiempu, sobremanera al referise a los automóviles. La xíriga caleyera o xíriga de Costa Rica ye conocida como: "[[pachuco]]", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones d'inglés, francés, el códigu Malespín, criollu limonense, castellán tradicional y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica. "Acoi" ('equí') emplégase tamién n'[[España]]. {{Tradubot|Malespín}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xíriga]] [[Categoría:Xírigues]] [[Categoría:Léxicu del idioma español]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América]] 2hajidi3gt7mis4noeknxblpk3v9jlo 0 166832 4496290 4412968 2026-05-25T17:15:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496290 wikitext text/x-wiki La '''Confederación Neutral''' foi un pueblu indíxena d'[[América del Norte]] que vivió na mariña norte de los llagos [[Llagu Ontario|Ontario]] y [[Llagu Erie|Erie]]. Yeren una sociedá fundamental agraria y entendíen unos cuarenta asentamientos permanentes. El grupu más grande autodenominábase ''Chonnonton'', «guardianes de los venaos», yá que llendaben a dichos animales en corrolades;<ref>Noble, William C. [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/neutral/ "Chonnonton (Neutral)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918130558/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/neutral |date=2018-09-18 }}. ''The Canadian Encyclopedia''. Publicáu'l 30 del setiembre de 2007. Consultáu'l 5 de xineru de 2016.</ref> otru grupu llamábase ''Onguiaahra'', «cerca de les grandes agües» o posiblemente «l'estrechu», y vivíen al sur de la península del [[Niágara]] y el so nome ye l'orixe de la pallabra «Niágara».<ref>Bailey, George. [http://www.niagarafallstourism.com/blog/where-does-the-word-niagara-come-from/ "Where Does the Word Niagara Come From?"]. ''Niagara Falls Tourism''. Publicáu'l 20 d'ochobre de 2014. Consultáu'l 5 de xineru de 2016.</ref> El territoriu chonnonton contenía grandes depósitos de pedernal, recursu pervalible pa fabricar ferramientes cortantes, faer fueu y eventualmente armes de fueu, siendo la primer razón por que suministraren a furones ya iroqueses. Les ''Rellaciones Xesuites'' de [[1652]] describen [[tatuaxe]]s ente los petunes y neutrales.<ref>Thwaites, Reuben Gold, editor (1898). ''[http://puffin.creighton.edu/jesuit/relations/relations_38.html Travels and Explorations of the Jesuit Missionaries in New France 1610–1791] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207025836/http://puffin.creighton.edu/jesuit/relations/relations_38.html |date=2009-02-07 }}''. Cleveland: The Burrows Brothers.</ref> Fueron conquistaos polos iroqueses mientres les [[Guerres de los Castores]] en [[1653]]. == Referencies == {{llistaref}} {{ORDENAR:Neutral, pueblu}} {{Tradubot|Pueblo neutral}} [[Categoría:Historia del estáu de Nueva York]] [[Categoría:Tribus natives d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cultura d'Ontario]] [[Categoría:Llingües iroqueses]] mlwywe9ydokucw75dwbdpjm8u96xl9q 0 166873 4496503 4495765 2026-05-26T07:45:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496503 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Revitalización lingüística}} La '''revitalización llingüística '''ye'l procesu de detener o revertir l'amenorgamientu de los falantes d'una llingua o p'alicar una [[Llingua muerta|llingua estinguida]].<ref>Tsunoda, Tasaku. ''Language Endangerment and Language Revitalization''. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. 169. Print.</ref> Les partes arreyaes nesti procesu pueden incluyir [[Llingüística|llingüistes]], grupos culturales o comuñales, o gobiernos. Dalgunos argumenten que se debe faer una distinción ente la '''recuperación d'una llingua''' (resurrección d'una [[llingua muerta]] ensin esistir falantes nativos) y la '''revitalización llingüística''' (el rescate d'una llingua "agonizante"). Per otru llau, señalóse qu'hubo un solu casu esitosu de '''revitalización llingüística '''completa, [[Recuperación del idioma hebréu|el de la llingua hebrea]], que creó toa una nueva xeneración de falantes nativos ensin tener primeramente nengún falante nativu pa ser usáu como modelu.<ref>Redish, Laura (2001), ''Native Languages of the Americas: Endangered Language Revitalization and Revival''. http://www.native-languages.org/alica.htm</ref> Ente les llingües señalaes como candidates de revitalización, incluyir a les [[Idioma amenaciáu|llingües amenaciaes]]. En dellos casos, variaes téuniques de revitalización llingüística pueden ser utilizaes pa intentar alicar [[Llingua muerta|llingües estinguíes.]]Anque los oxetivos de la revitalización llingüística varien enforma de casu a casu, típicamente impliquen intentar espandir el númberu de falantes y l'usu d'una llingua, o intentar caltener el so nivel actual d'usu pa protexela de la [[Llingua muerta|estinción llingüística]]. Les razones pa la revitalización varien. Solo nos últimos años, envaloróse que más de 2000 llingües atópense yá estinguíes. La [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]] estima que más de la metá de les [[Llingües por númberu de falantes nativos|llingües falaes anguaño]] tienen menos de 10{{esd}}000 falantes y que un cuartu tienen menos de 1000 falantes y que, sacantes qu'haya esfuercios pa calteneles, nos próximos cien años la mayoría d'estes habráse estinguíu.<ref name="UNESCO">{{cita web |títulu=Endangered Languages|url=http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/|fechaaccesu=20 d'abril de 2014|deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140409141047/http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/ |fechaarchivu=9 d'abril de 2014|df=}}</ref> Estos fechos son de cutiu citaos como razones de por qué la revitalización llingüística ye necesaria pa caltener la [[diversidá llingüística]]. La [[cultura]] y la [[Identidá cultural|identidá]] tamién son frecuentemente citaes como razones pa la revitalización d'una llingua, cuándo esta ye percibida como "ayalga cultural" únicu.<ref>Grenoble, Lenore A. y Lindsay J. Whaley. ''Saving Languages: An Introduction to Language Revitalization''. Cambridge, UK: Cambridge UP, 2006. p. 20. Print.</ref> Les comunidaes ven de cutiu la so llingua como parte única de la so cultura, conectándoles coles sos [[antepasáu|antepasaos]] o cola tierra, siendo una parte esencial de la so historia y la so [[autoconcepto]].<ref>Tsunoda, Tasaku. ''Language Endangerment and Language Revitalization''. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. Print.</ref> La revitalización llingüística ta estrechamente amestada al campu llingüístico de la [[Documentación de la llingua|documentación de les llingües.]] Nesti campu, los llingüistes procuren crear rexistros completos de la [[gramática]] d'una llingua, la so [[vocabulariu]] y carauterístiques llingüístiques. Esta práctica de cutiu sirve pa da-y más importancia a la llingua n'estudiu y el so revitalización. Amás, la xera de la documentación faise frecuentemente teniendo en mente l'oxetivu de la posterior revitalización.<ref>''New Perspectives on Endangered Languages''. Ed. José A. F. Farfán y Fernando F. Ramallo. Amsterdam: John Benjamins, 2010. páxs. 1-7. Print.</ref> == Graos d'amenaza nes llingües == ; Sana/fuerte : Toles xeneraciones usen la llingua nuna variedá de formes. ; Debilitada/enferma : La llingua ye falada por xente mayor; nun s'usa dafechu nes xeneraciones más nueves. ; Morrebunda/agonizante : Solo queden unos pocos falantes (non nuevos) nativos; yá nun ye utilizada como [[Llingua materna|llingua nativa]] poles xeneraciones nueves. ; Muertu : Nun esisten falantes nativos. Pueden entá esistir falantes que la conocen como [[segunda llingua]]. ; Estinguíu : Yá nun se fala nin esisten falantes potenciales. == Teoría == Unu de los pasos preliminares más importantes na revitalización/recuperación d'una llingua ye establecer el grau nel cual una llingua en particular foi sustituyida. Esto ayuda a les partes arreyaes a qu'atopen la meyor manera de revitalizar o recuperar la llingua.<ref>{{cita llibru |apellíu=Tsunoda |nome=Tasaku|títulu=Language Endangerment and Language Revitalization|añu=2005 |publicación=Mounton de Gruyter |ubicación=Berlin |páxina=170}}</ref> === Pasos pa la reversión de la sustitución llingüística === Hai munchos modelos y teoríes distintes que'l so oxetivu ye configurar un plan pa la revitalización d'una llingua. Unu d'estos foi propuestu pol llingüista [[Joshua Fishman]]. El modelu de Fishman pa recuperar llingües amenaciaes o muertes, o pa faeles sostenibles nel tiempu, consta d'un procesu d'ocho etapes.<ref>Fishman, J. A. (1991). ''Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages''. Clevedon : Multilingual Matters.</ref><ref>Fishman, J. A. (ed.) (2001). ''Can Threatened Languages Be Saved? Reversing Language Shift, Revisited: A 21st Century Perspective''. Clevedon : Multilingual Matters.</ref> Los esfuercios tendríen de tar concentraos nes etapes más tempranes de la restauración, hasta que fueren consolidaes, antes de dar nes etapes más tardíes. Les ocho etapes son: # Alquisición de la llingua per parte d'adultos, quien actúen como aprendices de la llingua. Esto ye lo recomendable cuando la mayoría de los falantes restantes d'una llingua son vieyos o socialmente aisllaos d'otros falantes del idioma. # Crear una [[población]] socialmente integrada de falantes activos (o usuarios) de la llingua. Al llegar a esti puntu ye recomendable enfocase nel [[Llingua falada|llinguaxe faláu]] más que nel [[Llingua escrita|escritu]]. # En llocalidaes onde haya un númberu razonable de persones que davezu utilicen la llingua, tien d'animase l'usu '''informal''' de la llingua ente persones de tolos [[Edá (antropoloxía)|grupos etarios]] y dientro de families y reafitar el so usu diariu al traviés del establecimientu de '''instituciones locales''' onde la llingua se promueva, protexa y (siquier en dellos contestos) utilícese puramente. # N'árees onde la [[Oralidad|competencia oral]] de la llingua fuera consiguida en toos grupos d'edá, débese alfabetizar la llingua y promover el so usu escritu, pero d'una manera que nun dependa de l'asistencia de (o financiamiento de) el sistema d'educación estatal. # Ónde l'estáu dexar, y onde en númberu de falantes xustificar, tien de fomentase l'usu de la llingua na [[educación obligatoria]]. # Ónde les anteriores etapes fueren completaes y consolidaes, tien d'afalase l'usu de la llingua nel [[Trabayu (economía)|espaciu llaboral]] cotidianu. # Ónde les anteriores etapes fueren completaes y consolidaes, de tien d'animar l'usu de la llingua en servicios del gobiernu llocal y [[Mediu de comunicación|medios de comunicación]]. # Ónde toles anteriores etapes fueren completaes y consolidaes, finalmente, tien de fomentase l'usu de la llingua nel restu d'estadios sociales: [[educación cimera]], [[gobiernu]], etc. Esti modelu de revitalización llingüística pretende dirixir los esfuercios escontra ónde van ser más eficaces y evitar el mal usu d'enerxía tratando d'algamar etapes tardíes cuando les iniciales nun fueron completaes. Asina, ye probablemente inútil promover l'usu d'una llingua en televisión o nos servicios del gobiernu, si difícilmente les families tienen el vezu d'usar l'idioma. Amás, [[Tasaku Tsunoda]] describe una gama de métodos o téuniques distintes que los falantes pueden utilizar pa intentar revitalizar una llingua, incluyendo téuniques pa recuperar llingües estinguíes y caltener les [[Idioma amenaciáu|amenaciaes]]. Les téuniques qu'él llista son de cutiu llindaes a caltener el grau de vitalidá actual de la llingua. Él cree que'l [[Inmersión llingüística|métodu d'inmersión]] nun puede utilizase pa revitalizar una llingua estinguida o morrebunda. Sicasí, el métodu del "maestru-aprendiz", qu'implica la enseñanza "unu a unu" del manexu d'un idioma, pue ser utilizada con [[Idioma amenaciáu|llingües amenaciaes]]. Munchos otros métodos de revitalización, incluyendo los que se sofiten nes [[Teunoloxía educativa|teunoloxíes]] pa tener al algame rexistros o multimedia de la llingua, pueden ser utilizaos pa llingües en cualquier estáu de viabilidá.<ref name="illustrate">Tsunoda, Tasaku. ''Language Endangerment and Language Revitalization'''. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. 201. Print</ref> {| {{tablaguapa}} !Tipu de Métodu !colspan="4" |Grau de Peligru |- ! !Sana !Debilitada !Morrebunda !Muerta |- |[[Inmersión llingüística|Inmersión]] | |× | | |- |[[Comunidá llingüística|En comunidá]] | |× | | |- |[[Billingüismu]] | |× | | |- |Maestru-Aprendiz (aprendizaxe ''unu a unu'') | |× |× | |- |[[Total Physical Response]] | |× |× | |- |Telefónicu | |× |× | |- |Radiofónicu | |× |× |× |- |[[Teunoloxía educativa|Multimedia]] | |× |× |× |- |Inmersión dual billingüe (''Two-way'') | |× |× |× |- |Formulaico | |× |× |× |- |[[Pidgin|Pidgin Artificial]] | |× |× |× |- |Nome de la Llocalidá | |× |× |× |- |Recuperación | |× |× |× |- |Adopción | |× |× |× |} <ref>Tsunoda, Tasaku. ''Language Endangerment and Language Revitalization''. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. 201. Print.</ref> === Factores d'ésitu en recuperaciones llingüístiques === [[David Crystal]], nel so llibru ''Language Death'', propón que la revitalización llingüística tien más probabilidaes de ser esitosa si los sos falantes: * Aumenten el prestíu de la so llingua dientro de la comunidá dominante. * Aumenten la so riqueza ya ingresos; * Aumenten el so poder llexítimu a los güeyos de la comunidá dominante; * Tienen una presencia fuerte nel sistema d'educación; * Pueden escribir na llingua; * Pueden utilizar teunoloxía electrónica.<ref>Crystal, D. (2000). ''Language Death''. Cambridge: Cambridge University Press, páxs. 130-141. {{ISBN|0-521-65321-5}}</ref> === ''Llingüística de la Revitalización'' === [[Ghil'ad Zuckermann]] propón la "Llingüística de la Revitalización" como un paradigma y nueva disciplina llingüística. {{quote|El términu "llingüística de la revitalización" modélase dientro de la "Llingüística del Contautu". La llingüística de la revitalización, ente otres coses, esplora les restricciones y los mecanismos arreyaos na recuperación, renovación y revitalización llingüística. Propón perspectives comparatives alvertíes d'un intentu de revitalización a otru, actuando según una ponte epistemolóxica ente los discursos en dellos intentos locales p'alicar llingües muertes en tol mundu.<ref>[[Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil'ad]] y Walsh, Michael 2011. [http://adelaide.academia.edu/Zuckermann/Papers/267186/Stop_Alica_Survive_Lessons_from_the_Hebrew_Revival_Applicable_to_the_Reclamation_Maintenance_and_Empowerment_of_Aboriginal_Languages_and_Cultures «Stop, Alica, Survive: Lessons from the Hebrew Revival Applicable to the Reclamation, Maintenance and Empowerment of Aboriginal Languages and Cultures.»] ''Australian Journal of Linguistics'' Vol. 31, Non. 1, páxs. 111-127.</ref>|Ghil'ad Zuckermann y and Michael Walsh}} Según Zuckermann, "la llingüística de la revitalización combina estudios científicos sobre l'alquisición de la llingua nativa y el deprendimientu de llingües estranxeres. Dempués de too, la recuperación llingüística ye'l casu más estremu nel deprendimientu de [[Segunda llingua|segundes llingües]]. La llingüística de la revitalización complementa l'área de la [[Documentación de la llingua llingüística documental]], que rexistra llingües amenaciaes primero que s'escasten."<ref name="autogenerated1" /> Zuckermann propón que "la llingüística de la revitalización camuda'l campu de la llingüística al por aciu, por casu, debilitar el modelu d'[[árbol xenealóxicu]], que implica qu'una llingua tien un solu ancestru."<ref name="autogenerated1" /> Hai desalcuerdos nel campu de la revitalización llingüística respectu al grau en que la revitalización tendría de procurar caltener la llingua na so forma tradicional, en contraste con dexar una simplificación o espansión de la llingua por [[Préstamu llingüísticu|préstamos]] de la llingua mayoritaria. ==== Compromisu ==== Zuckermann reconoz la presencia de "idiosincrasies y peculiaridaes locales"<ref name="autogenerated1">Ghil'ad Zuckermann, [http://www.theaustralian.com.au/higher-education/opinion/stop-alica-and-survive/story-y6frgcko-1226385194433 "Stop, alica and survive"], ''The Australian, Higher Education'', June 6, 2012.</ref> pero suxer que: <blockquote>"Hai restricciones llingüístiques aplicables a tolos intentos de revitalización. Conoceles ayudaría a los ''revitalizadores'' y a los principales líderes nacionales pa trabayar más eficientemente. Por casu, ye más fácil recuperar vocabulariu básicu y conxugaciones verbales que soníos y órdenes de les pallabres. Los ''revitalizadores'' tendríen de ser más realistes y abandonar discursos descuayantes y contraproducentes como los de de querer de toes toes: "Autenticidá o la muerte!"<ref name="autogenerated1" /></blockquote> Nancy Dorian señaló que les actitúes conservadores escontra los [[Préstamu llingüísticu|préstamos llingüísticos]] y los cambeos gramaticales, de cutiu enzanquen los esfuercios pa revitalizar [[Idioma amenaciáu|idiomes amenaciaos]] (como col [[Idioma tiví|Tiwi]] n'Australia), y que pueden esistir divisiones ente los ''revitalizadores'', los comenenciudos na historicidad de la llingua, y los falantes restantes comenenciudos nun '''idioma llocal auténticu''' (como dacuando asocedió col [[Idioma irlandés|irlandés]]). Dalgunos argumentaron qu'un compromisu estructural puede, ello ye qu'ameyorar les perspectives de sobrevivencia d'una llingua, como puede ser el casu del inglés nel periodu [[Conquista normanda d'Inglaterra|post-normandu]].<ref>Nancy C. Dorian, 'Purism v. compromise in language revitalisation and language revival' in ''Language in Society'' 23, páxs. 479-494.</ref> ==== Tradicionalistes ==== Otros llingüistes argumentaron que cuando la revitalización d'una llingua toma llargamente [[Préstamu llingüísticu|préstamos llingüísticos]] de la [[Llingua materna|llingua mayoritaria]], la resultancia ye una llingua nueva , quiciabes una [[llingua criolla]] o [[pidgin]].<ref>{{cita llibru |apellíu1=Jones|nome1=Mari C.|títulu=Language Obsolescence and Revitalization: Linguistic Change in Two Sociolinguistically Contrasting Welsh Communities |publicación=Clarendon Press|isbn=9780198237112|url=https://books.google.com/books?id=w9o_GG41b_8C&pg=PA323&lpg=PA323&dq=neo+breton+language&source=bl&ots=0jg86DeYXE&sig=52c4ZvYBqk2yVOeMfd47AqIN9UU&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwis8Pr4mpDTAhUD4IMKHaJcChwQ6AEIVzAH#v=onepage&q=neo%20breton%20language&f=false|fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref> Por casu, la categorización del "neo-ḥawaianu" como llingua separada del [[Idioma ḥawaianu|ḥawaianu tradicional]] foi propuestu, por cuenta de la fuerte influencia d'inglés en cada aspeutu de la llingua hawaiiana recuperada.<ref>{{cita publicación |apellíu1=R. Keao NeSmith|títulu=Tūtū's Hawaiian and the Emergence of a Neo Hawaiian Language |publicación='Ōiwi Journal3—A Native Hawaiian Journal |fecha=2005|url=http://hstrial-knesmith.homestead.com/Oiwi-Journal-_3-1-09_.pdf|fechaaccesu=6 d'abril de 2017}}</ref> Esto tamién foi propuestu pal [[Idioma irlandés|irlandés]], con una división aguda ente "irlandés urbanu", faláu por falantes que lo tienen como [[segunda llingua]], y el "irlandés tradicional" faláu como llingua materna nes árees de [[Gaeltacht]].<ref>{{cita publicación |apellíu1=Feargal Ó Béarra|títulu=Academic paper insights: Late Modern Irish and the Dynamics of Language Change and Language Death |fecha=July 2008|url=https://www.researchgate.net/publication/291382217_Llate_Modern_Irish_and_the_Dynamics_of_Language_Change_and_Language_Death|fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref> Respectu al entós entós morrebundu [[idioma manés]], l'académicu T. F. O'Rahilly declaró, "Cuándo una llingua rinde ante una llingua estranxera, y cuando tolos sos falantes vuélvense billingües, la condena ye a muerte".<ref>{{cita llibru |apellíu1=O'Rahilly|nome1=Thomas Francis|títulu=Irish Dialects Past and Present: With Chapters on Scottish and Manx |fecha=1932 |publicación=Dublin Institute for Advanced Studies |ubicación=Dublin |páxina=121|url=https://books.google.com/books/about/Irish_Dialects_Past_and_Present.html?id=lmFiAAAAMAAJ|fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref> Neil McRae declaró que los usos del [[gaélicu escocés]] son cada vez más ''tokenísticos (la práctica de dar a grupos minoritarios pequeñes concesiones públiques col fin d'esviar acusaciones de prexuiciu y discriminación)''<ref>{{cita web |url=http://www.milenio.com/robles/lluis_a-_guadarrama_ricu/Tokenismo-poder_18_876692328.html|títulu=http://www.milenio.com/robles/lluis_a-_guadarrama_ricu/Tokenismo-poder_18_876692328.html|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|autor=Luis A. Guadarrama Ricu|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.milenio.com|editorial=|idioma=castellanu}}</ref>, y el [[Gaélicu escocés|gaélicu]] nativu ta siendo perdíu a favor de términos artificiales crearon falantes que la so llingua primaria ye otra.<ref>{{cita web |apellíu1=McRae|nome1=Neil|títulu=Dìlseachd, Lughad agus Saor-thoileachas: moladh airson iomairt Gàidhlig a dh'fhaodadh obrachadh|url=https://www.dropbox.com/s/3p75g1bowhtekzl/Dilseachd%2C%20Lughad%20agus%20Saor-thoileachas%20copy.pdf|fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |idioma=Scottish Gaelic}}</ref> == Exemplos concretos == La recuperación total d'una [[llingua muerta]] (nel sentíu de nun tener nengún [[Llingua materna|falante nativu]]) nuna comunidá autosuficiente de dellos millones de falantes nativos, pasó namái una vegada, el casu de la [[Idioma hebréu|llingua hebrea]], agora llingua nacional d'[[Israel]].Nesti casu, hubo un conxuntu únicu de carauterístiques históriques y culturales que facilitó la recuperación (''vease'' ''[[Recuperación del idioma hebréu|Recuperación de la llingua hebrea]]''). Nun casu rellacionáu, les [https://es.wikipedia.org/w/Literary_language llingües lliteraries] ensin [[Llingua materna|falantes nativos]] esfrutaron de gran prestíu y utilidá práctica como [[Llingua franca|linguas franques]], de cutiu cuntando millones de falantes fluyíos al empar. En munchos casos, un amenorgamientu nel usu de la llingua lliteraria, dacuando precipitáu, vieno más tarde acompañáu d'una renovación llingüística fuerte. Esto pasó, por casu, na recuperación del [[llatín]] nel [[Renacimientu]], y la revitalización de [[sánscritu]] nos sieglos tempranos d.C. Un fenómenu análogu n'árees araboparlantes contemporánees ye l'usu espandíu d'una llingua lliteraria, l'[[Árabe estándar modernu|Árabe Estándar Modernu]], una forma del [[Idioma árabe|árabe]] clásicu del sieglu VI d. C. Esto enséñase a tolos falantes educaos y úsase n'emisiones radiofóniques, discutinios formales, etc.<ref>Kaye, Alan S. "Arabic." Morphologies of Asia and Africa. Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 2007. 560-77. Print.</ref> Amás, en dellos casos, les llingües lliteraries xubieron al nivel de [[llingua materna]] en grandes comunidaes llingüístiques. Un exemplu ye [[Idioma italianu|italianu]] estándar , que anicióse como una llingua lliteraria derivada de la llingua usada en [[Florencia]] nel sieglu XIII, especialmente utilizáu por tal importantes escritores florentinos como [[Dante Alighieri|Dante]], [[Petrarca]] y [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio.]] Esta llingua esistió por dellos sieglos principalmente como llingua lliteraria vehicular, con pocos falantes nativos; inclusive en 1861, a víspores de la [[Unificación d'Italia|unificación italiana]], la llingua namái cuntaba con aproximao 500,000 falantes, munchos non-nativos, nuna población total de c. 22,000,000 d'italianos. L'ésitu subsiguiente de la llingua foi debíu al desenvolvimientu consciente, onde a falantes de cualesquier de les numberoses llingües italianes enséñose-yos l'italianu como [[segunda llingua]] y darréu foi impartíu a los neños, quien lo aprendieron como primer llingua. Naturalmente esto asocedió por cuenta de les [[Llingües itáliques|llingües italianes]] locales, la mayoría de les cualos agora son idiomes amenaciaos. L'ésitu tuvo esfrutáu en circunstancies similares por [[Llingües altoxermániques|altu alemán]], [[Idioma checu|checu estándar]], [[Idioma español|castellán]] y otres llingües. === Asia === L'[[idioma ainu]] del pueblu indíxena [[Ainu]] del norte de Xapón, ta anguaño en procesu d'estinción, pero hai esfuercios en marcha pa revitalizalo. En 2006, una encuesta refundió que solo'l 4.6% de los Ainu d'[[Hokkaidō|Hokkaido]] yeren capaces de parolar o "falar un pocu" de ainu.<ref>[https://books.google.com/books?id=TpdTRuAm8R4C&pg=PA219 Cultural Diversity, Heritage and Human Rights: Intersections in Theory and ... - William Logan, Máiréad Nic Craith - Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref> Pal 2001, el ainu entá nun s'enseñaba nes escueles primaries o secundaries de Xapón, pero yera ufiertáu en numberosos centros d'idiomes y universidaes en Hokkaido, según na Universidá de Chiba en Tokiu.<ref>[https://books.google.com/books?id=oScUXmAkRXIC&pg=PA340 Can Threatened Languages Be Saved?: Reversing Language Shift, Revisited : A ... - Joshua A. Fishman - Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref> En China, l'[[Idioma manchú|idioma Manchú]] una de les llingües más amenaciaes, con falantes en solu trés pequeñes árees de [[Manchuria]].<ref>Tsunoda, Tasaku. ''Language Endangerment and Language Revitalization''. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. 28. Print.</ref> Dellos entusiastes tán intentando alicar la llingua de [[Manchú|los sos antepasaos]], utilizando diccionarios y llibros, ya inclusive viaxando dacuando al Condáu Autónomu de Qapal Xibe en [[Sinkiang|Xinjiang]], onde'l Xibe (llingua emparentada col manchú), entá se fala como llingua materna.<ref>{{citation|url=https://www.wsj.com/articles/SB125452110732160485 |fecha=5 d'ochobre de 2009|títulu=In China, the Forgotten Manchu Seek to Rekindle Their Glory|periódicu=The Wall Street Journal|autor=Ian Johnson|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2009}}</ref> L'[[Idioma hebréu|Hebréu]], antes usáu solo como llingua llitúrxica, foi [[Recuperación del idioma hebréu|restauráu como mediu de comunicación cotidiana]] por [[Pueblu xudíu|xudíos]] qu'emigraron a lo que ye agora'l [[Israel|Estáu d'Israel]] y los [[Territorios Palestinos|territorios palestinos]], empezando nel sieglu XIX: ye'l casu más famosu y esitosu de revitalización llingüística.. === Australia y Nueva Zelanda === La colonización europea d'Australia, y el dañu consiguiente sosteníu escontra les [[Aborixe australianu|comunidaes Aboríxenes]], tuvo un efeutu catastróficu nes [[Llingües aboríxenes d'Australia|llingües aboríxenes]] nel al sureste y del sur del país, dexándo-yos ensin falantes nativos vivos. Un númberu de comunidaes Aboríxenes en [[Victoria (Australia)|Victoria]] y n'otros llugares agora tase intentando recuperar estes llingües. El trabayu ye dirixíu por un grupu de vieyos y otres persones con conocencies de les llingües, con ''trabayadores de la llingua comuñal'' (quien faen la mayoría de les investigaciones y enseñanza). Ellos analicen los datos, desenvuelven sistemes de delletréu y vocabulariu y preparen los recursos del idioma. Les decisiones tómense en xunto. Delles comunidaes empleguen llingüistes, y tamién hai llingüistes que trabayen independientemente.<ref>Dr Christina Eira, community linguist with the Victorian Aboriginal Corporation for Languages (VACL), 'Aboriginal Revival Languages,' Llingua Franca, 27 June 2009, Radio National: https://www.abc.net.au/radionational/programs/linguafranca/aboriginal-revival-languages/3066470. Retrieved 21 June 2014.</ref> Otru casu de relativu ésitu de revitalización llingüística ye'l casu del [[Idioma maorí|maorí]] tamién conocíu como ''Te Reo Maori''. Ye la llingua ancestral del pueblu indíxena [[pueblu maorí|maorí]] de Nueva Zelanda y una llingua vehicular pa la narrativa prosaica, poética, y el ''recital xenealóxicu''.<ref name="senft">{{cita llibru |apellíu=Senft |nome=Gunter|títulu=Endangered Austronesian and Australian Aboriginal Languages|añu=2010 |publicación=Pacific Linguistics |ubicación=Canberra|isbn=9780858836235 |páxines=185–192}}</ref> La hestoria del pueblu [[Maorí]] enseñar en ''te reo Maori, ''en cases de deprendimientu sagraes, al traviés de [[Tradición oral|tresmisión oral]]. Inclusive dempués de que'l ''te reo Maori'' convertir nuna llingua escrita, la tradición oral caltiénse caltenida.<ref name="senft" /> Una vegada qu'empezó la colonización europea, munches lleis promulgar pa promover l'usu d'inglés en llugar del ''Maori'' ente les persones indíxenes.<ref name="senft" /> La ''Education Ordinance Act'' de 1847 ordenó la instrucción escolar n'inglés y estableció crear escueles p'acelerar l'[[asimilación cultural]] de maorís nuevos a la [[Cultura d'Europa|cultura europea]]. La ''Native School Act'' de 1858 prohibió que'l ''Maorí'' sía faláu nes escueles. Los maestros coloniales tamién promovieron l'usu d'inglés nos llares maorís, convenciendo a munchos padres de que los sos neños nun consiguiríen trabayos sacantes que falaren inglés. Mientres la década de 1970, un grupu de mozos maorís, llamaos ''Nga Tamatoa'', fixeron una esitosa campaña pa promover l'usu del ''maorí'' nes escueles.<ref name="senft" /> Tamién se crearon los ''Kohanga Reu'', preescolares en llingua'' maorí'', tamién llamaos ''niales de llinguaxe''.<ref>{{cita llibru |apellíu=Hinton & Hale|títulu=The Green Book of Language Revitalization in Practice|añu=2001 |publicación=Academic Press |ubicación=San Diego|isbn=0-12-349353-6 |páxina=119}}</ref> L'énfasis taba n'enseñar a los neños la llingua nuna edá temprana, una estratexa bien eficaz pal aprendizaxe d'una llingua. La Comisión de la Llingua Maorí formar en 1987, llevando a una serie de reformes nacionales que'l so fin foi revitalizar el ''te reo maori''.<ref name="senft" /> Estes reformes incluyeron: programes tresmitíos en maorí nos medios de comunicación, programes universitarios de grau enseñaos en maorí y una selmana de la llingua maorí cada añu. Cada ''iwi'', o tribu, creó un programa de planificación de la llingua d'alcuerdu a les sos circunstancies concretes. Estos esfuercios resultaron, dende 1996, nun aumentu fuerte de neños que son enseñaos en ''maorí'' nes escueles, creando un númberu significativu de falantes fluyíos y faciendo al maorí útil na vida diaria de les persones.<ref name="senft" /> El programa foi tan esitosu qu'otros similares basáronse nél. (Vease: [[Kōhanga reu|Revitalización de la llingua Maorí]]) === Europa === N'[[Europa]], nel sieglu XIX y entamos del XX, l'usu de [[Llingua materna|llingües maternes]] y segundes llingües tornaron a midida que los gobiernos centrales de los distintos estaos impunxeron el so [[Llingua vernacula|llingua vernácula]] como l'estándar tantu n'educación como n'usu oficial (esto nel casu de [[Reinu Xuníu]], [[Francia]], [[España]], [[Italia]] y [[Grecia]], y hasta ciertu puntu, n'[[Alemaña]] y [[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]]). Nes últimes décades, movimientos locales de [[derechos humanos]] y [[nacionalismu]] crearon un estándar políticu más [[Multiculturalismu|multicultural]] n'estaos europeos; términos como "lingüicidas" usar pa espresar una aguda condena de les práutiques anteriores de supresión llingüística rexonal. Les campañes alzaron tantu los perfiles de llingües locales hasta tal puntu de qu'en delles rexones europees, les llingües locales adquirieron l'estáu de [[Idioma oficial|llingües oficiales]], xunto cola llingua nacional. L'aición de [[Conseyu Européu]] nesta área (vease: [[Carta Europea de les Llingües Minoritaries o Rexonales|Carta europea de les Llingües Minoritaries o Rexonales]]) oldear con restrictiva política de concesión del estatus de "oficial" de la [[Xunión Europea]]. Anguaño, los intentos oficiales de revitalizar llingües amenaciaes, como la promoción de [[Idioma galés|galés]], [[Idioma gallegu|gallegu]], [[Euskera|vascu]] y [[Idioma catalán|catalán]] nes sos rexones natives respeutives, tuvo graos variaos d'ésitu. ==== Irlandés ==== Unu de los intentos europeos con mayor ésitu na revitalización llingüística ye'l casu de la [[Idioma irlandés|llingua irlandesa.]] Mientres l'inglés ye la llingua dominante na mayor parte d'Irlanda, l'irlandés, una [[Llingües celtes|llingua Celta]], ye faláu nes ciertes árees llamaes ''[[Gaeltacht]]'', pero inclusive ende, atopar nun seriu amenorgamientu de falantes.<ref name="autogenerated2">Carnie, Andrew. "Modern Irish: Modern Irish: A Case Study in Language Revival Failure." (1995).</ref><ref>This torne was noted in 2002. {{cita web |url=http://www.ahg.gov.ie/en/20YearStrategyfortheIrishLanguage/Publications/Report%20of%20Coimisi%C3%BAn%20na%20Gaeltachta.pdf|títulu=Report of the Gaeltacht Commission|añu=2002|fechaaccesu=20 de xunu de 2014|deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131017090003/http://www.ahg.gov.ie/en/20YearStrategyfortheIrishLanguage/Publications/Report%20of%20Coimisi%C3%BAn%20na%20Gaeltachta.pdf |fechaarchivu=17 d'ochobre de 2013|df=}}</ref> Los retos encaraos pola llingua nos últimos sieglos incluyeron: esclusión d'ámbitos sociales importantes, denigración social, la muerte o emigración de munchos falantes irlandeses mientres la [[Gran fame irlandesa|fame irlandesa]] de la década de 1840, y la emigración siguida dende entós. A pesar d'esto, los esfuercios pa revitalizar l'irlandés fueron realizaos dende mediaos de los años 1800, y tuvieron siempres acomuñaos col deséu pa la independencia política irlandesa.<ref name="autogenerated2" /> La revitalización de llingua irlandesa contemporánea implicó principalmente enseñar irlandés como llingua obligatoria na mayoría d'escueles de fala ingleses. Pero'l fracasu n'enseñalo de manera efeutiva y xenerar un compromisu cultural provocó que (como nota'l llingüista Andrew Carnie) l'alumnáu nun adquiera la fluidez precisada pa una duradera viabilidá de la llingua. Carnie tamién notó una falta de medios de comunicación n'irlandés (2006), anque esto ye yá non el casu.<ref name="autogenerated2" /> L'amenorgamientu del [[Gaeltacht]] (zona de fala irlandesa) y el fracasu d'una revitalización empobinada pol estáu, foi compensáu por un movimientu de restauración urbanu. Esto básase en gran parte nun sistema escolar independiente basáu en comunidaes, comúnmente conocíu como [[Gaelscoil|Gaelscoileanna.]] Estes escueles enseñen dafechu al traviés del irlandés y el so númberu ta creciendo, con alredor de trenta escueles solo en Dublín.<ref>Gaelscoileanna Teo – Statistics: http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/</ref> Son un elementu importante na creación d'una rede de falantes irlandeses urbanos (conocíos como ''Gaeilgeoirí''), quién tienden a ser nuevos, bien educaos y de clase media. Agora ye probable qu'esti grupu adquiriera un gran tamañu, un fechu reflexáu na espansión de medios de comunicación en llingua irlandesa.<ref name="gaelport">http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=3726: 'Schism fears for Gaeilgeoirí,' Brian Ó Broin, 16 January 2010, ''The Irish Times''.</ref> La televisión en llingua irlandesa esfrutó d'un ésitu particular.<ref>See the website of TG4: http://www.tg4.ie/.</ref> Suxirióse que los falantes billingües d'irlandés tienden a ser meyores alumnos que los que falen puramente inglés, y que gocien d'un estatus social más eleváu.<ref>'Language and Occupational Status: Linguistic Elitism in the Irish Labour Market,' The Economic and Social Review, Vol. 40, Non. 4, Winter, 2009, páxs. 435–460: https://idees.repec.org/a/eso/journl/v40y2009i4p435-460.html</ref> ==== Gaélicu escocés ==== Tamién hai intentos actuales de revitalizar el gaélicu escocés, que intentó ser suprimíu dempués de la formación del Reinu Uníu, y empezó a tener un mayor amenorgamientu de falantes debíu al [[desplazamientu forzáu de población de les Tierres Altes escoceses]], conocíu n'inglés como ''Highland Clearences''. Anguaño, gaélicu escocés ye namái faláu llargamente nes [[Islles Hébrides Esteriores]] y delles árees de les [[Tierres Altes d'Escocia|Highlands]] ya Islles. L'amenorgamientu de falantes fluyíos del gaélicu escocés empezó a detenese, aun así la población central de falantes d'esti idioma, treslladar al usu como [[segunda llingua]], especialmente en [[Glasgow]].<ref>{{cita publicación |títulu=Census shows torne in Gaelic speakers 'slowed'|url=http://www.bbc.com/news/uk-scotland-highlands-islands-24281487|fechaaccesu=23 de xunu de 2014|work=[[BBC News Online]] |fecha=26 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu1=ALISON CAMPSIE|títulu=Gaelic speakers map: Where in Scotland is Gaelic thriving?|url=http://www.scotsman.com/lifestyle/gaelic-speakers-map-where-in-scotland-is-gaelic-thriving-1-3903467|fechaaccesu=6 d'abril de 2017|work=www.scotsman.com |idioma=en}}</ref> ==== Manés ==== Otra llingua celta, el [[Idioma manés|manés]], perdió'l so postreru falante nativu en 1974, pero nunca cayó en desusu dafechu. La llingua agora enséñase n'escueles primaries y secundaries, y utilízase en dellos acontecimientos públicos y ye falada como segunda llingua per cientos de persones. ==== Córnicu ==== Hubo numberosos intentos de recuperar el [[idioma córnicu]], tanto privaos como dalgunos so la Sociedá de la Llingua Córnica [https://es.wikipedia.org/w/Idioma%20c%C3%B3rnico .] Dalgunes d'estes aiciones incluyeron la traducción de la [[Biblia]] al córnicu, un gremiu de ''[[Trovador|bardo]]'' (trovadores de cuentos), y la promoción de la [[lliteratura en córnicu]], incluyendo noveles y poesía.<ref>[http://www.evertype.com/books/testament-noweth-ucr.html Cornish New Testament]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.gorsethkernow.org.uk/english/welcome.htm |títulu=guild of bards |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180603042034/http://www.gorsethkernow.org.uk/english/welcome.htm |fechaarchivu=2018-06-03 }}</ref> === América del Norte === N'años recién, un númberu creciente de tribus [[Indíxenes d'América|americanes natives]] intentaron revitalizar les sos llingües.<ref>{{cita publicación |títulu=American Indian tribes turn to technology in race to save endangered languages|work=Washington Post|fechaaccesu=19 d'abril de 2013 |fecha=17 d'abril de 2013|url=https://www.washingtonpost.com/national/american-indian-tribes-turn-to-technology-in-race-to-save-endangered-languages/2013/04/17/56y8a5d0-a72d-11e2-9y1c-bb0fb0c2edd9_story.html}}</ref> Por casu, foi creada una aplicación n'idioma Halq'emeylem, la llingua indíxena con más falantes de [[Vancouver]], pa iPod/iPhone. Amás, hai aplicaciones (qu'inclúin frases, llistes de pallabres y diccionarios) en munches [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|llingües natives d'Estaos Xuníos]] que van dende [[Idioma cree|cree]], [[Idioma cheroqui|cherokee]] y [[chickasaw]], hasta [[lakota]], [[ojibwa]]y y [[pneida]], [[Massachusett (tribu)|massachusett]], [[navajo]] y [[Idioma gwichʼin|gwych'en]].<ref name="Cohen">{{cita publicación |apellíu=Cohen |nome=Patricia|títulu=Indian Tribes Go in Search Of Their Lost Languages|work=The New York Times |páxina=1 |fecha=6 d'abril de 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/04/06/books/06language.html}}</ref> El [[wampanoag]], una llingua falada poles persones del pueblu homónimu en Massachusetts, empezó un proyeutu de revitalización empobináu por Jessie Pocu Doe Baird. A raigañu del proyeutu, púdose ver neños falando la llingua con fluidez per primer vegada en más de 100 años.<ref>{{cita web |url=http://www.jessielittledoe.com/jessie_CV.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=20 de payares de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130810115929/http://www.jessielittledoe.com/jessie_CV.pdf |fechaarchivu=10 d'agostu de 2013 }}</ref><ref>http://www.yankeemagazine.com/article/features/wampanoag-language</ref> Amás, hai anguaño intentos en revitalizar el [[idioma chocheño]] de California, que escastárase. === América del Sur === El [[Quechua nortizu|kichwa]] ye la variedá del [[Llingües quechues|quechua]] falada n'[[Ecuador]] y ye una de les llingües autóctones más llargamente falaes n'América del Sur. A pesar d'esti fechu, el kichwa ye una llingua acesmada, principalmente por cuenta de la espansión d'[[Idioma español|español]] n'América del Sur. Una comunidá nativa de falantes del kichwa, Llagunes, foi una de les primeres comunidaes en sustituyir el so idioma pol [[Idioma español|castellán]].<ref name="beginning">{{cita llibru |apellíu=King |nome=Kendall|títulu=Language Revitalization Processes and Prospects: Quechua in the Ecuadorian Andes|añu=2001 |publicación=Multilingual Matters LTD |ubicación=New York|isbn=1-85359-494-6 |páxines=71–83}}</ref> Según King, esto foi debíu al aumentu del comerciu y negocios coles grandes ciudaes cercanes [[hispanofalante]]s. Les persones de Llagunes aseveran qu'esto nun foi asina por un propósitu d'[[asimilación cultural]], una y bones ellos valoren la so [[identidá cultural]].<ref name="beginning" /> A pesar d'esto, col pasu de les xeneraciones, les persones de Llagunes pasaron del Kichwa al billingüismu col español, y finalmente abandonaron el Kichwa en favor del postreru. Les perspectives pa la revitalización del Kichwa nun son alentadoras, una y bones los padres dependen de les escueles pa esto, lo cual nun ye tan efeutivu como la esposición al llinguaxe nel llar.<ref name="end">{{cita llibru |apellíu=King |nome=Kendall|títulu=Language Revitalization Processes and Prospects: Quechua in the Ecuadorian Andes|añu=2001 |publicación=Multilingual Matters LTD |ubicación=New York|isbn=1-85359-494-6 |páxines=187–218}}</ref> La escolarización na comunidá de Llagunes, a pesar de tener un enfoque consciente n'enseñar Kichwa, consta de principalmente interaición pasiva, llectura, y escritura en Kichwa.<ref>{{cita llibru |apellíu=King |nome=Kendall|títulu=Language Revitalization Processes and Prospects: Quechua in the Ecuadorian Andes|añu=2001 |publicación=Multilingual Matters LTD |ubicación=New York|isbn=1-85359-494-6 |páxina=140}}</ref> Una iniciativa pa la revitalización, Proyeutu d'Educación Intercultural Billingüe (PEIB), foi ineficaz na revitalización de llingua porque la educación tuvo dada en Kichwa, y l'español foi enseñáu como segunda llingua a neños que yeren casi puramente hispanofalantes. A pesar de que delles téuniques paecen ineficaces, Kendall A. King apurre delles suxerencies: # Esposición a y alquisición de la llingua nuna edá temprana. # Téuniques d'inmersión estrema. # Esfuercios múltiples y diversos p'algamar a los adultos. # Flexibilidá y coordinación en planiamientu y implementación. # Direutamente dirixir variedaes distintes de la llingua. # Concientización nos planiadores de que'l procesu de revitalización ye llargu. # Arreyando a tantes persones como sía posible. # Los padres usando'l llinguaxe colos sos fíos. # Planiadores y arreyaos averándose al problema dende toles direiciones. Les suxerencies concretes inclúin impartir una perceición elevada de la llingua nes escueles, enfocándose n'esfuercios tantu n'escueles y na casa, y calteniendo atención nacional y rexonal.<ref name="end" /> == Crítica == [[John McWhorter]] argumentó que los programes pa revitalizar llingües casi nunca van funcionar por cuenta de les dificultaes práutiques arreyaes. Tamién argumenta que la muerte d'una llingua non necesariamente significa la muerte d'una cultura. La espresión indíxena ye inda posible inclusive cuándo la llingua orixinal sumió, como colos [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|pueblos nativos americanos]] y tan evidenciado pola vitalidá de [[Afroamericanu|cultura afroamericana]] nos Estaos Xuníos, ente persones que nun falen [[Idioma yoruba|yoruba]] sinón inglés. Argumenta que muerte de llingua ye, irónicamente, una señal d'hasta la fecha los pueblos aisllaos emigrando y compartiendo espaciu: “Caltener les llingües intactes al traviés de xeneraciones pasa namái en casos de inusual autu-aislamientu (como nos [[Amish]]), o de segregación brutal”.<ref>John McWhorter, 'The Cosmopolitan Tongue: The Universality of English' in World Affairs Journal, Fall 2009: http://worldaffairsjournal.org/article/cosmopolitan-tongue-universality-english {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024043529/http://worldaffairsjournal.org/article/cosmopolitan-tongue-universality-english |date=2017-10-24 }}</ref> [[Kenan Malik]] tamién argumentó que ye "irracional" intentar caltener toles llingües del mundu, cuando la muerte d'una llingua ye daqué natural y en munchos casos inevitable, inclusive con intervención. Propón que muerte d'una llingua ameyora la comunicación al asegurar qu'una mayor cantidá de persones falen el mesmu idioma. Esto puede beneficiar la economía y amenorgar los conflictos.<ref>{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/magacín-11304255|work=[[BBC News]]|títulu=Are dying languages worth saving? |fecha=15 de setiembre de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.kenanmalik.com/essays/die.html|títulu=Let Them Die |nome=Kenan |apellíu=Malik|work=[[Prospect (magacín)|Prospect]] |fecha=November 20, 2000 <!-- original publication: http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/letthemdie/ -->}}</ref> La proteición de llingües de minoría d'estinción ye, de cutiu, non una esmolición pa falantes de la llingua mayoritaria. Bien frecuentemente hai prexuiciu y persecución apostada de [[Llingua minoritaria|llingües minoritaries]], coles mires d'apoderase del capital cultural y económicu de los grupos minoritarios.<ref>Ellis, Peter Berresford. 1985. The Celtic Revolution: A Study in Anti-imperialism. Talybont: Y Lolfa.</ref> N'otros casos, los gobiernos postulen que'l costu de los programes de revitalización y de creación de materiales lingüísticamente diversos, ye bien alto como para costearlo.<ref>Tsunoda, Tasaku. Language Endangerment and Language Revitalization. Berlin: Mouton De Gruyter, 2005. 158-159. Print.</ref> == Ver tamién == * [[Idioma amenaciáu|Llingües Amenaciaes]] * [[Documentación de la llingua]] * [[Normalización llingüística|Normalización Llingüística]] * [[Política llingüística|Política Llingüística]] * [[Purismu llingüísticu]] * [[Llingua minoritaria]] * [[Llingua rexonal]] * [[Proyeutu Rosetta]] * [[Llingua llitúrxica|Llingua sagrada]] * [[Recuperación del idioma hebréu|Recuperación del idioma Hebréu]] * [[Llingüística histórica|Llingüística reconstructiva]] * [[Idioma protoindoeuropéu|Idioma Protoindoeuropéu]] === Anexos === * [[Postreros falantes conocíos de llingües muertes o amenaciaes]] * [[Academies Llingüístiques]] == Bibliografía == * Grenoble, L. A. and Whaley, L. J. (1998). ''Endangered Languages: Language Loss and Community Response''. Cambridge University Press. ({{ISBN|0-521-59712-9}}) * Nettle, D. and Romaine, S. (2000). ''Vanishing Voices''. Oxford University Press. ({{ISBN|0-19-515246-8}}) * Reyhner, J. (ed.) (1999). ''Revitalizing indigenous languages''. Flagstaff, AZ : Northern Arizona University, Center for Excellence in Education. ({{ISBN|0-9670554-0-7}}) * [[Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil‘ad]] (2020). [[Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond]], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://rpm.fm/podcast/rpm-podcast-012-revitalization/ Podcast on the Indigenous Languages Revitalization Movement], 22 min. * {{cita web |títulu=RPM YouTube Playlist – "Revitalization"|work=RPM.fm|fechaaccesu=8 d'agostu de 2012|url=http://rpm.fm/news/rpm-youtube-playlist-revitalization/}} === Organizaciones === * [http://travel.nationalgeographic.com/travel/enduring-voices/ Enduring Voices Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101012205100/http://travel.nationalgeographic.com/travel/enduring-voices |date=2010-10-12 }}, ''[[National Geographic Society|National Geographic]]'' * [http://www.livingtongues.org/hotspots.html Living Tongues Institute for Endangered Languages] * [http://www.hrelp.org Hans Rausing Endangered Languages Project] * [http://www.endangeredlanguages.com/ Google Endangered Languages Project] * [http://www.ddl.ish-lyon.cnrs.fr/colloques/3l_2012/index.asp?Langues=EN&Page=Home Fourth International 3L Summer School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205112837/http://www.ddl.ish-lyon.cnrs.fr/colloques/3l_2012/index.asp?Langues=EN&Page=Home |date=2021-12-05 }} * [http://www.rnld.org/ Resource Network for Linguistic Diversity] * [http://www.oralliterature.org/ World Oral Literature Project, Voices of Vanishing Worlds] * [http://www.saivus.org Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227063740/http://www.saivus.org/ |date=2012-02-27 }}, (Savius.org) * [http://www.uaf.edu/anlc/resources/focus-groups/revitalizationprograms/ Programs Concerníi with Alaska Native Language (ANL) Revitalization] * [http://www.ilinative.org/ Indigenous Language Institute] {{DEFAULTSORT:Revitalización Llingüística}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües amenazaes]] [[Categoría:Derechos llingüísticos]] [[Categoría:Llingüística histórica]] [[Categoría:Llingües revitalizaes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] oet69whvqax7zgux7kpk69e1uzacx8j 0 167061 4496370 4235362 2026-05-26T05:33:19Z Limotecariu 735 4496370 wikitext text/x-wiki {{Ficha de xéneru musical |xéneru = Zorcico |color = blue |orixe musical = [[Música]] [[Europa|europea]] |orixe cultural = [[País Vascu]], [[Navarra]] |fecha = |preseos = [[Chistu]], [[Tamboril]] |popularidá = Alta en [[Euskadi]] |subxéneros = [[Jamaquello|Jamaquello nortizu nicaraguanu]] |fundas = |enllaces = [http://enciclopedia_universal.esacademic.com/201491/zorcico] }} El '''zorcico'''<ref>{{cita web | url=http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIBusUsual?TIPU_HTML=2&TIPU_BUS=3&LEMA=zorcico | títulu=Definición de Zorcico | editor=[[DRAE]] | fechaaccesu=25 de setiembre de 2008 }}</ref> (del [[euskera]] ''zortziko'' que significa "d'ocho" o "octava", pos los sos partes consten d'ocho compases) ye un ritmu típicu de baille popular tradicional vascu-navarru, n'[[España]] y sur de [[Francia]], anque tamién ye utilizáu como ritmu p'acompañar melodíes cantaes (como por casu, [[versu|versos]]). Ye una de les dances del ''[[aurresku]]'' o ''Danza Real''. Anque esisten variantes en compás de 2/4 y de 6/8<ref>Azpiazu, José Antonio, ''Descripción de les diversiones públiques de Guipúzcoa y en particular de los sos bailles''. San Sebastián, 1858</ref> el zorcico más habitual escríbese como un [[compás musical|compás]] de 5/8 (cinco per ocho, o cinco octavos), nel que'l compás tien trés partes de distinta duración ([[compás d'axuntadura]]). La primer parte correspuende a una [[corchea]] y los dos restantes a dos tales [[negra|negres]]. El preséu típicu utilizáu pa executar los zorcicos ye'l [[chistu]] col [[tamboril]]. Delles teoríes describen el zorcico como una evolución d'un compás de 3/4 deformado polos músicos con mires de siguir los pasos de los [[dantzari]]s (danzarinos de la música tradicional vasca). Anque'l so orixe y espardimientu ye totalmente popular, dellos autores como [[Isaac Albéniz]], [[Aita Donostia]], [[Jesús Guridi]], [[Joaquín Turina]], [[Pablo Sorozábal]] o [[José María Usandizaga]] utilizar tamién pa crear obres pa [[banda de música|banda]], [[orquesta sinfónica]] o [[pianu]]. Especial atención merecen los zortzikos de Pablo de Sarasate, como'l 'Caprichu Vascu', onde'l violín asonsaña por aciu harmónicos el soníu del chistu. == Ver tamién == * [[Jamaquello|Jamaquello nortizu nicaraguanu]] {{NIC}} == Enllaces esternos == * [http://www.maestroalonso.com/DetalleObraFranciscoAlonso.aspx?obra=Maitechu%20M%C3%ADa%20(1927) Maitechu Mio, del Maestru Francisco Alonso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320170252/http://www.maestroalonso.com/DetalleObraFranciscoAlonso.aspx?obra=Maitechu%20M%C3%ADa%20(1927) |date=2012-03-20 }} == Referencies == * [https://web.archive.org/web/20050429120158/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_961531490/Zorcico.html Zorcico] en [[Encarta]] {{llistaref}} {{Tradubot|Zorcico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dances españoles]] [[Categoría:Eusquera]] [[Categoría:Folclor del País Vascu]] [[Categoría:Folclor de Navarra]] [[Categoría:Folclor de Nicaragua]] [[Categoría:Xéneros y formes musicales]] [[Categoría:Xéneros y formes musicales de danza]] om6up1gf5icn1jprt8e218reqwq1ok6 4496371 4496370 2026-05-26T05:33:35Z Limotecariu 735 4496371 wikitext text/x-wiki {{Ficha de xéneru musical |xéneru = Zorcico |color = blue |orixe musical = [[Música]] [[Europa|europea]] |orixe cultural = [[País Vascu]], [[Navarra]] |fecha = |preseos = [[Chistu]], [[Tamboril]] |popularidá = Alta en [[Euskadi]] |subxéneros = [[Jamaquello|Jamaquello nortizu nicaraguanu]] |fundas = |enllaces = [http://enciclopedia_universal.esacademic.com/201491/zorcico] }} El '''zorcico'''<ref>{{cita web | url=http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIBusUsual?TIPU_HTML=2&TIPU_BUS=3&LEMA=zorcico | títulu=Definición de Zorcico | editor=[[DRAE]] | fechaaccesu=25 de setiembre de 2008 }}</ref> (del [[euskera]] ''zortziko'' que significa "d'ocho" o "octava", pos los sos partes consten d'ocho compases) ye un ritmu típicu de baille popular tradicional vasco-navarru, n'[[España]] y sur de [[Francia]], anque tamién ye utilizáu como ritmu p'acompañar melodíes cantaes (como por casu, [[versu|versos]]). Ye una de les dances del ''[[aurresku]]'' o ''Danza Real''. Anque esisten variantes en compás de 2/4 y de 6/8<ref>Azpiazu, José Antonio, ''Descripción de les diversiones públiques de Guipúzcoa y en particular de los sos bailles''. San Sebastián, 1858</ref> el zorcico más habitual escríbese como un [[compás musical|compás]] de 5/8 (cinco per ocho, o cinco octavos), nel que'l compás tien trés partes de distinta duración ([[compás d'axuntadura]]). La primer parte correspuende a una [[corchea]] y los dos restantes a dos tales [[negra|negres]]. El preséu típicu utilizáu pa executar los zorcicos ye'l [[chistu]] col [[tamboril]]. Delles teoríes describen el zorcico como una evolución d'un compás de 3/4 deformado polos músicos con mires de siguir los pasos de los [[dantzari]]s (danzarinos de la música tradicional vasca). Anque'l so orixe y espardimientu ye totalmente popular, dellos autores como [[Isaac Albéniz]], [[Aita Donostia]], [[Jesús Guridi]], [[Joaquín Turina]], [[Pablo Sorozábal]] o [[José María Usandizaga]] utilizar tamién pa crear obres pa [[banda de música|banda]], [[orquesta sinfónica]] o [[pianu]]. Especial atención merecen los zortzikos de Pablo de Sarasate, como'l 'Caprichu Vascu', onde'l violín asonsaña por aciu harmónicos el soníu del chistu. == Ver tamién == * [[Jamaquello|Jamaquello nortizu nicaraguanu]] {{NIC}} == Enllaces esternos == * [http://www.maestroalonso.com/DetalleObraFranciscoAlonso.aspx?obra=Maitechu%20M%C3%ADa%20(1927) Maitechu Mio, del Maestru Francisco Alonso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320170252/http://www.maestroalonso.com/DetalleObraFranciscoAlonso.aspx?obra=Maitechu%20M%C3%ADa%20(1927) |date=2012-03-20 }} == Referencies == * [https://web.archive.org/web/20050429120158/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_961531490/Zorcico.html Zorcico] en [[Encarta]] {{llistaref}} {{Tradubot|Zorcico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dances españoles]] [[Categoría:Eusquera]] [[Categoría:Folclor del País Vascu]] [[Categoría:Folclor de Navarra]] [[Categoría:Folclor de Nicaragua]] [[Categoría:Xéneros y formes musicales]] [[Categoría:Xéneros y formes musicales de danza]] eyus3873sr7slp8f3y4c00l06yly432 0 167170 4496324 4489568 2026-05-25T23:56:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496324 wikitext text/x-wiki {{Ficha de película | títulu orixinal = Raiders of the Lost Ark | imaxe = | tamañu imaxe = 250px | nome imaxe = | direición = Steven Spielberg | producción = [[Frank Marshall (productor)|Frank Marshall]]<br />[[George Lucas]] <small>(Executivu)</small><br />[[Howard Kazanjian]] <small>(Executivu)</small><br />[[Robert Watts]] <small>(Asociáu)</small> | guión = [[Lawrence Kasdan]]<br />[[Philip Kaufman]]<br />[[George Lucas]] | música = [[John Williams (compositor)|John Williams]] | fotografía = [[Douglas Slocombe]] | montaxe = [[Michael Kahn]] | país = Estaos Xuníos | añu = 1981 | xéneru = [[Cine d'aventures|Aventures]] / [[Cine d'aición|aición]] | duración = 115 minuto |clasificación = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[clasificación por edaes de la MPAA|PG]]<ref>D'alcuerdu a la clasificación de la [[MPAA]], esta película tien de ser esaminada polos padres de familia antes de proyeutala a dalgún menor d'edá.</ref><ref>{{cita web |url=http://www.mpaa.org/FlmRat_SrchReslts.asp |títulu=Film Ratings - Rating Search |fechaaccesu=26 de xineru de 2009 |autor=MPAA |idioma=inglés }}</ref> <br />{{bandera|Arxentina}} +13 <br />{{bandera|España}} T <br />{{bandera|Chile}} +14 <br />{{Bandera|Méxicu}} A <br />{{Bandera|Perú}} +14 <br />{{bandera|Brasil}} Livre <br />{{bandera|Portugal}} M/12 <br />{{bandera|Colombia}} +12 <br />{{bandera|Australia}} M | estudiu = [[Lucasfilm|Lucasfilm. Ltd]] | distribución = [[Paramount Pictures]] | presupuestu = $20.000.000 | recaldación = $389.925.971 | imdb = 0082971 | filmaffinity = 727297 | criterio_socesión = ''Indiana Jones'' | asocedida_por = [[Indiana Jones and the Temple of Doom]] }} '''''Raiders of the Lost Ark''''' ye una película d'Estaos Xuníos dirixida por [[Steven Spielberg]] y producida por [[George Lucas]], estrenada en [[Cine en 1981|1981]]. Ye la primer película de la saga [[Indiana Jones]] y la segunda en [[Indiana Jones#Descripción|término cronolóxicos de la serie]]. Llogró cinco [[premios Óscar]], d'un total de nueve nominaciones (qu'incluyíen la categoría de «meyor película»). En 2008 la revista ''[[Empire (revista)|Empire]]'' allugar nel segundu puestu de la so llista de les ''[[Les 500 meyores películes de tolos tiempos según Empire|500 meyores películes de tolos tiempos]]''.<ref>{{cita web|url=http://www.mejoresdelmundo.com/les-100-meyores-peliculas-de-la-historia|autor=mejoresdelmundo.com|títulu=Les meyores peliculas del mundu, según Empire|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}</ref> El [[Guión (xéneru lliterariu)|guión]] foi escritu por [[Lawrence Kasdan]], en llevándose a cabu un discutiniu de cuatro díes na cual Spielberg, Lucas y él definieron los principales elementos narrativos de la trama. El repartu tuvo integráu por [[Harrison Ford]], [[Karen Allen]], [[Paul Freeman]], [[John Rhys-Davies]] y [[Denholm Elliott]]; el rodaxe foi realizáu en [[Inglaterra]], [[La Rochelle]], [[Tunicia]], [[Ḥawai]] y [[California]]. La concepción de la película anicióse cuando Lucas decidió crear una versión moderna de los [[Cine serial|seriales]] de los [[años 1930]] y [[Años 1940|1940]]. La trama describe la fazaña del [[arqueólogu]] Indiana al evitar que los [[nazi]]s vuélvanse «invencibles»; pa torgar, tien d'atopar la llexendaria [[Arca de l'Alianza]] que les tropes, empuestes pola so [[enemigu]] René Belloq, tán buscando sigilosamente. Al so estrenu'l [[12 de xunu]] de 1981, ''Raiders of the Lost Ark'' asitióse como la película con mayores ganancies del añu, según ye considerada una de les [[Películes coles mayores recaldaciones|películes coles mayores recaldaciones de tolos tiempos]].<ref name="Box Office Mojo">{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=1981&p=.htm |títulu=1981 Domestic Grosses |fechaaccesu=13 de xunetu de 2008 |autor=Box Office Mojo |idioma=inglés }}</ref> L'ésitu consiguíu pola cinta, tanto a nivel [[Crítica cinematográfica|críticu]] como [[Cultura popular|popular]], derivó na producción y llanzamientu de tres películes más avera del aventureru: ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'', ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' y ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'', que constitúin una de les series d'aventures más reconocíes na [[Historia del cine#El cine recién|historia del cine recién]].<ref name="Love2Indy">{{cita web |url=https://www.elmundo.es/suplemento/magazine/2008/449/1209549611.html |títulu Toos quieren ser Indiana Jones |fechaaccesu=10 d'avientu de 2008 |autor=Elmundo.es}}</ref><ref>{{cita web |url=http://traumwerk.stanford.edu/archaeolog/2008/03/hero_real_archaeology_and_indi.html |títulu=Hero! Real archaeology and ”Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull” |fechaaccesu=10 d'avientu de 2008 |autor=Blogue Archaeolog |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081209035152/http://traumwerk.stanford.edu/archaeolog/2008/03/hero_real_archaeology_and_indi.html |fechaarchivu=9 d'avientu de 2008 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.unav.es/fcom/mmlab/reportaxes2008/20/exitocomercial.html |títulu=Les claves del ésitu de Indiana Jones |fechaaccesu=10 d'avientu de 2008 |autor=Unav.es}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.efluxmedia.com/news_Indiana_Jones_How_to_Create_a_Successful_Movie_17980.html |títulu=Indiana Jones: How to Create a Successful Movie |fechaaccesu=10 d'avientu de 2008 |autor=eFluxMedia |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081203141210/http://www.efluxmedia.com/news_Indiana_Jones_How_to_Create_a_Successful_Movie_17980.html |fechaarchivu=3 d'avientu de 2008 }}</ref> == Producción == === Creación del personaxe === En [[1973]] George Lucas escribió ''Les aventures d'Indiana Smith'', el conceutu inicial d'una serie de películes que taría inspirada nos seriales de 1930 y 1940.<ref>{{cita llibru |apellíos= Hearn |nome=Marcus |enllaceautor=Marcus Hearn |títulu=The Cinema of George Lucas |añu=2005 |editorial=Harry N. Abrams Inc, Publishers |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn=0-8109-4968-7 |páxina=80}}</ref> Poco dempués de crear el [[bocetu]], axuntar col guionista y direutor [[Philip Kaufman]], quien dempués de delles selmanes de discutiniu introdució'l [[Arca de l'Alianza]] como principal elementu narrativu de la primer aventura.<ref name=smith /> Curiosamente, Kaufman pensó nesi oxetu en recordando una conversación que tuvo con un [[dentista]] mientres el so [[infancia]].<ref name= dentista>{{cita web |url=http://www.empireonline.com/indy/day2/ |títulu=Know Your MacGuffins |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |autor=Revista Empire - Online |fecha=23 d'abril |añu=2008 |idioma=inglés }}</ref> Sicasí, el proyeutu decayó nel intre en que'l direutor [[Clint Eastwood]] contrató a Kaufman pa dirixir ''[[The Outlaw Josey Wales]]'',<ref name="smith">Hearn, p.112–115</ref> polo que Lucas optó por abandonar la idea d'Indiana Smith y l'Arca de l'Alianza. Nel so llugar, un segundu conceutu, ''Star Wars'', empezaría a ser llargamente desenvueltu pa convertise en ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope|A New Hope]]''.<ref name="makingthetrilogy1">{{cita videu |títulu=Indiana Jones: Making the Trilogy|formatu=DVD|editorial=[[Paramount Pictures]]|añu=2003|time= capítulu 1}}</ref> En mayu de [[1977]], Lucas viaxó a [[Maui]] pa "escapar" del ampliu ésitu comercial que tuvo ''Star Wars: A New Hope''. El so amigu [[Steven Spielberg]] tamién s'atopaba ende, pasando les vacaciones tres el llanzamientu de la so película ''[[Close Encounters of the Third Kind]]''. Mientres construyía un castiellu de sable en [[Mauna Kea]], Spielberg espresó-y el so interés en dirixir una película de [[James Bond]].<ref>{{cita publicación |nome=Jim |apellíu=Windolf |títulu=Q&A: Steven Spielberg |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/02/spielberg_qanda200802?currentPage=4 |editorial=Vanity Fair |fechaaccesu=2 de febreru de 2007 |idioma=inglés}}</ref> Al escuchalo, Lucas comentó-y qu'él concibiera un personaxe "entá meyor que James Bond", asina que decidió compartir con él la so idea alrodiu de la primer aventura d'Indiana Smith. Spielberg quedó esteláu col conceutu, al cual catalogó "como una película de Bond ensin les sos [[Gadget|artiluxos]]",<ref name="mcbride">{{cita llibru |apellíos= McBride |nome=Joseph |enllaceautor=Joseph McBride |títulu=Steven Spielberg |añu=1997 |editorial=Faber and Faber |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn=0-571-19177-0 |páxines=309-322 }}</ref> anque-y comentó a Lucas que l'apellíu "Smith" nun yera'l más apropiáu pal personaxe. "OK. ¿Y qué pienses de 'Jones'?", contestó-y darréu este. Foi según el nome del aventureru camudó definitivamente a Indiana Jones. Al respeutive de "Indiana", llamatu del personaxe, surdió del nome del [[Alaskan Malamute|Malamute d'Alaska]] de Lucas.<ref name="makingthetrilogy1" /> === Redaición del guión === En [[1978]] Lucas empezó'l desenvolvimientu de ''Raiders of the Lost Ark'' (Raiders of the Lost Ark), títulu de la primer aventura de Jones, coles mesmes que la siguiente aventura de ''Star Wars'' (''[[Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back|The Empire Strikes Back]]''), siendo sofitáu pol guionista [[Lawrence Kasdan]] y el productor [[Frank Marshall]]. Mientres una rutina diaria de nueve hores —dende'l 23 al 27 de xineru d'esi mesmu añu— Lucas, Kasdan y Spielberg aldericaron alrodiu de la trama y les propuestes visuales de ''Raiders''. Nel alderique, Spielberg propunxo la persecución de Jones por una enorme roca,<ref name="makingthetrilogy1" /> inspirándose na [[historieta]] ''The Seven Cities of Cibola'', de [[Carl Barks]],<ref>Más tarde, Lucas reconocería que la idea del mecanismu del ídolu sagráu nes escenes iniciales de la película, al igual que les trampes del templu, tán basaes en delles historietes del personaxe de [[The Walt Disney Company|Disney]] [[Scrooge McDuck]].</ref><ref name="Barks">{{cita llibru |apellíos= Summer |nome=Y. |títulu=Walt Disney's Uncle $crooge McDuck: His Life and Times by Carl Barks |añu=1981 |editorial=Celestial Arts |idioma=inglés }}</ref><ref name="Barks2">{{cita llibru |apellíos= Andrae |nome=T. |títulu=Carl Barks and the Art of the Disney Comic Book |añu=2006 |editorial=Univ. Press of Mississippi |idioma=inglés}}</ref> ente que Lucas suxirió la introducción d'un [[submarín]], un [[monu]] faciendo'l [[saludu nazi]] y l'enfrentamientu ente Marion ya Indiana en [[Nepal]].<ref name="mcbride" /> Pa redactar el primer borrador, Kasdan usó una trescripción de cien páxina de les sos conversaciones.<ref>Hearn, p.122–123</ref> El guión foi concluyíu dempués de seis meses.<ref name="makingthetrilogy1" /> Dalgunes de les aportaciones señalaes pol guionista fueron esaniciaes, tales como la persecución nel interior d'una mina,<ref name="Guión">{{cita web |url=http://www.movie-page.com/scripts/Raiders-of-the-Lost-Ark.html |títulu=Raiders of the Lost Ark - Screenplay (Revised Third Draft) |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Medway Productions |coautores=Lawrence Kasdan |añu=1979 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081206002030/http://www.movie-page.com/scripts/Raiders-of-the-Lost-Ark.html |fechaarchivu=6 d'avientu de 2008 }}</ref> un escape en [[Shanghai]] n'usando un [[gong]] como escudu,<ref name="Guión" /> y el saltu d'un avión per mediu d'una balsa —anque toes seríen utilizaes pa la siguiente película de la serie—.<ref name="makingthetrilogy1" /> Mientres el procesu de redaición del escritu, que s'estendió a cinco borrador antes del definitivu, esistíen desalcuerdos con al respeutive de la personalidá del personaxe. Lucas ver como un ''playboy'' de la política, ente que Spielberg y Kasdan enfocar na [[Dualismo|dualidad]] de profesor y aventureru como elementos que-y apurríen complexidá a la hestoria. Amás, Spielberg deseyaba da-y al personaxe dalgunos detalles "escuros", al describilo primeramente como un alcohólicu similar al personaxe Fred C. Dobbs en ''[[The Treasure of the Sierra Madre]]''—. La so descripción foi refugada en posteriores revisiones del escritu de Kasdan.<ref name="mcbride" /> Otra de les sos concepciones foi la d'un brazu robóticu que tendría l'antagonista Toht, puntu de vista que Lucas refugaría al percibilo como elementu de la [[ciencia ficción]]. El dibuxante d'historietes [[Jim Steranko]] foi contratáu pa crear ilustraciones mientres el procesu de pre-producción, les mesmes qu'inspiraríen a Spielberg pa determinar la vistimienta y personalidá de Indiana Jones.<ref name="twenty-five">{{cita publicación |títulu=Raiders of the Lost Ark: An Oral History |url=http://www.empireonline.com/indy/day3/ |editorial=Revista Empire - Online |fechaaccesu=24 d'abril de 2008 |idioma=inglés}}</ref> === Rodaxe === [[Ficheru:Wailua River, Kauai.jpg|thumb|[[Ríu Wailua]], na isla de [[Kauai]], [[Ḥawai]], llugar de rodaxe de la escena inicial.]] Nun principiu, ''Raiders of the Lost Ark'' foi refugada por diverses [[Estudiu de cine|distribuidor]], pos los sos executivos consideraben que l'argumentu yera demasiáu "estravagante" y la película bien costosa pa producila. Col tiempu, [[Paramount Pictures]] decidiría financiar la película, en llegando a un alcuerdu con Lucas pa producir cuatro películes más alrodiu d'Indiana Jones. N'abril de [[1980]], el guión final de Kasdan foi usáu pa empezar la producción nos estudios Elstree, d'[[Inglaterra]]. Lucas encargar de caltener baxos los costos riquíos mientres el procesu. Pa llogralo, Spielberg y él determinaron que ''Raiders'' tenía de siguir l'estilu artísticu de les series de televisión sabadiegues, carauterizaes por escenes rápides y simples».<ref name="lucas prod">Hearn, p.127-134</ref><ref name="makingthetrilogy2">{{cita videu |títulu=Indiana Jones: Making the Trilogy|formatu=DVD|editorial=[[Paramount Pictures]]|añu=2003|time=capítulu 2}}</ref> «Nunca fiximos más de trenta tomes mientres el rodaxe; de normal yeren cuatro. Asina que foi una película silenciosa, na que filmamos solo lo que precisábamos, non bagazos,» comentó al respeutu Spielberg. «Si tuviera más tiempu y dineru, convertiríase nuna película pretenciosa». Como datu interesáu, Lucas encargar de dirixir n'ocasiones la segunda unidá de la producción.<ref name=time>{{cita publicación |nome=Richard |apellíu=Schickel |títulu=Slam! Bang! A Movie Movie |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,949205-1,00.html |editorial=[[Time (revista)|Time]] |fechaaccesu=19 de xineru de 2008 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080203085641/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,949205-1,00.html |archivedate=2008-02-03 }}</ref> El rodaxe empezó'l [[23 de xunu]] de [[1980]] en [[La Rochelle|La Rochelle, Francia]]. La primer escena en ser grabada foi la del submarín nazi,<ref name="lucas prod" /> que fuera arrendáu a la producción de ''[[Das Boot]]''. Cabo mentar que l'[[U-Boot]] arrendáu fuera realmente utilizáu mientres la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref name="makingthetrilogy2" /> Les siguientes escenes, rellacionaes col Pozu de les Almes» y el chigre de Marion Ravenwood,<ref name="world">{{cita web |url=http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20060818/index.html |títulu=Around the World with Indiana Jones |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |autor=Marco Fromter |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070329015638/http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20060818/index.html |fechaarchivu=29 de marzu de 2007 }}</ref> fueron filmaes nos estudios Elstree.<ref name="lucas prod" /> Pa recrear el Pozu de les Almes», l'equipu de producción riquió 10&nbsp;000 [[Serpentes|culiebres]], de les cualos solo yeren venenoses les [[cobra|cobres]] —mientres la grabación, un integrante del equipu foi mordíu por una [[Pythonidae|pitón]]—.<ref name="makingthetrilogy2" /> L'alcuentru cercanu ente Indiana y la cobra foi asemeyáu dempués de poner una placa de vidriu ente l'actor y el reptil.<ref name="makingthetrilogy2" /><ref>Lo anterior pue ser reparáu parcialmente na película, xusto cuando la lluz reflexar n'unu de los ángulos de la cámara.</ref> A diferencia del so personaxe, Harrison Ford nun lu tarrez a les culiebres, polo que Spielberg nun tuvo qu'esmolecese al respeutu. Sicasí, dempués de mirar toles que fueron asitiaes pa la escena, munches d'elles arrodiándolo, Ford espresó que casi lo faíen devolver».<ref name="makingthetrilogy2" /> Otra de tomar que fueron grabaes nel llugar foi la de les [[Theraphosidae |tarántula]]s, al entamu de la película. L'actor [[Alfred Molina]] tuvo que ponese delles sobre'l so cuerpu, pero al entamu nun se movíen. P'afalales, l'equipu introdució un exemplar fema. Tocantes a la enorme roca qu'escuerre a Jones nel templu, foi construyida con [[fibra de vidriu]] y midía cuatro [[metros]] de [[diámetru]]. Spielberg taba tan impresionáu cola obra de Reynolds, el diseñador de producción, que-y pidió amontar la quince metros más.<ref>{{cita videu|people= Norman Reynolds (diseñador de producción) |títulu=Making the Trilogy|medium= DVD|time= 17:40|quote= "Steven preguntó '¿Por qué nun faemos otra que sía 15 metros más grande?' De xacíu, y facer."}}</ref> [[Ficheru:Sidi Bouhlel 1.jpg|thumb|left|En [[Sidi Bouhlel]], nel desiertu de [[Tunicia]], se filmaron les escenes ambientaes n'Exiptu.]] Toles escenes n'[[Exiptu]] en realidá se filmaron en [[Tunicia]], cuidao qu'en nengún momentu ve monumentu dalgunu reconocible y yá conocíen el país. Ello ye que la mayor parte de los sets de grabación fueren usaos en ''Star Wars: A New Hope'' (específicamente, nes escenes de [[Tatooine (Star Wars)|Tatooine]]).<ref name="makingthetrilogy2" /> En realidá, el [[Cañón (xeomorfoloxía)|cañón]] qu'apaez na película ye'l mesmu nel que [[R2-D2]] foi atacáu por ''jawas''.<ref name="makingthetrilogy2" /> Por cuenta de les altes [[temperatura|temperatures]] y al riesgu de contraición d'enfermedaes, el rodaxe nel llugar resultó una esperiencia severa». Dellos actores y personal téunico carecieron,<ref name="makingthetrilogy2" /> anque Spielberg foi unu de los pocos que nun lo fixo, pos consumía comida enlatada tol tiempu.<ref name="makingthetrilogy2" /> Por causa de esti tipu d'anécdotes, Spielberg volvió programar el plan de filmación en Túnez, que la so duración yera d'un mes y mediu a namái cuatro selmanes y media. Cola cuenta de cumplir la nueva asignación, dalgunos de los siguientes segmentos fueron [[Improvisación|improvisaos]]. Ente ellos tán cuando Marion ponse un [[vistíu]] ya intenta fuxir del campamentu nazi y la engarradiella na base aérea. En rellación con esta postrera, Ford esgañóse'l [[lligamentu cruzáu anterior]] de la pierna esquierda, dempués de ser pilláu pola rueda d'un [[aeroplanu]]. Entá col accidente, nun aceptó ser vistu por un médicu y optó por asitiar se un pocu de [[xelu]] sobre la rodía.<ref name="makingthetrilogy2" /> Les escenes del enfrentamientu ente Jones y los siguidores de Hitler fueron grabaes en [[Kairouan]]. Nesos momentos Ford carecía [[disentería]], polo cual nel segmentu en que s'enfrenta col llátigu a un rival que portaba [[espada]], decidió sacar un [[revólver]] pa dispara-y. Intres antes, díxo-y al direutor: «¿Por qué non a cencielles -y disparo?», a lo que Spielberg aportó.<ref>{{cita web |url=http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20040113/index.html |títulu=The Urban Legends of Indiana Jones |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |autor=Sitio oficial de Indiana Jones |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612222640/http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20040113/index.html |fechaarchivu=12 de xunu de 2007 }}</ref> La segunda unidá de direición encargar de realizar toes tomar basaes nos ''[[storyboard]]s'', ente que Spielberg encargar de filmar aquelles nes que se precisaren acercamientos a la cara de Ford.<ref name="makingthetrilogy2" /> Tomar del vuelu de Indy nun avión [[Douglas DC-3]] fueron tomaes de la película ''[[Horizontes perdíos (película de 1937)|Lost Horizon]]'', al igual qu'una escena nuna cai que orixinalmente fuera considerada pa ''[[Hindenburg (película)|Hindenburg]]''.<ref name=time /> Les [[escalera|escaleres]] de [[Washington, D.C.]] fueron filmaes nel [[conceyu]] de [[San Francisco (California)|San Francisco]].<ref>L'esterior de Washington, D.C. nun fuera incluyíu nes ediciones iniciales. Terminó siendo amestáu n'apaeciendo nos bocetos iniciales del guión de Kasdan como secuencia pa rematar la rellación sentimental ente Marion ya Indiana.</ref> La Universidá del Pacíficu, en California, foi utilizada pa los esteriores de la universidá na que Jones trabaya. El so salón de clases y el cuartu onde parola colos representantes del gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] fueron tomaos d'una escuela pa muyeres n'Inglaterra, ente que los esteriores del so llar fueron grabaos en [[San Rafael, California]].<ref name="world" /> Delles otres de les secuencies iniciales fueron tomaes en [[Kauai|Kauai, Ḥawai]], onde Spielberg remató'l rodaxe, que duró un total de 73 díes.<ref name="mcbride" /><ref name="lucas prod" /><ref>{{cita web |url=http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20060612/indexp4.html |títulu=Twenty-Five Reasons to Watch Raiders Again |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Sitio oficial de Indiana Jones |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070610051833/http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/f20060612/indexp4.html |fechaarchivu=10 de xunu de 2007 }}</ref> === Escenes esaniciaes === Al rematar el procesu de rodaxe, [[Michael Kahn]] foi l'encargáu d'editar el material grabáu por Spielberg, que'l so conteníu duraba casi 180 [[minutu|minutos]], cola premisa d'amenorgalo a menos de dos hores (120 minutos).<ref name="edicion" /> Acompañáu de Lucas, una de les primeres aiciones que fizo Kahn foi esaniciar siete minutos de la primer metá de ''Raiders'' (na so versión orixinal) con tal de faela más «sólida y risondera».<ref name="edicion" /> Al rematar el procesu d'edición el direutor unviólu a Lucas el montaxe final pa la so revisión. Un día dempués, este llamó a Spielberg y díxo-y: «Yá te habíalo dichu antes, realmente yes un bon [[Direutor de cine|direutor]]».<ref name="edicion">{{cita web |url=http://www.theraider.net/films/raiders/making_6_postproduction.php |títulu=The Making of -Chapter 6: Concluding the adventure |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=TheRaider.net |idioma=inglés }}</ref> De siguío, les escenes inédites que fueron grabaes pa la película y les razones poles que Kahn, Lucas y Spielberg decidieron esaniciales:<ref>{{cita llibru |apellíos= Cotta Vaz |nome=Mark |títulu=From Star Wars to Indiana Jones: The Best of the Lucasfilm Archives |añu=1994 |editorial=Chronicle Books |allugamientu=Universidá de Virginia |idioma=inglés |isbn=0-8118-0997-8 |páxina=208}}</ref><ref>Lucasfilm Magacín: xunetu/agostu de 2001 - exemplar Non. 30</ref> * Nel chigre Raven, Marion Ravenwood cúntalu a Indy sobre les causes de la muerte del so padre, concluyendo en que los últimos dos años fueron realmente difíciles pa ella. A otru día, xustu antes d'apurri-y el medallón, Marion cueye de la chaqueta a Indy pa besalo. Los segmentos fueron retayaos pa evitar que la escena fuera demasiáu estensa. * En principiu, l'enfrentamientu ente l'espadachín d'[[El Cairu]] y Indy tenía de ser estensu pos arreyaba que'l protagonista usara'l so llátigu pa defensa propia. Sicasí, Ford decidió a cencielles dispara-y, pos sufría de problemes intestinales y fatiga, y per otra parte la escena nun fuera completada mientres la sesión de ''[[storyboard]]''. * Los riesgos fatales de tocar l'Arca o ver direutamente'l so interior al abrir yeren dos aspeutos que Indy conocía perbién pos n'El Cairo echarlo nuna de les escenes. Cuando tán nel "Pozu de les Almes", Sallah evita tocala pos sabe que podría morrer si facer. Sicasí, esto nun ye reveláu en tola película sinón hasta les escenes finales en que les tropes abren l'Arca y muerren trágicamente; Indy recuerda que nun tien de mirar el conteníu sobrenatural de l'Arca y opta por cerrar los güeyos. * Cuando Sallah ye prindáu poles tropes nazis y abandona a Indiana nel "Pozu", los nazis llevar al so campamentu y ordenar que-yos sirva agua d'un pozu. El segmentu foi esaniciáu por cuenta de qu'había enforma fumu na escena y este escurecía a los actores. * Los nazis deciden executar a Sallah y encamiénten-y la xera a un mozu soldáu de les sos tropes. Emocionalmente riquía que'l soldáu decidir ente matar a Sallah o nun faelo, creando un [[Clímax (narrativa)|momentu intensu]] na conciencia del espectador. Foi esaniciada por ser demasiáu estensa. * Al escapar del "Pozu", Indy y Marion atopar con un guardia árabe na salida. Mientres un par de segundos, el guardia y l'aventureru confrontan miraes y depués Indy a cencielles noquiar pa dexalo inconsciente. A diferencia de les demás escenes recortaes, esta solo foi editada (n'unu de los ángulos de la película puede reparase al guardia esmorecíu na salida del "Pozu", ensin esplicación aparente). * Pa engabitar al submarín nazi mientres la so inmersión, Indiana usa'l so llátigu pa suxetar al [[periscopiu]] del mesmu y asina llogra viaxar nes fondures. Por cuenta de problemes de [[loxística]] (cómo aguantó la respiración tou esi tiempu), la escena foi esaniciada. === Efeutos especiales y soníu === Los [[efeutos especiales]] de la película fueron creaos por [[Industrial Light & Magic]]. La secuencia col mayor númberu d'efeutos ye na que l'Arca de l'Alianza ye abierta polos nazis, lo cual condució a la lliberación de la fuercia sobrenatural que moraba nel so interior. De manera subsecuente, la trama riquió delles simulaciones rellacionaes colos efeutos que tuvo la revelación del conteníu mentáu. Pal derretimiento de la cabeza de Toht, l'equipu recurrió a la esposición de [[gelatina]] y un modelu de [[yelsu]], cola forma de la cabeza del actor [[Ronald Lacey]], a una llámpara calorífica. El segmentu foi grabáu, de la mesma, con una cámara sumergible. De la mesma manera, l'españíu de la cabeza de Dietrich foi creáu con un modelu buecu al cual espulsárase-y l'aire de la parte interna. Para tomar de los espíritus, estos fueron grabaos sol [[agua]] col fin de brinda-y un efeutu [[pantasma]]górico a la escena.<ref name="magic">{{cita videu |títulu=The Light and Magic of Indiana Jones | formatu= DVD | editorial= [[Paramount Pictures]] | añu= 2003}}</ref> El supervisor de los efeutos de soníu, [[Ben Burtt]], prefirió trabayar la mayor parte del tiempu nun estudiu especializáu (''foley-studio''), al considerar "la importancia que significaba filmar una película basada nos seriales de Republic Pictures". En primer instancia, escoyó un [[rifle]] pa reproducir el soníu del revólver de Indiana Jones. P'asemeyar distintos [[Puñetazo|golpes]], el so equipu utilizó chaquetes de cueru, [[manopla|manoples]] y un [[bate]] de [[béisbol]]; los ruíos del deslizamiento de les culiebres, na escena del "Pozu de les Almes", fueron grabaos mientres los deos de delles persones movíense dientro d'una [[Cazuela (recipiente)|cazuela]] cubierta con [[quesu]], según col contautu d'esponxes y [[cementu]]. El soníu que s'escucha cuando l'Arca ye abierta ye realmente l'eslizamientu de la tapa de la cisterna d'un sanitariu. Finalmente, Burtt emplegó un [[sintetizador]] pa manipoliar les distintes grabaciones que llogró; nel procesu, encargaríase tamién d'entemecer el [[Ecollocalización|biosónar]] de dalgunos [[Delphinidae|delfines]] y los berros de [[Otariinae|lleones marinos]] pa producir les voces de los espíritus.<ref name= soníu>{{cita videu |títulu=The Sound of Indiana Jones | formatu= DVD | editorial= [[Paramount Pictures]] | añu= 2003}}</ref> === Banda sonora === {{VT|Bandes sonores de la serie Indiana Jones}} {{cita|Nos años 1980 y 1990, John Williams vieno ocupar brutalmente el lideralgu que-y perteneciera a [[Henry Mancini]] poles sos composiciones. Arduamente, ganóse esa distinción con atanantes bandes sonores, como la de la triloxía orixinal de [[Star Wars]] y el ciclu de Indiana Jones, esti postreru consideráu un tributu de Spielberg a los seriales representativos de la so mocedá. En ''Raiders'' llogra sensibilizanos, convirtiendo a la so banda sonora nun clásicu musical del cine.|[[Amazon.com]].<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/gp/product/product-description/B0000001AE |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981 Film) [SOUNDTRACK] |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Amazon.com |idioma=inglés }}</ref>}} [[Ficheru:John Williams scoring Raiders.jpg|thumb|Pola so composición de la banda sonora de la película, qu'incluyó per primer vegada a la popular "Raiders' March",<ref name= cola /> [[John Williams (compositor)|John Williams]] llogró una nominación a los [[premiu Óscar]].]] El compositor [[John Williams (compositor)|John Williams]] foi quien s'encargó de crear la [[banda sonora]] de la película, que'l so conteníu presentaba, per primer vegada, a la conocida ''[[Raiders' March]]'' (''Marcha de los cazadores'' en castellán), que simbolizó a Indiana Jones nel ámbitu popular."<ref name= cola>De magar, la composición foi usada a en tola serie, según en cualesquier [[multimedia]] rellacionada col personaxe.</ref> Orixinalmente, Williams escribiera dos versiones distintos pa la tema central de ''Raiders of the Lost Ark''. De cuenta que a Spielberg prestáron-y dambes, tuvo que xuniles pa crear la versión definitiva.<ref>{{cita videu|people=John Williams |títulu=The Music of Indiana Jones|formatu=[[DVD]]|editorial=[[Paramount Pictures]]|añu=2003}}</ref> Les composiciones fueron grabaes en febreru de 1981, interpretaes pola [[Orquesta Sinfónica de Londres]] y distribuyíes por [[Columbia Records]]. En principiu, taba compuesta d'once tarrezas, anque en 1995 foi rellanzada con trenta minutos adicionales de conteníu inédito, lo qu'anició la introducción d'once nuevos temes y la estensión de delles pistes orixinales. El rellanzamientu sería siguíu por una nuevu grabación de toles pistes, na coleición "The Indiana Jones Trilogy", el 21 de xineru de 2003. Sicasí, esta nun ye considerada oficial.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/r620611 |títulu=Indiana Jones Trilogy - John Williams |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Allmusic |idioma=inglés }}</ref> La tema respigante y apocalíptico de l'Arca de l'Alianza y la melodía romántica de Marion y Indy formen parte tamién de la banda sonora de la película, lo que-y valdría a resultar nomada a "[[Óscar a la meyor banda sonora|meyor banda sonora]]" nos [[premiu Óscar]].<ref>Perdió contra la composición de [[Vangelis]] pa ''[[Chariots of Fire]]''.</ref> == Argumentu == La trama desenvolver en [[1936]]. Mientres l'[[Alemaña Nazi]] sigui [[Alemaña Nazi#Expansionismo nazi|espandiendo'l so reináu de terror]], [[Adolf Hitler]] ta somorguiáu nuna busca p'atopar el [[Arca de l'Alianza]], na que se topen guardaos los [[diez mandamientos]], que los sos poderes sobrenaturales, d'alcuerdu a una [[lleenda]], pueden esaniciar a exércitos na so totalidá. El [[Política de los Estaos Xuníos|gobierno de los Estaos Xuníos]] quier atopar l'Arca primero que Hitler y pallo deciden unviar al Dr. Henry Jones (Indiana Jones), un profesor d'[[arqueoloxía]], quien acaba de tornar d'una fallida espedición que tenía como oxetivu recuperar un ídolu sagráu de les xungles suramericanes. Indiana viaxa a [[Patan (Nepal)|Patan]] ([[Nepal]]), onde se realcuentra con [[Marion Ravenwood]], una formosa y atrevida muyer que tiempo antes fuera'l so amante. Reticente a sofitalo, nun principiu, ella decide xuníse-y y sigui-y la pista a los nazis. Dambos viaxen a [[El Cairu|El Cairo, Exiptu]], onde Marion convertir na [[víctima]] aparente d'un atentáu perpetáu orixinalmente en contra d'Indiana, nel cual créese que fina. Mientres la so persecución polos siguidores de Hitler, Jones enterar de que'l so [[enemigu]] René Belloq, un saquiador de tumbes [[Francia|francés]], foi contratáu polos nazis pa emponer a estos na busca de l'Arca. Peligrosamente, Indy llogra infiltrarse nes escavaciones llevaes a cabu poles tropes nazis y afaya "el Pozu de les Almes", llugar nel que se caltuvo históricamente despinta l'Arca. En enterándose de que Marion nun morrió, dambos vuelven faer equipu pa xunise a Sallah y recuperar l'oxetu de cultu. Consiguen l'arca, pero son sorprendíos n'alta mar, onde Belloq y les tropes nazis consiguen atrapalos. Dempués lleven a cabu un ritual pa revelar el conteníu sobrenatural del oxetu. Indy y Marion son obligaos a formar parte de la ceremonia. En revelándose el conteníu sobrenatural, Indy convence a Marion de cerrar los güeyos y evitar abrir mientres los sucesos. Nel procesu, tolos nazis que se topaben nel sitiu, xunto a Belloq, muerren absorbíos pola fuercia sobrenatural. A la fin, l'Arca ye llevada a [[Estaos Xuníos]], onde ye guardada nun almacén secretu. == Repartu == {{AP|Personaxes de Indiana Jones}} [[Ficheru:Harrison Ford by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|upright=0.7|[[Harrison Ford]] ([[Indiana Jones]] na película).]] * [[Harrison Ford]] como [[Indiana Jones]]. Profesor d'[[arqueoloxía]] que frecuentemente tien aventures nes cualos tien d'atopar estrañes [[Antigüedá (oxetu)|antigüedaes]]. Al entamu de la trama, espresa'l so escepticismu a lo [[sobrenatural]], pero n'afayando l'Arca de l'Alianza camuda de paecer. Spielberg foi quien suxirió a Harrison, sicasí Lucas negar nel supuestu de que nun quería qu'él se convirtiera nel so "Bobby De Niro", ye dicir "l'actor col que trabayu en toles mios películes" (en referencia al direutor [[Martin Scorsese]], quien trabayaba regularmente con [[Robert De Niro]]).<ref name="makingthetrilogy1" /> Col fin d'[[Casting|escoyer al actor más apropiáu]], que d'alcuerdu a Lucas "tendría de ser daquién pocu conocíu entá", se fizo una audición a [[Tim Matheson]], [[Peter Coyote]], [[John Shea]] y [[Tom Selleck]]. Como resultancia del procesu, Selleck foi quien llogró la considerancia pa interpretar a Indiana Jones, sicasí él nun s'atopaba disponible debíu al contratu que tenía na [[serie de televisión]] ''[[Magnum, P.I.]]''<ref name="makingthetrilogy1" /> En xunu de 1980, tres selmanes antes d'empezar el rodaxe,<ref name="facts and trivia">{{cita web |url=http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/news20031014.html |títulu=Facts and trivia of the lost ark |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |autor=Sitio oficial de Indiana Jones |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070518230319/http://www.indianajones.com/raiders/bts/news/news20031014.html |fechaarchivu=18 de mayu de 2007 }}</ref> Spielberg intentó nuevamente convencer a Lucas d'escoyer a Ford, solo dempués de que los productores [[Frank Marshall]] y [[Kathleen Kennedy]] repararen la so actuación como [[Han Solo]] en ''The Empire Strikes Back''.<ref name="lucas prod" /> [[Ficheru:Karen Allen1.JPG|thumb|upright=0.7|[[Karen Allen]] (Marion Ravenwood na película).]] * [[Karen Allen]] como [[Marion Ravenwood]]. Interés románticu d'Indiana y fía de Abner Ravenwood (mentor de Indy), que tien un [[chigre]] en [[Nepal]], llamáu "Raven". Allen foi escoyida tres audicionar con Tim Matheson y John Shea —Spielberg considerar dende la so interpretación en ''National Lampoon's Animal House''—. Previu a la so eleición, [[Sean Young]] fizo una audición tamién,<ref name="makingthetrilogy1" /> y [[Debra Winger]] refugó'l papel.<ref>{{cita publicación |nome=Gregory |apellíu=Kirschling |coautores=Jeff Labrecque |títulu=Indiana Jones: 15 Fun Facts |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20183746,00.html |editorial=Entertainment Weekly |fechaaccesu=15 de marzu de 2008 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080315001327/http://www.ew.com/ew/article/0,,20183746,00.html |archivedate=2008-03-15 }}</ref> * [[Paul Freeman]] como Rene Belloq. Arqueólogu enemigu d'Indiana que ye contratáu polos [[nazi]]s p'atopar l'Arca de l'Alianza, cola cual busquen faese "invencibles". En realidá, Belloq desea aprovechar la oportunidá de llograr los poderes llexendarios del oxetu, más qu'ayudar a Hitler y les sos tropes. * [[Ronald Lacey]] como'l [[Mayor]] Toht. Miembru de la [[Gestapo|policía secreta Nazi]] que tien como misión secuestrar a Marion pa roba-y un amuleto, que tien la capacidá de descifrar la llocalización exacta de l'Arca. El direutor escoyó a Lacey por cuenta de que recordólu a [[Peter Lorre]].<ref name="makingthetrilogy1" /> Previu a la so eleición, [[Klaus Kinski]] foi consideráu, pero esti lo refugó al determinar que "el guión yera aburrible".<ref>{{cita publicación |nome=Glenn |apellíu=Whipp |títulu=Keeping up with Jones |url=http://thechronicleherald.ca/ArtsLife/1057438.html |editorial=Halifax Chronicle-Herald |fechaaccesu=22 de mayu de 2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090309014753/http://thechronicleherald.ca/ArtsLife/1057438.html |fechaarchivu=9 de marzu de 2009 }}</ref> * [[John Rhys-Davies]] como Sallah. Consideráu como "el meyor espertu n'escavaciones d'[[El Cairu]]", foi contratáu polos nazis p'ayudar a escavar en [[Tanis (Exiptu)|Tanis]]. Omitiendo'l so conveniu coles tropes enemigues, Sallah ye amigu de Indiana Jones y decide ayudar a infiltrarse nes escavaciones. Orixinalmente, Spielberg quería a [[Danny DeVito]] pa interpretar al personaxe pero esti nun pudo por conflictos d'axenda, asina que Spielberg escoyó a Rhys-Davies dempués de reparalo na [[miniserie]] ''Shōgun''.<ref name="makingthetrilogy1" /> * [[Denholm Elliott]] como'l Dr. Marcus Brody. Propietariu d'un [[muséu]] que merca caúna de les [[antigüedaes]] qu'atopa Indy nes sos aventures pa esponeles nel edificiu. Cuando'l gobiernu de los [[Estaos Xuníos]] contautar pa recuperar l'Arca, Brody dirixir con Indiana Jones. Spielberg escoyó a Elliott, pos se consideraba un gran ''[[Fanatismu|fan]]'' d'él.<ref name="makingthetrilogy1" /> * [[Wolf Kahler]] como'l Coronel Dietrich. Principal [[villanu]] de la película. Ye un despiadáu oficial nazi qu'encabeza la misión de l'Arca de l'Alianza. * [[Alfred Molina]] como Satipo. Unu de los guíes de Indiana Jones nes [[xungla|xungles]] de [[Suramérica]], al entamu de ''Raiders''. Pola so ambición y traición, muerre nuna de les trampes del templu, dempués d'intentar roba-y a Indy l'ídolu doráu que buscaben. Ente otres apaiciones secundaries destaca la del actor [[Vic Tablian]], quien interpreta a Fuécara y "Monkey man", home ensin escupulicios con un coraxosu [[monu]] como aliáu. Amás, nun [[cameo]], Frank Marshall decidió apaecer como un pilotu (na secuencia d'engarradiella sobre'l [[aeroplanu]]), pos los [[Doble (cine)|dobles]] taben enfermos nesi intre. Por cuenta de les altes temperatures que prevalecíen mientres el rodaxe de la escena, Marshall bromió diciendo que "taben a más de 140 graos".<ref name="makingthetrilogy1" /><ref>Nun s'especifica si correspuenden a graos [[Grau Fahrenheit|Fahrenheit]] o [[Grau Celsius|centígrados]].</ref> Per otru llau, [[Pat Roach]] apaez interpretando a unu de los acompañantes de Toht al llegar al chigre de Marion. Como datu trivial, Roach tuvo la oportunidá d'asemeyar ser asesináu en más d'una ocasión, un singular detalle na [[cinematografía]].<ref>{{cita videu |títulu=The Stunts of Indiana Jones | formatu= DVD | editorial= [[Paramount Pictures]] | añu= 2003}}</ref> Finalmente, y al igual que Marshall, el supervisor d'[[efeutos especiales]], [[Dennis Muren]], fixo un cameo na película (na escena del avión que tresllada a Indiana escontra Nepal).<ref name="magic" /> == Receición == === Recaldación === ''Raiders of the Lost Ark'' foi estrenada'l [[12 de xunu]] de [[1981]], empecipiando recaldaciones con 8&nbsp;305&nbsp;823 [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]] mientres la so primer fin de selmana de proyeición n'[[Estaos Xuníos]].<ref>{{cita publicación |títulu=Box Office / business for Raiders of the Lost Ark |url=https://www.imdb.com/title/tt0082971/business |editorial=IMDb |fechaaccesu=30 d'avientu de 2008 |idioma=inglés}}</ref> Llogró un total de 384&nbsp;140&nbsp;454 USD a nivel mundial (242&nbsp;374&nbsp;454 USD n'Estaos Xuníos y 141&nbsp;766&nbsp;000 USD de recaldación internacional),<ref name="Box Office Mojo" /> convirtiéndose na película con mayores ganancies d'esi añu.<ref name="Box Office Mojo" /> A partir d'entós, ye considerada como una de les venti películes con mayores recaldaciones de tolos tiempos (cifres afeches por [[inflación]]).<ref name="Box Office Mojo Alltime Adjusted">{{cita publicación |títulu=Box Office Mojo Alltime Adjusted |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm |editorial=Vanity Fair |fechaaccesu=13 de xunetu de 2008 |idioma=inglés}}</ref> Amás, ye catalogada como la quinta [[Cine d'aventures|película d'aventures]] con meyores resultaos en taquilla,<ref name="Adventurers">{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=adventureperiod.htm |títulu=ADVENTURE - PERIOD (1980 - Present) |fechaaccesu=20 d'avientu de 2008 |autor=Box office mueyo |idioma=inglés }}</ref> al igual qu'una de les cinco películes más esitoses nel xéneru ''busca d'ayalgues'' (del términu n'inglés, ''Treasure Hunt'').<ref name="Treasures">{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/genres/chart/?id=treasurehunt.htm |títulu=Treasure Hunt Movies |fechaaccesu=30 d'avientu de 2008 |autor=Box office mueyo |idioma=inglés }}</ref> Tocantes a la so recaldación internacional, ''Raiders of the Lost Ark'' llogró 5&nbsp;220&nbsp;398 [[Euru|EUR]] n'[[España]] (con fecha de estrenu al [[5 d'ochobre]] de 1981),<ref>N'España, la película recibió'l títulu rexonal de ''Raiders of the Lost Ark''.</ref><ref name="España">{{cita web |url=http://www.cineol.net/pelicula/1148_En-Busca-de l'Arca Perdida |títulu=Raiders of the Lost Ark|fechaaccesu= 2009 |autor=Cineol}}</ref> amás d'atender almisiones por 6&nbsp;397&nbsp;117 EUR en [[Francia]] y 1&nbsp;201&nbsp;930 EUR en [[Suecia]].<ref name="Box Office Mojo" /> Cuntó con dos rellanzamientos n'Estaos Xuníos; el primeru foi estrenáu'l [[16 de xunetu]] de [[1982]], llogrando ganancies totales de 21&nbsp;437&nbsp;879 USD (mientres la so presentación en 1&nbsp;330 sales de cine),<ref name="Firstr">{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=raiders82.htm |títulu=Raiders of the Lost Ark (Re-issue)(1982) |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Box office mueyo |idioma=inglés }}</ref> ente que'l postreru foi'l [[25 de marzu]] de [[1983]], con recaldaciones de 11&nbsp;374&nbsp;454 USD (siendo proyeutáu en 628 sales).<ref>{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=raiders83.htm |títulu=Raiders of the Lost Ark (Re-issue)(1983) |fechaaccesu=6 de xineru de 2009 |autor=Box office mueyo |idioma=inglés }}</ref> Previu al estrenu de ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'', l'estrenu orixinal de ''Raiders of the Lost Ark'' yera'l que rexistraba mayores beneficios na serie. {| class="collapsible collapsed" style="width:100%; border:1px solid #cedff2; background:#F5FAFF" |- ! align="center" | Feches internacionales d'estrenu |- | {{Columnes}} {| {{tablaguapa}} !align="center"|País !align="center"|Fecha d'estrenu |- |align="left"|{{GER}} |align="right"|Xueves 29 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{ARG}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{AUS}} |align="right"|Xueves 13 d'agostu de 1981 |- |align="left"|{{AUT}} |align="right"|Vienres 30 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{BEL}} |align="right"|Miércoles 9 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{BLZ}}<br/>{{CRI}}<br/>{{SLV}}<br/>{{GUA}}<br/>{{HND}}<br/>{{NIC}}<br/>{{PAN}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{BRA}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{CHI}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{COL}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{DAN}} |align="right"|Vienres 15 de xineru de 1982 |- |align="left"|{{ECU}} |align="right"|Miércoles 23 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{EGY}} |align="right"|Llunes 21 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{ESP}} |align="right"|Llunes 5 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{USA}}<br/>{{CAN}} |align="right"|Vienres 12 de xunu de 1981 |- |align="left"|{{PHI}} |align="right"|Miércoles 24 de febreru de 1982 |- |align="left"|{{FIN}} |align="right"|Vienres 18 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{FRA}} |align="right"|Miércoles 16 de setiembre de 1981 |} {{Nueva columna}} {| {{tablaguapa}} !align="center"|País !align="center"|Fecha d'estrenu |- |align="left"|{{GRE}} |align="right"|Vienres 18 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{HKG}} |align="right"|Xueves 21 de xineru de 1982 |- |align="left"|{{IND}} |align="right"|Vienres 11 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{ISR}} |align="right"|Vienres 9 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{ITA}} |align="right"|Vienres 9 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{JPN}} |align="right"|Sábadu 5 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{LIB}} |align="right"|Llunes 28 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{MAL}} |align="right"|Xueves 12 de payares de 1981 |- |align="left"|{{MEX}} |align="right"|Xueves 17 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{NOR}} |align="right"|Xueves 8 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{NZ}} |align="right"|Vienres 14 d'agostu de 1981 |- |align="left"|{{NLD}} |align="right"|Xueves 13 d'agostu de 1981 |- |align="left"|{{PER}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{POR}} |align="right"|Vienres 9 d'ochobre de 1981 |- |align="left"|{{UK}}<br/>{{IRE}} |align="right"|Xueves 30 de xunetu de 1981 |- |align="left"|{{DOM}} |align="right"|Xueves 17 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{SIN}} |align="right"|Sábadu 14 de payares de 1981 |- |align="left"|{{ZAF}} |align="right"|Vienres 27 de payares de 1981 |- |align="left"|{{SWE}} |align="right"|Vienres 7 d'agostu de 1981 |- |align="left"|{{SUI}} |align="right"|Miércoles 16 de setiembre de 1981 |- |align="left"|{{THA}} |align="right"|Vienres 25 de xunu de 1982 |- |align="left"|{{ROC|Taiwán}} |align="right"|Sábadu 23 de xineru de 1982 |- |align="left"|{{URU}} |align="right"|Vienres 25 d'avientu de 1981 |- |align="left"|{{VEN}} |align="right"|Miércoles 16 d'avientu de 1981 |} {{Final columnes}} |- |} === Crítica === ==== Hispanoamérica y España ==== D'alcuerdu al sitiu ''ecriticas.com'', ''Raiders of the Lost Ark'' ye «una de les más grandes aventures de tolos tiempos»,<ref name=cazador>{{cita publicación |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981) - Crítica |url=http://www.ecriticas.com/X3X0X52X-indiana-jones-y-los cazadores-del-arca-perdida.html |editorial=Ecriticas.com |fechaaccesu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090805025425/http://www.ecriticas.com/X3X0X52X-indiana-jones-y-los cazadores-del-arca-perdida.html |fechaarchivu=5 d'agostu de 2009 }}</ref> y anque pa ''alohacriticon.com'' «la película tien un ritmu azogosu [pos] ta proyeutada pa conmocionar al espectador por aciu la creación de situaciones d'aición», finalmente conclúi que «en cuenta de esplegar tanto artificiu nesa aición si concedieren más valor al desenvolvimientu de los sos personaxes el productu sería muncho meyor».<ref>{{cita publicación |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981) de Steven Spielberg |url=http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article651.html |editorial=Alohacriticon.com |fechaaccesu=2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150512133440/http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article651.html |archivedate=2015-05-12 }}</ref> Al igual que ''ecriticas.com'', el [[sitiu web]] ''diariodeavisos.com'' determinó que «tolos elementos del [[cine d'aventures]] rexúntense alredor de la figura del yá míticu arqueólogu nesta película».<ref name=avisos>{{cita publicación |títulu=Raiders of the Lost Ark |url=http://www.diariodeavisos.com/diariodeavisos/section/3327/ |editorial=Diariodeavisos.com |fechaaccesu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090609142426/http://www.diariodeavisos.com/diariodeavisos/section/3327/ |fechaarchivu=9 de xunu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090609142426/http://www.diariodeavisos.com/diariodeavisos/section/3327/ |archivedate=2009-06-09 }}</ref> N'[[Hispanoamérica]], el críticu Eduardo Marín destaca que «unu de los sos principales méritos [anicia] nel so certeru sentíu del humor y el manexu permanente de la [[parodia]] como elementu argumental»,<ref>{{cita web |url=http://www.cine-butaca.com.mx/butaques/indiana.htm |títulu=El Regresu del Aventureru |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=Eduardo Marín Conde|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cine-butaca.com.mx/butaques/indiana.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> y la revista ''Criteriu'' deduz que «Indiana Jones ye'l [[héroe]] de la cándida modernidá vista dende la posmodernidad y, gracies a eso, salvar con elegancia y altruísmu del cinismu actual del cine d'[[entretenimientu]]».<ref>{{cita web |url=http://www.revistacriterio.com.ar/art_cuerpu.php?numbero_id=162&articulo_id=3165 |títulu=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=Pablo de Vita}}</ref> De manera similar, n'[[España]] José A. Peig empondera a ''Raiders of the Lost Ark'' —títulu rexonal de ''Raiders''—, manifestando que «[esta] ye la espresión más contundente qu'enxamás tuvo'l cine nel so ámbitu más rentable: l'espectáculu desprovistu de cualesquier otra intención que nun sía la de prestar al espectador con una socesión de pasaxes filmaos de tala forma que emocionen y causen el plasmu», calificándola de «escelente» nel so portal especializáu.<ref>{{cita web |url=http://www.muchocine.net/criticas/2586 |títulu=Indiana Jones Raiders of the Lost Ark |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=José A. Peig |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090107103105/http://www.muchocine.net/criticas/2586/ |fechaarchivu=7 de xineru de 2009 }}</ref> El sitiu ''monfleet.com'' mentó que «el cine nun volvió ser el mesmu tres Indiana Jones», considerando que la cinta «[-y] sigui paeciendo una obra maestra imperecedera del [[cine]] de tolos tiempos».<ref>{{cita web |url=http://moonfleet.es/2008/05/22/en-busca-del-arca-perdida-de-steven-spielberg/ |títulu='Raiders of the Lost Ark' de Steven Spielberg |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=Jeremy Fox}}</ref> La crítica de la ''[[Revista Mexicana de Comunicación]]'' refier a delles escenes que podríen rellacionase con [[estereotipu|estereotipos]] hispanos d'enclín negativu, al señalar que «en ''Raiders of the Lost Ark'', Indiana Jones ye amenaciáu por tou tipu de delincuentes; abandonáu (un cargador indiu dexa a la espedición glayando histéricamente), traicionáu (unu de los guíes nativos que-y queden trata de dispara-y pel costazu, l'otru dexar pensando que ta muertu nun pasaxe soterrañu) y amenaciáu (una tribu d'indios llatinoamericanos escorrer y trata de matalo)». A última hora, analiza la temática de la película nun sentíu xeneral de «prexuiciu, [[discriminación]] y marginalidad».<ref name=Remex>{{cita publicación |nome=José Antonio |apellíu=Rodríguez |títulu=Estereotipo cinematográficos - Los grupos hispanos nel cine d'Estaos Xuníos |url=http://www.mexicanadecomunicacion.com.mx/Tables/rmxc/rmc106_11.htm |editorial=Revista Mexicana de Comunicación |fechaaccesu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090512055637/http://www.mexicanadecomunicacion.com.mx/Tables/rmxc/rmc106_11.htm |fechaarchivu=12 de mayu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090512055637/http://www.mexicanadecomunicacion.com.mx/Tables/rmxc/rmc106_11.htm |archivedate=2009-05-12 }}</ref><!-- Esti enllaz ta rotu --> ==== Estaos Xuníos ==== La película recibió principalmente crítiques positives de parte de la [[Crítica cinematográfica|prensa especializada]]. Vincent Canby, de ''[[The New York Times]]'', declaró a ''Raiders of the Lost Ark'' como «una de les películes d'aventures d'Estaos Xuníos más disparatadamente risonderes, atélites y estilizadas de tolos tiempos»,<ref>{{cita publicación |nome=Vincent |apellíu=Canby |enllaceautor=Vincent Canby |títulu=Raiders of the Lost Ark |url=http://movies2.nytimes.com/mem/movies/review.html?res=9D00Y3DC103BF931A25755C0A967948260 |editorial=[[The New York Times]] |fechaaccesu=21 de mayu de 2007 |idioma=inglés }}</ref> ente que pal críticu [[Roger Ebert]], de ''Chicago Sun-Times'', «son dos cuesas les que converten a ''Raiders of the Lost Ark'' en daqué más que solo un trunfu teunolóxicu: el so sentíu del humor y l'estilu únicu de los sos personaxes [...] Fainos rir por sorpresa, por aliviu o por incredulidá na téunica que nos presenta al desenvolver un incidente tres otru al traviés d'una serie interminable d'invenciones».<ref>{{cita publicación |nome=Roger |apellíu=Ebert |enllaceautor=Roger Ebert |títulu=Raiders of the Lost Ark |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19810101/REVIEWS/101010360/1023 |editorial=Chicago Sun-Times |fechaaccesu=21 de mayu de 2007 |idioma=inglés}}</ref><ref name=ebert>{{cita publicación |nome=Roger |apellíu=Ebert |enllaceautor=Roger Ebert |títulu=Raiders of the Lost Ark |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000430/REVIEWS08/4300301/1023 |editorial=Chicago Sun-Times |fechaaccesu=4 de xunu de 2007 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070430142457/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20000430%2FREVIEWS08%2F4300301%2F1023 |archivedate=2007-04-30 }}</ref> De la mesma, la revista ''Rolling Stone'' dixo que se trataba de «una película d'aición sabadiega tan risondera ya interesante que puede ser esfrutada en cualquier día de la selmana».<ref>Rolling Stone, June 25, 1981.</ref> De manera similar a les sos opiniones positives, Bruce Williamson, de la revista ''[[Playboy]]'', consideró que «hai más emoción nos primeros diez minutos de ''Raiders'' qu'en cualesquier otra película que viera en tol añu. Pa cuando los eventos desafortunaos terminen, cualquier fanáticu va escaecer la so ansiedá de cansanciu».<ref name=insider>Michael G. Ryan. "''Raiders of the Lost Ark'' 20th Anniversary." ''Star Wars Insider''. Xunetu/agostu de 2001.</ref> En 2008 la revista ''[[Empire (revista)|Empire]]'' allugar nel segundu puestu de la so llista de les ''[[Les 500 meyores películes de tolos tiempos según Empire|500 meyores películes de tolos tiempos]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.mejoresdelmundo.com/les-100-meyores-peliculas-de-la-historia |autor=mejoresdelmundo.com |títulu=Les meyores peliculas del mundu, según Empire |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 }}</ref> En marcando una observación, cola cuenta de volver vela tres l'estrenu de les sos posibles continuaciones, en contrariu la revista ''Variety'' resaltó la violencia sangrienta» de delles de les sos escenes como daqué considerable pa la so clasificación definitiva nes sos proyeiciones internacionales.<ref>{{cita publicación |nome=Stephen |apellíu=Klain |enllaceautor=Stephen Klain |títulu=Raiders of the Lost Ark |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=Variety100&reviewid=VE1117794297&content=jump&jump=review&category=1935&cs=1 |editorial=Revista Variety |fechaaccesu=4 de xunu de 2007 |idioma=inglés}}</ref> === Nominaciones y premios === Tres el so estrenu, foi nomada a nueve premios Óscar, de los cualos ganó cinco, amás d'una reconocencia especial a Ben Burtt y [[Richard L. Anderson]] pola edición de soníu. Dellos otros de los sos premios —24 en total— fueron un [[Premios Grammy|Grammy]], un [[BAFTA al meyor diseñu de producción|BAFTA]] y cinco [[Premios Saturn|Saturn]]. Nel procesu, Spielberg tuvo nomáu al [[Globu d'Oru al meyor direutor|Globu d'oru por meyor direición]].<ref name= premios>{{cita publicación |nome=Tom |apellíu=O'Neil |enllaceautor=Tom O'Neil |títulu=Will 'Indiana Jones,' Steven Spielberg and Harrison Ford come swashbuckling back into the awards fight? |url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2008/05/will-indiana-jo.html |editorial=[[Los Angeles Times]] |fechaaccesu=8 de mayu de 2008 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509050751/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2008/05/will-indiana-jo.html |archivedate=2008-05-09 }}</ref> De siguío, amuésense dalgunes de les nominaciones y premios más destacaos que recibió el repartu y equipu de producción de la película. [[Ficheru:Steven Spielberg 1999 3.jpg|thumb|upright|[[Steven Spielberg]] foi nomáu al [[Globu d'Oru al meyor direutor|Globu d'oru por meyor direición]], sicasí perdió la candidatura con [[Warren Beatty]].<ref name= premios />]] {|border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !Premiu !Categoría !Receptor(es) !Resultáu |-align="center" |rowspan=9|[[Premiu Óscar]] |Meyor direición d'arte |Norman Reynolds<br />Leslie Dilley<br />Michael Ford |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyores efeutos visuales |Richard Edlund<br />Kit West<br />Bruce Nicholson<br />Joe Johnston |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor edición de sonido |Michael Kahn |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor soníu |Bill Varney<br />Steve Maslow<br />Gregg Landaker<br />Roy Charman |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Reconocencia especial |Ben Burtt<br />Richard L. Anderson |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor fotografía |Douglas Slocombe |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |Meyor direutor |Steven Spielberg |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |Meyor cantar orixinal |John Williams |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |Meyor película |Frank Marshall |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |rowspan=5|[[Premios Saturn]] |Meyor actor |Harrison Ford |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor actriz |Karen Allen |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor direutor |Steven Spielberg |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor película de fantasía |''Raiders of the Lost Ark'' |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor música |John Williams |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |rowspan=2|[[BAFTA al meyor diseñu de producción|BAFTA]] |Meyor diseñu de producción |Norman Reynolds |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |Meyor película |''Raiders of the Lost Ark'' |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |[[Boston Society of Film Critics]] |Meyor direutor |Steven Spielberg |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |[[Premiu César]] |Meyor película estranxera |Steven Spielberg |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |[[Premiu Hugo]] |Meyor presentación dramática |''Raiders of the Lost Ark'' |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |[[Globos d'oru]] |Meyor direutor |Steven Spielberg |style="background: #ffdddd"|Nomáu |-align="center" |[[Premios Grammy]] |Meyor banda sonora escrita pa una película |John Williams |style="background: #ddffdd"|Ganador |-align="center" |} == Mercadotecnia == L'únicu [[videoxuegu]] basáu dafechu na película foi llanzáu al mercáu col títulu de ''[[Raiders of the Lost Ark (videoxuegu)|Raiders of the Lost Ark]]'' en [[1982]] y foi distribuyíu por [[Atari]] pal sistema [[Atari 2600]]. En [[1994]], empezó a comercializase ''[[Indiana Jones' Greatest Adventures]]'', desenvueltu por [[LucasArts]] pa la consola [[Super Nintendo Entertainment System|Super Nintendo]]. Esti videoxuegu contién escenes de xuegu basaes en delles escenes de ''Raiders of the Lost Ark''. Otros xuegos rellacionaos indireutamente con ''Raiders'' son ''[[Indiana Jones y la Máquina Infernal]]'' (Indy torna a [[Perú]] p'afayar otru ídolu doráu n'unu de los niveles, a partir de la narrativa descrita na película) y ''[[Lego Indiana Jones: The Original Adventures]]''. Mientres l'estrenu de la cinta, [[Kenner Products|Kenner]] empezó a vender la so llinia de moñecos a escala d'Indiana y en 1982 incluyó una serie de nueve figures d'aición basaes nos personaxes de la película, xunto a trés sets de xuegu, un [[Xuegu de mesa|tablero]] y dellos otros [[xuguete]]s rellacionaos. En [[1984]], apaecieron versiones metalizadas de los protagonistes xunto con un [[xuegu de rol]], ente qu'en [[1995]] [[MicroMachines]] estrenó una llinia de vehículos inspirada direutamente nos [[Tresporte|medios de tresporte]] de la película.<ref>{{cita web |url=http://www.cooltoyreview.com/Kenner_IJ.asp |títulu=The Adventures of Indiana Jones |fechaaccesu=21 de mayu de 2008 |autor=Cool Toy Review |fecha=21 de febreru |añu=2008 |idioma=inglés }}</ref> En 2008 pol motivu del estrenu de la película ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' [[Hasbro]] encargar de la producción de les figures d'aición de la cuatrilogia.<ref>{{cita publicación |nome=Edward |apellíu=Douglas |enllaceautor=Edward Douglas |títulu=Hasbro Previews G.I. Joe, Hulk, Iron Man, Indy & Clone Wars |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/02/spielberg_qanda200802?currentPage=4 |editorial=SuperHeroHype.com |fechaaccesu=17 de febreru de 2008 |idioma=inglés}}</ref> === VHS y DVD === El llargumetraxe foi llanzáu a formatu de videu [[VHS]] colos métodos ''[[Pan and scan]]'' y [[Laserdisc]]. En [[1999]] foi rellanzáu tres una remasterización en [[THX]], na que s'incluyó una edición en [[pantalla ancha]], sol nuevu títulu ''Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark'' (col fin de rellacionalo cola precuela y la so continuación; la cuarta película entá nun empezaba a producise nesi entós). En [[2003]] la película foi llanzada al mercáu en formatu [[DVD]], nun paquete qu'inclúi la triloxía orixinal y que caltuvo de la mesma el nuevu nome respeuto al usáu mientres la proyeición orixinal en sales de cine. Como detalle trivial, la escena na que s'apreciaba'l reflexu del cristal, que dixebra a Indy d'una cobra nel "Pozu de les almes", foi esaniciada digitalmente.<ref>{{cita web |url=http://www.mentalfloss.comblogsarchives/15081 |títulu=10 Awesome Indiana Jones Facts |fechaaccesu=21 de mayu de 2008 |autor=Miss Cellania |fecha=21 de mayu |añu=2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080525201745/http://www.mentalfloss.comblogsarchives/15081 |fechaarchivu=25 de mayu de 2008 }}</ref> En [[2008]], debíu al estrenu de la cuarta entrega, rellanzóse una comercialización de la triloxía que la había precedíu. Tamién, n'ochobre de 2008, comercializóse un ''pack'' en DVD tituláu ''Trilogy Complete''. Contenía la triloxía inicial, pero xunto cola cuarta película. En [[2012]], tres el llanzamientu de la saga de ''[[Star Wars]]'' en [[Blu-ray]] l'[[2011|añu anterior]], [[George Lucas]] decidió llanzar la saga de Indiana Jones en Blu-ray poles mesmes feches que Star Wars ([[Setiembre]]). El llanzamientu resultó'l [[18 de setiembre]] [[2012]] n'[[Estaos Xuníos]] tituláu "Indiana Jones: The Complete Adventures" un paquete de 5 discos qu'inclúi les 4 películes y un discu de 7 hores de material adicional. ''Raiders of the Lost Ark'' tuvo una restauración completa que la fai ver como una película recién fecha, ente que ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom|Indiana Jones y el templu de la perdición]]'' xunto con ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' fueron solu remasterizadas digitalmente, ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'', pela so parte, solo foi ameyorada en puntos menores, yá que solo foi hai 4 años que salió nel cine. == Legáu == Debíu al ésitu consiguíu por ''Raiders'', Lucas y los demás productores de la película alcordaron financiar una [[precuela]] (''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'') y dos [[Remortina (arte)|continuaciones]] (''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' y ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'') pal [[cine]]. Nos [[años 1990]], foi estrenada una serie de televisión (''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'') basada nes primeres aventures d'[[Indiana Jones]]. Auníes a dambos ámbitos esisten numberoses llinies de publicaciones ([[novela|noveles]], [[historieta|historietes]]), según dalgunos [[videoxuegu|videoxuegos]] inspiraos na mesma temática. En [[1998]], el [[American Film Institute]] incluyir na so llista [[AFI's 100 años... 100 películes]],<ref>Nel so [[AFI's 100 años... 100 películes (edición 10ᵘ aniversariu)|actualización de 2007]], la llista clasifica a la película nel puestu 66; cuando ingresó a ella, ''Raiders'' topar nel puestu 60.</ref> considerándola, nesi tiempu, como una de les [[AFI's 100 años... 100 películes de suspense|diez meyores películes de suspense]] de la hestoria, ya Indiana Jones foi catalogáu como [[AFI's 100 años... 100 héroes y villanos|el segundu héroe más emotivu]] de tolos tiempos. Un añu dempués, en 1999, la [[Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos]] escoyó caltenela na [[National Film Registry|Filmoteca Nacional]], clasificándola na categoría de "cultural, histórica o estéticamente significativa". [[Ficheru:Indiana Jones movies map.PNG|thumb|left|300px|Nesti mapa pueden trate trazaes con llinies coloraes les rutes poles que viaxen los personaxes de la película.]] Al significar tamién la primer apaición de Indy na cultura popular, ''[[Entertainment Weekly]]'' resaltó la importancia d'esta na serie, nomando al personaxe como unu de los trés héroes d'aición favoritos del so editorial, amestando que "dalgunes de les escenes d'aición más grandioses del cine tópense xuníes como perlles en ''Raiders of the Lost Ark''.<ref>{{cita publicación |títulu=25 Awesome Action Heroes |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20041669_20041686_20153598_22,00.html |editorial=Entertainment Weekly |fechaaccesu=11 d'avientu de 2007 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071130024613/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20041669_20041686_20153598_22,00.html |archivedate=2007-11-30 }}</ref> De manera peculiar, en [[1982]], trés [[Infancia|neños]] nativos d'[[Mississippi|Ocean Springs, Mississippi]] —Chris Strompolos, Eric Zala y Jayson Lamb— empezaron a filmar el so [[Remake|adautación]] [[Videu domésticu|casera]] de la película, titulando'l so proyeutu como ''[[Raiders of the Lost Ark: The Adaptation]]''. Mientres siete años enllargó'l so producción, rematándola como [[Mocedá|nueves]] —empecipiar a los 12 años d'edá—. Sicasí, la so película nun foi afayada hasta [[2003]] por [[Eli Roth]],<ref>{{cita publicación |títulu=Raiders of the Lost Ark shot-for-shot teenage remake review!!! |url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=15348 |editorial=Ain't It Cool News |fechaaccesu=31 de mayu de 2005 |idioma=inglés}}</ref> quien decidió amosá-yla a Spielberg.<ref>{{cita web |url=http://www.theindyexperience.com/raiders_adaptation/raiders_adaptation_press.php |títulu=Quotes on The Adaptation |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |autor=The Indy Experience |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070311225127/http://www.theindyexperience.com/raiders_adaptation/raiders_adaptation_press.php |fechaarchivu=11 de marzu de 2007 }}</ref> Impresionáu pola calidá de la mesma, este felicitó personalmente a los rapazos por "el so bon trabayu", añadiendo que-y gustaría ver los sos nomes nos creitos de dalguna película comercial.<ref>{{cita publicación |nome=Sarah |apellíu=Hepola |títulu=lost ark Resurrected |url=http://www.austinchronicle.com/issues/dispatch/2003-05-30/screens_feature4.html |editorial=Austin Chronicle |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060626211617/http://www.austinchronicle.com/issues/dispatch/2003-05-30/screens_feature4.html |archivedate=2006-06-26 }}</ref> Tiempu dempués, [[Scott Rudin]] y [[Paramount Pictures]] adquirieron los derechos sobre la vida del tríu de mozos, coles mires de producir una cinta basada nes sos aventures mientres la realización de la so adautación.<ref>{{cita publicación |nome=Harry |apellíu=Knowles |títulu=Sometimes, The Good Guys Win!!! Raiders of the Lost Ark shot for shot filmmakers' life to be MOVIE!!! |url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=17079 |editorial=Ain't It Cool News |fechaaccesu=11 de marzu de 2007 |idioma=inglés}}</ref> En [[1997]], ''[[The New York Times]]'' volvió evaluar a ''Raiders''.<ref name="The New York Times">{{cita web |url=http://movies.nytimes.com/movie/review?_r=1&res=EE05Y7DF173AA42CA1494CC6B6799D836896&oref=slogin |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981) |fechaaccesu=13 de xunetu de 2008 |autor=Vincent Canby |idioma=inglés }}</ref> La so nueva crítica señaló que "probablemente la clasificación familiar G, p'audiencies polo xeneral, taría en riesgu tres l'apaición de ''Raiders of the Lost Ark''. Sía por accidente o estratexa, los sos realizadores apostaron na creación d'una película d'aición empobinada principalmente a adultos, pero tamién pa neños".<ref name=ref_duplicada_1>{{cita web |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02Y4DB123BF931A15754C0A961958260 |títulu=Movies For Parents, And Their Children, Are Hardly "Polyanna" |fechaaccesu=13 de xunetu de 2008 |autor=Bernard Weinraub |idioma=inglés }}</ref> En [[2005]], los televidentes de la Canal 4 de [[Reinu Xuníu]] determinaron qu'esta ye una de les meyores venti películes familiares de la hestoria, considerando a Spielberg como unu de los meyores direutores de tolos tiempos.<ref>{{cita publicación |títulu=ET Crowned 'Greatest Family Film'. |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4553694.stm |editorial=BBC News |fechaaccesu=13 de xunetu de 2008 |idioma=inglés}}</ref> == Ver tamién == * ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' ([[1984]]) * ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' ([[1989]]) * ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' ([[2008]]) * [[Steven Spielberg]] * [[George Lucas]] * [[Harrison Ford]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru |nome=Campbell | apellíos=Black |títulu=Raiders of the Lost Ark |añu=1987 | mes=setiembre |editorial=Ballantine Books |isbn=0345353757 }} * {{cita llibru |nome=Lawrence | apellíos=Kasdan |enllaceautor=Lawrence Kasdan |títulu=Raiders of the Lost Ark: The Illustrated Screenplay |añu=1981 |editorial=Ballantine Books |isbn=034530327X }} * {{cita llibru |nome=Derek | apellíos=Taylor |títulu=The Making of Raiders of the Lost Ark |añu=1981 | mes=agostu |editorial=Ballantine Books |isbn=0345297253 }} == Enllaces esternos == * {{wikiquote|Indiana Jones}} * [http://www.indianajones.com/ IndianaJones.com] Sitiu web oficial de [[Lucasfilm]] * {{IMDb títulu|0082971|Raiders of the Lost Ark}} * {{amg movie|v40118}} * {{metacritic filme|id=raiders-of-the-lost-ark |títulu=Raiders of the Lost Ark}} * {{rotten Tomatoes|id=raiders_of_the_lost_ark |títulu=Raiders of the Lost Ark}} * {{Mojo títulu|id=raidersofthelostark |títulu=Raiders of the Lost Ark}} {{Tradubot|Raiders of the Lost Ark}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Películes de Indiana Jones]] [[Categoría:Películes ganadores del premiu Óscar a los meyores efeutos visuales]] [[Categoría:Películes d'aición]] [[Categoría:Películes d'aventures]] [[Categoría:Películes de Paramount Pictures]] [[Categoría:Películes candidates al premiu Óscar a la meyor película]] 0b8u58340o46j46im55rq2fnzk6rjrx 0 167304 4496492 4481191 2026-05-26T07:29:42Z Limotecariu 735 4496492 wikitext text/x-wiki {{edificiu | imaxe2 = Mapa Avenida Corrientes.JPG }} La '''avenida Corrientes''' ye la exa de la [[vida nocherniega]] y [[Bohemia (cultura)|bohemia]] de la [[Ciudá de Buenos Aires]]. Nos sos chigres y teatros acuñóse'l [[tangu]], y a lo llargo de la so historia interpretar nellos les grandes orquestes y cantores, ente ellos l'ídolu popular [[Carlos Gardel]], quien vivió a la so vera. Los sos sumíos teatros [[Teatru Politeama Arxentín|Politeama Arxentín]], [[Teatru Apolo (Buenos Aires)|Apolo]], [[Teatru Odeón (Buenos Aires)|Odeón]] y el vieyu [[Teatro Ópera|Ópera]], fueron escenariu de los más altos esponentes de la llírica mundial, según de la nacencia del consideráu teatru nacional: el drama [[gauchu|gauchesco]] ''[[Juan Moreira (drama)|Juan Moreira]]''. El so nome actual foi-y dau oficialmente en [[1822]] n'homenaxe a la ciudá arxentina de [[Corrientes (Capital)|Corrientes]] en reconocencia al so fervor pola causa de la [[Revolución de Mayu]]. Foi cai angosta hasta qu'en [[1931]] empezó la so enanche, concluyíu en [[1936]]. El so primer tramu trescurre nuna zona mayoritariamente financiera, hasta qu'al cruciar la piatonal [[cai Florida]] tresformar nun polu de diversión que tanto los [[Cultura de la Ciudá de Buenos Aires|porteños]] como numberosos turistes percuerren a toa hora entreteniéndose colos sos espectáculos artísticos, culturales, llibreríes d'ufiertes (munches d'elles abiertes hasta altes hores de la nueche), confiteríes, y [[pizza|pizzerías]]. Por tou esto'l periodista Roberto Gil popularizaría en [[años 1950|los 50]] la frase ''la cai que nunca duerme'' al referise a ella. Unes 11 cortes depués, al cruciase cola [[avenida Callao|Avenida ''Callao'']], tresformar nuna avenida netamente comercial, con negocios de too tipu, hasta llegar al tangueru barriu del Abasto, otru focu de turismu y diversión, pa depués siguir absorbiendo les carauterístiques de cada barriu y rematar nel campusantu más grande de Buenos Aires, el [[Campusantu de la Chacarita|de la Chacarita]]. Nel so percorríu de 8,6&nbsp;km la numberación varia dende'l 1 al 6.900, y ente los sos 70 cruces cunta'l que tien cola [[Avenida 9 de Julio]], onde s'alza l'iconu ''porteño'' por excelencia, l'[[Obeliscu de Buenos Aires|Obeliscu]]. Naz na avenida ''Eduardo Maderu'' 402, xunto a [[Puerto Madero]] y estiéndese escontra l'oeste y darréu escontra'l nornoroeste, hasta concluyir na ''[[avenida Federico Lacroze]]'' al 4200, nel barriu de [[Chacarita (Buenos Aires)|Chacarita]]. La circulación vehicular, sacante nos sos trés últimes [[corte (urbanismu)|cortes]] en que ye de doble sentíu, ye d'oeste a este. Por un sector d'ella circuló'l [[Ferrocarril Oeste de Buenos Aires|primer ferrocarril arxentín]], según el tren y la tranvía "de la muerte", mientres la epidemia de [[Fiebre mariello en Buenos Aires|fiebre mariello]] de [[1871]]. Na actualidá ye acompañada per debaxo de tola so trayeutoria pola [[Llinia B (metro de Buenos Aires)|llinia B]] de [[metro de Buenos Aires|soterraños]]. Diversos estilos arquiteutónicos pueden topase nella, dende'l fríu academicismu hasta l'entreteníu art [[Modernismu (arte)|nouveau]], del [[neogóticu]] modernu pasando pol francés borbónicu al [[rascacielo]] modernu de vidriu o formigón. La ''Asociación Amigos de la Cai Corrientes'' collabora cola planificación urbanística de l'avenida, y foi la responsable del allugamientu, en 40 de les sos esquines, de plaques recordatories de les pernomaes figures del tangu que lu animaron. {{cita|¡Corrientes, pela nueche! Mientres les otres cais honestes duermen pa espertase a les seis de la mañana, Corrientes, callar vagamunda, enciende a les siete de la tarde toes los sos lletreros lluminosos, y enguirnaldada de rectángulos verdes, colloraos y azules, llanza a les muralles blanques los sos reflexos d'azul de metileno, los sos mariellos d'acedu pícrico, como'l gloriosu desafíu d'un pirotécnicu.<br />La cai que se quier, que se quier de verdá. La cai que ye llinda de percorrer de punta a punta porque ye la cai de vagancia, de atorrantismo, d'olvidu, d'allegría, de prestar.|[[Roberto Arlt]]<br />[[Aguafuertes porteñas]]}} == Historia == === Corrientes angosta === Nel [[sieglu XVIII]], namái yera un simple senderu de tierra denomináu ''del Sol'', alloñáu de la pequeña aldega de Buenos Aires. Abríase pasu dende la llinia de la mariña del [[Ríu de La Plata]] (que llegaba al altor de l'actual [[Avenida Leandro N. Alem (Buenos Aires)|avenida Leandro N. Alem]]) y se desdibujaba ente los campos del oeste. En [[1729]], [[Domingo de Acassuso]] fundó, onde güei se emplaza l'[[Obeliscu de Buenos Aires|Obeliscu]], el templu de [[Basílica de San Nicolás de Bari (Buenos Aires)|San Nicolás de Bari]], sobre'l cual se izaría en [[1812]] la [[bandera arxentina]] per primer vegada en Buenos Aires.<ref>Hai quien sostienen qu'en realidá nun foi un izamiento, tal como s'entiende dicha ceremonia anguaño, sinón un embanderamiento. (Para más detalles lleer p72, de ''Buenos Aires cúntanos'' nᵘ 7)</ref> Por cuenta de la instalación de dicha ilesia, empezaron a llamar a la cai ''San Nicolás''. [[Ficheru:Buenos Aires - San Nicolás - Avenida Corrientes - 200807a.jpg|miniatura|250px|Corrientes dende Carlos Pellegrini escontra l'este]] En 1768 los [[Cabildru de Buenos Aires|cabildantes]] amestaron siete cuadres del ejido pa incorporales a la planta urbana. D'esta manera la cai pasó a ser la so llende norte y ganó daqué d'importancia. En [[1808]], de resultes de ganar a los británicos mientres les [[Invasiones Ingleses]], decidió llamásela ''de Inchaurregui'' n'homenaxe al rexidor [[José Santos de Inchaurregui]], que se destacar combatiendo al enemigu. Esi nome duró pocu, pos tres la [[Revolución de Mayu]] un grupu de patriotes borraron los nomes de les cais qu'homenaxaben a realistes y empezaron a llamala '''Corrientes''', por cuenta de qu'[[Corrientes (Capital)|esa ciudá]] yera considerada como la primera que xuntó a la causa de la [[Surdimientu del Estáu Arxentín|Independencia]]. Esti nome oficializóse recién en [[1822]].<ref>Nel "Manual de Buenos Aires" (1823) (documentu qu'esplicaba l'orixe de los nomes de places , cais, etc. y qu'acompañaba a un planu topográficu de Buenos Aires) méntase qu'en [[1822]] asignóse-y oficialmente esi nome y amiéstase testualmente: los fíos de Corrientes nun tardaron n'amburar la causa de la Independencia de la Patria, proclamada en Bonos Ayres en 1810, sinón el tiempu que foi precisu por que-yos llegara la noticia; y aidaron con xente d'armes y otros recursos, en cuanto tuvo á los sos alcanzes , á espedición d'esta Capital destina al Paraguay naquel mesmu añu.</ref> En [[1895]] llamóse ''Triunviratu'' al tramu ente l'avenida ''[[Avenida Ángel Gallardo|Ángel Gallardo]]'' y ''[[Avenida Scalabrini Ortiz|Scalabrini Ortiz]]'', siguiendo depués col nome de Corrientes hasta l'avenida ''[[Avenida Congresu|Congresu]]''. En 1900 direutamente Triunviratu dende Ángel Gallardo hasta Congresu; en [[1927]], Corrientes, dende l'Avenida Congresu; y en [[1937]] (y hasta l'actualidá) Corrientes dende [[Avenida Eduardo Maderu|Av. ''Eduardo Maderu'']] hasta ''[[Avenida Federico Lacroze|Federico Lacroze]]'' quedando'l nome de [[Avenida Triunviratu|Triunviratu]] hasta l'[[Avenida Ricardo Balbín|Av. ''Ricardo Balbín]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230015729/http://www.lachacritaonline.com.ar/Sepa%20el%20nome%20de%20les%20cais%20Parte%20II.htm ''"Sepa'l porqué de los nomes de les nueses cais"'', por Horacio Ramos y Emilio Zamboni. En "''La chacrita on line''"]</ref> En [[1872]] inaugurar ente ''Esmeralda'' y ''Suipacha'' el [[Teatro Ópera]] y, ente ''Maipú'' y ''Esmeralda'', el [[Teatru Odeón (Buenos Aires)|Teatru Odeón]] y el [[Teatru Politeama (Buenos Aires)|Politeama Arxentín]] (estos dos últimos yá nun esisten). Escontra principios del [[sieglu XX]] instaláronse dellos cafés y restoranes que se calteníen abiertos pela nueche a los qu'allegaben munchos músicos de tangu. Tamién nesta dómina munchos [[pueblu xudíu|xudíos]] procedentes d'[[Alepo]] instalar en negocios dende l'actual cai Uriburu hasta Centroamérica (güei [[Avenida Pueyrredón]]), na zona que se conoz como ''[[Once (Buenos Aires)|l'Once]]''. Lo mesmo fixeron a partir de [[1914]] los [[siria|sirios]], [[pueblu armeniu|armenios]] [[El Líbanu|libaneses]] y xudíos [[sefardinos]] y de la Europa Oriental, escorríos por causes relixoses o de resultes de la [[Primer Guerra Mundial]]. En xunetu de [[1890]], mientres la llamada [[Revolución del Parque]], fueron llugares de cruentos combates l'azotea del teatru ''Politeama'', los techos de la Ilesia de San Nicolás y l'esquina de la cai ''Paraná''. === L'enanche === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:37%;" cellspacing="5" | style="text-align: justify;"| <center>'''''L'espíritu de la cai Corrientes'''''<br /> '''''nun va camudar col enanche'''''</center><br /> ''Ye inútil que traten de reformala.<br /> ''Que traten d'atoldala.<br /> ''Cai porteña de too corazón,<br /> ''ta trescalada tan fondamente<br /> ''d'esi espíritu nuesu qu'anque<br /> ''-y poden les cases hasta los cimientos<br /> ''y échenlu creolina<ref>Desinfestante</ref> hasta la napa de<br /> ''agua, la cai va siguir siendo la mesma...<br /> ''La recta onde ye llinda la vagancia<br /> ''y onde hasta'l más inofensivu infeliz<br /> ''dase aires de perdonavidas y de<br /> ''calavera xubiláu.<br /> :::::'''''Roberto Arlt''''' |} [[Ficheru:Horacio Coppola - Buenos Aires 1936 - Corrientes desde el edificio COMEGA nocturna.jpg|miniatura|200px|Corrientes dende'l [[Edificiu Comega|COMEGA]] escontra l'oeste (1936). L'enanche llega hasta Florida.]] El gobiernu de [[Bernardino Rivadavia]] decretara en [[1822]] que se convirtiera nuna avenida de 30 [[vara (unidá)|vares]] d'anchu (26 m), pero esto nun se llegó a realizar. En [[1910]] una ordenanza del intendente [[Joaquín Samuel de Anchorena]] dispunxo enanchala, de manera que a partir d'esi añu les nueves construcciones empezaron a llevantase siguiendo una nueva llinia d'edificación. Sicasí hubo qu'esperar a la [[años 1930|década del 30]], en que se vio la necesidá d'afaer el diseñu urbanu a la crecedera de la población y a los nuevos medios de tresporte, por que, según Corrientes, enanchárense les aveníes ''[[Avenida Santa Fe|Santa Fe]]'', ''[[Avenida Córdoba|Córdoba]]'', ''[[Avenida Independencia (Buenos Aires)|Independencia]]'' y ''[[Avenida Belgrano (Buenos Aires)|Belgrano]]''; y construyérase l'[[Avenida Roque Sáenz Peña]], que corta a Corrientes en diagonal. La cai dexó entós de ser angosta baltando edificaciones que taben na sienda norte. Les obres empezaron en 1931 y la primer corte escoyida foi la que s'estiende ente les cais ''Uruguái'' y ''Paraná'', siendo intendente José Guerrico. La obra completar en [[1936]], mientres el gobiernu del Intendente [[Mariano de Vedia y Mitre]], al celebrase'l cuartu centenariu de la primer fundación de Buenos Aires por [[Pedro de Mendoza]], perdiendo amás Corrientes la corte na qu'anguaño se crucia cola [[Avenida 9 de Julio]]. En dicha cuadra baltar ente otros edificios la mentada ilesia de San Nicolás y construyóse el que se convertiría n'iconu de Buenos Aires: [[Obeliscu de Buenos Aires|l'Obeliscu]], de 67,5 metros d'altor. [[Ficheru:Obelisk at night.JPG|200px|miniatura|Obelisco de Buenos Aires. Encruz de les aveníes Corrientes y [[Avenida 9 de Julio|9 de xunetu]].]] Al avanzar les obres foi necesariu baltar el ''Circu Hippodrome'', na esquina con Carlos Pellegrini. Nél actuaron figures bien populares, ente elles el [[payasu]], [[acróbata]] y direutor circense [[Frank Brown]], nacíu n'Inglaterra y bien queríu polos porteños de delles xeneraciones, dalgunos de los cualos esfrutaron siendo neños la so costume de partir llambionaes depués de la matiné.<ref>Diariu La Nación. 28/9/71.</ref> En [[2003]] empecipiáronse nueves obres que tuvieron que ver col so anchu, y que remataron en [[2005]]. Nesti casu enancharon les sos siendes de 3,5 m a 5 m esaniciando un carril p'automóviles. Anovóse tamién el moblame urbanu —teléfonos públicos, quioscos, abellugos pa coleutivos— nes cortes que van dende'l 1100, na so interseición con ''Cerrito'', hasta l'encruz cola [[Avenida Callao|avenida ''Callao']]' nel 1800. Invirtiéronse 7,5 millones de [[Pesu (moneda d'Arxentina)|pesos]].<ref>[http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/noticias/?modulo=ver&item_id=10334&contenido_id=6912&idioma=es Páxina del Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires: ''L'Avenida Corrientes festexa 21 primaveres en democracia''.]</ref> En 2009 l'enanche siguió na zona de Callao hasta Pueyrredón, y depués siguióse estendiendo hasta qu'en 2018 llegó a la cai Florida. Amenorgar los carriles vehiculares de 6 a 4, ampliáronse les siendes en 2,80 metros per llau, creáronse dársenes pa carga y descarga y pa vehículos de caudales, niveláronse cruces tresversales, soterráronse cables, y executáronse ramples y pluviales.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/2154028-por-el-enanche-de-siendes-l'avenida corrientes-ye-mas-amigable-pa-el peatones, por Soledad Vallines] La Nación, 18/09/2018</ref> En marzu de 2007, entamada pola ''Subsecretaría d'Industries Culturales del Ministeriu de Producción'' de la ciudá, realizóse la primera ''Nueche de les Llibreríes'', na cual cerráronse al tránsitu les cortes de l'avenida ente Callao y Uruguái, tresformándoles nun gran espaciu piatonal con stands de llibros y sillones pa lleer sobre la cai.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/03/30/laciudad/h-04201.htm |títulu=Diariu Clarín: ''L'avenida Corrientes, un gran escenariu lliterariu ''. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410140203/https://www.clarin.com/diario/2007/03/30/laciudad/h-04201.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref> L'eventu sigue faciéndose añalmente. === Trenes, tranvíes y soterrañu === [[Ficheru:Avenida Corrientes 1957.jpg|thumb|Vista nocherniega de l'Avenida Corrientes hacia 1957.]] En [[1857]] circuló por ella, dende l'actual Riobamba hasta Pueyrredón, el primer ferrocarril arxentín, llamáu [[Ferrocarril Oeste de Buenos Aires]]. En [[1873]], por cuenta de la gran urbanización de la ciudá, esti tren dexó de circular pol mentáu trayeutu, retirándose les víes dende [[1892]]. En [[1871]], mientres la epidemia de [[fiebre mariello]]; y cola cuenta de sacupar con mayor rapidez los cadabres de la ciudá, incorporóse un tramu del Ferrocarril Oeste dende Pueyrredón hasta un campusantu que s'habilitó al efeuto, onde anguaño s'atopa'l [[Parque Los Andes]] (y que depués se treslladaría al actual [[campusantu de la Chacarita|de la Chacarita]]). La construcción del tramu, que se concluyó en dos meses, dirixir l'inxenieru Augusto Ringuelet. Al tren que cumplía la lúgubre misión de tresportar los cadabres conocer como ''de la muerte'' o ''aciagu'', al igual qu'a les tres estaciones na que se depositaben los mesmos pa ser treslladaos: la ''Bermejo'', na esquina suroeste de la cai homónima (güei ''Jean Jaurés'') cola avenida Corrientes, la que s'atopaba na esquina suroeste de Corrientes y [[Avenida Medrano|Medrano]]; y la de la esquina con Scalabrini Ortiz (entós llamada ''Camino Ministru Inglés''). [[Ficheru:Buenos Aires - Subte - Leandro N. Alem.jpg|miniatura|200px|left|Accesu a la estación de metro [[Leandro N. Alem (metro de Buenos Aires)|Leandro N. Alem]] nel encruz cola avenida homónima. Detrás: edificiu ''Comega'']] Al mentáu tren asoceder el [[tranvía]] ''Aciagu'' y a partir d'ésti, en [[1887]], la compañía ''Lacroze'' llogró una concesión pa estender víes per onde circularía'l llamáu [[tranvía]] Rural, de tracción a sangre como tolos d'esa dómina, dende l'actual Pueyrredón hasta la Chacarita, pola actual Corrientes, y de esti últimu puntu escontra Belgrano y de equí ramales a la provincia. Esti contratu dióse-y cola condición de qu'amás de pasaxeros teníen de llevar cadabres hasta'l campusantu. Yeren tranvíes de techu abiertu y asientos de madera y foi principalmente gracies ellos que les viviendes fuéronse estendiendo sobre les quintes y los fornos de folla qu'entá esistíen. Muncho más modernu, dende l'añu 2007 y hasta'l 2012, el [[Tranvía del Este]] tuvo una parada a menos de 50 m del entamu de l'avenida: la '''[[Estación Corrientes (Tranvía del Este)|estación Corrientes]]''', en Av. Alicia Moreau de Justo, ente [[Cai Lavalle|Lavalle]] y Corrientes. En cuanto al [[metro]], en [[1912]] el [[Congresu de la Nación Arxentina]] sancionó la llei pa la realización de la llinia que tendría de xunir el [[Corréu Central (Buenos Aires)|Corréu Central]] y l'interseición de callar Triunviratu y Elcano y que recibiría'l nome de [[Llinia B (metro de Buenos Aires)|''llinia B'']]. El [[17 d'avientu]] de [[1927]] roblar en Nueva York el conveniu financieru pa construyilo y otorgábase la concesión de la llinia de pasaxeros, encomiendes y cargues a la compañía ''Lacroze Hermanos''. El primer tramu, ente [[Federico Lacroze (metro de Buenos Aires)|Lacroze]] y [[Callao (llinia B del metro de Buenos Aires)|Callao]], foi inauguráu'l [[17 d'ochobre]] de [[1930]] y midía 7,021&nbsp;km. El [[22 de xunu]] del añu siguiente foi estendíu hasta la estación [[Carlos Pellegrini (metro de Buenos Aires)|Carlos Pellegrini]]. Finalmente la llinia completóse'l [[1 d'avientu]] de [[1931]] cuando'l metro llegó hasta la estación [[Leandro N. Alem (metro de Buenos Aires)|Leandro N. Alem]]. Estos trés tramos realizar na so totalidá per debaxo de l'avenida ya inclúin 19 curves y 13 estaciones. == Llugares d'interés == Pal habitante de Buenos Aires Corrientes ye, dende ''pibe'',<ref>N'Arxentina: neñu o mozu</ref> un faru de la cultura y l'entretenimientu, onde ye posible atopar cines y espectáculos de teatru o [[Revista (xéneru)|revista]] de tolos países y dómines, y aldericar depués sobre lo visto n'unu de los sos tradicionales cafés, o cenando [[pizza]] con cerveza a altes hores de la nueche nun restorán o pizzería. O, si tase solo, pasiar polos corredores de les llibreríes-"''disquerías''", modernes o "''de vieyos''". Ye nuna d'eses llibreríes que [[Umberto Eco]] inspirar pa escribir la so famosa obra "''[[El nome de la rosa]]''", tal como l'autor dicir nel so prólogu. === Barriu de San Nicolás === {{AP|San Nicolás (Buenos Aires)}} ==== La zona financiera ==== {{VT|Microcentro (Buenos Aires)}} [[Ficheru:Buenos Aires-San Nicolás-Luna Park.jpg|miniatura|200px|El ''Luna Park'' marca l'entamu de l'Avenida Corrientes.]] Nel so entamu, ente l'[[Avenida Eduardo Maderu]] y la cai Bouchard, tópase'l [[Luna Park (Buenos Aires)|Luna Park]], Monumentu Históricu Nacional construyíu en 1934 (Chiappori y Quiroz), que fuera un estadiu cubiertu de box llamáu tamién "''Palaciu de los Deportes''". Ellí engarraron boxeadores de primer llinia, tales como [[Carlos Monzón]], [[Nicolino Locche]] y [[Pascual Pérez]], por mentar namái dalgunos de los tantos boxeadores arxentinos que consiguieron títulos mundiales nes sos categoríes. [[Ficheru:Avenida Corrientes Jousten Hotel.jpg|miniatura|180px|''Hotel Jousten'']] Nél, [[Eva Perón|Eva Duarte]] conoció a quien sería'l so maríu y tres veces presidente de la Nación Arxentina, [[Juan Domingo Perón|Perón]], en [[1944]] nun actu políticu–solidariu col fin de recaldar fondos pa les víctimes del [[Terremotu de San Juan 1944|terremotu qu'afaró la ciudá de San Juan]]. Na actualidá realícense tamién actividaes relixoses, polítiques, artístiques, deportives y sociales. Amás ye utilizáu pa la presentación d'espectáculos y otros eventos sociales (por casu, recitales de variaos xéneros musicales, el festival [[G3 (conciertu)|G3]], Holiday on Ice y hasta la realización de la fiesta de casoriu de [[Diego Armando Maradona]]). Na corte siguiente, ente ''Bouchard'' y l'Avenida ''[[Avenida Leandro N. Alem (Buenos Aires)|Leandro N. Alem]]'', atópase otru Monumentu Históricu Nacional: el monumental [[Palaciu de Correos (Buenos Aires)|Palaciu de Correos]]. Esponente clásicu de l'arquiteutura del academicismu francés, obra primeramente concebida por [[Norbert Maillart]], foi inauguráu en 1928. Na actualidá ye sede del [[Centru Cultural Kirchner]], inauguráu en 2015. Cruciando Alem (o "''del baxu''") engátase Corrientes polo qu'hasta'l sieglu XIX fuera la empinada fuécara sobre la mariña del [[Ríu de la Plata]]. Na primer corte, del llau sur, hai namái dos edificios: el primeru ye'l ''[[Edificiu Comega|Comega]]'' (de Douillet y Joselevich), de 85 m d'altor y fachada llisa revistida de [[mármol]] [[travertino]] italianu, un esponente del estilu racionalista construyíu en 1932, y una de les más importantes obres del modernismu arxentín. L'arquiteutura sobria del Comega se contrapone cola del edificiu vecín, n'esquina cola cai ''[[cai 25 de Mayu|25 de mayu]]'', qu'allugó al "''[[Hotel Jousten]]''", (güei ''NH'') d'estilu [[Arquiteutura de la Renacencia|renacentista]] español, neo[[platerescu]], inauguráu pol presidente [[Marcelo T. de Alvear]] en 1928. Nesti hotel el Xeneral [[Arturo Rawson]] dirixó a un grupu de conspiradores, al que lo conoció como ''los xenerales del Jousten'', que mientres la llamada [[Revolución del 43]] derrocaríen por aciu un [[golpe militar]] al gobiernu de [[Ramón Castillo]], nomando al mentáu Rawson nel so reemplazu. [[Ficheru:Avenida Corrientes y Reconquista SIGEN.jpg|miniatura|left|180px|Corrientes y Reconquista, edificiu de la ''SIGEN'']] Corrientes y la cai ''[[cai Reconquista|Reconquista]]'' (peatonalizada en 2009) marca un puntu neurálxicu dientro de la zona financiera de Buenos Aires. Na esquina nordés atopa l'edificiu qu'anguaño ye sede de la Sindicatura Xeneral de la Nación (SIGEN) y que llograra en 1947 el ''Premiu d'Arquiteutura Ciudá de Buenos Aires'', na categoría de ''calter alministrativu''. D'arquiteutura racionalista, llama l'atención la supresión de la ochava de la esquina, que se llogró retirando'l frente de la llinia d'edificación. El so reló, a 45 metros d'altor, ye'l terceru más altu de la ciudá.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/10/25/laciudad/h-04001.htm |títulu=''Tres 20 años, volvió funcionar el tercer reló más altu de la Ciudá'', Diariu Clarín, 25/10/07 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410160054/https://www.clarin.com/diario/2007/10/25/laciudad/h-04001.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref> Unos metros escontra l'este, destácase sobre esa mesma sienda la [[Torre Club Alemán]], tamién sede del [[Institutu Goethe]]. [[Ficheru:Avenida Corrientes y Florida Casa Elortondo de Alvear.jpg|miniatura|200px|Corrientes y Florida, ex casa de ''Elortondo Alvear'']] Na esquina opuesta tópase la ''Plazoleta de San Nicolás'', de 35 metros de frente por 50 de fondu,<ref name = "mapa">[http://mapa.buenosaires.gov.ar Mapa interactivo del Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires]</ref> inaugurada en 1982. Nella atopa una ''Comisaría del Turista'', onde oficiales especializaos falen diverses llingües foranes y empréstase auxiliu al turista en casu de delitos comunes o tresmanamientu de documentos. Tamién s'atopa la estatua "Santiago de Liniers". La plazoleta, mayormente plaza seca, asitiar xunto a un edificiu de frente vidráu y dos arcos adintelados de granitu negru sudafricano: tratar de la casa central en Buenos Aires del [[Mitsubishi Tokiu Bank|Bancu de Tokiu]]. Al tar recostado sobre la medianera sur el so frente dexa llugar a una plaza de 16 metros de fondura que se xune al espaciu llibre de la plazoleta. [[Ficheru:Safico Building Avenida Corrientes.jpg|miniatura|180px|left|[[Edificiu SAFICO]]]] Na corte del 400, tópase l'edificiu ''[[Edificiu Safico|Safico]]'', d'estilu [[racionalismu arquiteutónicu|racionalista]] y gran simetría. Colos sos 26 pisos algama los 100 metros d'altor. Nél funcionen munches de les axencies noticiosas estranxeres. Na esquina con cai [[Calle San Martín (Buenos Aires)|San Martín]] írguese'l [[Edificiu Transradio Internacional]] (o a cencielles ''Edificiu Transradio''). Foi construyíu pa la Compañía Arxentina de Telecomunicaciones y anguaño ye ocupáu por un bancu. Foi proyeutáu pol arquiteutu [[Alejandro Christophersen]], miembru del direutoriu de dicha compañía. Ta coronáu por un gran reló doráu colos signos del [[zodiacu]] y les estaciones del añu. La fachada del edificiu foi afrellada por esquirlas de proyeutiles disparaos por un [[tanque Sherman]] del exércitu, al ser ésti tomáu por militantes [[peronista|peronistes]] mientres la [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]] de [[1955]].<ref>[https://books.google.com.ar/books?id=i4JUl3O4Kx0C Buenos Aires y Contorna], de Diego Bigongiari. Aldu Austral, 2008. (p. 56)</ref> L'encruz de Corrientes y la [[cai Florida|piatonal Florida]] ye unu de los puntos más transitaos de Buenos Aires. Na esquina suroeste atopa un edificiu de dos pisos que foi'l [[Palaciu Elortondo Alvear|palaciu de la familia Elortondo Alvear]]. Construyíu en 1870 la so arquiteutura ye d'un estilu [[neogóticu]] venecianu, pocu común na ciudá. Nel númberu 718 el templu de la [[Ilesia Metodista]] llama l'atención pola so arquiteutura, tamién d'estilu neogóticu. Alzáu en 1874, la so fachada, retirada unos metros de la llinia d'edificación, ye asimétrica, yá que del llau oeste tien una espodada torre que termina nuna aguda flecha. Llamen tamién l'atención les sos vitrales esteriores ya interiores. Na so interior cuenta con un [[Órganu (instrumentu musical)|órganu]] de más d'un sieglu d'antigüedá. ==== La cai que nunca duerme ==== {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:40%;" cellspacing="2" | style="text-align: justify;"| <center>[[Ficheru:Buenos Aires - Avenida Corrientes - Teatro Opera.jpg|220px]]</center><br /> {{llista de columnes|2| :Les lluces enciéndense, :cai Corrientes, :enllenar de xente, :que vien y que va, :salen del cine, :rin y lloren, :ámense, :engárrense, :vuelven amar :y na Universal<ref>''La Universal'', tradicional pizzería allugada en [[Avenida Rivadavia]] al 8800 ([[Floresta (Buenos Aires)|Floresta]])</ref> :fin de la nueche, :[[vinu moscatel|moscato]], pizza y [[fainá]], :moscato y pizza. }} ::::::<small>''"Moscato, pizza y fainá"''<br />de [[Memphis la Blusera]]</small> |} Dende empiezos del sieglu XX l'avenida foi la columna vertebral de la cultura y l'entretenimientu de la ciudá, cuantimás nel tramu que va dende la llamada "esquina porteña", na interseición cola cai ''Esmeralda'', hasta l'aristocrática [[Avenida Callao|avenida ''Callao'']]. N'efeutu, nestes cortes la vitalidá de la so movida cultural ye un imán tantu pal turismu como para los mesmos porteños. Y xunto a les estridentes marquesines de los teatros suman comercios de los más distintos rubros, cuantimás los de llibros y gastronómicos, lo que la convierte nun enorme emporiu comercial. Por tou esto, na [[años 1950|década del 50]], Roberto Gil, periodista y conductor d'un programa de radio llamáu "''Cai Corrientes''", tresmitíu por LR4 ''Splendid'', bautizar como, "''La cai que nunca duerme''", denominación que se fixo bien popular y sigue teniendo vixencia. Quien camine ente les cais ''Cerrito'' y ''Callao'' puede entretenese llargu tiempu nes sos llibreríes, abiertes hasta altes hores de la nueche, munches d'elles especializaes en vender llibros usaos y antiguos con descuentos. Hai con modernos escaparates, que conviden a entrar y, en munchos casos, puede tomase un café nelles mientres se llee, ensin obligación de compra, un llibru de les sos estanteríes. Y tán les otres, que vienden llibros usaos diversos, ordenaos en caxones y estantes que cualesquier puede revisar circulando por ente los sos estrechos corredores; y qu'utilicen precarios locales con una simple persiana metálica a la cai que pueden faer creer, equivocadamente, de la imposibilidá d'atopar ellí un exemplar pervalible ya importante, yá seya d'un llibru, d'un [[Discu compactu|CD]] o d'un discu usáu. ;Ente Maipú y Av. 9 de Julio ===== L'entretenimientu y la cultura ===== [[Ficheru:Avenida Corrientes.svg|270px|izquierda]] La primer sala teatral n'apaecer al 746 de Corrientes ye la del Teatru Astros. Enantes Cine Astor, l'empresariu mediáticu Héctor Ricardo García adquirir en 1972 dándo-y el nome col que lo conoz hasta güei. Nesa mazana non yá esistía l'Astros, sinón tamién un cine y otros cuatro teatros güei baltaos el Fundart, el Casino, el Olimpia y el [[Teatru Odeón (Buenos Aires)|Teatru Odeón]], que tendría de recuperar la so sala llueu yá que nel llugar ónde se topaba, depués de más de venti años d'esistir un aparcamientu, constrúyese güei (en 2016) un nuevu edificiu. El [[Teatru Maipo]] queda a menos de 50&nbsp;m de l'avenida, nel 449 de callar Esmeralda. La tradicional sala diolu y da-y ciertu misticismu a la esquina de Corrientes y Esmeralda, dende dellos puntos de vista: el de la música, el de la política, el de los cantares, y el de les belles muyeres. Ye'l representante d'un tiempu de dicir y sentir popular. Nel pasáu como espaciu pa la revista y el monólogu políticu. Na actualidá como sitiu por que gane llugar la forma teatral. Dos grandes símbolos porteños del cine-teatru enfrentar nel tramu de Corrientes al 800: el [[Gran Rex]] y el [[Teatro Ópera]]. El primeru topar na sienda norte, y ye'l teatru de los grandes espectáculos musicales, que recibe a los artistes más consagraos, nacional y internacionalmente. La so capacidá pa 3300 espectadores fai cuasi imposible nes nueches de les fines de selmana caminar poles sos siendes enchíes de peatones y vendedores ambulantes qu'ufierten productos rellacionaos colos espectáculos que se tán exhibiendo. L'edificiu, de 1937, ye un esponente arquiteutónicu del estilu racionalista, obra d'[[Alberto Prebisch]], el mesmu arquiteutu que creó l'Obeliscu que s'atopa a dos cuadres d'ellí. La so pimpana fachada ye un senciellu rectángulu de gran volume con superficie vidrada y qu'escarez de motivos ornamentales. [[Ficheru:Avenida Corrientes y Maipú Edificio República.jpg|miniatura|200px|derecha|Corrientes y Maipú: Edificio República, construyíu para [[ENTel (Arxentina)|Entel]].]] Xunto al Gran Rex, tópase'l [[Teatru Tabaris]], que la so cartelera ta dedicada al llamáu [[teatru de revista]]. Primitivamente llamóse «Royal Pigall», y aportó a un club nocherniegu de categoría. Foi'l primer llugar públicu en tener aire acondicionáu. El [[Teatro Ópera]] ye en parte'l responsable inicial de que Corrientes adquiriera la so importancia cultural. N'efeutu, l'orixe d'esti teatru remontar a [[1872]]. Nesi añu l'empresariu Antonio Petalardo acolumbró qu'esta cai, entós estrecha y alloñada de la ciudá, animar cola instalación de teatros. Asina nació la Ópera, que tenía unes instalaciones estelantes y llegó a tener una usina llétrica propia. En 1935 decidió baltase el primitivu edificiu y l'arquiteutu belga [[Alberto Bourdon]] concibió l'actual, de fachada sobria y orixinal, con capacidá pa 2500 persones, escenariu aptu pa diversos espectáculos y una pantalla de cine de grandes dimensiones. Ellí actuaron [[Ava Gardner]], [[Édith Piaf]], el [[Folies Bergère]], el [[Lido de París]], etc. Hasta la so última remodelación nel so interior el techu asemeyaba un cielu estrelláu y los llaterales una arquiteutura caleyera, dando asina la sensación de llibertá nocherniega que tien l'avenida. Nel Petit Opera del so sosuelu dábense preestrenos cinematográficos y realizábense xuntes culturales. En [[2010]], por un alcuerdu comercial col [[Citibank]], adoptó'l nome comercial de Teatru Opera Citi, pero en 2014 el auspiciante dexó de ser el Citi y pasó a ser el grupu [[Allianz]], y asina la so nueva denominación pasó a ser Teatro Ópera Allianz.<ref>[http://www.cronista.com/negocios/Una aseguradora alemana-estampa-el so-nome-en-la marquesina-del Teatru-Opera-20140424-0024.html Una aseguradora alemana estampa'l so nome na marquesina del Teatru Opera] En "El Cronista", 24/04/2014</ref> [[Ficheru:Cine Teatro Gran Rex Buenos Aires.JPG|miniatura|200px|derecha|Teatru ''Gran Rex'', abiertu en 1937.]] En 1906, unu de los patriarques del teatru arxentín, [[Jerónimo Podestá]], inauguró no que güei ye Corrientes 960 un teatru al que llamó [[Teatru El Nacional (Arxentina)|Nacional]]. En 1910 mercar Pascual Carcavallo, quien lo tresformó na «''catedral del xéneru chicu criollu''». Foi'l responsable del accesu a l'allampada cai Corrientes de munchos autores nacionales. En 1933, añu en que [[Carlos Gardel]] cantó ellí per última vegada en Buenos Aires, quedó en manes d'Enrique Muscio, quien xuníu en 1952 a Carlos Petit, tresformó al Nacional nun templu de la [[Revista (xéneru)|revista]] porteña. En 1961 [[Alejandro Romay]] convertir nel nuevu dueñu y construyólu en 1973 cinco escenario suntuosos, hasta que, el 22 de xunetu de 1982, la sala foi consumida pol fueu mientres se representaba una revista cola popular diva [[Susana Giménez]], qu'asonsañaba a la [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar]] n'unu de los sos númberos. Namái se salvaron el frente y la marquesina qu'ocupaba los 25 metros del edificiu. Nunca se determinó si la quema fuera intencional. Romay reabrió'l teatru'l 1.° de marzu de 2000 ya instaló la tradición de poner n'escena siquier una gran comedia musical per añu. Nel 2006 se lo alfombró a nuevu y dióse-y a la sala un aspeutu de cabaré de los años 20. [[Ficheru:Buenos Aires - Avenida Corrientes - Teatro El Nacional.jpg|miniatura|200px|left|[[Teatru El Nacional (Arxentina)|Teatru ''El Nacional'']], dende 1906.]] La [[Confitería Ideal]] magar nun se topa sobre l'avenida mesma, atopar a menos de 50 metros, en Suipacha 384, y contribúi a la so actividá cultural, d'entretenimientu y gastronómica. Foi fundada en [[1912]] pol [[Pontevedra|pontevedrés]] Manuel Rosendo Fernández y construyida por C.F. González. Caltién el so prestíu y romanticismu nos sos dos plantes con balaustraes, pilastres y llume d'estilu itálicu y caltién el frente y ornamientos d'orixe: arañes de Francia, sillones de Checoslovaquia, vitrales d'Italia, «boiserie» de [[carbayu]] d'[[Eslovenia]], etc. La flor de lliriu apaez en numberosos motivos, ente ellos nos dos óvalos de bronce de la so entrada. Al segundu pisu, onde güei día se dicten clases de tangu nel so salón de baille, aportar por una luxosa escalera de mármol o pol so gran ascensor. Nel pasáu axuntar nella la coleutividá inglesa y lo más próspero de la burguesía porteña. [[Carlos Gardel]], [[Tita Merello]], [[Hugo del Carril]] y [[Raúl Lavié]] son dalgunos de los grandes cantores de tangu que lu frecuentaron. Ente los pernomaos visitantes destacamos a [[Vittorio Gassman]] y [[Maurice Chevalier]]. Llegando a Cerrito, sobre'l llau sur, pueden llograse datos sobre paseos y entretenimientos de Buenos Aires nel puestu d'información turística de la ciudá. [[Ficheru:Avenida Corrientes.jpg|miniatura|200px|Vista dende la corte del 1300 al Obeliscu.]] Na interseición cola [[Avenida 9 de Julio]] írguese sobre la [[Plaza de la República (Buenos Aires)|Plaza de la República]] el [[Obeliscu de Buenos Aires]], de 67,5 metros d'altor, que fuera construyíu con motivu del cuartu centenariu de la [[Historia de la Ciudá de Buenos Aires|primer fundación de la ciudá]]. Puntu de xunta de grandes concentraciones polítiques, deportives, artístiques y de protesta de la historia arxentina, debaxo del monumentu crucien les llinies [[Llinia B (metro de Buenos Aires)|B]], [[Llinia C (metro de Buenos Aires)|C]] y [[Llinia D (metro de Buenos Aires)|D]] de [[metro de Buenos Aires|soterraños]]. Magar esti tramu carauterizar pol entretenimientu, la cultura y la gastronomía, entá hai gran cantidá d'edificios utilizaos puramente pa oficines comerciales. Unu d'ellos ye'l pimpanu [[Edificio República (Entel)|''República'']], concebíu orixinalmente pol arquiteutu [[Federico Peralta Ramos]] pa la empresa telefónica [[ENTel (Arxentina)|ENTel]], y que güei ye propiedá de [[Telefónica]]. Atopar na esquina noroeste de Corrientes y ''Maipú'', na cual tamién topar sobre acerar dos kioscos de revistes: unu d'ellos tien publicaciones de tolos países del mundu y l'otru de toles provincies arxentines. ;De Av. 9 de Julio a Callao El teatru sigue siendo unu de los rubros más importante de l'avenida nel tramu del 1100 al 1700. Nel 2007 contabilizar nestos siete cuadres 25 teatros.<ref>Diariu La Nación, 06/08/07, "''Avenida Corrientes como una gran vidrera"''</ref> El [[Teatru Broadway (Buenos Aires)|Teatru Broadway]], nel 1155, ocupa una construcción d'estilu [[art decó]], realizada pol arquiteutu [[Jorge Kálnay]]. Foi considerada nel so momentu una de les más importantes obres de Suramérica. Constaba d'una perfecta acústica ensin [[resonancia (mecánica)|resonancia]] nin [[ecu|ecos]]. El [[Teatro Lola Membrives]], nel nᵘ&nbsp;1280, empezó la so historia en 1914 cuando se construyó un edificiu destináu a sales d'espectáculos llamáu Smart Palace. En 1921 esti teatru modernizóse y trés años dempués tomar al so cargu Blanca Podestá (sobrina del dramaturgu arxentín [[José Podestá]]) y Alberto Ballerini. El Smart Palace treslladar a la sienda d'enfrente, y nel edificiu que quedó vacíu instalar en 1927 el Teatru Risible, que tuvo la so etapa d'oru cuando actuaba [[Lola Membrives]], quien dende 1936 tomó al so cargu la direición. Cuando morrió, tomó'l so mandu una sociedá que tenía por principal accionista al so fíu Juan quien en 1978 vender cola condición de que recibiera'l nome de la so madre. Paralelamente, el teatru Smart tuvo temporaes brilloses coles interpretaciones de Blanca Podestá, por eso, al morrer ésta en 1967, camudó'l so nome pol de l'actriz. Pol so escenariu pasaron grandes figures como [[Florencio Parravicini]], [[Gloria Guzmán]], [[Mecha Ortiz]], [[Alberto Closas]], [[Margarita Xirgu]], [[Miguel de Molina]] y [[María Antinea]]. En 1933 conocer nél [[Carlos Gardel]] y [[Federico García Lorca]]. El [[Multiteatro]], denominación que tomó dende 1995, tien la so sede de direición y programación nel nᵘ&nbsp;1283. Son 4 modernes sales que tienen capacidá pa 131, 320, 369 y 417 espectadores, colos últimos adelantos teunolóxicos na materia. El centru cultural más grande ya importante de l'avenida ye'l [[Teatru Municipal General San Martín|Teatro San Martín]], asitiáu na sienda sur del 1500 ya inauguráu en 1944. En 1950, n'ocasión de cumplise un sieglu del fallecimientu del Llibertador d'América, dióse-y el nome del [[José de San Martín|prócer arxentín]]. L'actual complexu de teatros, conocíu como [[Centru Cultural General San Martín|Centro Cultural San Martín]], ye una construcción en formigón armao, cristal y carpinteríes metáliques que s'empezó a xestar en 1954, baltando l'antiguu teatru y edificios llinderos. Magar simbólicamente inaugurar el 25 de mayu de 1960, al celebrase los 150 años de la [[Revolución de Mayu]], la verdadera inauguración asocedió n'ochobre de 1961. Alluga trés sales teatrales forníes con moderna teunoloxía, la mayor con capacidá pa 1700 espectadores, un cine y una fotogalería. Los sos 30&nbsp;000&nbsp;m² cubiertos partir en cinco subsuelo, cuatro niveles y tres cuerpo, de doce pisos. Tien talleres onde s'igua'l vestuariu, la escenografía y los decoraos. Nél realicen conferencies, espectáculos musicales y teatrales, esposiciones plástiques y otros eventos culturales. [[Ficheru:Teatro Metropólitan Avenida Corrientes.jpg|miniatura|200px|derecha|Teatru ''Metropolitan'', abiertu en 1936.]] Xunto al San Martín topa'l teatru ''Picadilly'', y en frente, tres una moderna fachada vidrada y murales d'artistes plásticos, el [[Centru Cultural de la Cooperación]]. Inaugurar en 2002 y nél preséntense obres de teatru, esposiciones, alderiques y conferencies. La so planta baxa cuenta con una llibrería y café. Tamién nesta corte, el Teatru del Nuedu y Lliberar (declaráu d'interés cultural pola Llexislatura de la ciudá) son locales polifuncionales con sales de teatru entemecíes ente chigres y llibreríes. Y en el nᵘ&nbsp;1553, Carlos Gardel tuvo una casa nel añu 1904 xunto a la so madre Berta. Nel 1343 atópase'l [[Teatru Metropolitan (Buenos Aires)|Teatru Metropolitan]], d'estilu Art Déco foi proyeutáu por Germán y J. B. Joselevich, Y. Ramírez y Rafael Abril ya inauguráu en 1936. Mientres décades foi una de les principales sales de cine de la nuesa ciudá. El so estrenu como sala teatral realizar col musical “El Show de Frankie Kein” coles estrelles cubanes Frankie Kein y Manuel Arte. El teatru orixinalmente cuntaba con una única sala, que'l so pullman foi depués reconvertíu na actual Sala 2 nel añu 1980. A principios d'abril de 2013, so la so nueva denominación de Metropolitan Citi, restauróse priorizando la preservación y el reciclaje de los valores del edificiu orixinal incorporando elementos contemporáneos que potencien dicha esencia, devolviéndo-y el so dinamismu y sentíu actual. El [[Teatru Apolo (Buenos Aires)|Teatru Apolo]] ta asitiáu n'Avenida Corrientes 1382, nel mesmu predio onde fuera fundáu en 1886 el teatru que orixinalmente llevaba esi nome. En 1958 el Teatru Apolo taba zarráu y próximu a ser baltáu pa construyir un edificiu con galería comercial na planta baxa. La comunidá teatral movilizar con pidimientos, protestes y marches y nuna entrevista col entós presidente Arturo Frondizi llograron la promesa d'una solución, que se concretó en 1959 cola llei 14.800 qu'estableció que, en casu de baltadera de sales teatrales, el propietariu tien de construyir nel nuevu edificiu, un ambiente teatral de carauterístiques similares a la sala baltada. La baltadera concretóse y foi construyíu l'edificiu entamáu con galería y sala teatral incluyida. Na década de 1970 los sos problemes económicos obliguen a la cooperativa que la llevaba alantre a vendelo y convertíu nel Cine-Teatru Lorange, asina pasa por dellos dueños hasta qu'en 2008 recupera'l so nome orixinal y vuelve funcionar solamente como teatru. Ente Montevideo y Rodríguez Peña, na sienda norte, tópase'l Teatru Astral, con fachada de estilu Lluis XVI oculta polos cartelos. Se contrapone col so interior decoráu con figures xeométriques «futuristes». Ye obra d'Alberto Bourdon, el mentáu belga que construyó la Ópera. Xunto al Astral tópase un clásicu de la música y el teatru arxentín: el [[Teatru Presidente Alvear|Presidente Alvear]], inauguráu en 1942, con capacidá pa 1000 espectadores y dotáu de moderna infraestructura, cuenta con talleres d'escenografía, lluminotecnia, soníu y xastrería. Nel nᵘ&nbsp;1660 tópase'l complexu cultural y comercial [[Paséu La Plaza]], con cinco sales de teatru (la mayor pa 530 espectadores), más de venti comercios y 12 restoranes, amás d'aparcamientu propiu. Alzóse sobre un antiguu mercáu modelu inauguráu en [[1989]]. Caltién les columnes y los pórticos del antiguu mercáu incorporándolos a un diseñu contemporaneu. Nel so interior unos caminitos tropezosos rematen nel centru nuna torre. Orixinalmente, el Paséu La Plaza cuntaba con un anfiteatru al campu, onde amás de brindase espectáculos musicales de reconocíos cantautores ya intérpretes, funcionó nos años '80 como escenariu de llibre espresión onde cada cual podía amosar el so arte ensin riquir de nengún tipu de permisu. Yera recurrente atopase ellí a artistes, sobremanera dada la proximidá col Centru Cultural San Martín y el Conservatoriu de Música Manuel de Falla. Esti anfiteatru, compuestu de pronunciaes graes de cementu qu'obliguen a mirar escontra un escenariu semicircular emplazado nuna depresión del terrén, foi zarráu y techado nos años '90, convirtiéndose lamentablemente nuna confiteria-restaurant, que la so particularidá mora xustamente en que les meses allugar en distintos niveles d'eses graes. Antes de llegar a l'Avenida Callao atopar na so interseición con Rodríguez Peña los teatros El Vitral y Buenos Aires. El Teatru El Vitral en Rodríguez Peña 343 empieza cola so fundadora, Franca Guthmann qu'escoyó la casona de fines del 1800 pa la so instalación. Los trabayos de refaimientu llevaron dos años y tuvieron al cargu de Saulo Benavente. Nel añu 1981 inaugurar con una sala de 128 llocalidaes, nel añu 1984 ábrese una segunda sala de 80 llocalidaes y en 1988 la tercer sala de 30 llocalidaes. El Teatru Buenos Aires, nel 411 de Rodríguez Peña, foi fundáu en 1979 y por él pasaron cantantes como Nito Mestre, León Gieco, Víctor Heredia o Facundo Cabral y actrices como Henny Trailes, Susana Campos y Irma Roy. Mientres dellos años foi conocíu como Moulin Bleu hasta qu'en 2015 volvió a la so denominación orixinal. Tocantes a sales de cine de l'avenida la más importante ye, ensin duldes, la Sala Leopoldo Lugones, allugada nel décimu pisu del Teatru San Martín en Corrientes al 1530. Sala destinada cuasi puramente a la proyeición de películes n'el so mayoría ensin estrenar comercialmente, foi inaugurada en 1967 cola proyeición de "La pasión de Xuana d'Arcu" de Carl T. Dreyer y ye un llugar clave na historia de la cinefilia llocal qu'empezó gracies a un alcuerdu ente'l Teatru San Martín y la Fundación Cinemateca Arxentina, alcuerdu que güei sigue en vixencia. La idea yera y ye espublizar la enorme diversidá de la historia del cine, al traviés de ciclos, retrospectives y revisiones de clásicos. En 2006 inaugurar nel hall d'esta sala un mural realizáu en mosaicu por Rogelio Polesello llamáu "Nunca recuerdo escaecete" de 2 por 7 metros qu'axunta nuna mesma superficie distintos diseños de Polesello que resume, de la mesma, la so trayeutoria plástica. Nos últimos años volvióse frecuente tamién l'estrenu de filmes de mala distribución. Cuenta con capacidá pa 233 espectadores y nel añu 2015 concluyéronse trabayos de restauración de la sala. No qu'a cine se refier, tamién se destacar, el BAMA -Buenos Aires Mon Amour- (güei sala de cine arte que recibió denominaciones como Teatru Arte, Cine Hall o [[Cine Arteplex Centru|Arteplex Centru]]) con entrada per galería allegante al Teatru Broadway al 1100, el [[Cine Lorca|Lorca]] (rebautizado con esi nome pol excrítico cinematográficu aportáu en militante ecolóxicu Javier Rodríguez Pardo y que'l so edificiu actual foi inauguráu col nome de Cine Lion en 1968) al 1400 y el [[Teatru Premier|Cine-Teatru Premier]] al 1500, construyíu en 1944 con tres pisos visibles al traviés d'un gran ventanal con vidrios enmarcaos en banielles de bronce nel so frente y dos estatues del escultor Ferrari que s'irguen a entrambos llaos, anguaño ocultes pola so marquesina y hasta -en dellos casos- por avisos de índole políticu. El Premier foi acondicionáu en 1980 por que fuera l'escenariu de la final mundial d'axedrez ente'l exiliáu rusu [[Víctor Korchnoi]] y el so compatriota [[Lev Abramovich Polugaievsky]]. [[Ficheru:Buenos Aires - Avenida Corrientes - Cine Lorca - 20071215.jpg|200px|miniatura|Cine Lorca, inauguráu en 1968.]] A lo último, llegando a avenida Callao, taba'l cine [[Cine Los Ángeles|Los Ángeles]] que proyeutaba namái películes infantiles y foi la primer sala nel mundu dedicada especialmente a les producciones de [[Walt Disney]]. Foi declaráu, en 2000, sitiu d'interés cultural pola Llexislatura de la Ciudá de Buenos Aires, en 2008 foi reinaurgurado tres una remodelación,<ref>http://www.cinesargentinos.com.ar/noticia/1280-remociquen-el cine-los-angeles/</ref> mientres poco tiempu funcionó como Multiespacio Los Ángeles, pero depués de conflictos ente los sos propietarios, cerró en 2010. Darréu volvió afuncionar representándose comedies teatrales na so sala pa 240 espectadores. Dende setiembre de 2012 ta abiertu un llocal de [[Burger King]] qu'ocupa l'enantes maraviyosu y orixinal hall del excine y la so sala de planta baxa. Magar el so gran valor históricu y arquiteutónicu, la mayoría de la fachaes d'estos teatros, con esceición del Maipo, atópense ocultes por estructures que sostienen marquesines. ==== Llibreríes ==== De Cerrito a Callao pueden contabilizase más d'una ventena de llibreríes que son tou un clásicu de la ciudá y la zona. Hai cadenes de llibreríes y les d'usaos y/o de dueños particulares, onde'l llibreru conoz los llibros que tien a la venta ensin necesidá de escaneos nel ordenador. En Corrientes al 1117 apaez la primera de les llibreríes dedicaes al usáu y nel 1131 hai venta de películes clásiques. Al 1145 entrando a la galería ensin nome y nel llocal 13 ta dende 1988 la más conocida de les llibreríes dedicaes al cine, Llibru Film. Nel llocal 17 de la mesma galería van atopar un llugar con música alternativa, novedaes y clásicos, la disquería Oyéi Mortales. Nel 1230, cuasi xusto enfrente d'una disquería tanguera allugada al 1217, atópase Obel Llibros, seique la llibrería de nuevu y usáu más angosta d'una avenida que supo selo tamién. Nel 1243 apaez la primer sucursal d'esta zona de Cúspide Libro, cadena de librería propiedad del [[Grupu Clarín]]. El 1247 ta ocupáu dende 1996 pola Llibrería Lucas, dedicada a la compra, venta y truecu de llibros y revistes. Enfrente nel 1274 y nel [[Teatro Lola Membrives]] atópase otru puntu pa consiguir música, La Disquería. La segunda sucursal de Cumal allugar nel 1316 de Corrientes. La clásica Llibrería Hernández tien una de les sos sucursales nel 1311 y nel 1375 atópase Dickens con llibros pa tou públicu y títulos buscaos. Na corte siguiente, xusto al llau d'[[El Gatu Negru (café de Buenos Aires)|El Gatu Negru]], atopamos otru llugar de llibros usaos nel númberu 1471. [[Ficheru:Corrientes1436.jpg|miniaturadeimagen|Librería Hernández · Corrientes 1436]] Al mesmu altor nel 1436 atópase la más grande de les sucursales de la Llibrería Hernández abierta nel añu 1973. Damián Carlos Hernández (1923-1987), el so fundador, tuvo que cerrar la llibrería y se exilió en 1977 al ser escorríu pola dictadura militar y la so censura, pero llogrando salvar coleiciones enteres como CP del desapaecíu editor Carlos Pérez o la de La Rosa Blindada dirixida por [[José Luis Mangieri]], qu'Hernández supo despintar nel so suétanu. Nos '60 Hernández instaló la so primer llibrería en Corrientes 1580 y ente los sos visitantes taben [[David Viñes]], [[Arturo Jauretche]] y [[Rodolfo Puiggrós]], que bautizaríen a Hernández como "Llibreru Mayor". En Corrientes 1537 sabía atopase'l chigre lliterariu Café Domínguez, primero abiertu les venticuatro hores y llugar de xunta de poetes a principios del sieglu pasáu. Celedonio Flores supo rescatar el llugar nel so conocíu poema "Murnies" y un tangu d'Ángel D' Agostino lleva'l nome d'esti llugar que güei ta ocupáu por un hotel con teatru incluyíu. Al altor del 1513 atopar dende 1960 la Llibrería Lorraine que caltién una estética tradicional de llibrería de barriu con variedá de títulos escosos. Nel hall del [[Teatru Municipal General San Martín]] (Corrientes 1530) atopar nun stand la Llibrería Teatral Salort, especializada en testos de y sobre dramaturgos. Agora nel 1583, depués de camudase del so tradicional allugamientu nel vecín Teatru Lliberar (Corrientes 1555), atópase una sucursal de Antígona Llibros, que cunta con testos de cine y teatru y tien otru llocal na mesma cuadra nel [[Centru Cultural de Cooperación Floreal Gorini]]. Enfrente al 1583 otru salón anuncia venta de llibros usaos. [[Ficheru:Corrientes1551.jpg|miniaturadeimagen|Llibrería Losada · Corrientes 1551]] Losada Llibros, ye la xigantesca llibrería de l'arxentina [[Editorial Losada]] que s'alluga nel 1551 de Corrientes y que nel so sosuelu alluga una pequeña sala teatral. Losada, fundada en 1938 pol español Gonzalo José Bernardo Juan Losada Benítez, convertir en "la editorial de los exiliaos" por ser el llugar de xunta de los republicanos y españoles que tuvieren que fuxir del franquismu per aquellos años. Al altor del 1600 atópase anguaño (xunu de 2016) la mayor cantidá de llibreríes de la zona. La primera al 1622 ye Llibrería La Cátedra (Corrientes 1622), la siguiente ye la flamante Adán Buenosayres (Corrientes 1671), anguaño en procesu de zarru.<ref>http://www.nueva-ciudad.com.ar/notas/201606/26441-cierra-adan-buenosayres-libreria-emblema-de-la cai corrientes.html</ref> y al rematar la corte atopa una nueva incorporación, Llibrería Jekyll (Corrientes 1696) los trés especializaes en llibros y revistes. Nesa mesmu altor vemos otros dos clásicos ente les llibreríes de l'avenida. Edipo Llibros que funciona nel númberu 1686 dende l'añu 1978 con novedaes y dalguna primer edición y Gandhi, en nuevu y diminutu llocal al 1694. Gandhi abrió les sos puertes en 1984 y foi Elvio Vitali que tornaba del exiliu en Méxicu quien la creó, primero cerca de la cai Montevideo, depués nel númberu 1551 de Corrientes y darréu nel llocal del 1743, güei ocupáu por un restorán. Al 1600 pueden atopase tamién dos teatros en sosuelos el Belisario y el Porteño, según la disquería Magimúsica y un llocal de venta de películes y series, Tol Cine del Mundu nel 1699. Xusto enfrente al 402 de Rodríguez Peña, vemos otru llocal dedicáu a les películes, Namái Cine. Dambos locales con rareces pa cinéfilos. Llegando a Callao, nel 1723, atópase la [[Universidá del Muséu Social Arxentín]], fundada pol Muséu Social Arxentín, institución esta que de la mesma fuera fundada en 1911 nel llocal de la [[Sociedá Científica Arxentina]]. El so oxetivu ye'l de recoyer y tresmitir en forma gratuita información sobre Economía Social y aconseyar a les persones ya instituciones que tengan por oxetu'l meyoramientu de la situación moral y material de los trabayadores. Yá al rematar esta zona nel 1718 atopamos El Persiguidor, disquería con CD y vinilos de distintos partes del mundu, películes, remeres y pósteres de la cultura pop qu'en dalgún momentu supo tamién vender llibros. La cadena d'electrodomésticos, música y cine y series [[Musimundo]] tien un llocal nel 1753, onde d'antiguo s'allugaba'l Cine-Teatru Alfil. Nel 1773 atópase la llibrería d'usaos Alcuentru Sureste. Zivals Discos & Llibros atópase xusto na esquina cola [[Avenida Callao]] (más esautamente al 395 d'ésta), con novedaes en música, llibros y películes. Dende l'añu 2007 realizar nesta zona La Nueche de les Llibreríes eventu que coordina delles actividaes qu'inclúin entevistes a autores, narraciones en vivu, clases curties, xuegos, actividaes performáticas y cantantes en vivu, a la qu'añu tres d'añu se fueron sumando más barrios de la ciudá xenerando corredores de llibreríes, chigres y centros culturales que tienen como oxetivu unificador la promoción de la llectura. ===== Emprendimientos ===== Per otra parte, l'avenida nel tramu de 1100 al 1700 ye d'una gran atraición pa los proyeutos d'oficines, hoteles y comercios.<ref name="hoteles">{{Cita web |url=http://www.larazon.com.ar/notas/2007/11/27/01551374.html |títulu=''Un perfil urbanísticu que se remover''. ''L'avenida Corrientes vuelve ser la de los hoteles y les oficines'' &#91;&#91;La Razón (Arxentina){{!}}Diariu La Razón&#93;&#93; 28/11/2007. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071203035513/http://www.larazon.com.ar/notas/2007/11/27/01551374.html |fechaarchivu=2007-12-03 }}</ref> Unu de los emprendimientos va tar emplazado nun terrén llibre allugáu en Corrientes y Paraná, onde s'empezó la edificación d'una torre vidrada de 30 pisos. Otru proyeutu atopar al 1750 onde se va construyir ''Corrientes Park'', una torre de 13 pisos destinaos a oficines, con plantes de 490&nbsp;m². Tamién n'esquina Callao, llevantar en 2008 un edificiu de namái dos dos pisos, pero con 4000&nbsp;m² d'obra. Tamién s'abrieron hoteles. Por casu, xunto a la conocida pizzería [[Güerrín]], a dos cuadres del Obeliscu, inaugurar en 2009 dos hoteles de les cadenes d'orixe francés Novotel ya Ibis de cuatro y dos estrelles respeutivamente, con una inversión total de 25 millones de dólares (en terrenes onde s'atopaben el cine Llibertador y la histórica pizzería Serafín).{{ensin referencies}} Los locales comerciales tamién acompañen la crecedera, yá que hai bien pocos disponibles y el so arriendu nel 2007 ye d'unos 30 mil dólares mensuales. La mayoría son de marques de primer llinia, de indumentaria o electrodomésticos. ===== La gastronomía ===== [[Ficheru:La Giralda, Avenida Corrientes.jpg|miniatura|180px|left|''La Giralda'']] [[Ficheru:Café La Paz.jpg|miniatura|180px|derecha|Café ''La Paz'', na esquina con Montevideo]] [[Ficheru:Gato negro.jpg|miniatura|180px|derecha|''El Gatu Negru'', Corrientes 1669]] [[Ficheru:ARCOR Center Avenida Corrientes.jpg|miniatura|180px|''Arcor Center'']] [[Ficheru:Buenos Aires - Avenida Corrientes - Bombonella - 20071215.jpg|miniatura|180px|left|''Bombonella'']] D'Esmeralda a Callao hai numberosos cafés, restoranes (cuasi toos pizzerías) y confiteríes tradicionales. Ente los primeros destáquense, ''El Foru'' na esquina cola [[cai ''Uruguái'']] y el tradicional chigre ''La Nueva Martona'', onde'l platu tradicional son los [[panqueque]]s con [[duce de lleche]] nel amenorgáu llocal del 1489. Na esquina d'enfrente llevantábase'l café Ramos, güei día una nueva sucursal de la Pizzería Banchero, que foi un chigre artísticu onde s'axuntaben actores, periodistes y cineastes. Nel 1453 de l'avenida atópase ''La Giralda'', reconocíu por preparar bon [[chocolate con churros]] que puede tomase nes sos meses de madera y mármol y por ser llugar d'alcuentru de la intelectualidá porteña con un estilu que sobrevivió a les corrientes modernizadoras. L'arquiteutu del edificiu onde s'atopa ''La Giralda'' ye Juan José Caveri, autor tamién del edificiu del Cine Iguazú, que xunto col Atles ye unu de los dos cines que sobreviven intactos na vecina cai Lavalle, dambos convertíos en templos relixosos. Na esquina con Paraná la confitería ''Politeama'' tien el nome y un estilu que recuerden al desapaecíu ''Teatru Politeama Arxentín'', que funcionaba nel nᵘ 1490. El café ''La Paz'' en Corrientes y ''Montevideo'', foi apartaz de munchos bohemios y socialistes, especialmente mientres la [[Años 1960|década de 1960]]. Nél axuntaron escritores y músicos como [[David Viñes]], [[Ricardo Piglia]], [[Enrique "Monu" Villegas]] y el [[Sumíos pola dictadura arxentina|sumíu pola dictadura]] [[Rodolfo Walsh]]. Güei ye un sitiu frecuentáu por artistes y públicu de los teatros cercanos. El café ''L'Estañu'', na esquina con Talcahuano, ye un café tanguero, nel que trabayó [[Aristóteles Onassis]] cuando llegó como abellugáu a l'Arxentina. Una anéudota cunta que'l magnate, trabayando como mozu, sirvió-y un café a Carlos Gardel, allá por 1924.<ref>Revista "Panorama", febreru de 1966.</ref> En Corrientes y Callao el restaurant-chigre ''Operar'', ye un clásicu llugar de xunta de families, xente de negocios y pareyes. Tocantes a los restoranes, hai de too tipu y bolsu, como por casu les pizzerías asitiaes na corte del 1300, ''Güerrín'', enfrente ''Los Inmortales'' pola que pasaron munchos intelectuales, artistes y bohemios retrataos nella; y ''Banchero Centro'' dende 1932, n'esquina con Talcahuano. Al so iniciador Agustín Vanchero, atribúyese-y ser el creador de la fugazza con quesu. Nel 838 ''Les Cuartetes'' ye una pizzería llexendaria qu'en 1932 topábase xunto al Teatru Tabarís. Na década del 40 impulsó innovaciones na pizza, al amesta-yos ingredientes como mueyu blancu, xamón con morronos, etc. [[Ficheru:Buenos Aires - Avenida Corrientes - Heladería El Vesuvio.jpg|miniatura|left|180px|Xeladería ''El Vesuvio'']] ''El Palaciu del Papa Tostada'', en Corrientes 1612, ye un reconocíu restorán con comida internacional, variedá de vinos finos y salón de fiestes. Otru clásicu restorán ye'l ''[[Pippo Restaurant|Pippo]]'', que magar nun ta sobre Corrientes, topar en Paraná 356 a menos de 100 m de l'avenida. Ye ideal pa comer ''rápido, bien y baratu'' yá seya les sos pastes caseres, acompañaes con variedá de mueyos, ente elles la más famosa de [[tucu]] y [[pesto]]; o les sos carnes d'esportación asaes a la parrilla. Na corte del 1400 atópase la bombonería ''Bombonella'', fundada en 1941, que produz tou tipu de chocolates en forma artesanal; y la luxosa ''Lion d'Or'', coles sos caxes artesanales que guarden chocolates ellaboraos con materies primes calidable. En Corrientes 1669 tópase ''[[El gatu negru (chigre)|El Gatu Negru]]'', una tradicional tienda de especies, con bon ambiente porteño ya ideal pa tomar un café con daqué duce. El so fundador foi l'español Victoriano López Robredo, que viviera cuarenta años en [[Ceilán]], [[Singapur]] y les [[Filipines]]. El negociu taba en 1926 onde güei s'asitia'l Teatru Presidente Alvear. Mención estreme ye'l llocal de ''[[Arcor]] Center'', con una superficie de más de 400 m², en Corrientes 1325: un paraísu pa los neños poles llambionaes de tolos colores, gustos y formes. Esíbense y comercialicen los productos de la compañía y ufiértense orixinales presentaciones pa regalar, amás de cuntar con un llugar pa tomar daqué o saborguiar un xeláu de la marca. La primera [[xeladería]] de la ciudá esiste entá nel nᵘ 1181 de Corrientes y llámase ''El Vesuvio''. Fundada en [[1902]] pol matrimoniu italianu Cocitore, incorporó depués el serviciu de cafetería. Dende 2007 cuenta al so llau con un ''resto-chigre''. Yeren asiduos concurrentes Carlos Gardel, [[Juan Manuel Fangio]], [[Tita Merello]], [[Julio de Caro]], [[Luis Sandrini]] y [[Jorge Luis Borges]], ente otros pernomaos arxentinos. El so interior ta decoráu con fotografíes antigües de los más importantes esponentes de la cultura arxentina, y con vitrales que recuerden paisaxes italianos. [[Horacio Ferrer]] y [[Astor Piazzolla]] recuerden a ''El Vesuvio'' na lletra del tangu ''La Postrera Grela'', describiendo la nueche porteña apinada de señardá y amor. === Balvanera === El barriu de [[Balvanera]] estremar en tres zones que popularmente denominar "Congresu", "[[Once (Buenos Aires)|Once]]" y "[[Abasto (Buenos Aires)|Abasto]]". D'equí en más l'avenida topa arbolíu especialmente con plátanos (''[[Platanus × hispanica|Platanus × acerifolia]]''), de corteza mariellu verdosa. A partir de la cai ''Pasu'' l'avenida baxa abruptamente por cuenta de qu'en el pasáu en dicha cai, ente Corrientes y Lavalle, esistía una llaguna que daba orixe a un regueru llamáu ''Manso''. ==== Callao a Pueyrredón: ''Congresu'' y el ''Once'' ==== [[Ficheru:Buenos Aires - Pasaje Enrique Santos Discépolo - HDR.jpg|miniatura|180px|derecha|Piatonal Enrique ''Santos Discépolo'']] Esta seición carauterizar polos negocios y galeríes de too tipu de mercaderías y polos cartelos multicolores de publicidá. Cuando los comercios cierren, namái-y dan vida dellos centros culturales que tamién s'atopen nesti barriu. Los edificios son heteroxéneos, tantu nel so formatu como nel so estilu y altor. Na primer corte, del llau sur, tópase l'edificiu ''Corman'', inauguráu en 1978 como'l [[hotel Bauen]], que tien la so entrada principal por Callao. La [[Pasaje Santos Discépolo|piatonal ''Santos Discépolo'']] sospriende a l'avenida pel llau norte, nel encruz con ''Riobamba'': tratar d'un pasaxe en ''zigzag'', buelga del percorríu del que fuera'l primer ferrocarril arxentín, yá mentáu na seición d'historia. Este partía de l'actual [[plaza Lavalle]], y pela cai homónima llegaba hasta Callao, onde camudaba d'aldu escontra'l suroeste gracies a esta doble curva y siguía por Corrientes hasta Pueyrredón. Nel pasaxe unos murales del artista plásticu Marino Santa María y una placa de bronce recuerden el pasu del tren. El [[Teatru del Picadoriu]], allugáu nel pasaxe Santos Discépolo 1857 y agora conocíu como Picadoriu a seques, ye un teatru de la ciudá de Buenos Aires que surdió a empiezos de la década de 1980 nun edificiu del arquiteutu Benjamín Pedrotti que supo ser un llugar de venta de autopartes. Foi conocíu por ser la sede de Teatru Abiertu, un ciclu que confrontaba a la dictadura militar que gobernaba naquella dómina y que por esi motivu foi amburáu con un atentáu en 1981. Depués de la reconstrucción, que caltién la so antigua fachada, el teatru de menos de 300 llocalidaes volvió abrir les sos puertes definitivamente'l 29 de mayu de 2012. Na siguiente corte, del llau norte, tópase ''La Casona del Teatru'', y una corte más al oeste hai dos centros culturales que se destacar: * ''Centro Ricardo Rojas'' de la [[Universidá de Buenos Aires]], creáu en [[1984]] y dedicáu a la estensión universitaria y al cultivu del arte esperimental. * [[Cine Cosmos|Cosmos UBA]], vecín del anterior, nel n° 2046, topar no que fuera'l cine-teatro Cataluña, obra d'Alberto Bourdon (el mesmu de la Ópera). Na [[años 1960|década del 60]] convertir nel ''Kosmos 70'' y especializábase en dar películes [[soviética|soviétiques]]. Cerró'l 24 de marzu de 2009, por problemes económicos pa reabrise en payares de 2010 como'l Cosmos [[UBA]], al mercalo la Universidá de Buenos Aires, buscando faer d'él un espaciu pal espardimientu del cine independiente.[http://www.revistaenie.clarin.com/escenario/cine/Cosmos-volvio-enllenase-cine_0_370163188.html ''El Cosmos volvió enllenase de cine'', Clarín, 11/11/1010] [[Ficheru:Avenida Corrientes entre Paso y Larrea.jpg|miniatura|180px|left|Galeríes comerciales ente ''Paso'' y ''Larrea'']] A midida que camínase escontra la interseición con ''Pueyrredón'', los negocios amóntense. Dichu puntu ye'l centru comercial del llamáu ''barriu del Once'', nel qu'abonden los comerciantes de la comunidá xudía, dedicáu a la venta de ropa per mayor y menor, según los comercios de xente de variaes nacionalidaes, especialmente coreanos. Una de les cortes de mayor actividá comercial ye la que s'atopa ente ''Paso'' y ''Larrea''. En dichu tramu, del llau sur, tópense tres galeríes bien grandes con locales comerciales: * La ''Imperial'', de 1.000 m² de superficie y 60 m de fondura, consta de trés niveles. Ye carauterística polos sos pisos coneutaos por pontes esteriores. * ''Del Sieglu'', nel nᵘ 2550, con cais internes y frente ampliu. * ''Del Sol''.[[Ficheru:Corrientes2554.jpg|miniaturadeimagen|Casa Grimoldi · Arq. Virginio Colombo]] Ente los des primeres tópase l'edificiu [[Casa Grimoldi]] diseñáu por Virginio Colombo como edificiu de renta pal empresariu zapateru Alberto Enrique Grimoldi ya inauguráu en 1918. L'estilu del palaciu, eclécticu-modernista, combina elementos del modernismu (corriente Liberty milanés) con ornamientos de distintos estilos históricos d'Italia, como'l pompeyanu o l'etruscu. Otros motivos decorativos son carauterísticos del propiu Colombo, como les cabeces de lleones, les águiles o los cranios vacunos, amás de cuatro cariátides de dos metros nel últimu pisu y, na metá de la fachada, un formosu baxorrelieve, con ánxeles y ninfes. ==== Pueyrredón a Sánchez de Bustamante ([[Abasto (Buenos Aires)|Abasto]]) ==== Al cruciar l'avenida Pueyrredón enfusamos na llamada "patria chica" de [[Carlos Gardel]], el ''Morocho del Abasto'' (o ''Malvís Criollu''). N'efeutu, el gran cantor vivió nesti barriu la so mocedá, pos habitó a pocos metros de l'avenida, xunto cola so madre, na cai Jean Jaures, actual paséu del [[fileteado]], nuna vivienda que güei ye'l [[Muséu Casa Carlos Gardel]]. [[Ficheru:Avenida Corrientes y Pueyrredón.jpg|miniatura|left|200px|Esquina NON con ''Pueyrredón''.]] La esquina noroeste de Corrientes y Pueyrredón, onde se llevantaben d'antiguo los talleres del Ferrocarril Oeste, ye apoderada dende [[1908]] por un maxestosu edificiu d'estilu academicista, de planta baxa y nueve pisos, construyíu pa la Caxa Internacional Mutual de Pensiones por [[Jacques Dunant]] (autor de la [[Catedral de San Isidro]]) y Gastón Mallet que tamién construyeron xuntos la sede del [[Centru Naval]] de [[cai Florida|Florida]] y [[Avenida Córdoba|Córdoba]]).<ref>[https://books.google.com.ar/books?id=i4JUl3O4Kx0C Buenos Aires y Contorna] Diego Bigongiari. Editorial Aldu Austral, 2008. (páx. 82)</ref> Ocupa cuasi un cuartu de mazana y consta de dellos cuerpos. La planta baxa ta ocupada por diversos locales comerciales. L'énfasis ta asitiáu na esquina, onde remata con una cúpula acompañada por un tratamientu decorativu de calter. Equivocadamente díxose qu'esti edificiu inspiró a [[Baldomero Fernández Moreno]] pa escribir el so famosu poema "Setenta balcones y nenguna flor". En verdá, tal como foi comentáu pol escritor y periodista Roy Bartolomew, basar n'unu asitiáu nel Paséu de Julio (güei Leandro N. Alem), al altor del desapaecíu parque d'entretenimientos llamáu ''Xardín Xaponés''.<ref>{{Cita web |url=http://www.buenosairesantiguo.com.ar/notasdebuenosaires/parquejapones.html |títulu=Buenos Aires antiguu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180518072541/http://www.buenosairesantiguo.com.ar/notasdebuenosaires/parquejapones.html |fechaarchivu=2018-05-18 }}</ref><ref>[[La Prensa (Arxentina)|Diariu La Prensa]], carta de llectores, 8/9/1983</ref><ref>Buenos Aires Cúntanos nᵘ 8, Páx.46.</ref> [[Ficheru:BoulogneSurMer549.jpg|miniaturadeimagen|Teatru IFT]] Doblando na esquina de Boulogne Sur Mer atopamos nel 549 el yá históricu Teatru IFT (Idisher Folks Theater). Fundáu nel añu 1932 por un grupu formáu ente otros por Joel Lincovsky -padre de la gran actriz [[Cipe Lincovsky]]-, Jacobo Gleyzer y Sara Aijen -padres del realizador cinematográficu y periodista [[Raymundo Gleyzer]]-, funcionó primero nun llocal arrendáu frente a la Sinagoga de la cai Paso al 400 construyéndose l'actual sede nel añu 1952 col esfuerciu de los inmigrantes de la comunidá xudía llocal. Na esquina sureste cola cai Anchorena llevántase'l [[Abasto Hotel]], primer hotel de cinco estrelles temáticu de tangu n'América. Construyíu mientres los últimos años del pasáu sieglu, consta de 126 habitaciones y el so decoráu ta íntimamente rellacionáu con dichu estilu y danza musical. Nos sos suites "El día que me quieras" y "El mio Buenos Aires queríu" los güéspedes pueden esfrutar de clases de tangu según tamién d'exhibiciones tangueres nel so restorán. Cuenta amás con un tangu boutique onde pueden atopase diseños temáticos en indumentaria profesional, llibros, artesaníes y [[talabartería]] polo xeneral. A apenes unos metros de Corrientes sobre Anchorena atópase'l famosu llocal de cena y show tangueru Chanta Cuatro (agora denomináu Esquina Carlos Gardel) testigu d'una historia única onde Gardel solía axuntase colos sos amigos y compinches a cenar, tresnochar o cantar. Chanta Cuatro abrió les sos puertes per primer vegada nel añu 1893, por esi entós so la forma de restorán y hotel familiar de dos plantes. Incluyía na so llinderu canches de bochas pal usu de los visitantes. La so apertura foi práuticamente simultánea al vieyu Mercáu del Abasto de la ciudá, conviviendo dambos en glories y decadencies. Na mazana delimitada por Corrientes, Agüero, Lavalle, y Anchorena, sobre una superficie de 21.135,3 m²,<ref name = "mapa" /> tópase'l pimpanu centru comercial [[Abasto de Buenos Aires]], unu de los más grandes en tamañu de Buenos Aires.<ref>[http://www.revistaelabasto.com.ar/mercadodeabasto.htm Historia del Mercáu de Abasto Provisor.]</ref> L'edificiu nel que s'atopa, de cinco pisos y tres subsuelo, foi inauguráu en 1934 y foi sede del antiguu [[Mercáu de Abasto de Buenos Aires|Mercáu mayorista del Abasto]], que funcionó ellí hasta [[1984]]. En [[1998]] reciclar y convirtió nel actual centru comercial. Nél atópense, amás de los negocios, sales de cine, patios de comida, un gran salón d'entretenimientos, y el Muséu de los Neños Abasto. L'autor de la emblemática construcción sobre l'avenida, que da nome dende 1893 a esta zona, foi l'arquiteutu [[Viktor Sulčič]] que trabayaba col estudiu de Raúl Bes y José Luis Delpini. Na esquina d'Agüero y Humahuaca a cincuenta metros de l'avenida, atopábase'l famosu Chigre (o Fonda) O'Rondeman, llugar onde Gardel empezó a cantar profesionalmente, en 1910. Fueron famoses les payadas que se daben en conxustes nel llugar hasta pasada la medianueche. Ellí tamién s'escucharon "Don Juan", "La morocha" y otros tangos, entá primero que s'estrenaren pal gran públicu. Güei atópase ellí un edificiu de departamentos con un restorán especializáu en comida peruana na planta baxa. [[Ficheru:Corrientes3247.jpg|miniaturadeimagen|Abasto · Arq [[Viktor Sulčič]] (frente del añu 1934 sobre Corrientes)]] A menos d'una corte y escontra el norte de la ciudá na cai Gallo 492 vivió otru mitu de la música arxentina, [[Luca Prodan]]. Mientres la so estancia equí compunxo la emblemática tema "[[Mañana nel Abasto]]" del discu [[After Chabón]] pa la so banda [[Sumo (banda)|Sumo]]. Na esquina d'enfrente al edificiu atopa'l chigre El Destín, al cual Prodan allegaba diariamente. Al altor de la cai Sánchez de Bustamante -y anque inda atopamos na zona del Abasto- remata'l Barriu de Balvanera y empieza el Barriu de Almagro. === Almagro === {{AP|Almagro (Buenos Aires)}} ==== Sánchez de Bustamante a Medrano ([[Abasto (Buenos Aires)|Abasto]]) ==== La zona norte de Almagro ta carauterizada pola proliferación de teatros independientes, chigres, restoranes, locales comerciales y nuevos edificios en construcción. La cocina peruana tien muncha importancia nesta zona y unu de los sos principales esponentes ye Los Trujillanitos, restorán allugáu en Corrientes al 3564 y atendíu por xente llegada dende la ciudá de [[Trujillo (Perú)]]. Enfrente en Corrientes 3587 atopábase La Casa del Quesu hasta entamos de 2017, en que tres el so zarru intempestivu los trabayadores intentaron siguir con una cooperativa, ensin llogralo. Al so llau en Corrientes 3599 esquina Billinghurst atópase un llocal de la cadena de pizzerías Kentucky que nel so momentu foi'l Chigre Les Víbores, otru de los apartaces del que yera asiduo el Malvís Criollu. [[Ficheru:Corrientes3695.jpg|miniatura|Edificio Corrientes 3695 Arq. [[Alejandro Virasoro]]]] Xusto na esquina d'enfrente tópase L'Aurora Tangu, llugar de cocina porteña y show. Data del añu 1901 y foi proyeutáu pol arquiteutu Benjamín Pedrotti (autor de la fachada del [[Teatru del Picadoriu|Teatru Picadoriu]] del Pasaxe [[Enrique Santos Discépolo]]) y ellí funcionaba la tienda de teles L'Aurora que yera la encargada d'iguar los traxes que lluciríen los personaxes de la dómina nes nueches de tangu porteño. Al mesmu altor pero na interseición ente Billinghurst y Valentín Gómez apenes a una corte de la cai que nunca duerme atópase'l célebre Chigre Don Carlos. Especializada en comida española ya inaugurada el 19 d'avientu de 1955, esti llugar clásicu de Almagro convocó y sigue convocando a personalidaes del mundu del espectáculu nacional. Ellí realízase la entrega del premiu Ñoqui d'Oru. [[Ficheru:Corrientes3799.jpg|miniatura|Corrientes 3799 [[Café Martínez]] Arq. Alfredo y Alberto J. Olivari]] En Corrientes al 3702, esquina Mario Bravo atopamos la sucursal de serviciu postal del Corréu Arxentín. Nes esquines restantes atópense una sede del Bancu Itaú, una de les sucursales de la Pizzería Continental y el Café Rosas, allugáu en Corrientes 3695 nun edificiu del reconocíu arquiteutu [[Alejandro Virasoro]], autor tamién de la [[Casa del Teatru]] y de l'antigua Embaxada d'Israel, baltada nel atentáu suicida de 1992 y allugada en [[Regueru 910]]. El centru de l'actividá comercial d'esta zona centrar ente l'[[Avenida Medrano]] y la cai Mario Bravo, ye dicir los trés cuadres que resten hasta la citada avenida. Ellí van atopase locales d'electrodomésticos, locales especializaos en ropa pa caballeros, dames o neños, según tamién panaderíes, xeladeríes y restoranes clásicos y vexetarianos. En Corrientes 3799 esquina Bulnes podemos apreciar un edificiu diseñáu polos prolíficos arquiteutos italianos Alfredo y Alberto J. Olivari (autores del [[Hospital Fiorito]] d'[[Partíu d'Avellaneda|Avellaneda]]) qu'anguaño alluga una sucursal de la yá tradicional cadena de cafés arxentina [[Café Martínez]]. Escontra'l norte de Corrientes y en toa esta zona del Abasto hasta llegar a [[Avenida Córdoba]] atópase la mayor concentración de sales de teatru independiente de la ciudá. Espaciu Caleyón, El camerín de les muses, Teatru del Abasto, Llaten Sancho, El portón de Sánchez, Beckett, El tingláu, El Cubu, Teatru Ciegu y el míticu y acabante camudar al barriu [[Teatru del Pueblu]] son namái dalgunes de les sales que s'alluguen dende equí xubiendo nuevamente escontra Balvanera y el so emblemáticu Teatru IFT. Xusto na esquina de Corrientes y Medrano (Corrientes 3989) atopamos un elegante edificiu de departamentos y comerciu con cúpula, proyeutáu pol arquiteutu alemán aniciáu n'Arxentina [[Carlos Nordmann]], autor del [[Torrexón del Monxu]] en [[Mar del Plata]], la sucursal del Bancu Nación del barriu de Flores, dellos edificios d'[[Avenida de Mayu]] y del lamentablemente baltáu edificiu orixinal del [[Teatru Coliséu]] de Buenos Aires. ==== Medrano a Ángel Gallardo ==== Cruciando Medrano yá al 4200, del llau sur, atopábase'l ''Mercáu de les Flores'', que comercializaba 400.000 canastros de flores per añu.<ref>[https://web.archive.org/web/20071221124438/http://www.comunacinco.com.ar/article.php3?id_article=55 Almagro: Toa una Vida]</ref> El terrén qu'ocupaba, de 5.000 m², foi mercáu por 8 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] pola [[Ilesia Universal del Reinu de Dios]], en [[2003]]. Esto supunxo'l treslláu del ''Mercáu'' y la posterior reutilización del so edificiu, que llevaba funcionando nel barriu dende [[1952]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071028105359/http://www.info-almagro.com.ar/almagro2_1/historia/flores.htm El Mercáu de les Flores Cumplió 60 años]</ref> Nel terrén alzóse un templu evanxélicu: la ''Ilesia Universal del Reinu de Dios'', nel marcu d'una gran meyora de dicha relixón na Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/03/17/h-04201.htm |títulu=Abrió un gran templu evanxélicu nel ex Mercáu de les Flores - Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410151858/https://www.clarin.com/diario/2004/03/17/h-04201.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref> L'edificiu tien amplios frentes sobre l'avenida y sobre la so cai llateral Francisco Acuña de Figueroa, disponiendo de delles entraes. Al 4400, del llau norte, ente les cais ''Pringles'' y ''Yatay'', atópase'l templu católicu de ''Jesús Sacramentado''. La so construcción foi afalada pola Madre María Benita y la obra foi realizada polos arquiteutos Merry, Raynes y [[Ernesto Sackmann|Sackmann]]. Foi inauguráu en mayu de 1904, l'estilu esterior ye neogóticu formal, ente que'l so interior respuende a la renacencia italiana. Consta d'una nave de 34 m de llongura por 14 m d'anchu; dos grandes capiyes llaterales formando cruceru col presbiteriu de 14 m por 10 m y otros cuatro de menor tamañu. El so órganu, de caxa de carbayu macizu con dos pedaleras y venti rexistros, provién de la fábrica alemana de Walter, en Lundinburg. === Villa Crespo === {|width=100% |width=40% valign="top"|<small>''El Sol delata a palpu la edá de les muyeres''<br />''embrica nes fachaes grises del barriu''<br />''o rueda al soterrañu de la cai Corrientes''<br />''y va vertir el so vinu dorao a Villa Crespo.''</small> |width=40% valign="top"|<small>''Bañar nel regueru que crucia Triunviratu,''<br />''xira llastiendo sobre la exa del día<br />y al promediar la tarde torna a conseñar''<br />''les sos redondes monedes nel Bancu Israelita''</small> |width=20% valign="top"|<small>"Sol Semita"<br />''de'' Israel Zeitlin ''y'' César Tiempu</small> |} [[Ficheru:Avenida Corrientes estación Chacarita.jpg|miniatura|left|180px|Pasu a nivel coles víes del ''Ferrocarril San Martín'']] L'avenida camuda'l so aldu escontra'l nornoroeste al travesar [[Villa Crespo]]. Amás, al averase al circular [[Parque Centenariu (Buenos Aires)|Parque Centenariu]], toma un aspeutu llaberínticu al cruciase en diagonal coles cais, formando dalguna plazoleta diagonal ya interseiciones con cinco esquines, como nel encruz cola avenida ''[[Avenida Ángel Gallardo|Ángel Gallardo]]'' - ''[[Avenida Estáu d'Israel|Estáu d'Israel]]'', les cais ''Carril'' y ''Aguirre''; o nel encruz con ''Lavalleja,'' ''Vera'' y ''Ramírez''; o ''[[Avenida Scalabrini Ortiz|Scalabrini Ortiz]]'' y ''Luis María Drago''. Nesti tramu (antes llamáu ''Triunviratu'') trescurri bona parte de la novela ''[[Adán Buenosayres]]'' ([[1948]]) de [[Leopoldo Marechal]]. Foi zona de cafés, que nel so momentu teníen relevancia, por distintes causes. [[Ficheru:Plazoleta Osvaldo Pugliese.jpg|miniatura|200px|Plazoleta ''Osvaldo Pugliese'']] Escontra [[1905]] empezaron a treslladase cerca del actual encruz de la cai ''Gurruchaga'' con Corrientes un grupu d'inmigrantes [[sefardita|sefardites]], convirtiéndose dende entós esta zona nun tradicional barriu xudíu, nel que puede atopase pan ensin lleldu pa [[Pésaj]] y otres especialidaes toa l'añu. Tamién sirios libaneses, árabes católicos o ortodoxos, instaláronse cerca del encruz cola actual Scalabrini Ortiz (ex calle ''Canning''), interseición onde güei día s'atopa la pizzería ''Imperiu'', enclave tradicional del barriu. Nel mentáu encruz atópase amás una plazoleta triangular que dixebra a l'avenida de la cai ''Luis María Drago'' sobre la que se llevanta un monumentu dedicáu a [[Osvaldo Pugliese]], pianista, compositor y direutor d'orquestes de tangu. Foi realizáu en 1998, trés años dempués de la so muerte, por Paula Franzi, con caricatures en lata y [[telgopor]]. El llugar nun foi escoyíu por caprichu: en Corrientes 5375 Pugliese estudió pianu nel ''Conservatoriu Musical Odeón'' con Antonio Y. D'Agostino; y vivía colos sos padres a una corte, no que güei ye Scalabrini Ortiz 392. En 2005, a 100 años de la so nacencia, alzáron-y un monumentu en bronce. Al cruciar l'[[avenida Juan B. Xusto]] ta en verdá circulando percima del entubado del [[regueru Maldonado]], que d'antiguo yera un inmensu agüeriu abiertu y bravíu qu'anubría al barriu. === Chacarita === {{AP|Chacarita (Buenos Aires)}} [[Ficheru:Parque Los Andes, Chacarita.jpg|miniatura|200px|derecha|''Parque andar'' y feria artesanal]] Ente la cai ''Humboldt'' y l'avenida ''[[Avenida Dorrego|Dorrego]]'' atópase'l pasu a nivel del [[ferrocarril Xeneral San Martín]], y ellí mesmu, la ''[[Estación Villa Crespo]]''. Al cruciar l'[[avenida Dorrego]], del llau suroeste, atópase'l ''[[parque Los Andes]]'', estremáu en dos seiciones: la primera, subdividida de la mesma pela cai ''Concepción Arenal'', que va dende la mentada avenida hasta ''Jorge Newbery'', y la segunda, de forma triangular, dende Newbery a la ''[[Avenida Federico Lacroze]]''. La primer seición d'esta plaza tien una nacencia lúgubre: n'efeutu, de resultes de la morrina de persones producida na ciudá mientres la [[Fiebre mariello en Buenos Aires|epidemia de fiebre mariello]] de [[1871]], el gobernador de Buenos Aires, [[Emilio Capo]], creó un campusantu na actual cortil de la plaza. En [[1886]] apinóse la so capacidá y foi clausuráu. Pasaos once años, treslladáronse los restos humanos dende'l yá llamáu campusantu de la ''Chacarita vieya'' al campusantu de la ''Chacarita nueva'', asitiáu nel llugar del actual. Foi entós cuando se planió'l parque que nun principiu se llamó ''Rancagua'', pero qu'en [[1904]] foi bautizáu col nome actual. Sobre la sienda de Corrientes que s'atopa a la vera del parque topen exemplares de tipes (''[[Tipuana tipu]]''), de flor mariella y cañes grueses ondulantes y escures. Mientres los fines de selmana arma una gran feria d'artesaníes y otros oxetos varios. Debaxo de la segunda seición del parque tópense, dende 1925 en que s'empecipió la construcción del [[Llinia B (metro de Buenos Aires)|Llinia B]], los talleres ''Rancagua'' del mesmu. [[Ficheru:Final de Avenida Corrientes estación Lacroze.jpg|miniatura|250px|left|Fin de l'Avenida Corrientes, al fondu ''Estación Federico Lacroze'', del F.G.O.]] Nel parque tamién s'atopa, en cantu de l'avenida, el monumentu de ''Los Andes'', realizáu en bronce en [[1941]] pol escultor [[Luis Perlotti]]. Define a les races [[calchaquí]], [[tehuelche]] y [[Selknam|ona]], que de norte a sur habitaron la zona del [[Cordal de los Andes|cordal andín]]. Na interseición con ''Jorge Newbery'' atópase'l Finxu de la argentinidad nᵘ 10 (ver la [[Avenida Corrientes#Finxos, plaques y otros homenaxes Afitaos, plaques y otros homenaxes]]). Dempués de cruciar dicha avenida, Corrientes tien nos sos últimes trés cuadres doble sentíu de circulación vehicular, anque separaos por una plaza seca qu'hasta fines de [[2011]] yera un sitiu baxu techu ocupáu por locales comerciales. Ocupa un espaciu d'unos 70 metros de llargu, dende Lacroze hasta cuasi llegar a Olleros.<ref>[http://www.clarin.com/ciudades/capital_federal/Chacarita-plaza-seca-funcionaba-feria_0_530347070.html ''En Chacarita, va haber una plaza seca onde funcionaba una feria''.] Diariu Clarín, 05/08/11.</ref> Asina, Corrientes termina na estación de tren [[Estación Federico Lacroze|Federico Lacroze]], del [[Ferrocarril Xeneral Urquiza]], xunto al [[Campusantu de la Chacarita]] y frente a la tradicional pizzería "Imperiu", abierta dende [[1947]] y declarada d'interés cultural pola [[Llexislatura de la Ciudá de Buenos Aires]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1700324-les-15-meyores-pizzerias-portenas Les 15 meyores pizzerías porteñas]</ref> == Pa l'alcordanza == === La voz y la memoria de Corrientes === El polifacéticu [[Edmundo Guibourg]] (1893-1986), caricaturista, periodista, direutor, críticu, etc., alies ''Pucho'', foi consideráu popularmente como'l "inventor" d'esta cai, non yá por ser un personaxe más de la mesma, nos sos cafés y conxustes, sinón fundamentalmente por ser el creador d'una columna nel [[diariu Crítica]] llamada "Cai Corrientes". Conoció a grandes personaxes, nacionales y estranxeros, dende [[Federico García Lorca]] a [[Roberto Payró]] y [[Luigi Pirandello]], de [[Leopoldo Lugones]] a [[Evaristo Carriego (poeta)|Evaristo Carriego]], y nos sos reportaxes, agudos y con pincelaes d'humor, demostró'l so amor y arguyu pela avenida. === Llugares que yá nun tán === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |-bgcolor=lightblue align=center align=center |<br />'''Inscripción n'el<br />frente norte del<br />Obeliscu<br />de Buenos Aires'''<br /><br /> |- | [[Ficheru:Buenos Aires - Obelisco (fachada norte) - 20061212a.jpg|180px|Frente norte]] |- align=center bgcolor=lightblue align=center align=center | style="text-align: center;" |'' NESTI SITIU''<br />''na torre de San Nicolás''<br />''foi izada per primer vegada''<br />''na ciudá''<br />''LA [[Bandera d'Arxentina|BANDERA NACIONAL]]''<br />''el XXIII d'agostu de''<br />''MDCCCXII.'' |} Ufiértase equí una curtia descripción de llugares de l'avenida Corrientes que na so dómina fueron de gran importancia histórica, cultural o d'entretenimientu pero que yá nun esisten más. ;Ilesia de San Nicolás de Bari L'español Domingo Accasuso empezó a llevantar en [[1721]] esta ilesia, onde güei se llevanta la ''Plaza de la República'', del llau norte. Foi designada vice-parroquia en [[1731]], cuatro años dempués de la muerte de Acassuso y un añu antes de completase la obra. Tenía una sola torre cuadrada con campanariu y reló, que remataba con una pequeña cúpula en mosaicos azules que sostenía una cruz visible dende tola ciudá. En [[1769]] foi xerarquizada como parroquia. En 1904 l'arquiteutu Arturo Prins la italianizó al borrar les sos traces típiques y modificar la torre. Debíu al trazáu de la ''Avenida 9 de Julio'' y de la diagonal norte ''Roque Sáenz Peña'' espropiar pa baltala en 1931. Lo último en cayer foi la torre onde en [[1812]] había flameado per primer vegada en Buenos Aires la [[Bandera d'Arxentina|bandera arxentina]]. ;Palace Theatre Atopar en Corrientes nᵘ 753, y tenía tamién una salida a la cai Lavalle. Inauguráu en [[1911]] foi na so dómina'l meyor cine de Buenos Aires. Yera luxosu y como les películes que nél s'esibíen yeren mudes, la trama yera acompañada pola orquesta de Charles Marchal. Exhibir nél les "actualidaes de ''Max Glücskmann''", una de les primeres empreses de cine y fotografía nel país. ;La Helvética Yera una construcción senciella con planta baxa y primer pisu, na esquina suroeste con [[Calle San Martín (Buenos Aires)|San Martín]], que mientres 115 años foi restorán y apartaz de periodistes, políticos, escritores y dignatarios como [[Bartolomé Mitre]], [[Roberto Payró]], [[Jorge Luis Borges]], [[Ernesto Sabato]], [[Eduardo Mallea]], [[Carlos Tejedor]], el nicaraguanu [[Rubén Darío]] y otros. Trátase d'un salón allargáu con elementos de bronce nun rincón. Cerveza suelto, cacía inglesa, jarras franceses y copetines impecablemente sirvíos podíen topase nél. Por razones polítiques foi bombardiáu en 1955. Al reabrir al poco tiempo Ernesto Sabato dixo: ''Nesti llugar sagráu, onde allega tanta xente, que'l cañón ganó, brindemos eternamente.'' En 1975 cerró les sos puertes definitivamente por razones económiques. ;Llibrería Pigmalión Yera vecina a La Helvética, en Corrientes al 512, y fuera inaugurada en [[1942]] pola refuxada alemana Lilí Lebrach, quien espublizaba ellí lliteratura non [[nazi]]sta. Foi un sitiu de xunta pa quien amaron la música, que podía consiguise nel so sosuelu de toles dómines y llugares. ;Empire Theatre Na esquina nordés con Maipú, recibió antes el nome de ''Atenéu''. Nesti teatru, qu'espublizaba cantares y couplés, actuó ente otros la ''bailladora'' sevillana, [[Pastora Imperio]], bien querida por políticos y escritores; Antonia Meré y Carmelita Ferrer. Nél cantó amás Carlos Gardel. En 1938 el teatru foi reemplazáu por un edificiu de seis pisos. ;Teatru Odeón Atopar en Corrientes y Esmeralda, y el so propietariu foi [[Emilio Bieckert]], inmigrante proveniente d'Estrasburgu, [[Alsacia]]. L'edificiu alzar en 1872 col nome d'Edén, depués Variedaes, y en 1891 inauguróse'l Odeón realizáu pol arquiteutu alemán [[Fernando Moog]]. Foi consideráu como una avanzada na arquiteutura del momentu y convertiríase n'unu de los principales teatros de Buenos Aires, con capacidá pa 1.800 persones. El [[28 de xunetu]] de 1896 exhibir nél la primer pieza cinematográfica realizada n'Arxentina. En [[1940]] adquirió un frente estilu [[art decó]]. En 1982 atopábase bien deterioráu y un tal Luis Rusconi rescatar. Tresformar nuna esquina porteña por excelencia. Pol so escenariu pasaron personalidaes como [[Leopoldo Lugones]], [[Jean Jaurés]], Margarita Xirgu, ente munchos otros. En 1985 foi declaráu pol ''Ministeriu d'Educación y Xusticia de La Nación'' como Monumentu Históricu Nacional, teniendo en cuenta, ente otres razones, que foi unu de los más importantes escenarios de la historia del país y que esa esquina, gracies a los versos de [[Celedonio Flores]], conformóse como'l corazón del tangu. Pero a principios de [[años 1990|la década del 90]], mientres la xestión del intendente [[Carlos Grosso]], dexar ensin efeutu esa proteición y autorizóse la baltadera del teatru. Güei proyéctase nel so llugar la Torre Odeón, de 32 pisos.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=855212 |títulu=''Polos edificios teatrales'' ''La ONG presentó un amparu contra'l Gobiernu pola llei 14.800''. Diariu &#91;&#91;La Nación (Arxentina){{!}}La Nación&#93;&#93; 3/11/06 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241218144550/https://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=855212 |fechaarchivu=2024-12-18 }}</ref> ;Confitería Real Al 1300 (esquina con Talcahuano), decorada estilu [[Modernismu (arte)|''art nouveau'']]. Solía allegar ellí [[Florencio Parravicini]], razón pola cual a esa esquina en 1959 dióse-y el nome de dichu actor. Tamién pasaron por ella reconocíos tangueros como Carlos Raúl Muñoz (conocíu cómo [[Carlos de la Púa]]), [[Aníbal Troilo]], [[Julio de Caro]], [[Ángel D'Agostino]] y otros. {{cita|Confitería de ambidextros, de Corrientes y Talcahuano, nós somos los maestros y de la Púa'l gran decanu.|''[[Enrique Cadícamo]]''}} ;Café Domínguez Nel so llocal, abiertu les 24 hores y sito nel nᵘ 1537, tocó en [[1923]] la primer muyer [[bandoneón|bandoneonista]]: [[Paquita Bernardo]], "la flor de Villa Crespo". Almirada y solicitada, tuvo una vida efímera, yá que finó en plena fama a los 25 años d'edá. Nel café, la orquesta tocaba asitiada nun palcu altu y bien visible. Un famosu tangu d'[[Ángel D'Agostino]] recordar. ;Vieyu teatru Apolo Fuera construyíu en 1886 ya inauguráu en 1892, nel actual nᵘ 1382, ente Talcahuano y Uruguái. Tuvo consagráu a brindar espectáculos de raigañu criolla y foi famosu poles distintes obres d'autores destacaos interpretaes por actores de relevancia, como les empobinaes por Ezequiel Soria: ''Cantar Tráxicu'', de [[Roberto J. Payró]] y ''Piedra del Escándalu'' de [[Martín Coronado (direutor)|Martín Coronado]] ya interpretada por [[Pablo Podestá (actor)|Pablo Podestá]]; o como ''Xesús Nazarenu'' d'[[Enrique García Velloso]]. En 1958 una movilización llogró que'l Congresu sancionara la llei nᵘ 14.800 que prohibió la baltadera d'un teatru esistente nun siendo que se construyera nel mesmu sitiu unu nuevu d'igual capacidá. Na década del sesenta foi finalmente tiráu embaxo y pa cumplir con dicha llei construyó un teatru convirtiéndose en sede del grupu independiente Nuevu Teatru, fundáu por Alejandra Boero y Pedro Asquini.<br />Esta etapa remató en 1971, hasta que na década del '80 y col nome de Lorange realizáronse funciones de teatru y cine. ;Teatru Politeama Na esquina suroeste cola cai Paraná. Foi creáu pol empresariu italianu César Ciacchi, quien en 1878 robló con un tal Zamudio, dueñu del terrén, un conveniu por diez años pa construyir un teatru que, con frente de lladriyos coloráu, foi inauguráu al añu siguiente. Ellí actuaron los integrantes de la familia Podestá, estrenando en 1884 una obra [[gauchu|gauchesca]] que foi un enorme ésitu "''[[Juan Moreira (drama)|Juan Moreira]] en pantomima''", de los hermanos circenses Carlo, siendo José J. Podestá quien encarnó'l personaxe principal. Tamién foi l'escenariu del mentáu payasu Frank Brown, de l'actriz Eleonora Dure y de Sara Bernhardt, ente otros. En 1898, al terminase'l contratu, tuvo a puntu de ser baltáu, hasta qu'en 1936 María Luisa T. de Balbín reconstruyir, calteniendo la estructura de la sala, de bona acústica, pero camudando'l frente por unu más sobriu y elegante; con una gran marquesina. El so hall taba revistíu en mármol de tonos verde a negru y l'escenariu tenía un discu xiratoriu y reflectores aicionaos dende una ponte al efeuto. En 1921 [[Andrés Chazarreta]] llogró un gran ésitu consideráu como l'ésitu nacional del [[folclor]]. El teatru foi baltáu y güei el so inmensu terrén baldío ye una alcordanza constante de l'antigua rellumanza arquitectónica perdíu de décades pasaes. ;Café Politeama Al llau del teatru, pero cruciando la cai ''Paraná'', foi frecuentáu por cantantes que buscaben la gloria. Na actualidá, nel llugar del café, tópase la confitería del mesmu nome. == Corrientes y el tangu == {| width=100% |width=33% valign="top"|<small> ''La mio llinda cai Corrientes!''<br /> ''sos de toos y de naide,''<br /> ''vas cruciando Buenos Aires,''<br /> ''col to ritmu distintu,''<br /> ''segura, tranquilamente,''<br /> ''coqueta, viviegu, risueña,''<br /> ''como una piba porteña,''<br /> ''que nun cumplió los venti!''<br /><br /> ''Sos fía de luna park,''<br /> ''con avenida Maderu,''<br /> ''y te acunen los carteros,''<br /> ''frente al corréu central,''<br /> ''y dempués que te ajustás,''<br /> ''el talle con Leandro Alem,''<br /> ''saltes del Jousten Hotel'',<br /> ''a conquistar la ciudá.''<br /><br /> ''Te paran en San Martín,''<br /> ''xiblando, los mensaxeros,''<br /> ''y el secu repiqueteo,''<br /> ''de máquines d'escribir,''<br /> ''y te encontrás qu'al siguir,''<br /> ''sobre los tos costazos y fadiu,''<br /> ''cai un mantón que'l tronío,''<br /> ''te tráxolo de Madrid...!''<br /><br /></small> |width=33% valign="top"|<small> ''Y te paras en Florida,''<br /> ''pa ver qu'hai de nuevu,''<br /> ''si ves pasar un modelu,''<br /> ''se lo copiás aína,''<br /> ''y yá dempués más sele,''<br /> ''cuando llegues a Maipú,''<br /> ''recibís del "Marabú",''<br /> ''un tangu de bienvenida...!''<br /><br /> ''Y yá más señora y dueña,''<br /> ''sos Corrientes la que manda,''<br /> ''y na esquina d'Esmeralda,''<br /> ''so les lluces que suañen,''<br /> ''presentás la to llinia media,''<br /> ''"Maipo" "Odeón" y "Tabaris",''<br /> ''y avísesme si París,''<br /> ''nun pide la contraseña...!''<br /><br /> ''Mezclás escalera real,''<br /> ''con xenerala sirvida,''<br /> ''Opera, Rex, pizzería,''<br /> ''Obeliscu y Diagonal,''<br /> ''boleru sentimental,''<br /> ''milonga con variaciones,''<br /> ''traxes con dos pantalones,''<br /> ''y Teatru Nacional...!''<br /><br /></small> |width=33% valign="top"|<small> ''Salpicás rotiserías,''<br /> ''con cafecitos cortaos,''<br /> ''del semillón de paráu,''<br /> ''a sunday con lleche frío,''<br /> ''golor a panadería,''<br /> ''entemecíu con cambalache,''<br /> ''y emplegaos de rh,''<br /> ''que pasen de percorrida.''<br /><br /> ''Corrientes, sos el pincel,''<br /> ''qu'azorrona pesares,''<br /> ''imán de los arrabaldes,''<br /> ''que toes te quieren bien,''<br /> ''te acordás cuando Gardel,''<br /> ''el "morocho del abasto",''<br /> ''atopaba ente canastros,''<br /> ''la so casa de Jean Jauré.''<br /><br /> ''Sos fía de la Luna Park,''<br /> ''con avenida Maderu,''<br /> ''te canto porque te quiero,''<br /> ''banderín de la ciudá,''<br /> ''si'l to puntu terminal,''<br /> ''ye'l mio, Chacarita,''<br /> ''onde un coru de floristes,''<br /> ''cántennos el funeral...!''<br /> :[[Héctor Gagliardi]] </small> |} [[Ficheru:Corrientes348.jpg|miniatura|200px|Cartelu fileteado en '''Corrientes 348''' recordando'l primer versu del tangu ''A media lluz'']] La cai Corrientes ye tema de diversos tangos, trescríbense equí dellos fragmentos de los más conocíos: {{cita|*Corrientes trés cuatro ocho,<br />segundu pisu, ascensor.<br />Nun hai porteros nin vecinos.<br />Adientro, [[Cóctel|cóctel]] y amor...<br /><br />''A media lluz''<br />[[Carlos César Lenzi]]}} {{cita|*Cai Corrientes de los mios amores, cai Corrientes onde nací<br />y ente les lluces de mil colores aquella nueche conocer.<br /><br />''Cai Corrientes''<br />[[Alberto Vaccarezza]]}} {{cita|*Toa pasa nesta vida, te camudaron Corrientes Angosta, yá nos sos la cai posta onde un día supi andar. Yo tampoco soi'l mesmu, nin la pinta yá tengo d'antaño.<br /><br />''Corrientes angosta''<br />[[Ángel Gatti]], 1952}} {{cita|*Esquina porteña, esti milonguero te ufierta'l so ciñu más fondu y cordial.<br />Cuando cola vida tea cero a cero te prometo'l versu más rante y canero<br />pa faer el tangu que te faiga inmortal.<br /><br />''Corrientes y Esmeralda''<br />[[Esteban Celedonio Flores]], 1933}} {{cita|*Esta ye la mio cai Corrientes,<br />la de la duce bohemia,<br />que col so encantu apodérase<br />de la mio alma sentimental.<br />La mio llinda cai Corrientes,<br />amiga fiel de la mio vida,<br />que cuando tengo una firida<br />das-y consuelu al mio mal.<br /><br />''Murnies de la cai Corrientes''<br />[[Homero Expósito]]–[[Domingo Federico]], 1942}} {{cita|*Café Domínguez, de l'antigua Corrientes cuando yera angosta y la so xente<br />saludar de sienda en sienda<br />[[Enrique Cadícamo]]}} == Finxos, plaques y otros homenaxes == * '''Esquines del tangu''': por iniciativa de [[Ben Molar]]<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/9-3491-2006-12-31.html Radar, Suplementu del diariu Páxina Dolce: ''Big Ben, según pasen los años'' (31/12/2006)]</ref> el creador del ''[[Día Nacional del Tangu]]'', y cola collaboración de la ''Asociación Amigos de la cai Corrientes'' y el ''Sindicatu de vendedores de diarios y revistes de Capital Federal y Gran Buenos Aires'', asitiar n'interseiciones de l'avenida coles cais, dende'l so entamu hasta ''Riobamba'', plaques de bronce que recuerden a reconocíes figures rellacionaes col tangu, ente otres: ** ''Bouchard'': [[Alba Solís]], [[Alberto Podestá]] y [[Domingo Federico]]. ** ''Leandro N. Alem'': [[Jorge Vidal (cantante)|Jorge Vidal]], [[Julián Plaza]] y [[Charly García|Carlos Alberto "Charly" García]]. ** ''Reconquista'': Jovita Luna. ** ''Maipú'': [[Roberto Rufino]] y [[Antonio Carrizu]]. ** ''Esmeralda'': [[Rubén Juárez]]. ** ''Suipacha'': [[Hugo Marcel]]. ** ''Pellegrini'': [[Raúl Lavié]], [[Nélida Roca]], [[Mariano Barugel]] y Mosquera Monte. ** ''Cerrito'': [[Virginia Luque]] y [[Néstor Marconi]]. ** ''Talcahuano'': [[Enrique Cadícamo]], [[Tania (cantante)|Tania]], [[Florencio Parravicini]] y [[Arxentín Ledesma]]. ** ''Libertad'': [[Libertad Lamarque]] y [[Juan Carlos Copes]]. ** ''Uruguái'': [[Tita Merello]]. ** ''Paraná'':, [[Mariano Mores]], [[Susana Rinaldi]] y [[Aníbal Troilo]]. ** ''Montevideo'': [[Raúl Garello]] y [[Alberto Castillo]]. ** ''Rodríguez Peña'': [[Beba Pugliese]]. ** ''Callao'': [[Horacio Ferrer]] y [[José Gobello]]. ** [[Horacio Salgán]] y [[María de la Fuente (cantante)|María de la Fuente]]. :L'Asociación amestó amás una pal mesmu Ben Molar en ''Suipacha'' y ''L'Asociación Gardeliana'' otra a [[Celedonio Flores]] na esquina con ''Esmeralda''. * '''[[Justo Suárez]]''': sobre la paré de la Luna Park, esquina ''Bouchard'', recordar al «''Torito de Mataderos''», ídolu arxentín nel boxéu. * '''Enanche de l'Avenida Corrientes''': una placa asitiada na esquina con Leandro N. Alem recuerda les obres d'enanche realizaes ente'l 22 de febreru de 1935 y el 12 d'ochobre de 1936. * '''[[Ana Díaz]]''': una placa de bronce sobre'l palaciu que fora de Elortondo Alvear, na esquina suroeste de Florida, recuerda que nesa cortil vivió la única muyer del conxuntu de los 65 fundadores de Buenos Aires, na espedición de [[Juan de Garay]]. * '''[[Sandro|Roberto Sánchez]]''': muncho más conocíu como «Sandro», tien una escultura plástica cerca al [[Gran Rex]], realizada por [[Fernando Pugliese]].<ref>[http://www.clarin.com/ciudad/escultura-Sandro-curiosu-avenida-Corrientes_0_822517804.html ''La escultura de Sandro, un nuevu curiosu de l'avenida Corrientes''] Diariu Clarín, 4/12/2012</ref> * ''Esquina con Carlos Pellegrini'': ** '''[[Guerra de les Malvines|Homenaxe a los cayíos en Malvines]]''': tratar d'un soporte de mármol, na sienda impar, con una placa de bronce cola inscripción: ''Homenaxe a los cayíos na guerra del Atlánticu Sur'' n'homenaxe a los soldaos arxentinos cayíos mientres la Guerra de les Malvines nel primer aniversariu, [[2 d'abril]] de [[1983]]. ** '''[[Enrique Febbraro]]''': una placa sobre una paré, tamién del llau impar, recuerda al arxentín creador del [[Día del Amigu|Día internacional del Amigu]]. ** '''Homenaxe a Carlos Gardel y los sos acompañantes de la tráxica xira''': otru soporte de mármol con placa de bronce, n'acerar sur, que diz: {{cita|L'Asociación d'Amigos de la Cai Corrientes y el [[diariu Clarín]], n'homenaxe a Carlos Gardel nel 40 aniversariu de la so desapaición; 24 de xunu de 1975.}}<br/> Más embaxo figuren los nomes de los acompañantes que morrieron con él nel vuelu:'' [[Guillermo Barbieri]], [[Alfredo -y Pera]], Domingo Riverol.'' ** Carlos A. Petit (por [[Argentores]]), [[Alberto Vaccarezza]], [[Manuel Belnicoff]] y Osvaldo Pugliese (SADAIC) son recordaos por dos tales plaques de bronce sobre la paré, a unos 20 metros de la esquina. * '''[[Libertad Lamarque]]''': Av. Corrientes n.°&nbsp;1202, esquina calle Libertad. Pola iniciativa de Ben Molar asitióse la placa'l 12 d'avientu de 1995 cola presencia de la mesma Libertad Lamarque, amás de los miembros de l'Asociación Amigos de la Cai Corrientes» que depués la llevaron a pasiar nun coche antiguu peles cais de Buenos Aires. Lo llamativo ye que la fecha escoyida ye na que cinco años más tarde l'artista diba finar. * '''[[Juan Carlos Calabró]]''': al 1200, a la entrada del complexu Multiteatro Buenos Aires, recordar al popular cómicu con una obra del artista plásticu Fernando Pugliese realizada en fibra de vidriu y resina epoxi qu'amuesa al actor sofitáu sobre una estructura diseñada como «mostrador» a semeyanza del qu'había nel montaxe del chigre onde «El contra» parolaba coles celebridaes.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1681047-buenos-aires-tien-una estatua-en-homenaxe-a-juan-carlos-calabro Buenos Aires tien una estatua pa homenaxar a Juan Carlos Calabró] Diariu La Nación, 15 d'abril de 2014.</ref> * '''[[Laura Ana Merello|''Tita'' Merello]]''': nel actual nᵘ&nbsp;1318, vivió esta destacada actriz de radio, teatru, cine, televisión y cantante de tangu, que'l so nome de nacencia yera [[Laura Ana Merello]]. Una placa asitiada en 1993 sobre una columna de lladriyu pola ''Asociación d'Amigos de la cai Corrientes'' recuerda esti fechu. * '''[[Enrique Cadícamo]]''': Similarmente, otra columna de lladriyu con placa de ''Asociación d'Amigos de la cai Corrientes'' recuerda'l llugar de la casa de Cadícamo nel 1330. * '''[[Mauricio Borensztein]]''': una escultura (obra de Fernando Pugliese) tamañu natural realizaes pol artista plásticu [[Fernando Pugliese]] recuerda al personaxe [[Tato Bores]], protagonizáu mientres décades por Borensztein, emplazada cerca del [[Teatru Metropolitan (Buenos Aires)|Teatru Metropolitan]], al 1300.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1637633-tato-bores-yá-tien-la so-estatua-en-l'avenida corrientes ''Tato Bores yá tien la so estatua na avenida Corrientes''] Diariu La Nación, 12 de payares 2013</ref> * '''[[Jorge Porcel]]''': ye recordáu nel so personaxe de «[[La peluquería de Don Mateo]]» con una figura realizada pol artista [[Guido Llordi]], tamién xunto al Metropolitan, como la de Tato Bores.<ref>[http://www.larazon.com.ar/ciudá/peluqueria-Don-Mateo-sucursal-Corrientes_0_494400116.html ''La peluquería de Don Mateo'', con sucursal en cai Corrientes] Diariu La Razón, 7/09/2013]</ref> * '''[[Juan Carlos Altavista]]''': el personaxe ''[[Minguito Tinguitella]]'' interpretáu por esti actor, tien la so escultura homenaxe en Corrientes 1659, na puerta del teatru Presidente Alvear, dende'l 10 de setiembre de 2014. La obra, realizada en fibra de vidriu y resina epoxi, foi creada pol artista plásticu Fernando Pugliese.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1726094-el-popular-minguito-tambien-tien-la so-estatua-en-la-ciudad ''El popular Minguito tamién tien la so estatua na Ciudá''] Diariu La Nación, 10/09/2014.</ref> [[Ficheru:Avenida Corrientes y Callao.jpg|miniatura|230px|Encruz con ''[[Avenida Callao|Av. Callao]]'', embaxo a la derecha, el pequeñu monumentu a [[Alberto Olmedo]].]] * '''[[Alberto Olmedo]]''': El gran risible arxentín tien un doble homenaxe na avenida: ** Al pie de otru cómicu, [[Javier Portales]], na esquina con Uruguái, esiste una estatua, inaugurada'l 2 de payares de 2011, obra de Fernando Pugliese, que los amuesa sentaos sobre un bancu y riendo mientres representen a «''Borges y Álvarez''», personaxes qu'encarnaron nel programa d'humor denomináu ''[[Nun toca botón]]'', que s'emitía na década de los 80 per televisión. ** Una columna baxa, en Corrientes 1753 (onde s'atopaba'l cine-teatru Alfil), fecha en lladriyu por José Martínez, tenía na so parte cimera les buelgues en cementu de les manes del popular risible rosarino que realizó nel mentáu teatru la so última temporada teatral na ciudá. Fueron robaes en 2009 y nun actu de desgraviu asitióse una nueva n'agostu d'esi mesmu añu. La placa na parte inferior diz: {{cita|¿Qué quiero que quede de mi? Una estatua a les mios manes na cai Corrientes por que miren y digan: «''Chau negru''». Namás.|Alberto Olmedo}} [[Ficheru:Esquina Santos Discépolo 1.jpg|miniatura|Esquina de «Santos Discépolo».]] * '''[[Enrique Santos Discépolo]]''', na esquina cola cai homónima, Corrientes al 1900, plaques del Atenéu Porteño del Tangu, l'Asociación Amigos de l'Avenida Corrientes, SADAIC y l'Asociación Gardeliana Arxentina. La placa ta acompañada, más arriba, por un mural alegóricu del tangu Cambalache, del artista plásticu Jorge Cosenza.<ref>[https://web.archive.org/web/20110413023348/http://www.caminosculturales.com.ar/2011/03/la esquina-de-santos-discepolo-se-reinaugurara-en-l'avenida corrientes/ ''La esquina de Santos Discépolo se reinaugurará na Avenida Corrientes''.] En páxina Web ''Caminos Culturales''. Consultáu n'abril 2011.</ref> * '''[[Osvaldo Pugliese]]''': como yá se comentó, homenaxar nuna plazoleta nel encruz con ''Scalabrini Ortiz'' y ''Luis María Drago'', con un monumentu de bronce y figures en telgopor y metal. Hai ellí numberoses plaques, la mayoría de la República de Villa Crespo». Tamién del Club Atlanta, del [[Partíu Comunista Arxentín|Partíu Comunista]] (del cual foi unu de los primeros afiliaos), del Bancu Credicop y del Honorable Conseyu Deliberante de la Ciudá de Buenos Aires. * '''[[Aníbal Troilo]]''': Sobre la esquina de la cai ''Aníbal Troilo'', en Almagro, un mural de José María Basile cola figura del «Bandoneón Mayor de Buenos Aires» recuerda al [[bandoneón|bandoneonista]], compositor y direutor d'orquestes de tangu. Xunto al mural topa una placa del [[fileteado]]r Luis Zorz, n'homenaxe al llamáu cariñosamente «''Pichuco''». * '''[[Finxu de la Argentinidad|Afitáu de la Argentinidad nᵘ&nbsp;10, Reconquista de Buenos Aires]]''': monumentu asitiáu en 1977 nuna plazoleta triangular onde converxen les aveníes Corrientes, ''Forest'' y ''Jorge Newbery'', pola comisión ''Pro Demarcación Cola de les Tropes Reconquistadores de Buenos Aires''. Trátase d'un monolitu con una placa que recuerda que dende ellí partieron tropes que taben asitiaes nos edificios del [[Chacarita (Buenos Aires)|barriu de Chacarita]] pa lluchar contra l'enemigu británicu mientres la [[Invasiones Ingleses|Primer Invasión Inglesa]]: {{cita|Chacarita de Reconquistar:<br />Pa enfrentar al invasor estranxeru los criollos de Chacarita en 1806 combatieron en Reconquistar integraos na sulevación de la campaña. Tamién en [[1807]] engarraron heróicamente na defensa de Buenos Aires. Yera la llucha del [[gauchu]] pela so tierra y tábase xestando la patria.<br />1806-agostu-1977}} :Exhibe amás, como en tolos finxos asitiaos pola mentada comisión, una [[mayólica]] de la [[Virxe de Luján]] y una inscripción que recuerda que de los colores de dicha virxe fueron tomaos los colores patrios y que fueron utilizaos como distintivos en 1806 polos [[gauchu|gauchos]] comandados por [[Juan Martín de Pueyrredón]]. :El soporte ta realizáu con lladriyos provenientes de la chacra de los Márquez, en [[San Isidro (Buenos Aires)]], qu'en 1806 foi cuartel xeneral de Reconquistar. == Fuentes consultaes == * {{cita llibru | títulu = Buenos Aires: Historia de les cais y los sos nomes | autor = Cutolo, V. O. | editorial = Buenos Aires: Elx | id = ISBN 950-99212-0-3| añu = 1994 }} * {{cita llibru | títulu = Buenos Aires: Historia de los barrios de Buenos Aires | autor = Cutolo, V. O. | editorial = Buenos Aires: Elx | id = ISBN 950-99212-2-X| añu = 1996 }} * {{cita llibru | títulu = Buenos Aires: Los cafés, senciella historia | autor = Diego A. del Pino, Rafael E. Longo, Oscar B. Himschoot, Ricardo A. Ostuni, Edgardo J. Roca, Enrique H. Puccia, Luis J. Martín, Aníbal Lomba | editorial = Llibreríes Turístiques | id = ISBN 987-9105-11-7| añu = 1999 }} * {{cita llibru | títulu = Calle Corrientes, la so historia en cinco barrios | autor = Elisa Casella de Calderón editorial = Revista Buenos Aires cúntanos n° 7, segunda edición | id = ISBN 987-9473-00-0 | añu = 1986 }} * {{cita llibru | títulu = Calle Corrientes, la so historia en cinco barrios (2ª parte) | autor = Elisa Casella de Calderón editorial = Revista Buenos Aires cúntanos n° 8, segunda edición | id = ISBN 987-9473-03-5 | añu = 1988 }} * [https://web.archive.org/web/20071126061348/http://www.todotango.com/spanish/aviso/avisu.asp Tou Tangu] * [http://www.observatur.edu.ar/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=22&id=50&Itemid=74 Observatoriu Turísticu de la Universidá Nacional de Lanús. Introducción al Turismu 2006.] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{wikiviaxes|Avenida Corrientes}} {{ORDENAR:Corrientes}} {{Tradubot|Avenida Corrientes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cais de Buenos Aires|Corrientes]] eqf1hb281pwcyirbealjd18pu4ou25s 0 167373 4496498 4480658 2026-05-26T07:32:11Z Limotecariu 735 4496498 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Chacas''', fundáu como '''[[San Martín I|San Martín I Papa]] de Chacas''' o '''San Martín de Chacas''' en 1572,<ref name="fundación"/> ye'l pueblu capital del [[distritu de Chacas|distritu homónimu]] y de la [[provincia d'Asunción]],{{#tag:ref|Na llei de Creación de la provincia d'Asunción (1982) figura como pueblu, pos cuntaba con aproximao 1000 habitantes. Anguaño, d'alcuerdu al [http://www.urbanistasperu.org/empecipio/pndu.htm Plan Nacional de Desarrollu Urbanu (p.68)] del Ministeriu de Vivienda, les aglomeraciones ente 2000 y 5000 habitantes son denominaes Ciudaes Menores.|group=n.}} alcontráu na parte central de la denominada [[Sierra Oriental de Áncash|Zona de Conchucos]] na rexón [[Áncash]], a unes 3 hores de [[Huaraz]] y a 9 hores de [[Lima]]. Cuenta con una población aproximada de 2100 habitantes allugada a una altitú media de 3360&nbsp;[[metros sobre'l nivel del mar|msnm]].<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/96033074/Poblaciones-Envaloraes-Segun-El-INEI|autor=Institutu Nacional d'Estadística de Perú|títulu=Cifres de población de Chacas al 2013. Pp. 99|editor=www.inei.gob.pe|fechaaccesu=5 de xineru y 2013}}</ref> La presencia humana en Chacas remontar al periodu [[Periodu Arcaicu Andín|Arcaicu Tardíu]] (2000 e.C.), col desenvolvimientu de los primeros asentamientos humanos seminómades nos valles de los ríos Potaca y Chacapata, que se consolidaron y espandieron mientres l'apoxéu y desapaición de les cultures [[Cultura Chavín|chavín]] y [[Cultura Recuay|recuay]], mandando más de 100 sitios arqueolóxicos.<ref>{{cita llibru |autor=Carolina Orsini|títulu=Arqueoloxía de la Sierra de Ancash: Propuestes y Perspectives. Segunda Edición|fecha=2004|editorial=Institito Cultural Rvna|páxina=160-175|edición=2|url=https://www.academia.edu/3101214/Arqueolog%C3%ADa_de_la Sierra_de_Ancash_Propuestes_y_Perspectives._Segunda_Edici%C3%B3n|fechaaccesu=30 de xunetu de 2018}}</ref> Más tarde, estos asentamientos formaron parte del [[grupu étnicu Huari]] que, pocu dempués, foi sometíu pola [[Tahuantinsuyo|cultura inca]] nel [[sieglu XV]], hasta la llegada de los [[Conquistador español|españoles]],<ref name="huari"/> quien, per mediu d'evanxelizadores [[Orde de San Agustín|agustinos]], fundaron el pueblu como [[amenorgamientu d'indios]] nel [[añu 1572]], llueu, l'actividá minera convirtió al pueblu n'unu de los más importantes de la sierra ancashina, viviendo'l so meyor momentu económicu ente 1600 y 1920.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 128–132</ref> Tres el cayente mineru, agrícola y el [[éxodu rural]] esperimentaos ente 1940 y 1990, el modelu económicu de Chacas camudó progresivamente. Dende hai 30 años el pueblu presenta actividaes granibles rellacionaes al [[sector servicios]], principalmente'l comerciu y la [[Sector industrial|pequeña industria]], destacando la fabricación de muebles que s'esporten a [[Estaos Xuníos]] y [[Europa]], productos lácteos y texíos. Esti resurdimientu económicu foi posible, en gran midida, gracies a la [[Operación Mato Grosso]], una organización internacional de cooperación conformada por voluntarios nacionales y [[italianos]] liderada pol sacerdote [[Ugo de Censi]].<ref name="artesanos1"/><ref>{{cita web|url=http://facultad.pucp.edu.pe/comunicaciones/curso/chacas/galeriadefotos.html|títulu=Operación Mato Grosso en Chacas|editor=Pontificia Universidá Católica de Perú|fechaaccesu=12 de mayu de 2012}}</ref> Ente'l so pastrimonio históricu, destaquen la [[Plaza Mayor de Chacas|plaza d'Armes]], al ser una de les postreres d'[[América]] que caltién el so espaciu central de verde pa para la celebración de la [[corrida de toros]] y la [[carrera de cintes a caballu]] mientres la fiesta patronal d'agostu. Asina mesmu, el cascu antiguu del pueblu resalta por haber calteníu la so arquiteutura orixinal andina con [[Ruta de los pueblos blancos|influencia andaluza]], presenta cais empedradas y cases blanques con teyáu de doble aguada afataes con [[Balcón|balcones]] y portones con finos tallaos, ellaboraos pola organización d'artesanos «Don Bosco», quien tamién s'encargaron de la reconstrucción del [[Santuariu de Mama Ashu]] y la restauración del [[Retablu mayor del Santuariu de La nuesa Señora de l'Asunción de Chacas|retablu mayor de Chacas]], que data del [[sieglu XVIII]], y declaraes Patrimoniu Históricu de Perú en 1941.<ref name="artesanos1">{{cita web |url=http://www.bvsde.paho.org/notici/per110415_1.pdf|títulu=Obra d'artesanos peruanos ye bien valorada n'Europa|editor=Diariu El Peruanu.|fechaaccesu=22 de xunu de 2012}}</ref> Les sos festividaes más importantes son: la [[Selmana Santa]], el [[Corpus Christi]], la [[Fiesta de Mama Ashu|fiesta patronal n'honor a la Virxe de l'Asunción]] del 13 al 22 d'agostu; la fiesta del [[Operación Mato Grosso|Oratoriu de los Andes]] n'honor a [[San Xuan Bosco]] y les fiestes patronales de [[San Martín de Porres]], nel barriu del mesmu nome, [[Antonio de Padua|San Antonio de Padua]] nel barriu de Atusparia y [[Cruz cristiana|Santa Cruz]] nel barriu de Tinco.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-18-y-19|títulu=Corríes de toros en Chacas|editor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=2 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094435/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-18-y-19|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> Les dances típiques que destaquen son l'[[Anti Runa|anti runa]], el [[Yayu|yayu]], el [[Pasu Huanquilla|pasu huanquilla]], y el [[Mozu Danza|mozu danza]], estos postreros declaraos [[Patrimoniu cultural inmaterial de Perú|Patrimoniu Cultural de la Nación]].<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.aancash.org.pe/np/NPAA00509.pdf|títulu=Expresión Mozu Danza ye declarada Patrimoniu Cultural de la Nación|editor=Asociación Ancash|fechaaccesu=2 de xunu de 2012}} |2=http://www.aancash.org.pe/np/NPAA00509.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Toponimia == Les primeres investigaciones sobre la toponimia chacasina remontar a los [[años 1930]], cuando l'historiador chacasino Manuel Mendoza García y el párrocu huarino [[Santiago Márquez Zorrilla]] postularon que l'orixe del nome «Chacas» procedía [[Etimoloxía|etimológicamente]] de «''Chaga''» que significa [[Talaya (construcción)|talaya o allugamientu eleváu]], nome quechua de les plataformes circulares o ''pirushtus'' nos visos de los cuetos, estructures que son numberoses nel territoriu provincial. El vocablu entá se caltién nos topónimos «''Chacapata''», «''Chacabamba''» y «''Chagastunán''» que son sitios arqueolóxicos cercanos a Chacas. Sobre esta premisa, el vocablu Chaga derivó a Chagash que significa «sitiu de talayes».<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p.36</ref> N'otra versión, l'historiador chacasino Saúl Espinoza Milla infier que'l vocablu actual Chacas provién en realidá de «''Chaqash''» o «''Chaqas''», pero nun llega a esplicar l'orixe nin significáu d'esti vocablu. Según l'autor, los ''Chaqash'' o ''Chaqas'', fueron integrantes de la tribu qu'habitó esta zona sieglos antes de la llegada de los inques. Afirma que la mayoría de los topónimos actuales provienen de les denominaciones de les tribus y señoríos primitivos: {{cita| «...Los habitantes primitivos creíen ser descendientes de ciertos animales o de les formaciones topográfiques, consideraos como los sos tótems [...] y los llugares qu'ellos habitaben tamién recibíen les nominaciones d'esos tótems. Dellos exemplos de centros poblaos actuales del distritu: ''Wishkash''. Los descendientes de wishkash (vizcacha). Wishkash acastellanar a Viscas. ''Lluychush''. Los que baxaben del lluytshu (venado). ''Makwash''. Deriváu de mauka (vieyu). Son habitantes antiguos, probablemente los primeres del distritu. Acastellanándose a Macuash. [[Qochash]], habitantes salíos de los banzaos o manantiales. Qocha significa llaguna.<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p.40</ref>}} Otra teoría esplicada pol historiador raimondino Alfonso Jara Castillo propón que'l nome podría derivar de Chaqaq refiriéndose al fracturador de piedres o al recoyedor de piedres menudes o cascayu (''chaqa'') que derivó a ''Chaqaq'' y este a ''chakaq'' y ''chakas''.<ref>Alfonso Jara castiellu, coeditor de ''Llibru d'Oru de la Provincia Antonio Raimondi'' (2014)</ref> La grafía actual «Chacas» tien los sos oríxenes nel [[sieglu XVI]], cuando los evanxelizadores españoles llegaron a la zona y afixeron la pronunciación de los [[topónimu|topónimos]] quechuas al [[Español mediu|castellán]] pa fundar les [[amenorgamientos d'indios]].<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/turismu|títulu=Descripción toponímica de la voz Chacas|editor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120615145158/http://www.chacasperu.com/turismu|fechaarchivu=15 de xunu de 2012}}</ref> == Xeografía == {{AP|Provincia d'Asunción}} === Allugamientu === El distritu de Chacas ta allugáu na [[Sierra Oriental de Áncash|aguada oriental]] de la [[Cordal Blancu]]. Parte del so territoriu —qu'inclúi a los pisos altitudinales [[Quechua (rexón)|Quechua]], [[Suni|Suni o Jalca]], [[Puna]] y [[Janca]]— alcontrar nel nucleu y na zona d'amortiguamientu del [[Parque Nacional Huascarán]]. El so rangu d'altitú entiende dende los 2800&nbsp;msnm en Chucpin hasta los 6173&nbsp;msnm nel [[Neváu Copa]]. La ciudá de Chacas atopar na rexón [[Quechua (rexón)|Quechua]].<ref>[[#Muni|Municipalid provincial d'Asunción]]., p. 23</ref> {{Allugamientu xeográficu | Norte = [[Distritu de Acochaca]] | Nordeste = [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald]] | Este = [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald]] | Sureste = [[Provincia de Huari]] | Sur = [[Provincia de Carhuaz]] | Suroeste = [[Provincia de Carhuaz]] | Oeste = [[Provincia de Carhuaz]] | Noroeste = [[Provincia de Carhuaz]] }} === Relieve === [[Ficheru:Chacas - Contrahierbas.jpg|thumb|350px| Chacas allúgase sobre un pequeñu pandu metanes un relieve accidentáu, a escasos 12 km de la [[Cordal Blancu]]. Na semeya, al fondu puede apreciase'l macizu [[Contrahierbas]] (5.956 msnm.).]] La xeoloxía distrital consiste en depósitos aluviales del [[Cuaternariu]] no fondero de los valles de Chucpin y Arma, ente que percima de los 3000&nbsp;msnm presenta terrenes con roques [[sedimentaries]] pertenecientes a les eres del [[Cretácicu inferior]] (formaciones estratigráfiques Chimu, Santa y Carhuaz) y el [[Xurásicu cimeru]] (formaciones Chicama y Oyón); caracterizaes pola presencia de [[granitu]], [[lutita|lutites]], [[arenisques]], [[limolita|limolites]], [[cuarcita|cuarcites]], mantos de [[carbón]] [[Antracita|antrácito]] y [[Cayuela (roca)|cayueles negres]].<ref>{{cita web |url=http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|títulu=Geoloxía de la Sierra Oriental de Áncash|editor=Isabelle C. Druc(páx.160)|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150108005927/http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|fechaarchivu=8 de xineru de 2015}}</ref> <ref>{{cita web |url=http://intranet2.minem.gob.pe/web/archivos/dgaae/publicaciones/resumen/power/4.2.3%20Geolog%C3%ADa.pdf|títulu=Estratigrafía peruana|editor=Ministeriu d'Enerxía y Mines|fechaaccesu=26 de xunu de 2012}}</ref> El pueblu allugar a 3359&nbsp;msnm sobre una [[pandu]] de superficie irregular compuesta mayormente por [[dacita]] y [[arenisca]], que xube dende'l so puntu más baxu nel centru pobláu de Chucpin, a 3000&nbsp;msnm, hasta los 3560&nbsp;msnm, en Cochas. La [[orografía]] alredor d'esti pandu, al igual que na provincia, carauterizar por ser bastante accidentada, con bayura de terrenes montascosos, por cuenta del so allugamientu nel territoriu de la [[falla Cordal Blancu]] que vien llevantando tola [[Sierra Oriental de Áncash|Zona de Conchucos]] dende'l periodu [[cuaternariu]] (2588 millones d'años tras) a razón de 1 mm/añu ente que'l bloque occidental ([[Caleyón de Huaylas]]) fúndese.<ref name="p41">[[#Plan|Sernanp]], p. 41-42</ref> Los estudios de xeoloxía sísmica amuesen que la falla Cordal Blancu sigue activa, polo que se trata d'una fonte [[Sismoloxía|sismogénica]] continental o intraplaca, onde pueden asoceder rotures violentes con desplazamientos d'hasta 3 metros, aniciando seísmos con magnitú d'hasta 7,4 [[Escala sismolóxica de Richter|''M''_L]].<ref name="p41" /> Les elevaciones de terrenes con mayor altitú dar na zona occidental del distritu por formar parte de la [[Cordal Blancu]]. El picu de mayor altitú del distritu ye'l [[Neváu Copa]] con 617 3msnm.<ref>{{cita web |url=http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|títulu=Geoloxía de la Sierra Oriental de Áncash ~ pg.160|editor=Isabelle C. Druc|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150108005927/http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|fechaarchivu=8 de xineru de 2015}}</ref> === Hidrografía === {{AP| Llagunes de la provincia d'Asunción}} [[Ficheru:Laguna Yanarraju.jpg|thumb|left|250px|[[Llaguna Yanarraju]], aniciada pola [[desglaciación]] del glaciar [[Contrahierbas]].]] Por cuenta del so allugamientu na [[Cuenca hidrográfica|cabecera de la cuenca]] izquierda del [[ríu Marañon]], la rede hidrográfica distrital ta compuesta per numberosos ríos y regueros que bañen delles zones xeográfiques, que completen un mapa de recursos hídricos aprovecháu tantu pal consumu humanu como pa fines agrícoles y hidroenergéticos. Esisten dos ríos principales, que percuerren el distritu de sur a norte: el ríu Arma, que naz en punir de Tayán y del [[Perlilla|Neváu Perlilla]] al sur, y el ríu Chacapata, que naz nes faldes de los nevaos [[Copa (monte)|Copa]] y Bayococha al suroeste. Estos calces son alimentaos por quince regueros a lo llargo del so percorríu hasta la so unión en Puruytumac, onde toma'l nome de ríu Acochaca. El Acochaca darréu desagua nel [[ríu Yanamayo]] y este, de la mesma, nel [[Ríu Marañón|ríu Marañon]].<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 37</ref> El distritu cunta con trenta y dos [[llaguna|llagunes]] d'orixe [[glaciar]]. Les más importantes en rellación a la so capacidá d'almacenamientu d'agua son les de Librón, [[Llaguna Cancaracá|Cancaracá]] y [[Llaguna Yanarraju|Yanarraju]], allugaes al oeste; Pagarisha, Patarcocha y Runtucocha, allugaes al sur, y Huakuycocha, Ventanu y Tallancocha, allugaes al este. Solo en Patarcocha construyóse una [[presa hidráulica]] pa fines de consumu humanu.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/|títulu=Agua potable en Chacas|editor=Diariu Primer Páxina|fechaaccesu=2 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131214180147/http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/|fechaarchivu=2013-12-14}} |2=http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Coles mesmes, los regueros más importantes que son aprovechaos pelos centros poblaos pa garantizar el suministru d'agua para riego son: al este, el Rayán, al oeste'l Camchas y al sur el Juitush; les agües d'esti postreru tamién son captaes pola central hidroeléctrica de Collo pa xenerar 734 [[kW]] de potencia enerxética.<ref>{{cita web|url=http://spij.minjus.gob.pe/CLP/conteníos.dll/CLPleggobreg/coleccion00000.htm/a%C3%B1o08983.htm/mes09661.htm/dia09719.htm/sector09720.htm/sumilla09721.htm?f=templates$fn=document-frame.htm$3.0#JD_RD-020-2008-GRA-DREM-ANCASH-ELEC(11MAY2008)|títulu=Autorización a EILHICHA S.A. pa desenvolver actividá de xeneración d'enerxía llétrica n'instalaciones de la Central Hidroeléctrica de Collo|editor=Direición rexonal d'enerxía y mines de Áncash|fechaaccesu=2 de xunu de 2012}}</ref> [[Ficheru:Chacas este.jpg|thumb|285px|Agües procedentes de punir de Tallán y Aywinyaj.]] === Clima === El distritu presenta una diversa gama de [[microclima|microclimes]] por allugase nel pisu altitudinal [[Quechua (rexón)|Quechua]] a esto añade'l so proximidá al [[trópicu]] que d'últimes faen que la temperatura nun día varie considerablemente. Los territorios ente los 3000 y 3500&nbsp;msnm allúguense dientro del pisu térmicu [[Pisos térmicos#El pisu fríu o microtérmico|fríu o microtérmico]], yá que presenten mientres el branu andín (entendíu ente mayu y setiembre) temperatures que bazcuyen ente 13&nbsp;°C y 23&nbsp;[[°C]] a lo más, sicasí la sensación térmica puede algamar los 28 graos. Mientres la nueche la temperatura baxa y bazcuya ente 8&nbsp;°C y -2&nbsp;°C, lo que produz xelaes meteorolóxiques que lleguen a formar una capa fina de escarcha na vexetación. Mientres l'iviernu, qu'abarca de payares a marzu, la temperatura máximo diaria algama los 16&nbsp;°C y baxa hasta los 2&nbsp;°C con sensaciones térmiques que bazcuyen ente -5 a -10&nbsp;°C<ref>{{cita web|autor=Konchukos|títulu=Carauterístiques xenerales de Chacas|url=http://www.konchukos.com/chacas.html|fechaaccesu=3 de setiembre de 2012|obra=konchukos.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180517024414/http://www.konchukos.com/chacas.html|fechaarchivu=2018-05-17}}</ref> L'índiz d'evaporamientu permediu añal varia ente 50 y 150&nbsp;mm.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 29</ref> Tamién cabo resaltar que los índicadores de precipitación mientres l'iviernu son elevaos, por cuenta de les corrientes de vientos húmedos y tibios procedentes de la [[cuenca amazónica]] que s'atopen coles corrientes de vientu fríu de la [[Cordal Blancu]], formando asina un [[frente templáu]] nes [[puna|punes]] de Tallán y Aywinyaj que, darréu, avanza d'este a oeste xenerando [[nube llétrica|nubes llétriques]] y agües de muncha intensidá.<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], páxs. 34-36</ref> {{Clima |metric_first = yes |single_line = yes |llugar = Chacas (territorios ente 3000 - 3500 [[msnm]]). |xin_max = 14 |xin_min = 5.6 |feb_max = 15 |feb_min = 6 |mar_max = 16 |mar_min = 5.6 |abr_max = 18.1 |abr_min = 5 |may_max = 21.1 |may_min = 3 |xun_max = 23 |xun_min = 1.5 |xnt_max = 24 |xnt_min = 2 |ago_max = 24 |ago_min = 1.5 |set_max = 22 |set_min = 4 |och_max = 18 |och_min = 4.2 |pay_max = 16 |pay_min = 4.4 |avi_max = 14 |avi_min = 4.8 |añal_max = |añal_min = |Xin mean C = 8.5 |Feb mean C = 9 |Mar mean C = 9.5 |Abr mean C = 11 |May mean C = 13 |Xun mean C = 14 |Xnt mean C = 15 |Ago mean C = 15 |Set mean C = 13.5 |Och mean C = 12.5 |Pay mean C = 10 |Avi mean C = 8.5 |year mean C = 12.1 <!--Precipitación total (mm)--> |xin_precip_mm = 98 |feb_precip_mm = 108 |mar_precip_mm = 124 |apr_precip_mm = 78 |may_precip_mm = 28 |xun_precip_mm = 6 |xnt_precip_mm = 4 |Aug_Precip_mm = 12 |Sep_Precip_mm = 30 |Oct_Precip_mm = 74 |Nov_Precip_mm = 80 |Dec_Precip_mm = 89 |añal_precip = <!--Díes con agües--> |Jan rain days = 21 |Feb rain days = 20 |Mar rain days = 18 |Apr rain days = 15 |May rain days = 11 |Jun rain days = 8 |Jul rain days = 3 |Aug rain days = 2 |Sep rain days = 6 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 14 |Dec rain days = 17 |year rain days = 147 |source 1 =Accuweather<ref>{{cita web |url=http://www.accuweather.com/es/pe/chacas/261934/month/261934|títulu=Temperatura - Valores medios mensuales y añales en Chacas|editor=accuweather.com|fechaaccesu=6 de marzu de 2012}}</ref> |source 2 = Climate-data.org(http://es.climate-data.org/location/875528/) }} == Ecoloxía == [[Ficheru:Wanunga.jpg|thumb|300px|Los montes d'[[ocalitu]] son comunes nel territoriu chacasino per debaxo de los 3500&nbsp;msnm.]] ;Flora La [[flora]] ta apoderada en gran parte poles especies alóctonas [[ocalitu]] y pinu suizu (''[[Pinus cembra]]''). El primeru alcontrar en gran porcentaxe del territoriu distrital per debaxo de los 3500&nbsp;msnm, por cuenta de la so intensiva forestación a finales de los [[década de 1980|años 1980]]. El segundu atópase percima de los 3500&nbsp;msnm, forestado pola Parroquia de Chacas a finales de la [[década de 1990]].<ref name="p39">[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 39</ref> Que comparten l'hábitat cola [[vexetación]] autóctona [[Andes|andina]], como'l [[Polylepis|quenual]], la [[Buddleja incana|quishuar]], el [[molle]], l'[[Stipa ichu|ichu]], y un abondosu númberu de plantes arumoses como'l [[Lavandula angustifolia|cedrón]] y la [[Minthostachys mollis|muña]], ente otres. Ente que, sobre y alredor de los ríos Chucpin, Acochaca y Arma coesisten especies de [[Ribera (vera)|ribera]], como'l [[Alnus|omeru]], l'[[Nerium oleander|adelfa]], la [[Rubus ulmifolius|zarzamora]] y el [[Phragmites australis|carrizu]].<ref>{{cita web|url=http://www.efn.uncor.edu/departamentos/divbioeco/divveg2/publicaciones/Plantes%20Andines%20y%20les%20sos%20usos%20tradicionales.pdf|títulu=Plantes andines|editor=Revista Ciencia Güei|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130512175241/http://www.efn.uncor.edu/departamentos/divbioeco/divveg2/publicaciones/Plantes%20Andines%20y%20les|fechaarchivu=2013-05-12}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Roca Ramos|nome=Beatriz|títulu=Descripción morfohistológica de tres especies de plantes altoandinas de Chacas Asunción, Ancash-Perú|publicación=Universidá Nacional Mayor de San Marcos|añu=2012|mes=Avientu|páxines=88|url=http://www.cybertesis.edu.pe/bitstream/cybertesis/353/1/roca_rb.pdf|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029200630/http://www.cybertesis.edu.pe/bitstream/cybertesis/353/1/roca_rb.pdf|fechaarchivu=29 d'ochobre de 2013}}</ref> ;Fauna La [[fauna]] autóctona ta compuesta por variaes especies animales qu'habiten nos distintos [[ecosistema|ecosistemes]] esistentes. Ente los [[Mammalia|mamíferos]], destaquen la [[taruca]], el [[venado]], la [[Lama glama|llapada]], el [[osu d'antioyos]] y el [[Foín Andín|foín]] nes zones más trupes de los montes de [[puna]], y rucadores como la [[Lagidium peruanum|vizcacha]] y la [[muca]] nes zones cascayoses. Tamién hai una gran diversidá d'[[aves]]: aves de presa, como'l [[cóndor]], el [[gavilán]] y el [[Falco tinnunculus|peñerina]], y nocherniegues, como'l [[Búho americanu|uxu]]; aves acuátiques, como'l [[Anas specularoides|patu andín]], y paseriformes, como'l [[Passer domesticus|gorrión común]], el [[Carduelis atrata|xilgueru]] y el [[Luscinia megarhynchos|ruiseñor]]. Hai de solliñar la esistencia d'aves migratories, como ye'l casu de les [[golondrines]], que s'instalen mientres l'iviernu nos [[güelga|güelgues]]. Amás, ye reseñable ente les aves doméstiques la [[Columba livia|palombu]]. Ente los [[Reptilia|reptiles]], habiten saurios como la [[llagartesa]], y ofidios, como la [[Malpolon monspessulanus|culiebra]]. Tocantes a los [[Amphibia|anfibios]], habiten el [[sapu]] y la [[xaronca]].<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 40</ref> == Historia == === Presencia nel antiguu Perú ya Imperiu Inca === [[Ficheru:Ichic Tiog.jpg|thumb|left|200px|Pintures rupestres de la cueva Ichic Tiog (3900 msnm.)]] [[Ficheru:Cantaros Chacas.jpg|thumb|left|200px|Cantavos topaos nel sitiu arqueolóxicu de Chakabamba, representen a personaxes masculinos, daten del 150 e.C. ]] Según la teoría autoctonista de [[Julio César Tello]] sobre l'orixe de la [[cultura peruana]], los primeros pobladores d'esta rexón fueron los [[cultura chavín|chavín]], provenientes de l'Amazonia que poblaron los valles del [[Ríu Puccha|Puccha]] y [[Ríu Yanamayo|Yanamayo]]. Paralelamente [[Max Uhle]], na so teoría inmigracionista propunxo que l'home chavín provieno de les protoculturas [[Chimú]] y [[Naza]], que de la mesma seríen derivaes de la [[cultura Maya]]. Cabo notar qu'estes teoríes fueron propuestes antes del descubrimientu de la ciudá estáu de [[Caral]], al norte de [[Lima]], que ye muncho más antigua que la civilización chavín.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 42</ref> La cueva con arte rupestre de Ichic Tiog, allugada na quebrada Potaca a 3935&nbsp;msnm, evidencia unu de los asentamientos humanos más antiguos nesta parte de la [[Sierra Oriental de Áncash]] per parte de cazadores y pañadores. L'antiguu home del valle de Chacas llegó como cazador y, darréu, convertir en [[Sedentarismu (prehistoria)|sedentariu]], desenvolviendo la [[doma]] de plantes y [[Auquénido|auquénidos]] estableciéndose en llugares permanentes.<ref name="arcaicu">{{cita web |url=http://www.ancash.5o.com/ancestros/restos.htm|títulu=Resto arqueolóxicos esvalixaos en Ancash|obra=ancash.5o.com|fechaaccesu=12 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090609171326/http://www.ancash.5o.com/ancestros/restos.htm|fechaarchivu=9 de xunu de 2009}}</ref> A finales del [[Formativu Inferior]] (1500 e.C. ) paralelamente a la nacencia de la [[cultura Chavín]], tres un llargu periodu d'adaptación a la xeografía, los grupos pañadores d'esta zona, crecíos en númberu, decidieron establecer asentamientos permanentes alredor de la cuenca sur de los ríos Chucpin y Arma, ocupando l'actual sitiu arqueolóxicu de Pirushtu de Chacas.<ref name="asentamientos">{{cita web |url=http://antropologia.uniandes.edu.co/aherrera/ferrera_2.pdf|títulu=Primeros asentamientos de la provincia d'Asunción. Pg. 230-245|autor=Alexander Herrera Wasilowski|fechaaccesu=11 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080704065459/http://antropologia.uniandes.edu.co/aherrera/ferrera_2.pdf|fechaarchivu=4 de xunetu de 2008}}</ref> Mientres l'apoxéu de Chavín, ente'l 1300 a.C y 1100 a.C, la población del valle de Chacas amontóse y surdieron siquier trés nuevos asentamientos allugaos en Gatinjirka, Pirushtu de Huallin y Chakabamba. Mientres esti periodu, construyéronse centros ceremoniales nos visos de los cuetos con forma de plataformes circulares, que teníen galeríes soterrañes onde depositaben a los sos muertos.<ref>{{cita llibru |autor=Carolina Orsini|títulu=Arqueoloxía de la Sierra de Ancash: Propuestes y Perspectives. Segunda Edición|fecha=2004|editorial=Institito Cultural Rvna|páxina=160-175|edición=2|url=https://www.academia.edu/3101214/Arqueolog%C3%ADa_de_la Sierra_de_Ancash_Propuestes_y_Perspectives._Segunda_Edici%C3%B3n|fechaaccesu=30 de xunetu de 2018}}</ref> Pirushtu de Chacas siguió ocupáu mientres esti periodu adoptando l'estilu constructivu antes descritu.<ref name="asentamientos"/> [[Ficheru:Huacramarca2.jpg|thumb|right|200px|Sitiu arqueolóxicu de Wacramarca, a 4300&nbsp;msnm. Foi habitáu ente 1200 y 1450&nbsp;d.&nbsp;C.]] [[Ficheru:Etnias-Ancash.svg|thumb|right|200px|Grupos étnicos de Áncash a la llegada de los [[inques]]. Los chagas, pertenecieron al grupu Huari.]] Mientres el periodu [[Entemediu Tempranu]] (200 e.C. -700&nbsp;d.&nbsp;C.), mientres la cayida de la [[cultura chavín]] y la nacencia de la [[Cultura Recuay|recuay]], los pobladores del valle de Chacas apoderaben toles quebraes que comunicaben comercial y culturalmente colos asentamientos de Huari y el Caleyón de Huaylas,<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://antropologia.uniandes.edu.co/aherrera/arte_litico.pdf|autor=Alexander Herrera Wasilowski|títulu=Grupu estilísticu de l'Arma. Pg. 114|fechaaccesu=12 de xunetu de 2012}} |2=http://antropologia.uniandes.edu.co/aherrera/arte_litico.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref>asina nacieron los asentamientos de Gatinjirka, Pirushtu de Huallin y Chakabamba. Pirushtu de Chacas siguió ocupáu hasta que foi abandonada escontra'l 600 d.&nbsp;C.<ref name="asentamientos"/> [[Ficheru:PachacutecIXinca.jpg|thumb|200px|La Sierra Oriental de Áncash foi sometida mientres el gobiernu del [[Pachacútec|Sapa Inca Pachacútec]].]] Mientres el [[Horizonte Mediu]] (700-1200&nbsp;d.&nbsp;C.), la [[cultura wari]] algamó la so máxima estensión y xeneró los nuevos asentamientos de Tayapucru, Chagastunán, Cashapatac y Riway en llugares percima de los 3500&nbsp;metros, los dos primeros nacieron de la migración a llugares más elevaos de los pobladores de Pirushtu de Chacas y Huallin, respeutivamente, como una manera de tener ventaya militar sobre los demás asentamientos presentes nel valle. Nel [[Entemediu Tardíu]] (1200-1438&nbsp;d.&nbsp;C.) nacieron los asentamientos de Cochas, [[Huajramarca]], Rayán Pampa y Macuash, toos estos sobre los 3900&nbsp;metros, siendo abandonaos Gatinjirka y Chagastunán mientres un contestu social bien solmenáu.<ref name="asentamientos"/> Les principales tribus xuníes pol idioma, costumes y relixón, entamar en reinos o señoríos, dando llugar al señoríu de Huari; esti y los señoríos de pincos, piscobambas, sihuas y conchucos conformaron la nación de los conchucos, nel territoriu actual de la [[Sierra Oriental de Áncash]].<ref name="asentamientos"/> Los asentamientos de Chacas que pertenecíen al señoríu de Huari formaben parte d'un grupu territorial más pequeñu dientro d'este, llamáu ''icho huari'', conformáu poles actuales provincies d'[[provincia d'Asunción|Asunción]] y [[Carlos Fermín Fitzcarrald|C. F. Fitzcarrald]]. Escontra'l 1300&nbsp;d.&nbsp;C., el territoriu de Chacas allugó siquier seis tribus allugaes en Chacas, Huallin, Macuash, Pampash y Sapchá, que floriaron hasta l'entamu de la dominación incaica.<ref>{{cita web |url=http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|títulu=Producción cerámica n'Asunción|autor=Isabelle C. Druc|fechaaccesu=23 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150108005927/http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/30(1)/157.pdf|fechaarchivu=8 de xineru de 2015}}</ref> La cerámica ya idioma d'esta rexón indiquen influencia y procedencia d'etnies nortices. L'apaición del pocu frecuente apellíu Llashag en [[Cajamarca]] y [[Celendín]] señala un movimientu migratoriu a Conchucos y viceversa a lo llargo de la cuenca del [[ríu Marañón]], lo que pon de manifiestu la gran rede comercial y cultural que tenía los señoríu de Huari.<ref name="huari">{{cita web |autor=Isabelle C. Druc|títulu=Tradiciones alfareres, identidá social y conceutu d'etnies tardíes en Conchucos, Ancash, Perú|url=http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/38%281%29/87.pdf|fechaaccesu=13 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402120405/http://www.ifeanet.org/publicaciones/boletines/38%281%29/87.pdf|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> La dominación incaica producir en [[1460]] aproximao. Los señoríos d'[[Caleyón de Huaylas|huaylas]] y [[Sierra Oriental de Áncash|conchucos]] fueron incorporaos al [[Tawantinsuyo]] tres una cruenta invasión per parte del inca Cápac Yupanqui, hermanu y xeneral de la Sapa Inca [[Pachacútec]] quien se vio obligáu a replegase y construyir el tambo militar de [[Maraycalle]] en Yauya. L'exércitu confederáu de los Conchucos conformáu polos grupos étnicos huari, piscopampas, sihuas, pincos y conchucos dio resistencia al inca por siquier mediu añu. En Chacas, por cuenta del so allugamientu eleváu y a lo montascosu del territoriu circundante, los poblaos de los caciques Riway y Gatin fueron los últimos bastiones en cayer. Según l'historiador chacasino Saúl Espinoza Milla, el procesu de dominación incaicu foi incompletu, anque duró ochenta años. Los [[Conquistadores españoles|españoles]] llegaron a esta rexón cuando'l procesu d'adaptación a la cultura inca entá nun terminara, lo cual esplica la diferencia de costumes, relixón ya idioma de Áncash con al respeutive de los cuzqueños.<ref>[[#Zorrilla|Márquez]]</ref> El párrocu ya historiador huarino, [[Santiago Márquez Zorrilla]] tradució hacia l'añu 1940, el rellatu ancestral d'un llabrador de Chinlla, quien lu narró cómo les sos tierres yeren probes pa l'agricultura y les de Llamellín, tou lo contrario, el llabrador tituló a esti rellatu como la "maldición del inca". {{cita| «L'inca, gran señor del Cusco, dende Maraycalle, que dende equí se ve, per allá polos altores de Yauya, al acolumbrar per estos llaos y contemplar les verdes praderíes de Chinlla, Sapchá, Colpa y Cunya y más poblaos, unvió emisarios a pidir que Kátin y Riway someter al so imperiu y qu'en señal de vasallaxe unviáren-y dolce jovenes ñustas pal so séquitu. Entós los bien valientes Kátin y Riway contestaron al inca con pallabres braves y negáronse a obedece-y. L'inca que yera sobeyosu y que venía dende'l Cusco sometiendo a tolos pueblos tomó bien a mal esta desobediencia. Subióse lo más alto de Maraycalle y dende ellí tiró cola so poderosa fonda primero un puñáu de tierra que calló en Allpabamba, y dempués otru puñáu de Shashal que calló sobre Chinlla. Que si manden lo que l'inca pidía tiraría oru y plata, en llugar de shashal y allpa. Por eso, equí en Chinlla tamos condergaos a trabayar tola vida faciendo olles con estos llainos materiales, ensin consiguir oru nin plata sinón namái sufrimientu y probeza,¡Ye la maldición del inca! Sicasí Llamellín recibió la bendición del inca porque mandó'l tributu que pidía, por eso les sos tierres son tan bones que nunca les sos colleches piérdense como ente nós »| Traducción de la historia quechua narrada a Santiago Márquez Zorrilla, párrocu de Chacas.}} === Dómina virreinal === [[Ficheru:Francisco de Toledo Virrey.jpg|thumb|right|150px|El virréi [[Francisco de Toledo]] xestó la fundación de los amenorgamientos nel Perú.]] Los habitantes del [[grupu étnicu huari]] rindir ensin resistencia a los [[conquistadores españoles]] col propósitu de llibrase de los inques. Pocos años dempués los conquistadores empecipiaron col repartu d'estes tierres y la fundación de obrajes ya inxenios pa sacar provechu de la mano d'obra nativa.<ref name="p88">[[#Venturoli|Venturoli]], páxs. 88-89</ref> Depués de la conquista española, Chacas perteneció a la [[encomienda de Icho Huari]], qu'entendía tamién a los pueblos de [[Llamellín]] y [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]]. Esta encomienda foi posesión del [[Conquistador español|conquistador]] [[Andalusí|andaluz]] Bartolomé de Tarazona ente 1532 y 1561 (concedida oficialmente por [[Francisco Pizarro]] en 1540 gracies a los sos méritos militares, ente les que destaquen la fundación de [[Lima]] y [[Huánuco]]). Tres la muerte de Tarazona en 1561, la so esposa, Isabel de Figueroa heredó la encomienda volviéndose a casar en 1570 col llicenciáu Diego d'Álvarez, un noble ya intelectual natural de [[Salamanca]] quien fora correxidor del [[Cuzco]], de [[Chachapoyas (Perú)|Chachapoyas]], [[Huánuco]] y [[Potosí]]. La pareya fundó'l primera [[obraje]] d'esti territoriu en Colcabamba, en mayu de 1571, y caltuvieron la encomienda hasta 1607, añu de la muerte d'Álvarez. En 1620, la encomienda foi heredada por [[Francisco de Carvajal y Vargas]] y los sos descendientes hasta 1670.<ref name="p88" /> '''Fundación española''' La fundación del pueblu como amenorgamientu foi encargada a los evanxelizadores de la [[Orde de San Agustín]] Hernando García, Alfonso Espinoza y el capitán Alonso de Santoyo, en 1572,<ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p.17</ref> mientres el gobiernu del virréi [[Francisco de Toledo]], impulsor de les [[amenorgamientos d'indios]], ye dicir poblaciones de nativos con plaza mayor, ilesia, cabildru y cortiles propies. Hasta entós la población nativa vivía esvalixada nel territoriu y dicha midida facilitaba'l llabor de los sacerdotes y les autoridaes polo xeneral. Sábese que De Toledo visitó la zona norte del [[Correximientu de Conchucos]] (actuales [[Provincia de Pallasca|Pallasca]], [[Sihuas]] y [[Pomabamba]]) mientres la Visita Xeneral al Perú que realizó ente 1570 y 1575, nesti viaxe, ordenó amenorgar cuasi 700 caseríos nativos a namái 9 amenorgamientos.<ref>{{cita web|títulu=Pallasca - Balcón del cielu|url=http://www.portalrural.org.pe/index.php?change=1&loc=90|obra=Portal Rural - Pallasca|fechaaccesu=19 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160125013115/http://www.portalrural.org.pe/index.php?change=1&loc=90|fechaarchivu=2016-01-25}}</ref> [[Ficheru:Pope Martin I Illustration.jpg|thumb|left|150px|Chacas fundar n'honor a [[San Martin I]] (590 - 655), el postreru [[Papa]] [[mártir]].]] {{cita|En rindiéndose a los españoles ensin resistencia los huaríes (sic) pa llibrase de los inques, ente anguaño y el siguiente alleguen a les sos tierres los agustinos Hernando García y Alfonso Espinoza, que fundan l'amenorgamientu de San Martín I Papa de Chacas. {{cita web |autor=''Jordi Gibert Arce - www.cronologiahistorica.com''|títulu=''Añu 1572''|url=https://cronologiahistorica.com/2011/04/29/anu-1572/|fechaaccesu=''31 de xunetu de 2018''}}}} Yera norma establecer les ciudaes de los territorios colonizaos imponiendo al topónimu'l nome d'un santu so que la so proteición y devoción realizaba la fundación. L'amenorgamientu foi nomada «[[San Martín I|San Martín I Papa]] de Chacas». fundándose con dos barrios (calteniendo'l sistema d'organización nativu basáu nel [[ayllu]]): Macuash y Chacas, el primeru foi ocupáu por tolos habitantes de la zona oriental de Chacas de quien proceden los llinaxes Janampa y Llashag, ente que'l segundu polos pobladores de Chagastunan, Chacato, Chacapata y Chacabamba, los Chaqash quien mandaron los apellíos Mallki, Rupay y Warag. El primer sacerdote nomáu pol [[arzobispáu de Lima]] pa evanxelizalos foi Martín Pérez; con ésti, llegaron families españoles y [[Criollu|criollas]] que s'afincaron en redol a la capiya col fin d'esplotar los [[xacimientu mineru|xacimientos mineros]] de les zones aledañas.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], páxs. 128–132</ref> El templu de Chacas construyóse sobre un adoratorio nativu o ''pirushtu'', afaciendo una plataforma pa la ilesia y pal campusantu. A tres metros sol nivel d'este, sobre un terrén inclináu trazáronse la plaza mayor con 100 vares españoles de llongura per llau (83 metros), los cuatro calles principales y les [[Corte (urbanismu)|cortes]], formando asina una urbanización en [[damero (urbanismu)|damero]]. Los edificios qu'arrodiaben la plaza mayor fueron construyíos y ocupaos poles primeres families natives llegaes de Chagastunán y Macuash. Los españoles miembros del cleru y de les instituciones virreinales asítiase nel claustru del templu, ente que na plaza construyíen les instituciones virreinales como'l [[cabildru colonial|cabildru]], la escuela y la cárcel. Nun entamu les viviendes de los primeres chacasinos construyéronse a base de piedres col techu de paya. Más tarde, mientres les families españoles, criollas y mestices aumentaben y coyíen protagonismu gracies a l'actividá minera, debíu al orixe mayormente [[Andalucía|andaluz]] de los [[Colonizador|colonos españoles]], edificáronse estructures al estilu arquiteutónicu d'esa rexón española. La influencia arquitectónica andaluza espresar n'edificios con murios d'adobe o [[tapial]] de dos pisos —el primeru con un altor y media— y con teyaos distribuyíos a doble agua y les parés [[estucado|estucadas]].<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], páxs. 27-29</ref> [[Ficheru:Turibius de Mongrovejo.jpg|thumb|right|200px|[[Santu Toribio de Mogrovejo]] visitó Chacas en dos causes (1582 y 1594)]] Cuando [[Santu Toribio de Mogrovejo]] visitó'l pueblu de Chacas per segunda vegada en [[1594]], conseñó-y una población tributaria estable de cientu cincuenta y cuatro nativos y como cabecera de doctrina, una población de quinientos cincuenta y dos nativos. Esto consta en dos de los folios escritos pol escribán Hernando de Mori mientres la so permanencia nel pueblu de San Luis, que depués s'axuntaron al diariu de la segunda visita del arzobispu.<ref name="Mogrovejo"/> {{cita|'''Foliu 110:''' [...] Asina mesmu los indios del pueblu de Chacas dieron la memoria siguiente: 154 indios tributarios, 33 indios reservaos, 298 de confesión, 552 animes ente moces y grandes, como tou ello paez y consta pola dicha memoria y rellación. '''Foliu 108v:''' [...] Nos pueblos y partes referíos tán dos doctrines y nelles puestos dos sacerdotes na forma siguiente, nel pueblu de Chacas y nel obraje del llicenciáu Diego Álvarez y na estancia de Juan Melgarejo ta un sacerdote col sínodu y salariu siguiente: del obraje trescientos pesos ensayaos. [...] Son cures d'estos dos [[Doctrina|Doctrines]] el padre Francisco Díaz de Lugo que ta en San Luis, y Martín Pérez nel obraje y nel pueblu de Chacas.<ref name="Mogrovejo">{{cita web |autor=José Antonio Benito|títulu=Llibru de visites de Santu Toribio de Mogrovejo (1593-1605)|url=https://books.google.com.pe/books?id=jDD4a9tWw2UC&pg=PR49&dq=llibru+de+visites+de+santu+toribio+benitu+jose+antonio&hl=es&ei=MhbRToTnL8XiggeDt9zVDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=llibro%20de%20visites%20de%20santu%20toribio%20benitu%20jose%20antonio&f=false|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012|fecha=2006}}</ref> }} [[Ficheru:Chucpin.jpg|thumb|left|220px| El obraje del llicenciáu D'Álvarez (1570) y les faciendes de la Inmaculada Concepción de Tuma (1620), San José de Mushojmarca (1715) y Ludorina (1880), instalar nel valle de los [[Ríu Yanamayo|ríos Chucpin y Acochaca]] debíu al [[clima templáu]] del que se favorecía l'agricultura.<ref name="retablu" />]] [[Ficheru:Retablo Chacas.jpg|thumb|left|220px| El retablu d'[[estilu barrocu]] tien partes feches de [[quenual]] y ''[[Cupressus lusitanica]]''. Foi construyíu a mediaos del [[sieglu XVIII]].<ref name="retablu">[[#Mendoza|Mendoza]], p. 65</ref>]] '''Puxanza minera''' A entamos del sieglu XVII, Chacas convertir nun importante centru mineru, yá en 1575, túvose conocencia de la veta argentífera de Xacxavillca o Cajavilca. Esta y otres mines con altu conteníu de plata, fueron esplotaes por numberoses families españoles y portugueses. Depués de la fundación de la facienda o inxeniu de Colcabamba, [[San Luis (Áncash)|San Luis]], en 1575, la primer facienda que se fundó en territoriu chacasino foi la de La nuesa Señora de la Llimpia Concepción de Tuma; instalada por Francisco Girón de Cabrera ente 1600 y 1610, pa procesar el mineral de Cajavilca; en 1715 pasó a manes del mineru azoguero Claudio Mosquera; en 1870 adquirir Federico Amez Vargas, quien foi'l so postreru propietariu. L'inxeniu tuvo operativu, anque con munches hectárees menos, y yá ensin procesar minerales, hasta 1964. Ente 1710 y 1720, foi instaláu l'inxeniu de San José de Mushojmarca pol capitán retiráu Juan José Tafur de Córdoba. Esti dedicar a la minería esplotando les vetes de Cajavilca, Kellayruna, Chucpin y Huiro. A Tafur atribúyese-y encargar el talláu de la imaxe de la [[Virxe de l'Asunción]] por que fuera adorada na capiya de la so facienda hacia 1720. Cabo resaltar que la imaxe ye en realidá la representación de la [[Virxe del Rosariu]]—.<ref>Otárola, p.39</ref>{{#tag:ref|El párrocu Ugo de Censi ye enfáticu al afirmar que la imaxe ye en realidá la Virxe del Rosariu y que'l tracamundiu pol de la Virxe de l'Asunción deber a la inorancia de los antiguos pobladores sobre les carauterístiques diferenciales de les imáxenes relixoses coloniales.|group=n.}}Tafur tamién encargaría la construcción del fornu de fundición allugáu en Herculano pa procesar el mineral de les mines de Chucpin y Kellayruna, esti fornu tuvo operativu mientres más de 200 años.<ref>{{cita web |autor=José de la Riva Agüero|títulu=Memories y documentos pa la historia de Perú.|url=https://books.google.com.pe/books?id=NBITAAAAYAAJ&pg=PA455&dq=chacas&hl=es&sa=X&ei=9l9ZT47aDJLtggfJsfGhCw&ved=0CEoQ6AEwBTjSAQ#v=onepage&q=chacas&f=false|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012|fecha=1858}}</ref> Ente 1750 y 1760 aproximao, col zarru de la facienda de Mushojmarca, los herederos de Juan Tafur treslladaron les imáxenes de la Virxe de l'Asunción y el so patrón fundacional: [[Xosé de Nazaré]], al so nuevu allugamientu nel templu de Chacas—faía menos de 30 años que la fiesta n'honor a la Virxe de l'Asunción de Mushojmarca rexuntaba mayor cantidá de fieles que la mesma fiesta patronal de Chacas n'honor a [[San Martín I|San Martín Papa]]. A la cabeza de los Tafur, les families fanegueres d'entós, encargaron la construcción d'un retablu cubiertu con pan d'oru y con partes feches en [[cedru]] [[Nicaragua|nicaraguanu]] y [[quenual]].<ref name="retablu"/> Otra importante facienda instalar en 1790: San Francisco de la Contadera perteneciente al llatifundista español Juan Ignacio Gámio quien foi dueñu de siquier cuatro hacienda en Áncash. La facienda de la Contadera procesaba'l mineral del xacimientu de Cajavilca y permaneció en funcionamientu hasta 1820. Los postreros funcionarios y militares españoles que llegaron a Chacas a finales del virreinatu fueron: el Capitán de Caballo Felipe Gonzáles de Cossio (llegáu en 1750), xuez sodelegáu pa la vista, venta y composición de tierres de les provincies de Conchucos y Huaylas.;<ref name="funcionarios">[[#Otárola01|Otárola]], páxs. 45–50</ref> En 1769 llegó'l militar [[Navarra|navarru]] Miguel Rodríguez y Rincón pa ocupar el cargu de Sarxentu Mayor −depués capitán− d'Infantería de Chacas. En [[1773]], tamién llegó'l Capitán d'Infantería del Batallón de la ciudá de Lima, Don José de Taboada y Castiella− noble limeñu perteneciente a la [[Orde de Santiago]] y hermanu del [[Marquesáu d'Oteru|III Marques d'Oteru]]− pa ocupar l'altu cargu de [[Correximientu de Conchucos|Correxidor de Conchucos]] y ser [[coronel]] del Reximientu de Dragones de Chacas, retornó a Lima en 1778.<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 130</ref> En [[1775]], llegaron los capitanes [[Carmona|carmonenses]] Antonio Navarro del Dozal como alministrador de correos de la provincia de Conchucos y Manuel Menéndez Valdez quien se casó con Juana de Carvajal Vargas y Cabrera, perteneciente a la familia que tuvo la Encomienda de Ichohuari ente 1620 y 1680, prima del [[Duque de San Carlos]].<ref name="funcionarios"/> En 1811, destacóse tamién al militar [[País Vascu|vascu]] Francisco Amez de Amezcaray y Ríu como Sarxentu Mayor al mandu del Reximientu d'Infantería de la Provincia de Conchucos.<ref>{{cita publicación|autor=Archivo Xeneral de la Nación|títulu=Catálogu de documentos de la Independencia de Perú. Pg. 12|añu=2012|páxines=47|url=http://www.agn.gob.pe/portal/pdf/preseos/colonial/catalogo_independencia_peru.pdf|fechaaccesu=15 de xunu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203050707/http://www.agn.gob.pe/portal/pdf/preseos/colonial/catalogo_independencia_peru.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203050707/http://www.agn.gob.pe/portal/pdf/preseos/colonial/catalogo_independencia_peru.pdf|archivedate=2013-12-03}}</ref> === Etapa republicana === [[Ficheru:Provincia de Conchucos (1820-1839).svg|thumb|220px|[[Provincia de Conchucos]]. Chacas foi alzáu de parroquia a distritu con [[Simón Bolívar]] en 1824 formando parte del Partíu Altu de Conchucos, una subdivisión conformada poles actuales Asunción, Fitzcarrald, Huari y Raimoindi, que más tarde pasaría a llamase Provincia de Huari.]] A finales del sieglu XVIII, los centros poblaos de les parroquies de [[Piscobamba]] y Chacas protagonizaron rebeliones que movilizaron grandes mases, motivaes en gran parte polos tributos que taben obligaos a pagar, a ello sumábense los abusos de los [[caciques]], correxidores y hacendados quien-yos arrampuñaben les «tierres de mancomún» allugaes por sobre los 4.000 msnm. Estos fueron los primeros movimientos sociales na zona tresandina de Áncash que dieron cuenta de la crisis virreinal. Los llevantamientos, siguieron en tol Perú y América hasta qu'en 1812, col fin d'apangar los suaños lliberales de los sectores criollos y nativos y da-yos mayor facultar política y social, la corona española promulgó la [[constitución de Cádiz]] que, amás de rematar la inquisición y llindar el poder de la corona, condució n'abril de 1812, a que s'escoyeren a les primeres autoridaes por aciu el votu llibre. En Chacas, por aciu cabildru abiertu, escoyer a Domingo Tacsahuara y Fructuoso Gonzága como los dos primeros alcaldes de la parroquia de Chacas<ref>{{cita web |autor=Cortes d'España|títulu=Diariu de los discutinios y actes de les Cortes, Volume 14|url=https://books.google.com.pe/books?id=CCpOAAAAYAAJ&pg=PA179&lpg=PA179&dq=alcalde+de+chacas&source=bl&ots=MAkhFbnchL&sig=QWV2rLAC27rjLWq_Vr60kxvFYz0&hl=es&sa=X&ei=kEwXUNOsJ4rl0gHG5oD4Bw&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=alcalde%20de%20chacas&f=false|fechaaccesu=21 de xineru de 2013|fecha=1813}}</ref> Mientres el procesu d'[[independencia de Perú]], Chacas apurrió un considerable númberu d'homes a les files de los exércitos llibertarios, ente estos cabo destacar l'actuación del militar Tadeo Gómez Alvarado, quien lideró un batallón del [[Dragón (militar)|reximientu de dragones]] de Chacas dende [[Huaraz]] pa rescatar al sarxentu mayor Tadeo Tello, tomáu como rehén por un grupu de prisioneros realistes que se sulevaron en [[Huarmey]], estos fueron alcanzaos y rindíos n'[[Distritu de Huayan|Huayan]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Alba Herrera|nome=Augusto|títulu=Huaraz, historia d'un pueblu en transformación|páxina=152|añu=1996|editor=Ediciones l'Inca}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Comandu Xeneral del Exércitu, Direición d'Estudios Históricos|añu=1970|páxines=146-147|url=https://books.google.com.pe/books?ei=aIrJUOXLIIis8AT4sYDwDA&id=IxcXAQAAMAAJ&dq=sarxentu+mayor+tadeo+tello+huaraz&q=tadeo#search_anchor|fechaaccesu=13 d'avientu de 2012}}</ref> Tamién foi resaltante el remanar del reverendu padre José María del Piélago, cura [[Vicariu|vicariu]] de Chacas dende 1815, quien espublizó les idees independistas conspirando contra les autoridaes virreinales. Gracies a la so intensa actividá a favor de la independencia foi escoyíu diputáu pa conformar la primera [[Constitución Política de Perú (Historia)|asamblea constituyente]] de [[1822]].<ref>{{cita web |autor=Benjamín Mackenna|títulu=La revolución de la independencia de Perú dende 1809 a 1819|url=https://books.google.com.pe/books?id=WgE0AQAAIAAJ&pg=PA74&dq=chacas&hl=es&sa=X&ei=f2FZT_WLA4qjgwfjmPyhCw&ved=0CDgQ6AEwAjjcAQ#v=snippet&q=pi%C3%A9llagu&f=false|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012|fecha=1860}}</ref><ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p. 52</ref> Cuando se proclamó la independencia de Perú; l'intendente de [[Tarma]], Dionisio Vizcarra, unviáu pol llibertador don [[José de San Martín]], fixo xurar la [[Independencia de Perú|independencia]] na plaza principal de tolos pueblos de la zona de Conchucos, empecipiando pol pueblu de Chacas n'avientu de 1821. D'alcuerdu al reglamentu provisional publicáu por [[José de San Martín]], el 12 de febreru de [[1821]], establecióse la primer demarcación territorial na que se creó la [[provincia de Conchucos]] con dos partíos: Conchucos Baxu y Conchucos Altu, teniendo como capitales a [[Piscobamba]] y [[Santu Domingu de Huari|Huari]] respeutivamente, Chacas sería integrada a Conchucos Altu. En 1824, yá al mandu de [[Simón Bolívar]], l'[[Exércitu Llibertador (Venezuela)|Exércitu Llibertador]] acantonáu en Huaraz, recibió de la población chacasina cebera y ganáu pa la so sostén: {{cita| [...] El 12 de marzu de 1824, el pueblu de Chacas unvió en forma pormenorizada la unviada de 32 caballos, 367 cabeces de carneros, 81 cabeces de ganáu, granos, farina, papes, sal, etc. [...]<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 143</ref>}} A finales de 1824, mientres el gobiernu de [[Simón Bolívar]], fueron alzaos a distritos los antiguos curatos o parroquies de Conchucos, asina nació'l distritu de Chacas como parte de la [[Provincia de Conchucos]]. El distritu tendría tres centro poblaos principales: [[Distritu de Acochaca|Acochaca]], [[Sapchá]] y [[Distritu de Yanama|Yanama]].<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 15-20</ref> En 1826 axuntar na ciudá d'[[Huari (Huari)|Huari]] los trenta y cinco vecinos notables de les actuales provincies d'[[Provincia d'Asunción|Asunción]], [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald|Fitzcarrald]], [[Provincia d'Antonio Raymondi|Antonio Raymondi]] y [[Provincia de Huari|Huari]] que nesi entós conformaben el Partíu Altu de Conchucos, una subdivisión territorial que tenía como capital a Huari, perteneciente a la [[Provincia de Conchucos]]. Estos ciudadanos dieron validez y sofitu a la [[Constitución de Perú|segunda constitución de Perú]] promulgada pol xeneral venezolanu.<ref>{{cita web |autor=|títulu=La independencia y los Conchucos.|url=https://books.google.com.pe/books?id=y-JJAQAAIAAJ&pg=PA46&dq=francisco+de+ames+conchucos&hl=es-419&sa=X&ei=IBOOUOapHpT68QTs-4G4Bg&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=conchucos&f=false|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2012}}</ref> En 1837 finó en Chacas [[Francisco Aráoz de Lamadrid|Francisco Aráoz de La Madrid]], prócer arxentín de la [[Independencia de Perú]], quien yá retiráu de la vida militar y asitiao en Chacas, ocupaba'l cargu de Gobernador de la Provincia de Conchucos. Ente [[1852]] y [[1853]] una epidemia de [[fiebre mariello]] de grandes proporciones afaró a tola [[Sierra Oriental de Áncash]]. Nel distritu de Chacas rexistráronse dos mil muertes al cabu d'un añu.<ref>{{cita web |url=https://books.google.com.pe/books?ei=n1xeT6LVKOL50gHi6-TfDw&hl=es&id=i1NIAAAAYAAJ&dq=chacas&q=chacas#search_anchor|autor=Institutu Históricu de Perú|títulu=Epidemia de la fiebre mariello|fechaaccesu=12 de marzu de 2012}}</ref> {{cita| [...] cola presente epidemia, diariu muerren lo menos 6 persones de les que solo sé porque la dilación de la Doctrina nun dexa revisala toa [...] según sábese por noticies nos campos son comíos por perros y gallinazos (cóndores) los cadabres cuando nun hai quien los sotierre [...] agora réstame dicir que l'otru compañeru presbíteru Don Adrían Ríos tamién se me retiró a Chavín de Huantar, de mieu de l'andada abandonándome solo nesta espaciosa Doctrina en tiempu de cuaresma y en tiempu de peste qu'hai más de dos mil enfermos. Nengún médicu quier venir por nenguna paga a ayudar [...]| R. P. Anselmo Pardo en carta unviada al arzobispu de Lima (15 de marzu de 1853).<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], páxs. 145-146</ref>}} ==== Cenit de l'actividá minera ==== [[Ficheru:Qda. Vesubio y nevado Rayococha.jpg|thumb|220px| La quebrada Vesubio tuvo gran parte de la riqueza mineral de Chacas dende la dómina colonial. Mientres la [[dómina republicana]], empresarios europeos esplotar mientres cuasi 100 años.<ref name="retablu" />]] [[Ficheru:Compañia Minera Vesubio.jpg|thumb|220px| Miembros de la compañía minera El Vesubio a entamos del [[sieglu XX]].]] Yá en 1811, [[Alexander Von Humboldt]] resaltó la importancia de Chacas na producción minera a nivel nacional, nomándolo xunto a Conchucos, Pomabamba, Huari, Chavín y Recuay nel so Ensayu Políticu sobre'l reinu de la Nueva España.<ref>{{cita llibru |apellíos1=Von Humboldt|nome1=Alexander|títulu=Ensayo políticu sobre'l reinu de la Nueva España, Volume 3|fecha=1822|url=https://books.google.com.pe/books?id=bx_b3Y2y2WsC&pg=PA257&dq=chacas+conchucos+guerra&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjV9OvJj_bZAhXO0FMKHYGrBFYQ6AEIJjAA#v=onepage&q=chacas%20conchucos%20guerra&f=false|fechaaccesu=18 de marzu de 2018}}</ref> Ente les décades de 1850 y 1900 instaláronse tres hacienda qu'empecipiaron la esplotación de les mines d'Ánimes, Huamaná y San Antonio de Apash. Estes fueron: San Francisco de la Contadera (reinstalada depués de 60 años), Santa Catalina de Huancachay, Ludorina y la Inmaculada Concepción de Tuma. Les dos primeres, propiedaes del capitán Miguel Rodríguez y Rincón, y les postreres, de Ludovico Amez Mariluz. En 1870, mientres el so percorríu pol departamentu de Áncash, [[Antonio Raimondi]] visitó les faciendes del sarxentu Rodríguez y conseñar na so obra ''Áncash y les sos riqueces minerales'', publicada en [[1873]].<ref name="p260">[[#Raimondi|Raimondi]], p. 260</ref> Ente que el xeógrafu [[austriacu]] [[Hans Kinzl]] y el xeólogu y botánicu [[Alemanes|alemán]] [[Phillip Borchers]] — primer persona n'esguilar el visu sur del [[Huascarán]]— y el so equipu visitaron la facienda Ludorina en 1931.<ref>[[#Borchers|Borchers]], páxs. 55-83</ref> {{cita| [...] A esti distritu pertenecen les faciendes minerales de Santa Catalina y La Contadera. [...] El distritu tien dellos minerales, pero los principales son los que se beneficien na facienda de La Contadera, asitiada a cuatro llegües de Chacas [...], el cuetu mineral llámase Cajavilca y la principal mina lleva'l nome Ánimes [...]| Antonio Raimondi - 1873.<ref name="p260" />}} Siguiendo cola puxanza minera empecipiáu polos colonu españoles y portugueses, y col que d'equí p'arriba gociaron d'una posición económica bastante folgosa, los que tomaron la posta y modernizaron esti rubro extractivo fueron empresarios italianos, croates ya ingleses en sociedá de delles families chacasinas herederes de la primer bonanza económica. Dende 1880, el métodu d'esplotación de les vetes camudó significativamente. Los inversionistas estranxeros fundaron les empreses mineres Pompey y El Vesubio, productores d'[[oru]], [[Plata (metal)|plata]] y [[plomu]] argentífero.<ref>{{cita web |autor=Carlos Silva Santisteban|títulu=Los dueños de Perú|url=https://books.google.com.pe/books?ei=y2VZT-nFNYangwezvsnTDA&hl=es&id=FoREAAAAYAAJ&dq=giovani+rosson&q=vesubio#search_anchor|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012|fecha=1966}}</ref> Construyéronse plantes de [[lixiviación]] y flotación, fornos de fundición y sistemes de tresporte mineral mecanizado.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 65-69</ref> Ente estos empresarios destacaron los cónsules honorarios del [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] y l'[[Imperiu Austrohúngaru]], [[Pedro Cafferata]] y Francisco Handabaka,<ref>{{cita web |autor=Ministeriu de Rellaciones Esteriores|títulu=Ministeriu de Rellaciones Esteriores, p.34|url=https://books.google.com.pe/books?ei=Y1BMUO35G4rm9ATg5oDgCg&id=iIpQAAAAYAAJ&dq=pedro+cafferata+consul&q=cafferata+#search_anchor|fechaaccesu=9 de setiembre de 2012|obra=Memoria-Rellaciones Esteriores|fecha=1907}}</ref><ref>{{cita web |autor=Documentation & Buch|títulu=Consuláu de Huaraz, p.201|url=https://books.google.com.pe/books?id=Ld8zAQAAIAAJ&q=franz+handabaka+consul&dq=franz+handabaka+consul&source=bl&ots=RUxSCyetwP&sig=IPp5mcPh5CFLA7j4LuLqrMTBhUk&hl=es-419&sa=X&ei=iVBMUNOFLZDQ9AS--YCYAQ&ved=0CCoQ6AEwAA|fechaaccesu=9 de setiembre de 2012|obra=Welt der Konsulate im 19. Jahrhundert|idioma=Alemán}}</ref> amás de Rafael Mazzini Garibaldi (descendiente de [[Giuseppe Mazzini]] y [[Giuseppe Garibaldi]]).<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 66</ref> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = left | direición = vertical | anchu = 200 | títulu = [[Santuariu de Mama Ashu]] | testu = | fondu_de_testu = #f5f | semeya1 = Procesión Chacas.jpg | testu1 = A entamos del [[Sieglu XX]] | alineación_texto1 = center | semeya2 = Chacas1970.jpg | testu2 = Dempués del [[terremotu de Áncash de 1970]] | alineación_texto2 = center | semeya4 = Santuario de Mama Ashu.jpg | testu4 = Cola fachada remocicada dende 1995 y el Muséu Provincial (inferior) dende 1997. }} Les empreses mineres convertir na exa económica del entós distritu por aproximao setenta años. Mientres esti periodu de bonanza, Chacas creció notablemente al puntu de ser consideráu'l distritu con mayor importancia de la estensa [[provincia de Huari]], pa 1895 el congresu aprobó alzar a Chacas y San Luis a categoría de Villa;<ref>{{cita llibru |títulu=Diariu de los alderiques de la Cámara de Diputaos|fecha=1894|url=https://books.google.com.pe/books?id=62A0AQAAMAAJ&dq=ames+chacas&focus=searchwithinvolume&q=chacas}}</ref> instaláronse locales comerciales destinaos a la venta de provisiones y suministros pa les mineres, tiendes con productos llegaos dende Lima, una pequeña fábrica de [[Bébora gaseoso|bébores gaseoses]], empecipiar cola construcción de la carretera Chacas - Huallin en 1920, tamién se remocicó la ilesia. Esta edificación y el so retablu barrocu seríen declaraos Monumentu Históricu Nacional por llei del [[Congresu peruanu|congresu]] 9373 en 1941.<ref>[[#Zorrilla|Márquez]], p. 15</ref> El 2 d'agostu de 1920, el territoriu norte del distritu de Chacas, esto ye, la zona correspondiente al centru pobláu de [[Distritu de Yanama|Yanama]] dixebróse políticamente de Chacas pa xunise a la [[provincia de Yungay]] como distritu tresandín d'este. Hai de solliñar que Yanama tuvo so la xurisdicción de Chacas, dende la fundación d'este na década de 1570. Siguiendo aquel ordenamientu eclesiásticu, Chacas entá se caltién como cabeza de parroquia sobre Yanama anguaño. En 1930, les obres de construcción de la carretera que xuniría Chacas col asentamientu mineru de Huallin paralizáronse por cuenta de la derogatoria de la Llei Vial. Mientres el ralu de diez años en que tuvo vixente esta norma, construyéronse pocu más de 5 km de carretera hasta la zona de Chacabamba.<ref>[[#Misa|Noriega pp.207]]</ref> [[Ficheru:Plaza de Chacas - 1932.jpg|thumb|220px| La plaza de Chacas en 1932, fotografía tomada pol [[xeógrafu]] [[austria]]co [[Hans Kinzl]].]] El 3 d'avientu de 1933 fundar en Lima'l Centru Social Mutualista Chacasino» (güei Asociación Centro Representativu Asunción Chacas), conformáu polos chacasinos Oswaldo Stuart Olacua, Abel del Castillo, Camilo, Germán y Zoilo Blas Pelo, Luciano León Melgarejo, Zoilo y Ludgardo La Puente Aranda. Dos años dempués conformóse en Chacas la primer comisión encargada de xestionar la creación de la provincia L'Asunción; el comité tuvo integráu por Abel Amez, [[Ludovico Amez Hoke|Ludovico Amez]], [[Horacio Cafferata Vargas|Horacio Cafferata]], [[Benignu del Río Cueva|Benignu del Río]], [[Alcaldes de Chacas|Santos Falcón]] y Alberto León. El mesmu grupu concebiría en 1943 la idea de la creación de la provincia «Fitzcarrald» con Chacas como capital; idea que nun principiu foi bien recibida polos pobladores de [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]], sicasí, pocu dempués estos opunxéronse y decidieron presentar a San Luis como capital. Les xestiones nun llegaron a más y quedaron estancaes.<ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p. 18-19</ref> En 1939, una espedición de moces chacasinos conformada por [[Alcaldes de Chacas|Enrique Amez]], [[Alcaldes de Chacas|Nadal Amez]], Wilfredo Amez, [[Alcaldes de Chacas|Serafín Conroy]], Juan Falcón, Alberto Fortuna, Gustavo Loli y Tomás Vidal, foi encargada d'esplorar les rutes posibles pa travesar la [[Cordal Blancu]] cola carretera que se venía construyendo dende Chacas, el grupu denominó «Punta Olímpica» al paso glaciar ente los nevaos Paroquingua y Contrahierbas, la mención foi n'honor a la victoria de la [[seleición peruana de fútbol]] nes Olimpiaes de [[Berlín]] de 1936 onde s'alzaron col marcador de 4-2 sobre la [[Seleición de fútbol d'Austria|seleición d'Austria]]. Dos años dempués, en 1941 alcordóse'l primer trazáu topográficu de la carretera escontra Carhuaz y en 1946 conformóse'l primer comité Pro-carretera colos ciudadanos Ludovico Amez, Leopoldo Amez, Ivo Agüero, Pedro Rodríguez, Abel Mario Amez, Benignu del Río, Abel del Castillo y Vicente Handabaka.<ref name="Misa_1">[[#Misa|Noriega]], p. 208</ref> [[Ficheru:Banca-chacas.jpg|thumb|200px|Inauguración d'una banca na plaza de Chacas. (1963)]] {{cita| «El flamante comité xestionó, por aciu memoriales refrendaos por innumberables firmes de la ciudadanía, la execución de obrar ante parllamentariu y los podeeres públicos; les respuestes llograes yeren les munches promeses, siempres incumplíes, que s'esleíen col intre del tiempu, pero nun causaben afandu nos estusiastas chacasinos (...), quien persistíen nos trámites intentando consiguir lo que paecía un suañu inalcanzable. Nunca se perdió la esperanza de tener una carretera direuta escontra'l Caleyón de Huaylas.»| |Misael Noriega Barrón - Remembranzas chacasinas. pp 208<ref name="Misa_1"/>}} El 16 d'agostu de 1946 una quema causada por veles mal asitiaes consumió gran parte de la imaxe de la patrona de Chacas, polo que tuvo que ser treslladada hasta [[Centru Históricu de Lima|Lima]] pa la so restauración hasta la so torna'l 7 d'agostu de 1947, foi bendicida pol cardenal [[Juan Gualberto Guevara]] na [[Ilesia de La nuesa Señora de los Desamparaos (Lima)|Ilesia de La nuesa Señora de los Desamparaos]] y mientres el so torna celebraron mises en [[Huaraz]], [[Va Marcar]] y [[Vicos]] (8 y 9 d'agostu), dende esti puntu un ensame de fieles de Vicos y Chacas acompañaron a la pelegrinación hasta la Punta Portachuelo onde se celebró otra misa'l 10 d'agostu, siguió'l percorríu acompañada por delles dances pa finalmente ser asitiada na so anda y puesta en procesión escontra'l templu de Chacas.<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 245-255</ref> En 1947, l'empresariu Prósperu Roca Vidal punxo en funcionamientu la primer central hidroeléctrica allugada en Huarazpampa, convirtiendo a Chacas n'unu de los primeros pueblos de Áncash y del interior del país en cuntar con enerxía llétrica. Esta central tuvo operativa mientres unos quince años.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 134</ref> '''Cayente económicu''' [[Ficheru:Chacas1968.jpg|thumb|250px|right|Plaza de Chacas en 1968. El conceyu de Chacas construyía les nueves torres del templu y remocicaba el malecón. Les torres solo permanecieron de pies 2 años, yá que nun pudieron soportar el [[Terremotu de Áncash de 1970|terremotu del 70]].]] Dende mediaos de la década de 1960, el distritu empecipió un procesu aceleráu d'amenorgamientu demográficu debíu al zarru de les empreses mineres más importantes y, siguiendo'l fluxu migratorio que se vivía en tol país; los chacasinos na so mayoría nueves, migraben en busca de meyores oportunidaes llaborales a ciudaes más desenvueltes. Col fin d'evitar esti problema demográficu, y viendo a la educación como un derechu primordial pa la población nueva, en 1966 fundóse'l [[Amauta Atusparia|Colexu Nacional Amauta Atusparia]], frutu del esfuerciu collaborativu ente un amenorgáu grupu de chacasinos, el conceyu y dellos chacasinos residentes en Lima. Los xestores de la so fundación fueron: [[Alcaldes de Chacas|Pedro Rodríguez Cunza]], [[Chacas#Chacasinos destacaos|Manuel Mendoza García]], Francisco Huertas Handabaka, Ricardo Cáceres Ramírez, Reinaldo Bello Bernal, [[Cornelio Aguirre Arteaga]] y Marco Díaz Cerna. El colexu funcionó mientres los sos primeros años nel actual llocal de la municipalidá provincial.<ref>[[#Montoya|Montoya]], p. 4–13</ref> En 1968, el conceyu de Chacas empecipió la construcción de les dos torres de la ilesia de Chacas y el remocicáu del malecón. Esi mesmu añu, toes los pobladores del distritu lideraos pola municipalidá, tamién empecipiaron la construcción del tramu de la carretera que xuniría Chacas, [[Distritu de Acochaca|Acochaca]] y [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] cuatro años dempués. En 1970, el devastador [[Terremotu de Áncash de 1970|terremotu de Áncash]], qu'afaró les ciudaes del [[Caleyón de Huaylas]] causó daños considerables na zona de Chacas (anque menores a los del Caleyón). Hubo deslizamientos de cuetos, banzaos de ríos y los caminos de ferradura que conectaben con otros pueblos apexar por delles selmanes. Nel pueblu, la ilesia foi la estructura más afeutada colapsando'l teyáu y una de les sos torres.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 33</ref> ==== Llegada del Padre Ugo de Censi ==== [[Ficheru:Artesanos Don Bosco - Ugo de Censi.jpg|thumb|250px|right|El padre Ugo colos mozos artesanos formaos nel taller Don Bosco de Chacas. Los sos trabayos son solicitaos por diversos países del mundu.]] Les obres de reconstrucción tuvieron qu'esperar la llegada del futuru sacerdote italianu [[Ugo de Censi]] en 1976, unviáu como párrocu. De Censi notó la gran fienda de desigualdá ente los habitantes del pueblu —hacendados y empresarios mineros— y la población rural que vivía na probeza estrema y abandonaba les sos tierres pa migrar a ciudaes con mayores oportunidaes, trescaláu por esta situación, decidió crear la [[Operación Mato Grosso|Escuela de Talláu Don Bosco]] pa los neños y güérfanos más probes de la zona.<ref>[[#Montoya|Montoya]], p. 15-20</ref> {{cita| «La escuela nació p'ayudar a los probes, los mozos de la sierra. Viendo cómo los llabradores dir a [[Lima (ciudá, Peru)|Lima]] botando la so [[ponchu]], el so [[Ojota|llanqui]], la so vida, la so interioridá; eso impresionóme, ver l'éxodu de la tierra. Entós pensé faer daqué pa los mozos, la cosa más importante yera da-yos un trabayu.»| R. P. Ugo de Censi nuna entrevista realizada por Santiago Shans en 1988.<ref>{{cita web |url=http://vimeo.com/12796007|autor=Uqbar Producciones|títulu=Entrevista al Padre Ugo de Censi (1988).|fechaaccesu=30 de xunetu de 2012}}</ref>}} Mientres les décades de 1980 y 1990, la población urbana y l'actividá comercial amontóse notablemente gracies a la interconexón del pueblu coles ciudaes del Caleyón de Huaylas y a la fundación de la cooperativa Don Bosco que foi creada pa dar trabayu a los egresados de la escuela de talláu. Munchos de los trabayadores, veníos dende distintos centros poblaos de la provincia, decidieron asitiase en Chacas definitivamante. Tamién s'empecipió cola reconstrucción completa de la ilesia de Chacas y la restauración del [[retablu]], cola participación d'arquiteutos y artistes italianos sofitaos por artesanos locales.<ref name="solopara">{{cita web |url=http://www.soloparaviajeros.pe/edicion29/viaxeros.htm#|títulu=Guarda de Mato Grosso en Chacas.|obra=soloparaviajeros.pe|fechaaccesu=15 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140221225623/http://www.soloparaviajeros.pe/edicion29/viaxeros.htm|fechaarchivu=21 de febreru de 2014}}</ref> '''Etapa provincial''' [[Ficheru:Puntaolimpica2018.jpg|250px|thumb|right|L'asfaltáu de la carretera Carhuaz - Chacas y la construcción del [[Túnel Punta Olímpica]] a 4735 msnm ye frutu de más de 15 años de xestiones per parte de chacasinos residentes en Chacas, Lima y Huaraz.]] Les xestiones pa la provincialización retardaes en 1936, fueron reiniciaes en 1980 y depués de trés años de xestiones, el 30 d'avientu de 1983 creóse la [[provincia d'Asunción]], alzando al pueblu de Chacas al nivel de capital distrital y provincial y al centru pobláu d'[[Distritu de Acochaca|Acochaca]] al de capital distrital.<ref>{{cita web |url=http://docs.peru.justia.com/federales/lleis/23764-dec-30-1983.pdf|autor=Presidencia de la República.|títulu=Creación de la Provincia d'Asunción|fechaaccesu=3 d'agostu de 2012}}</ref> La comisión proprovincia tuvo integrada polos siguientes ciudadanos chacasinos y acochaquinos, residentes tantu en [[Lima]] como en Chacas: Gilberto Arana, Atilio Aguirre, [[Cornelio Aguirre Arteaga|Cornelio Aguirre]], Julian Aguirre, [[Alcaldes de Chacas|Róbinson Ayala]], Pilar Amez, Dagoberto Amez, Leonidas Amez, César Amez, Alejandro Bazán, Javier Blua, Rosa Caamaño, [[Ugo de Censi|R.P. Ugo de Censi]], Donato Cueva, Manuel Cunza, Homero del Castillo, Marco y Godo Díaz, Gabriel Huerta, Santos Falcón, Fidel Hidalgo, Niceto Jiménes, Ludgardo la Puente, Arturo Larragán, Judith Mariluz, Aníbal Melgarejo, [[Alcaldes de Chacas| Misael Noriega]], [[Alcaldes de Chacas|Pedro Rodríguez]], Carlos Vidal, [[Máximo Vidal Roca|Máximo Vidal]], Anibal Vega y [[Chacas#Chacasinos destacaos|José Zaragoza]].<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 19-20</ref> Ente 1995 y l'actualidá, inauguráronse: l'hospital Mama Ashu, el muséu provincial, l'establu de Lluitsupananga y les cases pa los emplegaos de la cooperativa Don Bosco.<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 32</ref> Tamién se remocicó la plaza mayor, inauguráronse centros educativos, ente los que se cunten un institutu públicu y una universidá privada, habilitáronse nueves víes distritales y el barriu de Tinco incluyir al ámbitu urbanu. N'agostu de 2013 inauguróse l'asfaltáu de la [[Ruta AN-107|ruta departamental AN-107]] qu'inclúi'l túnel vehicular a mayor altitú del mundu: el [[túnel Punta Olímpica]] que fai posible la unión ente [[Huaraz]] y Chacas en 2 hores y media.<ref>{{cita web|url=http://www.diario-ya.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4482:asfaltáu-de-via-carhuaz-a-chacas-toa-una realidá&catid=48:rexonales&Itemid=117|títulu=Túnel vehicular a mayor altitú del mundu|autor=Diariu Ya|fechaaccesu=14 de xunu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |autor=Mario Vargas Llosa|títulu=Chacas y el cielu|url=https://elpais.com/elpais/2013/04/04/opinion/1365092276_680576.html|fechaaccesu=8 d'abril de 2013|fecha=7 d'abril de 2013}}</ref> == Demografía == [[Ficheru:Alcaldenativo-Chacas.jpg|thumb|220px|Los chacasinos son descendientes del [[Grupu étnicu Huari|grupu étnicu Icho-huari]], qu'habitaron les provincies d'[[Asunción]], [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald|Fitzcarrald]] y [[Provincia d'Antonio Raimondi|Raimondi]].]] Según les proyeiciones del [[Institutu Nacional d'Estadística ya Informática|INEI]] al añu 2017, el [[distritu de Chacas]] cuenta con 5578 habitantes, de los cualos 2796 son homes y 2772 son muyeres, 2122 viven nel nucleu urbanu de Chacas, ente que'l restu vive nos centros poblaos de mediana y pequeña entidá de la zona rural.<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/96033074/Poblaciones-Envaloraes-Segun-El-INEI|autor=Institutu Nacional d'Estadística de Perú|títulu=Cifres de población de Chacas al 2013. pp. 99 |editor=www.inei.gob.pe|páxines=|fechaaccesu=5 de xineru de 2013}}</ref> [[Ficheru:Balconies.jpg|thumb|250px|Viviendes italianes, con fachaes d'estilu [[Lombardía|lombardu]] y balcones d'[[estilu republicanu]] nel Baldrayu Lima.]] La población distrital foi xubiendo pasu ente pasu a razón de cinco habitantes per añu, a pesar de que la población provincial mengua dende l'añu 2000. La recién meyora nes víes de comunicación y la ufierta llaboral nel sector educativu ya industrial xugaron un papel importante na crecedera demográfica del distritu de Chacas y principalmente de la ciudá, que cuasi triplicó la so población en 30 años. A pesar del considerable aumentu demográficu qu'esperimentó'l pueblu hasta la primer década del 2000, anguaño la so población namái crez a razón d'ente 5 y 10 habitantes per añu, por cuenta de que la mayoría de mozos menores de 25 años, que nun tán amestaos direutamente a les actividaes granibles de la [[Operación Mato Grosso]] o la Municipalidá, riquen estudios cimeros y trabayos en ciudaes con mayores oportunidaes, y escueyen como principales destinos a [[Lima Metropolitana|Lima]] y [[Huaraz]] respeutivamente.<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 38</ref> '''Presencia italiana''' Chacas alluga a una pequeña comunidá de ciudadanos italianos dende los años 90; provenientes na so mayoría del norte d'[[Italia]], son voluntarios que se dediquen a los llabores de cooperación nos talleres de la [[Operación Mato Grosso]]. Esta comunidá estranxera —la segunda na historia de Chacas, yá que ente 1870 y 1910 tamién s'asitió un númberu considerable d'inmigrantes europeos— fluctúa ente 30 y 50 persones, quien al cabu de dos o trés años retornen al so país natal, ente que dalgunos hanse asitiáu en Chacas xuniéndose con chacasinos o ente connacionales. {| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:Blue; color:white"|'''Evolución demográfica de Chacas''' ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1600 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1877 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1940 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1961 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1972 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1981 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|1993 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|2000 ! width="30 px" style="background:Lavender; color:Black"|2010 ! width="30 px" style="background:lightgreen; color:Black"|2018 |- |200||993<ref>{{cita llibru |títulu=Diccionariu xeográficu estadíco de Perú: contién ademas la etimologia ...|url=https://books.google.com.pe/books?id=-K0CAAAAYAAJ&pg=PA963&dq=escuela+de+chacas&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjw5Pftw7TcAhVCmVkKHeJuDFEQ6AEIOzAE#v=snippet&q=chacas&f=false}}</ref>||1095||1122||835||845||1080||1988||2068||style="background:lightgreen"|2130 |} <small>Fuentes: Censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística ya Informática|INEI]],<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/96033074/Poblaciones-Envaloraes-Segun-El-INEI|autor=Institutu Nacional d'Estadística de Perú|títulu=Cifres de población de Chacas al 2012|obra=inei.gob.pe|fechaaccesu=19 d'agostu de 2012}}</ref> Santu Toribio de Mogrovejo (1600), Saúl Espinoza Milla<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], p. 50</ref> </small> === Urbanismu === El [[urbanismu]] de Chacas ta condicionáu pel terrén inclináu. La superficie del pandu onde s'alluga'l pueblu, ye ondulante, polo que la busca de tierres más llanes favoreció la crecedera urbana con entrantes y salientes escontra l'este en Goyllarhuanca, al sur en Tinko y oeste en San Martín.<ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p.55</ref> El [[cascu antiguu]] del pueblu presenta cais rectes col típicu trazáu en damero de los pueblos fundaos por españoles, estes ampliáronse ramificadamente, abrigando'l montículo o ''pirushtu'' sobre'l que se construyó la ilesia. Cola llegada de la [[Ruta AN-107|vía rexonal AN-107]] a Chacas, na segunda metá del [[sieglu XX]], los caminos de ferradura que se comunicaben colos pueblos redoma convertir en llinies d'espansión urbana: pel norte, el camín que se dirixía a los pueblos d'[[Distritu de Acochaca|Acochaca]] y [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] dio llugar al barriu de Camchas, pel oeste, la vía que comunicaba al centru pobláu de Huallin anició'l barriu de San Martín, pel este, el camín escontra'l fornu de fundición de Herculano, el campusantu nuevu, y la ciudá de Huari da llugar al centru pobláu de Goyllarwanka; pel sur, la vía que xune'l centru pobláu de Cochas, da llugar al barriu de Santa Cruz de Tinko.<ref>[[#Montoya|Montoya]], p. 14–17</ref> El desenvolvimientu urbanísticu mientres les últimes cuatro décades foi favorecíu pola meyora de la calidá de vida de los pobladores chacasinos, esto haise materializáu cola construcción de les instituciones iniciales, primaries, secundaries y superiores, les fábriques de muebles de la [[Operación Mato Grosso|cooperativa Don Bosco]], apertura de nueves cais y el desenvolvimientu de nuevos barrios. Prevese que nunos años, los anexos de Goyllarwanka, Condoroco y Cochas amiéstense —tal que asocedió con Tinko en 2010— como nuevos barrios al pueblu, polo qu'esti llegaría a tener 3000 habitantes aproximao.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 100–112</ref> [[Ficheru:Panoramica Plaza Chacas.jpg|center|thumb|600px|Panorámica de la plaza mayor de Chacas, destaca l'ampliu espaciu central de verde.]] ==== L'arquiteutura chacasina ==== [[Ficheru:Balconeschacas.jpg|thumb|260px|Cases coloniales con balcones d'[[estilu barrocu]]-republicanu na plaza mayor.]] L'ambiente urbano del centru históricu, conformáu poles mazanes alredor de la Plaza Mayor, enmárcase dientro del estilu arquiteutónicu [[Ciudá colonial española|colonial]]. N'este conflúin dos estilos constructivos que se xunen pa dar llugar a una arquiteutura única n'[[Áncash]]: l'estilu constructivu [[Andalucía|andalusí]] qu'en base al adobe, la quincha y la piedra formen estructures con parés anches y habitaciones de doble altor, el estucado de les parés como métodu de refraición del calor mientres el día y de retención mientres la nueche, teyaos de doble aguada, y los balcones que nun entamu fueron con columnates romboides xuníes a un travesal y allugaes a lo ancho de la fachada; y que depués fueron reemplazaos polos Artesanos Don Bosco, a los d'estilu barrocu y republicanu, encajonados y amosando en dellos casos, pastillas tallaes con actividaes cotidianes chacasinas. Per otru llau, dende finales de la década de 1990, manifiéstase l'estilu constructivu [[Lombardía|lombardu]] nes cases de los residentes italianos y de los artesanos, que se caractericen por un sócalo de piedres que cubre los dos o trés primeros metros d'altor na fachada y los llaos.<ref>{{cita web |autor=INDECHA|títulu=Plaza Mayor de Chacas|url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/1plaza-de-armes|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006113912/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/1plaza-de-armes|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}}</ref> == Política == [[Ficheru:Muniasun.jpg|thumb|270px| El Palaciu Municipal de la provincia foi reconstruyíu na cortil del antiguu cabildru en 1932, mientres la xestión de [[Raúl del Castillo Saavedra]].]] === Alministración municipal y rexonal === {{AP|Alcaldes de Chacas}} El pueblu como capital de la [[provincia d'Asunción]] ye gobernáu pola Municipalidá Provincial d'Asunción, que tien competencia en tol territoriu de la provincia. Pal periodu 2019-2022 la municipalidá provincial va tar constituyida pol alcalde Jesús Zaragoza Guzmán, el teniente alcalde Jorge Obregón Ramirez y cuatro regidor.<ref name="jne">{{cita web |autor=Xuráu Nacional d'Eleiciones|títulu=Autoridaes de la Provincia d'Asunción|url=http://documentos.jne.gob.pe/conaut/wf_reg_mun_det.aspx?arrcodigo=020000X4&ID_PERIODU=28|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012}}</ref> A nivel departamental, el cargu de la [[Conseyu Rexonal (Perú)|conseyería rexonal]] va ser asumíu por Antonio Noriega Cortez, quien participa y presenta proyeutos a favor de la provincia d'Asunción a l'asamblea del [[Presidentes rexonales de Áncash|Gobiernu Rexonal de Áncash]].<ref name="jne" /> Mientres la historia del cargu, Chacas solo tuvo una alcaldesa: Doña Etelvina Caldas Flores, nel periodu 1977-1978. Tres alcaldes fueron diputaos por Áncash en representación de la provincia de Huari: Fernando Rincón de Aranda, ente 1875 y 1878, Manuel Amez Yerbosu ente 1889-1891 y Lorenzo Amez Navarro ente 1892 y 1895. Hai de solliñar que dos ciudadanos estranxeros tamién ocuparon el sillón municipal: el italo-arxentín Luis Cafferata D'Lorenzzi ente 1903 y 1907 y el croata Vicente Handabaka Franova en 1905. {| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:Blue; color:white"|'''Llista de los postreros 5 alcaldes d'Asunción''' ! width="70 px" style="background:Lavender; color:Black"|'''Periodu''' ! width="220px" style="background:Lavender; color:Black"|'''Alcalde''' ! width="165px" style="background:Lavender; color:Black"|'''Teniente alcalde''' ! width="175 px" style="background:Lavender; color:Black"|'''Partíu Políticu''' |- |align="center"|2003 - 2006||'''José Ayala Falcón'''||Saúl Zaragoza Lluna|| Fuercia Democrática |- |align="center"|2007 - 2010||'''Eugenio Brito Capo'''||Jesús Zaragoza Guzmán||[[Ficheru:Somos Perú.jpg|40px]] [[Partíu Democráticu Somos Perú|Somos Perú]] |- |align="center"|2011 - 2014||'''Ronald Broncano Cadillo''' <br><small>Presidente de la [[Sierra Oriental de Áncash#Alministración institucional|Mancomunidá Conchucos]]</small>||Moisés Amez Silva ||[[Ficheru:Logoapp.png|18px]] [[Alianza pal Progresu (Perú)|Alianza pal Progeso]] |- |align="center"|2015 - 2018||'''Elías Quiroz Aguirre'''||Zenobia Espinoza Cueva|| [[Ficheru:Logoapp.png|18px]] '''[[Alianza pal Progresu (Perú)|Alianza pal Progeso]]''' |- |align="center"|'''2019-2022'''||'''[[Alcaldes de Chacas|Jesús Zaragoza Guzmán]]'''||'''Jorge Obregón Ramírez''' || [[Ficheru:Somos Perú.jpg|40px]] [[Partíu Democráticu Somos Perú|Somos Perú]] |} * <small>Fonte: Infogob </small><ref>{{cita web |autor=Infogob|títulu=Proceso Eleutoral de 2010|url=http://www.infogob.com.pe/Llocalidá/ubigeoprocesodetalle.aspx?IdUbigeo=021800&IdLocalidad=339&IdTab=1&IdEleccion=101|fechaaccesu=28 d'avientu de 2013}}</ref> '''Alcaldes pedáneos''' Los alcaldes pedáneos o embarados, son los representantes de cada caserío, centru pobláu o anexu del distritu. Son escoyíos cada añu pol alcalde provincial dende la dómina colonial, y participen viviegamente nes festividaes cívicu-relixoses del distritu. Tán presentes nel izamiento del pabellón nacional y ocupen l'área del altar mayor nos dos mises que s'oficiar cada domingu. Tamién acompañen les festividaes del paséu de la bandera, la procesiones de [[Selmana Santa]] y la procesión de la [[Virxe de l'Asunción]], moviéndose en dos columnes pol perímetru de la [[Plaza Mayor de Chacas|plaza mayor]], la columna de la izquierda representa a la parte de Chacas y les sos caseríos respeutivos, ente que la columna derecha representa a Macuash y los sos poblaos circundantes.<ref>[[#Espinoza|Espinoza]], páxs. 158-167</ref> '''Asociación Centro Representativu Asunción Chacas''' Esta organización de chacasinos residentes en [[Lima]] y Huaraz, fundada fai en 1932, desempeñó un papel de suma importancia sofitando na alministración sociopolítica de Chacas. Gracies a les aiciones conxuntes ente l'asociación y el conceyu chacasino, llogróse la creación del [[Amauta Atusparia|Colexu Amauta Atusparia]], la provincialización, la creación del INDECHA (Institutu de Desarrollu de Chacas), la fundación del Institutu Cimeru Teunolóxicu de Chacas y la construcción de la [[ruta departamental AN-107]].<ref>{{cita web |autor=ACRACH|títulu=Conseyu Direutivu del ACRACH 2012-2014|url=http://representativochacas.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6&Itemid=20|fechaaccesu=31 de mayu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131206102638/http://representativochacas.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6&Itemid=20|fechaarchivu=6 d'avientu de 2013}}</ref> === Otres alministraciones === [[Ficheru:Ugo de Censi - Corpus Christi 2010.jpg|thumb|right|220px|El sacerdote italianu Ugo de Censi foi párrocu de Chacas ente 1976 y 2012.]] * '''Alministración eclesiástica''': La [[Párrocos de Chacas|parroquia San Martín Papa de Chacas]] que ye sufragánea de la [[diócesis de Huari]], ye dirixida polos sacerdotes [[Ugo de Censi]] (honorariu), Luca Bergamaschi y Misael Amez. Toma'l territoriu provincial d'Asunción y al distritu [[Yungay (Perú)|yungaino]] de [[Yanama]]. * '''Consuláu italianu'''. Debíu al númberu significativu de residentes italianos nel [[Sierra Oriental de Áncash|Caleyón de Conchucos]], la embaxada d'[[Italia]] tien un [[Consuláu|consuláu]] en Chacas. Foi creada en 2009 como axencia consular honoraria y en 2016 foi alzáu a consuláu, ye presidida pol Dr. Abele Capponi Colombí. El so área xurisdiccional arreya a los departamentos de [[Huánuco]] y [[Áncash]].<ref>{{cita web |url=http://www.amblima.esteri.it/Ambasciata_Llima/Menu/Ambasciata/Retar_consolara/|títulu=Axencia consular d'Italia pa Áncash y Huánuco.|autor=Embaxada d'Italia en Perú|fechaaccesu=2 de xunu de 2012}}</ref> == Economía == Históricamente la [[economía]] chacasina xiró en redol al sector minero y agrario, por cuenta de la riqueza y diversidá del so mediu natural. Anguaño sofita la so economía na [[agricultura]], [[ganadería]] (árees granibles mayormente d'autu-peracabo), el [[sector industrial]] y [[turismu]]. El distritu de Chacas concentra al 59% de la [[PEA]] provincial, tamién ye'l distritu de mayor desenvolvimientu socioeconómico ya industrial de la [[Sierra Oriental de Áncash|Zona de los Conchucos]].<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 80-85</ref> === Sector primariu === [[Ficheru:Trillachacas.jpg|thumb|right|285px|Llabores de tría en Wanunga.]] L'[[agricultura]] y la [[ganadería]] son la base de la economía familiar, ente que'l productu escedente ye vendíu na ciudá y nel [[Caleyón de Huaylas]]. Según información del III Censu d'Agricultura (1992), el distritu de Chacas solo cunta con un 40% (1294 [[hectárees]]) de tierres aptes pa l'agricultura. D'esti total solo son cultivaes 905 hectárees (70%), siendo'l papa'l cultivu con mayor producción, siguida del [[maíz]] y con menor volume los [[ceberes]], rexistrándose un volume de ventes distrital de quinientes [[Tonelada|tonelaes per añu]].<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 48</ref> Chacas tien una especie de papa llamada [[chacasina]]. Trátase d'una grana sexual, resultancia del encruz del papa ''Yungay'' con un [[clon]] desenvueltu en 1992, gracies a l'aición conxunta del padre [[Ugo de Censi]] y el [[Centru Internacional del Papa]]. Esti proyeutu tuvo l'oxetivu de buscar un cultivu que s'afixera al clima de la zona y aguantara enfermedaes comunes del papa.<ref>{{cita web |url=http://www.enjoyperu.com/andares/andares111-viaxe-a-la grana3.html|títulu=Papa Chacasina|obra=enjoyperu.com|fechaaccesu=29 de xunu de 2012}}</ref> Depués de la primer collecha esitosa, la parroquia de Chacas y el CIP descontinuaron la so investigación y meyora xenética por falta de sofitu económicu, anguaño namái se cultiva en parceles pequeñes.<ref>{{cita web|autor=Huaraz Noticies|títulu=El milagru de los papes en Chacas|url=http://www.huaraznoticias.com/reportajes/el%20milagru-de-los%20papes-en-chacas|fechaaccesu=16 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121114165315/http://huaraznoticias.com/reportajes/el|fechaarchivu=2012-11-14}}</ref> === Sector secundariu === [[Ficheru:Taller Don Bosco.jpg|thumb|285px| Fábriques de texas y vitrales de los Artesanos Don Bosco.]] Chacas ye sede de la [[Operación Mato Grosso]], una [[ONG]] de voluntarios nacionales y estranxeros fundada en 1979 pol padre [[Ugo de Censi|Ugo De Censi]].<ref>{{cita web|url=http://facultad.pucp.edu.pe/comunicaciones/curso/chacas/galeriadefotos.html|títulu=Operación Mato Grosso en Chacas|autor=Pontificia Universidá Católica de Perú|fechaaccesu=12 de mayu de 2012}}</ref> Desenvuelve actividaes de llucha contra la probeza en [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Ecuador]] y [[Perú]] al traviés de proyeutos venceyaos a la educación, formación pal trabayu, salú, vivienda, electrificación rural, promoción de microempresarios y artesanos, ente otres actividaes que contribuyeron a ameyorar la [[calidá de vida]] de miles de pobladores.<ref>{{cita web |url=http://www.rpp.com.pe/2012-06-21-ancash-decenes-de-ninos-son-preparaos-pa-ser-artesanos-noticia_494401.html|títulu=Neños de la Provincia d'Asunción son preparaos pa ser artesanos|autor=Radio Programes de Perú|fechaaccesu=23 de xunu de 2012}}</ref> La organización tien instalaos en Chacas tres centro educativos salesianos y talleres correspondientes a la [[industria llixero]]: dos fábriques de muebles de madera allugaes na ciudá. Ente que nel sector baxu de Wanunga instalóse una fábrica de texas y otra de vitrales (la única de [[Suramérica]]). Per otru llau, nel centru pobláu de Huallin fabríquense estufes y cúntase con talleres de mecánica. Ye destacable tamién el desenvolvimientu d'actividaes a menor escala como la [[confección]] de prendes de vistir o la fabricación de derivaos de la lleche que d'últimes xeneraron numberosos puestos de trabayu gracies a la so activa producción.<ref name="solopara" /> Cabo resaltar que parte del dineru recaldáu poles ventes d'estos productos nos mercaos d'[[Estaos Xuníos]] y [[Europa]], ye re invertíu en nuevos colexos y obres a favor de los más probes de la zona.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/omg-mato-groso/modelando-con-sentimientu-y-fe-cristiana|títulu=Cooperativa Don Bosco|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150723085043/http://www.chacasperu.com/omg-mato-groso/modelando-con-sentimientu-y-fe-cristiana|fechaarchivu=23 de xunetu de 2015}}</ref> === Sector terciariu === [[Ficheru:Bayoraju.jpg|thumb|285px|Espedición italiana na quebrada Vesubio.]] Los servicios de necesidá básica pa la población son ufiertaos mayoritariamente pol [[Mercáu (establecimientu)|mercáu]] de Chacas y entidaes [[minorista|minoristes]], siguíes d'entidaes [[mayorista|mayoristes]]. Dientro d'esti sector ye considerable la esistencia de comercios de ropa, un [[bancu]], una [[caxa d'aforros]] y demás servicios públicos.<ref name="p102">[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 102</ref> En cuanto al [[turismu]], esta actividá vien creciendo dende la inauguración de la carretera Carhuaz - Chacas - San Luis, el bon estáu de la vía apareyada al gran patrimoniu cultural y natural que tien la provincia xeneró un fluxu de turismu creciente especialmente ente los meses de mayu y setiembre. Son delles axencies de turismu de Huaraz que tán incluyendo a Chacas como nuevu destín turísticu,<ref>{{cita publicación |títulu=raz y el Caleyón de Huaylas ufierten nuevos destinos turísticos|url=http://www.andina.com.pe/agencia/noticia-huaraz-y-callejon-huaylas-ufierten-nuevos-destinos-turisticos-598144.aspx|fechaaccesu=19 de febreru de 2016|axencia=Andina}}</ref> pa visitala mientres la [[Selmana Santa]], la Selmana Turística de Chacas y les fiestes patronales. Dende'l 2010, los chacasinos residentes en Lima vienen promocionando la marca llocal «Chacas, Naturaleza Arte y Fe pal Mundu» con esposiciones fotográfiques y feries de gastronomía.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/files/boletin5.pdf|autor=Institutu de desenvolvimientu de Chacas|títulu=INDECHA - Meyoramientu de los servicios turísticos en Chacas|fechaaccesu=14 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130927222645/http://www.chacasperu.com/files/boletin5.pdf|fechaarchivu=27 de setiembre de 2013}}</ref> Coles mesmes, en 2012, l'Institutu Cimeru Teunolóxicu de Chacas en conveniu cola municipalidá provincial fundó l'Asociación de Turismu Xuvenil (Astuj - Chacas) que s'encarga de promocionar los curiosos turísticos de la provincia por aciu moces que son capacitaos y formaos como guíes oficiales de turismu y altu monte. == Comunicaciones y tresporte == [[Ficheru:Ruta AN-107 - Contrahierbas.jpg|thumb|220px|La [[Ruta AN-107]] ye la vía más transitada ente la Zona de los Conchucos y el Caleyón de Huaylas yá que ye la única asfaltada.]] === Tresporte públicu === <center> {| {{tablaguapa}} ! colspan=3|Empreses con percorríu distrital y interprovincial ! colspan=3|Empreses con percorríu nacional |- ! Empresa !! Trayeutu !! Salíes de Chacas !! Empresa !! Trayeutu !! Salíes de Chacas |---- |bgcolor="Blue"|<span style="color:white">El Rápidu||[[Pomabamba]] - [[Piscobamba]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] - Chacas - [[Carhuaz]] - [[Huaraz]] || L/D: 5 am, 1 pm. ||bgcolor="DeepSkyBlue"|<span style="color:white">Turismu Andín||[[Huari (Ancash)|Huari]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]]- Chacas - Carhuaz - Huaraz - [[Pativilca]] - [[Lima]] || Lu., El mio., Sá. |---- |bgcolor="Indigo"|<span style="color:white">Renzo||[[Pomabamba]] - [[Piscobamba]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] - Chacas - [[Carhuaz]] - [[Huaraz]] || L/D: 5 am, 1 pm. ||bgcolor="SandyBrown"|<span style="color:white">Sandoval||[[Huari (Ancash)|Huari]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]]- Chacas - Carhuaz - Huaraz - [[Pativilca]] - [[Lima]] || Lu., El mio., Sá. |---- |bgcolor="DarkGray"|<span style="color:white">Llobu cerval||Chacas - [[Carhuaz]] - [[Huaraz]] || L/D: 5 am, 1 pm. ||bgcolor="Gold"|<span style="color:black">Fama Tours||[[Pomabamba]] - [[Piscobamba]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] - Chacas - [[Carhuaz]] - [[Huaraz]] - [[Pativilca]] - [[Lima]] || L/D: 11 am. |---- | || || ||bgcolor="YellowGreen"|<span style="color:white">Chavin Express||[[Chavín de Huantar|Chavín]] - [[Huari (Ancash)|Huari]] - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] - Chacas - [[Carhuaz]] - [[Huaraz]] - [[Pativilca]] - [[Lima]] || Lu., El mio., Sá. |---- |} </center> === Redes vehiculares y distancies === Chacas ye la ciudá de la [[Sierra Oriental de Áncash|Zona de Conchucos]] qu'esta meyor intercomunicada y más cercana a les grandes ciudaes del [[Caleyón de Huaylas]], viaxar a Carhuaz (la ciudá más próxima del caleyón), namái toma 1 hora n'autu y 2 hores en bus, ente que a [[Huaraz]], capital del departamentu, 2 hores n'autu y 3 en bus. Coles mesmes, l'aeropuertu d'Alce (que cubre vuelos selmanales a Lima), namái s'atopa a media hora de Carhuaz. El tiempu de viaxe de Chacas a estos puntos amenorgóse considerablemente gracies al asfaltáu de la [[Ruta AN-107|carretera rexonal AN-107]], la principal vía de comunicación de la provincia. Por cuenta de la xeografía accidentada pola que percuerre, la carretera tien una restricción de velocidá d'ente 40 y 50 km/h. Chacas tamién ta comunicada con otres poblaciones cercanes por aciu carreteres afirmaes complementaries o redes viales municipales que son calteníes pola municipalidá provincial sofitada polos pobladores de les comunidaes llabradores poles que percuerren. <center> {| {{tablaguapa}} align="center" |- !Tipu !Identificador !Denominación !Itinerariu !Mapa |- |rowspan=1|Vía Rexonal<br />(Rede Básica). |align=center|[[Ficheru:AN107.png|50px]]<br />[[Ruta AN-107|AN-107]] || Carretera Carhuaz - Chacas - San Luis|| [[Carhuaz]]- Shilla - [[Túnel Punta Olímpica]] - Huallin - '''Chacas''' - Jambón - [[Distritu de Acochaca|Acochaca]] - Colcababamba - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] ([[Ruta departamental AN-105|AN-105]]) |rowspan=11|[[Ficheru:Asuncion-vial.svg|400px]] |- |rowspan=3|Víes provinciales |align=center|P-3||Carretera a San Luis||align=center| '''Chacas''' - Macuash - [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]] |- |align=center|P-12||Carretera a Sagacancha||align=center| '''Chacas''' - Jambón - Sagacancha |- |align=center|P-10||Carretera a Chinlla||align=center| '''Chacas''' - Jambón-Chinlla |- |rowspan=6|Víes distritales |align=center|D-9||Carretera a Pampash||align=center| '''Chacas''' - Jambón -Viscas - Pampash |- |align=center|D-8||Carretera a Atlante||align=center| '''Chacas''' - Huallin - Atlante |- |align=center|D-7||Carretera a Juitush||align=center| '''Chacas''' - Chacato - Juitush |- |align=center|D-4||Carretera a Tajshacuna||align=center| '''Chacas''' - Goyllarhuanca - Tajshacuna |- |align=center|D-3||Carretera a Patarcocha||align=center| '''Chacas''' - Cochas - Patarcocha |- |align=center|D-2||Carretera a Chucpin||align=center| '''Chacas''' - Chucpin |-style="background:#eee" |rowspan=3 colspan=4|Fonte: ''Catálogu de la rede de carreteres de la provincia d'Asunción''.<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 61-68</ref> <br /> |} </center> <center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=4 width=650px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text-align:left;clear:all; margin-left:5px; font-size:100%" |colspan=8 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Distancies a les principales ciudaes de Perú.''' |- |colspan=5 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ciudaes''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Dist. (km)''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ciudaes''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Dist.''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ciudaes''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Dist.''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ciudaes''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Dist.''' !bgcolor=white rowspan=13| |- | style="background:#efefef;" | [[Lima]] | style="background:#efefef;" | 503 | style="background:#efefef;" | [[Huaraz]] | style="background:#efefef;" | 112 | style="background:#efefef;" | [[Chimbote]] | style="background:#efefef;" | 298 | style="background:#efefef;" | [[Trujillo (Perú)|Trujillo]] | style="background:#efefef;" | 428 |- | style="background:#efefef;" | [[Arequipa]] | style="background:#efefef;" | 1469 | style="background:#efefef;" | [[Cusco]] | style="background:#efefef;" | 1608 | style="background:#efefef;" | [[Chiclayo]] | style="background:#efefef;" | 532 | style="background:#efefef;" | [[Piura]] | style="background:#efefef;" | 982 |} </div></center><center><small>Fonte: [[Ministeriu de Tresportes y Comunicaciones de Perú]]</small></center><center><small>Daftlogic<ref>{{cita web |autor=Daftlogic|títulu=Alloñes ente Chacas y otres ciudaes de Áncash|url=http://www.daftlogic.com/projects-google-maps-distance-calculator.htm|fechaaccesu=3 de setiembre de 2012}}</ref></small></center> == Servicios públicos == [[Ficheru:Alumnos Amauta Atusparia.jpg|thumb|250px|Alumnos del colexu Amauta Atusparia.]] [[Ficheru:I.S.T.P. Chacas.jpg|thumb|250px|Alumnos del Institutu Cimeru Chacas]] === Educación === La ciudá tien diez [[Centru educativu|centros d'estudiu]], de los cualos cuatro son públicos y seis privaos, allugando un averáu de 1000 estudiantes. Los colexos que más alumnos acueyen son el Amauta Atusparia, la escuela primaria Maestru Ugo de Censi y la Escuela de Talláu Don Bosco, que solo almite a persones d'escasos recursos. Chacas tamién ye la ciudá con más instituciones cimeres de la Sierra Oriental de Áncash, dende'l 2009 cuenta con una sede a distancia de la universidá privada Los Angeles de Chimbote, que'l so programa académicu ta dirixíu a los profesores de la provincia. Coles mesmes, dende'l 2010, funciona l'Institutu Cimeru Teunolóxicu Públicu Chacas que coles instituciones salesianes, ufierten en xunto les especialidaes de: enfermería, pedagoxía,<ref>{{cita web|títulu=Reseña Histórica del IESPP "Don Bosco"|url=http://www.donboscochacas.org/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=8|fechaaccesu=21 de payares de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151122165818/http://www.donboscochacas.org/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=8|fechaarchivu=2015-11-22}}</ref> téunicu n'arte de tallaos en madera, téunicu agropecuariu, lletricista, guíes d'altu monte y mecánica.<ref>{{cita web |url=http://www.minedu.gob.pe|títulu=Centro educativos de Chacas|autor=Ministeriu d'Educación|fechaaccesu=16 de marzu de 2012}}</ref> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=750px style="float:center; margin: 1em 1em 1em 1em; padding: 5y text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:100%" |colspan=5 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Centros educativos na ciudá de Chacas''' |- |colspan=5 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Centru''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Enseñanza''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tipu''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Direición''' !bgcolor=white rowspan=11| |- | style="background:#efefef;" | 1.- Anxelinos de Mama Ashu | style="background:#efefef;" | [[Educación preescolar|Infantil]] | style="background:#efefef;" | Públicu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 2.- Amiguitos d'Alamea | style="background:#efefef;" | [[Educación preescolar|Infantil]] | style="background:#efefef;" | Priváu | style="background:#efefef;" | Barriu d'Alamea |- | style="background:#efefef;" | 3.- Maestru Ugo de Censi | style="background:#efefef;" | [[Educación primaria|primaria]] | style="background:#efefef;" | Públicu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 4.- Margarita Occhiena | style="background:#efefef;" | [[Educación primaria|primaria]] | style="background:#efefef;" | Priváu | style="background:#efefef;" | Barriu d'Alamea |- | style="background:#efefef;" | 5.- [[Amauta Atusparia]] | style="background:#efefef;" | [[Educación secundaria|secundaria]] | style="background:#efefef;" | Públicu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 6.- Internáu Don Bosco ([[salesianos]]) | style="background:#efefef;" | [[Educación secundaria|secundaria]] | style="background:#efefef;" | Priváu (varones) | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 7.- Teunolóxicu Don Bosco ([[salesianos]]) | style="background:#efefef;" | [[Educación cimera|superior]] | style="background:#efefef;" | Priváu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 8.- Valtellina ([[salesianos]]) | style="background:#efefef;" | [[Educación cimera|superior]] | style="background:#efefef;" | Priváu (muyeres) | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 9.- Pedagóxicu Don Bosco ([[salesianos]]) | style="background:#efefef;" | [[Educación cimera|superior]] | style="background:#efefef;" | Priváu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 10.- Teunolóxicu Chacas | style="background:#efefef;" | [[Educación cimera|superior]] | style="background:#efefef;" | Públicu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-| style="background:#efefef;" | 11.- Universidá Los Ánxeles de Chimbote (ULADECH) | style="background:#efefef;" | [[Educación cimera|superior]] | style="background:#efefef;" | Priváu | style="background:#efefef;" | Barriu de San Martín |-|} === Salú === [[Ficheru:Mama Ashu Hospital.jpg|thumb|285px|Vista del complexu del [[Hospital Mama Ashu]] col institulo d'enfermería ''Valtellina''. ]] El pueblu cunta con un modernu centru de salú, l'Hospital Mama Ashu, foi construyíu col sofitu de la [[Operación Mato Grosso]] y el Movimientu Xuvenil d'Italia, y tien un conveniu interinstitucional col [[Ministeriu de Salú de Perú]]. Ye consideráu unu de los centros médicos más modernos de tola rexón.<ref>{{cita web|url=http://www.sis.gob.pe/Portal/Transparencia_pdf/convenio/Convenio_2008/Convenio_SIS-Parroquia_San_Martin_papa_de_Chacas.pdf|autor=Sistema Integral de Salú|títulu=Conveniu de cooperación interinstitucional ente'l Seguru Integral de Salú y la Parroquia de Chacas.|fechaaccesu=27 de mayu de 2012}}</ref> Esti hospital recibe a pacientes de toles edaes y de tolos centros poblaos d'Asunción, incluyendo provincies vecines: [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald|Carlos Fermín Fitzcarrald]], [[Provincia de Huari|Huari]], [[Provincia d'Antonio Raimondi|Antonio Raimondi]], [[Provincia de Mariscal Luzuriaga|Mariscal Luzuriaga]], [[Distritu de Yanama|Yanama]], [[Provincia de Pomabamba|Pomabamba]] y [[Provincia de Huánuco|Huánuco]], amenorgando asina'l fluxu de pacientes de la [[Sierra Oriental de Áncash|sierra oriental de Áncash]] que tendríen que dir hasta l'Hospital de [[Huaraz]] pa ser trataos. Atiéndense emerxencies yá que ta dotada con ambulancies debidamente forníes. Cuenta con sales d'operaciones, sala de [[neonatoloxía]] y d'[[anestesioloxía]]. Tamién dispón de servicios de [[radioloxía]], [[ecografía]], llaboratoriu, [[Xinecoloxía|gineco obstetricia]], [[fisioterapia]], [[odontoloxía]] y [[farmacia]]. El so equipamientu inclúi 40 cames, servicios de llavandería, incineración, agospéu y cocina. El númberu total de profesionales, téunicos y auxiliares de salú que trabayen nel mosocomio ye de sesenta y siete, de los cualos cinco son médicos, diez enfermeres, dos odontólogos, cuatro obstétricas, un biólogu, trés laboratoristas, y cuarenta y dos alministrativos.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/4-hospital-mama-ashu|obra=Chacasperu.com|títulu=Hospital Mama Ashu|fechaaccesu=7 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131017085729/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/4-hospital-mama-ashu|fechaarchivu=17 d'ochobre de 2013}}</ref> === Recoyida de residuos sólides === La recoyida de [[residuos sólides]], tanto urbanos como industriales, y la llimpieza de víes públiques na ciudá son llevaes a cabu pol camión pañador de la municipalidá provincial, que percuerre la ciudá diariamente. Los residuos sólides urbanos son llevaos al vertideru y centru de [[reciclaxe]] de Tajshakuna, allugáu a dos quilómetros de la ciudá. Per otru llau, les [[agües residuales]] de Chacas son enriaes a la [[Tratamientu d'agües|planta de tratamientu]] de Wanunga, d'onde, dempués del so desinfeición y descontaminación, arramar al ríu Chucpín.<ref name="p39" /> === Suministru === [[Ficheru:Captación de Patarcocha.jpg|thumb|285px|La captación de Patarcocha abastez d'agua potable a Chacas, Cochas, Goyllarhuanca y Condoroco.]] ;Enerxía La distribución de la lletricidá nel distritu realizar la compañía parroquial Eilicha, que cunta con dos centrales hidroeléctriques allugaes nos sectores Collo y Jambón. Caúna d'estes puede llegar a xenerar hasta 700&nbsp;[[kW]], y nelles tienen el so orixe numberoses llinies d'alta y media tensión que van dirixíes a tol territoriu provincial d'[[Provincia d'Asunción|Asunción]] y [[Provincia de Carlos Fermín Fitzcarrald|Carlos Fermín Fitzcarrald]]. No relativo al suministru de combustibles derivaos del [[petroleu]] ([[gasolina]] y [[Gasóil|diésel]]) esisten trés estaciones de serviciu qu'abastecen al distritu. Estes nútrense de combustible, al igual que'l restu de la provincia, con [[camion cisterna|camiones cisterna]] que lleguen diariamente dende [[Huaraz]].<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 96</ref> ;Agua potable El suministru d'[[agua potable]] pa la ciudá de Chacas pertenez al sistema de suministru de la [[presa d'agua|presa]] Patarcocha y ye lleváu a cabu pola municipalidá provincial. Dende esta captación conduz l'agua hasta la [[estación de tratamientu d'agua potable]] en Cochas, onde l'agua ye tratada y unviada a los depósitos reguladores o al restu de los sistemes colos que se coneuta.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/|títulu=Agua potable en Chacas|autor=Diariu Primer Páxina|fechaaccesu=13 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131214180147/http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/|fechaarchivu=2013-12-14}} |2=http://www.primerapaginaperu.com/article/ancash/2296/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ;Alimentos perecederos El suministru d'[[alimentos]] perecederos ye lleváu a cabu al traviés del mercáu municipal de abastos, asitiáu nel barriu de Camchas. El mercáu garantiza'l suministru de fruta, verdura, pexe y carne a la población. Per otra parte ye posible atopar na ciudá numberoses tiendes d'[[atarraquites]], minoristes o mayoristas, que garanticen l'alimentación y distribución comercial.<ref name="p102" /> == Medios de comunicación == El serviciu de [[Teléfonu fixu|telefonía fixa]] y móvil en Chacas tien presencia significativa, son trés los operadores móviles que tienen cobertoria na ciudá, pero namái una, [[Bitel]] cuenta cola rede 3G y 4G,<ref>{{cita web |títulu=Bitel Perú, cobertoria|url=http://www.bitel.com.pe/service/view-area-map|fechaaccesu=8 de setiembre de 2015}}</ref> ente que les restantes, [[Movistar Perú|Movistar]] y [[Claro]] namái ufierten el serviciu 2G. La [[Teléfonu públicu|telefonía pública]] ye brindada por Movistar. Per otra parte, nel nucleu urbanu puédense sintonizar seis [[Estación de radio|estaciones de radio]], y tres canales de [[televisión analóxica]] y [[televisión per satélite]]. El distritu cunta con una radio municipal, qu'ufierta información y noticies relevantes sobre la provincia. Nel pueblu esiste amás una cabines pública d'internet, allugada na plaza mayor.<ref>[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 101-102</ref> La [[prensa escrita]] disponible na llocalidá, principalmente los diarios de tirada nacional y rexonal, tienen poco espardimientu por non cuntar con puestos de venta. No relativo a revistes d'información cultural la llocalidá cunta con ''El Pregoneru'', con una edición añal dende 1982 en coincidencia cola fiesta patronal d'agostu y cola revista municipal ''Chacas'', de tirada añal y que se expende n'avientu.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/representativu-chacas|títulu=Revista Cultural Asuncena "El Pregoneru"|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=4 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120819001159/http://www.chacasperu.com/representativu-chacas|fechaarchivu=19 d'agostu de 2012}}</ref> == Patrimoniu == === Patrimoniu históricu === {{AP|Provincia d'Asunción}} [[Ficheru:Wacramarca.jpg|thumb|260px|Sitiu arqueolóxicu de Wacramarca.]] La municipalidá provincial d'Asunción cunta con una coleición de cerámica, escultura y otros artefautos antiguos d'aproximao 400 pieces; a la cual considérase como una de les más grandes d'[[Áncash]]. Gracies al sofitu interinstitucional de la comuña italiana de [[Milán]], la parroquia de Chacas y la municipalidá d'Asunción, el muséu provincial exhibe unos trenta pieces. Nel distritu esisten más de 100 restos arqueolóxicos, los principales de los 32 declaraos como Patrimoniu Cultural de la Nación son:<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/78672056/Patrimoniu-Cultural-de-La-Nacion|títulu=Centro históricos de Chacas.|autor=Institutu nacional de Cultura|fechaaccesu=12 de xunetu de 2012}}</ref> * '''Antash'''. Allugáu al sur de Chacas na redoma del centru pobláu de Cochas sobre los 3600&nbsp;msnm, presenta pasadizos y galeríes soterrañes.<ref name="llugares">[[#Muni|Municipalidá provincial d'Asunción]], p. 97-99</ref> * '''Riway'''. Allugáu al nordeste de Chacas sobre'l centru pobláu de Sapchá, nel distritu d'[[Distritu de Acochaca|Acochaca]], a unos 3700&nbsp;msnm. Foi la ciudadela [[preinca]] más importante de la provincia d'[[Provincia d'Asunción|Asunción]], florió cola [[Cultura Recuay]] y remató mientres l'[[imperiu Inca]], el so nome provién del postreru cacique que dio resistencia mientres mediu añu a los inques.<ref>{{cita web |url=http://jsa.revues.org/index1890.html|títulu=Riway, ciudadela estilo Recuay.|autor=Laura Laurencich-Minelli, Alberto Minelli y Carolina Orsini|fechaaccesu=29 de mayu de 2012}}</ref> * '''Chagastunán'''. Allugar al sur de Chacas a 3800 msnm, presenta dos ''pirushtus'' (talayes) y delles habitaciones, nesti llugar topó un cetru d'oru y bronce, presenta canales d'agua y un campusantu denomináu ''Huancabamba''.<ref>{{cita publicación |apellíu=Orsini|nome=Carolina|títulu=Pastori y guerrieri: i Recuay, un popolo preispanico delle Ande del Perù|url=https://books.google.com.pe/books?id=QDj3eWmcD9sC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=chagastunan&source=bl&ots=zdKR4f09eM&sig=pKtivzc-PXauAU9LhaV2BlTLetY&hl=es&sa=X&ei=DP5OVPfuKY_GsQSB0IGgDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=chagastunan&f=false|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014}}</ref><ref>{{cita web |autor=Diariu Tribuna Llibre Perú|títulu=MUERTE ARGUEOLOGICO CHAGASTUNAN CHACAS|url=https://www.youtube.com/watch?v=_qvHg9SPX7Y|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014}}</ref> * '''Gatin'''. Allugáu al noroeste de Chacas sobre los centros poblaos de Chinlla y Pampash, a una altitú de 3500&nbsp;msnm. Trátase d'un complexu de tumbes de gran tamañu del [[Dómines preincaiques|periodu pre inca]], munches de les estructures atópense derruidas por causa de la so profanación, foi'l segundu complexu más importante mientres el periodu inca, al igual que Riway, Gatin tamién dio resistencia a les huestes de Cápac Yupanqui.<ref name="llugares"/> * '''Huaraspampa'''. Allugáu al sureste de Chacas a 3500&nbsp;msnm, presenta tumbes y pasadizos soterraños.<ref name="llugares"/> * '''[[Huajramarca|Wacramarca]]'''. Restos urbanos allugaos a 4000&nbsp;msnm, na redoma del centru pobláu de Huallin, habitáu ente 1200 y 1400 d.C.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/9-la-puesta-en-valor-de-wacramarca|títulu=Destino turísticu: Wacramarca|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304102911/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/9-la-puesta-en-valor-de-wacramarca|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}</ref> * '''Ichic Tiog'''. Cueva con pintures rupestres allugada na quebrada Ichic Tiog a 3900&nbsp;msnm. a redoma de la [[Ruta AN-107]]<ref name="llugares"/> [[Ficheru:Plaza de Armas de Chacas.jpg|thumb|260px|Plaza Mayor de Chacas.]] * '''[[Plaza Mayor de Chacas|Plaza d'Armes de Chacas]]'''. Destacar por caltener entá la celebración de la [[corrida de toros]] y la [[Carrera de cintes a caballu|carrera a les cintes]], como yera común n'[[España]] y [[Llatinoamérica]] hasta 1750. Nel planu arquiteutónicu resalten los balcones d'estilu [[barrocu]] y republicanu de les viviendes allugaes nel perímetru, les fachaes blanques y les cais principales empedradas en granitu. En caúna de les sos esquines atopen escultures pedreses d'escenes costumistes que representen a personaxes típicos de la realidá chacasina. Na esquina del conceyu irgue la figura del Manca Carga (cargador d'olles), símbolu del chacasino alfareru antiguu que llevaba les sos mercancíes pa realizar el trueque con ceberes a distintes provincies cercanes. Esta ye la razón pola que al chacasino llámase-y Manca Carga. Na esquina del barriu de San Martín reparar a un escultor n'honor a los artesanos de la Cooperativa Don Bosco que s'alluga nesti barriu. Na esquina del barriu L'Alamea ver a un Macuash Caxeru (músicu), que porta una «roncadora» y una flauta, remembrando xeres comunales, festividaes y dances folclóriques. A lo último, na esquina del barriu de Camchas, amuésase la representación d'un «barretero» de les mines, n'honor a la riqueza mineral de la provincia.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/1plaza-de-armes|títulu=Descripción de la Plaza d'Armes de Chacas|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140524022620/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/1plaza-de-armes|fechaarchivu=24 de mayu de 2014}}</ref> * '''[[Santuariu de Mama Ashu]]'''. La estructura orixinal de finales del sieglu <span style="font-variant: small-caps;">XVI</span> construyida dafechu con adobe, foi restaurada amestándo-y otra torre na década del 60. Darréu, pola mor del [[Terremotu de Áncash de 1970|terremotu de 1970]], el techu y la metá d'una de les torres colapsaron, permaneciendo asina mientres seis años hasta la llegada del párrocu [[Ugo de Censi]]. Este decidió baltar totalmente la estructura estropiada por qu'en 1982 empecipiárase la construcción del nuevu edificiu de [[formigón]], calteniendo'l so trazáu en cruz llatina y dimensiones orixinales. Esta edificación d'[[estilu neorrománicu]] y el retablu barrocu nel so interior fueron declaraos [[Monumentu Históricu Nacional]] pola llei del congresu 9373 el 15 de setiembre de 1941.<ref>[[#Zorrilla|Márquez]], p. 4–13</ref> :El Santuariu tien la estructura clásica con planta en [[Ilesia (edificiu)|cruz llatina]] con dos torres y un campanariu, portón talláu y un [[rosetón]] na parte cimera del frontis. Nel interior tán les puertes, ventanes y butaques tallaes, afataes por ánxeles de madera y [[vitral]]es. No fondero percíbese'l retablu ellaboráu con cedru importáu de [[Nicaragua]], d'estilu [[barrocu]] y bañáu en [[pan d'oru]], construyíu ente 1750 y 1755. Na ala izquierda esiste otru retablu en pan d'oru, qu'alluga al Señor de la Pasión; nel de la derecha'l qu'alluga al [[Cristu crucificáu|Cristu Crucificáu]], a la [[Virxe de los Dolores]] y a [[Xuan l'Apóstol|San Xuan]].<ref>{{cita web |url=http://www.mincetur.gob.pe/TURISMO/OTROS/inventario%20turistico/Ficha.asp?cod_Ficha=3102|títulu=Mincetur - Descripción del Santuariu Mama Ashu.|autor=Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu|fechaaccesu=15 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141129035112/http://www.mincetur.gob.pe/TURISMO/OTROS/inventario%20turistico/Ficha.asp?cod_Ficha=3102|fechaarchivu=29 de payares de 2014}}</ref> === Patrimoniu natural === {{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá | Nome = Parque Nacional Huascarán | Imaxe = Bayoraju.jpg | Tamañu = 250px | Pie = Quebrada Vesubio | País = | Coordenaes = non | Tipu = Natural | Criterios = VII, VIII | ID = 333 | Rexón = [[Llatinoamérica]] y [[Caribe (zona)|Caribe]] | Añu = 1985 | Extensión = | peligru = }} {{AP|Provincia d'Asunción}} La metá del territoriu distrital allúgase dientro del [[Parque Nacional Huascarán]], declaráu Patrimoniu de la Humanidá en 1985. Esti territoriu bastante montascosu, tien 38 llagunes y 14 picos nevaos a los que se tienen accesu dende les ciudaes de Chacas, Pampash, Huallin, Rayán, Cochas y Huecroncocha. ==== Montes nevaos ==== * '''[[Perlilla]]''': Con 5&nbsp;587&nbsp;msnm, allugar al sur, tien un área nevada cimera a 40&nbsp;km², de los cualos, 25&nbsp;km² pertenecen al pandu norte que por cuenta del so enclín non mayor a 40°, ye afecha pa la práctica de [[deportes d'Iviernu]].<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/8-perlilla|títulu=Destino turísticu: Perlilla|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402172525/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/8-perlilla|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> * '''[[Contrahierbas]]''': Fai de llende natural ente les provincies de [[Carhuaz]] y [[Provincia d'Asunción|Asunción]]. Na redoma del so picu sur atopa'l túnel [[Túnel Punta Olímpica|Punta Olímpica]] a 4732&nbsp;msnm.<ref name="llugares"/> * '''[[Neváu Copa|Copa]]''' y '''[[Hualcán]]''': Con 6&nbsp;188 y 6&nbsp;122&nbsp;msnm. respeutivamente, pertenecientes al mesmu macizu y son los montes más altos del distritu. Les sos cares orientales tienen rutes d'ascensión d'alta dificultá, dalgunes anguaño siguen ensin esploración. La verticalidá de les sos parés nun dexa l'acumuladura de nieve, lo que fai del andinismo un amiestu estremo d'esguilada en roca y nieve. La plataforma mayor ye apta pal esquí de travesía con árees de nieve cimeru a 40&nbsp;km².<ref name="llugares"/> * '''[[Ulta]]''' y '''[[Poroquingua]]''': Allugaos al sur del [[Contrahierbas|Macizu Contrahierbas]]. El Poroquingua ye unu de los picos del Ulta, y ye travesáu pol Túnel Punta Olímpica, amás la [[Ruta AN-107]] percuerre esti macizu na so totalidá. Ye'l glaciar que más retrocesu tuvo nos postreros 50 años. En 2011 marcóse una distancia de 1100&nbsp;metros dende la llaguna Cancaragá allugada a 4661&nbsp;msnm hasta la so llende actual a 5010&nbsp;msnm.<ref name="llugares"/> * '''[[Paccharaju]]''', '''[[Bayoraju]]''', '''Rataquenua''', '''Chaqchipunku''' y '''Yakuhuarmi''': Allugaes nel estremu suroeste de la provincia, tienen picos d'ascensión media y senciella.<ref name="llugares"/> * '''Italia''': Foi bautizada asina en 2003 por una espedición conformada por alpinistes italianos y chacasinos.<ref name="llugares"/> * '''Huichganga''' y '''[[Neváu Camchas|Camchas]]''': Son los picos más orientales del macizu Contrahierbas, por cuenta de la so baxa altitú, el Camchas recula a razón de 15&nbsp;metro per añu.<ref name="llugares"/> <gallery mode=packed> Ficheru:Auquiscocha - Hualcan.jpg|[[Hualcán]] (6&nbsp;122&nbsp;msnm) Ficheru:Nevado Yanarraju.jpg|[[Contrahierbas]] (5&nbsp;956&nbsp;msnm) Ficheru:Nevado Poroquingua.jpg|[[Ulta]] (5&nbsp;875&nbsp;msnm) Ficheru:Perlilla Norte.jpg|[[Perlilla]] (5&nbsp;587&nbsp;msnm) </gallery> ==== Llagunes ==== El territoriu distrital tien 31 llagunes, más de quince son alimentaes por manantiales y precipitaciones pluviales. Toles llagunes allugaes al este y sur, ente los 3800 y 4700 msnm en punir de Tallán, Aywinyaj y Patarqocha, alimenten el calce del ríu Arma, que ye unu de los dos ríos más importantes de la provincia. Les llagunes carauterizar pol so color verdosu por cuenta de la abondosa vexetación acuática de la cual aliméntense les dos especies de truches: la [[Salmu trutta|común o salmónida]] y l'[[Oncorhynchus mykiss|arcoíris]] que fueron semaes nes décades de 1970 y 1980.<ref name="llugares"/> Ente les más de quince llagunes tributaries del ríu Arma resalten Patarqocha y el grupu de tres llagunes llamaes Runtuqocha que s'alluguen ente los 3800 msnm y los 4500 msnm a tres quilómetros al sur de la ciudá. Na actualidá esiste un [[anchu de vía]] para [[Vehículu tou terrenal|vehículos tou terrén]] que llega hasta la llaguna Patarqocha.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/6-patarcocha|títulu=Destino turísticu: Patarqocha|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|fechaaccesu=29 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131104201152/http://www.chacasperu.com/destinos-turisticos/6-patarcocha|fechaarchivu=4 de payares de 2013}}</ref> Per otru llau, en punir de Tallán y Aywinyaj alcuéntrense más de diez llagunes de les que resalten Ventanu que ye la más grande de la provincia con 2 km de llongura por 500 metros d'anchu. Tamién el grupu de cuatro llagunes Huacuyqocha y Tallancocha. Toes estes allúguense sobre los 4000 msnm.<ref name="llugares"/> Les llagunes tributaries del ríu Chucpín que s'alluguen nel marxe occidental del distritu tienen y tuvieron el so orixe pol retrocesu de los glaciares. Toes allúguense en morrenes, ente que los sos colores varien dende distintos tonos de verdes y azules. Asítiense percima de los 4200&nbsp;msnm.<ref name="llugares"/> Les llagunes glaciares que resalten son Azulqocha, Kankaragá, Pakarishaqocha, Librón, Yanaqocha y Yanarraju. Librón, que s'alluga a 4558 msnm na morrena del glaciar Copa, ye la segunda llaguna más grande de la provincia, con 1,5&nbsp;km de llargu y 300&nbsp;m d'anchu. Per otra parte, Kankaragá ye una de les más accesibles por tar allugada a la banda de la [[Ruta AN-107|carretera Carhuaz-Chacas]] a 4651 msnm. D'últimes la llaguna Esmeralda, a redoma del centru pobláu de Huallin ye la llaguna a menor altitú de la provincia (3550 msnm), formóse pola mor del deslizamiento del cuetu Wishllajpatak.<ref name="llugares"/> <gallery mode=packed> Ficheru:Laguna Sulla.jpg|[[Llaguna Belaúnde|Cancaracá chicu o Belaúnde]] (4.700 msnm.) Ficheru:Laguna Libron2.jpg|[[Llaguna Librón|Librón]] (4.300 msnm.) Ficheru:Laguna Pacarisha.jpg|[[Pacarisha]] (4.200 msnm.) Ficheru:Laguna Ventanilla.jpg|[[Llaguna Ventanu|Ventanu]] (4.300 msnm.) </gallery> ==== Cayíes d'agua ==== [[Ficheru:Catarata Ismaypampa.jpg|thumb|180px|right|Tabayón de Ismaypampa.]] Chacas tien delles cascaes con cayíes que devasen los 10 metros d'altor, les más accesibles y conocíes son: Huacramarca, con 20 metros d'altor allugar a diez minutos a cuerpu del centru pobláu de Huallin; Ismaypampa (50 m) allugar na quebrada Juitush, a redoma del neváu Perlilla; Mamita Lourdes, con 20 m de cayida ye la cascada más cercana a la ciudá, anguaño esisten escursiones de barranquismo y esguilada en roca alredor d'esta; la cayida más destacable pero distante ye Ruripaccha, con 50 metros allugar na quebrada Huecroncocha, ente que una de les más accesibles ye'l conxuntu de cascaes Tres Maríes con 8 metros de cayíes caúna, allugaes na quebrada Potaca, cerca al [[túnel Punta Olímpica]]. '''Urawanka''': Ye una fonte d'agua soterraño allugada a 15 minutos de la Plaza d'Armes, siendo una de los mantiales qu'abasteció a Chacas dende la dómina precolombina. === Patrimoniu cultural === ==== Casa de la Cultura ==== La Casa de la Cultura, nomada «Cornelio Aguirre Briceño» n'honor al chacasino benefactor que donó'l local, ye una institución ensin fines d'arriquecimientu allugada na plaza mayor, inaugurada en 2014 y que cunta con una biblioteca y ludoteca. Ta abierta de llunes a sábadu de 3 pm a 7 pm. ==== Música ==== L'[[Huayno Ancashino|huayno ancashino]] o «chuscada» executáu por guitarres, bandolinas y violinos, ye'l xéneru que destaca y qu'ocupa gran parte del repertoriu musical na ciudá. La so práctica remontar escontra finales del [[sieglu XVIII]], cuando la población [[criolla]] y [[Mestizaje n'América|mestiza]] de la sierra central ancashina terminó entemeciendo preseos propios de la música andina con preseos europeos. Yá a entamos del procesu independista de Perú, esti xéneru, carauterizáu pola so allegría y enerxía, empecipió a mover pa finalmente apostrar a la música clásica o de salón. Chacas, que tuvo bien amestada a l'actividá cultural de [[Yungay (Perú)|Yungay]] y [[Huaraz]] terminó desenvolviendo esta versión musical, yá consolidada na segunda metá del [[sieglu XX]], ensin mayor variación hasta l'actualidá. Esti xéneru ye practicáu por chacasinos nacíos nes décades del 50 y 60 que se presenten conformando agrupaciones de manera amateur y esporádicamente nes fiestes patronales de la provincia y les actividaes de los chacasinos residentes en Lima. Destaquen artistes como Jorge Tafur, Domingo Arana, Dante Cafferata, Antonio Amez, Julio Pari, Miguel Pari, Isaac Quiroz y Washington López. ==== Dances ==== [[Ficheru:Anti Runas - Chacas 2011.jpg|thumb|260px| Anti Runa, danza ritual de Chacas.]] [[Ficheru:Chacasdancers.jpg|thumb|260px| Danzantes del Pasu Huanquilla]] [[Ficheru:Mozo danza.jpg|thumb|260px| Danzantes del Mozu Danza]] Na [[provincia d'Asunción]] inda tienen vixencia dances d'orixe [[pre inca]] y [[inca]] como'l anti, huanquilla, yayu y [[Mozu Danza|mozu danza]]. Sicasí otres dances como'l ki yaya y chu llullu, inclusive'l mesmu mozu danza, tán dexando de practicase por cuenta de los prexuicios sociales y relixosos a los que son sometíos per parte de los pobladores urbanos.<ref>[[#amez|Amez]], p. 16</ref> * '''[[Mozu Danza]]''': Declarada [[Patrimoniu cultural inmaterial de Perú|Patrimoniu Cultural de la Nación]]. Ye una danza ritual guerrera preínca orixinaria del distritu de Chacas y estendida a la [[Provincia de Huari]]. Ye executada por una pareya masculina que'l so marcu musical ye provistu por una caxa o tambor y una flauta vertical, tocaes por un solu músicu.<ref>[[#amez|Amez]], p. 21-37</ref>Anguaño preséntense mientres les festividaes del [[Corpus Cristi]].<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |autor=Asociación Ancash|títulu=Expresión cultural Mozu Danza ye declarada Patrimoniu Cultural de la Nación|url=http://www.aancash.org.pe/np/NPAA00509.pdf|fechaaccesu=16 d'agostu de 2012}} |2=http://www.aancash.org.pe/np/NPAA00509.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''[[Pasu Huanquilla]]''': Declarada [[Patrimoniu cultural inmaterial de Perú|Patrimoniu Cultural de la Nación]]. Ye una danza grupal masculina conformada por once persones: un caporal, dos guiadores y ocho baillarinos que van tres los guiadores, denominaos Traseros. La vistimienta del caporal estremar de los demás por llevar un sombreru en llugar d'una monterilla de plumes y una levita o frac que nos demás solo ye un chalecu de seda colorao o azul.<ref>[[#amez|Amez]], p. 41-42</ref> * '''Anti Runa''': Ye una danza ritual conformada por 7 muyeres y 3 homes. Los danzantes varones lleven les mesmes vistimientes con monterillas, mázcares y una vara con cascabeles de 2 metros d'altu; les baillarines per otra parte, amuesen una gran monterilla de forma cilíndrica iguada de plumes de pavu real, un vistíu azul, colloráu o guinda, munchos collares y una vara del llargor antes descrita, que van cutiendo contra'l suelu.<ref>[[#amez|Amez]], p. 78-82</ref> * '''Llallu''': Conformada por 6 muyeres y 3 homes. Baillen al son de les caxes y de la flauta. Lleven monteres multicolores, mázcares de [[badana]] color-escuru. Na mano derecha homes y muyeres lleven el ''shucshu'', un palu llargu en que la so punta escolga una canastilla llena de cascabeles de bronce. Los llamaos Yayu Rima vistir con traxes de seda fino, pañolones a manera de capa, na cabeza un llamativu sombreru llamáu pastorilla, ta afatáu con flores artificiales y perlles a gargantiya cubiertu con un tul finu.<ref name="dances">{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.observatorioturisticodelperu.com/badatur/deta02.php?pagina=144&nomb=|títulu=Danza Yayu|autor=www.observatorioturisticodelperu.com|fechaaccesu=29 de xunu de 2012}} |2=http://www.observatorioturisticodelperu.com/badatur/deta02.php?pagina=144&nomb= |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''Pallas y Pizarro''': Dambes son dances individuales pero complementaries yá que teatralizan el raptu de les [[Ñusta|ñustas]] polos [[conquistadores españoles]]. El so practica ta dexándose de llau dende va dellos años. El conxuntu puede tar formáu por 4 a 6 muyeres, que baillen y canten al son de los músicos. Les pallas tán afatiaes lujosamente, con pechera bordada, un cetru de plata o champi y un mantu bordáu; [[diadema|diademes]] de perlles, que como [[flequillu|flequillos]] cúbre-yos el cara. Collares, bluses de pechera bordada, traxes de seda y pañuelos complementen la so vistimienta.<ref name="dances(2)">{{cita web|url=http://csacochaca.org/2011/09/el%20folclor-de-acochaca/|títulu=El folclor de la Provincia d'Asunción|autor=Club Social Acochaca|fechaaccesu=29 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029184903/http://csacochaca.org/2011/09/el|fechaarchivu=2013-10-29}}</ref> * '''Negrinos y negrines de Mama Ashu''': Esta danza ye llevada a cabu per dolce varones o muyeres que lleven ropajes negros. Lleven, amás, una banda de cintes de colores, un cayáu, una campaniella y un sombreru con flores. El xefe de la cuadriella llamáu Chiwa Shapra 'barba de chivu' lleva na mano un [[chicote]] (llátigu) col que cute fuertemente'l pisu, abriendo pasu pa los danzantes.<ref name="dances"/> * '''Negrinos del neñu Xesús''': Son grupos de neños d'ente 5 a 12 años qu'adoren al neñu entonando villancicos mientres les fiestes navidiegues. Preséntense tres grupos, estremándose cada unu pol color de los traxes satinados: celeste, rosado y blancu. Los grupos tán conformaos por dos files de siete homes y dos muyeres a la fin de caúna. Son empuestos por un caporal (xeneralmente'l mayor de toos) y acompañaos por violín y arpa.<ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p. 322</ref> * '''Anxelinos''': Ye un grupu de venticuatro neñes distribuyíes en dos files, vistíes de blancu con tiaras y ales. Canten al son de les sos campanielles de bronce y acompañaes por un grupu de músicos qu'inclúin a dos guitarres, un tambor, un violín, un charango y una [[quena]].<ref>[[#Mendoza|Mendoza]], p. 324</ref> * '''Reis Magos''' : Son 12 pareyes de neñes y jovenes qu'acompañen a los [[Reis Magos]] camín al templu pa l'adoración del neñu Xesús. ==== Fiestes ==== [[Ficheru:Procesión Mama Ashu2.JPG|thumb|225px|left|Procesión de la Virxe de l'Asunción nel día central.]] [[Ficheru:ProcesiónViernes.jpg|thumb|225px|left|Procesión del [[vienres santu]].]] [[Ficheru:Procesion de San Martin Papa de Chacas - Corpus Christi.jpg|thumb|225px|left|Procesión de [[San Martín I|San Martín Papa]], patrón fundacional de Chacas.]] [[Ficheru:Chacas_-_Cintas.jpg|thumb|225px|left|La [[Carrera de cintes a caballu|Carrera de Cintes]] y la corrida de toros son celebraes na Plaza Mayor de Chacas dende la so fundación.]] [[Ficheru:Pastorcitos.jpg|thumb|225px|left|''Los Negrinos de Chacas'' adoren al neñu [[Xesucristu|Jesús]] entonando [[villancicos]].]] * '''[[Baxada de Reyes]]''' (6 de xineru): Un grupu de neños interpretando a los [[Reis Magos|Los Reis]] y acompañaos poles [[ánxel]]es alleguen a adorar al [[neñu Xesús]]. Mientres el so percorríu peles cais principales de la ciudá, traten de ser deteníos pola representación del [[diañu]].<ref name="fiestes">{{cita web|url=http://www.proviasdes.gob.pe/planes/ancash/pvpp/PVPP_Asuncion.pdf|títulu=Fiestes de la Provincia d'Asunción. pp. 100.|autor=Municipalidad d'Asunción|fechaaccesu=21 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181004031219/http://www.proviasdes.gob.pe/planes/ancash/pvpp/PVPP_Asuncion.pdf|fechaarchivu=2018-10-04}}</ref> * '''[[Selmana Santa]]''' (marzu - abril): El [[Domingu de Ramos]]. La imaxe de Xesús montáu en pollín ye acompañáu polos fieles dende Ramos Jirca hasta'l Santuariu. El [[Xueves Santu]], nel Santuariu Mama Ashu asítiense les imáxenes a escala real de Jesús y los sos discípulos simbolizando a la [[Última Cena]]. La mesa atópase finamente afatada y afatada por ricos manxares de la zona. Depués execútase la llavadura de los pies como exemplu de serviciu que Jesús fixo escontra los demás. Proyéctense videos de la vida y muerte de Jesús y treslládase al cristu crucificáu dende'l transepto oeste escontra la nave central del Santuariu Mama Ashu pa ser crucificáu mientres la so historia ye narrada pol sacerdote de vez. Darréu la imaxe ye treslladada al Santu Sepulcru y llevada en procesión poles peles cais de la ciudá.<ref name="fiestes"/> * '''[[San Antonio de Padua]] (13 y 14 de xunu)''' Fiesta patronal del barriu de Atusparia, celebrar con una corrida de toros y un día central onde se presenten dos dances. * '''Corpus Christi'''. Tolos santos de la provincia son treslladaos a Chacas acompañaos de les sos respeutives delegaciones, que entamen xintes y presenten baillarinos del [[Mozu Danza]] qu'escolten al so santu mientres el trayeutu dende'l centru pobláu d'orixe hasta'l [[Santuariu de Mama Ashu]]. * '''Selmana Turística de Chacas''' (6 al 12 d'agostu): Instituyida en 2012, presenta feries gastronómiques y artesanales na plaza mayor y actividaes deportives d'aventura nel patrimoniu natural de la provincia.<ref name="fiestes"/> * '''[[Fiesta de Mama Ashu|Virxe de l'Asunción]]''' (13 al 22 d'agostu): Celebrada dende la década de 1710. Ye la fiesta mayor de la provincia, n'honor a la patrona Mama Ashu —como se-y llama cariñosamente—. Realizada voluntariamente por families a los que se-yos llama «capitanes», estos reciben ayuda per parte de los ''guellis'', que son persones cercanes a la familia qu'ayuden a subvencionar los costos de la celebración. Xeneralmente los amigos y familiares donen dineru, cebera o ayudando en dalguna actividá rellacionada a l'atención de los invitaos mientres la viéspora y el día de capitanía.<ref name="fiestes"/> :Les celebraciones empecipien el día 13 col tradicional Ruempe Cai, nel cual participen trés dances de la provincia anunciando l'entamu de les festividaes peles cais principales de la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-13|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Festividad n'honor a la Virxe de l'Asunción|fechaaccesu=2 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094415/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-13|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> Na madrugada del día 14 realízase la solemne Baxada de la Virxe dende'l retablu al anda de procesión mientres se celebra la primer misa. Yá na nueche quemen fueos artificiales mientres se bailla al son de una banda de músicos.<ref>{{cita web |autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Fiesta patronal: día 14|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-14|fechaaccesu=19 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094420/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-14|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> :El 15, que ye'l día central, realízase la segunda misa y la procesión de la virxe al cargu de los alféreces (capitanes del día central), quien depués conviden a una xinta popular na so residencia. Al anochecer quémense fueos artificiales p'anunciar l'aniversariu del Colexu Nacional Amauta Atusparia que la so celebración llevar a cabu mientres tol día 16 con programación qu'inclúi dances y teatru al cargu de los sos alumnos.<ref>{{cita web |autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Fiesta patronal: día 15|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-15|fechaaccesu=19 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094425/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-15|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> El día 17, celébrase la procesión de la virxe y na tarde da entamu a la [[carrera de cintes a caballu]], onde los caballeros asuncenos y visitantes bater en competencia de galopie pa llograr inxertar una pica na argolla de la cinta que lleva'l nome d'una señorita de la provincia.<ref>{{cita web |autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Fiesta patronal: día 17|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-17|fechaaccesu=21 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094430/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-17|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> :Los díes 18 y 19, depués de celebraes los sos respeutivos víspores con fueos artificiales y les procesiones mientres la mañana, dase entamu a les tardes taurines que se celebren na [[Plaza Mayor de Chacas|Plaza Mayor]] con toros traíos dende les ganaderíes de Juitush y Monterrey.<ref>{{cita web |autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Fiesta patronal: díes 18 y 19|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-18-y-19|fechaaccesu=21 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094435/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-18-y-19|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> Finalmente, el día 22, realízase la última procesión que remata con una misa y l'Ascensión de la Virxe al retablu hasta'l próximu añu.<ref>{{cita web |autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Fiesta patronal: día 22|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-22|fechaaccesu=21 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120616094608/http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-patronal-dia-22|fechaarchivu=16 de xunu de 2012}}</ref> * '''San Miguel de Chinchurajra''' (28 al 30 de setiembre): Celebrar nel centru pobláu de Chinchurajra, allugáu a 20 minutos al norte de Chacas. Ye dempués de la fiesta patronal de Mama Ashu, la que mayor xente rexunta. Celebrar con una carrera de cintes y dos corríes de toros y les festividaes estender mientres cuatro díes. * '''[[San Xuan Bosco]]''' (20 al 30 d'ochobre): Celebrada y entamada polos neños y mozos del [[Operación Mato Grosso|Oratoriu de los Andes]]. Les sedes entrepolen cada añu, asina un añu les festividaes realizar na quebrada Huecroncocha y el siguiente nuna de les parroquies de Chacas o [[San Luis (Carlos Fermín Fitzcarrald)|San Luis]]. Cada añu la celebración tien una tema específica al que s'emponer los grupos de teatru, por casu, pa los años 2000 y 2002 nomóse-y [[Xubiléu|Giubili]] [[Don Bosco]] y Don Bosco Cow Boy respeutivamente.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-de-don-boscop|autor=Asociación Centro Representativu Chacas|títulu=Festividad n'honor a San Xuan Bosco|fechaaccesu=2 de xunu de 2012}} |2=http://www.chacasperu.com/festividad/fiesta-de-don-boscop |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''[[San Martín de Porres]]''' (5 y 6 de payares): La fiesta patronal n'honor a San Martín de Porres, patrón del barriu homónimu realizar con un día central y una tarde taurina.<ref name="fiestes"/> * '''[[Navidá]]''' (24 y 25 d'avientu): Adoración del neñu [[Xesucristu|Jesús]] polos «Negrinos» y «Angelitas», quien percuerren les cais de la ciudá entonando villancicos.<ref name="fiestes"/> * '''Aniversariu de la provincia''' (30 d'avientu): La municipalidá provincial entama un víspora con fueos artificiales, una tarde taurina y actividaes deportives en Chacas y Acochaca.<ref name="fiestes"/> ==== Gastronomía ==== [[Ficheru:Jarrachicha.jpg|thumb|150px|right|Chicha de jora.]] La cocina chacasina ufierta una gran variedá de platos. Numberosos platos tradicionales de Chacas son compartíos col restu de la gastronomía [[Sierra Oriental de Áncash|conchucana]] y en gran parte del [[caleyón de Huaylas]]. Destaquen: el picante de [[cuy]] que consiste en cuyes enteros fritos en parrilla o fornu que se sirven con papes sancochadas y un mueyu de aji mariellu con ají panca, ye común qu'esti platu namái se sirva n'ocasiones especiales. Tamién destaca'l [[pucheru]] ancashino que ye heriedu de la [[cultura andaluza]] y que ye preparáu a base de [[Brassica oleracea|col]] o repollu, con carne de res, ovín o chancho pa sirvise con yerba bono o [[oriéganu]]. Coles mesmes, resalta'l ''jitqa picante'' que ye yuyo revueltu con papes tienres sancochadas con crema de aji; el ''timpush'' ó «santu caldu», un calducu con yerbes arumoses, abondosos güevos y con ají llixeramente turráu. Toos estos platos suelen ser acompañaos col «api» que ye un dulce preparáu con [[calabaza]], pulgu de naranxa y [[chancaca]]. Ente que la bébora principal ye la [[chicha de jora]], llargamente reconocida na gastronomía andina. Nel ámbitu urbanu ye bien conocíu'l café chacasino mientres les tardes de [[lonche]], esta bébora ye acompañanda con pan y quesu.<ref>{{cita web|títulu=Asunción - Chacas|url=http://www.konchukos.com/chacas.html|fechaaccesu=30 de xunu de 2013|fecha=2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180517024414/http://www.konchukos.com/chacas.html|fechaarchivu=2018-05-17}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Platos típicu de la sierra ancashina|url=http://www.peruserviciosturisticos.com/platos-tipicos-comida-tipica-huaraz.php|fechaaccesu=30 de xunu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181018195902/http://www.peruserviciosturisticos.com/platos-tipicos-comida-tipica-huaraz.php|fechaarchivu=2018-10-18}}</ref> == Deportes == [[Ficheru:Bici Chopicalqui.jpg|thumb|240px|Ciclismu de monte na [[Punta Olímpica]] (4900 msnm).]] [[Ficheru:Chacas-yakuraymi2.jpg|thumb|240px|right|Participantes del Campeonatu Nacional de Downhill Skateboarding en marzu de 2017.]] Los deportes más populares en Chacas son el [[fútbol]] y el [[voleibol]], que se practiquen en cinco canches partíes en tola ciudá. Tamién se cunta con dos campos de fútbol allugaos nos barrios de San Martín y Santa Cruz de Tinko que son escenarios de los alcuentros deportivos de la lliga distrital, la lliga provincial y la Copa Perú de 7 clubes chacasinos: El Club Deportivo Alamea, Club Deportivo Atusparia, Sport Camchas, Club Deportivo San Martín, Sport Tinko, l'Atléticu Artesanos Don Bosco y l'[[Club Deportivo Asunción|Asunción]]. De la mesma manera, cada centru pobláu del distritu cunta con una escuadra representativa por disciplina. Nel añu 2012, l'equipu de fútbol «San Miguel de Huayá» del centru pobláu homónimu llogró apostar la semifinal de la etapa departamental na Copa Perú, polo qu'esta foi, hasta la fecha, la meyor participación d'un equipu distrital nun tornéu oficial nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.rimarima.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1389:asuncion-chacas-ente-los-4-grandes-de-la-copa-peru-2012&catid=2:notasregionales&Itemid=4|títulu=Guarda d'Asunción na Copa Perú|autor=Diariu Rima Rima|fechaaccesu=2 de setiembre de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130926143021/http://www.rimarima.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1389:asuncion-chacas-ente-los-4-grandes-de-la-copa-peru-2012&catid=2:notasregionales&Itemid=4 |fechaarchivu=26 de setiembre de 2013}}</ref> '''Deportes d'aventura''' Los deportes d'aventura son promocionaos dende apocayá y practicaos en menor midida mientres la temporada del branu entendida ente los meses de mayu y setiembre. Ye posible desenvolver actividaes de ''[[trekking]]'' con diversos niveles de dificultá de les que resalten la ruta Chacas - Va Marcar al traviés de les quebraes Juitush y Honda, y la ruta Chacas - Huari, dambes con más de 35 quilómetros de percorríu. La práctica del [[rápel]], la [[esguilada en roca]] y el [[descensu de ribayos]] tien llugar nes diverses quebraes qu'arrodien a la ciudá. Los principales llugares onde llevar a cabu estes modalidaes son los tabayones de Huallin y Mamita Lourdes, les parees de Mamita Lourdes (25 m) y del cuetu Cuncashgaga (150 m)—, les parees orientales de Pirushtu y Matara. En cuanto al [[canotaje]] y el [[kayak]] destaquen los ríos Arma y Chucpin pa la so práctica en cualquier dómina del añu. Tamién destaquen el descensu en bicicleta y [[longboard]] dende la [[Túnel Punta Olímpica|Punta Olímpica]] y la [[bicicleta de monte]] nes quebraes Ulta, Vesubio y Juitush. En mayu de 2017, Chacas va ser una de les 14 sedes del Circuitu Mundial de Downhill Skateboarding, col eventu Yaku Raymi que se va llevar a cabu na [[Ruta AN-107|carretera Carhuaz - Chacas]] .<ref>{{cita web|url=http://hi-tecperu.com/turismu-trekking/chacas-el milagru-del padre-ugo|títulu=Deportes d'aventura en Chacas|autor=Hi-Tec Perú|fechaaccesu=21 de marzu de 2012}}</ref> == Chacasinos destacaos == [[Ficheru:Punta Olimpica Chacas.jpg|thumb|280px|La interconexón vial de Chacas con [[San Luis (Áncash)|San Luis]] y [[Huaraz]] foi posible gracies a les xestiones lideraes por Cornelio Aguirre, Ludovico Amez, Benignu del Río y Pedro Rodríguez.]] * '''[[Cornelio Aguirre Arteaga]] (1932-2015)''': Políticu, empresariu y filántropu. Alcalde ''[[ad honorem]]'' del distritu de Chacas en dos ocasiones y vicepresidente de la rexón Áncash ente 1990 y 1992. Collaboró cola fundación del colexu [[Amauta Atusparia]], la construcción de la carretera Chacas-Carhuaz. La so presencia política próxima al presidente [[Fernando Belaúnde Terry]] foi clave pa la creación de la Provincia d'Asunción en 1983. Foi benefactor d'una les sos propiedaes na [[Plaza Mayor de Chacas]] pa la Casa de la Cultura que lleva'l nome del so padre.<ref name="p147">[[#Otárola00|Otárola]], p. 147-148</ref> * '''María Amez Márquez (1940)''': Escritora ya historiadora. Destaquen les sos investigaciones sobre'l folclor de Chacas y de la sierra ancashina. * '''[[Alcaldes de Chacas|Benignu del Río Cueva]] (1901-1976)''': Intelectual. Alcalde de Chacas en 4 oportunidaes. Desempeñóse como gobernador y Xuez de primera Nominación de Chacas. Lideró los comités Pro Provincia Fitzcarrald (con capital Chacas), Pro Carretera Chacas - Portachuelo - Va Marcar y Pro Construcción Llocal de la Escuela de Varones 346, que foi construyida finalmente en 1946. * '''Saúl Espinoza Milla''' (1948): Lliteratu. Docente de la Universidá Enrique Guzmán y Valle. Publicó 4 obres referentes a la historia y cultura de Chacas. * '''[[Carlos Egúsquiza Amez]] (1940-1965)''': Policía. Declaráu mártir de la [[Guardia Civil de Perú|Guardia Civil]]. Morrió n'aición enfrentándose al grupu guerrilleru fidelista [[Movimientu d'Izquierda Revolucionaria (Perú)|MIR]] lideráu por [[Luis de la Puente Uceda]] en 1965.<ref name="p147" /> * '''Manuel Mendoza García (1920-1998)''': Intelectual. Realizó los primeros estudios sobre la toponimia y historia de Chacas. Foi direutor de dos revistas chacasinas y tamién lideró la primer comisión encargada de xestionar la creación del [[Amauta Atusparia|Colexu Amauta Atusparia]] en 1965.<ref>[[#Otárola00|Otárola]], p. 148-150</ref> * '''[[ Alcaldes de Chacas|Pedro Rodríguez Cunza]] (1936-2010)''': Políticu, como alcalde de Chacas empecipió la construcción de la carretera Chacas - San Luis por aciu xeres comunales y ensin financiamiento del estáu; tamién lideró la comisión pa xestionar y crear el Colexu Amauta Atusparia, depués encabezó'l comité pro-carretera Chacas - Carhuaz. * '''José Zaragoza Portella (1941)''': Empresariu. Ye presidente y sociu fundador de la O.N.G. Institutu de Desarrollu Chacas. Participó nes actividaes pa la creación de la provincia d'Asunción en 1983, tamién entamó y lideró les comisiones encargaes de xestionar l'asfaltáu y construcción de la [[Ruta AN-107]] y el [[Túnel Punta Olímpica]]. == Güéspedes pernomaos == [[Ficheru:Ugo de Censi - Bienvenida 2007.jpg|thumb|280px|Recibimientu al padre Ugo de Censi, l'estranxeru de mayor trescendencia na historia de Chacas.]] * '''[[Ugo de Censi]]'''. Sacerdote, fundador de la [[Operación Mato Grosso|OMG]]. Vivió en Chacas ente 1976 y 2012. Ye l'artífiz del resurdimientu económicu de la provincia. Foi declaráu güéspede pernomáu y fíu predilectu en 1997 pola municipalidá y el Centru Representativu Asunción Chacas. * '''[[Santu Toribio de Mogrovejo]]''' (1582 y 1594). Visitó Chacas mientres el so llabor pastoral pel norte de Perú. * '''José María del Piélago'''. Párrocu de Chacas ente 1815 y 1823, precursor de la [[Independencia de Perú]]. Espublizó les idees independistas conspirando contra les autoridaes virreinales, gracies a la so intensa actividá foi escoyíu diputáu pal [[Congresu Constituyente de Perú (1822)|Congresu Constituyente de 1822]].<ref>{{cita llibru |títulu=La revolución de la independencia de Perú dende 1809 a 1819: introducción ...|fecha=1860|url=https://books.google.com.pe/books?id=WgE0AQAAIAAJ&pg=PA74&dq=jose+maria+del+pielago&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwiUp8iIq7jcAhUCvVkKHYlLBhUQ6AEIVDAJ#v=onepage&q=jose%20maria%20d'el%20pielago&f=false}}</ref> * '''[[Francisco Aráoz de Lamadrid|Francisco Aráoz de La Madrid]]''' (1830-1837). [[Militar]] [[arxentín]], prócer de la [[Independencia de Perú]]. Como coronel, participó con [[José de San Martín]] y [[Simón Bolívar]] na Independencia de Perú. Foi hermanu mayor de [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]], héroe de la [[Independencia Arxentina]]. Los sos restos fueron soterraos na ilesia de Chacas. * '''[[Antonio Raimondi]]''' (payares de 1870). Permaneció en Chacas mientres una selmana, tiempu mientres el cual estudió'l clima, la xeografía y principalmente el potencial mineru del distritu por que publicara'l llibru "Ancash y les sos Riqueces Minerales" en 1873. * '''[[Hans Kinzl]]''' (xunu de 1930). Conformó la espedición austroalemana d'alpinismu científico que cartografió y describió la [[Cordal Blancu]] y los valles próximos. * '''[[Santiago Márquez Zorrilla]]'''. Nomáu párrocu de Chacas ente 1940 y 1953, tamién foi alcalde distrital en 1942. Publicó 4 llibros, 3 referentes a la historia y cultura conchucana. * '''[[Fernando Belaúnde Terry]]''' (abril de 1960). Llegó a Chacas como candidatu presidencial mientres el so percorríu polos pueblos de Perú. * '''[[Carlo Maria Martini]]''' (xunu de 2003). Llegó a Chacas y a Pomallucay pa la inauguración de la residencia de los vieyos nesti últimu pueblu. * '''[[Mario Vargas Llosa]]''' (mayu de 2013). Visitó Chacas y les obres de la [[Operación Mato Grosso]] acompañáu del padre [[Ugo de Censi]]. == Ver tamién == * [[Distritu de Acochaca]] * [[Provincia d'Asunción]] * [[Sierra Oriental de Áncash]] * [[Áncash]] == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{refcomienza|2}} * {{cita llibru |títulu=Remembranzas Chacasinas|apellíos1=<span style="font-variant:small-caps">Noriega Barrón</span>|nome1=Misael|añu=2016|editorial=|ref=Misa}} * {{cita llibru |títulu=Chacas, ayeri güei...siempres|apellíos1=<span style="font-variant:small-caps">Otárola Peñaranda</span>|nome1=Roque|añu=1994|editorial=Edias|ref=Otárola00}} * {{cita llibru |apellíos=<span style="font-variant:small-caps">Márquez Zorrilla</span>|nome=Santiago|títulu=Huari y Conchucos|editorial=Imprenta'l Cóndor|añu=1965|url=https://books.google.com.pe/books?id=glUdAQAAMAAJ&q=inauthor:%22Santiago+M%C3%A1rquez+Zorrilla%22&dq=inauthor:%22Santiago+M%C3%A1rquez+Zorrilla%22&hl=es&sa=X&ei=DCPuT-b6MomQ9QSp-cSNDQ&ved=0CDAQ6AEwAA|ref=Zorrilla}} * {{cita llibru |apellíos=<span style="font-variant:small-caps"> Montoya Gonzáles</span>|nome=Luis|títulu=El colexu Amauta Atusparia y Chacas na nuesa alcordanza: Testimoniu confeso|editorial=Ruta Pedagóxica Editora |añu=2011|ref=Montoya|isbn=978-612-4021-25-1 }} * {{cita llibru |apellíos=<span style="font-variant:small-caps"> Amez Márquez</span>|nome=María|títulu=Toggtu, dances rituales d'orixe precolombín en Chacas-Asunción|editorial=Editorial Celso's |añu=2000|ref=amez}} * {{cita llibru |autor=Espinoza Milla, Saúl|títulu=Chacas, una historia de sincretismu hispanoamericanu|añu=1994|editorial=Lima: Imprenta Cafferata|ref=Espinoza}} * {{cita llibru |autor=Montoya Gonzales, Luis|títulu=Rescate del patrimoniu cultural ancestral de la zona de los Conchucos|editorial=Ruta Pedagóxica Editora|añu=2011|isbn=978-612-4021-26-8 }} * {{cita llibru |autor=Mendoza García, Manuel|títulu=Revista Aspirando-Chacas|añu=1978|ref=Mendoza}} * {{cita llibru |títulu=Die weise kordillera|apellíos1=Borchers|nome1=Philipp|añu=1935|url=https://books.google.com.pe/books?id=FPQXAAAAIAAJ&q=facienda+ludorina&dq=facienda+ludorina&source=bl&ots=xw8IUg6YjN&sig=gNw6txMJ7vFmnhzEREB-VhKrVEM&hl=es-419&sa=X&ei=HzJMUPyYAZPg8wT644D4BQ&ved=0CC8Q6AEwAQ|ref=Borchers|idioma=alemán}} * {{cita llibru |apellíos=Raimondi|nome=Antonio|títulu=Ancachs y les sos riqueces minerales|añu=1873|url=https://books.google.com.pe/books?hl=es&id=GMP-92AMn3oC&q=santa+catalina#v=onepage&q=chacas&f=false|ref=Raimondi}} * {{cita llibru |autor=Municipalidad Provincial d'Asunción.|títulu=Plan vial provincial participativu d'Asunción, 2007-2011|añu=2007|url=http://www.proviasdes.gob.pe/planes/ancash/pvpp/PVPP_Asuncion.pdf|ref=Muni}} * {{cita llibru |autor=Sernanp|títulu=Plan maestru del Parque Nacional Huascarán 2010-2015|añu=2010|url=http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivo/biblioteca/publicaciones/PN_HUACARAN/Plan_Maestru_2010_2015_PN_Huascaran.pdf|ref=Plan|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924100544/http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivo/biblioteca/publicaciones/PN_HUACARAN/Plan_Maestru_2010_2015_PN_Huascaran.pdf|fechaarchivu=24 de setiembre de 2015}} * {{cita llibru |autor=Carolina Orsini|títulu=Arqueoloxía de la sierra de Áncash|añu=2003|ref=Orsini}} * {{cita llibru |autor=Zaragoza Caldas, Jesús|títulu=Enseñances y Retos d'un Maestru: Samuel López Juárez|añu=2013|ref=Zaragoza}} * {{cita llibru |autor=Sofía Venturoli|títulu=Los fíos de Huari|añu=2011|ref=Venturoli}} * {{cita llibru |autor=Noriega Barrón, Misael; Roca Falcón, Manuel; Zaragoza Caldas, Luis|títulu=Llibru d'Oru - Amauta Atusparia|añu=2015|url=https://drive.google.com/file/d/0Bwt1i2qNdB9ucU54VjRkdVBTMUk/view?usp=sharing|ref=libroro}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * {{wikiviaxes|preposición=de}} * [http://www.muniasuncion.gob.pe/ Municipalidá Provincial d'Asunción - Chacas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929011537/http://www.muniasuncion.gob.pe/ |date=2007-09-29 }} * [http://www.chacasperu.com/ Web oficial de Chacas] {{Tradubot|Chacas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Perú]] au4hyybw6ahju22v7ds5uy15psc5vn6 2 187891 4496552 4492584 2026-05-26T11:24:48Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4496552 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q476028 . ?item wdt:P131 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P131)* wd:Q3934 } |wdedit=yes |sort=P118 |columns=label:Equipu,P118:División,P131:Llocalidá,P571:Fundación,P576:Desapaición,P286:Entrenador,P115:Estadiu |thumb= }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! Equipu ! División ! Llocalidá ! Fundación ! Desapaición ! Entrenador ! Estadiu |- class='wd_q5013776' |class='wd_label'| [[Círculo Popular de La Felguera]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p571' data-sort-value="1917" | 1917 |class='wd_p576' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q252812|Estadiu Ganzábal]]'' |- class='wd_q20615320' |class='wd_label'| [[Aller Deportivo]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[Ayer]] |class='wd_p571' data-sort-value="1996" | 1996 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q47766658' |class='wd_label'| [[Cruz Blanca Felguerina]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p571' data-sort-value="1924" | 1924 |class='wd_p576' data-sort-value="1970" | 1970 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q131364494' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Treviense]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[Trevías (parroquia)|Trevías]] |class='wd_p571' data-sort-value="1931" | 1931 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q131389402' |class='wd_label'| [[Muros Balompié]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[Muros (capital)|Muros]] |class='wd_p571' data-sort-value="2004" | 2004-07-01 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q131422227' |class='wd_label'| [[Cánicas Athletic Club]] |class='wd_p118'| |class='wd_p131'| [[Cangues d'Onís (parroquia)|Cangues d'Onís]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q6101777' |class='wd_label'| [[Real Club Deportivo Oviedo]] |class='wd_p118'| [[Campeonatu Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1919" | 1919 |class='wd_p576' data-sort-value="1926" | 1926 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q6102154' |class='wd_label'| [[Real Stadium Club Ovetense]] |class='wd_p118'| [[Campeonatu Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1914" | 1914 |class='wd_p576' data-sort-value="1926" | 1926 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q213364' |class='wd_label'| [[Real Titánico]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p571' data-sort-value="1964" | 1964 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q2292703' |class='wd_label'| [[Astur Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1923" | 1923 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q5847995|Estadiu Hermanos Llana]]'' |- class='wd_q2437460' |class='wd_label'| [[Nalón Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]] |class='wd_p571' data-sort-value="1996" | 1996 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q48781680|Estadio Fumea]]'' |- class='wd_q2782837' |class='wd_label'| [[Club Siero]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p571' data-sort-value="1916" | 1916 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q5847913|Estadio El Bayu]]'' |- class='wd_q3326358' |class='wd_label'| [[Sociedad Deportiva Colloto]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Cualloto]] |class='wd_p571' data-sort-value="1987" | 1987 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q4817015' |class='wd_label'| [[Atlético de Lugones Sociedad Deportiva]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Llugones (parroquia)|Llugones]] |class='wd_p571' data-sort-value="2003" | 2003 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q5495251' |class='wd_label'| [[Valdesoto Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Valdesoto]] |class='wd_p571' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q5848459|Estadio Villarea]]'' |- class='wd_q8247022' |class='wd_label'| [[Berrón Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[El Berrón]] |class='wd_p571' data-sort-value="1969" | 1969 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q24185124' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Turón]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Turón]] |class='wd_p571' data-sort-value="1925" | 1925 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q105084599|Campu José Manuel Fernández Felgueroso]]'' |- class='wd_q118500005' |class='wd_label'| [[Real Sporting de Xixón C]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Xixón]] |class='wd_p571' data-sort-value="2023" | 2023 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[Pablo Pantiga]] |class='wd_p115'| |- class='wd_q130284628' |class='wd_label'| [[C. D. Vallobín|Club Deportivo Vallobín]] |class='wd_p118'| [[Primer Asturfútbol]] |class='wd_p131'| ''[[:d:Q55815808|Vallobín]]'' |class='wd_p571' data-sort-value="1994" | 1994 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q720872' |class='wd_label'| [[Real Avilés Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Primer Federación]] |class='wd_p131'| [[Avilés]] |class='wd_p571' data-sort-value="1903" | 1903 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| [[Estadiu Román Suárez Puerta|Román Suárez Puerta]] |- class='wd_q604462' |class='wd_label'| [[Ribadesella Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Segunda Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Ribeseya]] |class='wd_p571' data-sort-value="1949" | 1949 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q1993640' |class='wd_label'| [[Luarca Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Segunda Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Ḷḷuarca]] |class='wd_p571' data-sort-value="1912" | 1912 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[Pablo Lago]] |class='wd_p115'| ''[[:d:Q5848084|estadiu La Veigona]]'' |- class='wd_q5195050' |class='wd_label'| [[Pumarín Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Segunda Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1918" | 1918 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q5477677' |class='wd_label'| [[Deportiva Piloñesa]] |class='wd_p118'| [[Segunda Asturfútbol]] |class='wd_p131'| [[L'Infiestu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1917" | 1917 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q2626289' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Covadonga]] |class='wd_p118'| [[Segunda División B d'España]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1979" | 1979 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[Iván Ania]] |class='wd_p115'| |- class='wd_q12278' |class='wd_label'| [[Real Sporting de Xixón]] |class='wd_p118'| [[Segunda División d'España]] |class='wd_p131'| [[Xixón]] |class='wd_p571' data-sort-value="1905" | 1905-07-01 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[Borja Jiménez|Borja Jiménez Sáez]] |class='wd_p115'| [[Estadiu El Molinón-Enrique Castro Quini]] |- class='wd_q271574' |class='wd_label'| [[Real Uviéu]] |class='wd_p118'| [[Segunda División d'España]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1926" | 1926 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q5888276|Guillermo Almada]]'' |class='wd_p115'| [[Estadiu Carlos Tartiere]] |- class='wd_q1190065' |class='wd_label'| [[Unión Popular de Langreo]] |class='wd_p118'| [[Segunda Federación]] |class='wd_p131'| [[Llangréu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q6991688|Nené Ballina]]'' |class='wd_p115'| ''[[:d:Q252812|Estadiu Ganzábal]]'' |- class='wd_q3331395' |class='wd_label'| [[Real Uviéu Vetusta]] |class='wd_p118'| [[Segunda Federación]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1930" | 1930 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q107422258|Jaime Álvarez]]'' |class='wd_p115'| [[Estadiu Carlos Tartiere]] |- class='wd_q6121211' |class='wd_label'| [[Club Santiago de Aller]] |class='wd_p118'| [[Segunda Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Morea (parroquia)|Morea]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q5745724|Campo Federico Mulas]]'' |- class='wd_q8346993' |class='wd_label'| [[Club Arenas del Sella]] |class='wd_p118'| [[Segunda Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Les Arriondes]] |class='wd_p571' data-sort-value="1948" | 1948 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q9091729' |class='wd_label'| [[Unión Deportiva Castros]] |class='wd_p118'| [[Segunda Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Cuaña]] |class='wd_p571' data-sort-value="1989" | 1989 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q91615372' |class='wd_label'| [[Rosal Fútbol Club]] |class='wd_p118'| [[Segunda Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Uviéu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1929" | 1929 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q91615398|Pablo Llorián]]'' |class='wd_p115'| |- class='wd_q110098519' |class='wd_label'| [[Real Juvencia]] |class='wd_p118'| [[Segunda Rexonal d'Asturies]] |class='wd_p131'| [[Trubia (parroquia)|Trubia]] |class='wd_p571' data-sort-value="1923" | 1923 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q115742849|Josué Velasco Puente]]'' |class='wd_p115'| |- class='wd_q756934' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Ensidesa]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Avilés]] |class='wd_p571' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p576' data-sort-value="1983" | 1983 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q864963' |class='wd_label'| [[Caudal Deportivo]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Mieres del Camín]] |class='wd_p571' data-sort-value="1918" | 1918 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q107441977|Nacho Cabo]]'' |class='wd_p115'| [[Estadiu Hermanos Antuña]] |- class='wd_q1995433' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Tuilla]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]] |class='wd_p571' data-sort-value="1952" | 1952 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| ''[[:d:Q5955697|Julio Raúl González Pérez]]'' |class='wd_p115'| |- class='wd_q2375532' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Cudillero]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Cuideiru]] |class='wd_p571' data-sort-value="1950" | 1950 |class='wd_p576' data-sort-value="2014" | 2014 |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q2609909' |class='wd_label'| [[Navarro Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Valliniello]] |class='wd_p571' data-sort-value="1980" | 1980 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q2789945' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Mosconia]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Grau]] |class='wd_p571' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q2889773' |class='wd_label'| [[Urraca Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Posada (Llanera)|Posada]] |class='wd_p571' data-sort-value="1949" | 1949 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| ''[[:d:Q23807408|Estadio La Corredoria]]'' |- class='wd_q3321954' |class='wd_label'| [[Unión Club Ceares]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Xixón]] |class='wd_p571' data-sort-value="1946" | 1946 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[Alberto Menéndez]] |class='wd_p115'| |- class='wd_q5010123' |class='wd_label'| [[Club Deportivo Praviano]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Pravia]] |class='wd_p571' data-sort-value="1949" | 1949 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q6455677' |class='wd_label'| [[L'Entregu Club de Fútbol]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[L'Entregu]] |class='wd_p571' data-sort-value="1996" | 1996 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| [[José Antonio Redondo]] |class='wd_p115'| |- class='wd_q24347593' |class='wd_label'| [[Unión Deportiva Llanera]] |class='wd_p118'| [[Tercer División d'España]] |class='wd_p131'| [[Posada (Llanera)|Posada]] |class='wd_p571' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| |- class='wd_q650869' |class='wd_label'| [[Condal Club]] |class='wd_p118'| ''[[:d:Q100486967|Tercer Federación]]'' |class='wd_p131'| [[Noreña]] |class='wd_p571' data-sort-value="1968" | 1968 |class='wd_p576'| |class='wd_p286'| |class='wd_p115'| [[Estadiu Alejandro Ortea]] |} {{Wikidata list end}} nn5p4jmydreo0k9xe77feqhvx6fxvf3 0 275142 4496315 4296817 2026-05-25T22:22:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496315 wikitext text/x-wiki {{organización}}   '''RTV Melilla''' , que la so razón social ye Radio Televisión Melilla , S.A .O . (enantes '''INMUSA''', que la so razón social yera Información Municipal Melilla , S.A .), ye una empresa pública de radiodifusión dependiente de la [[Melilla|Ciudá Autónoma de Melilla]] ([[España]] ).<ref>{{Cita web|url=https://playmelilla.es/wp-content/uploads/2018/06/pliego-de-prescripciones-tecnicas-que-ha-de-regir-para-la-contratacion-mediante-procedimiento-publico-abierto-de-servicios-de-retransmision-encuetros-deportivos-perfil-contratante.pdf|títulu=Microsoft Word - PLIEGO DE PRESCRIPCIONES TÉCNICAS QUE HA DE REGIR PARA LA CONTRATACIÓN MEDIANTE PROCEDIMIENTO PÚBLICO ABIERTO DE SERVICIOS DE RETRANSMISIÓN|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250812160719/https://playmelilla.es/wp-content/uploads/2018/06/pliego-de-prescripciones-tecnicas-que-ha-de-regir-para-la-contratacion-mediante-procedimiento-publico-abierto-de-servicios-de-retransmision-encuetros-deportivos-perfil-contratante.pdf|fechaarchivu=2025-08-12}}</ref> La so principal área d'actividá ye la producción audiovisual de la canal de televisión Televisión Melilla , la futura emisora de radio [[Onda Melilla]] y el serviciu de video so demanda Play Melilla .<ref>{{Cita web|url=https://www.melillamedia.es/2019/12/14/television-melilla-cumple-25-anos-y-estrena-nueva-sede-en-la-avenida-carlos-v/|títulu=Televisión Melilla cumple 25 años y estrena nueva sede en la avenida Carlos V – MelillaMedia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230319152355/https://www.melillamedia.es/2019/12/14/television-melilla-cumple-25-anos-y-estrena-nueva-sede-en-la-avenida-carlos-v/|fechaarchivu=19 de marzo de 2023|último=redactor|idioma=es|fechaaccesu=2022-08-31}}</ref> Empezó la so actividá el 8 de xunetu de 1994.<ref>{{Cita web|url=https://elfarodemelilla.es/archivo-television-melilla-testigo-historia/|títulu=El archivo de Televisión Melilla, testigo de la historia|último=comentó|primero=Zoco El Had|fecha=2018-06-06|idioma=es|obra=El Faro de Melilla|fechaaccesu=2022-08-31}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.empresia.es/empresa/informacion-municipal-melilla/|títulu=INFORMACION MUNICIPAL MELILLA SA (CIF A29956695)|obra=www.empresia.es|fechaaccesu=2022-08-31}}</ref> == Actividaes == [[Ficheru:Play_Melilla.svg|miniaturadeimagen|Play Melilla , el serviciu de video so demanda de RTV Melilla]] === Televisión === {| class="wikitable" !Logo ! width="300" |Canal ! width="250" |Entamu de tresmisiones ! width="200" |Formatu d'imaxe |- |[[Ficheru:Televisión_Melilla.svg|centro|63x63px]] |'''Televisión'''<br /><br /><br /><br /> MelillaCanal xeneralista . |1994 |HD y SD |} === Radio === {| class="wikitable" !Logo ! width="300" |Emisora ! width="250" |Entamu de tresmisiones |- |[[Ficheru:Onda_Melilla.svg|centro|63x63px]] |'''[[Onda Melilla|Onda]]'''<br /><br /><br /><br /> MelillaEmisora xeneralista . |''Llueu'' |} * Onda Melilla: ** 100.4 FM Para toa Melilla y zones próximes. ** Pel momento llunes a vienres non festivos nacionales d'España de 13:30 a 14:00 informativo Melilla . ** Restu del día ye [[COPE|COPE Melilla]] == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{Páxina web|https://playmelilla.es/}} *[http://copemelilla.com/ COPE Melilla]{{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Melilla]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] rvhurl9kj2ddev14hmk5zfhsy0x1m6t 0 275188 4496463 4467386 2026-05-26T07:04:56Z Limotecariu 735 4496463 wikitext text/x-wiki {{Ficha de premiu|idioma=español|descripción=|fecha=1979|país={{ESP}}}} El '''Premio Internacional de Poesía Ciudad de Melilla''' es un premio literario anual otorgado a una colección de poesía inédita por un autor de habla hispana. El Premio se creó en 1979 en honor a Miguel Fernández, el poeta más distinguido de [[Melilla]], y está organizado por la Consejería de la Cultura de la Ciudad Autónoma de Melilla.<ref>{{Cita web|url=https://www.melillahoy.es/noticia/107159/cultura/la-40-edicion-del-premio-internacional-de-poesia-y-la-beca-miguel-fernandez-se-fallaran-en-el-instituto-cervantes-de-madrid.html|títulu=La 40 edición del premio Internacional de Poesía y la beca Miguel Fernández se fallarán en el Instituto Cervantes de Madrid|último=Hoy|primero=Melilla|idioma=es|obra=Melilla Hoy|fechaaccesu=16 de septiembre de 2019}}</ref> El Premiu #otorgar n'ochobre un grupu de críticos y poetes renomaos, ente les festividaes culturales entamaes pola UNED -Universidá Nacional d'Educación a Distancia y el Conceyu .<ref>{{Cita web|url=http://www.visor-libros.com/tienda/premio-poesia-ciudad-melilla-internacional|títulu=Artículo 11 de las bases del XL Premio Internacional de Poesía Ciudad de Melilla, 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230214174014/https://www.visor-libros.com/tienda/premio-poesia-ciudad-melilla-internacional|fechaarchivu=2023-02-14}}</ref> En 2003 establecióse un finalista . El ganador del premiu consigue 18 000 €, mientres el finalista gana 9000 €, y dambos llibros son publicaos so la mesma colección del Premiu por ''Visor'', un editor de poesía .{{Ensin referencies}} Nel añu 2014 presentáronse 425 poemarios, 438 en 2017 y 805 participantes en 2018 llogrando un récord de participación. Los candidatos son mayoritariamente d'España, [[Arxentina]] , [[Colombia]] y [[Uruguái|Uruguai]] , pero tamién de los Estaos Xuníos y otres partes del mundu . A pesar d'esto, solu trés poetes de fora d'España ganaron el premiu , la nicaraguana Gioconda Belli en 2006, el mexicanu Marcu Antonio Campos en 2009 y l'arxentina Diana Bellessi en 2010.<ref>{{Cita web|url=https://elfarodemelilla.es/premio-internacional-poesia-melilla-se-decidira-83-finalistas/|títulu=El Premio Internacional de Poesía de Melilla se decidirá entre 83 finalistas|fecha=2 de noviembre de 2017|idioma=es-ES|obra=El Faro de Melilla|fechaaccesu=16 de septiembre de 2019}}</ref> == Ganadores == * 1979 Alfonso Canales, (España) * 1980 Mariano Roldán, (España) * 1981 Luis Rosales, (España) * 1982 Miguel Fernádez, (España) * 1983 Pedro Molina Temboury, (España) * 1984 Fernando Quiñones, (España) * 1985 Miguel Ángel Velasco, (España) * 1986 Antonio Abad, (España) * 1987 Elsa López, (España, nacido en Guinea Ecuatorial) * 1988 Almudena Guzmán, (España) * 1989 Pablo García Baena, (España) * 1990 Arcadio López-Casanova, (España) * 1991 Ángel García López, (España) * 1992 Rafael Morales, (España) * 1993 Javier Yagüe Bosch, (España) * 1994 Felipe Benítez Reyes, (España) * 1995 Vicente Gallego, (España) * 1996 Juan Carlos Suñén, (España) * 1997 Luis Antonio de Villena (España) * 1998 [[Clara Janés]], (España) * 1999 Itzíar López Guil, (España) * 2000 Ángeles Mora, (España) * 2001 Benjamín Prado (España) * 2002 Antonio Jiménez Millán, (España) * 2003 Antonio Cabrera, (España) * 2004 Francisco Díaz de Castro, (España) * 2005 Luis Alberto de Cuenca, (España) * 2006 Gioconda Belli, (Nicaragua) * 2007 Miguel García-Posada, (España) * 2008 Antonio Lucas, (España) * 2009 Marco Antonio Campos,(México) * 2010 Diana Bellessi, (Argentina) * 2011 Manuel Vilas Vidal, (España) * 2012 Juan Van Halen, (España) * 2013 Eduardo García, (España) * 2014 Juan Antonio González-Iglesias, (España) * 2015 José Luis Rey, (España) * 2016 José Antonio Mesa Toré, (España) * 2017 Loreto Sesma, (España) * 2018 Karmelo C. Iribarren, (España) * 2019 Isabel Pérez Montalbán, (España) * 2020 Javier Velaza Frías, (España)<ref name="Orden">{{Cita publicación|fecha=15 de junio de 2021|título=Resolución nº620 de fecha 9 de junio de 2021, por la que se declara ganador del XLII Premio Internacional de Poesía Ciudad de Melilla 2020 a D. Javier Velaza Frías.|url=https://bomemelilla.es/bome/BOME-B-2021-5869/articulo/641#}}</ref> == Referencies == <references></references> == Enllaces esternos == * Programa de José Romera Castillo (miembru del xuráu mientres munchos años) sobro el ''[https://canal.uned.es/mmobj/index/id/18429 Premiu Internacional de Poesía Ciudá de Melilla]'' , n'Informativos UNED, ''L'aventura del saber'', emitíu en [[La 2|TVE-2]] (22 de xineru de 1997) y Canal Internacional de TVE . * José Romera Castillo , "Prólogu" a l'Antoloxía del Premiu Internacional Ciudá de Melilla , de José Luis Fernández de la Torre (ed.). Madrid: Visor #Libro / Ciudá Autónoma de Melilla / Facultá de Filoloxía de la UNED, 2003 (Colección ''Rusadir'', n.º 35), págs. 7-19. {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Premios lliterarios d'España]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] slz3plt9mbwjmb8vf5om6u2u8f2w6c2 4 278205 4496342 4493689 2026-05-26T03:22:41Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4496342 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?death_date { ?item p:P570/psv:P570 ?death_date_node . ?death_date_node wikibase:timeValue ?death_date . ?death_date_node wikibase:timePrecision ?timeprecision . ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P19*/wdt:P131* wd:Q3934. FILTER (?timeprecision > 8) # check that date precision is at least to the year FILTER (year(?death_date) = 2025) } ORDER BY ASC(?death_date) ?item |columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20 |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber |links=red |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! Nacimientu ! Muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte |- | [[:d:Q9028947|Q9028947]] | | [[Mariano Antolín Rato]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-08 | data-sort-value="2025" | 2025-01-10<ref name="ref_afa65056eaf4e29e42b3af428dc962102acb61644771e45d047b35c39d27be14">https://www.elmundo.es/cultura/literatura/2025/01/11/67825b38e9cf4a610d8b45b1.html</ref> | [[España|español]] [[Escritor|escritor]], traductor (1943–2025) ♂ | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[traductor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Motril]]<ref name="ref_bc5d558aa5eb5ae7bf4483dd507e8bae19a4cf291edc72140d4c07abe4c0fe37">https://elpais.com/cultura/2025-01-11/muere-mariano-antolin-rato-el-ultimo-beat.html</ref><ref name="ref_afa65056eaf4e29e42b3af428dc962102acb61644771e45d047b35c39d27be14">https://www.elmundo.es/cultura/literatura/2025/01/11/67825b38e9cf4a610d8b45b1.html</ref> |- | [[:d:Q16490303|Q16490303]] | | [[Carlos Monje Rodríguez]] | data-sort-value="1937" | 1937<ref name="ref_7c296df183ddd5a34ff5c4c23d1707594a9a442b6cdc69d855411a3b6da9cd69">http://datos.bne.es/resource/XX1214810</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-02-05 | políticu asturianu (1937-2025) | [[políticu]]<br/>[[obreru]] | | [[España]] | [[Turón]] | [[Torrelavega]] |- | [[:d:Q132485538|Q132485538]] | | [[Gonzalo Lobo]] | data-sort-value="1931" | 1931-04-23<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-02-11<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | sacerdote, teólogu y escritor asturianu (1931-2025) | [[sacerdote católicu]]<br/>[[teólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[economista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Ḷḷuarca]]<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> |- | [[:d:Q133351167|Q133351167]] | | [[Madame Riti]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-10 | data-sort-value="2025" | 2025-03-17 | proxeneta asturiana (1934-2025) | [[proxeneta]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q133859049|Q133859049]] | | [[César Álvarez de Linera Uría]] | data-sort-value="1924" | 1924<ref name="ref_5860f8c4aef77f5df2b53738096ea0e527fa17a01389fd0c7c8f3016e065ad8c">https://www.msn.com/es-es/noticias/espana/fallece-con-100-a%C3%B1os-el-magistrado-jubilado-c%C3%A9sar-%C3%A1lvarez-de-linera-y-ur%C3%ADa/ar-AA1CJUfX</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-04-11<ref name="ref_632b865bd4e4d3547e2a91f746645fdb1a0e6b26d9348c207ddb6a4b16067a41">https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-magistrado-cesar-alvarez-linera-20250411121751-nt.html</ref> | maxistráu asturianu (1924-2025) | [[maxistráu]] | | [[España]] | [[Pezós (parroquia)|Pezós]]<ref name="ref_5860f8c4aef77f5df2b53738096ea0e527fa17a01389fd0c7c8f3016e065ad8c">https://www.msn.com/es-es/noticias/espana/fallece-con-100-a%C3%B1os-el-magistrado-jubilado-c%C3%A9sar-%C3%A1lvarez-de-linera-y-ur%C3%ADa/ar-AA1CJUfX</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_a9b3917553be4755dcf145315d95c86f7e1a1fd98636989cc6322eab2fc73459">https://esquelasdeasturias.com/fallecidos/cesar-alvarez-de-linera-uria_148100/esquelas/</ref> |- | [[:d:Q133876381|Q133876381]] | | [[Alberto Toyos]] | data-sort-value="1959" | 1959<ref name="ref_d8ce998dd9e608ccafc0e296116d459af3e489c6393f82d6713a62dab44f7311">https://www.lne.es/oviedo/2009/05/01/alberto-regenta-casco-viejo-21540894.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-04-12<ref name="ref_2f31494b616b276724c487e4b730a085541dc9147f85e817538bc69d8d0295d0">{{#invoke:cite|web|url=https://musicasturiana.com/fina-alberto-toyos-persona-fundamental-del-periodismu-musical-nasturies/|title=Fina Alberto Toyos, persona fundamental del periodismu musical n’Asturies|access-date=2025-04-15|archive-url=https://archive.ph/ZDUFO|archive-date=2025-04-15}}</ref> | llocutor radiofónicu y periodista musical asturianu (1959-2025) | [[llocutor radiofónicu]]<br/>[[periodista musical]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_e0f4b8b343d4be7c2f496c25515a379929ce8a4401e94a0e1fdb5f232d61e1c0">{{#invoke:cite|web|url=https://www.lne.es/oviedo/2009/05/01/alberto-regenta-casco-viejo-21540894.html|title=Alberto regenta el casco viejo|website=''[[:d:Q2227240|La Nueva España]]''|access-date=2025-04-15}}</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_0ce01347abdb2d50f8235ad8b687e1c52f619861d2c6917475e6cf0741152eee">https://esquelasdeasturias.com/fallecidos/alberto-toyos-rubiales_148144/esquelas/</ref> |- | [[:d:Q54834125|Q54834125]] | [[Ficheru:A. Paníceres, Rias Baixas 2014.JPG|center|128px]] | [[Salvador Belzunces]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-08 | data-sort-value="2025" | 2025-04-27<ref name="ref_4ed43d03cf4cb14a7b7e1929eff2e7b6a9771fb874833d43f793f05ccbb45c23">https://www.elcomercio.es/obituarios/luto-automovilismo-espanol-muerte-avilesino-salvador-belzunces-20250427224900-nt.html</ref> | copilotu asturianu (1958-2025) | [[copilotu]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_4ed43d03cf4cb14a7b7e1929eff2e7b6a9771fb874833d43f793f05ccbb45c23">https://www.elcomercio.es/obituarios/luto-automovilismo-espanol-muerte-avilesino-salvador-belzunces-20250427224900-nt.html</ref> | [[Avilés]] |- | [[:d:Q121742900|Q121742900]] | | [[Fran Gayo]] | data-sort-value="1970" | 1970<ref name="ref_334529fed7a49cc3c078a176115051197d8159deb6744fb2d7d1842c0ce06e69">https://www.penguinlibros.com/es/183547-fran-gayo</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-05-08<ref name="ref_3fcd9b5331a01b2762a0474868548e2bcd17b69e223fc0dc182ad498eab7ae0c">https://www.nortes.me/2025/05/09/muere-fran-gayo-figura-clave-en-la-escena-cultural-asturiana-de-entresiglos/</ref> | escritor, músicu y programador cinematográficu asturianu (1970-2025) | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[músicu]] | | [[España]] | [[Xixón]]<ref name="ref_e1f34648e461b5df23c6f45b7471aba0f6070dbf17449df25361e440167922d3">https://www.sansebastianfestival.com/2015/premios_y_jurados/1/5144/es</ref> | [[Buenos Aires]]<ref name="ref_3fcd9b5331a01b2762a0474868548e2bcd17b69e223fc0dc182ad498eab7ae0c">https://www.nortes.me/2025/05/09/muere-fran-gayo-figura-clave-en-la-escena-cultural-asturiana-de-entresiglos/</ref> |- | [[:d:Q134514687|Q134514687]] | | [[Belén del Valle Díaz]] | data-sort-value="1943" | 1943<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-05-19<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | fiscal asturiana (1943-2025) | [[prosecutor]] | | [[España]] | [[Cangues d'Onís]]<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | [[Cangues d'Onís]] |- | [[:d:Q53548732|Q53548732]] | | [[Florencio Friera Suárez]] | data-sort-value="1945" | 1945<ref name="ref_7d5a9289c3f1552ca1c6daed7f2742515fbfc699975b5a7776aef96f75868c5b">''[[:d:Q89570027|Autoritats UB]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-09<ref name="ref_877dfc6fd650d7f77c1cd77763b0096366d21e3464937a061529ba2e8872f244">https://www.sariego.org/noticia/-/asset_publisher/zW0CyuZC7f4V/content/fallecimiento-d.-florencio-friera-su%25C3%25A1rez</ref> | [[España|español]] [[Historiador|historiador]], cronista (1945–2025) ♂; member of [[Real Academia de la Historia]] | [[historiador]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[cronista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Sariegu]]<ref name="ref_877dfc6fd650d7f77c1cd77763b0096366d21e3464937a061529ba2e8872f244">https://www.sariego.org/noticia/-/asset_publisher/zW0CyuZC7f4V/content/fallecimiento-d.-florencio-friera-su%25C3%25A1rez</ref> | |- | [[:d:Q16532568|Q16532568]] | [[Ficheru:Armando Medina.jpg|center|128px]] | [[Armando Medina]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-30<ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-14<ref name="ref_567a281632601ea5e4803aced1c1f5e02f235c420e8506b9f43a5c778a3b42db">https://www.eldesmarque.com/futbol/sporting-de-gijon/20250714/muere-armando-medina-leyenda-sporting-gijon_300714715.html</ref> | futbolista asturianu (1932-2025) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q2857482|Q2857482]] | [[Ficheru:(Antonio Trevín) Fernández de la Vega posa en la foto de familia con los Delegados del Gobierno. Pool Moncloa. 13 de abril de 2010 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[Antonio Trevín]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-27 | data-sort-value="2025" | 2025-07-23<ref name="ref_f21d06df8d45c902b60bb273f5e516b67ec728ef8d98dd77a48dc61efa1ddb14">https://www.infobae.com/espana/2025/07/23/fallece-antonio-trevin-expresidente-del-principado-de-asturias-a-los-69-anos/</ref> | políticu asturianu (1956-2025) | [[políticu]] | [[alcalde de Llanes]]<br/>[[Presidente del Principáu d'Asturies]]<br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_7869797d0d90b060237f5ee929a50f9aad028be298a081c0a6add372c86a5df3">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=323&idLegislatura=10</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_921ed30a492581277c9e9b73dfad11dd5c3fdbf5673745e1b7ea8c3a3fc6e08c">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=198&idLegislatura=11</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_af081e788f3996c5297217e01f8399909db82fdb6ed923196066c4554152b3b2">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=216&idLegislatura=12</ref> | [[España]] | [[Avilés]] | [[Llanes]]<ref name="ref_f21d06df8d45c902b60bb273f5e516b67ec728ef8d98dd77a48dc61efa1ddb14">https://www.infobae.com/espana/2025/07/23/fallece-antonio-trevin-expresidente-del-principado-de-asturias-a-los-69-anos/</ref> |- | [[:d:Q3320048|Q3320048]] | [[Ficheru:Xuan Bello - Poesia Urumea bazterrean 4 (7286101378).jpg|center|128px]] | [[Xuan Bello]] | data-sort-value="1965" | 1965-07-10<ref name="ref_07af80eea8b2217349d28e572c0868ba7e82fd43670ad720030deb7c8f6a7a7d">''[[:d:Q1201876|Open Library]]''</ref><ref name="ref_1b0f99fd57fe9cab119191937398ab42099888813675d6410e1093e487cb6d76">''[[:d:Q16744133|CONOR.SI]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-29<ref name="ref_9bc082ec878c765f2ac00b6f65232a9dc657edbbf53229e9d553925d6448d03c">https://www.lne.es/asturias/2025/07/29/fallece-forma-repentina-escritor-xuan-120176081.html</ref> | escritor asturianu (1965-2025) | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[poeta]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[traductor]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Paniceiros]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_9bc082ec878c765f2ac00b6f65232a9dc657edbbf53229e9d553925d6448d03c">https://www.lne.es/asturias/2025/07/29/fallece-forma-repentina-escritor-xuan-120176081.html</ref> |- | [[:d:Q135920871|Q135920871]] | | [[Marcial Manzano]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2025" | 2025-07-31<ref name="ref_56b9bcb4a9ee24371bc5ae48966d96d30aecb08d4bb2d8627a06f13e3217554d">https://esquelas.lne.es/esquela-marcial-manzano-rivero/32771.html</ref> | [[España|español]] [[Empresariu|empresariu]] (1936–2025) ♂ | [[empresariu]] | | [[España]] | [[Parres]] | [[Les Arriondes (parroquia)|Les Arriondes]]<ref name="ref_56b9bcb4a9ee24371bc5ae48966d96d30aecb08d4bb2d8627a06f13e3217554d">https://esquelas.lne.es/esquela-marcial-manzano-rivero/32771.html</ref> |- | [[:d:Q6165517|Q6165517]] | | [[Javier García]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-20 | data-sort-value="2025" | 2025-09-28<ref name="ref_187cc87c29f55a76f996d005d27040be1d1475d6d16ec9b44448f19d1be01bcf">https://www.marca.com/balonmano/2025/09/28/fallece-javier-garcia-cuesta-exseleccionador-nacional-78-anos.html</ref> | xugador de balonmano asturianu (1947-2025) | [[xugador de balonmano]]<br/>[[entrenador de balonmano]] | | [[España]]<ref name="ref_95961bc8d083b8bad0393422ba6b3868d25092a423e674ff4ad4169dd2d640e2">http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ga/javier-garcia-2.html</ref> | [[Mieres]] | [[Hospital de Cabueñes]]<ref name="ref_187cc87c29f55a76f996d005d27040be1d1475d6d16ec9b44448f19d1be01bcf">https://www.marca.com/balonmano/2025/09/28/fallece-javier-garcia-cuesta-exseleccionador-nacional-78-anos.html</ref> |- | [[:d:Q5804228|Q5804228]] | | [[Pelayo Roces]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-27 | data-sort-value="2025" | 2025-11-09<ref name="ref_7f3df278bb5541d4dcfc05357eab7da4578ae5381ba5777872d5b07f20a57a4b">https://www.lne.es/asturias/2025/11/09/fallece-pelayo-roces-fundador-foro-123544447.html</ref> | políticu asturianu (1960-2025) | [[políticu]] | | [[España]] | [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_4664125ae632a72829da773548516024d219ea7a4572a0e645d98cfeba244d0f">https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-pelayo-roces-exdiputado-regional-partido-popular-fundador-foro-20251109223148-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F</ref> |- | [[:d:Q137189211|Q137189211]] | [[Ficheru:Seminci 2025 - Jose Luis Cienfuegos.jpg|center|128px]] | [[José Luis Cienfuegos]] | data-sort-value="1964" | 1964<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-12-02<ref name="ref_7c621d2441b46ba0ecb587c6c7100d45a7ffad8fdbcd2aaca5af5df781b58311">https://elpais.com/cultura/2025-12-02/muere-jose-luis-cienfuegos-director-de-la-seminci-a-los-60-anos.html</ref> | xestor cultural asturianu (1964-2025) | [[xestor cultural]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref><ref name="ref_50258f9bae5cc5b5f66d72bba1c2aa2b15fdfa1e84a529298e8e5382bee7bf37">https://www.programaibermedia.com/muere-jose-luis-cienfuegos-el-admirado-director-de-los-festivales-de-cine-de-gijon-sevilla-y-la-seminci-de-valladolid/</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref> |- | [[:d:Q5935309|Q5935309]] | [[Ficheru:Wanted Festival - Ilegales - Jorge Martínez2.jpg|center|128px]] | [[Jorge Ilegal]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-01<ref name="ref_e9103d455c5a2c9f02eafe4b66496f996da35418cd0ca58cd5358b240f2b2fb1">https://zgzconciertos.com/efemerides-musicales/1-de-mayo-de-1955-nace-jorge-martinez/</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-12-09<ref name="ref_011fa67a97ebda749e60fbcf8b34a6d3c71414cbfb39594114c1554f9dccc5f5">https://www.rtve.es/noticias/20251209/muere-jorge-martinez-70-anos-lider-ilegales-punk-espanol/16849818.shtml</ref> | músicu asturianu (1955-2025) | [[cantante]]<br/>[[compositor]]<br/>[[guitarrista]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_f191f2032e4456492ea4bf2be4c32dfa8925928bc626ca4fe393baf6506683ae">https://www.uppers.es/cultura-y-entretenimiento/musica/entrevista-jorge-martinez-ilegales-rosalia-tonadillera-hortera_18_3312498653.html</ref> | [[Hospital Universitariu Central d'Asturies]]<ref name="ref_011fa67a97ebda749e60fbcf8b34a6d3c71414cbfb39594114c1554f9dccc5f5">https://www.rtve.es/noticias/20251209/muere-jorge-martinez-70-anos-lider-ilegales-punk-espanol/16849818.shtml</ref> |} ---- &sum; 18 items. {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref}} [[Categoría:Llistes d'Asturies]] r6ocuycm1rasuwhgzbq0lzueshj088d 0 278706 4496278 4393821 2026-05-25T14:17:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496278 wikitext text/x-wiki {{rexón}} [[Ficheru:Urville-Viti-Lebouka.jpg|thumb| left|180px|Imaxe histórica de Lomaviti en llocalidá de l'actual [[Levuka]].]] '''Lomaviti''' ye una de les trés provincies de la División Esti del archipiélagu de [[Islles Fixi|Fixi]]. == Carauterístiques == Tien un área de 411 km² y una población de {{persones}}<ref>[https://www.ecured.cu/Islas_de_Lomaiviti ecured {{es}}]</ref><ref>{{Cita web |url=https://colombia.inaturalist.org/places/30133 |títulu=Colombia inaturalist, fauna de Lomaiviti |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250912235725/https://colombia.inaturalist.org/places/30133 |fechaarchivu=2025-09-12 }}</ref> La so capital ye [[Levuka]], con 3746 habitantes, que tamién foi capital de Fixi dende el añu 1871 a 1877. Ta compuesta poles islles de Batiki, [[Gau (isola)|Gau]], Koro, [[Makogai]], [[Moturiki]], [[Nairai]], Ovalau, [[Wakaya]], [[Yanuca Lailai]] y [[Yanuca Levu]], según por dellos otros [[Castru (islla pequeña)|castros]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} * [http://books.google.es/books?id=IMVBrlFiD2EC&lpg=PA187&ots=o7JDkhxEQ7&dq=Lomaiviti%20fiji%20history%20-hotel%20-resort%20-travel&pg=PA186#v=onepage&q=Lomaiviti%20fiji%20history%20-hotel%20-resort%20-travel&f=false ''Lonely Planted'']. Lomaviti. (N'inglés) {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies d'Islles Fixi]] rltpkrx8kq1zapy509ecx8y0bjtv3lg 0 282221 4496347 4458586 2026-05-26T04:37:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4496347 wikitext text/x-wiki {{película}} '''Regreso a la aldea perdida''' ye una web serie de 14 capítulos de 2018 pa la [[Radiotelevisión del Principáu d'Asturies]] con guión y dirección del periodista y cineasta [[Tito Montero]] y dirección executiva y dirección de producción de [[Ramón Lluís Bande]].<ref>«[https://web.archive.org/web/20250323210618/https://www.rtpa.es/tpa-programa-todos:Regreso%20a%20la%20aldea%20perdida_111536836184.html Regreso a la aldea perdida. RTPA - Radiotelevisión del Principado de Asturias :: TPA]». ''www.rtpa.es''. Archiváu dende l’orixinal el 23 de marzu de 2025. Consultáu’l 5 d’avientu de 2025.</ref> El conteníu de la web ye parte del documental [[El pasado presente]] (2018) de [[Tito Montero]]. == Temática == La serie documental, de 14 capítulos, presenta les distintes realidaes d’Asturies nel tiempu cuando desapaecen los sos principales encontos identitarios ya industriales de magar finales del sieglu XIX hasta la segunda década del sieglu XXI, momentu cuando zarren les mines non competitives por mandáu de la Xunión Europea. Tito Montero parte d’un análisis socioeconómicu de la novela La aldea perdida d’Armando Palacio Valdés (1835-1938) presentando cómo yera la sociedá a fines del sieglu XIX y los sos sofitos nel momentu cuando llega la industria. Plantégase trazar llinies hacia’l presente pa xenerar una tela d’araña con "''una visión fragmentada pero global de l’Asturies del sieglu XIX a 2018''"<ref>«[https://www.rtpa.es/video:Vidas-publicas,-vidas-privadas.-Tito-Montero_551542153708.html Entrevista a Tito Montero en Vidas públicas, vidas privadas]». 13 de payares de 2018.</ref>. == Equipu técnicu == * Guión, dirección y montaxe: [[Tito Montero]] * Producción executiva: [[Ramón Lluís Bande]] * Dirección de producción: [[Vera Robert]] * Fotografía: Juan A. García * Producción d’imaxen: Dani Álvarez * Post-producción de soníu: Antonio de Benito * Producción Delegada TPA - Lucía R. Curieses == Capítulos == La serie tien 14 capítulos<ref>«[https://www.rtpa.es/video:Regreso-a-la-aldea-perdida.-Capitulo-10_1537258787.html Regreso a la aldea perdida. 14 capítulos]». 2018. p. rtpa.</ref> Capítulu 1 - Los Aguilandeiros de San Xuan de Villapañada piden l’aguilandu pelos pueblos d’esa fastera rural de Grau pa caltener viva una tradición que tuvo perdida demientres setenta años. Duración: 4'45 Capítulu 2 - Marisol y Tino Martínez son de los pocos ganaderos que resisten na so fastera, ocupándose a diario de delles cortes en Cubia y n’otros pueblos de cerca. 4' 45 Capítulu 3 - José Antonio López, l’únicu cura nos valles del Güerna y de Payares, atiende diecisiete parroquies de la zona rural de L.lena. 4' 80 Capítulu 4 - Rosario Buelta, propietaria d’una bodega de vinu de Cangas en Degaña, trabaya dellos viñeos nes arispies lladeres d’Ibias. 4' 75 Capítulu 5 - [[Elisa Cepedal]] vuelve de Londres a la Cuenca pa rodar una película sobre’l fin de la minería del carbón n’Asturies. 4' 74 Capítulu 6 - El secretariu xeneral del SOMA, José Luis Alperi, pieslla nel cementeriu civil de Mieres l’homenaxe añal a [[Manuel Llaneza]], que fundó en 1910 el [[Sindicatu de los Obreros Mineros d'Asturies|Sindicatu d’Obreros Mineros d’Asturies]]. Capítulu 7 - Bernardo García trabaya n’Arcelor Mittal, una de les dos empreses privaes asturianes con más de cinco mil trabayadores. 4' 73 Capítulu 8 - El caderalgu [[Joaquín Ocampo]] resume a los sos alumnos más mozos de la Universidá d’Uviéu la historia de la minería n’Asturies. 5' Capítulu 9 - Max Álvarez, fíu de minero y el primer universitariu de la familia, trabaya na empresa tecnolóxica que más emplegu xenera n’Asturies. 5' Capítulu 10 - Les cineastes Mar Moreno y [[Elisa Cepedal]] viven y trabayen en Londres dende hai más d’una década. 5' Capítulu 11 - Marina Munárriz estudia na [[Universidá Complutense de Madrid]] y vuelve a casa peles vacaciones. Nuna d’eses visites, queda coles amigues pa dir de tiendes pel centru de la ciudá. 4' 45 Capítulu 12 - Onofre Alonso, técnicu de la Sociedad Rexonal de Turismu, acompaña a la periodista y fotógrafa Kris Ubach mentes fai un reportaxe sobre los Picos d’Europa que podría asoleyase na revista ''Viaxes'' del National Geographic. 4' 30 Capítulu 13 - Les aficiones del Uviéu y el Sporting aporreten l’estadiu Carlos Tartiere pa ver el primer derbi que se celebra nel campu carbayón en quince años. 4' 45 Capítulu 14 - El 11 de febreru de 2004 [[Francisco Álvarez Cascos|Francisco Álvarez-Cascos]] y [[Rodrigo Rato]] inauguraron les obres de la Variante de Payares; el so final taba previstu pa enantes de 2010. 5' == El pasado presente == La película "[[El pasado presente]]" dirixida también por Tito Montero, estrenada en 2019, amiesta cachos de la serie.<ref>«[https://servicios.rtpa.es/prensa/ficheros/1537177137_31%2008%2018%20NP%20ALDEA%20PERDIDA.pdf RTPA estrena "Regreso a la aldea perdida", la primera serie documental para internet de la cadena pública asturiana».] 17 de setiembre de 2018.</ref> == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces película}} * [https://www.rtpa.es/video:Vidas-publicas,-vidas-privadas.-Tito-Montero_551542153708.html Vidas públicas, vidas privadas]. Tito Montero (sobre la serie) rtpa * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Regreso a la aldea perdida |2=https://www.rtpa.es/video:Regreso-a-la-aldea-perdida.-Capitulo-1%201537190332.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Cine asturianu]] 35rexavj36scligt08zpdqfyxk8hgcw 0 283871 4496354 2026-05-26T05:19:47Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Inglés criollu nicaragüense]]" a "[[Inglés criollu nicaraguanu]]" 4496354 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Inglés criollu nicaraguanu]] rf58txwsur5dwp9atrdojpnam6vmkvx 0 283872 4496357 2026-05-26T05:21:47Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Llingua de señes nicaragüense]]" a "[[Llingua de señes de Nicaragua]]" 4496357 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Llingua de señes de Nicaragua]] rdm6xob0egzjfbm0srlvdqyzpjat1j9 0 283873 4496389 2026-05-26T05:49:20Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Criollu sanandresano]]" a "[[Criollu de San Andrés y Providencia]]": nun esiste esti xentiliciu n'asturianu 4496389 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Criollu de San Andrés y Providencia]] halhe06qt1yev4pw0ah0xprzznkl21b